विकिपीडिया
hiwiki
https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0
MediaWiki 1.46.0-wmf.24
first-letter
मीडिया
विशेष
वार्ता
सदस्य
सदस्य वार्ता
विकिपीडिया
विकिपीडिया वार्ता
चित्र
चित्र वार्ता
मीडियाविकि
मीडियाविकि वार्ता
साँचा
साँचा वार्ता
सहायता
सहायता वार्ता
श्रेणी
श्रेणी वार्ता
प्रवेशद्वार
प्रवेशद्वार वार्ता
TimedText
TimedText talk
मॉड्यूल
मॉड्यूल वार्ता
Event
Event talk
छत्तीसगढ़
0
827
6544412
6538358
2026-04-27T06:26:13Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544412
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक भारत का राज्य
| राज्य का नाम = छत्तीसगढ़
| मानचित्र = IN-CT.svg
| राजधानी = [[रायपुर]]
| सबसे बड़ा शहर = रायपुर
| जनसंख्या = 2,55,45,198
| घनत्व = 189
| क्षेत्रफल = 1,35,192
| ज़िले = 33
| राजभाषा = [[हिन्दी]], [[छत्तीसगढ़ी]]<ref name="भाषा">{{cite web |url=http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |title=Report of the Commissioner for linguistic minorities: 50th report (July 2012 to June 2013) |publisher=Commissioner for Linguistic Minorities, Ministry of Minority Affairs, Government of India |format=PDF |accessdate=12 जुलाई 2017 |archive-date=8 जुलाई 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160708012438/http://nclm.nic.in/shared/linkimages/NCLM50thReport.pdf |url-status=dead }}</ref>
| गठन = 1 नवम्बर 2000
| सरकार = [[छत्तीसगढ़ सरकार]]
| राज्यपाल = रमन डेका
| मुख्यमंत्री = [[विष्णुदेव साय]]
| विधानमण्डल = [[एकसदनीय]]<br>[[छत्तीसगढ़ विधान सभा|विधान सभा]] (90 सीटें)
| भारतीय संसद = [[राज्य सभा]] (5 सीटें)<br>[[लोक सभा]] (11 सीटें)
| उच्च न्यायालय = [[छत्तीसगढ़ उच्च न्यायालय]]
| डाक सूचक संख्या = 49
| वाहन अक्षर = CG
| आइएसओ = IN-CT
| जालस्थल = {{URL|https://cgstate.gov.in/}}
|चित्र=Map Chhattisgarh state and districts.png}}
'''छत्तीसगढ़''' [[भारत]] का एक [[राज्य]] है। इसका गठन १ नवम्बर २००० को हुआ था और यह भारत का २६<sup>वां</sup> राज्य है। पहले यह [[मध्य प्रदेश]] के अन्तर्गत था। संसाधन संपन्न राज्य, यह देश के लिए बिजली और इस्पात का एक स्रोत है, जिसका उत्पादन कुल स्टील का 15% है।<ref>{{cite web|url=http://cg.gov.in/power/power1.htm|title=Chhattisgarh State – Power Hub|archiveurl=https://web.archive.org/web/20101120182905/http://cg.gov.in/power/power1.htm|archivedate=20 November 2010|deadurl=yes|accessdate=22 July 2011}}</ref> छत्तीसगढ़ भारत में सबसे तेजी से विकसित राज्यों में से एक है।<ref>{{cite web|url=http://india.gov.in/knowindia/st_chhattisgarh.php|title=Chhattisgarh -Steel|archiveurl=https://web.archive.org/web/20110707025600/http://india.gov.in/knowindia/st_chhattisgarh.php|archivedate=7 July 2011|deadurl=yes|accessdate=22 July 2011}}</ref>
== इतिहास ==
{{main|रामायणकालीन छत्तीसगढ़}}
छत्तीसगढ़ प्राचीनकाल के दक्षिण कोशल का एक हिस्सा है और दक्षिण कौशल से पहले दंडकारण्य गोंड लोगों का प्राचीन निवास स्थान भी था और इसका इतिहास पौराणिक काल तक पीछे की ओर चला जाता है। पौराणिक काल का 'कोशल' प्रदेश, कालान्तर में 'उत्तर कोशल' और 'दक्षिण कोशल' नाम से दो भागों में विभक्त हो गया था इसी का 'दक्षिण कोशल' वर्तमान छत्तीसगढ़ कहलाता है। इस क्षेत्र के [[महानदी]] (जिसका नाम उस काल में 'चित्रोत्पला' था) का [[मत्स्य पुराण]]{{Ref_label|मत्स्यपुराण|क|none}}, [[महाभारत]]{{Ref_label|महाभारत|ख|none}} के [[भीष्म पर्व]] तथा [[ब्रह्म पुराण]]{{Ref_label|ब्रह्मपुराण|ग|none}} के भारतवर्ष वर्णन प्रकरण में उल्लेख है। [[वाल्मीकि रामायण]] में भी छत्तीसगढ़ के बीहड़ वनों तथा महानदी का स्पष्ट विवरण है। स्थित [[सिहावा पर्वत]] के [[आश्रम]] में निवास करने वाले [[श्रृंगी ऋषि]] ने ही [[अयोध्या]] में राजा [[दशरथ]] के यहाँ [[पुत्रकामेष्टि|पुत्र्येष्टि यज्ञ]] करवाया था जिससे कि तीनों भाइयों सहित भगवान [[राम|श्री राम]] का [[पृथ्वी]] पर अवतार हुआ। राम के काल में यहाँ के वनों में ऋषि-मुनि-तपस्वी आश्रम बना कर निवास करते थे और अपने वनवास की अवधि में राम यहाँ आये थे।
इतिहास में इसके प्राचीनतम उल्लेख सन 639 ई० में प्रसिद्ध चीनी यात्री ह्मवेनसांग के यात्रा विवरण में मिलते हैं। उनकी यात्रा विवरण में लिखा है कि दक्षिण-कौसल की राजधानी सिरपुर थी। बौद्ध धर्म की महायान शाखा के संस्थापक बोधिसत्व नागार्जुन का आश्रम सिरपुर (श्रीपुर) में ही था। इस समय छत्तीसगढ़ पर सातवाहन वंश की एक शाखा का शासन था। महाकवि कालिदास का जन्म भी छत्तीसगढ़ में हुआ माना जाता है। प्राचीन काल में दक्षिण-कौसल के नाम से प्रसिद्ध इस प्रदेश में मौर्यों, सातवाहनों, वकाटकों, गुप्तों, राजर्षितुल्य कुल, शरभपुरीय वंशों, सोमवंशियों, नल वंशियों, कलचुरियों का शासन था। छत्तीसगढ़ में क्षेत्रीय राजवंशो का शासन भी कई जगहों पर मौजूद था। क्षेत्रिय राजवंशों में प्रमुख थे: बस्तर के नल और नाग वंश, कांकेर के सोमवंशी और कवर्धा के फणि-नाग वंशी। बिलासपुर जिले के पास स्थित कवर्धा रियासत में चौरा नाम का एक मंदिर है जिसे लोग मंडवा-महल भी कहा जाता है। इस मंदिर में सन् 1349 ई. का एक शिलालेख है जिसमें नाग वंश के राजाओं की वंशावली दी गयी है। नाग वंश के राजा रामचन्द्र ने यह लेख खुदवाया था। इस वंश के प्रथम राजा अहिराज कहे जाते हैं। भोरमदेव के क्षेत्र पर इस नागवंश का राजत्व 14 वीं सदी तक कायम रहा। गोंडवाना उदय 1200 ईस्वी में हुआ।और तब कल्चुरी राजाओं ने गोंड राजाओं की प्रधानता स्वीकार कर ली।
छत्तीसगढ़ में गोंड अनुसूचित जनजाति में आते हैं। किंतु इनका क्षेत्रीय दृष्टिकोण से क्षत्रिय वर्ण है।।<ref>{{Cite journal|last=शुक्ल|first=शिवप्रसाद|date=2020-04-04|title=संशय की एक रात और मूल्यबोध|url=https://doi.org/10.54903/haridra.v1i01.7802|journal=HARIDRA|volume=1|issue=01|pages=18–20|doi=10.54903/haridra.v1i01.7802|issn=2582-9092}}</ref>
1200 ईस्वी में कलचुरी राजाओं के पतन के बाद छत्तीसगढ़ गोंडवाना साम्राज्य का भग था। 1200 ईस्वी से लेकर 1600 ईस्वी तक यहां गोंड राजाओं का राज रहा। उसके बाद 1650- 1818छत्तीसगढ़ मराठा सामंती राज्य के अंतर्गत आता था। फिर मराठों ने ईस्ट इंडिया कंपनी से संधि कर ली। इस तरह यह भाग ब्रिटिश राज्य के अंदर आ गया। <ref>{{Cite journal|last=sharma|first=Pratibha|last2=kaushik|first2=anju|last3=Chawla|first3=Naman|last4=Vansh|first4=Vansh|date=2024|title=Unveiling Emotions Through Sentiment Analysis|url=https://doi.org/10.2139/ssrn.4759907|journal=SSRN Electronic Journal|doi=10.2139/ssrn.4759907|issn=1556-5068}}</ref>
आजादी से पहले यहां 14 रियासतें थी।
<nowiki>*</nowiki>बस्तर सबसे बड़ी रियासत थी और शक्ति सबसे छोटी रियासत थी।
1)बस्तर रियासत:
वंश:काकतीय वंश (दक्षिण भारत)
क्षेत्र:33,830 वर्ग किलोमीटर।
2)सरगुजा रियासत:
वंश: रक्सेल
क्षेत्र:15,682 वर्ग किलोमीटर।
3) जशपुर रियासत:
वंश:चौहान
क्षेत्र:5,045 वर्ग किलोमीटर।
4) कोरिया रियासत:
वंश:चौहान
क्षेत्र:4,224 वर्ग किलोमीटर।
5)रायगढ़ रियासत:
वंश:राजगोंड
क्षेत्र:3,849 वर्ग किलोमीटर
6) कांकेर रियासत:
वंश: चन्द्रा
क्षेत्र:3,706 वर्ग किलोमीटर।
7)खैरागढ़ रियायत:
वंश:नागवंशी
क्षेत्र:2,411 वर्ग किलोमीटर।
8)नंदगांव(राजनंदगांव) रियासत:
वंश:बैरागी ब्राह्मण
क्षेत्र:2,225 वर्ग किलोमीटर।
9) चांगभाकर रिसायत:
वंश:चौहान
क्षेत्र:2,223 वर्ग किलोमीटर।
10) कवर्धा रियासत:
वंश:राजगोंड
क्षेत्र:2,067 वर्ग किलोमीटर।
11)उदयपुर रियासत:
वंश:रक्सेल
क्षेत्र:2,741 वर्ग किलोमीटर।
12)सारंगढ़ रियासत:
वंश:राजगोंड
क्षेत्र:1,399 वर्ग किलोमीटर।
13) छुईखदान रियासत:
वंश:बैरागी ब्राह्मण
क्षेत्र:451 वर्ग किलोमीटर।
14) सक्ती रियायत:
वंश:राजगोंड
क्षेत्र:357 वर्ग किलोमीटर।
== भूगोल ==
छत्तीसगढ़ के उत्तर में [[उत्तर प्रदेश]] और उत्तर-पश्चिम में [[मध्यप्रदेश]] का [[शहडोल]] संभाग, उत्तर-पूर्व में [[उड़ीसा]] और [[झारखंड]], दक्षिण में [[तेलंगाना]] और पश्चिम में [[महाराष्ट्र]] राज्य स्थित हैं। यह प्रदेश ऊँची नीची पर्वत श्रेणियों से घिरा हुआ घने जंगलों वाला राज्य है। यहाँ [[साल]], [[सागौन]], साजा और बीजा और बाँस के वृक्षों की अधिकता है। यहाँ सबसे ज्यादा मिस्रित वन पाया जाता है। सागौन की कुछ उन्नत किस्म भी छत्तीसगढ़ के वनो में पायी जाती है। छत्तीसगढ़ क्षेत्र के बीच में [[महानदी]] और उसकी सहायक नदियाँ एक विशाल और उपजाऊ मैदान का निर्माण करती हैं, जो लगभग 80 कि॰मी॰ चौड़ा और 322 कि॰मी॰ लम्बा है। समुद्र सतह से यह मैदान करीब 300 मीटर ऊँचा है। इस मैदान के पश्चिम में महानदी तथा [[शिवनाथ]] का दोआब है। इस मैदानी क्षेत्र के भीतर हैं [[रायपुर]], [[दुर्ग]] और [[बिलासपुर]] जिले के दक्षिणी भाग। [[धान]] की भरपूर पैदावार के कारण इसे धान का कटोरा भी कहा जाता है। मैदानी क्षेत्र के उत्तर में है [[मैकल पर्वत शृंखला]]। सरगुजा की उच्चतम भूमि ईशान कोण में है। पूर्व में उड़ीसा की छोटी-बड़ी पहाड़ियाँ हैं और आग्नेय में [[सिहावा]] के पर्वत शृंग है। दक्षिण में [[बस्तर]] भी गिरि-मालाओं से भरा हुआ है। छत्तीसगढ़ के तीन प्राकृतिक खण्ड हैं : उत्तर में [[सतपुड़ा]], मध्य में [[महानदी]] और उसकी सहायक नदियों का मैदानी क्षेत्र और दक्षिण में बस्तर का पठार। राज्य की प्रमुख नदियाँ हैं - [[महानदी]], [[शिवनाथ]], खारुन, अरपा, पैरी तथा [[इंद्रावती नदी]]।<ref>{{cite web|url= http://tdil.mit.gov.in/CoilNet/IGNCA/chgr0002.htm#bhog|title= छत्तीसगढ़|access-date= [[16 अप्रैल]] [[2008]]|format= एचटीएम|publisher= टीडीआईएल|language= |archive-date= 25 फ़रवरी 2008|archive-url= https://web.archive.org/web/20080225013155/http://tdil.mit.gov.in/coilnet/ignca/chgr0002.htm#bhog|url-status= dead}}</ref>
=== छत्तीसगढ़ का विभाजन ===
एक नये राज्य छत्तीसगढ़ की शुरुआती मांग सन १९२० में उठी। इसी प्रकार की अनेक मांगें उठती रही लेकिन कभी एक संगठित रूप से कोइ मांग नहीं की गयी। संगठित रूप से पृथक छत्तीसगढ़ राज्य की सर्वप्रथम १९२४ में रायपुर की कांग्रेस यूनीट द्वारा की गयी और बाद में त्रिपुरा में भारतीय कांग्रेस की वार्षिक सत्र में चर्चा की गयी। एक क्षेत्रीय कांग्रेस संगठन बनाने की भी मांग उठी।
== अर्थव्यवस्था ==
छत्तीसगढ़ की अर्थव्यवस्था मुख्यतः खनिज संसाधनों, ऊर्जा उत्पादन, इस्पात उद्योग और कृषि पर आधारित है। राज्य देश के कुल इस्पात उत्पादन में महत्वपूर्ण योगदान देता है और इसे ऊर्जा उत्पादन के प्रमुख केंद्रों में गिना जाता है।
वित्तीय वर्ष 2026-27 के लिए राज्य सरकार ने विधानसभा में अपना वार्षिक बजट प्रस्तुत किया। यह बजट विष्णुदेव साय सरकार का तीसरा बजट था, जिसे वित्त मंत्री ओपी चौधरी द्वारा पेश किया गया। विभिन्न मीडिया रिपोर्टों के अनुसार बजट में बुनियादी ढांचे, कृषि, सामाजिक कल्याण और आदिवासी विकास पर विशेष ध्यान दिया गया।<ref>{{cite news |title=Chhattisgarh Budget 2026|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/state/chhattisgarh/raipur/chhattisgarh-budget-2026-live-updates-fm-om-prakash-choudhary-present-budget-today-key-announcements/liveblog/128738443.cms |work=Navbharat Times |date=24 February 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=Chhattisgarh Budget 2026-27 Live Updates |url=https://hindi.news18.com/news/chhattisgarh/raipur-chhattisgarh-budget-2026-27-live-updates-op-chaudhary-bjp-congress-details-local18-10214125.html |work=News18 Hindi |date=24 February 2026}}</ref><ref>{{cite news |title=CG Budget 2026 |url=https://www.ibc24.in/breaking-news/cg-budget-2026-live-updates-3484666.html |work=IBC24 |date=24 February 2026}}</ref>
== जिले ==
[[Image:Map Chhattisgarh state and districts.png|right|yjumb|300px]]
छत्तीसगढ़ राज्य गठन के समय यहाँ सिर्फ 16 जिले थे पर बाद में 2 नए जिलो की घोषणा की गयी जो कि नारायणपुर व बीजापुर थे। पर इसके बाद छत्तीसगढ़ के मुख्यमंत्री डॉ रमन सिंह ने 15 अगस्त 2011
को 9 और नए जिलो कि और घोषणा कि जो 1 जनवरी 2012 से अस्तित्व में आ गये, इस तरह अब छत्तीसगढ़ में कुल 27 जिले हैं।
*[[कवर्धा जिला]] {{*}} *[[कांकेर जिला]] (उत्तर बस्तर) {{*}} [[कोरबा जिला]] {{*}} [[कोरिया जिला]] {{*}} [[जशपुर जिला]] {{*}} [[जांजगीर-चम्पा जिला]] {{*}} [[दन्तेवाड़ा जिला]] (दक्षिण बस्तर) {{*}} [[दुर्ग जिला]] {{*}} [[धमतरी जिला]] {{*}} [[बिलासपुर जिला]] {{*}} [[बस्तर जिला]] {{*}} [[महासमुन्द जिला]] {{*}} [[राजनांदगांव जिला]] {{*}} [[रायगढ जिला]] {{*}} [[रायपुर जिला]] {{*}} [[सरगुजा जिला]] {{*}} [[नारायणपुर जिला]] {{*}} [[बीजापुर]]{{*}} [[बेमेतरा ]]{{*}} [[बालोद जिला ]]{{*}} [[बलोदाबाज़ार]]{{*}} [[बलरामपुर ]]{{*}} [[गरियाबंद ]]{{*}} [[सूरजपुर]] {{*}} [[कोंडागांव जिला]]{{*}} [[मुंगेली ]]{{*}} [[सुकमा]]
== कला एवं संस्कृति ==
आदिवासी कला काफी पुरानी है। प्रदेश की आधिकारिक भाषा [[हिन्दी]] है और लगभग संपूर्ण जनसंख्या उसका प्रयोग करती है। प्रदेश की आदिवासी जनसंख्या हिन्दी की एक उपभाषा [[छत्तीसगढ़ी]] बोलती है।
[[चित्र:Mahua.jpg|thumb|महुआ]]
[[चित्र:Bastar Beer.jpg|thumb|सल्फी से तैयार प्रसिद्द बस्तर बीयर]]
[[चित्र:Diospyros melanoxylon Tendu.jpg|thumb|छत्तीसगढ़ में तेंदू पत्ता एकत्रण]]
=== साहित्य ===
{{main|छत्तीसगढ़ी साहित्य|छत्तीसगढ़ के प्रमुख साहित्यकार}}
छत्तीसगढ़ साहित्यिक परम्परा के परिप्रेक्ष्य में अति समृद्ध प्रदेश है। इस जनपद का लेखन हिन्दी साहित्य के सुनहरे पृष्ठों को पुरातन समय से सजाता-संवारता रहा है।<ref>" छत्तीसगढ़ी भाषा अर्धभागधी की दुहिता एवं अवधी की सहोदरा है " (पृ 21, प्रकाशक रविशंकर विश्वविद्यालय, 1973)। "</ref> छत्तीसगढ़ी और अवधी दोनों का जन्म अर्धमागधी के गर्भ से आज से लगभग 1080 वर्ष पूर्व नवीं-दसवीं शताब्दी में हुआ था।"<ref>डॉ॰ भोलानाथ तिबारी, अपनी पुस्तक " हिन्दी भाषा" में लिखते है - " छत्तीसगढ़ी भाषा भाषियों की संख्या अवधी की अपेक्षा कहीं अधिक है और इस दृ से यह बोली के स्तर के ऊपर उठकर भाषा का स्वरुप प्राप्त करती है।"</ref>
भाषा साहित्य पर और साहित्य भाषा पर अवलंबित होते है। इसीलिये भाषा और साहित्य साथ-साथ पनपते है। परन्तु हम देखते है कि छत्तीसगढ़ी लिखित साहित्य के विकास अतीत में स्पष्ट रूप में नहीं हुई है। अनेक लेखकों का मत है कि इसका कारण यह है कि अतीत में यहाँ के लेखकों ने संस्कृत भाषा को लेखन का माध्यम बनाया और छत्तीसगढ़ी के प्रति ज़रा उदासीन रहे। इसीलिए छत्तीसगढ़ी भाषा में जो साहित्य रचा गया, वह करीब एक हज़ार साल से हुआ है।
अनेक साहित्यको ने इस एक हजार वर्ष को इस प्रकार विभाजित किया है :
* छत्तीसगढ़ी गाथा युग - सन् 1000 से 1500 ई. तक
* छत्तीसगढ़ी भक्ति युग - मध्य काल, सन् 1500 से 1900 ई. तक
* छत्तीसगढ़ी आधुनिक युग - सन् 1900 से आज तक
यह विभाजन किसी प्रवृत्ति की सापेक्षिक अधिकता को देखकर किया गया है। एक और उल्लेखनीय बत यह है कि दूसरे आर्यभाषाओं के जैसे छत्तीसगढ़ी में भी मध्ययुग तक सिर्फ पद्यात्मक रचनाएँ हुई है।
=== लोकगीत और लोकनृत्य ===
{{main| छत्तीसगढ़ के लोकगीत और लोकनृत्य}}
छत्तीसगढ़ की संस्कृति में गीत एवं नृत्य का बहुत महत्व है। यहाँ के लोकगीतों में विविधता है। गीत आकार में अमूमन छोटे और गेय होते है एवं गीतों का प्राणतत्व है -- भाव प्रवणता। छत्तीसगढ़ के प्रमुख और लोकप्रिय गीतों में से कुछ हैं: [[भोजली गीत|भोजली]], [[पंडवानी]], [[जस गीत]], [[भरथरी लोकगाथा]], [[बाँस गीत]], गऊरा गऊरी गीत, [[सुआ गीत]], [[देवार गीत]], [[करमा]], ददरिया, डण्डा, फाग, चनौनी, [[राउत नृत्य|राउत गीत]] और [[पंथी गीत]]। इनमें से सुआ, करमा, डण्डा व पंथी गीत नाच के साथ गाये जाते हैं।
== खेल ==
छत्तीसगढ़ी बाल खेलों में अटकन-बटकन लोकप्रिय सामूहिक खेल है। इस खेल में बच्चे आंगन परछी में बैठकर, गोलाकार घेरा बनाते है। घेरा बनाने के बाद जमीन में हाथों के पंजे रख देते है। एक लड़का अगुवा के रूप में अपने दाहिने हाथ की तर्जनी उन उल्टे पंजों पर बारी-बारी से छुआता है। गीत की अंतिम अंगुली जिसकी हथेली पर समाप्त होती है वह अपनी हथेली सीधी कर लेता है। इस क्रम में जब सबकी हथेली सीधे हो जाते है, तो अंतिम बच्चा गीत को आगे बढ़ाता है। इस गीत के बाद एक दूसरे के कान पकड़कर गीत गाते है।
=== फुगड़ी ===
बालिकाओं द्वारा खेला जाने वाला फुगड़ी लोकप्रिय खेल है। चार, छः लड़कियां इकट्ठा होकर, ऊंखरु बैठकर बारी-बारी से लोच के साथ पैर को पंजों के द्वारा आगे-पीछे चलाती है। थककर या सांस भरने से जिस खिलाड़ी के पांव चलने रुक जाते हैं वह हट जाती है।
=== लंगड़ी ===
यह वृद्धि चातुर्थ और चालाकी का खेल है। यह छू छुओवल की भांति खेला जाता है। इसमें खिलाड़ी एड़ी मोड़कर बैठ जाते है और हथेली घुटनों पर रख लेते है। जो बच्चा हाथ रखने में पीछे होता है बीच में उठकर कहता है।
=== खुडुवा (कबड्डी) ===
खुड़वा पाली दर पाली कबड्डी की भांति खेला जाने वाला खेल है। दल बनाने के इसके नियम कबड्डी से भिन्न है। दो खिलाड़ी अगुवा बन जाते है। शेष खिलाड़ी जोड़ी में गुप्त नाम धर कर अगुवा खिलाड़ियों के पास जाते है - चटक जा कहने पर वे अपना गुप्त नाम बताते है। नाम चयन के आधार पर दल बन जाता है। इसमें निर्णायक की भूमिका नहीं होती, सामूहिक निर्णय लिया जाता है।
=== डांडी पौहा ===
डांडी पौहा गोल घेरे में खेला जाने वाला स्पर्द्धात्मक खेल है। गली में या मैदान में लकड़ी से गोल घेरा बना दिया जाता है। खिलाड़ी दल गोल घेरे के भीतर रहते है। एक खिलाड़ी गोले से बाहर रहता है। खिलाड़ियों के बीच लय बद्ध गीत होता है। गीत की समाप्ति पर बाहर की खिलाड़ी भीतर के खिलाड़ी किसी लकड़े के नाम लेकर पुकारता है। नाम बोलते ही शेष गोल घेरे से बाहर आ जाते है और संकेत के साथ बाहर और भीतर के खिलाड़ी एक दूसरे को अपनी ओर करने के लिए बल लगाते है, जो खींचने में सफल होता वह जीतता है। अंतिम क्रम तक यह स्पर्द्धा चलती है।
== जातियां ==
{{main|छत्तीसगढ़ की जातियाँ }}
छत्तीसगढ़ मॆं कई [[जाति|जातियां]] और [[जनजाति|जनजातियां]] हैं। जनगणना 2011 के अनुसार छत्तीसगढ़ राज्य की कुल जनसंख्या में से 30.62 प्रतिशत (78.22 लाख) जनसंख्या अनुसूचित जनजातियों की है। [[अघरीया]], [[गोंड]], भुंजिया, [[कंवर]], [[बिंझवार]] ,[[उरांव]], [[हल्बा]], [[भतरा]], [[सवरा]] आदि प्रमुख जनजातियॉ है। अबूझमाड़िया, कमार, बैगा, पहाड़ी कोरवा तथा बिरहोर राज्य के विशेष पिछड़ी जनजातियाँ हैं। इनके अतिरिक्त अन्य जनजाति समूह भी है, जिनकी जनसंख्या अपेक्षाकृत कम है।
== पर्यटन स्थल ==
* [[नवागढ़]]
* [[सेतगंगा]]
* [[चित्रकोट जलप्रपात]]
* [[तीरथगढ़ जलप्रपात]]
* [[इंद्रावती राष्ट्रीय उद्यान]]
* [[कांगेर घाटी राष्ट्रीय उद्यान]]
* [[गुरू घासीदास राष्ट्रीय उद्यान]]
* [[कैलाश गुफा]]
* [[गंगरेल बांध]]
* [[सिरपुर]]
* [[मल्हार]]
* [[भोरमदेव मंदिर]]
* [[मैनपाट]]
(जल विहार बुका) हसदेव नदी के चारो तरफ हरे भरे पहाड़ियों से घिरा जलमग्न सुंदर प्राकृतिक सौंदय से परिपूर्ण मिनीमाता बांगो बांध का भराओ वाला जगह है जो कोरबा जिला के मड़ई गांव से पांच किलोमीटर की दूरी पर स्थित है।यहां नाविक रहते है जो जल विहार कराते है ।
* (केंदई जल प्रपात)केंदई जलप्रपात कोरबा जिला मुख्यालय से 85 किलोमीटर की दूरी पर अम्बिकापुर रोड पर स्थित है इस पर सड़क मार्ग द्वारा पहुंचा जा सकता है।जलप्रपात के नीचे जाने पर इंद्रधनुष की सुंदर चित्र बनती है जो मनमोहक है देखा जा सकता है। तथा चारो ओर हरे भरे पहाड़ियों से घिरा हुआ है।
(गोल्डन आइलैंड)गोल्डन आइलैंड केंदई ग्राम से सात किलोमीटर मीटर साउथ में है जहां तक सड़क मार्ग द्वारा पहुंचा जा सकता है।जो हसदेव नदी पर एक लैंड बना हुआ है जहां नाविक भी रहते है जो कभी भी जल विहार करा सकते है।जो बहुत ही आनंदमय जगह है।तथा पिकनिक स्पॉट भी है।
[[बमलेश्वरी मंदिर]]
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://cgstate.gov.in/ आधिकारिक जालस्थल] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170710221623/http://cgstate.gov.in/ |date=10 जुलाई 2017 }}
*[http://cggyanmanthan.com/a-homepage-section/ छत्तीसगढ़ ज्ञानमंथन (इतिहास)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170518171839/http://cggyanmanthan.com/a-homepage-section/ |date=18 मई 2017 }}
== इन्हें भी देखें ==
* [[छत्तीसगढ़ी भाषा]]
* [[छत्तीसगढ़ के लोकसभा सदस्य]]
* [[छत्तीसगढ़ के उत्सव]]
* [[छत्तीसगढ़ के आदिवासी देवी देवता]]
* [[छत्तीसगढ़ का खाना]]
* [[छत्तीसगढ़ के मेले]]
== टीका टिप्पणी ==
<small>
'''क.''' {{Note_label|मत्स्यपुराण|क|none}}"मन्दाकिनीदशार्णा च चित्रकूटा तथैव च।<br />
तमसा पिप्पलीश्येनी तथा चित्रोत्पलापि च।।"<br />
'''मत्स्यपुराण - भारतवर्ष वर्णन प्रकरण - 50/25)'''
'''ख.''' {{Note_label|महाभारत|ख|none}}"चित्रोत्पला" चित्ररथां मंजुलां वाहिनी तथा।<br />
मन्दाकिनीं वैतरणीं कोषां चापि महानदीम्।।"<br />
https://cgcollegeinfo.in/
'''- महाभारत - भीष्मपर्व - 9/34'''
'''ग.''' {{Note_label|ब्रह्मपुराण|ग|none}}"चित्रोत्पला वेत्रवपी करमोदा पिशाचिका।<br />
तथान्यातिलघुश्रोणी विपाया शेवला नदी।।"<br />
'''ब्रह्मपुराण - भारतवर्ष वर्णन प्रकरण - 19/31)'''
</small>
== सन्दर्भ ==
<references/>
{{छत्तीसगढ़}}
{{भारत के राज्य और संघ राज्यक्षेत्र}}
[[श्रेणी:छत्तीसगढ़]]
[[श्रेणी:भारत के राज्य]]
p1t3hukebzv31rbe8ye7npds4x87pc7
विकिपीडिया:चौपाल
4
1001
6544355
6544042
2026-04-27T02:56:28Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
नामांकन
6544355
wikitext
text/x-wiki
{{/शीर्ष}}
<!-- इस लाइन को न हटायें। नए अनुभाग पृष्ठ पर सबसे नीचे बनायें। -->
== Anthony Albanese के सही उच्चारण के संबंध में ==
विकिपीडिया के अंग्रेज़ी संस्कारण पर Albanese का उच्चारण "/ˌælbəˈniːzi/ ऐल-ब्अ-नी-ज़ी अथवा /ˈælbəniːz/ ऐल-ब्अ-नीज़" दिया गया है, अतः हिन्दी संस्करण पर भी उनका सही नाम का उच्चारण शामिल करें। स्रोत: https://en.wikipedia.org/wiki/Anthony_Albanese
== Derbyshire के सही उच्चारण के संबंध में ==
Derbyshire का सही उच्चारण "डर्बीशायर" न होकर "ˈdɑː(ɹ).bɪ.ʃə(ɹ) {ड्आ (र्).बि.श्अ(र्)} = "डार्बिशर" प्रतीत हो रहा है। स्रोत: https://en.wiktionary.org/wiki/Derbyshire
== Satyajit Rāy के सही वर्तनी ==
Satyajit Rāy को सत्यजित राय लिखा जाए। एक जगह पर "सत्यजीत" लिखा गया था, उसे "सत्यजित" लिखा जाए। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 13:59, 9 दिसम्बर 2025 (UTC)
:यह कहाँ लिखा है? कृपया लिंक भेज दें ताकि एडमिन आपका मामला देख सकें। [[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 19:31, 9 दिसम्बर 2025 (UTC)
::[[सत्यजित राय|https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%A4_%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AF]]
::वाक्य प्रयोग: सत्यजीत राय (२ मई १९२१–२३ अप्रैल १९९२) एक भारतीय फ़िल्म निर्देशक थे, जिन्हें २०वीं शताब्दी के सर्वोत्तम फ़िल्म निर्देशकों में गिना जाता है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 02:53, 10 दिसम्बर 2025 (UTC)
:::yes [[विशेष:योगदान/~2025-39710-56|~2025-39710-56]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-39710-56|talk]]) 07:26, 10 दिसम्बर 2025 (UTC)
::::तो तनिक इसे ठीक करें। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 07:36, 10 दिसम्बर 2025 (UTC)
:::::कर दिया। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 15 दिसम्बर 2025 (UTC)
== लिंक जोडें ==
मैने इस पृष्ठ https://simple.wikipedia.org/wiki/Minority_appeasement_in_India को हिन्दी में अनुवाद किया है और हिंदी वाला पृष्ठ [[भारत में अल्पसंख्यकों की तुष्टीकरण]] पर पढा जा सकता है, अब कोई उन दोनों को लिंक कीजिए [[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 16:38, 11 दिसम्बर 2025 (UTC)
:मैने उसे स्वयं जोड दिया है -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 20:41, 11 दिसम्बर 2025 (UTC)
== विकिपीडिया का 25वें जन्मदिन समारोह, 15 जनवरी ==
[[File:WP25 Anthem video - alternate cut.webm|300px|right|thumbtime=67]]
नमस्ते
विकिपीडिया के [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:Wikipedia%2025%20Virtual%20Celebration 25वें जन्मदिन समारोह] में आपको आमंत्रित करना चाहता हूँ, जो [https://zonestamp.toolforge.org/1768492800 15 जनवरी को 16:00 UTC] पर हो रहा है।
यह एक घंटे भर का वर्चुअल इवेंट होगा जिसमें ट्रिविया, पुरस्कार, संगीत प्रदर्शन, नाटक रीडिंग, संपादकों पर स्पॉटलाइट और विशेष अतिथि शामिल होंगे। इसे Eventyay और विकिपीडिया के यूट्यूब चैनल पर स्ट्रीम किया जाएगा। तारीख सेव करने और अपडेट पाने के लिए इवेंट के लिए रजिस्टर करें, और अगर आपके कोई सवाल हों तो मुझसे पूछें!
–[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 10:20, 12 दिसम्बर 2025 (UTC)
== तुरन्त हस्तक्षेप अनुरोध ==
प्रिय साथी विकीमीडियन्स,
मैं आप सभी से अत्यंत आग्रह और गंभीरता के साथ तत्काल सहायता की अपील कर रहा हूँ, ताकि विकीमीडिया ब्लॉग टीम द्वारा की गई एक लंबे समय से चली आ रही अन्यायपूर्ण स्थिति को सुधारा जा सके।
2014 से 2020 के बीच, विकीमीडिया के कुछ स्टाफ सदस्यों के प्रतिकूल और हतोत्साहित करने वाले रवैये के बावजूद, मैंने भारत ( [https://diff.wikimedia.org/2017/04/12/ashish-bhatnagar/ आशीष भटनागर जी] का ब्लॉग इंटरव्यू, [https://diff.wikimedia.org/2015/03/03/hindi-wiki-sammelan/ प्रथम हिन्दी विकि सम्मेलन की रिपोर्ट], आदि), म्यांमार, कोरिया, तुर्की, चेक गणराज्य आदि देशों की विकीमीडिया समुदायों और विकीमीडियन्स का परिचयात्मक दस्तावेज़ीकरण (प्रोफाइलिंग) करने का कार्य किया।
मैंने स्वयं गहन शोध किया, प्रमुख और सक्रिय योगदानकर्ताओं की पहचान की, प्रश्नावलियाँ तैयार कीं, विस्तृत प्रोफाइल/साक्षात्कार लिखे और कुल मिलाकर 35 ब्लॉग पोस्ट तैयार कर प्रकाशित करवाईं।
दुर्भाग्यवश, विकीमीडिया ब्लॉग टीम के कम से कम दो सदस्य जबरन और अनुचित रूप से लगभग 10 ब्लॉग पोस्टों की लेखकता (Authorship) अपने नाम से दर्शा रहे हैं, जबकि उन लेखों का संपूर्ण शोध, लेखन और सामग्री मेरी ओर से की गई थी।
मैं आप सभी से विनम्र लेकिन सशक्त अनुरोध करता हूँ कि इस स्पष्ट अन्याय के विरुद्ध अपनी आवाज़ उठाएँ और यहाँ [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Wikimedia_Blog#Credits मेरी अपील] के नीचे अपने विचार/टिप्पणियाँ दर्ज करें, ताकि सच्चाई सामने आ सके और वास्तविक लेखक को उसका उचित श्रेय मिल सके।
आपका समर्थन न केवल मेरे लिए, बल्कि विकीमीडिया आंदोलन में पारदर्शिता, ईमानदारी और नैतिक मूल्यों की रक्षा के लिए भी अत्यंत आवश्यक है।
आप सभी का अग्रिम धन्यवाद। [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 07:27, 27 दिसम्बर 2025 (UTC)
:बिना विश्वसनीय स्रोत के, किसी भी विकिपीडिया पेज पर कोई वाक्य नहीं जोड़ा जा सकता, इसलिए कृपया मुझे बताएं कि आप किन पृष्ठों की बात कर रहे हैं?[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 08:03, 13 जनवरी 2026 (UTC)
::बांग्ला जी, आपका और हिन्दी विकिपीडिया समुदाय का धन्यवाद। वैसे कुछ अन्य विकिपीडिया के सज्जन पुरुषों के हस्तक्षेप के कारण [https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Diff_(blog)#Blogpost_Credits समस्या सुलझ चुकी है] । [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 21:32, 16 जनवरी 2026 (UTC)
== Istanbul का सही उच्चारण ==
"इस्तांबुल" लिखने से यह होगा कि इसका उच्चारण "इस्ताम्बुल" हो जाएगा, क्योंकि त के बाद में "ब" है, जिसके बाद "म" है (प, फ, ब, भ, म)। इसलिए "इस्तान्बुल" ही सही है। [[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] ([[सदस्य वार्ता:Dimple323|वार्ता]]) 16:10, 28 दिसम्बर 2025 (UTC)Dimple323
:@[[सदस्य:Dimple323|Dimple323]] लेख के वार्ता पृष्ठ पर चर्चा करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 07:51, 7 जनवरी 2026 (UTC)
== ड्राफ्ट की समीक्षा और स्थानांतरण का अनुरोध ==
नमस्ते,
कृपया ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra की समीक्षा करें और यदि उपयुक्त हो तो इसे मुख्य नामस्थान में स्थानांतरित करें।
ड्राफ्ट का लिंक:
https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra
धन्यवाद। [[सदस्य:Supraconciencia|Supraconciencia]] ([[सदस्य वार्ता:Supraconciencia|वार्ता]]) 22:03, 8 जनवरी 2026 (UTC)
== अनुरोध ==
मैं आप सभी से अनुरोध करता हूँ कि आप इस चर्चा में अपनी टिप्पणियाँ जोड़ें: <nowiki>https://hi.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया</nowiki>: पृष्ठ_हटाने_हेतु_चर्चा/लेख/ भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण# भारत में अल्पसंख्यकों का तुष्टिकरण ।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 03:58, 11 जनवरी 2026 (UTC)
== हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप कार्यक्रम सूचना ==
सभी विकि साथियों को नववर्ष 2026 के लिए शुभकामनाएं। हम यूजर ग्रूप के जनवरी 2026 तक के कार्यों से संबंधित कुछ नए अपडेट साझा करना चाहते हैं:
:अक्तूबर तथा नवंबर 2025 में आयोजित संपादनोत्सव के परिणाम घोषित हो चुके हैं:
# [[w:hi:विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025|विकिपीडिया:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/अक्तूबर 2025]] - 2 अक्तूबर 2025 से 18 अक्तूबर 2025 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।
# [[S:hi:विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- 1 नवंबर, 2025 से 14 नवंबर, 2025 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।
:जनवरी में नई दिल्ली में दो ऑफ लाइन बैठक/कार्यशाला का आयोजन हो रहा है:
# [[w:hi:विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका|विकिपीडिया:हिंदी ई-सामग्री के निर्माण में अनुवाद और विकिपीडिया की भूमिका]] - 15 जनवरी 2026 को नई दिल्ली स्थित जवाहर लाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित सांस्थानिक प्रशिक्षण और भागिदारी कार्यशाला।
# [[w:hi:विकिपीडिया:प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026|प्रबंधक बैठक/जनवरी 2026]] - 16 जनवरी 2026 को नई दिल्ली में आयोजित प्रबंधक बैठक।
: वर्ष 2026 के फरवरी तथा मार्च में दो गुणवत्ता बढ़ाने वाले संपादनोत्सव करने की योजना है:
# [[w:hi:विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026|विकिपीडिया:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/फरवरी 2026]] – फरवरी 2026 में हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।
# [[S:hi:विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५|विकिस्रोत:गुणवत्ता संवर्द्धन संपादनोत्सव/नवंबर २०२५]]- मार्च में हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑन लाइन संपादनोत्सव।:इन कार्यक्रमों में शामिल होने के लिए तथा इससे संबंधित कोई सुझाव देने के लिए सदस्यों का स्वागत है।
: 15 जनवरी को जवाहरलाल नेहरु विश्वविद्यालय में आयोजित कार्यशाला में शामिल होने को इच्छुक दिल्ली तथा राष्ट्रीय राजधानी क्षेत्र के विकिपीडियनों का स्वागत हैं। आप आयोजन पृष्ठ पर अपना पंजीयन कराकर इस कार्यशाला में शामिल हो सकते हैं।
:सादर- संपर्क सूत्र -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 18:49, 13 जनवरी 2026 (UTC)
==सहायता==
मैं जब भी किसी लेख में संपादित करती करती हूँ तो स्रोत संपादित की जगह संपादित करें आता है जिस कारण मैं ठीक से आडिट नहीं कर पाती हूँ कृपया मेरी इस समस्या में सहायता करें। [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:14, 15 जनवरी 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी, आपको समस्या क्या आ रही है? वहाँ स्रोत सम्पादन और यथादृश्य समादिका (visual editor) के मध्य बदला जा सकता है। यदि आप स्रोत सम्पादन का उपयोग करना चाहें तो उचित बदलाव कर सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 06:19, 15 जनवरी 2026 (UTC)
::{{ping|संजीव कुमार}} लेकिन कहाँ और कैसे बदला जाएगा [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 06:21, 15 जनवरी 2026 (UTC)
:::{{ping|संजीव कुमार}} जी कृपया मार्गदर्शन करें। 14:23, 16 जनवरी 2026 (UTC)
::::@[[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] जी वहाँ पर दाहिने ओर ऊपर एक पेन जैसा दिखने वाला बटन होता है जिसे क्लिक करके आप 'यथादृश्य' और 'स्रोत संपादक' में अदल बदल कर सकते हैं। आप कंप्यूटर पे हो तो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:32, 16 जनवरी 2026 (UTC)
:::::@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी हो गया, धन्यवाद [[सदस्य:Mnjkhan|Mnjkhan]] ([[सदस्य वार्ता:Mnjkhan|वार्ता]]) 07:44, 17 जनवरी 2026 (UTC)
== मसौदे की समीक्षा का अनुरोध ==
नमस्ते,
मैंने हाल ही में एक जीवित व्यक्ति की जीवनी का मसौदा तैयार किया है, जो स्वतंत्र और विश्वसनीय स्रोतों पर आधारित है।
मुख्य नामस्थान में स्थानांतरण का अनुरोध पहले ही किया जा चुका है।
मसौदा यहाँ उपलब्ध है:
https://hi.wikipedia.org/wiki/ड्राफ्ट:Manuel_Sans_Segarra
यदि कोई अनुभवी संपादक इसकी समीक्षा कर सके, तो आभारी रहूँगा।
धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 10:03, 15 जनवरी 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:45, 16 जनवरी 2026 (UTC)
::नमस्ते,
:: जानकारी देने के लिए धन्यवाद। मेरा उद्देश्य किसी भी प्रकार का प्रचार करना नहीं था। मैं आपके निर्णय का सम्मान करता हूँ और आगे से हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार ही योगदान करूँगा।
:: धन्यवाद। [[सदस्य:Pi1918|Pi1918]] ([[सदस्य वार्ता:Pi1918|वार्ता]]) 17:53, 16 जनवरी 2026 (UTC)
== नये लेख [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] की समीक्षा हेतु अनुरोध ==
नमस्ते संपादकों,
मैंने सम्राट कुमार गुप्ता के बारे में एक लेख (Draft) तैयार किया है जिसमें 3 दशकों के पत्रकारिता और सामाजिक कार्यों के विश्वसनीय संदर्भ दिए गए हैं। कृपया इसकी समीक्षा करें और इसे मुख्य लेख के रूप में प्रकाशित करने में सहायता करें। लिंक: [[Draft:_सम्राट_कुमार_गुप्ता]] --
धन्यवाद [[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] ([[सदस्य वार्ता:Kumari Supriya|वार्ता]]) 07:43, 16 जनवरी 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:Kumari Supriya|Kumari Supriya]] मैंने इसे साफ़ प्रचार मानते हुए शीघ्र हटाने हेतु नामांकित किया है। वैसे भी हिंदी विकिपीडिया पर ड्राफ्ट जैसा कोई नामस्थान नहीं है। कृपया आगे से व्यक्तियों के प्रचारात्मक लेख बनाने से परहेज करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:46, 16 जनवरी 2026 (UTC)
== Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 ==
Dear Wikimedia communities,
We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year.
''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.''
In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects.
We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community.
📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]]
If you have questions about the project, please refer to the FAQs:
* [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]]
* [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]]
''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]'''''
''Stay connected and receive updates:''
* [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel]
* [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list]
We look forward to collaborating with you and your community.
'''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 19:45, 16 जनवरी 2026 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== स्वागत सन्देश में चित्र ==
पूर्व चर्चा: [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख 63#स्वागत सन्देश में चित्र]]
[[साँचा:सहायता|स्वागत संदेश]] में अंकित किया गया चित्र मशीन द्वारा निर्मित किया गया है। मशीन द्वारा बनाई गई सामग्री इस ज्ञानकोष में मान्य नहीं है। इसलिए अनुरोध है कि जिस सदस्य ने यह चित्र स्थापित किया है, वही इसे हटा भी दे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 09:32, 18 जनवरी 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, यह चित्र आपको कैसा लगता है? मुझे तो यह पुराने चित्र जैसा ही लग रहा है। इसलिए यदि आप दोनों को यह ठीक लगे, तो हम इसे उपयोग में ले सकते हैं।
:[[चित्र:Annapoorni (10641191125).jpg|120px|thumb|right|स्वागत!]] – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 16:13, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)
{{-}}
:: [[चित्र:Tableau_noir_dans_le_désert_du_Thar_(Rajasthan).jpg|240px|thumb|center|हिन्दी विकिपीडिया में आपका हार्दिक स्वागत है। इस ज्ञानकोश के विकास और विस्तार में आपके सहयोग की हमें प्रतीक्षा है।]] <center>--[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 18:03, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)</center>
:::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, ये आपको कैसे लग रहा है कि एआई से जनित चित्र ज्ञानकोशीय नहीं हो सकता? आजकल एआई से ज्ञानकोशीय एनिमेशन बनाये जाते हैं। यह तो बनाने वाले पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त उपरोक्त चित्र ज्ञानकोशीय होने के लिए नहीं बल्कि स्वागत के रूप में जोड़ा गया है।
:::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मुझे आपके सुझाव से कोई समस्या नहीं है और आप चाहें तो इसे जोड़ सकते हैं। हालांकि पिछली बार @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी का सुझाव था कि चित्र को हटा दिया जाये, अतः मुझे उनका सुझाव भी उचित ही लगा। लेकिन मैंने परम्परा के तौर पर नया चित्र जोड़ा था क्योंकि स्वागत सन्देश में बहुत बदलावों की आवश्यकता है।
:::@[[सदस्य:Hindustanilanguage|मुज़म्मिल]] जी, आपका सुझाव भी उचित है लेकिन इससे बेहतर चित्र हम कंप्यूटर पर निर्मित कर सकते हैं जो इससे बेहतर होंगे। इसके लिए चर्चा करना बेहतर होगा। स्वागत सन्देश बड़ा रखने के स्थान पर एक छोटी कड़ी दे सकते हैं जिसपर सभी सन्देशों को सूचीबद्ध किया जा सके। इससे उन सदस्यों को भी सुविधा रहेगी जो हिन्दी नहीं जानते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:34, 9 फ़रवरी 2026 (UTC)
::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]]@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] @[[सदस्य:Hindustanilanguage|Hindustanilanguage]] मेरा अब भी सुझाव है कि चित्र हटा दिया जाय। हालाँकि, अभी जो आपत्ति दर्ज़ की गई है, उसपे इतना ही कहूँगा कि यह चित्र 'ज्ञानकोश' का हिस्सा नहीं है। स्वागत संदेश में इस तरह के चित्र पर आपत्ति उचित नहीं प्रतीत हो रही।
::::संजीव जी जैसा कह रहे, पूरे स्वागत संदेश को पुनर्विचार एवं नये सिरे से बनाने की ज़रूरत है - लंबा काम है - मुझे कोई गुरेज़ नहीं इसमें भागीदारी करने में।
::::पर यह चित्र हटाने वाली बात चर्चा के योग्य भी नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 10:49, 10 फ़रवरी 2026 (UTC)
:::::{{ping|संजीव कुमार}}, एक महिला को हर किसी के समक्ष हाथ जोड़कर खड़े किया जाना महिलाओं के आत्मसम्मान के लिहाज से कहीं न कहीं गरिमापूर्ण प्रतीत नही हो रहा है। इसलिए भी इस चित्र को हटा देना या किसी उपयुक्त चित्र से बदल देना चाहिए। बहुत से ज्ञानकोषों में बिस्किट का प्रयोग किया जाता है क्योंकि संपादन के लिए ऊर्जा चाहिए होती है, जो बिस्किट से मिलती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 08:23, 8 मार्च 2026 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी के विचारों से सहमत होते हुए कि स्वागत संदेश को नए सिरे से बनाने की आवश्यकता है, और @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी की आपत्तियों (एआई और गरिमा) को ध्यान में रखते हुए, मेरा सुझाव है कि हम विवादित चित्र के स्थान पर प्राकृतिक फूलों के चित्र का उपयोग किया जाएं। फूल स्वागत का एक गरिमापूर्ण, मानवीय और तटस्थ प्रतीक हैं।
::::::मैंने विकिमीडिया कॉमन्स से कुछ प्राकृतिक और सुंदर चित्रों का चयन किया है। कृपया नीचे दी गई गैलरी में देखकर बताएँ कि इनमें से कौन सा चित्र नए स्वागत संदेश के लिए सबसे उपयुक्त रहेगा?
::::::File:Lotus 2013 sai.jpg|कमल '''यह चित्र मैने @[[सदस्य:SM7|SM7]] के सदस्य पृष्ठ पर देखा'''
::::::File:Red rose at Square of the Cathedral of Christ the Saviour.jpg|लाल गुलाब
::::::File:Combretum indicum(Rangoon creeper).jpg|मधुमालती (रंगून क्रीपर) '''यह मैने ही अपलोड किया'''
::::::File:(MHNT) Jasminum polyanthum – flowers and buds.jpg|चमेली
::::::File:Marigold 14.jpg|गेंदा
::::::File:Flower bouquet in Tarnowskie Góry, Silesian Voivodeship, Poland, December 2023.jpg|पुष्प गुच्छ
::::::File:Rose and carnation flower bouquet 01.jpg|गुलाब और कार्नेशन
::::::आप सभी वरिष्ठ साथियों की राय का स्वागत है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 14:09, 9 मार्च 2026 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, फूल लगवाने का कोई विशेष औचित्य? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:38, 9 मार्च 2026 (UTC)
::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, महोदय
:::::::: फूल लगवाने का मुख्य औचित्य केवल एक तटस्थ, विवाद-रहित और मानवीय स्वागत-प्रतीक प्रस्तुत करना है।
::::::::महोदय, भारत में फूलों से स्वागत करना सबसे आत्मीय और सहज माना जाता है।
::::::::प्राकृतिक फूल होने के कारण यह AI और गरिमा से जुड़े उन सभी विवादों से पूरी तरह मुक्त है, जो वर्तमान चित्र को लेकर उठे हैं।
::::::::मेरा उद्देश्य सिर्फ एक सकारात्मक चित्र लगाना है। यदि समुदाय को फूल के स्थान पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी का 'बिस्किट' वाला सुझाव या विकिपीडिया का लोगो अधिक उपयुक्त लगता है, तो मेरी उसमें भी पूर्ण सहमति है। प्रमुख उद्देश्य स्वागत संदेश को बेहतर बनाना है। [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 16:47, 9 मार्च 2026 (UTC)
:::::::::भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। फूलों से स्वागत देवताओं का किया जाता है और आजकल लोगों ने चाटुकारिता के लिए इसे मनुष्यों पर लागू करना आरम्भ कर दिया है। चित्रों में प्राकृतिक फूल कैसे हो सकते हैं? वर्तमान चित्र को लेकर मैंने कोई विवाद नहीं देखा, बल्कि चित्र को हटाकर संबंधित सन्देश को पुनः लिखने पर यह चर्चा है। वर्तमान चित्र में क्या नकारात्मक दिखाई दे रहा है? क्या वो भारतीय संस्कृति से संबंधित नहीं है? (हालांकि ऐसा आवश्यक नहीं है)। अभी चर्चा इसपर चाहिए कि चित्र की आवश्यकता ही क्या है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:43, 12 मार्च 2026 (UTC)
::::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी,महोदय
::::::::::मेरा उद्देश्य केवल उठे हुए विवाद के बीच एक विकल्प देना था। लेकिन मैं आपसे और @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी से पूरी तरह सहमत हूँ कि असली मुद्दा यह है कि स्वागत सन्देश में किसी भी चित्र की आवश्यकता है ही नहीं। पर @[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] महोदय ने बिस्किट के चित्र का उदाहरण दिया था, जिसके लिए मैं पुष्पों का विकल्प दिया था|
::::::::::मेरी ओर से चित्र वाले विषय पर चर्चा यहीं समाप्त है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 मार्च 2026 (UTC)
:::::::::::सभी सदस्यो से विनम्र निवेदन है, की कृपया इस [[:File:AI Chatgpt generated Woman in Welcome pose.png|चित्र]] देखने का कष्ट करे, इसको स्वागत सन्देश में लगने के लिए उपयुक्त हो सकता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:06, 12 मार्च 2026 (UTC)
::::::::::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] जी, चित्र को हटाने पर चर्चा चल रही है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:35, 14 मार्च 2026 (UTC).
:::::::::::::::{{Ping|संजीव कुमार}} जी, नमस्ते! चित्र को उपयोग में लिया जा चुका है,पहले चित्र उपयोग में न होने के कारण हटाने हेतु चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 16:50, 14 मार्च 2026 (UTC)
::::::::::{{ping|संजीव कुमार}}, आपकी बात सही है कि भारत में हाथ जोड़कर स्वागत किया जाता है। परंतु, क्योंकि आप और यहां के अधिकतर प्रबंधक पुरुष हैं, और स्वागत करते हुए व्यक्ति का ही चित्र लगाना है तो उचित होगा कि किसी पुरुष का हाथ जोड़कर स्वागत करता हुआ चित्र लगाया जाए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:28, 20 मार्च 2026 (UTC)
:{{od}} वर्तमान चर्चा के आधार पर चित्र हटा दिया गया है। भविष्य में चर्चा करके एक उपयुक्त चित्र जोड़ा जा सकता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 14:51, 18 मार्च 2026 (UTC)
== Feminism and Folklore 2026 starts soon ==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;">
[[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]]
::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026
Dear Wiki Community,
We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia.
The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects.
;About the Campaign
'''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices.
;What Can Participants Write About?
Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to:
* Folk festivals, rituals, and celebrations
* Folk dances, music, and traditional performances
* Women and queer figures in folklore
* Women in mythology and oral traditions
* Women warriors, witches, and witch-hunting narratives
* Fairy tales, folk stories, and legends
* Folk games, sports, and cultural practices
Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools.
;How to Sign Up as an Organizer
Organizers are requested to complete the following steps to register their community:
# Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]]
# Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool
# Prepare a local article list and clearly mention:
#* Campaign timeline
#* Local and international prizes
# Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]]
# Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]'''
;Campaign Tools
The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants:
* '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats.
* '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore.
Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]'''
;Learn More & Get Support
For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''.
If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via:
* '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]'''
* Email us using details on the contact page.
;Join Us
We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia.
Thank you and best wishes,
'''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]'''
----
''Stay connected:''
[[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]
[[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]]
</div></div>
== Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
<div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div>
[[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]]
Hello everyone,
We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe.
;About Wiki Loves Folklore
'''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight:
* Folk traditions and rituals
* Cultural festivals and celebrations
* Traditional attire and crafts
* Performing arts, music, and dance
* Everyday practices rooted in folk heritage
Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world.
[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]]
; Host a Local Edition
As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to:
* Increase visibility of your region’s folk culture
* Engage new contributors in your community
* Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content
'''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:'''
If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know.
If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region.
;Get in Touch
If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via:
* The project Talk pages
* Email: '''support@wikilovesfolklore.org'''
We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail.
Warm regards,
'''The Wiki Loves Folklore International Team'''
</div>
[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 13:21, 18 जनवरी 2026 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Tiven2240@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा ==
<section begin="announcement-content" />
मैं आपको यह बताना चाहता हूँ कि सार्वभौमिक आचार संहिता और प्रवर्तन के दिशानिर्देशों की वार्षिक समीक्षा की अवधि शुरू हो चुकी है। आप 9 फरवरी 2026 तक बदलावों के सुझाव दे सकते हैं। यह वार्षिक समीक्षा के कई चरणों का पहला चरण है। [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|मेटा के UCoC पृष्ठ पर अधिक जानकारी पाएँ और जुड़ने के लिए वार्तालाप खोजें]]।
[[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|सार्वभौमिक आचार संहिता समन्वयन समिति]] (U4C) एक वैश्विक समिति है जो UCoC का साम्यिक और सुसंगत कार्यान्वयन करने को समर्पित है। यह वार्षिक समीक्षा U4C द्वारा योजित और लागू की गई है। अधिक जानकारी तथा U4C की ज़िम्मेदारियों के लिए [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|आप U4C चार्टर की जाँच कर सकते हैं]]।
कृपया जहाँ भी उचित हो, अपने समुदाय के दूसरे सदस्यों के साथ यह जानकारी साझा करें।
-- U4C के साथ समन्वय में, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|वार्ता]])<section end="announcement-content" />
21:01, 19 जनवरी 2026 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Keegan (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== हिंदी विकि सम्मेलन 2026 समुदाय सहभागिता सर्वे ==
:हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप इस वर्ष जुलाई में हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने की योजना बना रहा है। इससे संबंधित हिंदी विकिपीडियनों की रुचि तथा महत्वपूर्ण विषयों को समझने के लिए एक सर्वेक्षण किया जा रहा है। [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSeWaqfyOlr9hS7Ef5eXg_Y4mPK8gj1cnzaIBAbQXbjM6KH4aw/viewform हिंदी विकि सम्मेलन 2026] भरकर हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 आयोजित करने में सहयोगी बनें। -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 09:07, 31 जनवरी 2026 (UTC)
[[सदस्य:Vishal K Pandey|Vishal K Pandey]] ([[सदस्य वार्ता:Vishal K Pandey|वार्ता]]) 18:11, 26 जनवरी 2026 (UTC)
==गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड==
विकिडेटा में गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड का लोगो Guinness World Records logo.svg नाम से उपलब्ध है। इसका हिन्दी में उपयोग करना संभव बनाएं। अधिकार संपन्न लोग ऐसा कर सकते हैं।
'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:28, 1 फ़रवरी 2026 (UTC)
:[[गिनीज़ वर्ल्ड रिकॉर्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC)
::समस्या सुलझाने के लिए आपका धन्यवाद - '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC)
LimcaBookofRecords.jpg इस फाइल के बारे में भी विचार करें। धन्यवाद
'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 18:35, 1 फ़रवरी 2026 (UTC)
:[[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] [[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 20:02, 1 फ़रवरी 2026 (UTC)
::आपको धन्यवाद- '''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 08:59, 6 फ़रवरी 2026 (UTC)
== शीर्षक परिवर्तन के लिए अनुरोध ==
Namaste, I would like the article title '''[[डी एन ए की नकल]]''' to be changed to '''डीएनए प्रतिकृति''', as this form is more accurate and is the one used in most scientific literature.
Sorry for writing in English and if this is not the right place to make the request. I have been on a long break from Wikipedia and have forgotten the proper procedure for requesting a title change.<b>[[User talk:Dineshswamiin|<span style="color: Green">Dinesh</span>]]</b> ([[User talk:Dineshswamiin|talk]]) 15:32, 3 फ़रवरी 2026 (UTC)
:नमस्ते, मैं चाहता हूँ कि लेख का शीर्षक [[डी एन ए की नकल]] बदलकर 'डीएनए प्रतिकृति' कर दिया जाए, क्योंकि यह रूप ज़्यादा सही है और ज़्यादातर वैज्ञानिक किताबों में इसी का इस्तेमाल होता है।-[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 18:54, 5 फ़रवरी 2026 (UTC)
== ''कंप्यूटिंग'' या ''अभिकलन'' ==
हिन्दी में कंप्यूटिंग को [[अभिकलन]] भी कहा जाता है। परंतु इसके बाद भी कुछ पृष्ठ के नाम [[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] या [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] है।
प्रोग्रामिंग को [[क्रमानुदेशन]] कहा जाता है परंतु आधे से ज्यादा निबंध के शीर्षक में [[प्रोग्रामिंग भाषा]] लिखा गया है।
हमें निबंध के शीर्षक एक समान रखने चाहिए। जैसे सारे निबंध के शीर्षक में प्रोगामिंग के जगह क्रमानुदेशन लिखा रहेगा। अन्य नाम हम निबंध के मुख्य भाग में लिख सकते है या redirect कर सकते है। जैसे-
'''क्रमानुदेशन भाषा''', जिसे '''प्रोग्रामिंग भाषा''' भी कहते है..... [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 11:16, 7 फ़रवरी 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, नमस्ते! आप एक समाधान प्रस्तावित करें - उसपे चर्चा करके यह कार्य किया जा सकता है। आपका और सभी का स्वागत है इस एकरूपता लाने के प्रयास के लिए। सादर! --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC)
::[[मोबाइल कम्प्यूटिंग]] का नाम बदलकर [[मोबाइल अभिकलन]] कर देना चाहिए। [[क्लाउड कम्प्यूटिंग]] का [[क्लाउड अभिकलन]] तथा [[प्रोग्रामिंग भाषा]] का नाम [[क्रमानुदेशन भाषा]] कर देना चाहिए। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:40, 8 मार्च 2026 (UTC)
== हिन्दी विकिपीडिया से गायब हो चुके पुराने संपादक ==
तकरीबन 8 साल बाद मैं विगत कुछ दिनों से विकिपीडिया पर सक्रिय हूं। इस बीच देख रहा हूं कि यहां से वो तमाम लोग गायब हो चुके हैं जो एक समय में लगातार सक्रिय रहते थे। नए लेखों की गुणवत्ता स्तरीय थी। लेकिन इधर हिन्दी विकिपीडिया पर जो कुछ भी लिखा जा रहा है वो या तो आत्मप्रचार है या फिर नौसिखियों द्वारा लगातार किया जा रहा प्रयोग। आज मैंने लगभग 25 लोगों को अपनी ओर से दूरभाष पर संपर्क करने की कोशिश की जो एक जमाने में प्रबंधक रह चुके हैं और जिन्होंने विकिपीडिया पर काफी योगदान दिया है। लेकिन सबने यही कहा कि वो अब सक्रिय नहीं हैं। यह हिन्दी विकिपीडिया के लिए ठीक नहीं है। यद्यपि कि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) के युग में विकिपीडिया और खासतौर पर अंग्रेजी से इतर भाषाओं में इस ज्ञानकोश की अब पहले जैसी आवश्यकता रह नहीं गई है। क्योंकि अब अंग्रेजी की सामग्री एक क्लिक पर किसी भी दूसरी भाषा में उपलब्ध है। फिर भी हिन्दी में लिखे गए मूल लेखों का महत्व तो हमेशा बना रहेगा। इसलिए विकिपीडिया संपादक समुदाय को एक बार फिर अपना तुच्छ अहंकार छोड़कर दूर जा चुके लोगों को दोबारा सक्रिय करना चाहिए। --'''[[User:कलमकार|<span style="background: #f40444; color:white;padding:2px;">कलमकार</span>]] [[User talk:कलमकार|<span style="background: #1804f4; color:white; padding:2px;">वार्ता</span>]]''' 13:54, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:कलमकार|कलमकार]] सर ! आठ साल (हुये तो नहीं!) बाद आप का स्वागत - हमारी ओर से।
:कुछ उधार का अर्ज़ कर रहा (बुरा मत मानियेगा)
:''"ऐसा नहीं कि उन से ''(मतलब विकि से)'' मोहब्बत नहीं रही
:''जज़्बात में वो पहली सी शिद्दत नहीं रही''
:''
:''सर में वो इंतिज़ार का सौदा नहीं रहा''
:''दिल पर वो धड़कनों की हुकूमत नहीं रही''"''
:यह हमारी स्थिति है।
:और जो चले गए उनकी स्थिति यह है कि
:''चेहरे को झुर्रियों ने भयानक बना दिया''
:''आईना देखने की भी हिम्मत नहीं रही'' --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 11:00, 10 फ़रवरी 2026 (UTC)
:कलमकार जी, ज्ञानकोष में सक्रियता के प्रति आपकी चिंता वाजिब है। मैंने यहां पर देखा है कि बहुत से सदस्यों द्वारा महनत से बनाए गए पृष्ठ कोई न कोई पैमाना बताकर शीघ्र हटाने के लिए नामांकित कर दिए जाते हैं, फिर कोई अन्य सदस्य उन्हें हटा भी देता है। शायद इससे हताश होकर बहुत से संपादक ज्ञानकोष को छोड़कर चले गए। बहुत से संपादकों के तो सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए हैं। सम्पादकों की सक्रियता में कमी की एक वजह यह भी हो सकती है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:21, 14 फ़रवरी 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, क्या आप कुछ ऐसे सदस्य पृष्ठों के उदाहरण दे सकते हैं जिन्हें हटाया गया था, और कुछ ऐसे पृष्ठ भी जिन्हें किसी गलत मानदंड के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया और बाद में हटा दिया गया? यदि आपकी चिंता जायज़ होगी, तो अवश्य ही कोई समाधान खोजने की कोशिश करेंगे। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 10:54, 26 फ़रवरी 2026 (UTC)
:::DreamRimmer जी, हाल ही के कुछ उदाहरण इस प्रकार हैं, जहां प्रतीत होता है कि संपादकों द्वारा शिद्दत से बनाए गए कुछ पृष्ठों को हटा दिया गया:
:::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#why are you remove this article "सुमरत सिंह"]]
:::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें]]
:::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#सहायता नोट]]
:::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया]]
:::* [[सदस्य वार्ता:संजीव कुमार#अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में]]
:::हटाए गए पृष्ठों की सामग्री देखे बगैर मापदंड की सटीकता पर टिप्पणी करना संभव नही है परंतु बहुत से ऐसे पृष्ठ भी हटाए गए हैं, जहां संपादक लेख में संशोधन करने के लिए तैयार थे। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 07:56, 8 मार्च 2026 (UTC)
::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपको प्रचार सामग्री चाहिए या केवल विवाद खड़ा करना उद्देश्य रहा है? यदि आपको प्रचार सामग्री चाहिए तो बताइयेगा, ईमेल से भेज देता हूँ। बैठकर देखते और समझते रहियेगा। अन्यथा आपने मेरा वार्ता पृष्ठ यहाँ क्यों जोड़ा है पता नहीं। मैंने सभी सन्देशों का उत्तर भी दे रखा है। वर्तमान में भी [[विकिपीडिया:शीह|शीघ्र हटाने]] के लिए बहुत लेख नामांकित हैं। कृपया उनकी भी समीक्षा कर लेते समय रहते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:40, 18 मार्च 2026 (UTC)
::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने ऊपर जिन चर्चाओं का उल्लेख किया है, उनसे संबंधित लेख मुझे किसी भी प्रकार से गलत मानदंड के अंतर्गत हटाए गए नहीं लगते। उन विषयों की उल्लेखनीयता और उपलब्ध सामग्री के आधार पर संजीव जी द्वारा लिया गया निर्णय बिल्कुल उचित था, और ऐसी स्थिति में मेरा निर्णय भी यही होता। आपने यह भी कहा कि ऐसे पृष्ठ हटाए गए जहाँ संपादक लेख में सुधार करने के लिए तैयार थे, परंतु सभी जानते हैं कि कोई अनुल्लेखनीय लेख केवल बार-बार संपादन या सुधार करने से उल्लेखनीय नहीं बन जाता। किसी विषय की उल्लेखनीयता तभी स्थापित होती है जब उसे विश्वसनीय स्रोतों में पर्याप्त स्थान मिले, और इसमें स्वाभाविक रूप से समय लगता है। शीघ्र हटाने की नीति इस विषय में पूरी तरह स्पष्ट है; यदि किसी लेख पर सही मानदंड के अनुसार टैग लगाया गया है, तो प्रबंधक उसे किसी भी समय हटा सकता है। यदि लेखक कोई टिप्पणी जोड़ता है, तो भी प्रबंधक उस टिप्पणी से संतुष्ट न होने पर लेख को बनाए रखने के लिए बाध्य नहीं होता। आपने यह भी कहा था कि सदस्यों के सदस्य पृष्ठ भी हटा दिए गए, लेकिन इसके समर्थन में आपने कोई लिंक प्रस्तुत नहीं किया। मेरा मानना है कि किसी भी सदस्य के कार्य पर प्रश्न तभी उठाया जाना चाहिए जब पर्याप्त प्रमाण हों; अन्यथा यह बिना प्रमाण के व्यक्तिगत आक्षेप और निराधार आरोप की श्रेणी में आता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 16:20, 18 मार्च 2026 (UTC)
:::::{{ping|संजीव कुमार}}, जो आपकी नज़र में प्रचार हो, वह संभवतः दूसरों के लिए जानकारी हो सकती है।
:::::DreamRimmer जी, ऐसे भी बहुत से पृष्ठ देखें हैं, जहां अनेक विश्वसनीय स्रोत दिए गए थे, उन्हें भी अनुल्लेखनिय बता कर हटाया गया। उदाहरण के लिए:
:::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#सुमन कुमार घई]]।
:::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]।
:::::* [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/अप्रैल 2022#रचित यादव]]। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:41, 20 मार्च 2026 (UTC)
::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, समस्या यह ही है कि आप इसे मेरे या आपके नज़र से देख रहे हो। एकबार नज़र हटाकर देखियेगा। "सुमन कुमार घई" नामक लेख पर 15 वर्षों से बिना स्रोत की कुछ सामग्री लिखी थी और बाद में [[विशेष:योगदान/सुमन कुमार घई|इसी नाम के सदस्य]] ने सामग्री हटाकर साहित्य कुंज की कड़ी जोड़ दी। इसी तरह अन्य लेखों को भी या तो सम्बंधित व्यक्ति ने स्वयं (आपके अनुसार उनकी नज़रों में वो स्वयं बहुत उल्लेखनीय व्यक्ति हैं) ने बनाया या अपने किसी रिश्तेदार से बनवाया। यदि आप बिना किसी स्रोत के स्वयं को उल्लेखनीय मानने लग जाओ तो क्या वो उल्लेखनीय हो जायेगा? एकबार इंटरनेट पर उपरोक्त व्यक्तियों के बारे में खोजकर देखें कि इनकी उल्लेखनीयता क्या है? उनके प्रसिद्धि के क्षेत्र में उन्हें कौनसे पुरस्कार मिले हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:26, 25 मार्च 2026 (UTC)
:::::::@[[सदस्य: संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, उल्लेखनीयता का मापदंड इसलिए बनाया गया था, कि यदि एक ही विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक दावेदार आ जाते हैं, तो इस नाम से उस विषय या व्यक्ति का लेख बनेगा जो अधिक उल्लेखनीय होगा। आपकी जानकारी के लिए बता दूं कि विकिपीडिया के संदर्भ में एक phrase कई बार सामने आता है, जिसमें लिखा होता है, "sum of all knowledge""। कहने का तात्पर्य यह है कि उल्लेखनीयता के नाम पर तब तक कोई पृष्ठ नही हटाना चाहिए, जब तक उस विषय या नाम पर लेख बनाने के लिए एक से अधिक असंबंधित संभावनाएं न हों। उदाहरण के लिए यदि कोई व्यक्ति 'रमेश सिंह' के नाम से उद्धरण सहित लेख बना रहा है तो वह लेख रहने देना चाहिए, जब तक कि कोई उससे भी अधिक उल्लेखनीय 'रमेश सिंह' नाम के व्यक्ति पर उद्धरण सहित लेख बनाने का दावेदार नहीं आ जाता। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:25, 31 मार्च 2026 (UTC)
::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, बहुत अच्छा अर्थ निकाला है आपने। साथ में अपने तर्क के पक्ष में कोई स्रोत भी दे दीजियेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:39, 31 मार्च 2026 (UTC)
:::::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[:en:Wikipedia:Notability]] की भूमिका में लिखा है - ''Information on Wikipedia must be'' '''verifiable'''''... Wikipedia's'' '''concept of notability applies this basic standard''' ''to avoid indiscriminate inclusion of topics... Determining notability does not necessarily depend on things such as fame, importance, or popularity''. -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 16:53, 31 मार्च 2026 (UTC)
::::::::::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, आपने इसके नीचे वाला भाग क्यों नहीं पढ़ा? यद्यपि वो उस विषय की स्वीकार्यता को बढ़ा सकते हैं जो नीचे बताए गए दिशानिर्देशों को पूरा करता हो। इसके बाद विस्तार से बहुत कुछ लिखा हुआ है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:04, 31 मार्च 2026 (UTC)
:::::::::::उसके नीचे भी पढ़ा है, वहां लिखा है कि यदि कोई सामग्री एक नया लेख बनाने के लिए उल्लेखनीय नहीं है, तो उस सामग्री को किसी अन्य संबंधित पृष्ठ में विलय कर देना चाहिए। यह सही भी है यदि वह सामग्री स्रोत/संदर्भ युक्त है तो। ऐसा भी देखा गया है कि राष्ट्रपति इत्यादि से अनेक उल्लेखनीय पुरस्कार प्राप्त व्यक्ति पर बना लेख उल्लेखनीयता के नाम पर हटा दिया गया परन्तु उसमें दर्ज संदर्भित सामग्री कहीं और संजोई नहीं गई, न ही लेखक को उसे दर्ज करने के लिए किसी अन्य पृष्ठ की ओर निर्देशित किया गया। -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:16, 31 मार्च 2026 (UTC)
{{od|10}}@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, राष्ट्रपति पुरस्कार मिलने से व्यक्ति उल्लेखनीय कैसे हो गया? विभिन्न विश्वविद्यालयों और अन्य संस्थानों में [[दीक्षान्त समारोह]] के समय डिग्री वितरण राष्ट्रपति या राज्यपाल के हाथों से करवाया जाता है। आपके अनुसार वो सभी लोग उल्लेखनीय हो गये? सम्बंधित लोगों के नामों की सूची सम्बंधित संस्थान के आधिकारिक जालस्थल पर मिल जायेगा जिसे आप विश्वसनीय स्रोत कह सकते हो। राष्ट्रपति के हाथों से मिला पुरस्कार इतना उल्लेखनीय होना चाहिए जो सम्बंधित व्यक्ति को किसी विशिष्ट कार्य के लिए मिला हो और उस कार्य के कारण व्यक्ति उल्लेखनीय हुआ हो, तो उसे उल्लेखनीय माना जाता है, न कि केवल राष्ट्रपति के हाथों पुरस्कार प्राप्त करने से। ऐसे समारोह राष्ट्रपति भवन में हमेशा होते हैं और उनके समाचार प्रतिदिन समाचार पत्रों में छपते हैं।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:08, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
: उदाहरण के लिए, क्या इस ([[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/लॉग/जनवरी 2022#राजेन्द्ररंजन चतुर्वेदी]]) पृष्ठ को हटाते समय, इसमें उपलब्ध संदर्भित जानकारी किसी अन्य पृष्ठ पर स्थानांतरित की गई? -[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 01:49, 3 अप्रैल 2026 (UTC)
== हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा ==
नमस्ते,
मैं हिंदी विकिपीडिया पर लॉग-इन हूँ। मेरा खाता पुराना है और मैंने कई संपादन भी किए हैं, फिर भी मुझे किसी भी लेख में “स्थानांतरण (Move)” का विकल्प दिखाई नहीं दे रहा।
मैंने डेस्कटॉप मोड और अलग ब्राउज़र से भी कोशिश की है।
कृपया बताएं कि यह समस्या क्यों आ रही है और इसका समाधान क्या है।
धन्यवाद। {{unsigned|ROLEXMEENA}}
: अंग्रेजी ज्ञानकोष की तरह यहां भी 'Move' (पृष्ठ स्थानांतरण) का विकल्प होना चाहिए, ताकि संपादक अपने सदस्य स्थान में पृष्ठ बनाकर उसे मुख्य नाम स्थान में स्वयं स्थापित कर सकें। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 22:27, 14 फ़रवरी 2026 (UTC)
=="अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026" में भाग लें ==
हिंदी विकिमीडियन्स यूज़र ग्रुप द्वारा [[अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस]] के अवसर पर विकिपीडिया एवं विकिस्रोत पर संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है।
# [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—15 फ़रवरी 2026 से 21 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिपीडिया पर आयोजित ऑनलाइन सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव।
# [[s:विकिस्रोत:मातृभाषा संवर्धन संपादनोत्सव/2026|अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026]]—21 फ़रवरी 2026 से 28 फ़रवरी 2026 तक हिंदी विकिस्रोत पर आयोजित ऑनलाइन गुणवत्ता संवर्द्धन प्रतियोगिता।
:इनमें भाग लेकर मुक्त हिंदी ई-सामग्री के विकास के अभियान में सहायक होने के लिए आपका स्वागत है। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 04:34, 14 फ़रवरी 2026 (UTC)
== प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन ==
मैंने [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन#DreamRimmer|यहाँ]] प्रबंधक व अन्तरफलक प्रबंधक अधिकार हेतु निवेदन किया है। आपकी टिप्पणियों का स्वागत है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 17:11, 15 फ़रवरी 2026 (UTC)
:प्रबंधन अधिकार मिलने पर बहुत बधाई। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:33, 8 मार्च 2026 (UTC)
== शीर्षक कैसे बदले ==
महोदय मुझे बताए कि शीर्षक बीजाणुउद्भिद को कैसे बदलकर बीजाणुद्भिद करे हृदय से धन्यवाद [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 04:39, 18 फ़रवरी 2026 (UTC)
:प्रबंधकों को [[#हिंदी विकिपीडिया लेखों में “स्थानांतरण (Move)” विकल्प दिखाई नहीं दे रहा|कहा था]] कि 'पेज मूव' का ऑप्शन सभी के लिए चालू कर दिया जाए, परंतु अभी तक नहीं किया गया है। [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 17:31, 8 मार्च 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] जी, यह अधिकार प्रबन्धकों के पास नहीं है। बाकी आप तर्क एवं स्रोत के साथ लिखेंगे तो स्थानान्तरण कर दिया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:42, 18 मार्च 2026 (UTC)
:::परंतु यह विकल्प अंग्रेजी ज्ञानकोष पर कैसे उपलब्ध हुआ!? [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 18:45, 20 मार्च 2026 (UTC)
== Reference Previews – experiment ==
Hi, I’m Johannes from [[m:WMDE Technical Wishes|WMDE Technical Wishes]]. Sorry for writing in English, please support us by providing a translation! Our team is currently working on [[:m:WMDE Technical Wishes/References|improvements to references]], e.g. [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|Sub-referencing]]. In 2021 we developed [[:m:WMDE Technical Wishes/ReferencePreviews|Reference Previews]] in order to provide a MediaWiki feature to preview references when hovering over the footnote marker. Over the course of our current work we’ve noticed that using Reference Previews doesn’t seem to be intuitive for some readers and we would like to improve this.
<div class="mw-collapsible mw-collapse">
=== Problem ===
<div class="mw-collapsible-content">
In our usability tests, we repeatedly notice desktop readers – unaware of Reference Previews or how to use the feature – clicking on footnotes instead of hovering over them. Many are confused when they end up in the reference list and don’t know how to jump back to the text passage they were previously reading. Many readers seem unaware that both the ↑ arrow in the reference list and the <sup>a b</sup> (for re-used references) can be used to jump back. This makes jumping to the reference list rather unpleasant, especially in long articles.
</div>
</div>
<div class="mw-collapsible mw-collapse">
=== Assumption ===
<div class="mw-collapsible-content">
We assume that most readers do not want to jump to the reference list, but rather want to click on the footnote to open Reference Previews, which provide them with the reference information for the text passage they have just read. At the same time, we believe that some readers – e.g. those who want to delve deeper into a topic rather than just quickly researching a piece of information – are still interested in conveniently accessing the reference list.
</div>
</div>
<div class="mw-collapsible mw-collapse">
=== Idea ===
<div class="mw-collapsible-content">
We would like to try adjustments to Reference Previews in order to best meet the needs of different readers. Specifically, we want to prevent readers from accidentally ending up in the individual reference list; jumping there should be a conscious decision.
When clicking on a footnote marker, we want to display Reference Previews instead of jumping to the reference list. The pop-up remains permanently visible until clicking on the "x" or anywhere outside the preview to close it. In addition Reference Previews will provide a link to jump to the reference in the reference list.
<gallery heights="275" widths="250">
File:Reference Previews mock-up – current version.png|Reference Previews – current version
File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed version when '''clicking on a footnote marker'''
</gallery>
When hovering over a footnote marker without clicking on it, we want to display a simplified version of Reference Previews – without the settings icon and the resulting empty space. When moving the mouse pointer over the pop-up, a note will appear indicating that you can click for further options. This will open the persistent version of Reference Previews with a link to allow users to jump to the reference in the reference list.
<gallery heights="275" widths="250">
File:Reference Previews mock-up – hover-state.png|Proposed version when '''hovering over the footnote marker'''
File:Reference Previews mock-up – hover-state and options.png|Proposed version when '''hovering over the Reference Preview'''
File:Reference Previews mock-up – persistent-state.png|Proposed (persistent) version when '''clicking on the hover preview'''
</gallery>
By improving the usability of Reference Previews, we also hope to mitigate the issue that reference lists with a large number of (reused) references (or [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-references]]) can be confusing for some readers. In addition, the proposed version when hovering over a footnote marker is more compact than the current version.
</div>
</div>
<div class="mw-collapsible mw-collapse">
=== Experiment ===
<div class="mw-collapsible-content">
We would like to test the proposed changes in an [[:en:A/B testing|A/B test]] on several wikis. We want to measure how many readers click on a footnote marker and then proceed to jump to the reference list using the proposed version of Reference Previews compared to readers who receive the current version of Reference Previews. In addition, we will measure how many readers in both groups access the reference list via the table of contents. This will give us data-based insights into how many clicks on the footnote unintentionally open the reference list and how many readers only want to use Reference Previews.
We would like to run our experiment on the following Wikipedia language versions: de, pl, fr, sv, fa, hu, hi, my, tl, lv, fy, hr. 10% of readers will see our modified version of Reference Previews in order to obtain sufficient data. The experiment is expected to run for 1-2 weeks at the end of March. We'll restore the current version of Reference Previews for all readers until we have evaluated the experiment, discussed the results with the community, and decided on further steps.
</div>
</div>
We look forward to your feedback [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/Reference Previews|on our talk page]] – or just reply to this post! Once the experiment is ready to go, we will also provide a link that you can use to test the changes yourself. --[[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 12:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC)
:As indicated on our project page [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=WMDE_Technical_Wishes/References/Reference_Previews&diff=prev&oldid=30215686], we will only test the proposed change when ''clicking'' on a footnote. Reference Previews will remain ''unchanged when hovering'' over a footnote marker. Reasons for this were concerns that the proposed transition from hover to persistent preview could be disruptive or at least feel unusual when interacting with reference content in the hover preview (e.g. when clicking on links). [[सदस्य:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[सदस्य वार्ता:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]]) 13:30, 9 मार्च 2026 (UTC)
==विकि लव्ज़ रमजान 2026==
<div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;>
[[File:Wiki Loves Ramadan Logo Black hi.svg|Left|200px|frameless]]
प्रिय विकी समुदाय, आपको [[विकिपीडिया:विकि लव्ज़ रमजान 2026|विकी लव्ज रमज़ान 2026]] में भाग लेने के लिए विनम्रतापूर्वक आमंत्रित किया जाता है, जो कि विभिन्न क्षेत्रों से इस्लामी इतिहास और इस्लामी सांस्कृतिक विरासत का दस्तावेजीकरण करने के लिए विकिपीडिया, विकिवॉयज पर आयोजित एक अंतर्राष्ट्रीय लेख लेखन प्रतियोगिता है। यह प्रतियोगिता 20 फरवरी से 20 अप्रैल 2025 तक आयोजित की जायेगी अभी भाग लें और पुरस्कार के विजेता बने है। धन्यवाद
'''[[:m:Wiki Loves Ramadan 2026|विकी लव्स रमज़ान 2026 इंटरनेशनल टीम]]''' -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 15:51, 26 फ़रवरी 2026 (UTC)
</div>
== इस हफ्ते पेस्ट जाँच आ रही है ==
नमस्ते। [[mw:Special:MyLanguage/Help:Edit check#Paste_check|पेस्ट जाँच]] एक प्रकार की [[mw:Special:MyLanguage/Edit check|सम्पादन जाँच]] सुविधा है जो तब दिखाई देगी जब यथादृश्य सम्पादिका का प्रयोग कर रहा कोई नवागंतुक किसी लेख में लंबा पाठ पेस्ट करे, अगर प्रणाली द्वारा यह निर्धारित किया जाए कि वह सामग्री सम्पादक ने संभवतः स्वयं नहीं लिखी है।
इस सुविधा का यहाँ पर पिछले वर्ष परीक्षण किया गया था, और शोध के [[mw:Edit check/Paste Check#A/B_Experiment|परिणाम]] सकारात्मक थे: इस जाँच का सामना करने वाले सम्पादकों के द्वारा किए गए सम्पादनों में से पूर्ववत किए गए सम्पादनों की संख्या में नियंत्रण समूह की तुलना में 18% घटाव आया।
डिफ़ॉल्ट से पेस्ट जाँच उन सम्पादकों को दिखाई जाएगी जिन्होंने लोकल रूप से 100 या उससे कम सम्पादन किए हुए हों। यह [[{{#special:EditChecks}}]] के माध्यम से प्रबंधकों द्वारा बदला जा सकता है। जब इस आवश्यकता को पूरा करने वाला कोई सम्पादक कहीं और से कम-से-कम 50 कैरेक्टर्स लंबा पाठ पेस्ट करता है, पेस्ट जाँच उससे पूछेगी कि सामग्री उसने स्वयं लिखी है या फिर नहीं। [[mw:Special:MyLanguage/Edit check/Tags|सम्पादनों को टैग किया जाएगा]] ताकि अनुभवी सदस्य उन सम्पादनों का पता लगा पाएँ जहाँ पर पेस्ट जाँच दिखाई गई थी। अंतिम सम्पादन में कोई भी पेस्ट किया हुआ पाठ न होने के बावजूद भी टैग दृश्य होगा।
यह सुविधा इस हफ्ते के अंत तक ग्लोबल स्तर पर जारी की जाएगी। इसे परखने में सहायता करने के लिए आप सबका धन्यवाद। [[सदस्य:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:Quiddity (WMF)|वार्ता]]) 00:02, 3 मार्च 2026 (UTC)
== अली ख़ामेनेई ==
<nowiki>[[अली ख़ामेनेई]]</nowiki> को हिंदी में <nowiki>[[अली ख़मीने]]</nowiki> लिखा जाना चाहिए, कृपया इसे बदलिए। -[[सदस्य:Baangla|Baangla]] ([[सदस्य वार्ता:Baangla|वार्ता]]) 13:28, 3 मार्च 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, यह चर्चा [[वार्ता:अली ख़ामेनेई]] पृष्ठ पर होनी चाहिए। यदि आपको लगता है कि वर्तमान नाम सही नहीं है, तो आप [[साँचा:नाम बदले]] का प्रयोग करते हुए पृष्ठ को स्थानांतरित करने का अनुरोध कर सकते हैं। मेरी व्यक्तिगत राय में वर्तमान नाम सही है, क्योंकि [https://www.bbc.com/hindi/articles/c747xp3pke8o BBC], [https://www.aajtak.in/trending/photo/iran-supreme-leader-ali-khamenei-death-reaction-celebration-mourning-tstf-2484137-2026-03-02 Aaj Tak], [https://hindi.news18.com/news/uttar-pradesh/bahraich-shia-community-ali-khamenei-death-mourning-ban-juloos-local18-10235065.html News18] और [https://ndtv.in/world-news/iran-us-tensions-live-updates-trump-ayotallah-khamenei-sanctions-military-buildup-explosions-nuclear-tensions-us-israel-iran-tension-live-11148367 NDTV] सहित कई मीडिया संस्थान भी “ख़ामेनेई” ही लिखते हैं और हिंदी उच्चारण के अनुसार भी यही नाम उचित प्रतीत होता है। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 13:49, 3 मार्च 2026 (UTC)
::: @[[सदस्य:Baangla|Baangla]] जी, फ़ारसी में नाम علی خامنهای लिखा जाता है। इसी आधार पर देवनागरी में इसका निकटतम लिप्यंतरण अली ख़ामेनेई होगा।
::: यहाँ خ ध्वनि के लिए “ख़” का प्रयोग किया जाता है और अंतिम –ई ध्वनि को दर्शाने के लिए “ई” आता है। इसलिए अली ख़ामेनेई फ़ारसी उच्चारण के सबसे क़रीब माना जा सकता है। --[[सदस्य:Hindustanilanguage|डॉ. मुज़म्मिल]] ([[सदस्य वार्ता:Hindustanilanguage|वार्ता]]) 01:29, 9 मार्च 2026 (UTC)
== Lua त्रुटि ==
जी, जब भी में [[मॉड्यूल:Designation/list]] नामक पृष्ठ को बनाने का प्रयास करता हूँ, मुझे यह संदेश मिलता है:
Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'.
मैं अंग्रेज़ी विकिपीडिया के स्रोत कोड का प्रयोग करता हूँ, फिर भी यह संदेश आता है। क्या इसका कोई उपाय है? [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 10:14, 12 मार्च 2026 (UTC)
:{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 15:16, 18 मार्च 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद ^^ [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 15:45, 18 मार्च 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] मैंने स्वतः परीक्षित अधिकार के लिए निवेदन भेजा है। यदि आप चाहते हैं तो कृपया अपना मत दें। फिर से धन्यवाद! :3 [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:26, 18 मार्च 2026 (UTC)
:::समय-समय पर मेरा ध्यान आपके संपादनों पर जाता रहता है। हालाँकि मैंने आपके बनाए लेखों को ठीक से नहीं देखा है, लेकिन नामांकन में दिए गए लेखों में से [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]] देखा तो वह मुझे लगभग पूरा मशीनी अनुवाद लगा। इसी तरह दूसरे उदाहरण, जैसे [[तलत जाफ़री]] आदि, भी मुझे मशीनी अनुवाद जैसे लगे। इसलिए मुझे नहीं लगता कि मैं इस विषय में आपकी कोई विशेष मदद कर पाऊँगा। बाकी अन्य सदस्य भी आपके नामांकन को देखकर अपने सुझाव दे सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 10:52, 20 मार्च 2026 (UTC)
== सदस्य पृष्ठ हटाने हेतु अनुरोध ==
नमस्ते प्रशासक महोदय, मैं 'Gahininath gutte' इस खाते का स्वामी हूँ। मैं अपना 'सदस्य वार्ता' पृष्ठ (User Talk Page) हटाना चाहता हूँ क्योंकि यह गूगल सर्च में मेरी निजी जानकारी दिखा रहा है। मैंने लॉगिन किया है, लेकिन सुरक्षा फ़िल्टर के कारण मैं स्वयं <nowiki>{{db-u1}}</nowiki> टैग नहीं लगा पा रहा हूँ। कृपया मेरी सहायता करें और इस पृष्ठ को हटा दें। धन्यवाद। [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 12:40, 12 मार्च 2026 (UTC)
:{{Ping|Gahininath gutte}} नमस्ते! हिंदी विकिपीडिया की नीतियों के अनुसार तभी हटाए जाते है, ज़ब उसपे अत्यधिक बर्बरता या निजी जानकारी और गाली गालोच हुआ हो, आमतौर पर सदस्य वार्ता नही हटाए जाते है,अगर आप सदस्य पृष्ठ की बात कर रहे है, तो आप 10 सकारात्मक संपादन करने के उपरांत सदस्य पृष्ठ को हटवाने ले लिए अनुरोध कर सकते है,या हटाने हेतु संबंधित साँचा लगा सकते है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 12:52, 12 मार्च 2026 (UTC)
::<blockquote>महोदय, जवाब के लिए धन्यवाद। मैं समझता हूँ कि वार्ता पृष्ठ हटाना नियमों के विरुद्ध है। लेकिन यह पृष्ठ गूगल सर्च में मेरा नाम और निजी संदर्भ दिखा रहा है, जिससे मुझे प्राइवेसी की समस्या हो रही है। अगर आप इसे हटा नहीं सकते, तो कृपया इस पृष्ठ पर '''<nowiki>__NOINDEX__</nowiki>''' टैग लगा दें ताकि यह गूगल सर्च इंजन में दिखाई न दे। साथ ही, कृपया इस पृष्ठ की पुरानी सामग्री (History) को भी छुपा दें। आपकी बहुत कृपा होगी।"</blockquote>
::[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:03, 12 मार्च 2026 (UTC)
::"नमस्ते, मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं विकिपीडिया पर अब सक्रिय नहीं रहना चाहता और अपनी निजता (Privacy) की सुरक्षा के लिए 'Right to Vanish' के तहत इस पृष्ठ को स्थायी रूप से (Permanently) हटाने का अनुरोध करता हूँ। इसमें मेरा वास्तविक नाम शामिल है जो गूगल सर्च में दिखाई दे रहा है और यह मेरी निजता का उल्लंघन है। मैं चाहता हूँ कि मेरे खाते से जुड़ी यह पहचान पूरी तरह से मिटा दी जाए। कृपया मेरी सहायता करें।" [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 13:06, 12 मार्च 2026 (UTC)
:::@[[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] जी, मैंने आपके वार्ता पृष्ठ का एक अवतरण हटा दिया है, जिसमें आपकी व्यक्तिगत जानकारी थी। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 14:56, 18 मार्च 2026 (UTC)
::::अभि भी मेरा नाम गुगल सर्च मैं दिख रहा है मुझे Wikipedia पर रहना ही नहीं कृपया यहा पर मेरा जो अकाउंट है उसे हटा दे पुरी तरह सें...
::::धन्यवाद...! [[सदस्य:Gahininath gutte|Gahininath gutte]] ([[सदस्य वार्ता:Gahininath gutte|वार्ता]]) 15:14, 18 मार्च 2026 (UTC)
:::::इसके लिए आप [[विशेष:GlobalVanishRequest]] पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। कृपया अनुरोध करने से पहले फ़ॉर्म पर दिए गए निर्देशों को अवश्य पढ़ लें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 15:19, 18 मार्च 2026 (UTC)
== शीर्षक अनुवाद में मदद ==
[[:en:Embarrasingly parallel]] का शीर्षक अनुवाद में क्या होना चाहिए-
* [[एम्बैरसिंगली पैरेलल]] या
* [[अति-समानांतरीय]]
[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:13, 15 मार्च 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, सम्भवतः आपके पास टाइपो हुआ है और आप [[:en:Embarrassingly_parallel|Embarrassingly parallel]] की बात कर रहे हो। parallel के लिए हिन्दी में समानांतर शब्द काम में लेते हैं और शब्दकोश नामक वेबसाइट पर इसका अनुवाद अव्यवस्थित समानांतर लिखा है। लेकिन मुझे तार्किक तौर पर कोई तुल्य शब्द याद नहीं आ रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:50, 18 मार्च 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, शब्दकोश नामक वेबसाइट पर एंबैरिसिंगली (Embarrassingly) का अनुवाद "शर्मनाक रूप से" लिखा है, लेकिन हम इसे कंप्यूटर विज्ञान या कोडिंग के संदर्भ में लिख रहे हैं तो क्या "सहज समानांतर" लिख सकते है? इसका मतलब यह है कि समानांतर करने में कोई विशेष दिमाग या मेहनत नहीं लगती। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:36, 19 मार्च 2026 (UTC)
:::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, इस स्थिति में अंग्रेज़ी वाले का ही देवनागरी में उच्चारण लिख दीजिएगा। लेख की शुरूआत में शब्दशः अनुवाद लिख सकते हैं और भविष्य में विश्वसनीय स्रोत मिलने पर उचित स्थानान्तरण कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:29, 25 मार्च 2026 (UTC)
== Request for Comment: VisualEditor automatic reference names ==
<div lang="en" dir="ltr">
Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]].
We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community.
* Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>).
* Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name.
* Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation).
* Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community.
=== Feedback ===
[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]].
'''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism.
We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic.
Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings.
Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|वार्ता]])</bdi> 11:15, 19 मार्च 2026 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== मार्च गतिविधि अपडेट ==
:हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा मार्च 2026 में हुई गतिविधियाँ:
* 'हिंदी विकि सम्मेलन 2026' पर फाउंडेशन के साथ प्राथमिक स्तर की चर्चा पूरी हुई। अप्रैल तक इसपर निर्णय आने की संभावना है।
* गूगल के साथ साझेदारी संबंधी अपडेट फाउंडेशन तथा गूगल टीम के साथ पीपीटी बनाकर साझा किए गए। पिछले एक वर्ष के सभी कार्यक्रमों के (नए लेख, नए सदस्य, सांस्थानिक भागिदारी) आंकड़ों को संश्लिष्ट रूप में साझा किया गया।
* फरवरी में विकिपीडिया पर आयोजित [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] के सभी लेखों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए।
* फरवरी में विकिस्रोत पर आयोजित [[s:hi:विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६|विकिस्रोत:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/२०२६]] के सभी शोधित पृष्ठों की जाँच पूरी हुई तथा पुरस्कार विजेता घोषित किए गए।
* राजस्थान विश्वविद्यालय के भौतिकि विभाग के साथ सांस्थानिक भागीदारी के प्रयास स्वरूप पहली प्रशिक्षण कार्यशाला 24 मार्च को आयोजित करना निश्चित हुआ।
* आइआइटी, जोधपुर के साथ सांस्थानिक भागीदारी की संभावना परखने के लिए 21 मार्च को जोधपुर में सामुदायिक बैठक निश्चित की गई। जोधपुर के कोई भी हिंदी विकिपीडियन इस अनौपचारिक संवाद बैठक में शामिल हो सकते हैं।
: हिंदी विकिपीडिया के अनुभवी सदस्यों द्वारा किसी भी स्थानीय या रास्ट्रीय स्तर के आयोजन प्रस्तावों का हम स्वागत करते हैं तथा सहयोग का भरोसा दिलाते हैं। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 23:49, 20 मार्च 2026 (UTC)
== अंगिका और मैथिली विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" मे भाग ले ==
नमस्ते , विकिपीडियन
[https://anp.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_आरू_लोकगाथा_अंगिका_२०२६ अंगिका] और [https://mai.wikipedia.org/wiki/विकिपीडिया:नारीवाद_एवं_लोककथा_२०२६ मैथिली] विकिपीडिया पर आयोजित "नारीवाद और लोककथा 2026" प्रतियोगिता चल रही है, और इनाम जीते।
तिथि: 23 मार्च - 31 मार्च 2026 (8 दिन शेष) [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 05:33, 23 मार्च 2026 (UTC)
== Deployment of Legal and Safety Contacts Link in the Footer of Your Wiki ==
[Please help translate this message]
Hello community, the Wikimedia Foundation has provided a [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contact_Information|single legal and safety contact page]], to be linked in the footer of your wiki, to ensure access to accurate legal information. This is a regulatory requirement. We have already rolled out links to English, German, Italian, Spanish and other wikis and we will deploy to your wiki soon. [[metawiki:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|Please read more on the project page]] and leave any comments in this thread or on the [[metawiki:Talk:Wikimedia_Foundation_Legal_and_Safety_Contacts_FAQ|talk page]]. –– [[सदस्य:STei (WMF)|STei (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:STei (WMF)|वार्ता]]) 13:21, 25 मार्च 2026 (UTC)
== शीर्षक अनुवाद में मदद ==
मैं [[:en:Perpetual calendar]] को अनुवाद कर रहा हूं। इसका शीर्षक क्या मुझे [[परपेचुअल पंचांग]] रखना चाहिए ? इसका तत्सम क्या हो सकता है क्योंकि मुझे इसका कही हिन्दी में प्रयोग नही मिला। [[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] ([[सदस्य वार्ता:Sarangem|वार्ता]]) 13:40, 25 मार्च 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:Sarangem|Sarangem]] जी, आप की जानकारी के लिए कुछ सन्दर्भ [https://uptoword.com/en/perpetual-calendar-meaning-in-hindi?utm_source=chatgpt.com] [https://fj.voguetimebalfie.com/info/are-perpetual-calendar-watches-accurate-100990981.html] [https://www.google.co.th/books/edition/N%C4%ABh%C4%81rik%C4%81/t6hHAAAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/Bhajpa_Ka_Abhyuday_%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%AA%E0%A4%BE_%E0%A4%95/Cet5EAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%A4%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A5%88%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0&pg=RA1-PA1970&printsec=frontcover] दिए गए है, इन के हिसाब से सतत पंचांग या स्थायी पंचांग लिखा जा सकता है। बाकि जैसी सभी की राय हो। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:32, 28 मार्च 2026 (UTC)
== विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ हेतु स्कॉलरशिप आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं ==
नमस्ते,
विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ के लिए स्कॉलरशिप हेतु आवेदन अब प्रारम्भ हो चुके हैं । यह कॉन्फ्रेंस ४ से ६ सितंबर २०२६ तक कोच्चि, भारत में होगी ।
विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत), दक्षिण एशिया के साथ और भी विकिमीडियन्स, सामुदायिक आयोजकों और योगदानकर्ताओं को एक साथ लाता है। यह जुड़ने, सीखने, अनुभव बाँटने करने और निःशुल्क ज्ञान के आंदोलन को सशक्त करने हेतु मिलजुलकर करने का एक स्थान है । 🙂
अगर आप विकिमीडिया परियोजनाओं में सक्रिय योगदानकर्ता हैं अथवा सामुदायिक कार्यक्रमों में सम्मिलित हैं, तो आपको स्कॉलरशिप के लिए आवेदन हेतु प्रोत्साहित किया जाता है । [[diffblog:2026/03/19/namukku-othukoodam-scholarships-now-open-for-wikiconference-india-2026/|विस्तृत घोषणा]] यहाँ है ।
आवेदन की अंतिम तिथि: १५ अप्रैल २०२६ रात ११:५९ बजे IST
आवेदन की लिंक: [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdA3rR9xX_k31dzJrjM5MTDNYNUIRcAB45S4TflsYCbGJNrzg/viewform आवेदन की लिंक]
अधिक जानकारी: [[metawiki:WikiConference_India_2026/Scholarship|मेटा पेज लिंक]]
कृपया इस घोषणा को अपने समुदाय में अन्य सदस्यों के साथ भी बाँटें ।
धन्यवाद !
विकीकॉन्फ्रेंस इंडिया (भारत) २०२६ की आयोजन टीम
-[[User:Gnoeee|<span style="color:#990000">❙❚❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span><span style="color:#000"> जिनोय </span><span style="color:#006699">❚❙❚</span><span style="color:#339966">❙❙</span>]] [[User talk:Gnoeee|✉]] 21:00, 28 मार्च 2026 (UTC)
== Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! ==
<div lang="en" dir="ltr">
[[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]]
{{int:please-translate}}
Dear Wikipedians!
[[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''.
The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences.
🧩'''How to participate?'''
Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine.
🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''.
'''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.'''
If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language.
Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge!
[[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC)
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) ==
Hello everyone,
This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>).
'''The Change:'''<br />
Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]].
We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''.
'''What You Need To Do:'''<br />
To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search.
'''Deadline:'''<br />
We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles.
Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 17:12, 3 अप्रैल 2026 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:ZI Jony@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== Wikimedia Foundation की वार्षिक योजना की चर्चाओं में शामिल होने का आमंत्रण ==
नमस्ते,
मैं आप सभी को '''साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल''' के अप्रैल एडिशन में इनवाइट करना चाहता हूँ, जो विकिमीडिया फाउंडेशन की लीडरशिप के साथ उनके [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan/2026-2027 एनुअल प्लान (2026-2027)] पर चर्चा करेगा।
फ़ाउंडेशन की [https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia%20Foundation%20Annual%20Plan वार्षिक योजना] एक उच्च-स्तरीय रोडमैप है, जिसमें यह बताया गया है कि संगठन आने वाले वर्ष में क्या हासिल करना चाहता है। इसमें न केवल फाउंडेशन के लक्ष्य, प्रगति और योजना शामिल है, बल्कि वैश्विक रुझानों का सारांश भी शामिल है जो हमारे मूवमेंट के वर्तमान और भविष्य को प्रभावित करते हैं।
इसलिए, अगला '[https://meta.wikimedia.org/wiki/South%20Asia%20Open%20Community%20Call साउथ एशिया ओपन कम्युनिटी कॉल]' नीचे दी गई तारीखों/समय पर आयोजित कि जाएगी। कृपया इसे अपने कैलेंडर में नोट कर लें और [https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 यहाँ साइन अप करें।]
Platform: Google Meet
Date: 17th April, 2026
Time: 1930-2045 IST (1400-1515 UTC)
[https://meta.wikimedia.org/wiki/Event:South%20Asia%20Open%20Community%20Call,%20April%202026 Registration Link]
'''नोट:''' सिर्फ़ रजिस्टर्ड लोगों को ही जॉइनिंग लिंक मिलेगा।
कॉल पर आपसे मिलने का इंतज़ार रहेगा,
--[[सदस्य:RASharma (WMF)|RASharma (WMF)]] ([[सदस्य वार्ता:RASharma (WMF)|वार्ता]]) 12:49, 6 अप्रैल 2026 (UTC)
== पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव ==
सभी सदस्य महोदय,
मैं समुदाय का ध्यान पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) से जुड़ी [[विकिपीडिया:चौपाल/पुरालेख_48#केवल_स्वतः_परीक्षित_सदस्यों_द्वारा_स्थानांतरण|2017 की एक पुरानी चर्चा (पुरालेख 48)]] और नीति की ओर आकर्षित करना चाहता हूँ। उस समय अनुचित स्थानांतरणों को रोकने के लिए यह निर्णय लिया गया था कि केवल 'स्वतः परीक्षित' (Autopatrolled), रोलबैकर या प्रबंधक स्तर के सदस्य ही पृष्ठों का स्थानांतरण कर सकेंगे।
उस समय की चर्चा में और फैब्रिकेटर (Phabricator) पर एक अन्य विकल्प (विकल्प 2) का भी सुझाव दिया गया था, जिसका उल्लेख आदरणीय @[[सदस्य:SM7|SM7]] जी ने किया था: '''"एक नया सुरक्षा स्तर बना कर बर्बरता के शिकार पन्नों को इस स्तर पर सुरक्षित करने का।"'''
मेरा प्रस्ताव है कि वर्तमान परिस्थितियों को देखते हुए हमें अब इस विकल्प (नया स्थानांतरण सुरक्षा स्तर) को लागू करना चाहिए। मेरी रूपरेखा कुछ इस प्रकार है:
# '''सुरक्षित पृष्ठ:''' जिन पृष्ठों को अर्ध-सुरक्षा (Semi-protection) या पूर्ण सुरक्षा (Full protection) प्राप्त है या जो बर्बरता के प्रति अति-संवेदनशील हैं, उन्हें स्थानांतरित करने का अधिकार केवल 'स्वतः परीक्षित', रोलबैकर, पुनरीक्षक, प्रशासक या प्रबंधक स्तर के सदस्यों तक ही सीमित रहे।
# '''सामान्य पृष्ठ:''' जो पृष्ठ पूरी तरह से असुरक्षित और सामान्य हैं, उनका स्थानांतरण (नाम परिवर्तन) करने का अधिकार 'स्वतः स्थापित' (Autoconfirmed) सदस्यों को वापस दे दिया जाए (जैसा कि अंग्रेजी व अन्य विकिपीडिया परियोजनाओं पर होता है)।
'''इस बदलाव की आवश्यकता क्यों है (ठोस आँकड़े)?'''
सक्रिय अधिकार-प्राप्त सदस्यों की भारी कमी के कारण, छोटे-छोटे और स्पष्ट स्थानांतरण कार्यों (जैसे वर्तनी सुधार) के लिए भी सक्रिय 'स्वतः स्थापित' सदस्यों को <code><nowiki>{{नाम बदलें}}</nowiki></code> का अनुरोध करना पड़ता है। इससे काम की गति धीमी होती है और प्रबंधकों पर भी अनावश्यक अनुरोधों का बोझ पड़ता है।
हाल ही में मैंने Quarry टूल के माध्यम से हिंदी विकिपीडिया के डेटाबेस का विश्लेषण किया (क्वेरी लिंक: [https://quarry.wmcloud.org/query/104224 Quarry Query: 104224])। इस रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि वर्तमान में दर्जनों ऐसे अधिकार-प्राप्त सदस्य हैं, जिन्होंने पिछले कई महीनों या वर्षों से हिंदी विकिपीडिया पर एक भी संपादन नहीं किया है। आप नीचे दी गई तालिका का विस्तार करके स्वयं देख सकते हैं:
{| class="wikitable mw-collapsible mw-collapsed" style="text-align:center; width:80%;"
|+ अधिकार प्राप्त सदस्यों के अंतिम संपादन की सूची
! अधिकार (Group) !! सदस्य का नाम !! आखिरी संपादन (दिनांक)
|-
| autopatrolled || Naziah rizvi || 20-10-2016
|-
| autopatrolled || Somesh Tripathi || 05-10-2017
|-
| autopatrolled || Jeeteshvaishya || 22-10-2017
|-
| autopatrolled || रोहित रावत || 02-09-2018
|-
| autopatrolled || Salma Mahmoud || 23-10-2018
|-
| rollbacker || FR30799386 || 02-10-2019
|-
| autopatrolled || SGill (WMF) || 03-03-2020
|-
| autopatrolled || RacIndian || 21-08-2020
|-
| autopatrolled || Jaswant Singh4 || 25-09-2020
|-
| autopatrolled || Teacher1943 || 28-08-2021
|-
| autopatrolled || Navinsingh133 || 23-12-2021
|-
| rollbacker || Navinsingh133 || 23-12-2021
|-
| autopatrolled || Mala chaubey || 29-12-2021
|-
| autopatrolled || Navodian || 20-01-2022
|-
| autopatrolled || AbhiSuryawanshi || 08-06-2022
|-
| autopatrolled || Innocentbunny || 21-09-2022
|-
| autopatrolled || Biplab Anand || 22-10-2022
|-
| autopatrolled || सुनील मलेठिया || 08-01-2023
|-
| autopatrolled || Sushilmishra || 20-04-2023
|-
| autopatrolled || Gaurav561 || 01-05-2023
|-
| autopatrolled || Ahmed Nisar || 02-07-2023
|-
| autopatrolled || JamesJohn82 || 20-08-2023
|-
| autopatrolled || जैन || 02-11-2023
|-
| autopatrolled || Samee || 13-01-2024
|-
| autopatrolled || Dinesh smita || 15-04-2024
|-
| autopatrolled || सीमा1 || 15-04-2024
|-
| rollbacker || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024
|-
| autopatrolled || कन्हाई प्रसाद चौरसिया || 05-10-2024
|-
| autopatrolled || निधिलता तिवारी || 23-10-2024
|-
| rollbacker || निधिलता तिवारी || 23-10-2024
|-
| autopatrolled || Anamdas || 07-11-2024
|-
| autopatrolled || चक्रपाणी || 02-12-2024
|-
| autopatrolled || Charan Gill || 14-12-2024
|-
| autopatrolled || Satdeep Gill || 10-02-2025
|-
| autopatrolled || MKar || 23-03-2025
|-
| autopatrolled || ArmouredCyborg || 15-05-2025
|-
| rollbacker || ArmouredCyborg || 15-05-2025
|-
| rollbacker || स || 20-05-2025
|-
| autopatrolled || स || 20-05-2025
|-
| rollbacker || Stang || 26-05-2025
|-
| autopatrolled || AshokChakra || 29-05-2025
|-
| rollbacker || AshokChakra || 29-05-2025
|-
| rollbacker || PQR01 || 12-06-2025
|-
| autopatrolled || WhisperToMe || 26-06-2025
|-
| autopatrolled || Hunnjazal || 03-07-2025
|-
| autopatrolled || MGA73 || 13-07-2025
|-
| autopatrolled || Jayprakash12345 || 19-07-2025
|-
| rollbacker || Nilesh shukla || 21-07-2025
|-
| autopatrolled || Nilesh shukla || 21-07-2025
|-
| autopatrolled || Raju Babu || 03-08-2025
|-
| autopatrolled || Trikutdas || 06-10-2025
|-
| autopatrolled || Surenders25 || 29-10-2025
|-
| rollbacker || राजकुमार || 01-11-2025
|-
| rollbacker || Nadzik || 22-11-2025
|-
| autopatrolled || Srajaltiwari || 15-12-2025
|-
| autopatrolled || Buddhdeo Vibhakar || 22-12-2025
|-
| autopatrolled || आशीष भटनागर || 23-12-2025
|-
| autopatrolled || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026
|-
| rollbacker || सौरभ तिवारी 05 || 15-01-2026
|-
| autopatrolled || कलमकार || 12-02-2026
|-
| autopatrolled || शीतल सिन्हा || 21-02-2026
|-
| rollbacker || रोहित साव27 || 22-02-2026
|-
| autopatrolled || रोहित साव27 || 22-02-2026
|-
| autopatrolled || नीलम || 09-03-2026
|-
| autopatrolled || Dr.jagdish || 10-03-2026
|-
| rollbacker || Chronos.Zx || 12-03-2026
|-
| rollbacker || Eihel || 13-03-2026
|-
| autopatrolled || Eihel || 13-03-2026
|-
| autopatrolled || Utcursch || 17-03-2026
|-
| rollbacker || J ansari || 24-03-2026
|-
| autopatrolled || J ansari || 24-03-2026
|-
| autopatrolled || Mahensingha || 27-03-2026
|-
| autopatrolled || 1997kB || 29-03-2026
|-
| rollbacker || 1997kB || 29-03-2026
|-
| rollbacker || Saroj || 31-03-2026
|-
| autopatrolled || Ziv || 01-04-2026
|-
| rollbacker || TypeInfo || 02-04-2026
|-
| sysop || संजीव कुमार || 07-04-2026
|-
| autopatrolled || Dharmadhyaksha || 07-04-2026
|-
| autopatrolled || CommonsDelinker || 08-04-2026
|-
| sysop || SM7 || 08-04-2026
|-
| sysop || अजीत कुमार तिवारी || 09-04-2026
|-
| sysop || अनिरुद्ध कुमार || 09-04-2026
|-
| autopatrolled || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026
|-
| rollbacker || हिंदुस्थान वासी || 09-04-2026
|-
| sysop || DreamRimmer || 09-04-2026
|-
| autopatrolled || अनुनाद सिंह || 09-04-2026
|-
| sysop || Sanjeev bot || 10-04-2026
|}
यदि हम यह नई तकनीकी व्यवस्था लागू करते हैं, तो सक्रिय सदस्यों को काम करने में सहूलियत मिलेगी, विकिपीडिया का विकास तेज़ी से होगा, और प्रबंधकों का कीमती समय बचेगा।
कृपया इस प्रस्ताव पर अपने बहुमूल्य विचार साझा करें ताकि हम इस सुधार को प्रबंधकों के माध्यम से लागू करवा सकें।
धन्यवाद। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 09:22, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे आपका उद्देश्य समझ में नहीं आया। जो आवेदन अधूरे हैं उनमें से अधिकतर अधूरे होने का कारण प्रबन्धकों की सक्रियता नहीं बल्कि उचित स्रोत का न होना है। आप चाहते हो कि स्रोतों के अभाव में आवेदन करने वाले सदस्य मनमर्जी से स्थानान्तरण करते रहें? आपने जो उपरोक्त सूची दी है, क्या उनमें कोई सदस्य अधिकारों का दुरुपयोग कर रहा है? यदि हाँ तो सूचित करें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:48, 20 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय,
::'''1. मनमर्जी से स्थानांतरण:''' मेरा उद्देश्य इसे बढ़ावा देना बिल्कुल नहीं है। जैसा कि इस विषय पर पहले भी बताया गया था, यह प्रस्ताव केवल स्पष्ट वर्तनी और मात्रा की गलतियों को तुरंत सुधारने के लिए है। यदि कोई 'स्वतः स्थापित' सदस्य अनुचित स्थानांतरण करता है, तो उसे आसानी से पूर्ववत किया जा सकता है। साथ ही, संवेदनशील या विवादित पृष्ठों को नए 'स्थानांतरण सुरक्षा स्तर' से सुरक्षित रखा जा सकता है। या एक विकल्प यह भी है कि किसी भी सुरक्षित पृष्ठ पर स्थानांतरण करने के लिए नामांकन की आवश्यकता है|
::'''2. सूची का उद्देश्य:''' मेरा उद्देश्य किसी पर अधिकारों के दुरुपयोग का आरोप लगाना नहीं था। यह सूची केवल यह दर्शाने के लिए थी कि अधिकार-प्राप्त सक्रिय सदस्यों की संख्या वर्तमान में बहुत कम है। इस कारण, नाम सुधारने जैसे छोटे-छोटे कार्यों का पूरा बोझ आप जैसे चंद सक्रिय प्रबंधकों पर ही पड़ता है।
::मेरा यह प्रस्ताव केवल प्रबंधकों का कीमती समय बचाने और सुधारात्मक कार्यों को गति देने का एक तकनीकी सुझाव मात्र है। समुदाय का जो भी निर्णय होगा, वह मुझे सहर्ष स्वीकार है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:27, 20 अप्रैल 2026 (UTC)
:::प्रबन्धकों के समय का निर्धारण आप कैसे कर सकते हैं? किसी प्रबन्धक ने आपको कहा है क्या कि हमारा समय पृष्ठ स्थानान्तरण में जा रहा है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:36, 20 अप्रैल 2026 (UTC)
::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी नहीं महोदय [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 23:57, 20 अप्रैल 2026 (UTC)
==आप सभी से विनम्र निवेदन है कि==
मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|इस]] निवेदन के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। कृपया अपना बहुमूल्य समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य साझा करें। आपके सुझाव और प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:34, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
== अनुरोध ==
नमस्कार! मैं आपसे [[मॉड्यूल:Lang/data]] पर एक संपादन करने का अनुरोध करता हूँ।
["hbo"] = "Biblical Hebrew" ===> ["hbo"] = "बाइबिली इब्रानी"
[[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 19:28, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
:{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 08:56, 17 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] धन्यवाद! [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 09:51, 17 अप्रैल 2026 (UTC)
== रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु ==
<div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;">
नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे।
मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है।
चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा।
'''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]]
सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद!
सादर,<br>
[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:44, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
</div>
==अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन==
प्रिय विकिमीडिया समुदाय सदस्य,
हमें यह बताते हुए खुशी हो रही है कि '''[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|विकि सम्मेलन भारत 2026]]''' के लिए छात्रवृत्ति आवेदन वर्तमान में खुले हैं, और अंतिम तिथि अब बहुत निकट है।
विकि सम्मेलन भारत 2026 इस राष्ट्रीय स्तर के सम्मेलन का चौथा संस्करण है, जो भारत और दक्षिण एशिया में इंडिक भाषाओं के विकिमीडिया प्रोजेक्ट्स तथा मुक्त ज्ञान आंदोलन से जुड़े विकिमीडियनों और हितधारकों को एक साथ लाता है। यह सम्मेलन 4–6 सितंबर 2026 को कोच्चि, केरल में आयोजित किया जाएगा।
* आप अधिक जानकारी और [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|आवेदन फॉर्म Meta-Wiki पर उपलब्ध]] छात्रवृत्ति पृष्ठ पर प्राप्त कर सकते हैं।
* छात्रवृत्ति की अंतिम तिथि: 15 अप्रैल 2026, रात 11:59 बजे (IST)
अब जबकि केवल कुछ ही दिन शेष हैं, हम आपको आवेदन करने के लिए प्रोत्साहित करते हैं यदि आपने अभी तक आवेदन नहीं किया है। साथ ही, कृपया इस अवसर को अपने समुदाय में साझा करें और अन्य लोगों को भी आवेदन करने के लिए प्रेरित करें।
अधिक जानकारी और नियमित अपडेट के लिए, कृपया सम्मेलन के Meta पृष्ठ पर जाएँ।
सादर,
<br>
विकि सम्मेलन भारत 2026 आयोजन टीम की ओर से
<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:38, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
</div>
== फॉण्ट ==
हिन्दी विकिपीडिया पर पिछले कुछ दिनों से लैटिन लिपि के लिए जो फॉण्ट है, वे [[:hak:Hakkapedia|Hakkapedia]] एवं [[:nan:Pang-chān:Holopedia|Holopedia]] के फॉण्ट की तरह दिख रहा है। क्या default फॉण्ट को बदल दिया गया है? [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) {{Font color|grey|११:२५, १२ अप्रैल २०२६ (IST)}}
== Lua त्रुटि ==
मॉड्यूल:Designation/lookup को बनाने में मुझे "Lua error पंक्ति 1 पर: unexpected symbol near '{'." त्रुटि मिलती है। कृपया उस पृष्ठ का निर्माण करें।
कोड अंग्रेज़ी विकिपीडिया से लिया गया है (Module:Designation/lookup) [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 08:04, 18 अप्रैल 2026 (UTC)
:{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 16:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
== "यहया" नामक दो लेख? ==
दोनों [[याह्या (पैग़म्बर)|John the Baptist]] और [[यहया (इस्लाम)|Yahya]] के लेखों के नाम "यहया" क्यों है? केवल इस्लाम में उस व्यक्ति का नाम '''यहया''' होता है। ईसाई धर्म में उनहें '''यूहन्ना बपतिस्मा दाता''' के नाम से जाना जाता है। कृपया इस समस्या पर गौर करें। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 11:24, 20 अप्रैल 2026 (UTC)
== Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026 - Call for Applications ==
The [[m:Indic MediaWiki Developers User Group|Indic MediaWiki Developers User Group]] is pleased to announce the upcoming [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]], scheduled to take place in Hyderabad from 26 - 28 June 2026 (with 25 June as Day 0), in collaboration with the [[m:IIITH-OKI|IIITH-OKI]] and [https://www.osdg.in/ OSDG] club at [[w: International Institute of Information Technology, Hyderabad|International Institute of Information Technology, Hyderabad]].
Wikimedia hackathons are spaces for developers, designers, content editors, and other community stakeholders to collaborate on building technical solutions that help improve tools, workflows, and overall user experience across Wikimedia projects.
'''The hackathon is intended for:'''
* Technical contributors active in the Wikimedia technical ecosystem, including developers, maintainers (admins/interface admins), translators, designers, researchers, documentation writers, etc.
* Content contributors having an in-depth understanding of technical issues in their home Wikimedia projects like Wikipedia, Wikisource, Wiktionary, etc.
* Contributors from other FOSS communities or those who have participated in Wikimedia events in the past and would like to begin contributing to Wikimedia technical spaces.
Participants may work on curated hackathon tasks and are also encouraged to propose their own ideas, supported by a clear problem statement and a proposed approach.
To encourage participation and support promising contributions, scholarships will be provided to support participants’ related expenses.
'''Apply here:'''
* Scholarship application form (Deadline: 2 May 2026): [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSej8JvGsvQ7mYmkXdUDriMrKNPajCqH4e3clEct_GnmA1HZ3g/viewform Google form]
'''More information:'''
We encourage interested contributors to apply and participate. Further updates, including program details and venue, will be shared on the Meta page.
* Meta page: [[m:Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026|Indic Wikimedia Hackathon Hyderabad 2026]]
If you have any questions, concerns, or need support with the application, please reach out via the Meta-Wiki talk page or email at contact@indicmediawikidev.org.
Best Regards,
On behalf of Indic Mediawiki Developers User Group
== सत्य ==
सत्य आत्मा का स्वाभाविक गुण है। सत्याचरण के बिना आत्मिक शुद्धि असम्भव है। इस कारण सत्य से शौच का मार्ग प्रशस्त होता है।
सत्य को अंगीकार किये बिना आत्मा का उद्धार असम्भव है। इसी कारण कहा गया है कि आत्मार्थी साधक को परिमित, असंदिग्ध, परिपूर्ण, स्पष्ट, अनुभूत, वाचालतारहित, तथा किसी को भी उद्विग्न न करनेवाली वाणी बोलनी चाहिए। चुभे हुए लौह कंटक का दुःख घड़ी दो घड़ी का होता है। वह काँटा निकालने पर सरलता से दूर हो जाता है। दुर्वचनों का काँटा एक बार चुभ जाने पर सरलता से नहीं निकलता। इस कारण सत्य प्रिय एवं हितकारी होना चाहिए। केवल तथ्य-परकता ही सत्यता नहीं है। इसके साथ व्यक्ति की मानसिकता का जुड़ाव है। इसी कारण क्रोध, मान, माया, लोभ, द्वेष, दम्भ, कल्पित व्याख्या तथा हिंसा का आश्रय लेकर जो भाषा बोली जाती है, वह असत्य भाषा कहलाती है। सत्य अहिंसा का रक्षक है। इसलिए सत्य में दूसरे प्राणी की हित-आंकाक्षा का तत्व जुड़ा रहता है। सत्य आत्मा का धर्म है। आत्मा का स्वभाव सत्य है। इस कारण ‘अहिंसा निरपेक्ष यथातथ्य प्रकाशन’ सत्य नहीं माना जा सकता।
सत्य का विरोधी भाव झूठ बोलना तथा मिथ्या व्यवहार करना है। झूठ बोलना तथा किसी सद् वस्तु के स्वरूप, स्थान, काल आदि के सम्बन्ध में मिथ्या बोलकर, उसे असत् बतलाना - ये दोनों ही प्रकार असत्य वचन के द्योतक हैं। किसी वस्तु के यथार्थ स्वरूप को छिपाकर झूठ बोलना ही सामान्यतः सत्य का विरोधी माना जाता है। मानसिक एवं आध्यात्मिक दृष्टि से अप्रिय, अहितकारी एवं पर-पीड़क वचन बोलना भी असत्य है। [[विशेष:योगदान/~2026-24320-85|~2026-24320-85]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-24320-85|वार्ता]]) 08:51, 21 अप्रैल 2026 (UTC)
== साँचा:स्टेटस भाषा ==
मैं <span style="font-family:'Kalimati', 'Arial', serif;"> [[साँचा:स्टेटस भाषा]] </span> का निर्माण करके वाला हूँ, जो [[बाली विकिपीडिया]] के [[:ban:Mal:Status basa|ᬫᬮ᭄:ᬲ᭄ᬢᬢᬸᬲ᭄ᬩᬲ]] की तरह होगा। इसे [[साँचा:Infobox language|ज्ञानदूसक भाषा]] पर लागु करने के बाद, हमें भाषा का यूनेस्को वर्गीकरण करना बहुत सरल हो जाएगा एवं वे interface भी अच्छा लगेगा। [[User:ङघिञ|<span style="color:orange;">'''ङघिञ'''</span>]] ([[User talk:ङघिञ|वार्ता]]) 10:42, 21 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:ङघिञ|ङघिञ]] जी नमस्ते। साँचा का वार्ता पृष्ठ देख लें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
== यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति संपादनोत्सव में भाग लें ==
नमस्ते, 'यूक्रेन सांस्कृतिक कूटनीति माह 2026' की गतिविधियों को समर्थन देने के लिए 22 अप्रैल 2026 को पूर्वाह्न 11 से अपराह्न 1 बजे तक नई दिल्ली (भारत) स्थित युक्रेन दूतावास में एक विशेष संपादनोत्सव का आयोजन किया जा रहा है। इस सत्र का मुख्य उद्देश्य भारतीय भाषाओं के विकिपीडिया प्रोजेक्ट्स पर यूक्रेन की संस्कृति से संबंधित जानकारी को समृद्ध करना और उसमें सुधार करना है।
इस कार्यक्रम में आप ऑनलाइन जूम मीटिंग के माध्यम से शामिल हो सकते हैं।
* समय: बुधवार, 22 अप्रैल 2026 | सुबह 11:00 बजे से दोपहर 1:00 बजे तक (IST)
* ज़ूम मीटिंग लिंक: [https://zoom.us/j/98031157656?pwd=BUHOGF5D4Qg8YnqQrEdFx3TyXrvKDO.1 ऑनलाइन जुड़ें]
* मीटिंग आईडी: 980 3115 7656
* पासकोड: 716372
* आयोजन का मेटा पृष्ठ: [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|w.wiki/LyML]]
इस आयोजन का हिस्सा बनें और भारतीय भाषाओं में मुक्त ज्ञान के प्रसार में अपना योगदान दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 22:59, 21 अप्रैल 2026 (UTC)
== आगामी कार्यक्रम ==
:हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप द्वारा आयोजित होने वाले कार्यक्रमों की सूची:
# जून- विकिपीडिया सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ जून से 30 जून)
# जुलाई- विकिस्रोत सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव (१ से 15 जुलाई)
# अगस्त- हिंदी विकि सम्मेलन (7-9 अगस्त)
-संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:40, 24 अप्रैल 2026 (UTC)
== हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026 ==
:मुझे यह बताते हुए प्रसन्नता हो रही है कि हिंदी विकिमीडियन्स यूजर ग्रूप के द्वारा प्रस्तावित [[विकिपीडिया:हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026|हिंदी विकिपीडिया सम्मेलन 2026]] को विकिमीडिया के कॉन्फ्रेंस ग्रांट कमिटी द्वारा मंजूरी मिल गई है। 7-9 अगस्त 2026 को होने वाली हिंदी विकि समुदाय की यह बैठक 2020 के बाद पहली बार हो रही है। नई दिल्ली में आयोजित इस
बैठक में शामिल होने के लिए सहायता वृत्ति (स्कॉलरशिप) का आवेदन पत्र 1 मई से 20 मई 2026 तक उपलब्ध रहेगा। आयोजन संबंधी सूचनाएं सम्मेलन के लिए निर्मित विकिपीडिया पृष्ठ पर उपलब्ध होगी तथा संक्षिप्त सूचना चौपाल पर भी उपलब्ध होगी। 6 वर्ष बाद हो रहे सामुदायिक मिलन के इस प्रयास में सभी हिंदी विकि संपादकों के सहयोग की अपेक्षा है।- संपर्क सूत्र--[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 17:41, 24 अप्रैल 2026 (UTC)
== Request for comment (global AI policy) ==
<bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}}
A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}}
[[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) 00:57, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
</bdi>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Codename Noreste@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
==श्रेष्ठ लेख नामांकन==
मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। आप सभी से अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर लेख का अवलोकन करें तथा अपने सुझाव एवं मत साझा करें।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
07vixoby9dmnl2znr7xb7644rj7trss
प्रेमचंद
0
1847
6544277
6493830
2026-04-26T17:08:06Z
SM7
89247
/* जीवन परिचय */ सफाई की गयी
6544277
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक लेखक
| name = प्रेमचंद
| image= Photo of Premchand.webp
| image_size = 200px
| caption = प्रेमचंद
| other name = धनपत राय
| birth_date = 31 जुलाई 1880
| birth_place = लमही, [[बनारस रियासत]], [[ब्रिटिश राज]] <small> वर्तमान - लमही, [[वाराणसी जिला|वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]</small>
| death_date = {{death date and age|1936|10|8|1880|7|31|df=yes}}
| death_place = [[वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]
| occupation = अध्यापक, लेखक, पत्रकार
| nationality = [[भारत|भारतीय]]
| languages = [[हिन्दी]], [[उर्दू]]
| period = [[आधुनिक काल]]
| genre = कहानी और उपन्यास
| subject = [[सामाजिक]] और कृषक-जीवन
| movement = [[आदर्शोन्मुख यथार्थवाद]] (आदर्शवाद व यथार्थवाद) <br />,[[अखिल भारतीय प्रगतिशील लेखक संघ]]
| notablework = [[गोदान]], [[कर्मभूमि]], [[रंगभूमि]], [[सेवासदन]], [[निर्मला]] और [[मानसरोवर]]
| influences =[[तालस्तोय]], [[बंकिमचंद्र]] [[शरतचंद्र]]
| influenced =[[रेणु]], [[श्रीनाथ सिंह]], [[सुदर्शन (साहित्यकार)|सुदर्शन]], [[यशपाल]]
<!--| प्रभावक= [[तालस्तोय]], [[बंकिमचंद्र]] [[शरतचंद्र]]-->
<!--| प्रभावित = [[रेणु]], [[श्रीनाथ सिंह]], [[सुदर्शन (साहित्यकार)|सुदर्शन]], [[यशपाल]]-->
| signature = Hastakshar_premchand.jpg
| website=
| footnotes =
| मुख्य काम =[[गोदान]] [[मानसरोवर]]
}}
'''धनपत राय श्रीवास्तव''' ( ३१ जुलाई १८८० – ८ अक्टूबर १९३६) जो '''प्रेमचंद''' नाम से जाने जाते हैं, वो [[हिन्दी]] और [[उर्दू]] के सर्वाधिक लोकप्रिय [[उपन्यास]]कार, [[कहानी]]कार एवं विचारक थे। उन्होंने सेवासदन, प्रेमाश्रम, रंगभूमि, निर्मला, गबन, कर्मभूमि, गोदान आदि लगभग डेढ़ दर्जन उपन्यास तथा कफन, पूस की रात, पंच परमेश्वर, बड़े घर की बेटी, बूढ़ी काकी, दो बैलों की कथा आदि तीन सौ से अधिक कहानियाँ लिखीं। उनमें से अधिकांश हिन्दी तथा उर्दू दोनों भाषाओं में प्रकाशित हुईं। उन्होंने अपने दौर की सभी प्रमुख उर्दू और हिन्दी पत्रिकाओं जमाना, सरस्वती, माधुरी, मर्यादा, चाँद, सुधा आदि में लिखा। उन्होंने हिन्दी समाचार पत्र ''जागरण'' तथा साहित्यिक पत्रिका हंस का संपादन और प्रकाशन भी किया। इसके लिए उन्होंने [[सरस्वती प्रेस]] खरीदा जो बाद में घाटे में रहा और बन्द करना पड़ा। प्रेमचंद फिल्मों की पटकथा लिखने मुंबई आए और लगभग तीन वर्ष तक रहे। जीवन के अंतिम दिनों तक वे साहित्य सृजन में लगे रहे। महाजनी सभ्यता उनका अंतिम निबन्ध, साहित्य का उद्देश्य अन्तिम व्याख्यान, कफन अन्तिम कहानी, गोदान अन्तिम पूर्ण उपन्यास तथा मंगलसूत्र अन्तिम अपूर्ण उपन्यास माना जाता है।
[[१९०६]] से [[१९३६|१०३६]] के बीच लिखा गया प्रेमचंद का साहित्य इन तीस वर्षों का सामाजिक सांस्कृतिक दस्तावेज है। इसमें उस दौर के समाजसुधार आन्दोलनों, स्वाधीनता संग्राम तथा प्रगतिवादी आन्दोलनों के सामाजिक प्रभावों का स्पष्ट चित्रण है। उनमें दहेज, अनमेल विवाह, पराधीनता, लगान, छूआछूत, जाति भेद, विधवा विवाह, आधुनिकता, स्त्री-पुरुष समानता, आदि उस दौर की सभी प्रमुख समस्याओं का चित्रण मिलता है। [[आदर्शोन्मुख यथार्थवाद]] उनके साहित्य की मुख्य विशेषता है। हिन्दी कहानी तथा उपन्यास के क्षेत्र में [[१९१८]] से [[१९३६]] तक के कालखण्ड को 'प्रेमचंद युग' या 'प्रेमचन्द युग' कहा जाता है।
== जीवन परिचय ==
[[File:Lamhi, Varanasi.jpg|thumb|right|प्रेमचंद स्मृति द्वार, लमही, वाराणसी]]
प्रेमचंद का जन्म 31 जुलाई 1880 को [[वाराणसी]] जिले (उत्तर प्रदेश) के [[लमही]] गाँव में एक [[कायस्थ]] परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम आनन्दी देवी तथा पिता का नाम मुंशी अजायबराय था जो लमही में डाकमुंशी थे। उनका वास्तविक नाम धनपत राय श्रीवास्तव था। प्रेमचंद (प्रेमचन्द) की आरम्भिक शिक्षा [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] में हुई। प्रेमचंद के माता-पिता के सम्बन्ध में रामविलास शर्मा लिखते हैं कि- "जब वे सात साल के थे, तभी उनकी माता का स्वर्गवास हो गया। प्रेमचंद जब पन्द्रह वर्ष के हुए तब उनका विवाह कर दिया गया और सोलह वर्ष के होने पर उनके पिता का भी देहान्त हो गया। परेमचंद शादी के फैसले पर पिता के बारे में लिखते हैं की “पिताजी ने जीवन के अंतिम वर्षों में एक ठोकर खाई और स्वंय तो गिरे ही, साथ में मुझे भी डुबो दिया और मेरी शादी बिना सोचे समझे करा दिया|
इस बात की पुष्टि रामविलास शर्मा के इस कथन से होती है कि- "सौतेली माँ का व्यवहार, बचपन में शादी, पण्डे-पुरोहित का कर्मकाण्ड, किसानों और क्लर्कों का दुखी जीवन-यह सब प्रेमचंद ने सोलह साल की उम्र में ही देख लिया था। इसीलिए उनके ये अनुभव एक जबर्दस्त सचाई लिए हुए उनके कथा-साहित्य में झलक उठे थे।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=18}}</ref> उनकी बचपन से ही पढ़ने में बहुत रुचि थी। 13 वर्ष की उम्र में ही उन्होंने ''[[तिलिस्म-ए-होशरुबा]]'' पढ़ लिया और उन्होंने उर्दू के मशहूर रचनाकार रतननाथ 'शरसार', मिर्ज़ा हादी रुस्वा और मौलाना शरर के उपन्यासों से परिचय प्राप्त कर लिया<ref>रामविलास शर्मा, प्रेमचंद और उनका युग, [[राजकमल प्रकाशन]], नई दिल्ली, 1995, पृष्ठ 15</ref>। उनका पहला विवाह पंद्रह साल की उम्र में हुआ। 906 में उनका दूसरा विवाह [[शिवरानी देवी]] से हुआ जो बाल-विधवा थीं। वे सुशिक्षित महिला थीं जिन्होंने कुछ कहानियाँ और ''प्रेमचंद घर में'' शीर्षक पुस्तक भी लिखी। उनकी तीन सन्ताने हुईं-श्रीपत राय, [[अमृत राय]] और कमला देवी श्रीवास्तव। 1898 में मैट्रिक की परीक्षा उत्तीर्ण करने के बाद वे एक स्थानीय विद्यालय में शिक्षक नियुक्त हो गए। नौकरी के साथ ही उन्होंने पढ़ाई जारी रखी। उनकी शिक्षा के सन्दर्भ में रामविलास शर्मा लिखते हैं कि- "1910 में [[अंग्रेज़ी]], [[दर्शन]], [[फ़ारसी]] और [[इतिहास]] लेकर इण्टर किया और 1919 में अंग्रेजी, फ़ारसी और इतिहास लेकर बी. ए. किया।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=19}}</ref> १९१९ में बी.ए.<ref>{{cite book |last=बाहरी |first=डॉ॰ हरदेव |title= साहित्य कोश, भाग-2,|year=१९८६|publisher=ज्ञानमंडल लिमिटेड |location=वाराणसी|id= |page=३५६ |access-date=}}</ref> पास करने के बाद वे शिक्षा विभाग के इंस्पेक्टर पद पर नियुक्त हुए।
1921 ई. में [[असहयोग आन्दोलन]] के दौरान [[महात्मा गांधी|महात्मा गाँधी]] के सरकारी नौकरी छोड़ने के आह्वान पर स्कूल इंस्पेक्टर पद से 23 जून को त्यागपत्र दे दिया। इसके बाद उन्होंने लेखन को अपना व्यवसाय बना लिया। मर्यादा, माधुरी आदि पत्रिकाओं में वे संपादक पद पर कार्यरत रहे। इसी दौरान उन्होंने प्रवासीलाल के साथ मिलकर सरस्वती प्रेस भी खरीदा तथा हंस और जागरण निकाला। प्रेस उनके लिए व्यावसायिक रूप से लाभप्रद सिद्ध नहीं हुआ। 1933 ई. में अपने ऋण को पटाने के लिए उन्होंने मोहनलाल भवनानी के सिनेटोन कम्पनी में कहानी लेखक के रूप में काम करने का प्रस्ताव स्वीकार कर लिया। फिल्म नगरी प्रेमचंद को रास नहीं आई। वे एक वर्ष का अनुबन्ध भी पूरा नहीं कर सके और दो महीने का वेतन छोड़कर बनारस लौट आए। उनका स्वास्थ्य निरन्तर बिगड़ता गया। लम्बी बीमारी के बाद 8 अक्टूबर 1936 को उनका निधन हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/news/national-time-for-a-great-achievement-in-hindi-literature-walking-together-with-gandhi-and-premchand-jagran-special-20576297.html|title=Munshi Premchand: गांधी और प्रेमचंद का साथ-साथ चलना हिंदी साहित्य में एक महान उपलब्धि|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-07-31}}</ref>
== साहित्यिक जीवन ==
[[चित्र:Shilalekh.jpg|thumb|right|1000px| भित्तिलेख]] प्रेमचंद (प्रेमचन्द) के साहित्यिक जीवन का आरंभ (आरम्भ) [[१९०१|1901]] से हो चुका था<ref>{{cite book |last=बाहरी |first=डॉ॰ हरदेव |title= साहित्य कोश, भाग-2,|year=१९८६|publisher=ज्ञानमंडल लिमिटेड |location=वाराणसी|id= |page=३५७ |access-date=}}</ref> आरंभ (आरम्भ) में वे नवाब राय के नाम से उर्दू में लिखते थे। प्रेमचंद की पहली रचना के संबंध में रामविलास शर्मा लिखते हैं कि-"प्रेमचंद की पहली रचना, जो अप्रकाशित ही रही, शायद उनका वह नाटक था जो उन्होंने अपने मामा जी के प्रेम और उस प्रेम के फलस्वरूप चमारों द्वारा उनकी पिटाई पर लिखा था। इसका जिक्र उन्होंने ‘पहली रचना’ नाम के अपने लेख में किया है।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=20}}</ref> उनका पहला उपलब्ध लेखन उर्दू उपन्यास 'असरारे मआबिद'<ref>यह उपन्यास उर्दू साप्ताहिक 'आवाजे खल्क' में 8 अक्टूबर 1903 से 1 फ़रवरी 1905 तक धारावाहिक रूप से प्रकाशित हुआ। इसमें लेखक का नाम छपा था- मुंशी धनपतराय उर्फ नवाबराय इलाहाबादी। बाद में स्वयं प्रेमचंद ने इसका हिन्दी तर्जुमा 'देवस्थान रहस्य' नाम से किया, जो उनके पुत्र अमृतराय द्वारा उनके आरंभिक उपन्यासों के संकलन 'मंगलाचारण' में संकलित है।</ref> है जो धारावाहिक रूप में प्रकाशित हुआ। इसका हिंदी रूपांतरण ''देवस्थान रहस्य'' नाम से हुआ। प्रेमचंद का दूसरा उपन्यास 'हमखुर्मा व हमसवाब' है जिसका हिंदी रूपांतरण 'प्रेमा' नाम से १९०७ में प्रकाशित हुआ। १९०८ ई. में उनका पहला कहानी संग्रह ''[[सोज़े-वतन]]'' प्रकाशित हुआ। देशभक्ति की भावना से ओतप्रोत इस संग्रह को अंग्रेज़ सरकार ने प्रतिबंधित कर दिया और इसकी सभी प्रतियाँ जब्त कर लीं और इसके लेखक नवाब राय को भविष्य में लेखन न करने की चेतावनी दी। इसके कारण उन्हें नाम बदलकर प्रेमचंद के नाम से लिखना पड़ा। उनका यह नाम दयानारायन निगम ने रखा था।<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=21}}</ref> 'प्रेमचंद' नाम से उनकी पहली कहानी ''बड़े घर की बेटी'' ज़माना पत्रिका के दिसम्बर १९१० के अंक में प्रकाशित हुई।
१९१५ ई. में उस समय की प्रसिद्ध हिंदी मासिक पत्रिका [[सरस्वती]] के दिसम्बर अंक में पहली बार उनकी कहानी ''सौत'' नाम से प्रकाशित हुई।<ref>{{cite book |last=सिंह |first=डॉ॰बच्चन |title= प्रतिनिधि कहानियाँ|year=1972|publisher=अनुराग प्रकाशन, विशालाक्षी, चौक |location=वाराणसी|id= |page=9 |access-date= }}</ref> १९१८ ई. में उनका पहला हिंदी उपन्यास [[सेवासदन]] प्रकाशित हुआ। इसकी अत्यधिक लोकप्रियता ने प्रेमचंद को उर्दू से हिंदी का कथाकार बना दिया। हालाँकि उनकी लगभग सभी रचनाएँ हिंदी और उर्दू दोनों भाषाओं में प्रकाशित होती रहीं। उन्होंने लगभग ३०० कहानियाँ तथा डेढ़ दर्जन उपन्यास लिखे।
१९२१ में असहयोग आंदोलन के दौरान सरकारी नौकरी से त्यागपत्र देने के बाद वे पूरी तरह साहित्य सृजन में लग गए। उन्होंने कुछ महीने [[मर्यादा (पत्रिका)|मर्यादा]] नामक पत्रिका का [[संपादन]] किया। इसके बाद उन्होंने लगभग छह वर्षों तक हिंदी पत्रिका [[माधुरी पत्रिका|माधुरी]] का संपादन किया। १९२२ में उन्होंने बेदखली की समस्या पर आधारित ''प्रेमाश्रम'' उपन्यास प्रकाशित किया। १९२५ ई. में उन्होंने ''रंगभूमि'' नामक वृहद उपन्यास लिखा, जिसके लिए उन्हें मंगलप्रसाद पारितोषिक भी मिला। १९२६-२७ ई. के दौरान उन्होंने महादेवी वर्मा द्वारा संपादित हिंदी मासिक पत्रिका चाँद के लिए धारावाहिक उपन्यास के रूप में ''निर्मला'' की रचना की। इसके बाद उन्होंने कायाकल्प, गबन, कर्मभूमि और गोदान की रचना की। उन्होंने १९३० में बनारस से अपना मासिक पत्रिका [[हंस (संपादक प्रेमचंद)|हंस]] का प्रकाशन शुरू किया। १९३२ ई. में उन्होंने हिंदी साप्ताहिक पत्र [[जागरण साप्ताहिक|जागरण]] का प्रकाशन आरंभ किया। उन्होंने [[लखनऊ]] में [[१९३६]] में अखिल भारतीय प्रगतिशील लेखक संघ के सम्मेलन की अध्यक्षता की। उन्होंने मोहन दयाराम भवनानी की [[अजंता सिनेटोन कंपनी]] में कथा-लेखक की नौकरी भी की। १९३४ में प्रदर्शित फिल्म ''[[मज़दूर (१९३४ फ़िल्म)|मजदूर]]'' की कहानी उन्होंने ही लिखी थी। १९२०-३६ तक प्रेमचंद लगभग दस या अधिक कहानी प्रतिवर्ष लिखते रहे। मरणोपरांत उनकी कहानियाँ "मानसरोवर" नाम से ८ खंडों में प्रकाशित हुईं। उपन्यास और कहानी के अतिरिक्त वैचारिक निबंध, संपादकीय, पत्र के रूप में भी उनका विपुल लेखन उपलब्ध है।
== रचनाएँ==
=== उपन्यास ===
{{Infobox किताब
| name = सेवासदन
| मुखपृष्ठ = Sevasadan.gif
| मुखपृष्ठ_आकार =150px
| मुखपृष्ठ_शीर्षक =
| रचयिता =
| मूल_शीर्षक =
| अनुवादक =
| प्रकाशक = डायमण्ड पाकेट बुक
| प्रकाशन_तिथि = [[१९१९|1919]] में पहली बार हिन्दी में प्रकाशित
| language =
| देश =
| subject = उपन्यास
| शैली =
| मुखपृष्ठ_रचना =
| मीडिया_प्रकार = उपन्यास
| पृष्ठ = [[२८०|२८०]]
| ISBN = 81-284-0002-9
| भाग =
| पिछला_क्रमांक =
| अगला_क्रमांक =
| टिप्पणियाँ = [[१९१६|1916]] में उर्दू में बाजारे हुस्न शीर्षक से प्रकाशित
}}
* ''असरारे मआबिद''- उर्दू साप्ताहिक ''आवाज-ए-खल्क़'' में [[८|8]] अक्टूबर [[१९०३|1903]] से [[१|1]] फरवरी [[१९०५|1905]] तक धारावाहिक रूप में प्रकाशित हुआ। कालान्तर में यह हिन्दी में ''देवस्थान रहस्य'' नाम से प्रकाशित हुआ।
* ''हमखुर्मा व हमसवाब''- इसका प्रकाशन [[१९०७|1907]] ई. में हुआ। बाद में इसका हिन्दी रूपान्तरण 'प्रेमा' नाम से प्रकाशित हुआ।
* ''किशना''- इसके सन्दर्भ में अमृतराय लिखते हैं कि- "उसकी समालोचना अक्तूबर-नवम्बर [[१९०७|1907]] के 'ज़माना' में निकली।" इसी आधार पर 'किशना' का प्रकाशन वर्ष [[१९०७|1907]] ही कल्पित किया गया।<ref>{{cite book |last1=अमृतराय |title=प्रेमचंद क़लम का सिपाही |date=1976 |publisher=हंस प्रकाशन |location=इलाहाबाद |page=616-17}}</ref>
* ''रूठी रानी''- इसे सन् [[१९०७|1907]] में अप्रैल से अगस्त महीने तक ''ज़माना'' में प्रकाशित किया गया।
* ''जलवए ईसार''- यह सन् [[१९१२|1912]] में प्रकाशित हुआ था।
* ''[[सेवासदन]]''- [[१९१८|1918]] ई. में प्रकाशित सेवासदन प्रेमचंद का हिन्दी में प्रकाशित होने वाला पहला उपन्यास था। यह मूल रूप से उन्होंने 'बाजारे-हुस्न' नाम से पहले उर्दू में लिखा गया लेकिन इसका हिन्दी रूप 'सेवासदन' पहले प्रकाशित हुआ। यह स्त्री समस्या पर केन्द्रित उपन्यास है जिसमें दहेज-प्रथा, अनमेल विवाह, वेश्यावृत्ति, स्त्री-पराधीनता आदि समस्याओं के कारण और प्रभाव शामिल हैं। डॉ [[रामविलास शर्मा]] 'सेवासदन' की मुख्य समस्या भारतीय नारी की पराधीनता को मानते हैं।
* ''[[प्रेमाश्रम]]'' ([[१९२२|1922]])- यह किसान जीवन पर उनका पहला उपन्यास है। इसका मसौदा भी पहले उर्दू में 'गोशाए-आफियत' नाम से तैयार हुआ था लेकिन इसे पहले हिंदी में प्रकाशित कराया। यह अवध के किसान आन्दोलनों के दौर में लिखा गया। इसके सन्दर्भ में वीर भारत तलवार ''किसान राष्ट्रीय आन्दोलन और प्रेमचन्द:1918-22'' पुस्तक में लिखते हैं कि- "1922 में प्रकाशित 'प्रेमाश्रम' हिंदी में किसानों के सवाल पर लिखा गया पहला उपन्यास है। इसमें सामंती व्यवस्था के साथ किसानों के अन्तर्विरोधों को केंद्र में रखकर उसकी परिधि के अन्दर पड़नेवाले हर सामाजिक तबके का-ज़मींदार, ताल्लुकेदार, उनके नौकर, पुलिस, सरकारी मुलाजिम, शहरी मध्यवर्ग-और उनकी सामाजिक भूमिका का सजीव चित्रण किया गया है।"<ref>{{cite book |last1=वीर भारत |first1=तलवार |title=किसान राष्ट्रीय आन्दोलन और प्रेमचन्द:1918-22 |date=2008 |publisher=वाणी प्रकाशन |location=नयी दिल्ली |page=19-20}}</ref>
* ''[[रंगभूमि]]'' ([[१९२५|1925]])- इसमें प्रेमचंद एक अंधे भिखारी सूरदास को कथा का नायक बनाकर हिंदी कथा साहित्य में क्रांतिकारी बदलाव का सूत्रपात करते हैं।
* ''[[निर्मला]]'' ([[१९२५|1925]])- यह अनमेल विवाह की समस्याओं को रेखांकित करने वाला उपन्यास है।
* ''[[कायाकल्प]]'' ([[१९२६|1926]])
* ''अहंकार'' - इसका प्रकाशन कायाकल्प के साथ ही सन् [[१९२६|1926]] ई. में हुआ था। अमृतराय के अनुसार यह "अनातोल फ्रांस के 'थायस' का भारतीय परिवेश में रूपांतर है।"<ref>{{cite book |last1=अमृतराय |title=प्रेमचंद क़लम का सिपाही |date=1976 |publisher=हंस प्रकाशन |location=इलाहाबाद |page=618}}</ref>
* ''[[प्रतिज्ञा (उपन्यास)|प्रतिज्ञा]]'' ([[१९२७|1927]])- यह विधवा जीवन तथा उसकी समस्याओं को रेखांकित करने वाला उपन्यास है।
* ''[[गबन]]'' ([[१९२८|1928]])- उपन्यास की कथा रमानाथ तथा उसकी पत्नी जालपा के दाम्पत्य जीवन, रमानाथ द्वारा सरकारी दफ्तर में गबन, जालपा का उभरता व्यक्तित्व इत्यादि घटनाओं के इर्द-गिर्द घूमती है।
* ''[[कर्मभूमि]]'' ([[१९३२|1932]])-यह अछूत समस्या, उनका मन्दिर में प्रवेश तथा लगान इत्यादि की समस्या को उजागर करने वाला उपन्यास है।
* ''[[गोदान]]'' ([[१९३६|1936]])- यह उनका अन्तिम पूर्ण उपन्यास है जो किसान-जीवन पर लिखी अद्वितीय रचना है। इस पुस्तक का अंग्रेजी अनुवाद 'द गिफ्ट ऑफ़ काओ' नाम से प्रकाशित हुआ।
* ''[[s:प्रेमचंद रचनावली ६/मंगलसूत्र|मंगलसूत्र]]'' (अपूर्ण)- यह प्रेमचंद का अधूरा उपन्यास है जिसे उनके पुत्र अमृतराय ने पूरा किया। इसके प्रकाशन के संदर्भ में अमृतराय प्रेमचंद की जीवनी में लिखते हैं कि इसका-"प्रकाशन लेखक के देहान्त के अनेक वर्ष बाद [[१९४८|1948]] में हुआ।"<ref>{{cite book |last1=अमृतराय |title=प्रेमचंद क़लम का सिपाही |date=1976 |publisher=हंस प्रकाशन |location=इलाहाबाद |page=619}}</ref>
=== कहानी ===
[[File:मानसरोवर.djvu|thumb|मानसरोवर]]
इनकी अधिकतर कहानियोँ में निम्न व मध्यम वर्ग का [[चित्रण]] है। डॉ॰ कमलकिशोर गोयनका ने प्रेमचंद की संपूर्ण हिंदी-उर्दू कहानी को प्रेमचंद कहानी रचनावली नाम से प्रकाशित कराया है। उनके अनुसार [https://gkfile.com/about-munshi-premchand-in-hindi/ प्रेमचंद्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508074434/https://gkfile.com/about-munshi-premchand-in-hindi/ |date=8 मई 2021 }} ने अपने जीवन में लगभग 300 से अधिक कहानियाँ तथा 18 से अधिक उपन्यास लिखे है| इनकी इन्हीं क्षमताओं के कारण इन्हें कलम का जादूगर कहा जाता है| प्रेमचंद का पहला कहानी संग्रह ''[[सोज़े वतन]]''(राष्ट्र का विलाप) नाम से जून [[१९०८|1908]] में प्रकाशित हुआ। इसी संग्रह की पहली कहानी [[दुनिया का सबसे अनमोल रतन]] को आम तौर पर उनकी पहली प्रकाशित कहानी माना जाता रहा है। डॉ॰ गोयनका के अनुसार कानपुर से निकलने वाली उर्दू मासिक पत्रिका ''ज़माना'' के अप्रैल अंक में प्रकाशित [[सांसारिक प्रेम और देश-प्रेम]] (इश्के दुनिया और हुब्बे वतन) वास्तव में उनकी पहली प्रकाशित कहानी है।<ref name="ReferenceA">डॉ कमल किशोर गोयनका (संपादक)- "प्रेमचंद कहानी रचनावली", [[६|6]] भागों में, साहित्य अकादमी, नई दिल्ली, भूमिका (भाग-१)</ref>
उनकी कुछ कहानियों की सूची नीचे दी गयी है-
{|class='wikitable'
|-
|
1. '''अन्धेर''' <br>
2. अनाथ लड़की <br>
3. अपनी करनी <br>
4. अमृत <br>
5. अलग्योझा <br>
6. आखिरी तोहफ़ा <br>
7. आखिरी मंजिल <br>
8. आत्म-संगीत <br>
9. आत्माराम <br>
10. [[s:दो बैलों की कथा|दो बैलों की कथा]] <br>
11. आल्हा <br>
12. इज्जत का खून <br>
13. इस्तीफा <br>
14. [[s:ईदगाह|ईदगाह]] <br>
15. ईश्वरीय न्याय <br>
16. उद्धार <br>
17. एक आँच की कसर <br>
18. एक्ट्रेस <br>
19. कप्तान साहब <br>
20. कर्मों का फल <br>
|
21. क्रिकेट मैच <br>
22. कवच <br>
23. कातिल <br>
24. कोई दुख न हो तो बकरी खरीद ला <br>
25. कौशल़ <br>
26. खुदी <br>
27. गैरत की कटार <br>
28. गुल्ली डण्डा <br>
29. घमण्ड का पुतला <br>
30. ज्योति <br>
31. जेल <br>
32. जुलूस <br>
33. झाँकी <br>
34. ठाकुर का कुआँ <br>
35. तेंतर <br>
36. त्रिया-चरित्र <br>
37. तांगेवाले की बड़ <br>
38. तिरसूल <br>
39. दण्ड <br>
40. दुर्गा का मन्दिर <br>
|
41. देवी <br>
42. देवी - एक और कहानी <br>
43. दूसरी शादी <br>
44. दिल की रानी <br>
45. दो सखियाँ <br>
46. धिक्कार <br>
47 धिक्कार - एक और कहानी <br>
48. नेउर <br>
49. नेकी <br>
50. नबी का नीति-निर्वाह <br>
51. '''नरक का मार्ग''' <br>
52. '''नैराश्य''' <br>
53. '''नैराश्य लीला''' <br>
54. नशा <br>
55. नसीहतों का दफ्तर<br>
56. नाग-पूजा <br>
57. नादान दोस्त <br>
58. '''निर्वासन''' <br>
59. पंच परमेश्वर <br>
60. पत्नी से पति <br>
|
61. पुत्र-प्रेम <br>
62. '''पैपुजी''' <br>
63. प्रतिशोध <br>
64. प्रेम-सूत्र <br>
65. पर्वत-यात्रा <br>
66. प्रायश्चित <br>
67. परीक्षा <br>
68. [[पूस की रात]] <br>
69. बैंक का दिवाला <br>
70. बेटोंवाली विधवा <br>
71. बड़े घर की बेटी <br>
72. बड़े बाबू <br>
73. बड़े भाई साहब <br>
74. बन्द दरवाजा <br>
75. बाँका जमींदार <br>
76. बोहनी <br>
77. मैकू <br>
78. मन्त्र <br>
79. मन्दिर और मस्जिद <br>
80. मनावन <br>
|
81. मुबारक बीमारी <br>
82. '''ममता''' <br>
83. '''माँ''' <br>
84. '''माता का ह्रदय''' <br>
85. '''मिलाप''' <br>
86. मोटेराम जी शास्त्री <br>
87. '''र्स्वग की देवी''' <br>
88. राजहठ <br>
89. राष्ट्र का सेवक <br>
90. लैला <br>
91. वफ़ा का खजर <br>
92. '''वासना की कड़ियां''' <br>
93. '''विजय''' <br>
94. विश्वास <br>
95. शंखनाद <br>
96. शूद्र <br>
97. शराब की दुकान <br>
98. शान्ति <br>
99. शादी की वजह <br>
100. शान्ति <br>
|
101. स्त्री और पुरूष <br>
102. '''स्वर्ग की देवी''' <br>
103. '''स्वांग''' <br>
104. सभ्यता का रहस्य <br>
105. समर यात्रा <br>
106. समस्या <br>
107. सैलानी बन्दर <br>
108. स्वामिनी <br>
109. सिर्फ एक आवाज <br>
110. '''सोहाग का शव''' <br>
111. सौत <br>
112. होली की छुट्टी <br>
113.नमक का दरोगा <br>
114.गृह-दाह <br>
115.सवा सेर गेहूँ नमक का दरोगा <br>
116.दूध का दाम<br>
117.मुक्तिधन<br>
118.कफ़न
|}
;कहानी संग्रह-
# [[s:सप्तसरोज|सप्तसरोज]]- [[१९१७|1917]] में इसके पहले संस्करण की भूमिका लिखी गई थी। ''सप्तसरोज'' में प्रेमचंद की सात कहानियाँ संकलित हैं। उदाहरणतः ''बड़े घर की बेटी''<ref>{{cite book |last1=प्रेमचंद |title=सप्तसरोज |date=१९३८ |publisher=हिन्दी पुस्तक एजेंसी |location=ज्ञानवापी, काशी |page=1}}</ref>, ''सौत'', ''सज्जनता का दण्ड'', ''पंच परमेश्वर'', ''नमक का दारोगा'', ''उपदेश'' तथा ''परीक्षा'' आदि।
# [[s:hi:नव-निधि|नवनिधि]]- यह प्रेमचंद की नौ कहानियों का संग्रह है। जैसे-[[s:राजा हरदौल|राजा हरदौल]], [[s:रानी सारन्धा|रानी सारन्धा]], [[s:मर्यादा की वेदी|मर्यादा की वेदी]], [[s:पाप का अग्निकुण्ड|पाप का अग्निकुण्ड]], [[s:जुगुन की चमक|जुगुनू की चमक]], [[s:धोखा|धोखा]], [[s:अमावस्या की रात्रि|अमावस्या की रात्रि]], [[s:ममता|ममता]], [[s:पछतावा|पछतावा]] आदि।
# 'प्रेमपूर्णिमा',
#'प्रेम-पचीसी',
#'प्रेम-प्रतिमा',
#'प्रेम-द्वादशी',
# [[s:hi:समर यात्रा|समरयात्रा]]- इस संग्रह के अंतर्गत प्रेमचंद की [[११|11]] राजनीतिक कहानियों का संकलन किया गया है। उदाहरणस्वरूप-जेल, कानूनी कुमार, पत्नी से पति, लांछन, ठाकुर का कुआँ, शराब की दुकान, जुलूस, आहुति, मैकू, होली का उपहार, अनुभव, समर-यात्रा आदि।
# मानसरोवर' : भाग एक व दो और 'कफन'। उनकी मृत्यु के बाद उनकी कहानियाँ 'मानसरोवर' शीर्षक से [[८|8]] भागों में प्रकाशित हुई।
=== नाटक ===
#''[https://hi.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE संग्राम]'' ([[१९२३|1923]])- यह किसानों के मध्य व्याप्त कुरीतियाँ तथा किसानों की फिजूलखर्ची के कारण हुआ कर्ज और कर्ज न चुका पाने के कारण अपनी फसल निम्न दाम में बेचने जैसी समस्याओं पर विचार करने वाला नाटक है।
#''कर्बला'' ([[१९२४|1924]])
#''प्रेम की वेदी'' ([[१९३३|1933]])
ये नाटक शिल्प और संवेदना के स्तर पर अच्छे हैं लेकिन उनकी कहानियों और उपन्यासों ने इतनी ऊँचाई प्राप्त कर ली थी कि [[नाटक]] के क्षेत्र में प्रेमचंद को कोई खास सफलता नहीं मिली। ये नाटक वस्तुतः संवादात्मक उपन्यास ही बन गए हैं।<ref>हिन्दी का गद्य साहित्य - डॉ॰ रामचंद्र तिवारी, विश्वविद्यालय प्रकाशन, वाराणसी, 2006, पृष्ठ संख्या- 518</ref>
=== कथेतर साहित्य ===
#प्रेमचंद : विविध प्रसंग- यह अमृतराय द्वारा संपादित प्रेमचंद की कथेतर रचनाओं का संग्रह है। इसके पहले खण्ड में प्रेमचंद के वैचारिक निबन्ध, संपादकीय आदि प्रकाशित हैं। इसके दूसरे खण्ड में प्रेमचंद के पत्रों का संग्रह है।
#प्रेमचंद के विचार- तीन खण्डों में प्रकाशित यह संग्रह भी प्रेमचंद के विभिन्न निबंधों, संपादकीय, टिप्पणियों आदि का संग्रह है।
#[[s:साहित्य का उद्देश्य|साहित्य का उद्देश्य]]- इसी नाम से उनका एक निबन्ध-संकलन भी प्रकाशित हुआ है जिसमें 40 लेख हैं।
#चिट्ठी-पत्री- यह प्रेमचंद के पत्रों का संग्रह है। दो खण्डों में प्रकाशित इस पुस्तक के पहले खण्ड के संपादक अमृतराय और मदनगोपाल हैं। इस पुस्तक में प्रेमचंद के दयानारायन निगम, जयशंकर प्रसाद, जैनेंद्र आदि समकालीन लोगों से हुए पत्र-व्यवहार संग्रहित हैं। संकलन का दूसरा भाग अमृतराय ने संपादित किया है।
प्रेमचंद के कुछ निबन्धों की सूची निम्नलिखित है-
#पुराना जमाना नया जमाना,
#स्वराज के फायदे,
#कहानी कला (1,2,3),
#कौमी भाषा के विषय में कुछ विचार,
#हिन्दी-उर्दू की एकता,
#महाजनी सभ्यता,
#उपन्यास,
#जीवन में साहित्य का स्थान।
=== अनुवाद ===
प्रेमचंद एक सफल अनुवादक भी थे। उन्होंने दूसरी भाषाओं के जिन लेखकों को पढ़ा और जिनसे प्रभावित हुए, उनकी कृतियों का अनुवाद भी किया। उन्होंने 'टॉलस्टॉय की कहानियाँ' (1923), गाल्सवर्दी के तीन नाटकों का ''हड़ताल'' (1930), ''चाँदी की डिबिया'' (1931) और ''न्याय'' (1931) नाम से अनुवाद किया। उनका रतननाथ सरशार के उर्दू उपन्यास ''फसान-ए-आजाद'' का हिन्दी अनुवाद ''आजाद कथा'' बहुत मशहूर हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/special-hindi/birth-anniversary-of-legendary-hindi-writer-novelist-munshi-premchand-3732276/|title=जब प्रेमचंद ने लिखा पहला नाटक और मामा ने कर दिया गायब, पढ़िए ‘कलम का सिपाही’ की पहली कहानी|last=Desk|first=India com Hindi News|website=India News, Breaking News, Entertainment News {{!}} India.com|language=hi|access-date=2020-08-01}}</ref>
=== विविध ===
#'''बाल साहित्य''' : रामकथा, कुत्ते की कहानी, [[दुर्गादास (उपन्यास)|दुर्गादास]]
#'''विचार''' : प्रेमचंद : विविध प्रसंग, प्रेमचंद के विचार (तीन खण्डों में)
== संपादन ==
प्रेमचन्द ने '[[जागरण साप्ताहिक|जागरण]]' नामक समाचार पत्र तथा '[[हंस पत्रिका|हंस]]' नामक मासिक साहित्यिक पत्रिका का सम्पादन किया था। उन्होंने सरस्वती प्रेस भी चलाया था। वे उर्दू की पत्रिका ‘जमाना’ में नवाब राय के नाम से लिखते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/sahitya/literature-news-3213.html|title=कई पत्र-पत्रिकाओं का संपादन भी किया था मुंशी प्रेमचंद|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-07-31}}</ref>
==विशेषताएँ==
बी.बी.सी. हिंदी में प्रकाशित विनोद वर्मा के साथ हुए साक्षात्कार ''रचना दृष्टि की प्रासंगिकता-मन्नू भंडारी'' में मन्नू भंडारी प्रेमचंद के विषय में बताती हैं कि-"साहित्य के प्रति और साहित्य के हर दृष्टि के प्रति यानी चाहे राजनीतिक, सामाजिक, पारिवारिक सभी को उन्होंने जिस तरह अपनी रचनाओं में समेटा और खासकरके एक आम आदमी को, एक किसान को, एक आम दलित वर्ग के लोगों को वह अपने आप में एक उदाहरण था. साहित्य में दलित विमर्श की शुरुआत शायद प्रेमचंद की रचनाओं से हुई थी." <ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_mannu.shtml|title= रचना दृष्टि की प्रासंगिकता -मन्नू भंडारी|access-date= 9 मार्च 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20070807165155/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_mannu.shtml|archive-date= 7 अगस्त 2007|url-status= live}}</ref>
==विचारधारा==
प्रेमचंद साहित्य की वैचारिक यात्रा आदर्श से यथार्थ की ओर उन्मुख है। सेवासदन के दौर में वे यथार्थवादी समस्याओं को चित्रित तो कर रहे थे लेकिन उसका एक आदर्श समाधान भी निकाल रहे थे। १९३६ तक आते-आते महाजनी सभ्यता, गोदान और कफ़न जैसी रचनाएँ अधिक यथार्थपरक हो गईं, किंतु उसमें समाधान नहीं सुझाया गया। अपनी विचारधारा को प्रेमचंद ने आदर्शोन्मुख [[यथार्थवाद (अंतरराष्ट्रीय संबंध)|यथार्थवादी]] कहा है। इसके साथ ही प्रेमचंद स्वाधीनता संग्राम के सबसे बड़े कथाकार हैं। इस अर्थ में उन्हें राष्ट्रवादी भी कहा जा सकता है। प्रेमचंद [[मानवतावाद|मानवतावादी]] भी थे और [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]] भी। प्रगतिवादी विचारधारा उन्हें ''प्रेमाश्रम'' के दौर से ही आकर्षित कर रही थी। प्रेमचंद ने १९३६ में उन्होंने प्रगतिशील लेखक संघ के पहले सम्मेलन को सभापति के रूप में संबोधन किया था। उनका यही भाषण प्रगतिशील आंदोलन के घोषणा पत्र का आधार बना।<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_namvar.shtml|title= 'हिंदी के पहले प्रगतिशील लेखक थे प्रेमचंद'|access-date= 9 मार्च 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20060527140525/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_namvar.shtml|archive-date= 27 मई 2006|url-status= live}}</ref> इस अर्थ में प्रेमचंद निश्चित रूप से हिंदी के पहले प्रगतिशील लेखक कहे जा सकते हैं।
== विरासत ==
प्रेमचंद की परंपरा को आगे बढ़ाने में कई रचनाकारों ने भूमिका अदा की है। उनके नामों का उल्लेख करते हुए रामविलास शर्मा ''प्रेमचंद और उनका युग'' में लिखते हैं कि- "प्रेमचंद की परंपरा को 'अलका', 'कुल्ली भाट', 'बिल्लेसुर बकरिहा' के निराला ने अपनाया। उसे 'चकल्लस' और 'क्या-से-क्या' आदि कहानियों के लेखक पढ़ीस ने अपनाया। उस परंपरा की झलक नरेंद्र शर्मा, अमृतलाल नागर आदि की कहानियों और रेखाचित्रों में मिलती है।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नयी दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=13}}</ref> बी.बी.सी. हिंदी में प्रकाशित लेख ''स्वस्थ साहित्य किसी की नक़ल नहीं करता'' में [[निर्मल वर्मा]] लिखते हैं कि- ५०-६० के दशक में [[रेणु]], [[नागार्जुन]] औऱ इनके बाद [[श्रीनाथ सिंह]] ने ग्रामीण परिवेश की कहानियाँ लिखी हैं, वो एक तरह से प्रेमचंद की परंपरा के तारतम्य में आती हैं।<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_nirmal.shtml|title= 'स्वस्थ साहित्य किसी की नक़ल नहीं करता'|access-date= 9 मार्च 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090928235132/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_nirmal.shtml|archive-date= 28 सितंबर 2009|url-status= live}}</ref>
== प्रेमचंद संबंधी रचनाएँ ==
=== जीवनी ===
प्रेमचंद की तीन जीवनीपरक पुस्तकें सर्वाधिक महत्वपूर्ण हैं:
#प्रेमचंद घर में- १९४४ ई. में प्रकाशित यह पुस्तक प्रेमचंद की पत्नी [[शिवरानी देवी]] द्वारा लिखी गई है जिसमें उनके व्यक्तित्व के घरेलू पक्ष को उजागर किया है। २००५ ई. में प्रेमचंद के नाती प्रबोध कुमार ने इस पुस्तक तो दोबारा संशोधित करके प्रकाशित कराया।
#प्रेमचंद कलम का सिपाही- १९६२ ई. में प्रकाशित प्रेमचंद के पुत्र अमृतराय द्वारा लिखी गई यह प्रेमचंद वृहद जीवनी है जिसे प्रामाणिक बनाने के लिए उन्होंने प्रेमचंद के पत्रों का बहुत उपयोग किया है।
#कलम का मज़दूर:प्रेमचन्द- १९६४ ई. में प्रकाशित इस कृति की भूमिका रामविलास शर्मा के अनुसार-"29 मई, 1962"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=185}}</ref> में लिखी गई थी किंतु उसका प्रकाशन बाद में किया गया था। मदन गोपाल द्वारा रचित यह जीवनी मूलतः अंग्रेजी में लिखी गई थी जिसका बाद में हिंदी रूपांतरण भी प्रकाशित हुआ। यह प्रेमचंद के परिवार के बाहर के व्यक्ति द्वारा रचित जीवनी है जो प्रेमचंद संबंधी तथ्यों का अधिक तटस्थ रूप से मूल्यांकन करती है।
===आलोचनात्मक पुस्तकें===
[[रामविलास शर्मा]] ने ''प्रेमचंद और उनका युग'' में प्रेमचंद के जीवन तथा उनके साहित्य का आलोचनात्मक मूल्यांकन किया है। प्रेमचंद पर हुए नए अध्ययनों में कमलकिशोर गोयनका और डॉ॰ धर्मवीर का नाम उल्लेखनीय है। कमलकिशोर गोयनका ने ''प्रेमचंद का अप्राप्य साहित्य'' (दो भाग) व 'प्रेमचंद विश्वकोश' (दो भाग) का संपादन भी किया है। डॉ॰ धर्मवीर ने दलित दृष्टि से प्रेमचंद साहित्य का मूलयांकन करते हुए ''प्रेमचंद : सामंत का मुंशी'' व ''प्रेमचंद की नीली आँखें'' नाम से पुस्तकें लिखी हैं।
===प्रेमचंद और सिनेमा===
प्रेमचंद हिन्दी सिनेमा के सबसे अधिक लोकप्रिय साहित्यकारों में से हैं। [[सत्यजित राय]] ने उनकी दो कहानियों पर यादगार फ़िल्में बनाईं। १९७७ में ''[[शतरंज के खिलाड़ी]]'' और १९८१ में ''[[सद्गति]]''। उनके देहांत के दो वर्षों बाद सुब्रमण्यम ने १९३८ में [[सेवासदन]] [[उपन्यास]] पर फ़िल्म बनाई जिसमें सुब्बालक्ष्मी ने मुख्य भूमिका निभाई थी। १९७७ में [[मृणाल सेन]] ने प्रेमचंद की कहानी ''[[कफ़न]]'' पर आधारित ''ओका ऊरी कथा''<ref>{{cite web|url=http://mrinalsen.org/oka_oori_katha.htm|title=Oka Oori Katha|access-date=5 जुलाई 2008|format=|publisher=मृणालसेन.ऑर्ग|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106001138/http://www.mrinalsen.org/oka_oori_katha.htm|archive-date=6 जनवरी 2009|url-status=dead}}</ref> नाम से एक [[तेलुगू]] फ़िल्म बनाई, जिसको सर्वश्रेष्ठ तेलुगू फ़िल्म का राष्ट्रीय पुरस्कार भी मिला। १९६३ में ''[[गोदान]]'' और १९६६ में ''[[गबन]]'' उपन्यास पर लोकप्रिय फ़िल्में बनीं। १९८० में उनके उपन्यास पर बना टीवी धारावाहिक [[निर्मला]] भी बहुत लोकप्रिय हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-remembering-munshi-premchand-and-his-journey-in-film-industry-on-hindi-diwas-18262461.html|title=हिंदी दिवस: हिंदी का यह लायक बेटा कभी निराश होकर फ़िल्म इंडस्ट्री छोड़ लौट गया था|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-08-01}}</ref>
== स्मृतियाँ ==
[[File:Munshi Premchand half bust statue.jpg|thumb|[[लमही]] में प्रेमचंद की प्रतिमा]]
प्रेमचंद की स्मृति में भारतीय डाकतार विभाग की ओर से ३० जुलाई १९८० को उनकी जन्मशती के अवसर पर ३० पैसे मूल्य का एक डाक टिकट जारी किया गया।<ref>{{cite web|url= http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Watermarked%20paper/PREM%20CHAND%20WRITER|title= PREM CHAND WRITER|access-date= 25 जून 2008|format= पीएचपी|publisher= इंडियन पोस्ट|language= en|archive-url= https://web.archive.org/web/20080406122243/http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Watermarked%20paper/PREM%20CHAND%20WRITER|archive-date= 6 अप्रैल 2008|url-status= live}}</ref> [[गोरखपुर]] के जिस स्कूल में वे शिक्षक थे, वहाँ प्रेमचंद साहित्य संस्थान की स्थापना की गई है। प्रेमचंद की १२५वीं सालगिरह पर सरकार की ओर से घोषणा की गई कि [[वाराणसी]] से लगे इस गाँव में प्रेमचंद के नाम पर एक स्मारक तथा शोध एवं अध्ययन संस्थान बनाया जाएगा।<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050731_premchand_lamahi.shtml|title= लमही में शोध संस्थान बनेगा|access-date= 25 जून 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20060527140555/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050731_premchand_lamahi.shtml|archive-date= 27 मई 2006|url-status= live}}</ref>
== विवाद ==
प्रेमचंद के अध्येता कमलकिशोर गोयनका ने अपनी पुस्तक 'प्रेमचंद : अध्ययन की नई दिशाएं' में प्रेमचंद के जीवन पर कुछ आरोप लगाए हैं। जैसे- प्रेमचंद ने अपनी पहली पत्नी को बिना वजह छोड़ा और दूसरे विवाह के बाद भी उनके अन्य किसी महिला से संबंध रहे (जैसा कि शिवरानी देवी ने 'प्रेमचंद घर में' में उद्धृत किया है), प्रेमचंद ने 'जागरण विवाद' में विनोदशंकर व्यास के साथ धोखा किया, प्रेमचंद ने अपनी प्रेस के वरिष्ठ कर्मचारी प्रवासीलाल वर्मा के साथ धोखाधडी की, प्रेमचंद की प्रेस में मजदूरों ने हड़ताल की, प्रेमचंद ने अपनी बेटी के बीमार होने पर झाड़-फूंक का सहारा लिया आदि।
"हंस" के संपादक प्रेमचंद तथा [[कन्हैयालाल माणिकलाल मुंशी|कन्हैयालाल मुंशी]] थे। परन्तु कालांतर में पाठकों ने 'मुंशी' तथा 'प्रेमचंद' को एक समझ लिया और 'प्रेमचंद'- 'मुंशी प्रेमचंद' बन गए।<ref>प्रेमचंद मुंशी कैसे बने- [[डॉ॰ जगदीश व्योम]], सिटीजन पावर, मासिक हिन्दी समाचार पत्रिका, दिसम्बर २०११, पृष्ठ संख्या- ०९</ref>
== हिन्दी विकिस्रोत पर उपलब्ध प्रेमचन्द साहित्य ==
# [[s:सेवासदन|सेवासदन]]
# [[s:प्रेमाश्रम|प्रेमाश्रम]]
# [[s:निर्मला|निर्मला]]
# [[s:कायाकल्प|कायाकल्प]]
# [[s:गबन|गबन]]
# [[s:कर्मभूमि|कर्मभूमि]]
# [[s:गोदान|गोदान]]
# [[s:प्रेमचंद रचनावली ६/मंगलसूत्र|मंगलसूत्र]]
# [[s:सप्तसरोज|सप्तसरोज]]
# [[s:समर यात्रा|समर यात्रा]]
# [[s:साहित्य का उद्देश्य|साहित्य का उद्देश्य]]
# [[s:नव-निधि|नव-निधि]]
# [[s:पाँच फूल|पाँच फूल]]
# [[s:संग्राम|संग्राम]]
# [[s:प्रेमचंद रचनावली (खण्ड ५)|प्रेमचंद रचनावली (खण्ड ५)]]
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची|2|विचार=}}
=== सहायक पुस्तकें ===
<div style=font-size:90%;>
{{col-begin}}
{{col-2}}
* {{उद्धरण
| last = गोपाल
| first = मदन
| year = २००२
| edition =
| title = प्रेमचंद की आत्मकथा
| publisher = प्रभात प्रकाशन
| place = नई दिल्ली, भारत
| isbn = 8173153140
}}।
* {{उद्धरण
| last = प्रेमचंद
| first =
| year = २००३
| edition =
| title = प्रेमचंद की ७५ लोकप्रिय कहानियाँ
| publisher = राजा प्रकाशन
| place = दिल्ली, भारत
| isbn = 8176046663
}}।
{{col-2}}
* {{उद्धरण
| last = देवी
| first = शिवरानी
| year = २००६
| edition =
| title = प्रेमचंद घर में
| publisher = आत्माराम एण्ड सन्स
| place = दिल्ली
| isbn = 8188742090
}}।
* {{उद्धरण
| last = निर्मल वर्मा,
| first = कमल किशोर गोयनका
| year = २००४
| edition =
| title = प्रेमचंद रचना संचयन
| publisher = साहित्य अकादमी
| place = नई दिल्ली
| isbn = 81-7201-663-8
}}।
* {{उद्धरण
| last = वाजपेयी
| first = नंद दुलारे
| year =
| edition =
| title = प्रेमचंद एक साहित्यिक विवेचन
| publisher =
| place =
| isbn = 8126700688
}}।
{{col-end}}
</div>
{{प्रेमचंद की कृतियाँ}}
{{हिन्दी साहित्यकार (जन्म १८५०-१९००)}}
{{हिन्दी के प्रमुख कथाकार}}
[[श्रेणी:प्रेमचंद]]
[[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]]
[[श्रेणी:उर्दू साहित्यकार]]
[[श्रेणी:वाराणसी के लोग]]
[[श्रेणी:भारतीय उपन्यासकार]]
cf87m6q3cqtway6v87v6afz7bth9jxr
6544278
6544277
2026-04-26T17:09:40Z
SM7
89247
सुधार किया गया
6544278
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक लेखक
| name = प्रेमचंद
| image= Photo of Premchand.webp
| image_size = 200px
| caption = प्रेमचंद
| other name = धनपत राय
| birth_date = 31 जुलाई 1880
| birth_place = लमही, [[बनारस रियासत]], [[ब्रिटिश राज]] <small> वर्तमान - लमही, [[वाराणसी जिला|वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]</small>
| death_date = {{death date and age|1936|10|8|1880|7|31|df=yes}}
| death_place = [[वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]
| occupation = अध्यापक, लेखक, पत्रकार
| nationality = [[भारत|भारतीय]]
| languages = [[हिन्दी]], [[उर्दू]]
| period = [[आधुनिक काल]]
| genre = कहानी और उपन्यास
| subject = [[सामाजिक]] और कृषक-जीवन
| movement = [[आदर्शोन्मुख यथार्थवाद]] (आदर्शवाद व यथार्थवाद) <br />,[[अखिल भारतीय प्रगतिशील लेखक संघ]]
| notablework = [[गोदान]], [[कर्मभूमि]], [[रंगभूमि]], [[सेवासदन]], [[निर्मला]] और [[मानसरोवर]]
| influences =[[तालस्तोय]], [[बंकिमचंद्र]] [[शरतचंद्र]]
| influenced =[[रेणु]], [[श्रीनाथ सिंह]], [[सुदर्शन (साहित्यकार)|सुदर्शन]], [[यशपाल]]
<!--| प्रभावक= [[तालस्तोय]], [[बंकिमचंद्र]] [[शरतचंद्र]]-->
<!--| प्रभावित = [[रेणु]], [[श्रीनाथ सिंह]], [[सुदर्शन (साहित्यकार)|सुदर्शन]], [[यशपाल]]-->
| signature = Hastakshar_premchand.jpg
| website=
| footnotes =
| मुख्य काम =[[गोदान]] [[मानसरोवर]]
}}
'''धनपत राय श्रीवास्तव''' ( ३१ जुलाई १८८० – ८ अक्टूबर १९३६) जो '''प्रेमचंद''' नाम से जाने जाते हैं, वो [[हिन्दी]] और [[उर्दू]] के सर्वाधिक लोकप्रिय [[उपन्यास]]कार, [[कहानी]]कार एवं विचारक थे। उन्होंने सेवासदन, प्रेमाश्रम, रंगभूमि, निर्मला, गबन, कर्मभूमि, गोदान आदि लगभग डेढ़ दर्जन उपन्यास तथा कफन, पूस की रात, पंच परमेश्वर, बड़े घर की बेटी, बूढ़ी काकी, दो बैलों की कथा आदि तीन सौ से अधिक कहानियाँ लिखीं। उनमें से अधिकांश हिन्दी तथा उर्दू दोनों भाषाओं में प्रकाशित हुईं। उन्होंने अपने दौर की सभी प्रमुख उर्दू और हिन्दी पत्रिकाओं जमाना, सरस्वती, माधुरी, मर्यादा, चाँद, सुधा आदि में लिखा। उन्होंने हिन्दी समाचार पत्र ''जागरण'' तथा साहित्यिक पत्रिका हंस का संपादन और प्रकाशन भी किया। इसके लिए उन्होंने [[सरस्वती प्रेस]] खरीदा जो बाद में घाटे में रहा और बन्द करना पड़ा। प्रेमचंद फिल्मों की पटकथा लिखने मुंबई आए और लगभग तीन वर्ष तक रहे। जीवन के अंतिम दिनों तक वे साहित्य सृजन में लगे रहे। महाजनी सभ्यता उनका अंतिम निबन्ध, साहित्य का उद्देश्य अन्तिम व्याख्यान, कफन अन्तिम कहानी, गोदान अन्तिम पूर्ण उपन्यास तथा मंगलसूत्र अन्तिम अपूर्ण उपन्यास माना जाता है।
[[१९०६]] से [[१९३६|१०३६]] के बीच लिखा गया प्रेमचंद का साहित्य इन तीस वर्षों का सामाजिक सांस्कृतिक दस्तावेज है। इसमें उस दौर के समाजसुधार आन्दोलनों, स्वाधीनता संग्राम तथा प्रगतिवादी आन्दोलनों के सामाजिक प्रभावों का स्पष्ट चित्रण है। उनमें दहेज, अनमेल विवाह, पराधीनता, लगान, छूआछूत, जाति भेद, विधवा विवाह, आधुनिकता, स्त्री-पुरुष समानता, आदि उस दौर की सभी प्रमुख समस्याओं का चित्रण मिलता है। [[आदर्शोन्मुख यथार्थवाद]] उनके साहित्य की मुख्य विशेषता है। हिन्दी कहानी तथा उपन्यास के क्षेत्र में [[१९१८]] से [[१९३६]] तक के कालखण्ड को 'प्रेमचंद युग' या 'प्रेमचन्द युग' कहा जाता है।
== जीवन परिचय ==
[[File:Lamhi, Varanasi.jpg|thumb|right|प्रेमचंद स्मृति द्वार, लमही, वाराणसी]]
प्रेमचंद का जन्म 31 जुलाई 1880 को [[वाराणसी]] जिले (उत्तर प्रदेश) के [[लमही]] गाँव में एक [[कायस्थ]] परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम आनन्दी देवी तथा पिता का नाम मुंशी अजायबराय था जो लमही में डाकमुंशी थे। उनका वास्तविक नाम धनपत राय श्रीवास्तव था। प्रेमचंद (प्रेमचन्द) की आरम्भिक शिक्षा [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] में हुई। प्रेमचंद के माता-पिता के सम्बन्ध में रामविलास शर्मा लिखते हैं कि- "जब वे सात साल के थे, तभी उनकी माता का स्वर्गवास हो गया। प्रेमचंद जब पन्द्रह वर्ष के हुए तब उनका विवाह कर दिया गया और सोलह वर्ष के होने पर उनके पिता का भी देहान्त हो गया। परेमचंद शादी के फैसले पर पिता के बारे में लिखते हैं की “पिताजी ने जीवन के अंतिम वर्षों में एक ठोकर खाई और स्वंय तो गिरे ही, साथ में मुझे भी डुबो दिया और मेरी शादी बिना सोचे समझे करा दिया|
इस बात की पुष्टि रामविलास शर्मा के इस कथन से होती है कि- "सौतेली माँ का व्यवहार, बचपन में शादी, पण्डे-पुरोहित का कर्मकाण्ड, किसानों और क्लर्कों का दुखी जीवन-यह सब प्रेमचंद ने सोलह साल की उम्र में ही देख लिया था। इसीलिए उनके ये अनुभव एक जबर्दस्त सचाई लिए हुए उनके कथा-साहित्य में झलक उठे थे।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=18}}</ref> उनकी बचपन से ही पढ़ने में बहुत रुचि थी। 13 वर्ष की उम्र में ही उन्होंने ''[[तिलिस्म-ए-होशरुबा]]'' पढ़ लिया और उन्होंने उर्दू के मशहूर रचनाकार रतननाथ 'शरसार', मिर्ज़ा हादी रुस्वा और मौलाना शरर के उपन्यासों से परिचय प्राप्त कर लिया<ref>रामविलास शर्मा, प्रेमचंद और उनका युग, [[राजकमल प्रकाशन]], नई दिल्ली, 1995, पृष्ठ 15</ref>। उनका पहला विवाह पंद्रह साल की उम्र में हुआ। 906 में उनका दूसरा विवाह [[शिवरानी देवी]] से हुआ जो बाल-विधवा थीं। वे सुशिक्षित महिला थीं जिन्होंने कुछ कहानियाँ और ''प्रेमचंद घर में'' शीर्षक पुस्तक भी लिखी। उनकी तीन सन्ताने हुईं-श्रीपत राय, [[अमृत राय]] और कमला देवी श्रीवास्तव। 1898 में मैट्रिक की परीक्षा उत्तीर्ण करने के बाद वे एक स्थानीय विद्यालय में शिक्षक नियुक्त हो गए। नौकरी के साथ ही उन्होंने पढ़ाई जारी रखी। उनकी शिक्षा के सन्दर्भ में रामविलास शर्मा लिखते हैं कि- "1910 में [[अंग्रेज़ी]], [[दर्शन]], [[फ़ारसी]] और [[इतिहास]] लेकर इण्टर किया और 1919 में अंग्रेजी, फ़ारसी और इतिहास लेकर बी. ए. किया।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=19}}</ref> १९१९ में बी.ए.<ref>{{cite book |last=बाहरी |first=डॉ॰ हरदेव |title= साहित्य कोश, भाग-2,|year=१९८६|publisher=ज्ञानमंडल लिमिटेड |location=वाराणसी|id= |page=३५६ |access-date=}}</ref> पास करने के बाद वे शिक्षा विभाग के इंस्पेक्टर पद पर नियुक्त हुए।
1921 ई. में [[असहयोग आन्दोलन]] के दौरान [[महात्मा गांधी|महात्मा गाँधी]] के सरकारी नौकरी छोड़ने के आह्वान पर स्कूल इंस्पेक्टर पद से 23 जून को त्यागपत्र दे दिया। इसके बाद उन्होंने लेखन को अपना व्यवसाय बना लिया। मर्यादा, माधुरी आदि पत्रिकाओं में वे संपादक पद पर कार्यरत रहे। इसी दौरान उन्होंने प्रवासीलाल के साथ मिलकर सरस्वती प्रेस भी खरीदा तथा हंस और जागरण निकाला। प्रेस उनके लिए व्यावसायिक रूप से लाभप्रद सिद्ध नहीं हुआ। 1933 ई. में अपने ऋण को पटाने के लिए उन्होंने मोहनलाल भवनानी के सिनेटोन कम्पनी में कहानी लेखक के रूप में काम करने का प्रस्ताव स्वीकार कर लिया। फिल्म नगरी प्रेमचंद को रास नहीं आई। वे एक वर्ष का अनुबन्ध भी पूरा नहीं कर सके और दो महीने का वेतन छोड़कर बनारस लौट आए। उनका स्वास्थ्य निरन्तर बिगड़ता गया। लम्बी बीमारी के बाद 8 अक्टूबर 1936 को उनका निधन हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/news/national-time-for-a-great-achievement-in-hindi-literature-walking-together-with-gandhi-and-premchand-jagran-special-20576297.html|title=Munshi Premchand: गांधी और प्रेमचंद का साथ-साथ चलना हिंदी साहित्य में एक महान उपलब्धि|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-07-31}}</ref>
== साहित्यिक जीवन ==
[[चित्र:Shilalekh.jpg|thumb|right|1000px| भित्तिलेख]] प्रेमचंद (प्रेमचन्द) के साहित्यिक जीवन का आरंभ (आरम्भ) [[१९०१|1901]] से हो चुका था<ref>{{cite book |last=बाहरी |first=डॉ॰ हरदेव |title= साहित्य कोश, भाग-2,|year=१९८६|publisher=ज्ञानमंडल लिमिटेड |location=वाराणसी|id= |page=३५७ |access-date=}}</ref> आरंभ (आरम्भ) में वे नवाब राय के नाम से उर्दू में लिखते थे। प्रेमचंद की पहली रचना के संबंध में रामविलास शर्मा लिखते हैं कि-"प्रेमचंद की पहली रचना, जो अप्रकाशित ही रही, शायद उनका वह नाटक था जो उन्होंने अपने मामा जी के प्रेम और उस प्रेम के फलस्वरूप चमारों द्वारा उनकी पिटाई पर लिखा था। इसका जिक्र उन्होंने ‘पहली रचना’ नाम के अपने लेख में किया है।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=20}}</ref> उनका पहला उपलब्ध लेखन उर्दू उपन्यास 'असरारे मआबिद'<ref>यह उपन्यास उर्दू साप्ताहिक 'आवाजे खल्क' में 8 अक्टूबर 1903 से 1 फ़रवरी 1905 तक धारावाहिक रूप से प्रकाशित हुआ। इसमें लेखक का नाम छपा था- मुंशी धनपतराय उर्फ नवाबराय इलाहाबादी। बाद में स्वयं प्रेमचंद ने इसका हिन्दी तर्जुमा 'देवस्थान रहस्य' नाम से किया, जो उनके पुत्र अमृतराय द्वारा उनके आरंभिक उपन्यासों के संकलन 'मंगलाचारण' में संकलित है।</ref> है जो धारावाहिक रूप में प्रकाशित हुआ। इसका हिंदी रूपांतरण ''देवस्थान रहस्य'' नाम से हुआ। प्रेमचंद का दूसरा उपन्यास 'हमखुर्मा व हमसवाब' है जिसका हिंदी रूपांतरण 'प्रेमा' नाम से १९०७ में प्रकाशित हुआ। १९०८ ई. में उनका पहला कहानी संग्रह ''[[सोज़े-वतन]]'' प्रकाशित हुआ। देशभक्ति की भावना से ओतप्रोत इस संग्रह को अंग्रेज़ सरकार ने प्रतिबंधित कर दिया और इसकी सभी प्रतियाँ जब्त कर लीं और इसके लेखक नवाब राय को भविष्य में लेखन न करने की चेतावनी दी। इसके कारण उन्हें नाम बदलकर प्रेमचंद के नाम से लिखना पड़ा। उनका यह नाम दयानारायन निगम ने रखा था।<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=21}}</ref> 'प्रेमचंद' नाम से उनकी पहली कहानी ''बड़े घर की बेटी'' ज़माना पत्रिका के दिसम्बर १९१० के अंक में प्रकाशित हुई।
१९१५ ई. में उस समय की प्रसिद्ध हिंदी मासिक पत्रिका [[सरस्वती]] के दिसम्बर अंक में पहली बार उनकी कहानी ''सौत'' नाम से प्रकाशित हुई।<ref>{{cite book |last=सिंह |first=डॉ॰बच्चन |title= प्रतिनिधि कहानियाँ|year=1972|publisher=अनुराग प्रकाशन, विशालाक्षी, चौक |location=वाराणसी|id= |page=9 |access-date= }}</ref> १९१८ ई. में उनका पहला हिंदी उपन्यास [[सेवासदन]] प्रकाशित हुआ। इसकी अत्यधिक लोकप्रियता ने प्रेमचंद को उर्दू से हिंदी का कथाकार बना दिया। हालाँकि उनकी लगभग सभी रचनाएँ हिंदी और उर्दू दोनों भाषाओं में प्रकाशित होती रहीं। उन्होंने लगभग ३०० कहानियाँ तथा डेढ़ दर्जन उपन्यास लिखे।
१९२१ में असहयोग आंदोलन के दौरान सरकारी नौकरी से त्यागपत्र देने के बाद वे पूरी तरह साहित्य सृजन में लग गए। उन्होंने कुछ महीने [[मर्यादा (पत्रिका)|मर्यादा]] नामक पत्रिका का [[संपादन]] किया। इसके बाद उन्होंने लगभग छह वर्षों तक हिंदी पत्रिका [[माधुरी पत्रिका|माधुरी]] का संपादन किया। १९२२ में उन्होंने बेदखली की समस्या पर आधारित ''प्रेमाश्रम'' उपन्यास प्रकाशित किया। १९२५ ई. में उन्होंने ''रंगभूमि'' नामक वृहद उपन्यास लिखा, जिसके लिए उन्हें मंगलप्रसाद पारितोषिक भी मिला। १९२६-२७ ई. के दौरान उन्होंने महादेवी वर्मा द्वारा संपादित हिंदी मासिक पत्रिका चाँद के लिए धारावाहिक उपन्यास के रूप में ''निर्मला'' की रचना की। इसके बाद उन्होंने कायाकल्प, गबन, कर्मभूमि और गोदान की रचना की। उन्होंने १९३० में बनारस से अपना मासिक पत्रिका [[हंस (संपादक प्रेमचंद)|हंस]] का प्रकाशन शुरू किया। १९३२ ई. में उन्होंने हिंदी साप्ताहिक पत्र [[जागरण साप्ताहिक|जागरण]] का प्रकाशन आरंभ किया। उन्होंने [[लखनऊ]] में [[१९३६]] में अखिल भारतीय प्रगतिशील लेखक संघ के सम्मेलन की अध्यक्षता की। उन्होंने मोहन दयाराम भवनानी की [[अजंता सिनेटोन कंपनी]] में कथा-लेखक की नौकरी भी की। १९३४ में प्रदर्शित फिल्म ''[[मज़दूर (१९३४ फ़िल्म)|मजदूर]]'' की कहानी उन्होंने ही लिखी थी। १९२०-३६ तक प्रेमचंद लगभग दस या अधिक कहानी प्रतिवर्ष लिखते रहे। मरणोपरांत उनकी कहानियाँ "मानसरोवर" नाम से ८ खंडों में प्रकाशित हुईं। उपन्यास और कहानी के अतिरिक्त वैचारिक निबंध, संपादकीय, पत्र के रूप में भी उनका विपुल लेखन उपलब्ध है।
== रचनाएँ==
=== उपन्यास ===
{{Infobox किताब
| name = सेवासदन
| मुखपृष्ठ = Sevasadan.gif
| मुखपृष्ठ_आकार =150px
| मुखपृष्ठ_शीर्षक =
| रचयिता =
| मूल_शीर्षक =
| अनुवादक =
| प्रकाशक = डायमण्ड पाकेट बुक
| प्रकाशन_तिथि = [[१९१९|1919]] में पहली बार हिन्दी में प्रकाशित
| language =
| देश =
| subject = उपन्यास
| शैली =
| मुखपृष्ठ_रचना =
| मीडिया_प्रकार = उपन्यास
| पृष्ठ = [[२८०|२८०]]
| ISBN = 81-284-0002-9
| भाग =
| पिछला_क्रमांक =
| अगला_क्रमांक =
| टिप्पणियाँ = [[१९१६|1916]] में उर्दू में बाजारे हुस्न शीर्षक से प्रकाशित
}}
* ''असरारे मआबिद''- उर्दू साप्ताहिक ''आवाज-ए-खल्क़'' में [[८|8]] अक्टूबर [[१९०३|1903]] से [[१|1]] फरवरी [[१९०५|1905]] तक धारावाहिक रूप में प्रकाशित हुआ। कालान्तर में यह हिन्दी में ''देवस्थान रहस्य'' नाम से प्रकाशित हुआ।
* ''हमखुर्मा व हमसवाब''- इसका प्रकाशन [[१९०७|1907]] ई. में हुआ। बाद में इसका हिन्दी रूपान्तरण 'प्रेमा' नाम से प्रकाशित हुआ।
* ''किशना''- इसके सन्दर्भ में अमृतराय लिखते हैं कि- "उसकी समालोचना अक्तूबर-नवम्बर [[१९०७|1907]] के 'ज़माना' में निकली।" इसी आधार पर 'किशना' का प्रकाशन वर्ष [[१९०७|1907]] ही कल्पित किया गया।<ref>{{cite book |last1=अमृतराय |title=प्रेमचंद क़लम का सिपाही |date=1976 |publisher=हंस प्रकाशन |location=इलाहाबाद |page=616-17}}</ref>
* ''रूठी रानी''- इसे सन् [[१९०७|1907]] में अप्रैल से अगस्त महीने तक ''ज़माना'' में प्रकाशित किया गया।
* ''जलवए ईसार''- यह सन् [[१९१२|1912]] में प्रकाशित हुआ था।
* ''[[सेवासदन]]''- [[१९१८|1918]] ई. में प्रकाशित सेवासदन प्रेमचंद का हिन्दी में प्रकाशित होने वाला पहला उपन्यास था। यह मूल रूप से उन्होंने 'बाजारे-हुस्न' नाम से पहले उर्दू में लिखा गया लेकिन इसका हिन्दी रूप 'सेवासदन' पहले प्रकाशित हुआ। यह स्त्री समस्या पर केन्द्रित उपन्यास है जिसमें दहेज-प्रथा, अनमेल विवाह, वेश्यावृत्ति, स्त्री-पराधीनता आदि समस्याओं के कारण और प्रभाव शामिल हैं। डॉ [[रामविलास शर्मा]] 'सेवासदन' की मुख्य समस्या भारतीय नारी की पराधीनता को मानते हैं।
* ''[[प्रेमाश्रम]]'' ([[१९२२|1922]])- यह किसान जीवन पर उनका पहला उपन्यास है। इसका मसौदा भी पहले उर्दू में 'गोशाए-आफियत' नाम से तैयार हुआ था लेकिन इसे पहले हिंदी में प्रकाशित कराया। यह अवध के किसान आन्दोलनों के दौर में लिखा गया। इसके सन्दर्भ में वीर भारत तलवार ''किसान राष्ट्रीय आन्दोलन और प्रेमचन्द:1918-22'' पुस्तक में लिखते हैं कि- "1922 में प्रकाशित 'प्रेमाश्रम' हिंदी में किसानों के सवाल पर लिखा गया पहला उपन्यास है। इसमें सामंती व्यवस्था के साथ किसानों के अन्तर्विरोधों को केंद्र में रखकर उसकी परिधि के अन्दर पड़नेवाले हर सामाजिक तबके का-ज़मींदार, ताल्लुकेदार, उनके नौकर, पुलिस, सरकारी मुलाजिम, शहरी मध्यवर्ग-और उनकी सामाजिक भूमिका का सजीव चित्रण किया गया है।"<ref>{{cite book |last1=वीर भारत |first1=तलवार |title=किसान राष्ट्रीय आन्दोलन और प्रेमचन्द:1918-22 |date=2008 |publisher=वाणी प्रकाशन |location=नयी दिल्ली |page=19-20}}</ref>
* ''[[रंगभूमि]]'' ([[१९२५|1925]])- इसमें प्रेमचंद एक अंधे भिखारी सूरदास को कथा का नायक बनाकर हिंदी कथा साहित्य में क्रांतिकारी बदलाव का सूत्रपात करते हैं।
* ''[[निर्मला]]'' ([[१९२५|1925]])- यह अनमेल विवाह की समस्याओं को रेखांकित करने वाला उपन्यास है।
* ''[[कायाकल्प]]'' ([[१९२६|1926]])
* ''अहंकार'' - इसका प्रकाशन कायाकल्प के साथ ही सन् [[१९२६|1926]] ई. में हुआ था। अमृतराय के अनुसार यह "अनातोल फ्रांस के 'थायस' का भारतीय परिवेश में रूपांतर है।"<ref>{{cite book |last1=अमृतराय |title=प्रेमचंद क़लम का सिपाही |date=1976 |publisher=हंस प्रकाशन |location=इलाहाबाद |page=618}}</ref>
* ''[[प्रतिज्ञा (उपन्यास)|प्रतिज्ञा]]'' ([[१९२७|1927]])- यह विधवा जीवन तथा उसकी समस्याओं को रेखांकित करने वाला उपन्यास है।
* ''[[गबन]]'' ([[१९२८|1928]])- उपन्यास की कथा रमानाथ तथा उसकी पत्नी जालपा के दाम्पत्य जीवन, रमानाथ द्वारा सरकारी दफ्तर में गबन, जालपा का उभरता व्यक्तित्व इत्यादि घटनाओं के इर्द-गिर्द घूमती है।
* ''[[कर्मभूमि]]'' ([[१९३२|1932]])-यह अछूत समस्या, उनका मन्दिर में प्रवेश तथा लगान इत्यादि की समस्या को उजागर करने वाला उपन्यास है।
* ''[[गोदान]]'' ([[१९३६|1936]])- यह उनका अन्तिम पूर्ण उपन्यास है जो किसान-जीवन पर लिखी अद्वितीय रचना है। इस पुस्तक का अंग्रेजी अनुवाद 'द गिफ्ट ऑफ़ काओ' नाम से प्रकाशित हुआ।
* ''[[s:प्रेमचंद रचनावली ६/मंगलसूत्र|मंगलसूत्र]]'' (अपूर्ण)- यह प्रेमचंद का अधूरा उपन्यास है जिसे उनके पुत्र अमृतराय ने पूरा किया। इसके प्रकाशन के संदर्भ में अमृतराय प्रेमचंद की जीवनी में लिखते हैं कि इसका-"प्रकाशन लेखक के देहान्त के अनेक वर्ष बाद [[१९४८|1948]] में हुआ।"<ref>{{cite book |last1=अमृतराय |title=प्रेमचंद क़लम का सिपाही |date=1976 |publisher=हंस प्रकाशन |location=इलाहाबाद |page=619}}</ref>
=== कहानी ===
[[File:मानसरोवर.djvu|thumb|मानसरोवर]]
इनकी अधिकतर कहानियोँ में निम्न व मध्यम वर्ग का [[चित्रण]] है। डॉ॰ कमलकिशोर गोयनका ने प्रेमचंद की संपूर्ण हिंदी-उर्दू कहानी को प्रेमचंद कहानी रचनावली नाम से प्रकाशित कराया है। उनके अनुसार [https://gkfile.com/about-munshi-premchand-in-hindi/ प्रेमचंद्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508074434/https://gkfile.com/about-munshi-premchand-in-hindi/ |date=8 मई 2021 }} ने अपने जीवन में लगभग 300 से अधिक कहानियाँ तथा 18 से अधिक उपन्यास लिखे है| इनकी इन्हीं क्षमताओं के कारण इन्हें कलम का जादूगर कहा जाता है| प्रेमचंद का पहला कहानी संग्रह ''[[सोज़े वतन]]''(राष्ट्र का विलाप) नाम से जून [[१९०८|1908]] में प्रकाशित हुआ। इसी संग्रह की पहली कहानी [[दुनिया का सबसे अनमोल रतन]] को आम तौर पर उनकी पहली प्रकाशित कहानी माना जाता रहा है। डॉ॰ गोयनका के अनुसार कानपुर से निकलने वाली उर्दू मासिक पत्रिका ''ज़माना'' के अप्रैल अंक में प्रकाशित [[सांसारिक प्रेम और देश-प्रेम]] (इश्के दुनिया और हुब्बे वतन) वास्तव में उनकी पहली प्रकाशित कहानी है।<ref name="ReferenceA">डॉ कमल किशोर गोयनका (संपादक)- "प्रेमचंद कहानी रचनावली", [[६|6]] भागों में, साहित्य अकादमी, नई दिल्ली, भूमिका (भाग-१)</ref>
उनकी कुछ कहानियों की सूची नीचे दी गयी है-
{|class='wikitable'
|-
|
1. '''अन्धेर''' <br>
2. अनाथ लड़की <br>
3. अपनी करनी <br>
4. अमृत <br>
5. अलग्योझा <br>
6. आखिरी तोहफ़ा <br>
7. आखिरी मंजिल <br>
8. आत्म-संगीत <br>
9. आत्माराम <br>
10. [[s:दो बैलों की कथा|दो बैलों की कथा]] <br>
11. आल्हा <br>
12. इज्जत का खून <br>
13. इस्तीफा <br>
14. [[s:ईदगाह|ईदगाह]] <br>
15. ईश्वरीय न्याय <br>
16. उद्धार <br>
17. एक आँच की कसर <br>
18. एक्ट्रेस <br>
19. कप्तान साहब <br>
20. कर्मों का फल <br>
|
21. क्रिकेट मैच <br>
22. कवच <br>
23. कातिल <br>
24. कोई दुख न हो तो बकरी खरीद ला <br>
25. कौशल़ <br>
26. खुदी <br>
27. गैरत की कटार <br>
28. गुल्ली डण्डा <br>
29. घमण्ड का पुतला <br>
30. ज्योति <br>
31. जेल <br>
32. जुलूस <br>
33. झाँकी <br>
34. ठाकुर का कुआँ <br>
35. तेंतर <br>
36. त्रिया-चरित्र <br>
37. तांगेवाले की बड़ <br>
38. तिरसूल <br>
39. दण्ड <br>
40. दुर्गा का मन्दिर <br>
|
41. देवी <br>
42. देवी - एक और कहानी <br>
43. दूसरी शादी <br>
44. दिल की रानी <br>
45. दो सखियाँ <br>
46. धिक्कार <br>
47 धिक्कार - एक और कहानी <br>
48. नेउर <br>
49. नेकी <br>
50. नबी का नीति-निर्वाह <br>
51. '''नरक का मार्ग''' <br>
52. '''नैराश्य''' <br>
53. '''नैराश्य लीला''' <br>
54. नशा <br>
55. नसीहतों का दफ्तर<br>
56. नाग-पूजा <br>
57. नादान दोस्त <br>
58. '''निर्वासन''' <br>
59. पंच परमेश्वर <br>
60. पत्नी से पति <br>
|
61. पुत्र-प्रेम <br>
62. '''पैपुजी''' <br>
63. प्रतिशोध <br>
64. प्रेम-सूत्र <br>
65. पर्वत-यात्रा <br>
66. प्रायश्चित <br>
67. परीक्षा <br>
68. [[पूस की रात]] <br>
69. बैंक का दिवाला <br>
70. बेटोंवाली विधवा <br>
71. बड़े घर की बेटी <br>
72. बड़े बाबू <br>
73. बड़े भाई साहब <br>
74. बन्द दरवाजा <br>
75. बाँका जमींदार <br>
76. बोहनी <br>
77. मैकू <br>
78. मन्त्र <br>
79. मन्दिर और मस्जिद <br>
80. मनावन <br>
|
81. मुबारक बीमारी <br>
82. '''ममता''' <br>
83. '''माँ''' <br>
84. '''माता का ह्रदय''' <br>
85. '''मिलाप''' <br>
86. मोटेराम जी शास्त्री <br>
87. '''र्स्वग की देवी''' <br>
88. राजहठ <br>
89. राष्ट्र का सेवक <br>
90. लैला <br>
91. वफ़ा का खजर <br>
92. '''वासना की कड़ियां''' <br>
93. '''विजय''' <br>
94. विश्वास <br>
95. शंखनाद <br>
96. शूद्र <br>
97. शराब की दुकान <br>
98. शान्ति <br>
99. शादी की वजह <br>
100. शान्ति <br>
|
101. स्त्री और पुरूष <br>
102. '''स्वर्ग की देवी''' <br>
103. '''स्वांग''' <br>
104. सभ्यता का रहस्य <br>
105. समर यात्रा <br>
106. समस्या <br>
107. सैलानी बन्दर <br>
108. स्वामिनी <br>
109. सिर्फ एक आवाज <br>
110. '''सोहाग का शव''' <br>
111. सौत <br>
112. होली की छुट्टी <br>
113.नमक का दरोगा <br>
114.गृह-दाह <br>
115.सवा सेर गेहूँ नमक का दरोगा <br>
116.दूध का दाम<br>
117.मुक्तिधन<br>
118.कफ़न
|}
;कहानी संग्रह-
# [[s:सप्तसरोज|सप्तसरोज]]- [[१९१७|1917]] में इसके पहले संस्करण की भूमिका लिखी गई थी। ''सप्तसरोज'' में प्रेमचंद की सात कहानियाँ संकलित हैं। उदाहरणतः ''बड़े घर की बेटी''<ref>{{cite book |last1=प्रेमचंद |title=सप्तसरोज |date=१९३८ |publisher=हिन्दी पुस्तक एजेंसी |location=ज्ञानवापी, काशी |page=1}}</ref>, ''सौत'', ''सज्जनता का दण्ड'', ''पंच परमेश्वर'', ''नमक का दारोगा'', ''उपदेश'' तथा ''परीक्षा'' आदि।
# [[s:hi:नव-निधि|नवनिधि]]- यह प्रेमचंद की नौ कहानियों का संग्रह है। जैसे-[[s:राजा हरदौल|राजा हरदौल]], [[s:रानी सारन्धा|रानी सारन्धा]], [[s:मर्यादा की वेदी|मर्यादा की वेदी]], [[s:पाप का अग्निकुण्ड|पाप का अग्निकुण्ड]], [[s:जुगुन की चमक|जुगुनू की चमक]], [[s:धोखा|धोखा]], [[s:अमावस्या की रात्रि|अमावस्या की रात्रि]], [[s:ममता|ममता]], [[s:पछतावा|पछतावा]] आदि।
# 'प्रेमपूर्णिमा',
#'प्रेम-पचीसी',
#'प्रेम-प्रतिमा',
#'प्रेम-द्वादशी',
# [[s:hi:समर यात्रा|समरयात्रा]]- इस संग्रह के अंतर्गत प्रेमचंद की [[११|11]] राजनीतिक कहानियों का संकलन किया गया है। उदाहरणस्वरूप-जेल, कानूनी कुमार, पत्नी से पति, लांछन, ठाकुर का कुआँ, शराब की दुकान, जुलूस, आहुति, मैकू, होली का उपहार, अनुभव, समर-यात्रा आदि।
# मानसरोवर' : भाग एक व दो और 'कफन'। उनकी मृत्यु के बाद उनकी कहानियाँ 'मानसरोवर' शीर्षक से [[८|8]] भागों में प्रकाशित हुई।
=== नाटक ===
#''[https://hi.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE संग्राम]'' ([[१९२३|1923]])- यह किसानों के मध्य व्याप्त कुरीतियाँ तथा किसानों की फिजूलखर्ची के कारण हुआ कर्ज और कर्ज न चुका पाने के कारण अपनी फसल निम्न दाम में बेचने जैसी समस्याओं पर विचार करने वाला नाटक है।
#''कर्बला'' ([[१९२४|1924]])
#''प्रेम की वेदी'' ([[१९३३|1933]])
ये नाटक शिल्प और संवेदना के स्तर पर अच्छे हैं लेकिन उनकी कहानियों और उपन्यासों ने इतनी ऊँचाई प्राप्त कर ली थी कि [[नाटक]] के क्षेत्र में प्रेमचंद को कोई खास सफलता नहीं मिली। ये नाटक वस्तुतः संवादात्मक उपन्यास ही बन गए हैं।<ref>हिन्दी का गद्य साहित्य - डॉ॰ रामचंद्र तिवारी, विश्वविद्यालय प्रकाशन, वाराणसी, 2006, पृष्ठ संख्या- 518</ref>
=== कथेतर साहित्य ===
#प्रेमचंद : विविध प्रसंग- यह अमृतराय द्वारा संपादित प्रेमचंद की कथेतर रचनाओं का संग्रह है। इसके पहले खण्ड में प्रेमचंद के वैचारिक निबन्ध, संपादकीय आदि प्रकाशित हैं। इसके दूसरे खण्ड में प्रेमचंद के पत्रों का संग्रह है।
#प्रेमचंद के विचार- तीन खण्डों में प्रकाशित यह संग्रह भी प्रेमचंद के विभिन्न निबंधों, संपादकीय, टिप्पणियों आदि का संग्रह है।
#[[s:साहित्य का उद्देश्य|साहित्य का उद्देश्य]]- इसी नाम से उनका एक निबन्ध-संकलन भी प्रकाशित हुआ है जिसमें 40 लेख हैं।
#चिट्ठी-पत्री- यह प्रेमचंद के पत्रों का संग्रह है। दो खण्डों में प्रकाशित इस पुस्तक के पहले खण्ड के संपादक अमृतराय और मदनगोपाल हैं। इस पुस्तक में प्रेमचंद के दयानारायन निगम, जयशंकर प्रसाद, जैनेंद्र आदि समकालीन लोगों से हुए पत्र-व्यवहार संग्रहित हैं। संकलन का दूसरा भाग अमृतराय ने संपादित किया है।
प्रेमचंद के कुछ निबन्धों की सूची निम्नलिखित है-
#पुराना जमाना नया जमाना,
#स्वराज के फायदे,
#कहानी कला (1,2,3),
#कौमी भाषा के विषय में कुछ विचार,
#हिन्दी-उर्दू की एकता,
#महाजनी सभ्यता,
#उपन्यास,
#जीवन में साहित्य का स्थान।
=== अनुवाद ===
प्रेमचंद एक सफल अनुवादक भी थे। उन्होंने दूसरी भाषाओं के जिन लेखकों को पढ़ा और जिनसे प्रभावित हुए, उनकी कृतियों का अनुवाद भी किया। उन्होंने 'टॉलस्टॉय की कहानियाँ' (1923), गाल्सवर्दी के तीन नाटकों का ''हड़ताल'' (1930), ''चाँदी की डिबिया'' (1931) और ''न्याय'' (1931) नाम से अनुवाद किया। उनका रतननाथ सरशार के उर्दू उपन्यास ''फसान-ए-आजाद'' का हिन्दी अनुवाद ''आजाद कथा'' बहुत मशहूर हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/special-hindi/birth-anniversary-of-legendary-hindi-writer-novelist-munshi-premchand-3732276/|title=जब प्रेमचंद ने लिखा पहला नाटक और मामा ने कर दिया गायब, पढ़िए ‘कलम का सिपाही’ की पहली कहानी|last=Desk|first=India com Hindi News|website=India News, Breaking News, Entertainment News {{!}} India.com|language=hi|access-date=2020-08-01}}</ref>
=== विविध ===
#'''बाल साहित्य''' : रामकथा, कुत्ते की कहानी, [[दुर्गादास (उपन्यास)|दुर्गादास]]
#'''विचार''' : प्रेमचंद : विविध प्रसंग, प्रेमचंद के विचार (तीन खण्डों में)
== संपादन ==
प्रेमचन्द ने '[[जागरण साप्ताहिक|जागरण]]' नामक समाचार पत्र तथा '[[हंस पत्रिका|हंस]]' नामक मासिक साहित्यिक पत्रिका का सम्पादन किया था। उन्होंने सरस्वती प्रेस भी चलाया था। वे उर्दू की पत्रिका ‘जमाना’ में नवाब राय के नाम से लिखते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/sahitya/literature-news-3213.html|title=कई पत्र-पत्रिकाओं का संपादन भी किया था मुंशी प्रेमचंद|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-07-31}}</ref>
==विशेषताएँ==
बी.बी.सी. हिंदी में प्रकाशित विनोद वर्मा के साथ हुए साक्षात्कार ''रचना दृष्टि की प्रासंगिकता-मन्नू भंडारी'' में मन्नू भंडारी प्रेमचंद के विषय में बताती हैं कि-"साहित्य के प्रति और साहित्य के हर दृष्टि के प्रति यानी चाहे राजनीतिक, सामाजिक, पारिवारिक सभी को उन्होंने जिस तरह अपनी रचनाओं में समेटा और खासकरके एक आम आदमी को, एक किसान को, एक आम दलित वर्ग के लोगों को वह अपने आप में एक उदाहरण था. साहित्य में दलित विमर्श की शुरुआत शायद प्रेमचंद की रचनाओं से हुई थी." <ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_mannu.shtml|title= रचना दृष्टि की प्रासंगिकता -मन्नू भंडारी|access-date= 9 मार्च 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20070807165155/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_mannu.shtml|archive-date= 7 अगस्त 2007|url-status= live}}</ref>
==विचारधारा==
प्रेमचंद साहित्य की वैचारिक यात्रा आदर्श से यथार्थ की ओर उन्मुख है। सेवासदन के दौर में वे यथार्थवादी समस्याओं को चित्रित तो कर रहे थे लेकिन उसका एक आदर्श समाधान भी निकाल रहे थे। १९३६ तक आते-आते महाजनी सभ्यता, गोदान और कफ़न जैसी रचनाएँ अधिक यथार्थपरक हो गईं, किंतु उसमें समाधान नहीं सुझाया गया। अपनी विचारधारा को प्रेमचंद ने आदर्शोन्मुख [[यथार्थवाद (अंतरराष्ट्रीय संबंध)|यथार्थवादी]] कहा है। इसके साथ ही प्रेमचंद स्वाधीनता संग्राम के सबसे बड़े कथाकार हैं। इस अर्थ में उन्हें राष्ट्रवादी भी कहा जा सकता है। प्रेमचंद [[मानवतावाद|मानवतावादी]] भी थे और [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]] भी। प्रगतिवादी विचारधारा उन्हें ''प्रेमाश्रम'' के दौर से ही आकर्षित कर रही थी। प्रेमचंद ने १९३६ में उन्होंने प्रगतिशील लेखक संघ के पहले सम्मेलन को सभापति के रूप में संबोधन किया था। उनका यही भाषण प्रगतिशील आंदोलन के घोषणा पत्र का आधार बना।<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_namvar.shtml|title= 'हिंदी के पहले प्रगतिशील लेखक थे प्रेमचंद'|access-date= 9 मार्च 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20060527140525/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_namvar.shtml|archive-date= 27 मई 2006|url-status= live}}</ref> इस अर्थ में प्रेमचंद निश्चित रूप से हिंदी के पहले प्रगतिशील लेखक कहे जा सकते हैं।
== विरासत ==
प्रेमचंद की परंपरा को आगे बढ़ाने में कई रचनाकारों ने भूमिका अदा की है। उनके नामों का उल्लेख करते हुए रामविलास शर्मा ''प्रेमचंद और उनका युग'' में लिखते हैं कि- "प्रेमचंद की परंपरा को 'अलका', 'कुल्ली भाट', 'बिल्लेसुर बकरिहा' के निराला ने अपनाया। उसे 'चकल्लस' और 'क्या-से-क्या' आदि कहानियों के लेखक पढ़ीस ने अपनाया। उस परंपरा की झलक नरेंद्र शर्मा, अमृतलाल नागर आदि की कहानियों और रेखाचित्रों में मिलती है।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नयी दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=13}}</ref> बी.बी.सी. हिंदी में प्रकाशित लेख ''स्वस्थ साहित्य किसी की नक़ल नहीं करता'' में [[निर्मल वर्मा]] लिखते हैं कि- ५०-६० के दशक में [[रेणु]], [[नागार्जुन]] औऱ इनके बाद [[श्रीनाथ सिंह]] ने ग्रामीण परिवेश की कहानियाँ लिखी हैं, वो एक तरह से प्रेमचंद की परंपरा के तारतम्य में आती हैं।<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_nirmal.shtml|title= 'स्वस्थ साहित्य किसी की नक़ल नहीं करता'|access-date= 9 मार्च 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090928235132/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_nirmal.shtml|archive-date= 28 सितंबर 2009|url-status= live}}</ref>
== प्रेमचंद संबंधी रचनाएँ ==
=== जीवनी ===
प्रेमचंद की तीन जीवनीपरक पुस्तकें सर्वाधिक महत्वपूर्ण हैं:
#प्रेमचंद घर में- १९४४ ई. में प्रकाशित यह पुस्तक प्रेमचंद की पत्नी [[शिवरानी देवी]] द्वारा लिखी गई है जिसमें उनके व्यक्तित्व के घरेलू पक्ष को उजागर किया है। २००५ ई. में प्रेमचंद के नाती प्रबोध कुमार ने इस पुस्तक तो दोबारा संशोधित करके प्रकाशित कराया।
#प्रेमचंद कलम का सिपाही- १९६२ ई. में प्रकाशित प्रेमचंद के पुत्र अमृतराय द्वारा लिखी गई यह प्रेमचंद वृहद जीवनी है जिसे प्रामाणिक बनाने के लिए उन्होंने प्रेमचंद के पत्रों का बहुत उपयोग किया है।
#कलम का मज़दूर:प्रेमचन्द- १९६४ ई. में प्रकाशित इस कृति की भूमिका रामविलास शर्मा के अनुसार-"29 मई, 1962"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=185}}</ref> में लिखी गई थी किंतु उसका प्रकाशन बाद में किया गया था। मदन गोपाल द्वारा रचित यह जीवनी मूलतः अंग्रेजी में लिखी गई थी जिसका बाद में हिंदी रूपांतरण भी प्रकाशित हुआ। यह प्रेमचंद के परिवार के बाहर के व्यक्ति द्वारा रचित जीवनी है जो प्रेमचंद संबंधी तथ्यों का अधिक तटस्थ रूप से मूल्यांकन करती है।
===आलोचनात्मक पुस्तकें===
[[रामविलास शर्मा]] ने ''प्रेमचंद और उनका युग'' में प्रेमचंद के जीवन तथा उनके साहित्य का आलोचनात्मक मूल्यांकन किया है। प्रेमचंद पर हुए नए अध्ययनों में कमलकिशोर गोयनका और डॉ॰ धर्मवीर का नाम उल्लेखनीय है। कमलकिशोर गोयनका ने ''प्रेमचंद का अप्राप्य साहित्य'' (दो भाग) व 'प्रेमचंद विश्वकोश' (दो भाग) का संपादन भी किया है। डॉ॰ धर्मवीर ने दलित दृष्टि से प्रेमचंद साहित्य का मूलयांकन करते हुए ''प्रेमचंद : सामंत का मुंशी'' व ''प्रेमचंद की नीली आँखें'' नाम से पुस्तकें लिखी हैं।
===प्रेमचंद और सिनेमा===
प्रेमचंद हिन्दी सिनेमा के सबसे अधिक लोकप्रिय साहित्यकारों में से हैं। [[सत्यजित राय]] ने उनकी दो कहानियों पर यादगार फ़िल्में बनाईं। १९७७ में ''[[शतरंज के खिलाड़ी]]'' और १९८१ में ''[[सद्गति]]''। उनके देहांत के दो वर्षों बाद सुब्रमण्यम ने १९३८ में [[सेवासदन]] [[उपन्यास]] पर फ़िल्म बनाई जिसमें सुब्बालक्ष्मी ने मुख्य भूमिका निभाई थी। १९७७ में [[मृणाल सेन]] ने प्रेमचंद की कहानी ''[[कफ़न]]'' पर आधारित ''ओका ऊरी कथा''<ref>{{cite web|url=http://mrinalsen.org/oka_oori_katha.htm|title=Oka Oori Katha|access-date=5 जुलाई 2008|format=|publisher=मृणालसेन.ऑर्ग|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106001138/http://www.mrinalsen.org/oka_oori_katha.htm|archive-date=6 जनवरी 2009|url-status=dead}}</ref> नाम से एक [[तेलुगू]] फ़िल्म बनाई, जिसको सर्वश्रेष्ठ तेलुगू फ़िल्म का राष्ट्रीय पुरस्कार भी मिला। १९६३ में ''[[गोदान]]'' और १९६६ में ''[[गबन]]'' उपन्यास पर लोकप्रिय फ़िल्में बनीं। १९८० में उनके उपन्यास पर बना टीवी धारावाहिक [[निर्मला]] भी बहुत लोकप्रिय हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-remembering-munshi-premchand-and-his-journey-in-film-industry-on-hindi-diwas-18262461.html|title=हिंदी दिवस: हिंदी का यह लायक बेटा कभी निराश होकर फ़िल्म इंडस्ट्री छोड़ लौट गया था|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-08-01}}</ref>
== स्मृतियाँ ==
[[File:Munshi Premchand half bust statue.jpg|thumb|[[लमही]] में प्रेमचंद की प्रतिमा]]
प्रेमचंद की स्मृति में भारतीय डाकतार विभाग की ओर से ३० जुलाई १९८० को उनकी जन्मशती के अवसर पर ३० पैसे मूल्य का एक डाक टिकट जारी किया गया।<ref>{{cite web|url= http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Watermarked%20paper/PREM%20CHAND%20WRITER|title= PREM CHAND WRITER|access-date= 25 जून 2008|format= पीएचपी|publisher= इंडियन पोस्ट|language= en|archive-url= https://web.archive.org/web/20080406122243/http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Watermarked%20paper/PREM%20CHAND%20WRITER|archive-date= 6 अप्रैल 2008|url-status= live}}</ref> [[गोरखपुर]] के जिस स्कूल में वे शिक्षक थे, वहाँ प्रेमचंद साहित्य संस्थान की स्थापना की गई है। प्रेमचंद की १२५वीं सालगिरह पर सरकार की ओर से घोषणा की गई कि [[वाराणसी]] से लगे इस गाँव में प्रेमचंद के नाम पर एक स्मारक तथा शोध एवं अध्ययन संस्थान बनाया जाएगा।<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050731_premchand_lamahi.shtml|title= लमही में शोध संस्थान बनेगा|access-date= 25 जून 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20060527140555/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050731_premchand_lamahi.shtml|archive-date= 27 मई 2006|url-status= live}}</ref>
== विवाद ==
प्रेमचंद के अध्येता कमलकिशोर गोयनका ने अपनी पुस्तक 'प्रेमचंद : अध्ययन की नई दिशाएं' में प्रेमचंद के जीवन पर कुछ आरोप लगाए हैं। जैसे- प्रेमचंद ने अपनी पहली पत्नी को बिना वजह छोड़ा और दूसरे विवाह के बाद भी उनके अन्य किसी महिला से संबंध रहे (जैसा कि शिवरानी देवी ने 'प्रेमचंद घर में' में उद्धृत किया है), प्रेमचंद ने 'जागरण विवाद' में विनोदशंकर व्यास के साथ धोखा किया, प्रेमचंद ने अपनी प्रेस के वरिष्ठ कर्मचारी प्रवासीलाल वर्मा के साथ धोखाधडी की, प्रेमचंद की प्रेस में मजदूरों ने हड़ताल की, प्रेमचंद ने अपनी बेटी के बीमार होने पर झाड़-फूंक का सहारा लिया आदि।
"हंस" के संपादक प्रेमचंद तथा [[कन्हैयालाल माणिकलाल मुंशी|कन्हैयालाल मुंशी]] थे। परन्तु कालांतर में पाठकों ने 'मुंशी' तथा 'प्रेमचंद' को एक समझ लिया और 'प्रेमचंद'- 'मुंशी प्रेमचंद' बन गए।<ref>प्रेमचंद मुंशी कैसे बने- [[डॉ॰ जगदीश व्योम]], सिटीजन पावर, मासिक हिन्दी समाचार पत्रिका, दिसम्बर २०११, पृष्ठ संख्या- ०९</ref>
== हिन्दी विकिस्रोत पर उपलब्ध प्रेमचन्द साहित्य ==
{{div col|3}}
# [[s:सेवासदन|सेवासदन]]
# [[s:प्रेमाश्रम|प्रेमाश्रम]]
# [[s:निर्मला|निर्मला]]
# [[s:कायाकल्प|कायाकल्प]]
# [[s:गबन|गबन]]
# [[s:कर्मभूमि|कर्मभूमि]]
# [[s:गोदान|गोदान]]
# [[s:प्रेमचंद रचनावली ६/मंगलसूत्र|मंगलसूत्र]]
# [[s:सप्तसरोज|सप्तसरोज]]
# [[s:समर यात्रा|समर यात्रा]]
# [[s:साहित्य का उद्देश्य|साहित्य का उद्देश्य]]
# [[s:नव-निधि|नव-निधि]]
# [[s:पाँच फूल|पाँच फूल]]
# [[s:संग्राम|संग्राम]]
# [[s:प्रेमचंद रचनावली (खण्ड ५)|प्रेमचंद रचनावली (खण्ड ५)]]
{{div col end}}
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची|2|विचार=}}
=== सहायक पुस्तकें ===
<div style=font-size:90%;>
{{col-begin}}
{{col-2}}
* {{उद्धरण
| last = गोपाल
| first = मदन
| year = २००२
| edition =
| title = प्रेमचंद की आत्मकथा
| publisher = प्रभात प्रकाशन
| place = नई दिल्ली, भारत
| isbn = 8173153140
}}।
* {{उद्धरण
| last = प्रेमचंद
| first =
| year = २००३
| edition =
| title = प्रेमचंद की ७५ लोकप्रिय कहानियाँ
| publisher = राजा प्रकाशन
| place = दिल्ली, भारत
| isbn = 8176046663
}}।
{{col-2}}
* {{उद्धरण
| last = देवी
| first = शिवरानी
| year = २००६
| edition =
| title = प्रेमचंद घर में
| publisher = आत्माराम एण्ड सन्स
| place = दिल्ली
| isbn = 8188742090
}}।
* {{उद्धरण
| last = निर्मल वर्मा,
| first = कमल किशोर गोयनका
| year = २००४
| edition =
| title = प्रेमचंद रचना संचयन
| publisher = साहित्य अकादमी
| place = नई दिल्ली
| isbn = 81-7201-663-8
}}।
* {{उद्धरण
| last = वाजपेयी
| first = नंद दुलारे
| year =
| edition =
| title = प्रेमचंद एक साहित्यिक विवेचन
| publisher =
| place =
| isbn = 8126700688
}}।
{{col-end}}
</div>
{{प्रेमचंद की कृतियाँ}}
{{हिन्दी साहित्यकार (जन्म १८५०-१९००)}}
{{हिन्दी के प्रमुख कथाकार}}
[[श्रेणी:प्रेमचंद]]
[[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]]
[[श्रेणी:उर्दू साहित्यकार]]
[[श्रेणी:वाराणसी के लोग]]
[[श्रेणी:भारतीय उपन्यासकार]]
rdphimln6fw1fg1s88mebfpqj94fk36
6544328
6544278
2026-04-27T01:26:29Z
AMAN KUMAR
911487
/* जीवन परिचय */ 906 को 1906 किया
6544328
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक लेखक
| name = प्रेमचंद
| image= Photo of Premchand.webp
| image_size = 200px
| caption = प्रेमचंद
| other name = धनपत राय
| birth_date = 31 जुलाई 1880
| birth_place = लमही, [[बनारस रियासत]], [[ब्रिटिश राज]] <small> वर्तमान - लमही, [[वाराणसी जिला|वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]</small>
| death_date = {{death date and age|1936|10|8|1880|7|31|df=yes}}
| death_place = [[वाराणसी]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]
| occupation = अध्यापक, लेखक, पत्रकार
| nationality = [[भारत|भारतीय]]
| languages = [[हिन्दी]], [[उर्दू]]
| period = [[आधुनिक काल]]
| genre = कहानी और उपन्यास
| subject = [[सामाजिक]] और कृषक-जीवन
| movement = [[आदर्शोन्मुख यथार्थवाद]] (आदर्शवाद व यथार्थवाद) <br />,[[अखिल भारतीय प्रगतिशील लेखक संघ]]
| notablework = [[गोदान]], [[कर्मभूमि]], [[रंगभूमि]], [[सेवासदन]], [[निर्मला]] और [[मानसरोवर]]
| influences =[[तालस्तोय]], [[बंकिमचंद्र]] [[शरतचंद्र]]
| influenced =[[रेणु]], [[श्रीनाथ सिंह]], [[सुदर्शन (साहित्यकार)|सुदर्शन]], [[यशपाल]]
<!--| प्रभावक= [[तालस्तोय]], [[बंकिमचंद्र]] [[शरतचंद्र]]-->
<!--| प्रभावित = [[रेणु]], [[श्रीनाथ सिंह]], [[सुदर्शन (साहित्यकार)|सुदर्शन]], [[यशपाल]]-->
| signature = Hastakshar_premchand.jpg
| website=
| footnotes =
| मुख्य काम =[[गोदान]] [[मानसरोवर]]
}}
'''धनपत राय श्रीवास्तव''' ( ३१ जुलाई १८८० – ८ अक्टूबर १९३६) जो '''प्रेमचंद''' नाम से जाने जाते हैं, वो [[हिन्दी]] और [[उर्दू]] के सर्वाधिक लोकप्रिय [[उपन्यास]]कार, [[कहानी]]कार एवं विचारक थे। उन्होंने सेवासदन, प्रेमाश्रम, रंगभूमि, निर्मला, गबन, कर्मभूमि, गोदान आदि लगभग डेढ़ दर्जन उपन्यास तथा कफन, पूस की रात, पंच परमेश्वर, बड़े घर की बेटी, बूढ़ी काकी, दो बैलों की कथा आदि तीन सौ से अधिक कहानियाँ लिखीं। उनमें से अधिकांश हिन्दी तथा उर्दू दोनों भाषाओं में प्रकाशित हुईं। उन्होंने अपने दौर की सभी प्रमुख उर्दू और हिन्दी पत्रिकाओं जमाना, सरस्वती, माधुरी, मर्यादा, चाँद, सुधा आदि में लिखा। उन्होंने हिन्दी समाचार पत्र ''जागरण'' तथा साहित्यिक पत्रिका हंस का संपादन और प्रकाशन भी किया। इसके लिए उन्होंने [[सरस्वती प्रेस]] खरीदा जो बाद में घाटे में रहा और बन्द करना पड़ा। प्रेमचंद फिल्मों की पटकथा लिखने मुंबई आए और लगभग तीन वर्ष तक रहे। जीवन के अंतिम दिनों तक वे साहित्य सृजन में लगे रहे। महाजनी सभ्यता उनका अंतिम निबन्ध, साहित्य का उद्देश्य अन्तिम व्याख्यान, कफन अन्तिम कहानी, गोदान अन्तिम पूर्ण उपन्यास तथा मंगलसूत्र अन्तिम अपूर्ण उपन्यास माना जाता है।
[[१९०६]] से [[१९३६|१०३६]] के बीच लिखा गया प्रेमचंद का साहित्य इन तीस वर्षों का सामाजिक सांस्कृतिक दस्तावेज है। इसमें उस दौर के समाजसुधार आन्दोलनों, स्वाधीनता संग्राम तथा प्रगतिवादी आन्दोलनों के सामाजिक प्रभावों का स्पष्ट चित्रण है। उनमें दहेज, अनमेल विवाह, पराधीनता, लगान, छूआछूत, जाति भेद, विधवा विवाह, आधुनिकता, स्त्री-पुरुष समानता, आदि उस दौर की सभी प्रमुख समस्याओं का चित्रण मिलता है। [[आदर्शोन्मुख यथार्थवाद]] उनके साहित्य की मुख्य विशेषता है। हिन्दी कहानी तथा उपन्यास के क्षेत्र में [[१९१८]] से [[१९३६]] तक के कालखण्ड को 'प्रेमचंद युग' या 'प्रेमचन्द युग' कहा जाता है।
== जीवन परिचय ==
[[File:Lamhi, Varanasi.jpg|thumb|right|प्रेमचंद स्मृति द्वार, लमही, वाराणसी]]
प्रेमचंद का जन्म 31 जुलाई 1880 को [[वाराणसी]] जिले (उत्तर प्रदेश) के [[लमही]] गाँव में एक [[कायस्थ]] परिवार में हुआ था। उनकी माता का नाम आनन्दी देवी तथा पिता का नाम मुंशी अजायबराय था जो लमही में डाकमुंशी थे। उनका वास्तविक नाम धनपत राय श्रीवास्तव था। प्रेमचंद (प्रेमचन्द) की आरम्भिक शिक्षा [[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]] में हुई। प्रेमचंद के माता-पिता के सम्बन्ध में रामविलास शर्मा लिखते हैं कि- "जब वे सात साल के थे, तभी उनकी माता का स्वर्गवास हो गया। प्रेमचंद जब पन्द्रह वर्ष के हुए तब उनका विवाह कर दिया गया और सोलह वर्ष के होने पर उनके पिता का भी देहान्त हो गया। परेमचंद शादी के फैसले पर पिता के बारे में लिखते हैं की “पिताजी ने जीवन के अंतिम वर्षों में एक ठोकर खाई और स्वंय तो गिरे ही, साथ में मुझे भी डुबो दिया और मेरी शादी बिना सोचे समझे करा दिया|
इस बात की पुष्टि रामविलास शर्मा के इस कथन से होती है कि- "सौतेली माँ का व्यवहार, बचपन में शादी, पण्डे-पुरोहित का कर्मकाण्ड, किसानों और क्लर्कों का दुखी जीवन-यह सब प्रेमचंद ने सोलह साल की उम्र में ही देख लिया था। इसीलिए उनके ये अनुभव एक जबर्दस्त सचाई लिए हुए उनके कथा-साहित्य में झलक उठे थे।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=18}}</ref> उनकी बचपन से ही पढ़ने में बहुत रुचि थी। 13 वर्ष की उम्र में ही उन्होंने ''[[तिलिस्म-ए-होशरुबा]]'' पढ़ लिया और उन्होंने उर्दू के मशहूर रचनाकार रतननाथ 'शरसार', मिर्ज़ा हादी रुस्वा और मौलाना शरर के उपन्यासों से परिचय प्राप्त कर लिया<ref>रामविलास शर्मा, प्रेमचंद और उनका युग, [[राजकमल प्रकाशन]], नई दिल्ली, 1995, पृष्ठ 15</ref>। उनका पहला विवाह पंद्रह साल की उम्र में हुआ। 1906 में उनका दूसरा विवाह [[शिवरानी देवी]] से हुआ जो बाल-विधवा थीं। वे सुशिक्षित महिला थीं जिन्होंने कुछ कहानियाँ और ''प्रेमचंद घर में'' शीर्षक पुस्तक भी लिखी। उनकी तीन सन्ताने हुईं-श्रीपत राय, [[अमृत राय]] और कमला देवी श्रीवास्तव। 1898 में मैट्रिक की परीक्षा उत्तीर्ण करने के बाद वे एक स्थानीय विद्यालय में शिक्षक नियुक्त हो गए। नौकरी के साथ ही उन्होंने पढ़ाई जारी रखी। उनकी शिक्षा के सन्दर्भ में रामविलास शर्मा लिखते हैं कि- "1910 में [[अंग्रेज़ी]], [[दर्शन]], [[फ़ारसी]] और [[इतिहास]] लेकर इण्टर किया और 1919 में अंग्रेजी, फ़ारसी और इतिहास लेकर बी. ए. किया।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=19}}</ref> १९१९ में बी.ए.<ref>{{cite book |last=बाहरी |first=डॉ॰ हरदेव |title= साहित्य कोश, भाग-2,|year=१९८६|publisher=ज्ञानमंडल लिमिटेड |location=वाराणसी|id= |page=३५६ |access-date=}}</ref> पास करने के बाद वे शिक्षा विभाग के इंस्पेक्टर पद पर नियुक्त हुए।
1921 ई. में [[असहयोग आन्दोलन]] के दौरान [[महात्मा गांधी|महात्मा गाँधी]] के सरकारी नौकरी छोड़ने के आह्वान पर स्कूल इंस्पेक्टर पद से 23 जून को त्यागपत्र दे दिया। इसके बाद उन्होंने लेखन को अपना व्यवसाय बना लिया। मर्यादा, माधुरी आदि पत्रिकाओं में वे संपादक पद पर कार्यरत रहे। इसी दौरान उन्होंने प्रवासीलाल के साथ मिलकर सरस्वती प्रेस भी खरीदा तथा हंस और जागरण निकाला। प्रेस उनके लिए व्यावसायिक रूप से लाभप्रद सिद्ध नहीं हुआ। 1933 ई. में अपने ऋण को पटाने के लिए उन्होंने मोहनलाल भवनानी के सिनेटोन कम्पनी में कहानी लेखक के रूप में काम करने का प्रस्ताव स्वीकार कर लिया। फिल्म नगरी प्रेमचंद को रास नहीं आई। वे एक वर्ष का अनुबन्ध भी पूरा नहीं कर सके और दो महीने का वेतन छोड़कर बनारस लौट आए। उनका स्वास्थ्य निरन्तर बिगड़ता गया। लम्बी बीमारी के बाद 8 अक्टूबर 1936 को उनका निधन हो गया।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/news/national-time-for-a-great-achievement-in-hindi-literature-walking-together-with-gandhi-and-premchand-jagran-special-20576297.html|title=Munshi Premchand: गांधी और प्रेमचंद का साथ-साथ चलना हिंदी साहित्य में एक महान उपलब्धि|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-07-31}}</ref>
== साहित्यिक जीवन ==
[[चित्र:Shilalekh.jpg|thumb|right|1000px| भित्तिलेख]] प्रेमचंद (प्रेमचन्द) के साहित्यिक जीवन का आरंभ (आरम्भ) [[१९०१|1901]] से हो चुका था<ref>{{cite book |last=बाहरी |first=डॉ॰ हरदेव |title= साहित्य कोश, भाग-2,|year=१९८६|publisher=ज्ञानमंडल लिमिटेड |location=वाराणसी|id= |page=३५७ |access-date=}}</ref> आरंभ (आरम्भ) में वे नवाब राय के नाम से उर्दू में लिखते थे। प्रेमचंद की पहली रचना के संबंध में रामविलास शर्मा लिखते हैं कि-"प्रेमचंद की पहली रचना, जो अप्रकाशित ही रही, शायद उनका वह नाटक था जो उन्होंने अपने मामा जी के प्रेम और उस प्रेम के फलस्वरूप चमारों द्वारा उनकी पिटाई पर लिखा था। इसका जिक्र उन्होंने ‘पहली रचना’ नाम के अपने लेख में किया है।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=20}}</ref> उनका पहला उपलब्ध लेखन उर्दू उपन्यास 'असरारे मआबिद'<ref>यह उपन्यास उर्दू साप्ताहिक 'आवाजे खल्क' में 8 अक्टूबर 1903 से 1 फ़रवरी 1905 तक धारावाहिक रूप से प्रकाशित हुआ। इसमें लेखक का नाम छपा था- मुंशी धनपतराय उर्फ नवाबराय इलाहाबादी। बाद में स्वयं प्रेमचंद ने इसका हिन्दी तर्जुमा 'देवस्थान रहस्य' नाम से किया, जो उनके पुत्र अमृतराय द्वारा उनके आरंभिक उपन्यासों के संकलन 'मंगलाचारण' में संकलित है।</ref> है जो धारावाहिक रूप में प्रकाशित हुआ। इसका हिंदी रूपांतरण ''देवस्थान रहस्य'' नाम से हुआ। प्रेमचंद का दूसरा उपन्यास 'हमखुर्मा व हमसवाब' है जिसका हिंदी रूपांतरण 'प्रेमा' नाम से १९०७ में प्रकाशित हुआ। १९०८ ई. में उनका पहला कहानी संग्रह ''[[सोज़े-वतन]]'' प्रकाशित हुआ। देशभक्ति की भावना से ओतप्रोत इस संग्रह को अंग्रेज़ सरकार ने प्रतिबंधित कर दिया और इसकी सभी प्रतियाँ जब्त कर लीं और इसके लेखक नवाब राय को भविष्य में लेखन न करने की चेतावनी दी। इसके कारण उन्हें नाम बदलकर प्रेमचंद के नाम से लिखना पड़ा। उनका यह नाम दयानारायन निगम ने रखा था।<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=21}}</ref> 'प्रेमचंद' नाम से उनकी पहली कहानी ''बड़े घर की बेटी'' ज़माना पत्रिका के दिसम्बर १९१० के अंक में प्रकाशित हुई।
१९१५ ई. में उस समय की प्रसिद्ध हिंदी मासिक पत्रिका [[सरस्वती]] के दिसम्बर अंक में पहली बार उनकी कहानी ''सौत'' नाम से प्रकाशित हुई।<ref>{{cite book |last=सिंह |first=डॉ॰बच्चन |title= प्रतिनिधि कहानियाँ|year=1972|publisher=अनुराग प्रकाशन, विशालाक्षी, चौक |location=वाराणसी|id= |page=9 |access-date= }}</ref> १९१८ ई. में उनका पहला हिंदी उपन्यास [[सेवासदन]] प्रकाशित हुआ। इसकी अत्यधिक लोकप्रियता ने प्रेमचंद को उर्दू से हिंदी का कथाकार बना दिया। हालाँकि उनकी लगभग सभी रचनाएँ हिंदी और उर्दू दोनों भाषाओं में प्रकाशित होती रहीं। उन्होंने लगभग ३०० कहानियाँ तथा डेढ़ दर्जन उपन्यास लिखे।
१९२१ में असहयोग आंदोलन के दौरान सरकारी नौकरी से त्यागपत्र देने के बाद वे पूरी तरह साहित्य सृजन में लग गए। उन्होंने कुछ महीने [[मर्यादा (पत्रिका)|मर्यादा]] नामक पत्रिका का [[संपादन]] किया। इसके बाद उन्होंने लगभग छह वर्षों तक हिंदी पत्रिका [[माधुरी पत्रिका|माधुरी]] का संपादन किया। १९२२ में उन्होंने बेदखली की समस्या पर आधारित ''प्रेमाश्रम'' उपन्यास प्रकाशित किया। १९२५ ई. में उन्होंने ''रंगभूमि'' नामक वृहद उपन्यास लिखा, जिसके लिए उन्हें मंगलप्रसाद पारितोषिक भी मिला। १९२६-२७ ई. के दौरान उन्होंने महादेवी वर्मा द्वारा संपादित हिंदी मासिक पत्रिका चाँद के लिए धारावाहिक उपन्यास के रूप में ''निर्मला'' की रचना की। इसके बाद उन्होंने कायाकल्प, गबन, कर्मभूमि और गोदान की रचना की। उन्होंने १९३० में बनारस से अपना मासिक पत्रिका [[हंस (संपादक प्रेमचंद)|हंस]] का प्रकाशन शुरू किया। १९३२ ई. में उन्होंने हिंदी साप्ताहिक पत्र [[जागरण साप्ताहिक|जागरण]] का प्रकाशन आरंभ किया। उन्होंने [[लखनऊ]] में [[१९३६]] में अखिल भारतीय प्रगतिशील लेखक संघ के सम्मेलन की अध्यक्षता की। उन्होंने मोहन दयाराम भवनानी की [[अजंता सिनेटोन कंपनी]] में कथा-लेखक की नौकरी भी की। १९३४ में प्रदर्शित फिल्म ''[[मज़दूर (१९३४ फ़िल्म)|मजदूर]]'' की कहानी उन्होंने ही लिखी थी। १९२०-३६ तक प्रेमचंद लगभग दस या अधिक कहानी प्रतिवर्ष लिखते रहे। मरणोपरांत उनकी कहानियाँ "मानसरोवर" नाम से ८ खंडों में प्रकाशित हुईं। उपन्यास और कहानी के अतिरिक्त वैचारिक निबंध, संपादकीय, पत्र के रूप में भी उनका विपुल लेखन उपलब्ध है।
== रचनाएँ==
=== उपन्यास ===
{{Infobox किताब
| name = सेवासदन
| मुखपृष्ठ = Sevasadan.gif
| मुखपृष्ठ_आकार =150px
| मुखपृष्ठ_शीर्षक =
| रचयिता =
| मूल_शीर्षक =
| अनुवादक =
| प्रकाशक = डायमण्ड पाकेट बुक
| प्रकाशन_तिथि = [[१९१९|1919]] में पहली बार हिन्दी में प्रकाशित
| language =
| देश =
| subject = उपन्यास
| शैली =
| मुखपृष्ठ_रचना =
| मीडिया_प्रकार = उपन्यास
| पृष्ठ = [[२८०|२८०]]
| ISBN = 81-284-0002-9
| भाग =
| पिछला_क्रमांक =
| अगला_क्रमांक =
| टिप्पणियाँ = [[१९१६|1916]] में उर्दू में बाजारे हुस्न शीर्षक से प्रकाशित
}}
* ''असरारे मआबिद''- उर्दू साप्ताहिक ''आवाज-ए-खल्क़'' में [[८|8]] अक्टूबर [[१९०३|1903]] से [[१|1]] फरवरी [[१९०५|1905]] तक धारावाहिक रूप में प्रकाशित हुआ। कालान्तर में यह हिन्दी में ''देवस्थान रहस्य'' नाम से प्रकाशित हुआ।
* ''हमखुर्मा व हमसवाब''- इसका प्रकाशन [[१९०७|1907]] ई. में हुआ। बाद में इसका हिन्दी रूपान्तरण 'प्रेमा' नाम से प्रकाशित हुआ।
* ''किशना''- इसके सन्दर्भ में अमृतराय लिखते हैं कि- "उसकी समालोचना अक्तूबर-नवम्बर [[१९०७|1907]] के 'ज़माना' में निकली।" इसी आधार पर 'किशना' का प्रकाशन वर्ष [[१९०७|1907]] ही कल्पित किया गया।<ref>{{cite book |last1=अमृतराय |title=प्रेमचंद क़लम का सिपाही |date=1976 |publisher=हंस प्रकाशन |location=इलाहाबाद |page=616-17}}</ref>
* ''रूठी रानी''- इसे सन् [[१९०७|1907]] में अप्रैल से अगस्त महीने तक ''ज़माना'' में प्रकाशित किया गया।
* ''जलवए ईसार''- यह सन् [[१९१२|1912]] में प्रकाशित हुआ था।
* ''[[सेवासदन]]''- [[१९१८|1918]] ई. में प्रकाशित सेवासदन प्रेमचंद का हिन्दी में प्रकाशित होने वाला पहला उपन्यास था। यह मूल रूप से उन्होंने 'बाजारे-हुस्न' नाम से पहले उर्दू में लिखा गया लेकिन इसका हिन्दी रूप 'सेवासदन' पहले प्रकाशित हुआ। यह स्त्री समस्या पर केन्द्रित उपन्यास है जिसमें दहेज-प्रथा, अनमेल विवाह, वेश्यावृत्ति, स्त्री-पराधीनता आदि समस्याओं के कारण और प्रभाव शामिल हैं। डॉ [[रामविलास शर्मा]] 'सेवासदन' की मुख्य समस्या भारतीय नारी की पराधीनता को मानते हैं।
* ''[[प्रेमाश्रम]]'' ([[१९२२|1922]])- यह किसान जीवन पर उनका पहला उपन्यास है। इसका मसौदा भी पहले उर्दू में 'गोशाए-आफियत' नाम से तैयार हुआ था लेकिन इसे पहले हिंदी में प्रकाशित कराया। यह अवध के किसान आन्दोलनों के दौर में लिखा गया। इसके सन्दर्भ में वीर भारत तलवार ''किसान राष्ट्रीय आन्दोलन और प्रेमचन्द:1918-22'' पुस्तक में लिखते हैं कि- "1922 में प्रकाशित 'प्रेमाश्रम' हिंदी में किसानों के सवाल पर लिखा गया पहला उपन्यास है। इसमें सामंती व्यवस्था के साथ किसानों के अन्तर्विरोधों को केंद्र में रखकर उसकी परिधि के अन्दर पड़नेवाले हर सामाजिक तबके का-ज़मींदार, ताल्लुकेदार, उनके नौकर, पुलिस, सरकारी मुलाजिम, शहरी मध्यवर्ग-और उनकी सामाजिक भूमिका का सजीव चित्रण किया गया है।"<ref>{{cite book |last1=वीर भारत |first1=तलवार |title=किसान राष्ट्रीय आन्दोलन और प्रेमचन्द:1918-22 |date=2008 |publisher=वाणी प्रकाशन |location=नयी दिल्ली |page=19-20}}</ref>
* ''[[रंगभूमि]]'' ([[१९२५|1925]])- इसमें प्रेमचंद एक अंधे भिखारी सूरदास को कथा का नायक बनाकर हिंदी कथा साहित्य में क्रांतिकारी बदलाव का सूत्रपात करते हैं।
* ''[[निर्मला]]'' ([[१९२५|1925]])- यह अनमेल विवाह की समस्याओं को रेखांकित करने वाला उपन्यास है।
* ''[[कायाकल्प]]'' ([[१९२६|1926]])
* ''अहंकार'' - इसका प्रकाशन कायाकल्प के साथ ही सन् [[१९२६|1926]] ई. में हुआ था। अमृतराय के अनुसार यह "अनातोल फ्रांस के 'थायस' का भारतीय परिवेश में रूपांतर है।"<ref>{{cite book |last1=अमृतराय |title=प्रेमचंद क़लम का सिपाही |date=1976 |publisher=हंस प्रकाशन |location=इलाहाबाद |page=618}}</ref>
* ''[[प्रतिज्ञा (उपन्यास)|प्रतिज्ञा]]'' ([[१९२७|1927]])- यह विधवा जीवन तथा उसकी समस्याओं को रेखांकित करने वाला उपन्यास है।
* ''[[गबन]]'' ([[१९२८|1928]])- उपन्यास की कथा रमानाथ तथा उसकी पत्नी जालपा के दाम्पत्य जीवन, रमानाथ द्वारा सरकारी दफ्तर में गबन, जालपा का उभरता व्यक्तित्व इत्यादि घटनाओं के इर्द-गिर्द घूमती है।
* ''[[कर्मभूमि]]'' ([[१९३२|1932]])-यह अछूत समस्या, उनका मन्दिर में प्रवेश तथा लगान इत्यादि की समस्या को उजागर करने वाला उपन्यास है।
* ''[[गोदान]]'' ([[१९३६|1936]])- यह उनका अन्तिम पूर्ण उपन्यास है जो किसान-जीवन पर लिखी अद्वितीय रचना है। इस पुस्तक का अंग्रेजी अनुवाद 'द गिफ्ट ऑफ़ काओ' नाम से प्रकाशित हुआ।
* ''[[s:प्रेमचंद रचनावली ६/मंगलसूत्र|मंगलसूत्र]]'' (अपूर्ण)- यह प्रेमचंद का अधूरा उपन्यास है जिसे उनके पुत्र अमृतराय ने पूरा किया। इसके प्रकाशन के संदर्भ में अमृतराय प्रेमचंद की जीवनी में लिखते हैं कि इसका-"प्रकाशन लेखक के देहान्त के अनेक वर्ष बाद [[१९४८|1948]] में हुआ।"<ref>{{cite book |last1=अमृतराय |title=प्रेमचंद क़लम का सिपाही |date=1976 |publisher=हंस प्रकाशन |location=इलाहाबाद |page=619}}</ref>
=== कहानी ===
[[File:मानसरोवर.djvu|thumb|मानसरोवर]]
इनकी अधिकतर कहानियोँ में निम्न व मध्यम वर्ग का [[चित्रण]] है। डॉ॰ कमलकिशोर गोयनका ने प्रेमचंद की संपूर्ण हिंदी-उर्दू कहानी को प्रेमचंद कहानी रचनावली नाम से प्रकाशित कराया है। उनके अनुसार [https://gkfile.com/about-munshi-premchand-in-hindi/ प्रेमचंद्र] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210508074434/https://gkfile.com/about-munshi-premchand-in-hindi/ |date=8 मई 2021 }} ने अपने जीवन में लगभग 300 से अधिक कहानियाँ तथा 18 से अधिक उपन्यास लिखे है| इनकी इन्हीं क्षमताओं के कारण इन्हें कलम का जादूगर कहा जाता है| प्रेमचंद का पहला कहानी संग्रह ''[[सोज़े वतन]]''(राष्ट्र का विलाप) नाम से जून [[१९०८|1908]] में प्रकाशित हुआ। इसी संग्रह की पहली कहानी [[दुनिया का सबसे अनमोल रतन]] को आम तौर पर उनकी पहली प्रकाशित कहानी माना जाता रहा है। डॉ॰ गोयनका के अनुसार कानपुर से निकलने वाली उर्दू मासिक पत्रिका ''ज़माना'' के अप्रैल अंक में प्रकाशित [[सांसारिक प्रेम और देश-प्रेम]] (इश्के दुनिया और हुब्बे वतन) वास्तव में उनकी पहली प्रकाशित कहानी है।<ref name="ReferenceA">डॉ कमल किशोर गोयनका (संपादक)- "प्रेमचंद कहानी रचनावली", [[६|6]] भागों में, साहित्य अकादमी, नई दिल्ली, भूमिका (भाग-१)</ref>
उनकी कुछ कहानियों की सूची नीचे दी गयी है-
{|class='wikitable'
|-
|
1. '''अन्धेर''' <br>
2. अनाथ लड़की <br>
3. अपनी करनी <br>
4. अमृत <br>
5. अलग्योझा <br>
6. आखिरी तोहफ़ा <br>
7. आखिरी मंजिल <br>
8. आत्म-संगीत <br>
9. आत्माराम <br>
10. [[s:दो बैलों की कथा|दो बैलों की कथा]] <br>
11. आल्हा <br>
12. इज्जत का खून <br>
13. इस्तीफा <br>
14. [[s:ईदगाह|ईदगाह]] <br>
15. ईश्वरीय न्याय <br>
16. उद्धार <br>
17. एक आँच की कसर <br>
18. एक्ट्रेस <br>
19. कप्तान साहब <br>
20. कर्मों का फल <br>
|
21. क्रिकेट मैच <br>
22. कवच <br>
23. कातिल <br>
24. कोई दुख न हो तो बकरी खरीद ला <br>
25. कौशल़ <br>
26. खुदी <br>
27. गैरत की कटार <br>
28. गुल्ली डण्डा <br>
29. घमण्ड का पुतला <br>
30. ज्योति <br>
31. जेल <br>
32. जुलूस <br>
33. झाँकी <br>
34. ठाकुर का कुआँ <br>
35. तेंतर <br>
36. त्रिया-चरित्र <br>
37. तांगेवाले की बड़ <br>
38. तिरसूल <br>
39. दण्ड <br>
40. दुर्गा का मन्दिर <br>
|
41. देवी <br>
42. देवी - एक और कहानी <br>
43. दूसरी शादी <br>
44. दिल की रानी <br>
45. दो सखियाँ <br>
46. धिक्कार <br>
47 धिक्कार - एक और कहानी <br>
48. नेउर <br>
49. नेकी <br>
50. नबी का नीति-निर्वाह <br>
51. '''नरक का मार्ग''' <br>
52. '''नैराश्य''' <br>
53. '''नैराश्य लीला''' <br>
54. नशा <br>
55. नसीहतों का दफ्तर<br>
56. नाग-पूजा <br>
57. नादान दोस्त <br>
58. '''निर्वासन''' <br>
59. पंच परमेश्वर <br>
60. पत्नी से पति <br>
|
61. पुत्र-प्रेम <br>
62. '''पैपुजी''' <br>
63. प्रतिशोध <br>
64. प्रेम-सूत्र <br>
65. पर्वत-यात्रा <br>
66. प्रायश्चित <br>
67. परीक्षा <br>
68. [[पूस की रात]] <br>
69. बैंक का दिवाला <br>
70. बेटोंवाली विधवा <br>
71. बड़े घर की बेटी <br>
72. बड़े बाबू <br>
73. बड़े भाई साहब <br>
74. बन्द दरवाजा <br>
75. बाँका जमींदार <br>
76. बोहनी <br>
77. मैकू <br>
78. मन्त्र <br>
79. मन्दिर और मस्जिद <br>
80. मनावन <br>
|
81. मुबारक बीमारी <br>
82. '''ममता''' <br>
83. '''माँ''' <br>
84. '''माता का ह्रदय''' <br>
85. '''मिलाप''' <br>
86. मोटेराम जी शास्त्री <br>
87. '''र्स्वग की देवी''' <br>
88. राजहठ <br>
89. राष्ट्र का सेवक <br>
90. लैला <br>
91. वफ़ा का खजर <br>
92. '''वासना की कड़ियां''' <br>
93. '''विजय''' <br>
94. विश्वास <br>
95. शंखनाद <br>
96. शूद्र <br>
97. शराब की दुकान <br>
98. शान्ति <br>
99. शादी की वजह <br>
100. शान्ति <br>
|
101. स्त्री और पुरूष <br>
102. '''स्वर्ग की देवी''' <br>
103. '''स्वांग''' <br>
104. सभ्यता का रहस्य <br>
105. समर यात्रा <br>
106. समस्या <br>
107. सैलानी बन्दर <br>
108. स्वामिनी <br>
109. सिर्फ एक आवाज <br>
110. '''सोहाग का शव''' <br>
111. सौत <br>
112. होली की छुट्टी <br>
113.नमक का दरोगा <br>
114.गृह-दाह <br>
115.सवा सेर गेहूँ नमक का दरोगा <br>
116.दूध का दाम<br>
117.मुक्तिधन<br>
118.कफ़न
|}
;कहानी संग्रह-
# [[s:सप्तसरोज|सप्तसरोज]]- [[१९१७|1917]] में इसके पहले संस्करण की भूमिका लिखी गई थी। ''सप्तसरोज'' में प्रेमचंद की सात कहानियाँ संकलित हैं। उदाहरणतः ''बड़े घर की बेटी''<ref>{{cite book |last1=प्रेमचंद |title=सप्तसरोज |date=१९३८ |publisher=हिन्दी पुस्तक एजेंसी |location=ज्ञानवापी, काशी |page=1}}</ref>, ''सौत'', ''सज्जनता का दण्ड'', ''पंच परमेश्वर'', ''नमक का दारोगा'', ''उपदेश'' तथा ''परीक्षा'' आदि।
# [[s:hi:नव-निधि|नवनिधि]]- यह प्रेमचंद की नौ कहानियों का संग्रह है। जैसे-[[s:राजा हरदौल|राजा हरदौल]], [[s:रानी सारन्धा|रानी सारन्धा]], [[s:मर्यादा की वेदी|मर्यादा की वेदी]], [[s:पाप का अग्निकुण्ड|पाप का अग्निकुण्ड]], [[s:जुगुन की चमक|जुगुनू की चमक]], [[s:धोखा|धोखा]], [[s:अमावस्या की रात्रि|अमावस्या की रात्रि]], [[s:ममता|ममता]], [[s:पछतावा|पछतावा]] आदि।
# 'प्रेमपूर्णिमा',
#'प्रेम-पचीसी',
#'प्रेम-प्रतिमा',
#'प्रेम-द्वादशी',
# [[s:hi:समर यात्रा|समरयात्रा]]- इस संग्रह के अंतर्गत प्रेमचंद की [[११|11]] राजनीतिक कहानियों का संकलन किया गया है। उदाहरणस्वरूप-जेल, कानूनी कुमार, पत्नी से पति, लांछन, ठाकुर का कुआँ, शराब की दुकान, जुलूस, आहुति, मैकू, होली का उपहार, अनुभव, समर-यात्रा आदि।
# मानसरोवर' : भाग एक व दो और 'कफन'। उनकी मृत्यु के बाद उनकी कहानियाँ 'मानसरोवर' शीर्षक से [[८|8]] भागों में प्रकाशित हुई।
=== नाटक ===
#''[https://hi.wikisource.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%AE संग्राम]'' ([[१९२३|1923]])- यह किसानों के मध्य व्याप्त कुरीतियाँ तथा किसानों की फिजूलखर्ची के कारण हुआ कर्ज और कर्ज न चुका पाने के कारण अपनी फसल निम्न दाम में बेचने जैसी समस्याओं पर विचार करने वाला नाटक है।
#''कर्बला'' ([[१९२४|1924]])
#''प्रेम की वेदी'' ([[१९३३|1933]])
ये नाटक शिल्प और संवेदना के स्तर पर अच्छे हैं लेकिन उनकी कहानियों और उपन्यासों ने इतनी ऊँचाई प्राप्त कर ली थी कि [[नाटक]] के क्षेत्र में प्रेमचंद को कोई खास सफलता नहीं मिली। ये नाटक वस्तुतः संवादात्मक उपन्यास ही बन गए हैं।<ref>हिन्दी का गद्य साहित्य - डॉ॰ रामचंद्र तिवारी, विश्वविद्यालय प्रकाशन, वाराणसी, 2006, पृष्ठ संख्या- 518</ref>
=== कथेतर साहित्य ===
#प्रेमचंद : विविध प्रसंग- यह अमृतराय द्वारा संपादित प्रेमचंद की कथेतर रचनाओं का संग्रह है। इसके पहले खण्ड में प्रेमचंद के वैचारिक निबन्ध, संपादकीय आदि प्रकाशित हैं। इसके दूसरे खण्ड में प्रेमचंद के पत्रों का संग्रह है।
#प्रेमचंद के विचार- तीन खण्डों में प्रकाशित यह संग्रह भी प्रेमचंद के विभिन्न निबंधों, संपादकीय, टिप्पणियों आदि का संग्रह है।
#[[s:साहित्य का उद्देश्य|साहित्य का उद्देश्य]]- इसी नाम से उनका एक निबन्ध-संकलन भी प्रकाशित हुआ है जिसमें 40 लेख हैं।
#चिट्ठी-पत्री- यह प्रेमचंद के पत्रों का संग्रह है। दो खण्डों में प्रकाशित इस पुस्तक के पहले खण्ड के संपादक अमृतराय और मदनगोपाल हैं। इस पुस्तक में प्रेमचंद के दयानारायन निगम, जयशंकर प्रसाद, जैनेंद्र आदि समकालीन लोगों से हुए पत्र-व्यवहार संग्रहित हैं। संकलन का दूसरा भाग अमृतराय ने संपादित किया है।
प्रेमचंद के कुछ निबन्धों की सूची निम्नलिखित है-
#पुराना जमाना नया जमाना,
#स्वराज के फायदे,
#कहानी कला (1,2,3),
#कौमी भाषा के विषय में कुछ विचार,
#हिन्दी-उर्दू की एकता,
#महाजनी सभ्यता,
#उपन्यास,
#जीवन में साहित्य का स्थान।
=== अनुवाद ===
प्रेमचंद एक सफल अनुवादक भी थे। उन्होंने दूसरी भाषाओं के जिन लेखकों को पढ़ा और जिनसे प्रभावित हुए, उनकी कृतियों का अनुवाद भी किया। उन्होंने 'टॉलस्टॉय की कहानियाँ' (1923), गाल्सवर्दी के तीन नाटकों का ''हड़ताल'' (1930), ''चाँदी की डिबिया'' (1931) और ''न्याय'' (1931) नाम से अनुवाद किया। उनका रतननाथ सरशार के उर्दू उपन्यास ''फसान-ए-आजाद'' का हिन्दी अनुवाद ''आजाद कथा'' बहुत मशहूर हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.india.com/hindi-news/special-hindi/birth-anniversary-of-legendary-hindi-writer-novelist-munshi-premchand-3732276/|title=जब प्रेमचंद ने लिखा पहला नाटक और मामा ने कर दिया गायब, पढ़िए ‘कलम का सिपाही’ की पहली कहानी|last=Desk|first=India com Hindi News|website=India News, Breaking News, Entertainment News {{!}} India.com|language=hi|access-date=2020-08-01}}</ref>
=== विविध ===
#'''बाल साहित्य''' : रामकथा, कुत्ते की कहानी, [[दुर्गादास (उपन्यास)|दुर्गादास]]
#'''विचार''' : प्रेमचंद : विविध प्रसंग, प्रेमचंद के विचार (तीन खण्डों में)
== संपादन ==
प्रेमचन्द ने '[[जागरण साप्ताहिक|जागरण]]' नामक समाचार पत्र तथा '[[हंस पत्रिका|हंस]]' नामक मासिक साहित्यिक पत्रिका का सम्पादन किया था। उन्होंने सरस्वती प्रेस भी चलाया था। वे उर्दू की पत्रिका ‘जमाना’ में नवाब राय के नाम से लिखते थे।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/sahitya/literature-news-3213.html|title=कई पत्र-पत्रिकाओं का संपादन भी किया था मुंशी प्रेमचंद|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-07-31}}</ref>
==विशेषताएँ==
बी.बी.सी. हिंदी में प्रकाशित विनोद वर्मा के साथ हुए साक्षात्कार ''रचना दृष्टि की प्रासंगिकता-मन्नू भंडारी'' में मन्नू भंडारी प्रेमचंद के विषय में बताती हैं कि-"साहित्य के प्रति और साहित्य के हर दृष्टि के प्रति यानी चाहे राजनीतिक, सामाजिक, पारिवारिक सभी को उन्होंने जिस तरह अपनी रचनाओं में समेटा और खासकरके एक आम आदमी को, एक किसान को, एक आम दलित वर्ग के लोगों को वह अपने आप में एक उदाहरण था. साहित्य में दलित विमर्श की शुरुआत शायद प्रेमचंद की रचनाओं से हुई थी." <ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_mannu.shtml|title= रचना दृष्टि की प्रासंगिकता -मन्नू भंडारी|access-date= 9 मार्च 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20070807165155/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_mannu.shtml|archive-date= 7 अगस्त 2007|url-status= live}}</ref>
==विचारधारा==
प्रेमचंद साहित्य की वैचारिक यात्रा आदर्श से यथार्थ की ओर उन्मुख है। सेवासदन के दौर में वे यथार्थवादी समस्याओं को चित्रित तो कर रहे थे लेकिन उसका एक आदर्श समाधान भी निकाल रहे थे। १९३६ तक आते-आते महाजनी सभ्यता, गोदान और कफ़न जैसी रचनाएँ अधिक यथार्थपरक हो गईं, किंतु उसमें समाधान नहीं सुझाया गया। अपनी विचारधारा को प्रेमचंद ने आदर्शोन्मुख [[यथार्थवाद (अंतरराष्ट्रीय संबंध)|यथार्थवादी]] कहा है। इसके साथ ही प्रेमचंद स्वाधीनता संग्राम के सबसे बड़े कथाकार हैं। इस अर्थ में उन्हें राष्ट्रवादी भी कहा जा सकता है। प्रेमचंद [[मानवतावाद|मानवतावादी]] भी थे और [[मार्क्सवाद|मार्क्सवादी]] भी। प्रगतिवादी विचारधारा उन्हें ''प्रेमाश्रम'' के दौर से ही आकर्षित कर रही थी। प्रेमचंद ने १९३६ में उन्होंने प्रगतिशील लेखक संघ के पहले सम्मेलन को सभापति के रूप में संबोधन किया था। उनका यही भाषण प्रगतिशील आंदोलन के घोषणा पत्र का आधार बना।<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_namvar.shtml|title= 'हिंदी के पहले प्रगतिशील लेखक थे प्रेमचंद'|access-date= 9 मार्च 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20060527140525/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_namvar.shtml|archive-date= 27 मई 2006|url-status= live}}</ref> इस अर्थ में प्रेमचंद निश्चित रूप से हिंदी के पहले प्रगतिशील लेखक कहे जा सकते हैं।
== विरासत ==
प्रेमचंद की परंपरा को आगे बढ़ाने में कई रचनाकारों ने भूमिका अदा की है। उनके नामों का उल्लेख करते हुए रामविलास शर्मा ''प्रेमचंद और उनका युग'' में लिखते हैं कि- "प्रेमचंद की परंपरा को 'अलका', 'कुल्ली भाट', 'बिल्लेसुर बकरिहा' के निराला ने अपनाया। उसे 'चकल्लस' और 'क्या-से-क्या' आदि कहानियों के लेखक पढ़ीस ने अपनाया। उस परंपरा की झलक नरेंद्र शर्मा, अमृतलाल नागर आदि की कहानियों और रेखाचित्रों में मिलती है।"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नयी दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=13}}</ref> बी.बी.सी. हिंदी में प्रकाशित लेख ''स्वस्थ साहित्य किसी की नक़ल नहीं करता'' में [[निर्मल वर्मा]] लिखते हैं कि- ५०-६० के दशक में [[रेणु]], [[नागार्जुन]] औऱ इनके बाद [[श्रीनाथ सिंह]] ने ग्रामीण परिवेश की कहानियाँ लिखी हैं, वो एक तरह से प्रेमचंद की परंपरा के तारतम्य में आती हैं।<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_nirmal.shtml|title= 'स्वस्थ साहित्य किसी की नक़ल नहीं करता'|access-date= 9 मार्च 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20090928235132/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050729_premchand_nirmal.shtml|archive-date= 28 सितंबर 2009|url-status= live}}</ref>
== प्रेमचंद संबंधी रचनाएँ ==
=== जीवनी ===
प्रेमचंद की तीन जीवनीपरक पुस्तकें सर्वाधिक महत्वपूर्ण हैं:
#प्रेमचंद घर में- १९४४ ई. में प्रकाशित यह पुस्तक प्रेमचंद की पत्नी [[शिवरानी देवी]] द्वारा लिखी गई है जिसमें उनके व्यक्तित्व के घरेलू पक्ष को उजागर किया है। २००५ ई. में प्रेमचंद के नाती प्रबोध कुमार ने इस पुस्तक तो दोबारा संशोधित करके प्रकाशित कराया।
#प्रेमचंद कलम का सिपाही- १९६२ ई. में प्रकाशित प्रेमचंद के पुत्र अमृतराय द्वारा लिखी गई यह प्रेमचंद वृहद जीवनी है जिसे प्रामाणिक बनाने के लिए उन्होंने प्रेमचंद के पत्रों का बहुत उपयोग किया है।
#कलम का मज़दूर:प्रेमचन्द- १९६४ ई. में प्रकाशित इस कृति की भूमिका रामविलास शर्मा के अनुसार-"29 मई, 1962"<ref>{{cite book |last1=रामविलास |first1=शर्मा |title=प्रेमचंद और उनका युग |date=2008 |publisher=राजकमल प्रकाशन |location=नई दिल्ली |isbn=978-81-267-0505-4 |page=185}}</ref> में लिखी गई थी किंतु उसका प्रकाशन बाद में किया गया था। मदन गोपाल द्वारा रचित यह जीवनी मूलतः अंग्रेजी में लिखी गई थी जिसका बाद में हिंदी रूपांतरण भी प्रकाशित हुआ। यह प्रेमचंद के परिवार के बाहर के व्यक्ति द्वारा रचित जीवनी है जो प्रेमचंद संबंधी तथ्यों का अधिक तटस्थ रूप से मूल्यांकन करती है।
===आलोचनात्मक पुस्तकें===
[[रामविलास शर्मा]] ने ''प्रेमचंद और उनका युग'' में प्रेमचंद के जीवन तथा उनके साहित्य का आलोचनात्मक मूल्यांकन किया है। प्रेमचंद पर हुए नए अध्ययनों में कमलकिशोर गोयनका और डॉ॰ धर्मवीर का नाम उल्लेखनीय है। कमलकिशोर गोयनका ने ''प्रेमचंद का अप्राप्य साहित्य'' (दो भाग) व 'प्रेमचंद विश्वकोश' (दो भाग) का संपादन भी किया है। डॉ॰ धर्मवीर ने दलित दृष्टि से प्रेमचंद साहित्य का मूलयांकन करते हुए ''प्रेमचंद : सामंत का मुंशी'' व ''प्रेमचंद की नीली आँखें'' नाम से पुस्तकें लिखी हैं।
===प्रेमचंद और सिनेमा===
प्रेमचंद हिन्दी सिनेमा के सबसे अधिक लोकप्रिय साहित्यकारों में से हैं। [[सत्यजित राय]] ने उनकी दो कहानियों पर यादगार फ़िल्में बनाईं। १९७७ में ''[[शतरंज के खिलाड़ी]]'' और १९८१ में ''[[सद्गति]]''। उनके देहांत के दो वर्षों बाद सुब्रमण्यम ने १९३८ में [[सेवासदन]] [[उपन्यास]] पर फ़िल्म बनाई जिसमें सुब्बालक्ष्मी ने मुख्य भूमिका निभाई थी। १९७७ में [[मृणाल सेन]] ने प्रेमचंद की कहानी ''[[कफ़न]]'' पर आधारित ''ओका ऊरी कथा''<ref>{{cite web|url=http://mrinalsen.org/oka_oori_katha.htm|title=Oka Oori Katha|access-date=5 जुलाई 2008|format=|publisher=मृणालसेन.ऑर्ग|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106001138/http://www.mrinalsen.org/oka_oori_katha.htm|archive-date=6 जनवरी 2009|url-status=dead}}</ref> नाम से एक [[तेलुगू]] फ़िल्म बनाई, जिसको सर्वश्रेष्ठ तेलुगू फ़िल्म का राष्ट्रीय पुरस्कार भी मिला। १९६३ में ''[[गोदान]]'' और १९६६ में ''[[गबन]]'' उपन्यास पर लोकप्रिय फ़िल्में बनीं। १९८० में उनके उपन्यास पर बना टीवी धारावाहिक [[निर्मला]] भी बहुत लोकप्रिय हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/entertainment/bollywood-remembering-munshi-premchand-and-his-journey-in-film-industry-on-hindi-diwas-18262461.html|title=हिंदी दिवस: हिंदी का यह लायक बेटा कभी निराश होकर फ़िल्म इंडस्ट्री छोड़ लौट गया था|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2020-08-01}}</ref>
== स्मृतियाँ ==
[[File:Munshi Premchand half bust statue.jpg|thumb|[[लमही]] में प्रेमचंद की प्रतिमा]]
प्रेमचंद की स्मृति में भारतीय डाकतार विभाग की ओर से ३० जुलाई १९८० को उनकी जन्मशती के अवसर पर ३० पैसे मूल्य का एक डाक टिकट जारी किया गया।<ref>{{cite web|url= http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Watermarked%20paper/PREM%20CHAND%20WRITER|title= PREM CHAND WRITER|access-date= 25 जून 2008|format= पीएचपी|publisher= इंडियन पोस्ट|language= en|archive-url= https://web.archive.org/web/20080406122243/http://www.indianpost.com/viewstamp.php/Paper/Watermarked%20paper/PREM%20CHAND%20WRITER|archive-date= 6 अप्रैल 2008|url-status= live}}</ref> [[गोरखपुर]] के जिस स्कूल में वे शिक्षक थे, वहाँ प्रेमचंद साहित्य संस्थान की स्थापना की गई है। प्रेमचंद की १२५वीं सालगिरह पर सरकार की ओर से घोषणा की गई कि [[वाराणसी]] से लगे इस गाँव में प्रेमचंद के नाम पर एक स्मारक तथा शोध एवं अध्ययन संस्थान बनाया जाएगा।<ref>{{cite web|url= http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050731_premchand_lamahi.shtml|title= लमही में शोध संस्थान बनेगा|access-date= 25 जून 2008|format= एसएचटीएमएल|publisher= बीबीसी|language= |archive-url= https://web.archive.org/web/20060527140555/http://www.bbc.co.uk/hindi/entertainment/story/2005/07/050731_premchand_lamahi.shtml|archive-date= 27 मई 2006|url-status= live}}</ref>
== विवाद ==
प्रेमचंद के अध्येता कमलकिशोर गोयनका ने अपनी पुस्तक 'प्रेमचंद : अध्ययन की नई दिशाएं' में प्रेमचंद के जीवन पर कुछ आरोप लगाए हैं। जैसे- प्रेमचंद ने अपनी पहली पत्नी को बिना वजह छोड़ा और दूसरे विवाह के बाद भी उनके अन्य किसी महिला से संबंध रहे (जैसा कि शिवरानी देवी ने 'प्रेमचंद घर में' में उद्धृत किया है), प्रेमचंद ने 'जागरण विवाद' में विनोदशंकर व्यास के साथ धोखा किया, प्रेमचंद ने अपनी प्रेस के वरिष्ठ कर्मचारी प्रवासीलाल वर्मा के साथ धोखाधडी की, प्रेमचंद की प्रेस में मजदूरों ने हड़ताल की, प्रेमचंद ने अपनी बेटी के बीमार होने पर झाड़-फूंक का सहारा लिया आदि।
"हंस" के संपादक प्रेमचंद तथा [[कन्हैयालाल माणिकलाल मुंशी|कन्हैयालाल मुंशी]] थे। परन्तु कालांतर में पाठकों ने 'मुंशी' तथा 'प्रेमचंद' को एक समझ लिया और 'प्रेमचंद'- 'मुंशी प्रेमचंद' बन गए।<ref>प्रेमचंद मुंशी कैसे बने- [[डॉ॰ जगदीश व्योम]], सिटीजन पावर, मासिक हिन्दी समाचार पत्रिका, दिसम्बर २०११, पृष्ठ संख्या- ०९</ref>
== हिन्दी विकिस्रोत पर उपलब्ध प्रेमचन्द साहित्य ==
{{div col|3}}
# [[s:सेवासदन|सेवासदन]]
# [[s:प्रेमाश्रम|प्रेमाश्रम]]
# [[s:निर्मला|निर्मला]]
# [[s:कायाकल्प|कायाकल्प]]
# [[s:गबन|गबन]]
# [[s:कर्मभूमि|कर्मभूमि]]
# [[s:गोदान|गोदान]]
# [[s:प्रेमचंद रचनावली ६/मंगलसूत्र|मंगलसूत्र]]
# [[s:सप्तसरोज|सप्तसरोज]]
# [[s:समर यात्रा|समर यात्रा]]
# [[s:साहित्य का उद्देश्य|साहित्य का उद्देश्य]]
# [[s:नव-निधि|नव-निधि]]
# [[s:पाँच फूल|पाँच फूल]]
# [[s:संग्राम|संग्राम]]
# [[s:प्रेमचंद रचनावली (खण्ड ५)|प्रेमचंद रचनावली (खण्ड ५)]]
{{div col end}}
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची|2|विचार=}}
=== सहायक पुस्तकें ===
<div style=font-size:90%;>
{{col-begin}}
{{col-2}}
* {{उद्धरण
| last = गोपाल
| first = मदन
| year = २००२
| edition =
| title = प्रेमचंद की आत्मकथा
| publisher = प्रभात प्रकाशन
| place = नई दिल्ली, भारत
| isbn = 8173153140
}}।
* {{उद्धरण
| last = प्रेमचंद
| first =
| year = २००३
| edition =
| title = प्रेमचंद की ७५ लोकप्रिय कहानियाँ
| publisher = राजा प्रकाशन
| place = दिल्ली, भारत
| isbn = 8176046663
}}।
{{col-2}}
* {{उद्धरण
| last = देवी
| first = शिवरानी
| year = २००६
| edition =
| title = प्रेमचंद घर में
| publisher = आत्माराम एण्ड सन्स
| place = दिल्ली
| isbn = 8188742090
}}।
* {{उद्धरण
| last = निर्मल वर्मा,
| first = कमल किशोर गोयनका
| year = २००४
| edition =
| title = प्रेमचंद रचना संचयन
| publisher = साहित्य अकादमी
| place = नई दिल्ली
| isbn = 81-7201-663-8
}}।
* {{उद्धरण
| last = वाजपेयी
| first = नंद दुलारे
| year =
| edition =
| title = प्रेमचंद एक साहित्यिक विवेचन
| publisher =
| place =
| isbn = 8126700688
}}।
{{col-end}}
</div>
{{प्रेमचंद की कृतियाँ}}
{{हिन्दी साहित्यकार (जन्म १८५०-१९००)}}
{{हिन्दी के प्रमुख कथाकार}}
[[श्रेणी:प्रेमचंद]]
[[श्रेणी:हिन्दी गद्यकार]]
[[श्रेणी:उर्दू साहित्यकार]]
[[श्रेणी:वाराणसी के लोग]]
[[श्रेणी:भारतीय उपन्यासकार]]
18b8ivwi2wwv39t14us1iku1b1ngy3d
चेकोस्लोवाकिया
0
2596
6544362
6520063
2026-04-27T03:07:48Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544362
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Former Country
|native_name = ''Československo'', ''Česko‑Slovensko''
|conventional_long_name = चेकोस्लोवाकिया
|common_name = चेकोस्लोवाकिया
|continent = [[यूरोप]]
|government_type = [[गणराज्य|गणतंत्र]]
|year_start = 1918
|event_start = आज़ादी
|date_start = 28 अक्टूबर
|year_end = 1992
|life_span = 1918–1992 <!-- Please don't change this, the Czechoslovak state did not stop de jure existing during World War 2. -->
|event_end = [[चेकोस्लोवाकिया का बंटवारा|बंटवारा]]
|date_end = 31 दिसम्बर
|event1 = [[:en:German occupation of Czechoslovakia|जर्मन क़ब्ज़ा]]
|date_event1 = 1939
|event2 = जर्मन क़ब्ज़े से मुक्ति
|date_event2 = 1945
|p1 = ऑस्ट्रिया-हंगरी
|flag_p1 =Flag_of_Austria-Hungary_(1869-1918).svg
|p2 = जर्मन साम्राज्य
|flag_p2 = Flag of Germany (1867–1919).svg
|s1 = चेक गणतंत्र
|flag_s1 = Flag of the Czech Republic.svg
|s2 = स्लोवाकिया
|flag_s2 = Flag of Slovakia.svg
|image_flag = Flag of the Czech Republic.svg
|flag = चेकोस्लोवाकिया का ध्वज
|flag_type = 1920 से ध्वज
|flag_border = चेकोस्लोवाकिया का ध्वज
|image_coat =
|symbol = चेकोस्लोवाकिया का कुल चिह्न
|symbol_type = 1990–1992 तक का कुल चिह्न
|image_map = Czechoslovakia location map.svg
|latd=50|latm=05|latNS=N|longd=14|longm=28|longEW=E|
|national_motto = Pravda vítězí<br /> ("सत्य जीतेगा"; 1918–1990; चेक भाषा)<br />Pravda zvíťazí<br /> ("सच जीतेगा"; 1918–1990; स्लोवाकी भाषा)<br /> Veritas vincit<br /> ("सच जीतेगा"; 1990–1992; [[लातिन भाषा|लातिनी भाषा]])
|national_anthem = ''Kde domov můj'' और ''Nad Tatrou sa blýska''
|capital = प्राग (प्राहा)
|common_languages = [[चॅक भाषा|चेक]] और [[स्लोवाक भाषा|स्लोवाकी]]
|currency = चेकोस्लोवाकी कोरुना
<!-- If there are more than 4 leaders, only give first and last - the infobox is not intended to list everything. -->
|leader1 = तोमाश मासारिक (Tomáš G. Masaryk, पहला)
|leader2 = वाक्लाव हावेल (Václav Havel, अंतिम)
|year_leader1 = 1918–1935
|year_leader2 = 1989–1992
|leader =
|title_leader = [[:en:List of Presidents of Czechoslovakia|राष्ट्रपति]]
|deputy1 = कारेल क्रामार (Karel Kramář)
|deputy2 = यान स्त्रासकी (Jan Stráský)
|year_deputy1 = 1897–1919
|year_deputy2 = 1992
|title_deputy = [[:en:List of Prime Ministers of Czechoslovakia|प्रधान मंत्री]]
|stat_year1 = 1921
|stat_area1 = 140446
|stat_pop1 = 13607385
|stat_year2 = 1993
|stat_area2 = 127900
|stat_pop2 = 15600000
|cctld = .cs
|calling_code = 420
|footnotes = वर्तमान ISO 3166-3 कोड: CSHH
|footnotes2 = 1996 की सर्दियों में 42 दूरभाष कोड ख़त्म कर दिया गया। उसमें आने वाले दूरभाष नंबरों को नए सिरे से चेक गणतंत्र, स्लोवाकिया और [[लिख्टेंश्टाइन|लिक्टेन्स्टाइन]] में बांट दिया गया।
}}
'''चेकोस्लोवाकिया''' मध्य [[यूरोप]] में स्थित एक देश हुआ करता था जो अक्टूबर 1918 से 1992 तक अस्तित्व में रहा। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के दौरान 1939 से 1945 के एक अंतराल में इसका ज़बरदस्ती [[जर्मनी]] में विलय कर दिया गया इसलिए वास्तविकता में यह देश उस ज़माने में अस्तित्व में नहीं था, हालांकि औपचारिक रूप से [[मित्रपक्ष शक्तियाँ]] तब भी इसे मान्यता देती रहीं। 1945 में [[सोवियत संघ]] ने इसके एक पूर्वी हिस्से को चेकोस्लोवाकिया से अलग करके अपने क्षेत्र का भाग बना लिया। [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] काल में चेकोस्लोवाकिया पर [[साम्यवाद]] (कोम्युनिस्ट) शासन रहा और यह देश सोवियत संघ के नेतृत्व में गठित वारसा संधि के [[मित्रपक्ष]] में शामिल था। सोवियत संघ के टूटने पर 1990 में यहाँ भी साम्यवाद ख़त्म हो गया। धीरे-धीरे देश के दो मुख्य समुदायों - चेक और स्लोवाक - के बीच तनाव बढ़ता रहा और लगने लगा कि वे एक राष्ट्र में मिलकर नहीं रह पाएँगे। 1992 में रायशुमारी (लोगों का विभाजन के प्रश्न पर सीधा मतदान) की गई और जनता ने देश को बांटने का फ़ैसला चुना। 1 जनवरी 1993 को देश बिना किसी हिंसा के दो अलग राष्ट्रों में बाँट गया जिन्हें [[चेक गणराज्य|चेक गणतंत्र]] और [[स्लोवाकिया]] के नामों से जाना जाता है। विश्व में अन्य देशों के हुए विभाजनों की तुलना में यह बंटवारा इतने कोमल और शांतिपूर्वक ढंग से हुए कि इस घटना को इतिहासकार और समीक्षक कभी-कभी 'मख़मली तलाक़' कहते हैं।<ref name="ref09rofez">[http://books.google.com/books?id=Z7n6gzi1o_IC Building Peace: Practical Reflections from the Field], Craig Zelizer, Kumarian Press, 2009, ISBN 978-1-56549-286-8, ''... 1992 – Velvet Divorce, Czechoslovakia peacefully separates ...''</ref>
==चेकोस्लोवाकिया के राष्ट्रपतियों की सूची==
{| class="wikitable" width="100%"
! #
! नाम
! कल्पित वैज्ञानिक ग्रहण
! कार्यालय छोड़ दिया
! राजनीतिक दल
|-
| align="center" | '''1'''
| align="left" | '''[[टॉमस गैरिगे मासारिक]]'''
| align="center" | 1918
| align="center" | 1935
| align="center" | [[Non-partisan]]
|- style="background:#FFEEEE;"
| align="center" | '''2'''
| align="left" | '''[[एडवर्ड बेनेश]]'''
| align="center" | 1935
| align="center" | 1938
| align="center" | [[चेकोस्लोवाक राष्ट्रीय समाजवादी पार्टी]]
|-
| align="center" | '''3'''
| align="left" | '''[[एमिल हाचा]]'''
| align="center" | 30 नवंबर 1938
| align="center" | 15 मार्च 1939
| align="center" | [[निर्दलीय]]
|-
| colspan="5" align="center" style="background:#FFFFFF; width:300px;" | <div style="font-size:12pt; margin:2px;"> '''[[Second World War]]'''</div><small>(1939-1945)</small><div style="text-align:left; text-indent:20px; font-size:9pt;">'''Emil Hácha''' remained State President of the ''[[Protectorate of Bohemia and Moravia]]'', a ''de iure'' autonomous region incorporated into "[[Nazi Germany]]".<ref>{{Cite web |url=http://www.od43.com/1943_Schlag_Nach.html |title=Rare 1943 Third Reich facts booklet<!-- Bot generated title --> |access-date=31 जुलाई 2025 |archive-date=13 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171113113612/http://www.od43.com/1943_Schlag_Nach.html |url-status=dead }}</ref><ref>[http://www.od43.com/Europa_Osten_1943.html heavily illustrated rare big original 1943 Nazi book on Eastern Europe and Asia<!-- Bot generated title -->]</ref>.<div>'''Edvard Beneš''' proclaimed himself president within the [[Czechoslovak Government-in-Exile]], recognized as the only legitimate Czechoslovak Government during the [[Second World War]].<div>'''[[Josef Tiso]]''' became president of the quasi-independent, pro-[[Nazi]] and [[Clerical fascism|clero-fascist]] ''[[Slovak Republic (1939-1945)|Slovak State]]''.</div>
|-
| align="center" | '''4'''
| align="left" | '''[[एडवर्ड बेनेश]]'''
| align="center" | 1945
| align="center" | 1948
| align="center" | [[चेकोस्लोवाक राष्ट्रीय समाजवादी पार्टी]]
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''5'''
| align="left" | '''[[क्लेमेंट गोटवाल्ड]]'''
| align="center" | 1948
| align="center" | 1953
| align="center" | [[चेकोस्लोवाकिया की कम्युनिस्ट पार्टी]]
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''6'''
| align="left" | '''[[एंटोनिन ज़ापोटोकी]]'''
| align="center" | 1953
| align="center" | 1957
| align="center" | [[चेकोस्लोवाकिया की कम्युनिस्ट पार्टी]]
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''7'''
| align="left" | '''[[एंटोनिन नोवोत्नी]]'''
| align="center" | 1957
| align="center" | 1968
| align="center" | [[चेकोस्लोवाकिया की कम्युनिस्ट पार्टी]]
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''8'''
| align="left" | '''[[लुडविक स्वोबोडा]]'''
| align="center" | 1968
| align="center" | 1975
| align="center" | [[चेकोस्लोवाकिया की कम्युनिस्ट पार्टी]]
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''9'''
| align="left" | '''[[गुस्ताव हुसाक]]'''
| align="center" | 1975
| align="center" | 1989
| align="center" | [[चेकोस्लोवाकिया की कम्युनिस्ट पार्टी]]
|-
| align="center" | '''10'''
| align="left" | '''[[वाक्लाव हावेल]]'''
| align="center" | 1989
| align="center" | 1992
| align="center" | [[Civic Forum]] / [[Non-partisan]]
|-
| align="center" | '''11'''
| align="left" | '''[[जान स्ट्रास्की]]'''
| align="center" | 1992
| align="center" | 31 दिसंबर 1992
| align="center" | [[सिविक डेमोक्रेटिक पार्टी]]
|}
==चेकोस्लोवाकिया की कम्युनिस्ट पार्टी (KSČ) के महासचिवों की सूची 1948-1989==
{| class="wikitable" width="100%"
! #
! नाम
! पदभार ग्रहण किया
! कार्यालय छोड़ दिया
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''1'''
| align="center" | '''[[क्लेमेंट गोटवाल्ड]]'''
| align="center" | 1945
| align="center" | 1953
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''2'''
| align="center" | '''[[एंटोनिन नोवोत्नी]]'''
| align="center" | 1953
| align="center" | 1968
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''3'''
| align="center" | '''[[अलेक्जेंडर डबचेक]]'''
| align="center" | 1968
| align="center" | 1969
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''4'''
| align="center" | '''[[गुस्ताव हुसाक]]'''
| align="center" | 1969
| align="center" | 1987
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''5'''
| align="center" | '''[[मिलौस जेकेश]]'''
| align="center" | 1987
| align="center" | 1989
|- style="background:#FFCCCC;"
| align="center" | '''6'''
| align="center" | '''[[कारेल अर्बानेक]]'''
| align="center" | 1989
| align="center" | 1989
|}
==संदर्भ==
<references/>
==यह भी देखें==
* [[चेकोस्लोवाकिया के प्रधानमंत्रियों की सूची]]
* [[चेकोस्लोवाक और चेक प्रथम महिलाओं की सूची]]
* [[बोहेमिया के शासकों की सूची]]
** [[चेक गणराज्य के राष्ट्रपतियों की सूची]]
** [[चेक गणराज्य के प्रधानमंत्रियों की सूची]]
* [[स्लोवाकिया के शासकों की सूची]]
** [[स्लोवाकिया के राष्ट्रपतियों की सूची]]
** [[स्लोवाकिया के प्रधानमंत्रियों की सूची]]
== इन्हें भी देखें ==
* [[चेक गणराज्य|चेक गणतंत्र]]
* [[स्लोवाकिया]]
== सन्दर्भ ==
<small>{{reflist|2}}</small>
<gallery>
File: Czechoslovakia01.png
File:Czechoslovakia.png
</gallery>
[[श्रेणी:भूतपूर्व देश]]
[[श्रेणी:यूरोप का इतिहास]]
[[श्रेणी:चेकोस्लोवाकिया]]
[[श्रेणी:पूर्वी गुट]]
nv1ubygpz021uq56ormfecj25m13dah
जनता दल (यूनाइटेड)
0
6392
6544439
6542238
2026-04-27T10:14:01Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544439
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian Political Party
| party_name = जनता दल यूनाइटेड
| party_logo = [[File:Janata Dal (United) Flag.svg|200px]]
| abbreviation = जदयू
| colorcode = [[हरा]]
| leader = [[नीतीश कुमार]]
| president = [[नीतीश कुमार]]
| chairman =
| secretary =
| ppchairman =
| rajyasabha_leader = रामनाथ ठाकुर
| loksabha_leader = [[राजीव रंजन सिंह|राजीव रंजन (ललन सिंह)]]
| founder = [[शरद यादव ]]<br>[[नीतीश कुमार]]<br>[[जॉर्ज फर्नांडिस]]
| foundation = {{Start date and years ago|df=yes|p=y|2003|10|30}}
| position =
| alliance = [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन]]
| loksabha_seats = {{Composition bar|16|543|hex={{party color|Janata Dal (United)}}}}
| rajyasabha_seats = {{Composition bar|5|245|hex={{party color|Janata Dal (United)}}}}
| state_seats_name = [[बिहार विधानसभा]]
| state_seats = {{Composition bar|45|243|hex={{party color|Janata Dal (United)}}}}
| state2_seats_name = [[अरुणाचल प्रदेश विधान सभा|अरुणाचल विधानसभा]]
| state2_seats = {{Composition bar|0|60|hex={{party color|Janata Dal (United)}}}}
| state3_seats_name = [[मणिपुर विधान सभा|मणिपुर विधानसभा]]
| state3_seats = {{Composition bar|1|60|hex={{party color|Janata Dal (United)}}}}
| ideology = [[समाजवाद]]<br>[[पंथनिरपेक्षता]]
| headquarters = ७, जंतर मंतर रोड, [[नई दिल्ली]], [[भारत]] - ११०००१
| eci = '''[[भारत के राजनीतिक दलों की सूची#राज्यीय दल|राज्य पार्टी]]'''<br>[[बिहार]]<br>[[अरुणाचल प्रदेश]]
| national_convener = [[नीतीश कुमार]]
| publication = जदयू संदेश
| symbol = [[File:Indian Election Symbol Arrow.svg|200px]]
| website = {{URL|https://jdu.org.in}}
}}
'''जनता दल (यूनाइटेड)''' ({{small|लघुरूप}}: '''जदयू''') [[बिहार]] का एक प्रमुख [[राजनीतिक दल|राजनैतिक दल]] है। इसे [[बिहार]] व [[अरुणाचल प्रदेश]] में राज्य स्तरीय राजनीतिक पार्टी का दर्जा प्राप्त है। इस राजनीतिक दल की उपस्थिति मुख्य रूप से [[बिहार]] में है।<ref name="elections.in">{{cite web|author=About Janta Dal United (JDU)|url=http://www.elections.in/political-parties-in-india/janata-dal-united.html|title=Janta Dal United (JD(U)) – Party History, Symbol, Founders, Election Results and News|publisher=Elections.in|accessdate=2 अगस्त 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20161026121116/http://www.elections.in/political-parties-in-india/janata-dal-united.html|archive-date=26 अक्तूबर 2016|url-status=live}}</ref> [[भारतीय आम चुनाव, 2019|लोकसभा चुनाव 2019]] में 16 सीटों के साथ जदयू [[सत्रहवीं लोकसभा]] में सातवां सबसे बड़ा दल है। जनता दल (यूनाइटेड) का गठन 1999 जनता दल के [[शरद यादव]] गुट, लोकशक्ति पार्टी और समता पार्टी के विलय के बाद किया गया।
==इतिहास==
===गठन===
[[भारतीय आम चुनाव, १९९९|1999 के आम चुनावों में]] [[कर्नाटक के मुख्यमंत्रियों की सूची|कर्नाटक के तत्कालीन मुख्यमंत्री]] [[जे एच पटेल]] के नेतृत्व में [[जनता दल]] के एक गुट ने [[राजग|राष्ट्रीय लोकतांत्रिक गठबंधन (एनडीए)]] को समर्थन दे दिया। इसके बाद जनता दल दो हिस्सों में बंट गया। पहले धड़े ने [[एच. डी. देवेगौड़ा]] के नेतृत्व में [[जनता दल (सेक्युलर)]] के रूप में खुद को अलग कर लिया जबकि दूसरा धड़ा [[शरद यादव]] के नेतृत्व में अस्तित्व में आया। बाद में जनता दल का शरद यादव गुट, लोकशक्ति पार्टी और [[समता पार्टी]] पास आए और ३० अक्टूबर २००३ को आपस में विलय कर जनता दल (यूनाइटेड) नाम से एक नई पार्टी का गठन किया। इस दल का चुनाव-चिह्न तीर और झंडा हरे-सफेद रंग का पंजीकृत हुआ। चुनाव आयोग ने [[समता पार्टी]] का विलय रद्द कर दिया जिसके बाद [[ब्रह्मानंद मंडल|ब्रह्मानन्द मंडल]] राष्ट्रीय अध्यक्ष बने लेकिन स्वास्थ्य ठीक नहीं होने के कारण पार्टी की बागडोर [[उदय मंडल]] के हाथों मे चली गई।<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/regionalnews/story/2004/03/printable/040320_politics_delhi|title=BBCHindi|website=www.bbc.com|access-date=2022-02-16}}</ref>
===राष्ट्रीय लोकतांत्रिक गठबंधन (एनडीए) में शामिल===
बाद के दिनों में जेडीयू [[राजग|राष्ट्रीय लोकतांत्रिक गठबंधन (एनडीए)]] में शामिल हो गई जिसके बाद जेडीयू और भाजपा गठबंधन ने [[२००५ के बिहार विधानसभा चुनाव]] में [[राष्ट्रीय जनता दल]] के नेतृत्व में [[संयुक्त प्रगतिशील गठबंधन]] की सरकार को हरा दिया। बिहार में [[नीतीश कुमार]] के नेतृत्व में नई सरकार का गठन हुआ। [[भारतीय आम चुनाव, 2009|२००९ के लोकसभा चुनाव]] में इस गठबंधन कोे बिहार में ३२ सीटें मिली। जिनमें भाजपा को १२ सीटों पर सफलता मिली जबकि जेडीयू को २० सीटों पर जीत हासिल हुई। तो वहीं [[बिहार विधानसभा चुनाव २०१०|२०१० के बिहार विधानसभा चुनाव]] में जेडीयू को ११५ सीटें और भाजपा को ९१ सीटें प्राप्त हुईं। इस प्रकार दोनों दलों को २४३ सदस्य संख्या वाले बिहार विधानसभा में कुल २०६ सीटों पर सफलती मिली और एक बार फिर से सरकार नीतीश कुमार के नेतृत्व में बन गई।
===राष्ट्रीय लोकतांत्रिक गठबंधन (एनडीए) से बाहर===
[[भारतीय आम चुनाव, 2014|२०१४ के आम चुनाव]] में बीजेपी द्वारा [[नरेंद्र मोदी]] को चुनाव प्रचार कमेटी का प्रमुख बनाए जाने के विरोध में जेडीयू ने बिहार में भाजपा के साथ १७ साल पुराने अपने गठबंधन को समाप्त कर दिया। इसके बाद [[शरद यादव]] ने एनडीए के संयोजक का पद छोड़ दिया। लोक सभा चुनाव मनें जेडीयू ने [[भारतीय कम्युनिस्ट पार्टी]] के साथ मिलकर चुनाव लड़ा लेकिन उसे उस चुनाव में बिहार की कुल चालीस लोकसभा सीटों में से सिर्फ दो सीटों पर ही सफलता मिल पाई। तो वहीं बीजेपी और उसके सहयोगी दलों को ३२ सीटों पर सफलता मिली। लोक सभा चुनाव में मिली असफलता के बाद [[नीतीश कुमार]] ने मुख्यमंत्री के पद से त्यागपत्र दे दिया और [[जीतनराम मांझी]] नए मुख्यमंत्री बने। जब भाजपा ने इस सरकार से सदन में बहुमत सिद्ध करने की मांग की तो राजद ने जेडीयू का समर्थन कर इस सरकार को गिरने से बचाया।
===महागठबंधन===
14 अप्रैल 20 और इंडियन नेशनल लोकदल के नेताओं ने घोषणा की कि वो संप्रग(यूपीए) से बाहर जनता परिवार गठजोड़ बनाकर बीजेपी का विरोध करेंगे। लेकिन सीटों के तालमेल को लेकर बात नहीं बन पाई समाजवादी पार्टी ने इस गठजोड़ से इनकार कर दिया। 2014 के लोकसभा में मिली असफलता के बाद जेडीयू और आरजेडी करीब आए 2015 के बिहार विधानसभा चुनाव में जेडीयू, आरजेडी और कांग्रेस ने मिलकर एनडीए के खिलाफ महागठबंधन का ऐलान किया। चुनाव में इस गठबंधन को 178 सीटों पर सफलता मिली और नीतीश कुमार ने एक बार फिर बिहार के मुख्यमंत्री के रूप में कार्यभार ग्रहण किया।
===राष्ट्रीय लोकतांत्रिक गठबंधन (एनडीए) में वापसी===
26 जुलाई 2017 को नीतीश कुमार ने बिहार के मुख्यमंत्री के पद से इस्तीफा देते हुए 20 महीने पुराने महागठबंधन के अंत का ऐलान कर दिया। अगले ही दिन उन्होंने [[भारतीय जनता पार्टी]] के सहयोग से फिर बिहार के मुख्यमंत्री के रूप में शपथ गहण कर लिया। 28 जुलाई 2017 को बिहार की एनडीए सरकार ने बिधान सभा में 108 के मुकाबले 131 वोटों के जरिए अपना बहुमत सिद्ध कर लिया।
[[भारतीय आम चुनाव, 2019|लोकसभा चुनाव २०१९]] में जदयू ने भाजपा और लोजपा के साथ गठबंधन करके बिहार में चुनाव लड़ा। २३ मई को आए नतीजों में इस गठबंधन को प्रचंड जीत मिली तथा बिहार की ४० सीटों में से ३९ सीटें जीतीं। भाजपा और लोजपा ने अपने खाते की सभी क्रमशः १७ और ६ सीटें जीतीं जबकि जदयू ने १७ में से १६ सीटें जीतीं। एकमात्र किशनगंज की सीट पर जदयू को हार मिली।
[[बिहार विधानसभा चुनाव, 2020]] में भी जदयू ने भाजपा नीत [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन]] के तहत ही चुनाव लड़ा। इन चुनावों में जदयू ११५, भाजपा ११०, विकासशील इंसान पार्टी ११ एवं हिंदुस्तान आवाम मोर्चा (सेकुलर) ने ७ सीटें लड़ी।
१० नवंबर को आए नतीजों में राजग को बहुमत मिला, जिसमें भाजपा को ७४, जदयू को ४३ तथा वीआईपी व हम को ४-४ सीटों पर जीत प्राप्त हुई।
==नेतृत्व==
{| class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
! नेता
! दल में पद
! संवैधानिक पद
|-
|[[नीतीश कुमार]]
|
|[[बिहार के मुख्यमंत्रियों की सूची|मुख्यमंत्री]], [[बिहार]]
|-
|[[राजीव रंजन सिंह|राजीव रंजन (ललन सिंह)]]<ref>[https://www.abplive.com/states/bihar/lalan-singh-becomes-national-president-of-jdu-for-second-time-announced-in-presence-of-nitish-kumar-ann-2279027/amp JDU President: ललन सिंह दूसरी बार बने पार्टी अध्यक्ष, जेडीयू के राष्ट्रीय परिषद की बैठक में हुई घोषणा] ''ABP Live 10 दिसंबर 2022</ref>
|'''राष्ट्रीय अध्यक्ष'''
|[[सांसद]], [[मुंगेर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुंगेर]] एवं [[लोकसभा]] संसदीय दल के नेता
|-
|[[के सी त्यागी|किशन चंद त्यागी]]
| प्रधान राष्ट्रीय महासचिव
|
|-
|[[वशिष्ठ नारायण सिंह]]
|
|[[राज्यसभा]] [[सांसद]]
|-
|उमेश कुशवाहा
|प्रदेश अध्यक्ष, बिहार<ref>[https://m-livehindustan-com.cdn.ampproject.org/v/s/m.livehindustan.com/bihar/story-umesh-kushwaha-becomes-new-jdu-state-president-of-bihar-in-party-meeting-3735889.amp.html?amp_js_v=a6&_gsa=1&usqp=mq331AQHKAFQArABIA%3D%3D#aoh=16103498061850&referrer=https%3A%2F%2Fwww.google.com&_tf=From%20%251%24s&share=https%3A%2F%2Fwww.livehindustan.com%2Fbihar%2Fstory-umesh-kushwaha-becomes-new-jdu-state-president-of-bihar-in-party-meeting-3735889.html उमेश कुशवाहा बने जदयू के नये प्रदेश अध्यक्ष, पार्टी बैठक में लगी मुहर] ''पटना, हिन्दुस्तान ब्यूरो, १० जनवरी २०२१''</ref>
|
|-
|राजीव रंजन प्रसाद
|राष्ट्रीय सचिव<ref>[https://www.prabhasakshi.com/national/lalan-singh-formed-a-new-team-of-jdu-rajiv-ranjan-prasad-national-secretary ललन सिंह ने JDU की नई टीम का किया गठन, राजीव रंजन प्रसाद राष्ट्रीय सचिव बनाए गए] </ref>
|
|-
|}
==चुनावी प्रदर्शन==
===लोकसभा चुनाव===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| लोकसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीटें
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| राज्य (सीटें)
!rowspan=2| संदर्भ
|-
! लड़ीं
! जीतीं
! #
! %
|-
| [[तेरहवीं लोक सभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, १९९९|१९९९]]
| ६०
| २१
| १,१२,८२,०८४
| ३.१०
| बिहार (१८)<br>कर्नाटक (३)<br>
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=13 तेरहवीं लोकसभा के सदस्य- दलवार]{{Dead link|date=जनवरी 2021 |bot=InternetArchiveBot }} ''लोकसभा हिन्दी</ref>
|-
| [[चौदहवीं लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, २००४|२००४]]
| ७३
| ८
| ९१,४४,९६३
| २.५३
| बिहार (६)<br>लक्षद्वीप (१)<br>उत्तरप्रदेश (१)</br>
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=14 चौदहवीं लोकसभा के सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201201053459/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=14 |date=1 दिसंबर 2020 }} ''लोकसभा हिन्दी</ref>
|-
| [[पंद्रहवीं लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, २००९|२००९]]
| २७
| २०
| ५९,३६,७८६
|
| बिहार (२०)
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=15 पंद्रहवीं लोकसभा के सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211129145440/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=15 |date=29 नवंबर 2021 }} ''लोकसभा हिन्दी</ref>
|-
| [[सोलहवीं लोक सभा|सोलहवीं लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, 2014|२०१४]]
| ९३
| २
| ५९,९२,२८१
| १.०८
| बिहार (२)<br>
| <ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 सोलहवीं लोकसभा के सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414054227/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 |date=14 अप्रैल 2021 }} ''लोकसभा हिन्दी</ref>
|-
| [[सत्रहवीं लोक सभा|सत्रहवीं लोकसभा]]
| [[भारतीय आम चुनाव, 2019|२०१९]]
| २४
| १६
| ८९,२६,६७९
| १.४६
| बिहार (१६)<br>
|<ref>[https://web.archive.org/web/20190526090141/http://results.eci.gov.in/pc/en/partywise/partywiseresult-S04.htm?st=S04 सत्रहवीं लोकसभा परिणाम- दलवार] ''eciresults</ref>
|-
|}
===दिल्ली विधानसभा===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|-style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
|
! rowspan="2" | चुनाव वर्ष
!सीटें
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| संदर्भ
|-
! लड़ीं
! जीतीं
! #
! %
|-
|पांचवी विधानसभा
|500
|[[दिल्ली राज्य विधानसभा चुनाव, २०१३|२०१३]]
|१
|६८,८१८
|०.८७
|
|-
|सातवीं विधानसभा
|२
|[[दिल्ली राज्य विधानसभा चुनाव, २०२०|२०२०]]
| -
|८४,२६३
|०.९१
|
|-
|}
===बिहार विधानसभा===
{| class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीटें
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| लड़ी सीटों पर मत%
!rowspan=2| संदर्भ
|-
! लड़ीं
! जीतीं
! #
! %
|-
|चौदहवीं विधानसभा
|
|
|
|
|
|
|-
|पंद्रहवीं विधानसभा
|
|
|
|
|
|
|-
|सोलहवीं विधानसभा
|[[बिहार विधान सभा चुनाव,२०१५|२०१५]]
|१०१
|७१
|६४,१६,४१४
|१६.८
|४०.६५
|
|-
|[[बिहार की सत्रहवीं विधानसभा|सत्रहवीं विधानसभा]]
|[[बिहार विधानसभा चुनाव, 2020|२०२०]]
|११५
|४३
|६४,८४,४१४
|१५.३९
|
| <ref>[https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/hi/partywiseresult-S04.htm बिहार विधानसभा चुनाव परिणाम २०२०- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201116012720/https://results.eci.gov.in/ACTRENDS2020/hi/partywiseresult-S04.htm |date=16 नवंबर 2020 }} ''eciresults हिन्दी ११ नवंबर २०२०</ref>
|-
|}
===नगालैण्ड विधानसभा===
{| class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीटें
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| संदर्भ
|-
! लड़ीं
! जीतीं
! #
! %
|-
|
|[[नागालैण्ड विधानसभा चुनाव, 2018|२०१८]]
|१३
|१
|४५,०८९
|४.५०
|
|-
|}
===अरुणाचल प्रदेश विधानसभा===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीटें
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| संदर्भ
|-
! लड़ीं
! जीतीं
! #
! %
|-
|७वीं विधानसभा
|२०१९
|१४
|७
|६१,३२४
|९.८८
|
|-
|}
===मणिपुर विधानसभा===
{|class="wikitable" cellpadding="5" style="text-align:center;"
|- style="background:#00f;"
!rowspan=2| विधानसभा सत्र
!rowspan=2| चुनाव वर्ष
!colspan=2| सीटें
!colspan=2| प्राप्त मत
!rowspan=2| संदर्भ
|-
! लड़ीं
! जीतीं
! #
! %
|-
| विधानसभा
|२०२२
|
|६
|२,००,१००
|१०.८
|<ref>[https://results.eci.gov.in/ResultAcGenMar2022/partywiseresult-S14.htm?st=S14 GEN ELECTION TO VIDHAN SABHA TRENDS & RESULT MARCH-2022] ''Election Commission Official Website</ref><ref>[https://www.abplive.com/states/bihar/bihar-jdu-announces-to-extend-support-to-bjp-in-manipur-after-winning-six-seats-in-assembly-election-ann-2079947/amp Manipur Assembly Election: CM नीतीश का 'मास्टरस्ट्रोक', अरुणाचल में 'धोखे' के बाद मणिपुर में BJP के साथ किया 'खेला'] ''ABP Live 12 मार्च 2022</ref>
|-
|}
==मुख्यमंत्रियों की सूची==
{{मुख्य|बिहार के मुख्यमंत्रियों की सूची}}
{|class="wikitable" style="text-align:center;
!क्रम
!मुख्यमंत्री
!चित्र
!colspan=2|कार्यकाल
!पदावधि
!विधानसभा
|-
!१
|rowspan=2|[[नीतीश कुमार]]
|rowspan=2|[[File:Nitish Kumar in February 2007.jpg|70px]]
|२४ नवंबर २००५
|२४ नवंबर २०१०
|rowspan=2|{{age in years and days|2005|11|24|2014|05|17}}
|१४वीं विधानसभा
|-
!२
|२६ नवंबर २०१०
|१७ मई २०१४
|rowspan=3|१५वीं विधानसभा
|-
!३
|[[जीतनराम मांझी]]
|[[File:Sri Jitan Ram Manjhi.jpg|70px]]
|२० मई २०१४
|२० फरवरी २०१५
|{{age in years and days|2014|05|20|2015|02|20}}
|-
!४
|rowspan=5|[[नीतीश कुमार]]
|rowspan=5|[[File:Nitish Kumar in February 2007.jpg|70px]]
|२२ फरवरी २०१५
|१९ नवंबर २०१५
|rowspan=5|{{age in years and days|2015|02|22}}
|-
!५
|२० नवंबर २०१५
|२६ जुलाई २०१७
|rowspan=2|१६वीं विधानसभा
|-
!६
|२७ जुलाई २०१७
|१५ नवंबर २०२०
|-
!७
|१६ नवंबर २०२०
|९ अगस्त २०२२
|rowspan=2|१७वीं विधानसभा
|-
!८
| ९ अगस्त २०२२
| [[पदस्थ]]
|-
|}
== सांसदों की सूची ==
===राज्यसभा के उपसभापति===
{| class="wikitable sortable" cellpadding="5" style="text-align:center; font-size:95%;"
|- style="background:#00f;"
! क्रम
! नाम
! नियुक्ति तिथि
! निवृत्ति तिथि
! कार्यकाल
|-
! १
|rowspan=2|'''[[हरिवंश नारायण सिंह]]
| ९ अगस्त २०१८
| ९ अप्रैल २०२०
| प्रथम
|-
! २
| १४ सितंबर २०२०
| [[पदस्थ]]
| द्वितीय<ref>{{cite web |title=Harivansh Narayan Singh is Rajya Sabha Deputy Chairman: NDA's candidate beats Congress' BK Hariprasad, 125 ayes against 105 noes |url=https://www.firstpost.com/india/harivansh-narayan-singh-is-rajya-sabha-deputy-chairman-jdus-candidate-beats-congress-bk-hariprasad-125-ayes-against-105-noes-4926611.html |website=Firstpost}}</ref>
|-
|}
===राज्यसभा सांसद===
{| class="wikitable sortable" cellpadding="5" style="text-align:center; font-size:95%;"
|- style="background:#00f;"
! क्रम
! नाम
! नियुक्ति तिथि
! निवृत्ति तिथि
! टीप
|-
! १
| [[हरिवंश नारायण सिंह]]
| १० अप्रैल २०१४
| ९ अप्रैल २०२६
! [[राज्य सभा के उपाध्यक्ष|राज्यसभा उपसभापति]]
|-
! २
| [[राम नाथ ठाकुर]]
| १० अप्रैल २०१४
| ९ अप्रैल २०२६
| द्वितीय कार्यकाल
|-
! rowspan =2| ३
| [[महेन्द्र प्रसाद]]
| ३ अप्रैल २०१२
| २७ दिसंबर २०२१
| २७ दिसंबर २०२१ को निधन
|-
| [[अनिल हेगड़े]]
| ३० मई २०२२
| २ अप्रैल २०२४
|
|-
! ४
| [[वशिष्ठ नारायण सिंह]]
| ३ अप्रैल २०१२
| २ अप्रैल २०२४
| द्वितीय कार्यकाल
|-
! ५
| [[खीरू महतो]]
| ८ जुलाई २०२२
| ७ जुलाई २०२८
|
|-
|}
===सत्रहवीं लोकसभा===
{|class="wikitable" border="2" cellpadding="6" cellspacing="0" style="text-align: center; margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#CCCCCC" align="center"
! क्रम
! राज्य
! निर्वाचन क्षेत्र
! निर्वाचित सांसद
! टीप
|-
!rowspan=2| १
|rowspan=17|[[बिहार]]
|rowspan=2|[[वाल्मीकि नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|वाल्मीकि नगर]]
| वैद्यनाथ प्रसाद महतो
| २८ फरवरी २०२० को निधन
|-
| सुनील कुमार
| १० नवंबर २०२० को निर्वाचित<ref>[https://www.abplive.com/news/india/lok-sabha-bypoll-2020-valmiki-nagar-result-jdu-sunil-kumar-won-over-congress-parvesh-kumar-verma-1634697/amp वाल्मीकिनगर लोकसभा सीट से JDU उम्मीदवार सुनील कुमार जीते, कांग्रेस प्रत्याशी को हराया] ''ABP Live हिन्दी, पटना, ११ नवंबर २०२०</ref>
|-
! २
| [[कटिहार लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कटिहार]]
| दुलाल चंद्र गोस्वामी
|
|-
! ३
| [[काराकाट लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|काराकाट]]
| [[महाबली सिंह]]
|
|-
! ४
| [[गया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गया]]
| विजय कुमार मांझी
|
|-
! ५
| [[गोपालगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|गोपालगंज]]
| [[आलोक कुमार सुमन|डॉ.आलोक कुमार सुमन]]
|
|-
! ६
| [[जहानाबाद लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|जहानाबाद]]
| [[चंदेश्वर प्रसाद]]
|
|-
! ७
| [[झंझारपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|झंझारपुर]]
| [[रामप्रीत मंडल]]
|
|-
! ८
| [[नालन्दा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नालन्दा]]
| [[कौशलेन्द्र कुमार]]
| निरंतर तृतीय कार्यकाल
|-
! ९
| [[पूर्णिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्णिया]]
| [[संतोष कुमार]]
| निरंतर द्वितीय कार्यकाल
|-
! १०
| [[बांका लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|बांका]]
| [[गिरिधारी यादव]]
|
|-
! ११
| [[भागलपुर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|भागलपुर]]
| [[अजय कुमार मंडल]]
|
|-
! १२
| [[मधेपुरा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मधेपुरा]]
| [[दिनेश चंद्र यादव]]
|
|-
! १३
| [[मुंगेर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|मुंगेर]]
| [[राजीव रंजन सिंह|राजीव रंजन (ललन सिंह)]]
| संसदीय दल के नेता
|-
! १४
| [[सीतामढ़ी लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सीतामढ़ी]]
| [[सुनील कुमार पिंटू]]
|
|-
! १५
| [[सीवान लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सीवान]]
| [[कविता सिंह (नेत्री)|कविता सिंह]]
|
|-
! १६
| [[सुपौल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|सुपौल]]
| [[दिलेश्वर कामत]]
| मुख्य सचेतक
|-
|}
===सोलहवीं लोकसभा===
{|class="wikitable" border="2" cellpadding="6" cellspacing="0" style="text-align: center; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|- bgcolor="#CCCCCC" align="center"
! क्रम
! राज्य
! निर्वाचन क्षेत्र
! निर्वाचित सांसद
! टीप
! संदर्भ
|-
! १
|rowspan=2|[[बिहार]]
| [[नालन्दा लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|नालन्दा]]
| [[कौशलेन्द्र कुमार]]
| निरंतर द्वितीय कार्यकाल
|rowspan=2|<ref>[https://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 सोलहवीं लोकसभा के सदस्य- दलवार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210414054227/http://loksabhahindiph.nic.in/members/partyardetail.aspx?party_code=59&lsno=16 |date=14 अप्रैल 2021 }} ''लोकसभा हिन्दी</ref>
|-
! २
| [[पूर्णिया लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|पूर्णिया]]
| [[संतोष कुमार]]
|-
|}
==इन्हें भी देखें==
* [[जनता दल]]
* [[राष्ट्रीय जनता दल]]
* [[बीजू जनता दल]]
* [[जनता दल (सेक्युलर)]]
* [[लोकतांत्रिक जनता दल]]
== सन्दर्भ ==
{{reflist}}
[[श्रेणी:भारत के राजनीतिक दल]]
[[श्रेणी:भारतीय राजनीति]]
[[श्रेणी:जनता दल (यूनाइटेड)]]
pgen3eocjdxlwbnn38ckzmklk99bm1l
संत कबीर नगर जिला
0
7507
6544435
6337653
2026-04-27T09:59:00Z
~2026-25493-60
922031
The direction has been revised
6544435
wikitext
text/x-wiki
{{स्रोतहीन|date=नवम्बर 2018}}
{{India Districts
|Name = संत कबीर नगर जिला
|Local =
|State = उत्तर प्रदेश
|Division = बस्ती
|HQ = खलीलाबाद, भारत
| भाषा = अवधी
|Map = India Uttar Pradesh districts 2012 Sant Kabir Nagar.svg
|Area = 1659.15
|Rain =
|Population = 1,714,300
|Urban =
|Year = 2011
|Density =
|Literacy = 66.72 %
|SexRatio =
|Tehsils =
|LokSabha = संत कबीर नगर
|Assembly =
|Highways =
|Website = http://sknagar.nic.in/
}}
'''संत कबीर नगर जिला''' उत्तरी भारत के उत्तर प्रदेश राज्य के 75 जिलों में से एक है। खलीलाबाद शहर जिला मुख्यालय है संत कबीर नगर जिला [[बस्ती]] मंडल का एक हिस्सा है। यह जिला उत्तर में सिद्धार्थ नगर और महाराजगंज जिलों से पूर्व में गोरखपुर जिले से दक्षिण में अम्बेडकर नगर जिले से और पश्चिम में बस्ती जिला द्वारा घिरा है। इस जिले का क्षेत्रफल 1659.15 वर्ग किलोमीटर है। मेंहदावल, बखीरा, सेमरियावां, हैंसर, मगहर , टुंमपार ,और गिठनी, धनघटा आदि यहां के प्रमुख स्थलों में से हैं। घाघरा, कुआनो, कठनईया, आमी और राप्ती यहां की प्रमुख नदियां है।
== नाम की उत्पत्ति ==
खलीलाबाद पहले बस्ती का हिस्सा था खलीलाबाद का पुराना नाम रगड़गंज था। खलीलाबाद के स्टेट बाबू लल्लू राय रईस थे। जो की बिधियानी गांव के निवासी थे, जिन्होंने अपनी जमीन पर रगड़गंज बाजार की स्थापना किया। बाबू लल्लू राय रईस के वंशज आज भी बिधियानी गांव में है। जिनका नाम राजा विनोद राय है। ये बाबू लल्लू राय रईस के चौथे वंशज राजा विनोद राय है।
खलीलाबाद का प्राचीन बाजार हरीहरपुर था । बाबू लल्लू राय रईस ने बाद में खलीलाबाद बाजार बसाया बाजार लगाने के लिए सभी को कर देना पड़ता था। कुछ साहूकार व मारवाड़ी ने अपने नाम के आगे राय जोड़ा जैसे कि प्रहलाद राय छपडिया, बाबू लल्लू राय रईस ने अगेंजो के खिलाफ लड़ाई लड़ी। उन्होंने खलीलाबाद के स्टेशन का दरवाज़ा अपने गांव के तरफ करवाया था जो कि आज भी है। बिधियानी की तीनो सड़क आज भी बाबू लल्लू राय रईस के नाम से है।
== इतिहास ==
संत कबीर नगर जिला 5 सितंबर 1997 को बनाया गया था नए जिले में बस्ती जिले के तत्कालीन बस्ती तहसील के 131 गांवों और सिद्धार्थ नगर जिले के तत्कालीन बांसी तहसील के 161 गांवों शामिल थे। 5 सितंबर 1997 से पहले यह बस्ती जिले का तहसील था।
== विभाजन ==
इस जिले में तीन तहसील खलीलाबाद, मेहदावल और धनघटा है। इस जिले में तीन विधान सभा क्षेत्र खलीलाबाद, मेहदावल और धनघटा है। ये सभी संत कबीर नगर लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र का हिस्सा हैं।
== जिले के प्रमुख्य स्थान ==
'''महादेव मंदिर''': खलीलाबाद से आठ किलोमीटर की दूरी पर स्थित तामा गांव में महादेव मंदिर स्थित है। यह मंदिर भगवान तामेश्वर नाथ को समर्पित है। लोककथा के अनुसार मंदिर में स्थित मूर्ति तामा के समीप स्थित जंगल से प्राप्त हुई थी। राजा बंसी द्वारा इस प्रतिमा को मंदिर में स्थापित किया गया था। प्रत्येक वर्ष शिवरात्रि के अवसर पर यहां बहुत बड़े मेले का आयोजन किया जाता है। काफी संख्या में भक्त इस मेले में सम्मिलित होते हैं।
'''मगहर''': यह शहर जिला मुख्यालय के दक्षिण-पूर्व में लगभग सात किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। यह वही स्थान है जहां संत कवि कबीर की मृत्यु हुई थी। इस जगह पर संत कवि कबीर की एक समाधि और एक मस्जिद स्थित है। इस मस्जिद में हिन्दू और मुसलमान दोनों ही पूरी श्रद्धा के साथ यहां आते हैं। 1567 में नवाब फिदाय खान ने इस मस्जिद का पुनर्निर्माण करवाया था।
'''लहुरादेवा :''' अब तक के अनुसंधान के अनुसार च्चावल का प्रयोग सबसे पहले चीन में हुआ था। पुरातात्विक और भाषाई साक्ष्य के आधार पर अब तक वैज्ञानिक सहमति यह थी कि चावल को पहली बार चीन में यांग्त्ज़ी नदी बेसिन में लगभग 8 हजार साल पहले उत्पादित किया गया था। जहाँ से प्रवासन और व्यापार के माध्यम से बाद में यह समूची दुनिया फैल गया । परन्तु भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग की निगरानी में वर्ष 2000 से 2009 तक इस स्थान पर खुदाई से प्राप्त पुरातात्विक अवशेषों की कार्बन डेटिंग के आधार पर पाया गया कि चावल की खेती सबसे पहले चीन नही अपितु भारत मे इसी स्थान पर की गई थी । इसके अलावा भारत में मिट्टी के बर्तनों अर्थात मृदभांड (सिरेमिक) का इतिहास भी दुनिया मे सबसे पुराना है। क्योकि यहीं दुनियाभर में सबसे प्राचीन मृदभांड भी पाए गए। दरअसल यह भी चीन नही शायद भारत की इसी धरती की देन है | '''लहुरादेवा (अक्षांश 26°46'12" उत्तर; देशांतर 82°56'59" पूर्व)''' भारत के उत्तर प्रदेश राज्य में ऊपरी गंगा के मैदान के सरयूपुर (ट्रांस-सरयू) क्षेत्र में संत कबीर नगर जिले में स्थित है । सरयूपर का मैदान पश्चिम और दक्षिण में सरयू नदी , उत्तर में नेपाली तराई और पूर्व में गंडक नदी से घिरा है।
'''बखीरा''': यह जगह गोरखपुर जिले से लगभग 18 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। विशेष रूप से यह जगह विशाल मोती झील के लिए जानी जाती है। माना जाता है कि इस झील का नाम नवाब सादत अली खान ने रखा था। सादत अली कभी-कभार इस जगह पर शिकार करने के लिए आया करते थे। बखीरा में लगने वाला बाजार भी काफी प्रसिद्ध है। इस बाजार में पीतल और कांसे से जुड़े काम की मांग सबसे अधिक रहती है। इसी कारण मिर्जापुर, वाराणसी और मुरादाबाद आदि जगहों से थोक विक्रेता इस जगह पर खरीददारी के लिए आते हैं।
'''खलीलाबाद''': खलीलाबाद, संत कबीर नगर जिले का मुख्यालय है। जो कि बाद में बाबू लल्लू राय रईस के द्वारा बसाया गया बाजार रगड़गंज को रगड़गंज खत्म कर के बाद में इस जगह की स्थापना काजी खलील-उर-रहमान ने की थी। उन्हीं के नाम पर इस जगह का नाम खलीलाबाद रखा गया था। वर्तमान समय में यह जगह विशेष रूप से हाथ से बने कपड़ों के बाजार के लिए प्रसिद्ध है। इस बाजार को बरधाहिया बाजार के नाम से जाना जाता है।
'''हैंसर''': प्रथम स्वतंत्रता संग्राम के समय में हैंसर, सूर्यवंशी लाल जगत बहादुर से सम्बन्धित था। स्वतंत्रता संग्राम में लाल जगत बहादुर की महत्वपूर्ण भूमिका रही है। प्रत्येक मंगलवार और शुक्रवार के दिन यहां साप्ताहिक बाजार लगता है। इस जगह का क्षेत्रफल केवल 91.4 हैक्टेयर है।
हैसर बाजार के क्षेत्र मे एक गॉव भरवल परवता है जो कफि मसहुर है।
'''हशेश्वरनाथ मंदिर''': खलीलाबाद से तीस किलोमीटर की दूरी पर स्थित हैंसर गांव में महादेव जी का मंदिर हशेश्वरनाथ धाम स्थित है। यह मंदिर भगवान तामेश्वर नाथ को समर्पित है। प्रत्येक वर्ष शिवरात्रि के अवसर पर यहां बहुत बड़े मेले का आयोजन किया जाता है। काफी संख्या में भक्त इस मेले में सम्मिलित होते हैं।
'''धर्मसिंहवा बाजार''': धर्मसिंहवा बाजार संतकबीर नगर का बहुत ही पुराना कस्बा है। मेहदावल तहसील में स्थित इस कस्बे की कुल आबादी लगभग 15000 की है। यहाँ पर मौजूद पुरातात्विक अवशेष आज भी अपने अस्तित्व को पाने के लिये तरस रहे हैं। बताया जाता है कि गौतम बुद्ध जब सत्य की खोज के लिये जा रहे थे, वे यहाँ पर रूक कर विश्राम किये थे। यहाँ एक बोद्धस्तूप भी मौजूद है। यह कस्बा जिला मुख्यालय से 50 किमी दूर जनपद के उत्तरी सीमा पर स्थित है। इस कस्बे से दो किमी के दूरी के बाद जनपद सिद्धार्थ नगर की सीमा शूरू हो जाती है। धर्मसिंहवा में थाना, बैंक, इन्टर कालेज, होम्योपैथिक अस्पताल,
'''कटका''' : यह संत कबीर नगर ज़िले के प्रमुख दर्शनीय स्थानों में से एक है। यह प्रसिद्द धार्मिक स्थल तामेश्वरनाथ से 3 किलोमीटर दक्षिण-पूर्व में स्थित है | यहाँ पर चारो तरफ गहरी खाई के बीच में एक प्राचीन स्थल आज भी विद्यमान है। जिसे "कटका-कोट" के नाम से जाना जाता है। इसी परिसर में बाँसी के राजा की आराध्य देवी समय माता का प्राचीन "समय-मंदिर" भी स्थित है।
'''अमरडोभा''': लेडुआ महुआ अमरडोभा संतकबीर नगर का एक तारीखी कसबा है यह एक बुनकरों का मुख्य असथान है!इस की कुल आबादी लगभग 10000 की है। जिसमें 75% के लगभग मुसलिम समुदाय के लोग है। यहाँ का गमछा बहुत मशहूर है। यहाँ हैनडलोम बहुत है जिससे गमछा चादर धोती कुरता और लुनगी यदि चीजें बनाई जाती है। यहाँ एक अरबी फारसी मदरसा बोर्ड उत्तर प्रदेश से मान्यता प्राप्त दारुलउलूम अहलेसुंनत तनवीरुल इस्लाम अमरडोभा डिग्री कालेज है। जिसमें हिन्दुस्तान के कई राज्य के बच्चे पढ़ते है। यहाँ बुधवार को बाजार लगता है जो इलाके का बड़ा बाजार है। यह कसबा जिला मुख्यालय से 18 कीमी के दूरी पर जनपद के उत्तर में है। यहाँ जोनियर हाई स्कूल, इनटर कालेज, सहज सेवा केंद्र, अस्पताल मौजूद हैं।
सिकरी तकियावा मुहर्रम मेला आयोजित होता है ये जिला मुख्यालय से लगभग 50 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है
'''सईं बुजुर्ग'''': मुख्यालय से 20 किलोमीटर उत्तर यह गाँव स्थित है, इस गाँव की कुल आबादी लगभग 7000 है।
यहाँ के ग्राम प्रधान का नाम किताबी देवी है।
यहाँ सभी तरह के लोग रहते हैं। इस गाँव मे एक मदरसा भी है जिसका नाम दारुल उलूम अहले सुन्नत मिस्बाहुल उलूम है। इस मदरसे में कक्षा 5 तक की पढ़ाई होती है। इस गाँव के सभी छात्र होनहार हैं।
'''बभनौली बाज़ार''' : यह गाँव हैसर बाज़ार से दस किलोमीटर तथा सिकरीगंज से १२ किमी पर स्थित है। यह गांव शाकद्वीपीय ब्राह्मण के लिए प्रसिद्ध है।
प्रथम शाकद्वीपीय ब्राह्मण छेमजीव मिश्र ने बभनौली की नींव रखी। इनके वंशजों के द्वारा आस पास के १६ ग्राम बासी के राजा के द्वारा उनके वैद्यक कार्यों से खुश होके दिया गया था । भीम सेन मिश्र इनके पुत्र पारस नाथ मिश्रा उनके पुत्र नरसिंह नारायणा मिश्र हुए जिनके विद्वता और समाज कौशल से उस समय का पूरा बस्ती मंडल उज्जवल हो रहा था ।
नरसिंह नारायणा मिश्र के पुत्र रामप्यारे मिश्रा और रामधारे मिश्र हुए जिन्होंने बस्ती ,कोचरी ,राजनौली, खैराती , नगहरा ,हैसर के क्षेत्रों में अपना वर्चस्व कायम रखा ।
गांव में प्राचीन समय से ही शिवालय मौजूद है जिसकी कृपा सभी ग्रामवाशियो पर बनी हुए है। बभनौली के पंडित तीर्थ राज मिश्र के द्वारा अपने दरवाज़े पर बाजार लगवाना शुरू किया गया था जो आज भी प्रत्येक मंगलवार और शुक्रवार को उन्ही के दरवाज़े के सामने लगती है। ब्राह्मणों के द्वारा बसाए जाने के कारण ही इस गाँव का नाम बभनौली पड़ा।इसी ख़ानदान के पंडित शिव पूजन मिश्र पंडित शिव पूजन के पाँच पुत्रों राजेंद्र प्रसाद,अमेंद्रा नाथ, नागेन्द्र नाथ,दिग्विजय नाथ, चन्द्र प्रकाश में सम्प्रति चन्द्र प्रकाश जीवित है। --> एक प्रसिद्ध पहलवान थे।बभनौली गाँव वहाँ के प्रसिद्ध मंदिर ओबा माई मंदिर के नाम से भी जाना जाता है, प्रत्येक नवरात्र में मेला का आयोजन भी होता है । अगर कभी जाने का मौक़ा मिले तो इस मंदिर का दर्शन अवश्य करे।यहाँ मंदिर तक पहुचने के लिए दो रास्ते है १-- गोरखपुर से सिकरीगंज, फिर वहाँ से लोहरैया पहुँचे वहाँ से बभनौली के लिए साधन उपलब्ध है। २---हैसर बाज़ार से लोहरैया पहुँचे फिर वहाँ से बभनौली।
'''बंजरिया''' : यह गांव खलीलाबाद शहर से लगभग 13 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। मुख्यतः यह गांव मशहूर पहलवान इनामुल हक खान और मशहूर समाजसेवी जावेद अहमद उर्फ चिथरू खान के नाम से जाना जाता है। ऐसा माना जाता है कि चिथरू खान
जय सिंह के वंशज थे जिनकी मजार जय सिंह दादा के नाम से बाकरगंज गांव से सटे शहीदवारे में स्थित है। ऐतिहासिक साछ्यो के आधार पर कहा जाता है कि मुगल बादशाह औरागंजेब के शासन काल में जय सिंह दादा ने धर्म परिवर्तन करके इस्लाम धर्म ग्रहण कर लिया था । धर्म परिवर्तन के बाद जय सिंह दादा ने अपना नाम अब्दुल्लाह रख लिया था किंतु उनका पुराना नाम ही लोकप्रिय है।
आज भी लोग उन्हें जय सिंह दादा के नाम से ही याद करते हैं।
'''सेमरियावां बाजार या सेमरियावां ब्लॉक''' : सेमरियावां बाजार नाम से मशहूर ये एक ब्लॉक भी है लेकिन लोग इसे ज्यादा सेमरीयवां बाजार के नाम से ज्यादा जानते हैं इस ब्लॉक अंतर्गत लगभग 190 गाँव आते हैं और ये खलीलाबाद से लगभग 30 किलोमीटर दूरी पे हैं इन सबकी तहसील खलीलाबाद मे ही है सेमरियावाँ बाजार खुद मे बहुत बड़ी मार्केट है यह सभी तरह के समान आपको बड़ी ही आसानी से मिल जाएंगे खासकर ये बाजार महिलाओ के आकर्षण का केंद्र है
सेमरियावाँ बाजार जाने के लिए आपको सबसे करीबी रेल्वे स्टेशन की अगर बात करें तो '''बस्ती जंक्शन''' है आप खलीबाद रेल्वे स्टेशन से भी या सकते हैं ये ब्लॉक मुस्लिम बाहुल्य छेत्र है सेमरीयवां की जमा मस्जिद बहुत ही मशहूर और खूबसूरत है हफ्ते मे सोमवार के दिन यहा की बाजार लगती है और लगभग यहा हर एक साल मे एक इजतेम का आयोजन जरूर होता है और उसी तरह से हर साल बड़े ही धूम धाम से दुर्गा पूजा का भी आयोजन किया जाता हैं और बात करें धार्मिक तयोहारों की और उनके मेलों की तो मोहर्रम का काफी बड़ा मेला सेमरियावाँ ब्लॉक के अंततर्गत आने वाले गंगौली गाँव मे लगता हैं ये एक छोटा ही गाँव है जो सेमरिया से लगभग 9
किलोमीटर की दूरी पर है ।
Tumpar:
== सडक यातायात ==
'''वायु मार्ग''' : सबसे निकटतम हवाई अड्डा गोरखपुर महायोगी गोरखनाथ एयरपोर्ट और दूसरा साकेत अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा है। यह फैजाबाद में स्थित है।
'''रेल मार्ग''' : जिले में तीन रेलवे स्टेशन है खलीलाबाद, मगहर और चुरेब। रेलमार्ग द्वारा भारत के कई प्रमुख शहरों से यहां पहुंचा जा सकता है।
'''सड़क मार्ग''' : भारत के कई प्रमुख शहरों से सड़कमार्ग द्वारा संत कबीर नगर पहुंचा जा सकता है। १- गोरखपुर से सिकरी गंज वहाँ से हैसर होते हुए संतकबीर नगर,,२-गोरखपुर से खलीलाबाद ,बस्ती राजमार्ग से
<br />
== संबंधित लेख ==
* [[संत कबीर]]
* [[मगहर, भारत]]
* [[राजेसुल्तानपुर]]
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://bhartiyasarokar.com/dr-irshad-ahmed-biography/ डा. इरशाद अहमद संत कबीर नगर]
* [http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4-1-60.html जागरण समाचार]
* [http://purvanchalnews.com/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=66&Itemid=67&limitstart=40 पूर्वांचल न्यूज़]
* [http://amarujala.com/city/Sant%20kabeer%20nagar/Sant%20kabeer%20nagar-6620-66.html ५० लाख की लागत से बनेगा चीरघर] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101022044645/http://amarujala.com/city/Sant%20kabeer%20nagar/Sant%20kabeer%20nagar-6620-66.html |date=22 अक्तूबर 2010 }}
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के जिले]]
[[श्रेणी:संत कबीर नगर ज़िला|*]]
{{आधार} }
rn135escyhs0dv9xyz6hkkixa3bwzqn
वैष्णव सम्प्रदाय
0
11330
6544257
6358658
2026-04-26T14:58:21Z
आर्य सूर्यव्रत।
895894
कुछ बदलाव।
6544257
wikitext
text/x-wiki
'''वैष्णव सम्प्रदाय''', भगवान् [[विष्णु|विष्णु और उन के स्वरूपों]] को [[आराध्य]] मानने वाला [[सम्प्रदाय]] है।<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/education/story/history-of-vaishnavism-and-important-facts-1-769785.html|title=वैष्णव धर्म का इतिहास और महत्वपूर्ण तथ्य|website=aajtak.intoday.in|language=hi|access-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171020072302/http://aajtak.intoday.in/education/story/history-of-vaishnavism-and-important-facts-1-769785.html|archive-date=20 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> इस सम्प्रदाय के अन्तर्गत मूल रूप से चार सम्प्रदाय आते हैं। मान्यतानुसार पौराणिक काल में विभिन्न देवी - देवताओं द्वारा वैष्णव महामंत्र दीक्षा परंपरा से इन संप्रदायों का प्रवर्तन हुआ है। वर्तमान में ये सभी संप्रदाय अपने प्रमुख आचार्यो के नाम से जाने जाते हैं। यह सभी प्रमुख आचार्य दक्षिण भारत में जन्म ग्रहण किए थे। जैसे : -
'''१: [[श्री सम्प्रदाय]]''' जिस की आद्य प्रवरर्तिका श्री [[लक्ष्मी]] माता जी और प्रमुख आचार्य [[रामानुज]] हुए। जो वर्तमान में श्री "[[श्री वैष्णव संप्रदाय]]" के नाम से जाना जाता है।
'''२: ब्रह्म सम्प्रदाय''' जिस के आद्य प्रवर्तक चतुरानन ब्रह्मा देव और प्रमुख आचार्य माधवाचार्य हुए। जो वर्तमान में '''माध्वसम्प्रदाय''' के नाम से जाना जाता है।
'''३: [[रुद्र सम्प्रदाय]]''' जिस के आद्य प्रवर्तक देवाधिदेव महादेव और प्रमुख आचार्य श्री [[विष्णुस्वामी]] हुए, इसी से इस संप्रदाय का नाम '''विष्णुस्वामीसंप्रदाय''' हुआ। इसी परंपरा में आगे चलकर आचार्य [[वल्लभाचार्य]] हुए जो वर्तमान में '''वल्लभसम्प्रदाय''' के नाम से जाना जाता है।
'''४: [[कुमार संप्रदाय]]''' जिस के आद्य प्रवर्तक सनत्कुमार गण और प्रमुख आचार्य [[निम्बार्काचार्य]] हुए जो वर्तमान में '''निम्बार्कसम्प्रदाय''' के नाम से जाना जाता है।
इस के अलावा मध्यकालीन उत्तरभारत में ब्रह्म (माध्व) संप्रदाय के अंतर्गत '''ब्रह्ममाध्वगौड़ेश्वर (गौड़ीय) संप्रदाय''' जिस के प्रवर्तक आचार्य श्रीमन्महाप्रभु चैतन्य देव हुए और '''रामानन्दी संप्रदाय''' जिस के प्रवर्तक आचार्य श्री रामानन्दाचार्य हुए। रामान्दाचार्य जी ने सर्व धर्म समभाव की भावना को बल देते हुए कबीर, रहीम सभी वर्णों (जाति) के व्यक्तियों को भक्ति का उपदेश दिया। आगे रामानन्द संम्प्रदाय में [[गोस्वामी तुलसीदास]] हुए जिन्होंने श्री [[श्रीरामचरितमानस|रामचरितमानस]] की रचना कर के जनसामान्य तक भगवत् महिमा को पहुँचाया। उन की अन्य रचनाएँ - विनय पत्रिका, दोहावली, गीतावली, बरवै रामायण, रामाज्ञा प्रश्नावली का भी निर्माण किया। इन के अलावा भी [[स्वामीनारायण]] भगवान् द्वारा [[स्वामीनारायण संप्रदाय|स्वामीनारायण मत]] का प्रवर्तन हुआ, जो की एक लोकप्रिय वैष्णव सम्प्रदाय है। मध्यकालीन वैष्णव आचार्यों ने भक्ति के लिए सभी [[वर्ण]] और [[जाति]] के लिए मार्ग खोला, परंतु रामानंदाचार्य वर्ण व्यवस्था अनुरूप दो अलग अलग परंपरा चलायी गईं।
वैष्णव धर्म के अन्दर भक्ति का प्रमुख स्थान है। वैष्णव धर्म का दृष्टिकोण सार्वजनिक और व्यापक था। भगवद्गीता के अनुसार [[मोक्ष]] प्राप्ति के लिए [[तपस्या]] और [[संन्यास]] अनिवार्य नहीं है मनुष्य गृहस्थ रहते हुए भी मोक्ष को प्राप्त कर सकता है।
==इन्हें भी देखें==
*[[सम्प्रदाय]]
*[[शैव सम्प्रदाय]]
*[[शाक्त सम्प्रदाय]]
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://web.archive.org/web/20110905062138/http://srisevabharathi.org/ 'सेवाभारती'] - वैष्णव धर्म से सम्बन्धित विविध सूचनाओं से परिपूर्ण श्री वेंकटचारी का तमिल-हिन्दी-अंग्रेजी ब्लॉग
* [https://web.archive.org/web/20061029151913/http://hinduism.iskcon.com/tradition/1201.htm Vaishnavism] (Heart of Hinduism)
* [https://web.archive.org/web/20100722155749/http://www.dvaita.org/docs/srv_faq.html Who is Vishnu? Vaishnava FAQ] (dvaita.org)
* [https://web.archive.org/web/20110920115837/http://www.nathamuni-alavandar.org/ Nathamuni-Alavandar.org - Dedicated to Shriman Nathamunigal and Shri Alavandar]
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:हिन्दू धर्म के मत]]
[[श्रेणी:हिन्दू धर्म]]
[[श्रेणी:वैष्णव सम्प्रदाय]]
jdykt4rth49zuhr8gu6vpsza1tquj25
महावीर प्रसाद द्विवेदी
0
17885
6544324
6498534
2026-04-27T01:05:57Z
अनुपम परिहार
561926
/* जीवन परिचय */
6544324
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक लेखक
| name = महावीरप्रसाद द्विवेदी
| image = Mahavir Prasad Dwivedi 1966 stamp of India.jpg
| image_size =
| caption = आचार्य महावीरप्रसाद द्विवेदी
| birth_date = 09 मई 1864
| birth_place = दौलतपुर गाँव [[रायबरेली]] [[भारत]]
| death_date = 21 दिसम्बर 1938
| death_place = [[रायबरेली]] [[भारत]]
| occupation = [[लेखक]] और [[कवि]]
| nationality = [[भारत|भारतीय]]
| languages = [[हिन्दी]]
| period = [[आधुनिक काल]], [[द्विवेदी युग]]
| genre = [[कहानी]] और [[उपन्यास]]
| subject = [[निबंध]], [[आलोचना]] और [[कविता]]
| movement = [[भारतीय स्वाधीनता आंदोलन]] <br>से प्रेरित देशप्रेम
| notablework = बिखरे मोती ,[[कहानी संग्रह]]
| influences =
| signature =
| website =
| footnotes =
}}
'''आचार्य महावीर प्रसाद द्विवेदी''' (1864–1938) [[हिन्दी]] के महान साहित्यकार , पत्रकार एवं युगप्रवर्तक थे। उन्होंने [[हिंदी साहित्य]] की अविस्मरणीय सेवा की और अपने युग की साहित्यिक और सांस्कृतिक चेतना को दिशा और दृष्टि प्रदान की। उनके इस अतुलनीय योगदान के कारण आधुनिक हिंदी साहित्य का दूसरा युग '[[द्विवेदी युग]]' (1900–1920) के नाम से जाना जाता है।<ref>[http://languages.iloveindia.com/hindi.html Hindi Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131119071110/http://languages.iloveindia.com/hindi.html |date=19 नवंबर 2013 }} ''iloveindia.com'', Retrieved 2011-07-02.</ref> उन्होंने सत्रह वर्ष तक हिन्दी की प्रसिद्ध पत्रिका [[सरस्वती पत्रिका|सरस्वती]] का सम्पादन किया। [[हिन्दी आन्दोलन|हिन्दी नवजागरण]] में उनकी महान भूमिका रही। भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलन को गति व दिशा देने में भी उनका उल्लेखनीय योगदान रहा।
== जीवन परिचय ==
'''महावीर प्रसाद द्विवेदी''' का जन्म [[उत्तर प्रदेश]] के [[रायबरेली]] जिले के दौलतपुर गाँव में 09 मई 1864 को हुआ था। इनके पिता का नाम पं॰ रामसहाय द्विवेदी व था। ये कान्यकुब्ज [[ब्राह्मण]] थे। धनाभाव के कारण इनकी शिक्षा का क्रम अधिक समय तक न चल सका। इन्हें जी आर पी रेलवे में नौकरी मिल गई। 25 वर्ष की आयु में रेल विभाग [[अजमेर]] में 1 वर्ष का प्रवास। नौकरी छोड़कर पिता के पास [[मुंबई]] प्रस्थान एवं [[टेलीग्राफ]] का काम सीखकर इंडियन मिडलैंड रेलवे में तार बाबू के रूप में नियुक्ति। अपने उच्चाधिकारी से न पटने और स्वाभिमानी स्वभाव के कारण 1904 में [[झाँसी]] में रेल विभाग की 200 रुपये मासिक वेतन की नौकरी से त्यागपत्र दे दिया था
नौकरी के साथ-साथ द्विवेदी अध्ययन में भी जुटे रहे और हिंदी के अतिरिक्त [[मराठी]], [[गुजराती]], [[संस्कृत]] आदि का अच्छा ज्ञान प्राप्त कर लिया।
सन् 1903 में द्विवेदी जी ने [[सरस्वती पत्रिका|सरस्वती]] मासिक पत्रिका के संपादन का कार्यभार सँभाला और उसे सत्रह वर्ष तक कुशलतापूर्वक निभाया। 1904 में नौकरी से त्यागपत्र देने के पश्चात स्थायी रूप से 'सरस्वती'के संपादन कार्य में लग गये। 200 रूपये मासिक की नौकरी को त्यागकर मात्र 20 रूपये प्रतिमास पर सरस्वती के सम्पादक के रूप में कार्य करना उनके त्याग का परिचायक है।<ref>[http://hindi.webdunia.com/hindi-literature/%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%95-109051400109_1.htm द्विवेदी जी : साहित्यिक पत्रकारिता के जनक] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170825184946/http://hindi.webdunia.com/hindi-literature/%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A5%80-%E0%A4%9C%E0%A5%80-%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%95%E0%A5%87-%E0%A4%9C%E0%A4%A8%E0%A4%95-109051400109_1.htm |date=25 अगस्त 2017 }} (वेबदुनिया)</ref> संपादन-कार्य से अवकाश प्राप्त कर द्विवेदी जी अपने गाँव चले आए। अत्यधिक रुग्ण होने से 21 दिसम्बर 1938 को रायबरेली में इनका स्वर्गवास हो गया।
== प्रकाशित कृतियाँ ==
महावीरप्रसाद द्विवेदी हिन्दी के पहले लेखक थे, जिन्होंने केवल अपनी जातीय परंपरा का गहन अध्ययन ही नहीं किया था, बल्कि उसे आलोचकीय दृष्टि से भी देखा था। उन्होंने अनेक विधाओं में रचना की। कविता, कहानी, आलोचना, पुस्तक समीक्षा, अनुवाद, जीवनी आदि विधाओं के साथ उन्होंने [[अर्थशास्त्र]], [[विज्ञान]], [[इतिहास]] आदि अन्य अनुशासनों में न सिर्फ विपुल मात्रा में लिखा, बल्कि अन्य लेखकों को भी इस दिशा में लेखन के लिए प्रेरित किया। द्विवेदी जी केवल कविता, कहानी, आलोचना आदि को ही [[साहित्य]] मानने के विरुद्ध थे। वे अर्थशास्त्र, इतिहास, पुरातत्व, समाजशास्त्र आदि विषयों को भी साहित्य के ही दायरे में रखते थे। वस्तुतः स्वाधीनता, स्वदेशी और स्वावलंबन को गति देने वाले ज्ञान-विज्ञान के तमाम आधारों को वे आंदोलित करना चाहते थे। इस कार्य के लिये उन्होंने सिर्फ उपदेश नहीं दिया, बल्कि मनसा, वाचा, कर्मणा स्वयं लिखकर दिखाया।
उन्होंने [[वेद|वेदों]] से लेकर [[पंडितराज जगन्नाथ]] तक के संस्कृत-साहित्य की निरंतर प्रवहमान धारा का अवगाहन किया था एवं उपयोगिता तथा कलात्मक योगदान के प्रति एक वैज्ञानिक दृष्टि अपनायी थी। उन्होंने [[श्रीहर्ष]] के संस्कृत महाकाव्य [[नैषधीयचरित|नैषधीयचरितम्]] पर अपनी पहली आलोचना पुस्तक 'नैषधचरित चर्चा ' नाम से लिखी (1899), जो संस्कृत-साहित्य पर हिन्दी में पहली आलोचना-पुस्तक भी है। फिर उन्होंने लगातार संस्कृत-साहित्य का अन्वेषण, विवेचन और मूल्यांकन किया। उन्होंने संस्कृत के कुछ महाकाव्यों के हिन्दी में औपन्यासिक रूपांतर भी किये, जिनमें [[कालिदास]] कृत [[रघुवंश]], [[कुमारसंभव]], [[मेघदूत]] , [[किरातार्जुनीय]] प्रमुख हैंऔर यह हिंदू समाज के थे।
[[संस्कृत]], [[ब्रजभाषा]] और [[खड़ी बोली]] में स्फुट काव्य-रचना से साहित्य-साधना का आरम्भ करने वाले महावीर प्रसाद द्विवेदी ने संस्कृत और अंग्रेजी से क्रमश: ब्रजभाषा और हिन्दी में अनुवाद-कार्य के अलावा प्रभूत समालोचनात्मक लेखन किया। उनकी मौलिक पुस्तकों में [[नाट्यशास्त्र]](1904 ई.), विक्रमांकदेव चरितचर्या(1907 ई.), हिन्दी भाषा की उत्पत्ति(1907 ई.) और संपत्तिशास्त्र(1907 ई.) प्रमुख हैं तथा अनूदित पुस्तकों में शिक्षा (हर्बर्ट स्पेंसर के 'एजुकेशन' का अनुवाद, 1906 ई.) और स्वाधीनता (जान, स्टुअर्ट मिल के 'ऑन लिबर्टी' का अनुवाद, 1907 ई.)।
द्विवेदी जी ने विस्तृत रूप में साहित्य रचना की। इनके छोटे-बड़े ग्रंथों की संख्या कुल मिलाकर ८१ है।
पद्य के मौलिक-ग्रंथों में काव्य-मंजूषा, कविता कलाप, देवी-स्तुति, शतक आदि प्रमुख है। [[गंगालहरी]], ॠतु तरंगिणी, कुमार संभव सार आदि इनके अनूदित पद्य-ग्रंथ हैं।
गद्य के मौलिक ग्रंथों में तरुणोपदेश, नैषध चरित्र चर्चा, हिंदी कालिदास की समालोचना, नाटय शास्त्र, हिंदी भाषा की उत्पत्ति, कालीदास की निरंकुशता आदि विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। अनुवादों में वेकन विचार, रत्नावली, हिंदी महाभारत, वेणी संसार आदि प्रमुख हैं।
===मौलिक पद्य रचनाएँ===
<poem>
'''देवी स्तुति-शतक''' (1892 ई.)
'''कान्यकुब्जावलीव्रतम''' (1898 ई.)
'''समाचार पत्र सम्पादन स्तवः''' (1898 ई.)
'''नागरी''' (1900 ई.)
'''कान्यकुब्ज-अबला-विलाप''' (1907 ई.)
'''काव्य मंजूषा''' (1903 ई.)
'''सुमन''' (1923 ई.)
'''द्विवेदी काव्य-माला''' (1940 ई.)
'''कविता कलाप''' (1909 ई.)
</poem>
===पद्य ([[अनुवाद|अनूदित]])===
<poem>
'''विनय विनोद''' (1889 ई.)- [[भर्तृहरि]] के '[[वैराग्यशतक]]' का [[दोहा|दोहों]] में अनुवाद
'''विहार वाटिका''' (1890 ई.)- [[गीत गोविन्द]] का भावानुवाद
'''स्नेह माला''' (1890 ई.)- भर्तृहरि के 'शृंगार शतक' का दोहों में अनुवाद
'''श्री महिम्न स्तोत्र''' (1891 ई.)- संस्कृत के 'महिम्न स्तोत्र' का संस्कृत वृत्तों में अनुवाद
'''गंगा लहरी''' (1891 ई.)- [[पण्डितराज जगन्नाथ]] की '[[गंगालहरी]]' का [[सवैया|सवैयों]] में अनुवाद
'''ऋतुतरंगिणी''' (1891 ई.)- [[कालिदास]] के '[[ऋतुसंहार]]' का छायानुवाद
'''सोहागरात''' (अप्रकाशित)- बाइरन के 'ब्राइडल नाइट' का छायानुवाद
'''कुमारसम्भवसार''' (1902 ई.)- कालिदास के '[[कुमारसम्भव|कुमारसम्भवम्]]' के प्रथम पाँच सर्गों का सारांश
</poem>
===मौलिक गद्य रचनाएँ===
<poem>
'''नैषध चरित्र चर्चा''' (1899 ई.)
'''तरुणोपदेश''' (अप्रकाशित)
'''हिन्दी शिक्षावली तृतीय भाग की समालोचना''' (1901 ई.)
'''वैज्ञानिक कोश''' (1906ई.),
'''नाट्यशास्त्र''' (1912ई.)
'''विक्रमांकदेवचरितचर्चा''' (1907ई.)
'''हिन्दी भाषा की उत्पत्ति''' (1907ई.)
'''[[सम्पत्ति-शास्त्र]]''' (1907ई.)
'''कौटिल्य कुठार''' (1907ई.)
'''कालिदास की निरकुंशता''' (1912ई.)
'''वनिता-विलाप''' (1918ई.)
'''औद्यागिकी''' (1920ई.)
'''रसज्ञ रंजन''' (1920ई.)
'''कालिदास और उनकी कविता''' (1920ई.)
'''सुकवि संकीर्तन''' (1924ई.)
'''अतीत स्मृति''' (1924ई.)
'''साहित्य सन्दर्भ''' (1928ई.)
'''अदभुत आलाप''' (1924ई.)
'''महिलामोद''' (1925ई.)
'''आध्यात्मिकी''' (1928ई.)
'''वैचित्र्य चित्रण''' (1926ई.)
'''साहित्यालाप''' (1926ई.)
'''विज्ञ विनोद''' (1926ई.)
'''कोविद कीर्तन''' (1928ई.)
'''विदेशी विद्वान''' (1928ई.)
'''प्राचीन चिह्न''' (1929ई.)
'''चरित चर्या''' (1930ई.)
'''पुरावृत्त''' (1933ई.)
'''दृश्य दर्शन''' (1928ई.)
'''आलोचनांजलि''' (1928ई.)
'''चरित्र चित्रण''' (1929ई.)
'''पुरातत्त्व प्रसंग''' (1929ई.)
'''साहित्य सीकर''' (1930ई.)
'''विज्ञान वार्ता''' (1930ई.)
'''वाग्विलास''' (1930ई.)
'''संकलन''' (1931ई.)
'''विचार-विमर्श''' (1931ई.)
</poem>
===गद्य (अनूदित)===
<poem>
'''भामिनी-विलास''' (1891ई.)- [[पण्डितराज जगन्नाथ]] के 'भामिनी विलास' का अनुवाद
'''अमृत लहरी''' (1896ई.)- पण्डितराज जगन्नाथ के 'यमुना स्तोत्र' का भावानुवाद
'''[https://hi.wikisource.org/wiki/%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%A8-%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A4%B2%E0%A5%80 बेकन-विचार-रत्नावली]''' (1901ई.)- बेकन के प्रसिद्ध निबन्धों का अनुवाद
'''शिक्षा''' (1906ई.)- [[हर्बर्ट स्पेंसर]] के 'एजुकेशन' का अनुवाद
'''स्वाधीनता''' (1907ई.)- [[जॉन स्टुअर्ट मिल]] के 'ऑन लिबर्टी' का अनुवाद
'''जल चिकित्सा''' (1907ई.)- जर्मन लेखक लुई कोने की जर्मन पुस्तक के अंग्रेजी अनुवाद का अनुवाद
'''हिन्दी महाभारत''' (1908ई.)-'[[महाभारत]]' की कथा का हिन्दी रूपान्तर
'''रघुवंश''' (1912ई.)- कालिदास के '[[रघुवंशम्]]' महाकाव्य का भाषानुवाद
'''वेणी-संहार''' (1913ई.)- संस्कृत कवि [[भट्टनारायण]] के '[[वेणीसंहार]]' नाटक का अनुवाद
'''कुमार सम्भव''' (1915ई.)- कालिदास के 'कुमार सम्भव' का अनुवाद
'''मेघदूत''' (1917ई.)- कालिदास के '[[मेघदूत]]' का अनुवाद
'''किरातार्जुनीय''' (1917ई.)- [[भारवि]] के 'किरातार्जुनीयम्' का अनुवाद
'''प्राचीन पण्डित और कवि''' (1918ई.)- अन्य भाषाओं के लेखों के आधार पर प्राचीन कवियों और पण्डितों का परिचय
'''आख्यायिका सप्तक''' (1927ई.)- अन्य भाषाओं की चुनी हुई सात आख्यायिकाओं का छायानुवाद
</poem>
== वर्ण्य विषय ==
हिंदी भाषा के प्रसार, पाठकों के रुचि परिष्कार और ज्ञानवर्धन के लिए द्विवेदी जी ने विविध विषयों पर अनेक निबंध लिखे। विषय की दृष्टि से द्विवेदी जी निबंध आठ भागों में विभाजित किए जा सकते हैं - साहित्य, जीवन चरित्र, विज्ञान, इतिहास, भूगोल, उद्योग, शिल्प भाषा, अध्यात्म।
द्विवेदी जी ने आलोचनात्मक निबंधों की भी रचना की। उन्होंने आलोचना के क्षेत्र में संस्कृत टीकाकारों की भांति कृतियों का गुण-दोष विवेचन किया और खंडन-मंडन की शास्त्रार्थ पद्धति को अपनाया है।
== भाषा ==
द्विवेदी जी सरल और सुबोध भाषा लिखने के पक्षपाती थे। उन्होंने स्वयं सरल और प्रचलित भाषा को अपनाया। उनकी भाषा में न तो संस्कृत के तत्सम शब्दों की अधिकता है और न उर्दू-फारसी के अप्रचलित शब्दों की भरमार है। वे गृह के स्थान पर घर और उच्च के स्थान पर ऊँचा लिखना अधिक पसंद करते थे।
द्विवेदी जी ने अपनी भाषा में उर्दू और फारसी के शब्दों का निस्संकोच प्रयोग किया, किंतु इस प्रयोग में उन्होंने केवल प्रचलित शब्दों को ही अपनाया। द्विवेदी जी की भाषा का रूप पूर्णतः स्थित है। वह शुद्ध परिष्कृत और व्याकरण के नियमों से बंधी हुई है। उनका वाक्य-विन्यास हिंदी को प्रकृति के अनुरूप है कहीं भी वह अंग्रेज़ी या उर्दू के ढंग का नहीं।
== शैली ==
द्विवेदी जी की शैली के मुख्यतः तीन रूप दृष्टिगत होते हैं-
===परिचयात्मक शैली===
द्विवेदी जी ने नये-नये विषयों पर लेखनी चलाई। विषय नये और प्रारंभिक होने के कारण द्विवेदी जी ने उनका परिचय सरल और सुबोध शैली में कराया। ऐसे विषयों पर लेख लिखते समय द्विवेदी जी ने एक शिक्षक की भांति एक बात को कई बार दुहराया है ताकि पाठकों की समझ में वह भली प्रकार आ जाए। इस प्रकार लेखों की शैली परिचयात्मक शैली है।
===आलोचनात्मक शैली===
हिंदी भाषा के प्रचलित दोषों को दूर करने के लिए द्विवेदी जी इस शैली में लिखते थे। इस शैली में लिखकर उन्होंने विरोधियों को मुंह-तोड़ उत्तर दिया। यह शैली ओजपूर्ण है। इसमें प्रवाह है और इसकी भाषा गंभीर है। कहीं-कहीं यह शैली ओजपूर्ण न होकर व्यंग्यात्मक हो जाती है। ऐसे स्थलों पर शब्दों में चुलबुलाहट और वाक्यों में सरलता रहती है।
'इस म्यूनिसिपाल्टी के चेयरमैन (जिसे अब कुछ लोग कुर्सी मैन भी कहने लगे हैं) श्रीमान बूचा शाह हैं। बाप दादे की कमाई का लाखों रुपया आपके घर भरा हैं। पढ़े-लिखे आप राम का नाम हैं। चेयरमैन आप सिर्फ़ इसलिए हुए हैं कि अपनी कार गुज़ारी गवर्नमेंट को दिखाकर आप राय बहादुर बन जाएं और खुशामदियों से आठ पहर चौंसठ घर-घिरे रहें।'
===विचारात्मक अथवा गवेषणात्मक शैली===
गंभीर साहित्यिक विषयों के विवेचन में द्विवेदी जी ने इस शैली को अपनाया है। इस शैली के भी दो रूप मिलते हैं। पहला रूप उन लेखों में मिलता है जो किसी विवादग्रस्त विषय को लेकर जनसाधारण को समझाने के लिए लिखे गए हैं। इसमें वाक्य छोटे-छोटे हैं। भाषा सरल है। दूसरा रूप उन लेखों में पाया जाता है जो विद्वानों को संबोधित कर लिखे गए हैं। इसमें वाक्य अपेक्षाकृत लंबे हैं। भाषा कुछ क्लिष्ट है। उदाहरण के लिए -
:''अप्समार और विक्षिप्तता मानसिक विकार या रोग है। उसका संबंध केवल मन और मस्तिष्क से है। प्रतिभा भी एक प्रकार का मनोविकार ही है। इन विकारों की परस्पर इतनी संलग्नता है कि प्रतिभा को अप्समार और विक्षिप्तता से अलग करना और प्रत्येक परिणाम समझ लेना बहुत ही कठिन है।''
== महत्वपूर्ण कार्य ==
हिंदी साहित्य की सेवा करने वालों में द्विवेदी जी का विशेष स्थान है। द्विवेदी जी की अनुपम साहित्य-सेवाओं के कारण ही उनके समय को [[द्विवेदी युग]] के नाम से पुकारा जाता है।
* [[भारतेंदु युग]] में लेखकों की दृष्टि की शुद्धता की ओर नहीं रही। भाषा में व्याकरण के नियमों तथा विराम-चिह्नों आदि की कोई परवाह नहीं की जाती थी। भाषा में आशा किया, इच्छा किया जैसे प्रयोग दिखाई पड़ते थे। द्विवेदी जी ने भाषा के इस स्वरूप को देखा और शुध्द करने का संकल्प किया। उन्होंने इन अशुध्दियों की ओर आकर्षित किया और लेखकों को शुध्द तथा परिमार्जित भाषा लिखने की प्रेरणा दी।
* द्विवेदी जी ने [[खड़ी बोली]] को कविता के लिए विकास का कार्य किया। उन्होंने स्वयं भी खड़ी बोली में कविताएं लिखीं और अन्य कवियों को भी उत्साहित किया। श्री मैथिली शरण गुप्त, अयोध्या सिंह उपाध्याय जैसे खड़ी बोली के श्रेष्ठ कवि उन्हीं के प्रयत्नों के परिणाम हैं।
* द्विवेदी जी ने नये-नये विषयों से हिंदी साहित्य को संपन्न बनाया। उन्हीं के प्रयासों से हिंदी में अन्य भाषाओं के ग्रंथों के अनुवाद हुए तथा हिंदी-संस्कृत के कवियों पर आलोचनात्मक निबंध लिखे गए।
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
== इन्हें भी देखें ==
* [[भारतेन्दु हरिश्चंद्र]]
* [[सरस्वती पत्रिका]]
* [[द्विवेदी युग]]
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://web.archive.org/web/20160111015109/http://mahavirprasaddwivedi.in/ '''आचार्य महावीर प्रसाद द्विवेदी''' को समर्पित जालघर]
* [http://vle.du.ac.in/mod/book/print.php?id=12128 आचार्य महावीरप्रसाद द्विवेदी]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (दिल्ली विश्वविद्यालय)
* [https://web.archive.org/web/20090102005254/http://www.abhivyakti-hindi.org/lekhak/m/mahavir_prasad_dwivedi.htm अभिव्यक्ति में महावीर प्रसाद द्विवेदी]
* [https://web.archive.org/web/20090423113412/http://www.kavitakosh.org/kk/index.php?title=%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%B0_%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A6_%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%A6%E0%A5%80 महावीर प्रसाद द्विवेदी की रचनाएँ कविता कोश में]
* [https://web.archive.org/web/20121215063416/http://books.google.co.in/books?id=Xk4H42LAY3MC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false महावीर प्रसाद द्विवेदी और हिन्दी नवजागरण] (गूगल पुस्तक ; लेखक - रामविलास शर्मा)
* [http://in.jagran.yahoo.com/news/local/uttarpradesh/4_1_6398832.html हिन्दी के महावीर]{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }} (जागरण)
* [https://web.archive.org/web/20131217225052/http://www.bhartiyapaksha.com/?p=4904 द्विवेदी केवल साहित्यकार ही नहीं थे] (भारतीय पक्ष)
* [https://web.archive.org/web/20160203155234/http://literature.awgp.org/akhandjyoti/edition/1964/Aug/26 राष्ट्र-भाषा के अमर शिल्पी—महावीर प्रसाद द्विवेदी] (अखण्ड ज्योति)
*[https://hi.wikisource.org/wiki/विषयसूची:अतीत-स्मृति.pdf '''अतीत-स्मृति'''] (महावीरप्रसाद द्विवेदी)
{{हिन्दी के आचार्य व निबंधकार}}
{{हिन्दी साहित्यकार (जन्म १९०१-१९१०) }}
[[श्रेणी:हिन्दी निबन्धकार]]
[[श्रेणी:हिन्दी पत्रकार]]
[[श्रेणी:संपादक]]
[[श्रेणी:1864 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:१९३८ में निधन]]
[[श्रेणी:रायबरेली के लोग]]
[[श्रेणी:महावीरप्रसाद द्विवेदी]]
ts57w4x2moc9s67w1ujo89rcc8zygvw
यज्ञोपवीत
0
25484
6544279
6514359
2026-04-26T17:38:11Z
Arijeet Mallik
690836
उपनयन का बंगला शब्द
6544279
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:Iyer Upanayanam.jpg|right|thumb|300px|दक्षिण भारत में उपनयन का एक दृष्य ([[अय्यर]] उपनयन)]]
'''उपनयन''' या '''यज्ञोपवीत संस्कार''' [[हिन्दू|हिन्दुओं]] का एक प्रमुख [[संस्कार]] है जो (प्राचीन काल में) बालक के [[गुरु]] या [[आचार्य]] के पास जाने का सूचक था। 'उपनयन' का शाब्दिक अर्थ है- 'निकट लाना' या 'पास ले जाना'।
मानवग्रह्यसूत्र एवं काठक गृह्यसूत्र ने ‘उपनयन’ के स्थान पर ‘उपायन’ शब्द का प्रयोग किया है। काठक के टीकाकार आदित्यदर्शन ने कहा है कि उपानय, उपनयन, मौञ्चीबन्धन, बटुकरण, व्रतबन्ध समानार्थक हैं। परम्परानुसार, चार [[हिन्दू वर्ण व्यवस्था|वर्णों]] में से तीन वर्णों [[ब्राह्मण]], [[क्षत्रिय]] और [[वैश्य]] का उपनयन होता था। प्राचीन काल में कन्याओं का भी उपनयन करने की प्रथा थी। [[कूर्मपुराण]] में इसका उल्लेख है । <ref>[https://www.sanatan.org/hindi/a/237.html नौवां संस्कार : उपनयन (व्रतबंध, मुंज अथवा जनेऊ )]</ref>
यह संस्कार प्राचीन काल में उस समय होता था, जब विद्या पढ़ने के लिये बालक को गुरु के पास ले जाते थे । इस संस्कार के उपरान्त बालक को स्नातक होने तक ब्रह्मचर्यपूर्वक रहना पड़ता था और [[भिक्षा]]वृत्ति से अपना तथा अपने गुरु का निर्वाह करना पड़ता था । इसमें कुछ विशिष्ट धार्मिक कृत्य करके बालक के गले में यज्ञोपवीत (जनेऊ) पहना दिया जाता है । ब्राह्मण बालक के लिये ८वें वर्ष, क्षत्रिय बालक के लिये ११वें वर्ष और वैश्य बालक के लिये १२वें वर्ष यह संस्कार करने का विधान है। अन्यान्य संस्कारों की भांति यह संस्कार भी आजकल नाममात्र के लिये रह गया है।
[[चित्र:Upanayanam.jpg|right|thumb|300px|दक्षिण भारतीय परम्परानुसार उपनयन किया हुआ एक बालक]]
उपनयन संस्कार में यज्ञोपवीत पहना जाता है और विद्यारम्भ होता है। मुण्डन और पवित्र जल में स्नान भी इस संस्कार के अङ्ग होते हैं। उपनयन संस्कार के विभिन्न भाषाओं और क्षेत्रों में भिन्न-भिन्न नाम प्रचलित हैं-
* [[संस्कृत]] -- उपनयनम्
* [[कश्मीरी]] -- मेखल
* [[पंजाबी]] -- जनेऊ (ਜਨੇਓ)
* [[राजस्थानी]] -- उपनेन/उपवीत
* [[गुजराती]] -- जानोइ (જાનોઇ)
* [[सिन्धी]] -- जन्या
* [[मराठी]] -- मुंज
* [[कोंकणी]] -- मुंजी
* [[बांग्ला]] -- पोईते (পৈতে) या उपोनॉयोन (উপনয়ন)
* [[ओडिया]] -- ब्रतघर/बड़ुघर (ବ୍ରତଘର/ବଡ଼ୁଘର)
* [[असमिया]] -- लगुण दिओनी (লগুণ দিওনী)
* [[नेपाली]] -- ब्रतबन्ध
* [[नेवाड़ी]] -- छेवार
* [[कन्नड]] -- उपनयन (ಉಪನಯನ)
* [[तेलुगु]] -- उपनयनमु (ఉపనయనము)
* [[मलयालम]] -- उपनयनम् (ഉപനയനം)
* [[तमिल]] -- उपनयनम् या पुणूल् (உபநயனம் or பூணூல்)
== विधि ==
उपनयन के लिए जो शुभमुहूर्त निश्चित हुआ हो, उसके एक दिन पूर्व से (या तीन दिन पहले से) कुमार को केवल दूध पीना चाहिए । बटु संकल्प लेता है कि इच्छानुसार आचरण करने, इच्छानुसार भाषण करने एवं मनोवांछित खान-पान इत्यादि करने के कारण उत्पन्न दोषों का निरसन मैं तीन कृच्छ्र प्रायश्चित कर अथवा धनदान से करूंगा । पुत्र का उपनयन करने का प्रथम अधिकार उसके पिता का होता है। उपनयनकर्त्ता (पिता) यह व्रत लेता है कि इस कुमार को उपनयन का अधिकार प्राप्त होने के लिए [[गायत्री मंत्र]] का १२ सहस्र बार जाप करूंगा । कुमार के उपनयन में ग्रहानुकूलता की सिद्धि होने एवं श्री परमेश्वर की प्रीति प्राप्त करने के लिए गृहयज्ञ करूंगा । [[बृहस्पति]] उपनयनके प्रमुख देवता हैं । यह संस्कार निर्विघ्न रूप से पूर्ण हो, इस उद्देश्य से मंडपदेवता (बृहस्पति) एवं आवघ्नगणपति की प्रतिष्ठा करने की प्रथा है। कुमार का मुण्डन किया जाता है। बालक माता के साथ भोजन करता है (मातृकाभोजन)। माता के साथ उसकी थाली से कुमार का यह भोजन अंतिम भोजन होता है। उपनयन करने वाले पिता एवं पुत्र के बीच अंतःपट पकड़ कर मंगलाष्टक बोले जाते हैं। पिता को गायत्री मंत्र की दीक्षा देने वाला पहला गुरु (आचार्य) मानते हैं । पिता एवं कुमार के बीच का अंतःपट हटाकर उनके बीच के अंतर को मिटा दिया जाता है। त्रिगुणित किए सूत कुमार की कमर में बांधकर उसे कौपीन (लंगोटी) पहनाई जाती है। मंत्रोच्चारण के साथ कुमार को अजिन (चर्म) धारण करवाया जाता है। साधारणतः मृगाजिन (हिरण के चमड़े का टुकडा) देते हैं, क्योंकि आगे चलकर साधना के लिए अजिन पर ही बैठना होता है। इसके पश्चात यज्ञोपवीत हाथ में लेकर, दस बार गायत्री मंत्र का उच्चारण कर, अभिमंत्रित जल से उस पर प्रोक्षण कराकर वह यज्ञोपवीत कुमार को धारण करने के लिए दिया जाता है। तत्पश्चात गायत्री मंत्र (''ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात् ।'') सिखाते हैं। अनुप्रवचनीय होम और पुरोहित के भोजन के लिए आवश्यकता अनुसार बटु चावल की भिक्षा मांगता है। सर्वप्रथम माता के पास जाकर "ॐ भवति भिक्षां देहि" (‘आप भिक्षा दीजिए’) ऐसा कहता है । पश्चात पिता से भी वही कहता है। इसी प्रकार अन्य आप्त जनों से भिक्षा मांगकर वह भिक्षान्न आचार्यों को देता है।
; आचारबोध एवं बटुव्रत
आचार्य बटु को उपदेश देते हैं कि तुम ब्रह्मचारी हो इसलिए,
१. मूत्र, पुरीषोत्सर्ग (शौच के लिए जाना), भोजन, मार्ग पर चलना, निद्रा जैसे कृत्य करने पर शुद्धि हेतु आचमन करते जाओ ।
२. संध्या, औपासन, होम इत्यादि नित्यकर्म प्रतिदिन करते जाओ ।
३. दिन में निद्रा नहीं लेना ।
४. आचार्यों के आधीन रहकर वेदपाठ करना ।
५. प्रातःकाल तथा संध्याकाल भिक्षा मांगने जाना।
६. संध्याकाल तथा प्रातःकाल अग्नि में समिधा देना।
७. बारह वर्ष अथवा वेदाध्ययन पूर्ण हो जाने तक ब्रह्मचर्य का पालन करना ।
८. जो पुरुष अथवा स्त्री तुम्हें कुछ न कुछ भिक्षा दिए बिना नहीं लौटने देते, उनसे भिक्षा मांगने जाते रहना।
बटु यह व्रत लेता है कि मैं आचारबोध का पालन करूँगा, लवण (नमक) एवं क्षार वर्जित करूँगा, भूमि पर (पलंग पर नहीं) सोउँगा।
== विभिन्न ग्रन्थों में उपनयन का सन्दर्भ ==
== सन्दर्भ ==
<references/>
==इन्हें भी देखें==
*[[विद्यारंभ संस्कार]]
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://web.archive.org/web/20070928191021/http://www.esamskriti.com/html/new_essay_page.asp?cat_name=cultphil&sid=8001&count1=6&cid=109 यज्ञोपवीत धारण करने से संबंधित जानकारी अंग्रेज़ी में]
* [https://web.archive.org/web/20070927201749/http://www.sikhiwiki.org/index.php?title=Guru_Nanak_and_the_Sacred_Thread गुरु नानक और यज्ञोपवीत अंग्रेज़ी में]
[[श्रेणी:संस्कृति]]
8chtdch7nwf6mxjyqbkvp2kyxmklo3l
विकिपीडिया:प्रबन्धक सूचनापट
4
28428
6544445
6542917
2026-04-27T10:38:53Z
हिंदुस्थान वासी
89741
/* पृष्ठ नाम बदलाव अनुरोध */ उत्तर
6544445
wikitext
text/x-wiki
{{/शीर्ष}}
<!-- ------------------------- चर्चाएँ/सूचनायें/प्रस्ताव --------------------------- -->
<!-- ------------------------- नया अनुभाग हमेशा सबसे नीचे बनायें --------------------------- -->
== नाम बदलाव ==
कृपया मेरा यूजरनेम बदलकर InkAndLinks कर दें। [[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] ([[सदस्य वार्ता:NS Media India|वार्ता]]) 11:47, 14 जनवरी 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] जी, आप अपने खाते का नाम बदलने के लिए [[विशेष:GlobalRenameRequest]] पृष्ठ पर उपलब्ध फ़ॉर्म भर सकते हैं। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 12:08, 14 जनवरी 2026 (UTC)
::मेरे द्वारा इस पृष्ठ पर फॉर्म के माध्यम से अनुरोध किया जा चुका है। [[सदस्य:NS Media India|NS Media India]] ([[सदस्य वार्ता:NS Media India|वार्ता]]) 03:08, 15 जनवरी 2026 (UTC)
== Socks ==
The user {{user|Kartikeyapur dynasty}} is a confirmed [[विकिपीडिया:कठपुतली|sockpuppet]] of {{user|कत्यूरी राजाका वंशज}} at enwiki. They left caste-cruft about the [[कत्यूरी राजवंश|Katyuri dynasty]] and sites from the time period at enwiki; at hiwiki, I didn't look too deeply, but it includes [[ताड्कासुर (तेडी)]] and some disruptive edits at [[कार्तिकेय (मोहन्याल)]] that included [https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A5%87%E0%A4%AF_(%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B9%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%B2)&diff=prev&oldid=6518247 copy-paste of a search-engine results page in a place that broke a reference]. (Inspection of the remaining content led me to initiate [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/कार्तिकेय (मोहन्याल)|an AfD discussion]] on that page.) [[सदस्य:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] ([[सदस्य वार्ता:LaundryPizza03|वार्ता]]) 05:39, 8 फ़रवरी 2026 (UTC)
::See also, [[:w:en:Wikipedia:Sockpuppet_investigations/कत्यूरी_राजाका_वंशज|this sockpuppet investigation]] [[सदस्य:Sohom Datta|Sohom Datta]] ([[सदस्य वार्ता:Sohom Datta|वार्ता]]) 02:50, 16 फ़रवरी 2026 (UTC)
:I spotted this user leaving an unsigned, malformed comment at the AfD. [[सदस्य:LaundryPizza03|LaundryPizza03]] ([[सदस्य वार्ता:LaundryPizza03|वार्ता]]) 07:16, 18 फ़रवरी 2026 (UTC)
::Blocked. – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 17:46, 23 फ़रवरी 2026 (UTC)
== सदस्य:जट द्वारा अभद्र भाषा का प्रयोग एवं शीह (CSD) सांचा हटाना ==
नमस्ते प्रबंधकों,
मैंने हाल ही में नव-निर्मित पृष्ठ [[मनोजआनंद]] को 'साफ़ प्रचार' (मापदंड ल2) के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया था। इस पृष्ठ के निर्माता [[सदस्य:जट]] ने बिना किसी सुधार या उचित चर्चा के शीह (CSD) सांचे को हटा दिया।
इसके अतिरिक्त, वार्ता पृष्ठ पर गंभीर व्यक्तिगत हमले (WP:NPA का उल्लंघन) किए हैं। उन्होंने अपनी टिप्पणियों में "दलाली करना", "बद् दूआ लेना", "अपना जीवन दरिद्रता में गुजारने" और "औकात" जैसे असंसदीय और अभद्र शब्दों का प्रयोग किया है।([https://drive.google.com/file/d/1MGrtfqmduIAlj0vdqLCMAzq8RZZrObhb/view?usp=drivesdk Pdf देखिए])
मैंने उन्हें उनके वार्ता पृष्ठ पर नामांकन हटाने के संबंध में मानक चेतावनी भी दी थी, लेकिन उनका रवैया और भाषा विकिपीडिया के सहयोगात्मक माहौल के बिल्कुल विपरीत है।
कृपया इस मामले का संज्ञान लें, [[मनोजआनंद]] पृष्ठ (यदि अब तक नहीं हटाया गया है) की समीक्षा करें और सदस्य द्वारा किए गए व्यक्तिगत हमलों पर उचित प्रशासनिक कार्रवाई (चेतावनी या अवरोध) करें। धन्यवाद। --[[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 12:14, 10 मार्च 2026 (UTC)
:{{Ping|VIKRAM PRATAP7}} नमस्ते! [[मनोजआनंद]] को {{noping|संजीव बॉट}} द्वारा हटाया जा चुका है, अगर ये दोबारा ऐसा कार्य करते है, तो इन्हे संपादनो से अवरोधित किया जायेगा प्रबंधको द्वारा अगर सदस्य ने व्यक्तिगत हमला पुन:ह करता है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:10, 10 मार्च 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] सहृदय धन्यवाद
::@[[सदस्य:जट|जट]] को एक और मौका देने के लिए [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:22, 10 मार्च 2026 (UTC)
:::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय कृपया आप [[वार्ता:Vikram Singh Meena]] जांच लें [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:24, 10 मार्च 2026 (UTC)
::: विक्रम जी, जाँच की आवश्यकता नही,[[वार्ता:Vikram Singh Meena]] को शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया जा चुका है। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 13:38, 10 मार्च 2026 (UTC)
::::@[[सदस्य:Cptabhiimanyuseven|Cptabhiimanyuseven]] महोदय मैने इसे पहले भी नामांकित किया था और यह हट भी गया था, परंतु यूजर ने यह पृष्ठ दुबारा बना लिया जिस कारण मैने जांचने को कहा क्योंकि आपके आपस अतिरिक्त अधिकार हैं| [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:41, 10 मार्च 2026 (UTC)
::::अरे भाई आप की दिक्कत क्या है अब तो सुधार कर दिया है फिर भी आप ने Delete के लिए क्यों बोल रहे हो, और अगर आप को इस में दिक्कत लग रही है तो आप उनके instagram पर massage कर लो या फिर आप अपना कोई content दे दो जिससे मैं आप से बात कर सकु और जो दिक्कत हैं उसे सही कर सकु या फिर आप Delete कि जगह सुधार कर दो। [[विशेष:योगदान/~2026-15277-71|~2026-15277-71]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-15277-71|वार्ता]]) 07:08, 11 मार्च 2026 (UTC)
:::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, @[[सदस्य:जट|जट]] को जांच ले मैने 2 चेतावनी दें दी है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:22, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::अब मेरी क्या गलती है। [[सदस्य:जट|जट]] ([[सदस्य वार्ता:जट|वार्ता]]) 16:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:जट|जट]] महोदय, अपने [[जनता दल (यूनाइटेड)]] पर बर्बरता की है और [[ग्यासी]] पृष्ठ पर शीह नामांकन सांचे को हटाया है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:27, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::::जनता दल यूनाइटेड पर क्या बर्बरता करी है जरा बताओ। [[सदस्य:जट|जट]] ([[सदस्य वार्ता:जट|वार्ता]]) 16:28, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
:::::::::@[[सदस्य:जट|जट]] महोदय, अपने जानबूझकर की गई छेड़छाड़ करके ज्ञानसंदूक में पार्टी की विचारधारा '''मुस्लिमवाद''' को जोड़ा [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:34, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::::::वो एक गलती थी। [[सदस्य:जट|जट]] ([[सदस्य वार्ता:जट|वार्ता]]) 16:35, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::::ग्यासी एक बहुविकल्पीय पृष्ठ है, जिसे और सम्पादित किया जायेगा। उस पृष्ठ को अंग्रेजी (Gyasi) से हिंदी अनुवाद करके बनाया गया। तुम्हें क्या दिक्कत है भाई जो उस पर हटाने का टैग लगा दिया? ये साफ तानाशाही नहीं है क्या? [[सदस्य:जट|जट]] ([[सदस्य वार्ता:जट|वार्ता]]) 16:34, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
:::::::::@[[सदस्य:जट|जट]]: विकिपीडिया की नीतियों का पालन करना "तानाशाही" नहीं है।
:::::::::1. विचारधारा में "मुस्लिमवाद" जोड़ना 'सामान्य गलती' नहीं, बल्कि स्पष्ट बर्बरता है।
:::::::::2. नियम (WP:CSD) के अनुसार, पृष्ठ निर्माता स्वयं कभी भी 'हटाने का साँचा' नहीं हटा सकता।
:::::::::3. 'ग्यासी' पृष्ठ उस समय उल्लेखनीयता मापदंडों (WP:BIO) को पूरा नहीं कर रहा था।
:::::::::मैंने प्रबंधकों को सूचित कर दिया है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:40, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::::::ग्यासी पृष्ठ बिल्कुल सही था पर तुम्हारी तानाशाही ही बरकरार रहेगी, ये ही तुम बताना चाहते हो। खैर करवा दो प्रतिबंधित सम्पादन से। ऐसी की तैसी तुम्हारी [[सदस्य:जट|जट]] ([[सदस्य वार्ता:जट|वार्ता]]) 16:43, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
:::::::::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, मैने सदस्य जट जी को पहले ही अंतिम चेतावनी दे दी थी परंतु उन्होंने उसके उपरांत भी [[ग्यासी]] पृष्ठ से मेरे द्वारा लगाया शीह नामांकन टैग हटा दिया [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 03:09, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
== बांके चमार पृष्ठ को सुरक्षित करने का विचार ==
महोदय, यूजर @[[सदस्य:~2026-15392-32|~2026-15392-32]] ने उनके ऊपर अभद्र लेख लिखने का प्रयास किया था|([https://drive.google.com/file/d/1bKRbrGksG03hZ55N4H0W88w8Ar0W6mNQ/view?usp=drivesdk पीडीएफ फाइल]) हालांकि मैने बांके चमार को मैने अभी पूर्ववत किया है|([https://drive.google.com/file/d/1_NIR91inZk-Lf_I0nnpfX3DatQbB1mOP/view?usp=drivesdk फोटो]) परन्तु उपद्रवियों को पृष्ठ सुरक्षित कर दिया जाने पर रोका जा सकता है|
इसपर अवश्य विचार करें| [[User:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:VIKRAM PRATAP7|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 20:05, 10 मार्च 2026 (UTC)
== सदस्य:HHZy7 द्वारा लगातार बर्बरता ==
नमस्ते प्रबंधकों,
@[[सदस्य:HHZy7|HHZy7]] चेतावनी के पश्चात् भी बर्बरता तथा गलत तथ्यों का सम्पादन कर रहें है और मैने इन्हें 3 चेतावनी दी थी इनके सदस्य पृष्ठ पर <br/>
पृष्ठ [[लोक देवता]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:27, 9 अप्रैल 2026 (UTC)
:{{done}} अवरोधित – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 05:29, 12 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय एक बार सोचे रोलबैक अधिकार हेतु
:: केवल आग्रह है [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:30, 12 अप्रैल 2026 (UTC)
:::मैंने पहले ही अपना मत व्यक्त कर दिया है और निर्णय अन्य प्रबंधकों पर छोड़ दिया है। आप अच्छा काम कर रहे हैं, उसे जारी रखें। मेरा निवेदन है कि हर जगह पिंग करके एक ही प्रश्न बार-बार न पूछें। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 05:40, 12 अप्रैल 2026 (UTC)
== सदस्य ~2026-22212-57 द्वारा बार बार अपमानजनक सम्पादन करना ==
नमस्ते प्रबंधकों, @[[सदस्य:~2026-22212-57|~2026-22212-57]] चेतावनी के पश्चात् भी अपमानजनक सम्पादन कर रहा है, इनकी ip को अवरोधित करने का नामांकन करता हूं| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:03, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, यह फिर अपमानजनक सम्पादन कर रहें है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:07, 12 अप्रैल 2026 (UTC)
::{{done}} अवरोधित – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 05:28, 12 अप्रैल 2026 (UTC)
:::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] नए सदस्य @~2026-22503-37 ने हाल ही में [[बिहार]], [[नीतीश कुमार]] पृष्ठ पर कुछ अपमानजनक और आपत्तिजनक सामग्री जोड़ी है। मैंने 'संपादन युद्ध' (Edit War) की स्थिति से बचने के लिए इसे स्वयं पूर्ववत (Revert) नहीं किया है। कृपया आप इस संपादन की जाँच करें और सदस्य के खिलाफ उचित प्रशासनिक कार्रवाई करें। धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:40, 12 अप्रैल 2026 (UTC)
::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, सदस्य@[[सदस्य:~2026-22457-40|~2026-22457-40]] को हमेशा के लिए अवरोधित करें, मैने इन्हें 2 चेतावनी दी है तथा मैने [[पूर्ति आर्या]],[[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/पूर्ति आर्या]] पर एक एक पूर्ववत किया है| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:59, 12 अप्रैल 2026 (UTC)
== Ajaysingh Mer Rajput ko पूर्ण अवरोध ==
@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] महोदय, @[[सदस्य:Ajaysingh Mer Rajput ko|Ajaysingh Mer Rajput ko]] जी अवरोधित होने के पश्चात् भी अपने सदस्य वार्ता पृष्ठ प्रचार जोड़ रहें है, मेरा अनुरोध है कि उन्हें उनके वार्ता पृष्ठ को संपादित करने से भी अवरोधित करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:23, 17 अप्रैल 2026 (UTC)
== पृष्ठ नाम बदलाव अनुरोध ==
नमस्कार, [[विनीत कुमार]] असल में [[विनीत कुमार चौधरी]] के ऊपर लेख है। कृपया इन दोनों का विलय विनीत कुमार चौधरी पे कर दिया जाए। इसी क्रम में [[विनीत कुमार (अभिनेता)]] से 'अभिनेता' हटाया जा सकेगा। धन्यवाद। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 13:10, 17 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|हिंदुस्थान वासी]] जी, आप भी कर सकते हैं, क्या कोई समस्या आ रही है? या इतिहास विलय करना है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:00, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
::हां, विनीत कुमार वाले का इतिहास विलय कर दें। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 05:01, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
:::{{done}} – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF;">■</span>]] 16:20, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
::::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, अभी आपको [[विनीत कुमार (अभिनेता)]] से जुड़ते पृष्ठ में [[विनीत कुमार]] करना है। कुल 17 पृष्ठ हैं ऐसे। [[सदस्य:हिंदुस्थान वासी|<font color="80 00 80">हिंदुस्थान वासी</font>]]<sup> ''' [[सदस्य वार्ता:हिंदुस्थान वासी|वार्ता]]''' </sup> 10:38, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
== नए संपादित पृष्ठ को जोड़ने के संदर्भ में ==
महोदय ,
मैं ' मैथिलीशरण गुप्त की अनुवाद दृष्टि 'पर एक लेख लिखकर प्रकाशित करने की कोशिश कर रहा हूँ जो कि नहीं हो प रहा है| कृपया उसे प्रकाशित करें | [[सदस्य:Gourav Kumar Mahato|Gourav Kumar Mahato]] ([[सदस्य वार्ता:Gourav Kumar Mahato|वार्ता]]) 18:31, 18 अप्रैल 2026 (UTC)
:आपके विघटनकारी सम्पादनों के लिए आपको अस्थायी तौर पर प्रतिबंधित किया गया है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:01, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
== संभावित कठपुतली खातों की जाँच हेतु ==
नमस्ते प्रबंधकों!
मुझे संदेह है कि निम्नलिखित दो खाते एक ही व्यक्ति द्वारा चलाए जा रहे हैं और यह [[वि:कठपुतली|कठपुतली नीति]] का स्पष्ट उल्लंघन है:
* [[सदस्य:Harendra jakhar nagour]]
* [[सदस्य:Harendra jakhar degana]]
'''संदेह और प्रमाण का कारण:'''
इन दोनों खातों के "सदस्य पृष्ठ" ही इस बात का सबसे बड़ा प्रमाण हैं। दोनों के यूज़रनेम का पैटर्न एक समान है और इनके सदस्य पृष्ठों पर मौजूद सामग्री/जानकारी स्पष्ट रूप से यह साबित करती है कि यह एक ही व्यक्ति द्वारा संचालित किए जा रहे हैं।
कृपया इन खातों के सदस्य पृष्ठों और संपादन इतिहास की समीक्षा करें तथा नियमों के अनुसार उचित कार्रवाई करें। धन्यवाद! --[[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:55, 18 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]],@[[सदस्य: अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] और @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, जांच करें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 22:56, 18 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, हिन्दी विकिपीडिया पर स्थानीय तौर पर कठपुतली जाँच की सुविधा उपलब्ध नहीं है। इनके सदस्य पृष्ठों को हटा दिया जायेगा और इसके अतिरिक्त इनका कोई योगदान नहीं है। यदि प्रचार जारी रखते हैं तो प्रतिबंधित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:03, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी और त्वरित कार्रवाई के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:24, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
tqv1hnjlkneijcw5qrmbbeyeodnc4gg
दोसा (व्यंजन)
0
32956
6544290
6537860
2026-04-26T18:34:29Z
~2026-25361-30
921981
Small update add reference
6544290
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox prepared food|name=दोसा|image=Dosa at Sri Ganesha Restauran, Bangkok (44570742744).jpg|veg=veg|caption=[[सांभर]] और [[चटनी]] के साथ दोसा|course=|country={{flag|भारत}}|variations=[[मसाला दोसा]], रवा दोसा, घी रोस्ट दोसा, पनीर दोसा, अन्य और|main_ingredient=[[चावल]], [[उड़द दाल]]|served=गरम|region=[[दक्षिण भारत]]}}'''दोसा''' [[दक्षिण भारत]] का एक पतला पैनकेक या क्रेप है, जो मुख्य रूप से दाल और चावल के किण्वित घोल से बनाया जाता है। यह दिखने में कुछ हद तक क्रेप के समान है, यद्यपि साधारणतः दिलकश स्वादों पर जोर दिया जाता है (मीठे प्रकार भी उपलब्ध हैं)। इसकी मुख्य सामग्री चावल और काले चने हैं, जिन्हें एक साथ बारीक पीसकर नमक के साथ चिकना घोल बनाया जाता है, फिर किण्वित किया जाता है। दक्षिण भारतीय व्यंजनों में दोसा एक सामान्य व्यंजन है, लेकिन अब यह पूरे भारतीय उपमहाद्वीप में लोकप्रिय हो गया है। दोसा को परम्परा से चटनी और हाल के दिनों में साम्भर से के साथ गर्मागर्म परोसा जाता है। <ref>{{Cite web|url=https://www.fondpeace.com/blog/dosa-masala-dosa-perfect-guide|title=डोसा और मसाला डोसा: एक परफेक्ट गाइड|website=Fondpeace.com|access-date=26 अप्रैल 2026|language=hi-IN}}</ref>
== डोसा बनाने में सामान्य त्रुटियाँ ==
डोसा बनाते समय कुछ सामान्य त्रुटियाँ इसके स्वाद, बनावट और गुणवत्ता को प्रभावित कर सकती हैं। उदाहरण के लिए, घोल का अत्यधिक या अपर्याप्त किण्वन डोसे की बनावट तथा पाचन पर प्रभाव डाल सकता है। इसी प्रकार, अधिक मात्रा में सोडा का उपयोग स्वाद को बिगाड़ सकता है और स्वास्थ्य पर नकारात्मक प्रभाव डाल सकता है।
तवे का तापमान भी महत्वपूर्ण होता है; बहुत अधिक या बहुत कम तापमान पर डोसा सही प्रकार से नहीं बनता। इसके अतिरिक्त, अत्यधिक तेल का उपयोग या नॉन-स्टिक तवे का अधिक प्रयोग डोसे की पारंपरिक गुणवत्ता को कम कर सकता है। इसलिए संतुलित सामग्री, उचित किण्वन समय और सही तापमान का पालन करना आवश्यक माना जाता है।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:दक्षिण भारतीय खाना]]
{{आधार}}
097rw3a0h09kdejk6n6dcgfqs6h6ubb
रोहित शर्मा
0
34508
6544421
6537999
2026-04-27T08:23:32Z
Codylogan1
922022
/* कैरियर */
6544421
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक क्रिकेटर
| name = रोहित शर्मा
| image = Prime Minister Of Bharat Shri Narendra Damodardas Modi with Shri Rohit Gurunath Sharma (Cropped).jpg
| caption = शर्मा सन् 2024 मे
| fullname = रोहित गुरुनाथ शर्मा
| birth_date = {{Birth date and age|1987|4|30|df=yes}}
| birth_place = [[नागपुर]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]]
| family = <!-- only add notable family members -->
| heightm = 1.71
| batting = दाएँ हाथ से
| bowling = दाएँ हाथ से ऑफ़ ब्रेक
| role = बल्लेबाज
| Nickname = पाव शर्मा
| international = true
| internationalspan = 2007–वर्तमान
| country = भारत
| testdebutdate = 6 नवम्बर
| testdebutyear = 2013
| testdebutagainst = वेस्ट इंडीज
| testcap = 280
| lasttestdate = 7 मार्च
| lasttestyear = 2025
| lasttestagainst = ऑस्ट्रेलिया
| odidebutdate = 23 जून
| odidebutyear = 2007
| odidebutagainst = आयरलैंड
| odicap = 168
| lastodidate = 09 मार्च
| lastodiyear = 2025
| lastodiagainst = न्यूजीलैंड
| odishirt = 45
| T20Idebutdate = 19 सितंबर
| T20Idebutyear = 2007
| T20Idebutagainst = इंग्लैंड
| T20Icap = 17
| lastT20Idate = 29 june
| lastT20Iyear = 2024
| lastT20Iagainst = दक्षिण अफ्रीका
| T20Ishirt = 45
| club1 = [[मुंबई क्रिकेट टीम|मुंबई]]
| year1 = 2006/07–वर्तमान
| club2 = [[डेक्कन चार्जर्स]]
| year2 = 2008–2010
| clubnumber2 = 45
| club3 = [[मुंबई इंडियंस]]
| year3 = 2011–वर्तमान
| clubnumber3 = 45
| columns = 4
| column1 = [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट]]
| column2 = [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|वनडे]]
| column3 = [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय|टी२० अं]]
| column4 = [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट|एफसी]]
| matches1 = 52
| matches2 = 260
| matches3 = 149
| matches4 = 110
| runs1 = 3,677
| runs2 = 10,615
| runs3 = 3,853
| runs4 = 8,365
| bat avg1 = 46.54
| bat avg2 = 49.14
| bat avg3 = 31.32
| bat avg4 = 53.62
| 100s/50s1 = 10/16
| 100s/50s2 = 32/55
| 100s/50s3 = 5/29
| 100s/50s4 = 26/34
| top score1 = 212
| top score2 = 264
| top score3 = 123
| top score4 = 309*
| deliveries1 = 383
| deliveries2 = 598
| deliveries3 = 68
| deliveries4 = 2,153
| wickets1 = 2
| wickets2 = 9
| wickets3 = 1
| wickets4 = 24
| bowl avg1 = 112.00
| bowl avg2 = 58.00
| bowl avg3 = 113.00
| bowl avg4 = 48.08
| fivefor1 = 0
| fivefor2 = 0
| fivefor3 = 0
| fivefor4 = 0
| tenfor1 = 0
| tenfor2 = 0
| tenfor3 = 0
| tenfor4 = 0
| best bowling1 = 1/26
| best bowling2 = 2/27
| best bowling3 = 1/22
| best bowling4 = 5/41
| catches/stumpings1 = 51/–
| catches/stumpings2 = 92/–
| catches/stumpings3 = 58/-
| catches/stumpings4 = 94/-
| date = 13 नवंबर 2023
| source = {{URL|https://www.espncricinfo.com/india/content/player/34102.html|ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}
}}
रोहित गुरुनाथ शर्मा (जन्म 30 अप्रैल 1987) एक भारतीय अंतरराष्ट्रीय क्रिकेटर हैं और खेल के सभी प्रारूपों में भारतीय राष्ट्रीय क्रिकेट टीम के पूर्व कप्तान हैं।दाएं हाथ के शीर्ष क्रम के बल्लेबाज के रूप में, उन्हें व्यापक रूप से सर्वकालिक सर्वश्रेष्ठ सलामी बल्लेबाजों (ओपनर्स) में से एक माना जाता है। वह घरेलू क्रिकेट में मुंबई का और इंडियन प्रीमियर लीग (IPL) में मुंबई इंडियंस का प्रतिनिधित्व करते हैं। शर्मा 2007 टी20 विश्व कप और 2013 आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफी जीतने वाली टीमों के सदस्य थे, और 2024 टी20 विश्व कप तथा 2025 आईसीसी चैंपियंस ट्रॉफी के विजेता कप्तान थे।उनके नेतृत्व में मुंबई इंडियंस टीम ने 5 खिताब जीते हैं।<ref>{{cite news|title=Rohit Sharma profile and biography, stats, records, averages, photos and videos|url=http://www.espncricinfo.com/india/content/player/34102.html|accessdate=24 फरवरी 2022|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|language=en}}</ref>
उन्होंने अपने [[टेस्ट क्रिकेट|टेस्ट कैरियर]] की शुरुआत [[वेस्टइंडीज़ क्रिकेट टीम|वेस्टइंडीज क्रिकेट टीम]] के खिलाफ 09 नवम्बर 2013 को [[कोलकाता]] के [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]] <ref>{{cite news|last1=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]|title="Eden special for me, says Rohit Sharma"|url=http://timesofindia.indiatimes.com/west-indies-in-india-2013/top-stories/Eden-special-for-me-says-Rohit-Sharma/articleshow/25390032.cms|accessdate=28 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170820022233/http://timesofindia.indiatimes.com/west-indies-in-india-2013/top-stories/Eden-special-for-me-says-Rohit-Sharma/articleshow/25390032.cms|archive-date=20 अगस्त 2017|url-status=live}}</ref> मैदान पर खेलकर की थी उस मैच में रोहित ने 177 रनों की पारी खेली थी, उन्होंने 108 वनडे मैचों के बाद टेस्ट मैच खेला था। जबकि [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय]] क्रिकेट कैरियर की <ref>{{cite web|last1=क्रिकबज़|title="Rohit Sharma - the 'brothaman' is feted on twitter"|url=http://www.cricbuzz.com/cricket-news/66648/rohit-sharma-the-brothaman-is-feted-on-twitter|accessdate=28 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818150045/http://www.cricbuzz.com/cricket-news/66648/rohit-sharma-the-brothaman-is-feted-on-twitter|archive-date=18 अगस्त 2016|url-status=dead}}</ref>शुरुआत 23 जून 2007 को [[आयरलैण्ड क्रिकेट टीम]] के विरुद्ध की थी। इनके अलावा रोहित ने अपने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी-ट्वेन्टी]] में अपना पहला मैच 19 सितम्बर 2007 को [[इंग्लैंड क्रिकेट टीम]] के खिलाफ खेला था।
13 नवम्बर 2014 को [[कोलकाता]] के [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]] मैदान पर [[श्रीलंका क्रिकेट टीम|श्रीलंकाई टीम]] के खिलाफ बल्लेबाजी करते हुए '''264''' रनों की पारी खेलकर [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अन्तरराष्ट्रीय]] क्रिकेट में एक मैच में सबसे अधिक रन अर्थात सर्वोच्च स्कोर बनाकर नया कीर्तिमान कायम किया है। रोहित शर्मा एक दिवसीय क्रिकेट इतिहास में सबसे ज्यादा दोहरे शतक लगाने वाले पहले खिलाड़ी है। रोहित शर्मा क्रिकेट इतिहास में पहले ऐसे बल्लेबाज है जिन्होंने वनडे क्रिकेट में तीन दोहरे शतक, [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय|ट्वेन्टी-२० अन्तरराष्ट्रीय]] में दिया 5 शतक''''' है। उनकी कप्तानी में भारत ने 2018 में [[२०१८ एशिया कप|एशिया कप]] और [[निदास ट्रॉफी 2018|निदास ट्रॉफी]] जीती।<ref>{{cite web|url=https://www.timesnownews.com/sports/cricket/article/revealed-why-bcci-appointed-rohit-sharma-as-vice-captain-of-the-test-team/701889|title=Revealed: Why BCCI appointed Rohit Sharma as vice-captain of the Test team}}</ref>
[[फ़ोर्ब्स]] इण्डिया 2015 के भारत के 100 शीर्ष प्रसिद्ध व्यक्तियों में शर्मा को 8वाँ स्थान मिला। [[महेंद्र सिंह धोनी|महेन्द्र सिंह धोनी]] और [[गौतम गंभीर|गौतम गम्भीर]] के बाद अपनी टीम को आईपीएल खिताब दिलाने वाले तीसरे कप्तान हैं। [[२०१८ एशिया कप]] में रोहित शर्मा को भारतीय क्रिकेट टीम की कप्तानी मिली और फाइनल मैच में [[बांग्लादेश क्रिकेट टीम|बांग्लादेश]] को हराकर खिताब भी जीता।<ref>{{cite web|url=https://www.crictracker.com/top-5-players-with-most-sixes-in-t20i-cricket-history/|title=Top 5 Players with most sixes in T20I cricket history|date=30 मई 2021|website=crictracker|accessdate=27 अप्रैल 2026|url-status=live}}</ref>
2022 मे श्रीलंका के खिलाफ उन्होंने नया कीर्तिमान बनाया , वह T20 क्रिकेट में सबसे ज्यादा रन बनाने वाले खिलाड़ी बने | <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/rohit-sharma-most-runs-in-t20-cricket-record-virat-kohli-martin-guptill-ind-vs-sl-lucknow-t20-tspo-1417588-2022-02-24/?utm_source=Wikipedia_wp|title=Rohit Sharma: रोहित शर्मा ने रचा इतिहास, T20 क्रिकेट में सबसे ज्यादा रन बनाने वाले खिलाड़ी बने, विराट कोहली भी पीछे|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-16}}</ref>
रोहित टी-20 इंटरनेशनल में सबसे ज्यादा बार 51+ स्कोर करने वाले खिलाड़ी हैं| उन्होंने ये रिकॉर्ड २०२१ में न्यूजीलैंड के खिलाफ कोलकाता में अपने नाम किया था | इसी दौरान रोहित शर्मा ने टी-20 इंटरनेशनल में अपने 200 से ज्यादा छक्के पुरे करने वाले दुनिया के एक मात्र खिलाड़ी बने हैं
 रोहित शर्मा की कप्तानी में भारत ODI World Cup 2023 में उपविजेता रही और T-20 2024 में भारत विश्व विजयी बनी ।
<ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/rohit-sharma-record-most-sixes-in-t20-internationals-most-runs-virat-kohli-ind-vs-nz-tspo-1360635-2021-11-21|title=Ind Vs Nz, Rohit Sharma: कैप्टन रोहित का जलवा...इस मामले में कोहली से भी आगे निकले, छक्के जड़ने में भी कमाल|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-23}}</ref>
==biography==
रोहित शर्मा का जन्म [[भारतीय]] राज्य [[महाराष्ट्र]] के [[नागपुर]] ज़िले के ''बंसोड़'' क्षेत्र में ३० अप्रैल १९८७ को एक ब्राह्मण परिवार में हुआ था। इनकी माता पूर्णिमा शर्मा जो [[विशाखपट्नम|विशाखापट्नम]] से है।<ref>{{cite web|title=Telugu connection to Twenty20 World Cup|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-national/tp-andhrapradesh/telugu-connection-to-twenty20-world-cup/article1916899.ece|publisher= [[द हिन्दू]]|accessdate=२८ जनवरी २०१७}}</ref> जबकि इनके पिता गुरुनाथ शर्मा जो किसी परिवहन कम्पनी में देखभाल करने वाले (caretaker) है। शर्मा का लालन पालन [[डोम्बिवली|बोरीवली]] में उनके दादा और चाचा के साथ हुआ था क्योंकि उनके पिता की आय काफी कम थी।<ref name=attra/><ref name=promise>{{cite web|title=Rohit’s kept his promise|url=http://archive.indianexpress.com/news/rohit-s-kept-his-promise/276142/0|publisher=[[द इंडियन एक्सप्रेस]]|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20171119055808/http://archive.indianexpress.com/news/rohit-s-kept-his-promise/276142/0|archive-date=19 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref name=attra>{{cite web|title=Forthcoming attraction|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/339913.html|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170906000805/http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/339913.html|archive-date=6 सितंबर 2017|url-status=live}}</ref> इनका एक छोटा भाई भी है जिसका नाम विशाल शर्मा है।<ref name=promise/>
रोहित ने सन् १९९९ में अपने चाचा की आय से एक [[क्रिकेट|क्रिकेट कैम्प]] में खेलना आरम्भ किया था।उस समय रोहित के कोच दिनेश लाड थे और उन्होंने कहा था कि तुम अपनी विद्यालय को बदल कर ''स्वामी विवेकानंद इंटरनेशनल स्कूल'' में आ जाओ क्योंकि लाड वहीं पर कोच के पद पर कार्यरत थे इस कारण रोहित को क्रिकेट खेलने में ज्यादा सुविधा मिल सके।
उस समय रोहित को उस विद्यालय में जाने का मौका नहीं मिल पाया था और तब उन्होंने छात्रवृत्ति के लिए भी मांग की थी।<ref name=attra/> बाद में रोहित ने अपने क्रिकेट कैरियर की शुरुआत एक ''ऑफ़ स्पिनर'' के तौर पर की थी लेकिन बाद में लाड ने शर्मा को सलाह दी की तुझमें [[बल्लेबाज़|बल्लेबाज]] की काबिलियत ज्यादा है इसलिए एक अच्छा बल्लेबाज बनने का प्रयास करो, तब रोहित आठवें नम्बर पर बल्लेबाजी करते थे और लाड ने बाद में इनको ''ओपनिंग'' करने के लिए भेजना शुरू किया। जैसे ही रोहित ने बल्लेबाजी में मुख्य कदम रखा और पहली बार ओपनिंग की उस मैच में अपना पहला शतक जड़ा था।<ref>{{cite web|title=द अनटोल्ड स्टोरी ऑफ़ रोहित शर्मा...|url=http://www.abplive.in/sports/the-untold-story-of-rohit-sharma-104963|publisher=एबीपी लाइव|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170417023626/http://www.abplive.in/sports/the-untold-story-of-rohit-sharma-104963|archive-date=17 अप्रैल 2017|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite news|url=https://www.nayaindia.com/sports/wavin-made-rohit-sharma-its-brand-ambassador-465576.html|title=Wavin ने रोहित शर्मा को बनाया अपना Brand Ambassador|work=NayaIndia|access-date=15/07/2024|archive-date=15 जुलाई 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240715131513/https://www.nayaindia.com/sports/wavin-made-rohit-sharma-its-brand-ambassador-465576.html|url-status=dead}}</ref>
==कैरियर==
===घरेलू क्रिकेट===
रोहित शर्मा ने अपने [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए क्रिकेट]] की शुरुआत मार्च २००५ में वेस्ट जॉन की तरफ से खेलते हुए सेंट्रल जॉन के खिलाफ [[देवधर ट्रॉफी]] में [[ग्वालियर]] में की थी। <ref>{{cite web|title=Deodhar Trophy:Central Zone v West Zone at Gwalior, 25 February 2006|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/264826.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=25 February 2006|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071101014257/http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/264826.html|archive-date=1 नवंबर 2007|url-status=dead}}</ref> उसके बाद उसी प्रतियोगिता के एक मैच में रोहित ने शानदार बल्लेबाजी की और महज १२३ गेंदों पर जबरदस्त १४२ रन बनाए यह मैच नार्थ जॉन के खिलाफ [[उदयपुर]] में खेला गया था।<ref>{{cite web|title=Vidyut and Rao power South to big win|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/239442.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=3 March 2006|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071211211318/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/239442.html|archive-date=11 दिसंबर 2007|url-status=dead}}</ref> इस शतक से रोहित को काफी फायदा हुआ।<ref name="selection">{{cite web|title='I was expecting the call-up' – Rohit Sharma|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/256094.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=9 August 2006|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821123647/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/256094.html|archive-date=21 अगस्त 2006|url-status=dead}}</ref>इसके बाद [[अबू धाबी]] में भारत ए की तरफ से खेलते हुए हुए रोहित ने शानदार प्रदर्शन किया और बाद में ''चैंपियंस ट्रॉफी'' के लिए ३० सदस्य टीम में चुना गया।<ref name="selection"/> हालांकि अंतिम सदस्य टीम में रोहित को जगह नहीं मिल पायी थी इसके बाद इन्होंने अपने [[रणजी ट्रॉफी]] शुरुआत की और बाद में एन के पी सेल्व चैलेंज ट्रॉफी में भी चुने गए।<ref name="selection"/>
[[File:Rohit Sharma fielding.jpg|thumb|upright|left|रोहित शर्मा क्षेत्ररक्षण के लिए अभ्यास]]
शर्मा ने [[एलाइट समूह क्रिकेट सूची|लिस्ट ए क्रिकेट]] के बाद [[प्रथम श्रेणी क्रिकेट]] की शुरुआत भारत ए के लिए न्यूजीलैंड ए के खिलाफ जुलाई २००६ में [[चार्ल्स डार्विन|डार्विन]] में की थी।<ref>{{cite web|title= Top End Series:India A v New Zealand A at Darwin, 11–14 July 2006|url= http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/246723.html|publisher= [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date= July 2006|accessdate= २८ जनवरी २०१७|archive-url= https://archive.today/20130120040227/http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/246723.html|archive-date= 20 जनवरी 2013|url-status= dead}}</ref> इन्होंने [[रणजी ट्रॉफी]] कैरियर की शुरुआत [[मुम्बई]] क्रिकेट टीम के लिए २००६/०७ में की थ।<ref name="revival">{{cite web|first=Sidharth|last=Monga|title=Leaders of a revival|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/279084.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=6 February 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://archive.today/20130408054711/http://content-ind.cricinfo.com/india/content/story/279084.html|archive-date=8 अप्रैल 2013|url-status=dead}}</ref> उस दौरान रोहित ने [[गुजरात]] टीम के खिलाफ २६७ गेंदों पर शानदार २०५ रन बनाए थे।<ref name="revival"/> रोहित ने फाइनल मुकाबले में बंगाल के खिलाफ अर्द्धशतक से [[मुम्बई]] प्रतियोगिता में बना रहा।<ref>{{cite web|title=Ranji Trophy Super League final:Mumbai v Bengal at Mumbai, 2–5 February 2007|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/263126.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=February 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011200039/http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/263126.html|archive-date=11 अक्तूबर 2007|url-status=dead}}</ref>
अक्तूबर २०१३ में [[अजीत आगरकर|अजीत अगरकर]] ने संन्यास ले लिया था और रोहित [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में [[मुंबई इंडियंस|मुम्बई इंडियन्स]] टीम के कप्तान बन गए और अब तक सबसे सफल कप्तान है। रोहित के लगातार अच्छे प्रदर्शन के कारण २०१३-१४ के सीजन में [[मुम्बई]] टीम का कप्तान नियुक्त किया गया।
===अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट===
रोहित शर्मा को नियमित ओवरों के खेल में २००७ में [[भारतीय क्रिकेट टीम]] ने [[आयरलैण्ड]] का दौरा किया उसमें शामिल किया गया था। इसके बाद इन्होंने अपने [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट कैरियर की शुरुआत बेलफास्ट में [[आयरलैण्ड क्रिकेट टीम|आयरलैण्ड टीम]] के खिलाफ की, हालांकि उस मैच में इनको बल्लेबाजी करने का मौका नहीं मिल पाया था।<ref>{{cite web|title=Only ODI:Ireland v India at Belfast, 23 June 2007|url=http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/293071.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=23 June 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080423080630/http://content-ind.cricinfo.com/india/engine/match/293071.html|archive-date=23 अप्रैल 2008|url-status=dead}}</ref>
लेकिन आखिरकार रोहित ने अच्छा प्रदर्शन करते हुए २० सितम्बर २००७ को [[२००७ आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०]] में [[दक्षिण अफ्रीका]] के खिलाफ जबरदस्त ४० गेंदों पर ५० रन बनाए।<ref name="IndVSA">{{cite web|title=ICC World Twenty20 24th Match, Group E:India v South Africa at Durban, 20th September 2007|url=http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/287876.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=20 September 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080207190824/http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/287876.html|archive-date=7 फ़रवरी 2008|url-status=dead}}</ref> और उस मैच में जीत भी मिली थी जिसके कारण भारत प्रतियोगिता के सेमीफाइनल में पहुंचा था। उस मैच में [[भारतीय क्रिकेट टीम|भारतीय टीम]] ने महज ६१ रनों पर ४ विकेट खो दिए बाद में कप्तान [[महेंद्र सिंह धोनी]] के साथ मिलकर ८५ की भागीदारी की और भारत कुल ५ विकेट खोकर १५३ रनों तक पहुँच पाया था।<ref name="IndVSA"/> साथ ही उस मैच का ''मैन ऑफ़ द मैच'' भी रोहित को चुना गया था।<ref name="IndVSA"/> बाद में उसी विश्व ट्वेन्टी २० के [[२००७ आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २० फाइनल|फाइनल]] मुकाबले में [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|पाकिस्तान टीम]] के खिलाफ मात्र १६ गेंदों पर ३० रनों की पारी खेली थी।<ref>{{cite web|title=ICC World Twenty20-final:India v Pakistan at Johannesburg, 24th September 2007|url=http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/287879.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=24 September 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080129145327/http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/287879.html|archive-date=29 जनवरी 2008|url-status=dead}}</ref>
१८ नवम्बर २००७ को [[राजस्थान]] के [[जयपुर]] के [[सवाई मान सिंह स्टेडियम|सवाई मानसिंह स्टेडियम]] पर [[पाकिस्तान]] के खिलाफ रोहित शर्मा ने अपना पहला [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट में अर्द्धशतक लगाया।<ref>{{cite web|title=Pakistan in India ODI Series-5th ODI:India v Pakistan at Jaipur, 18th November 2007|url=http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/297805.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=18 November 2007|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080123192816/http://content-ind.cricinfo.com/statsguru/engine/match/297805.html|archive-date=23 जनवरी 2008|url-status=dead}}</ref> और बाद में २००७-०८ की कॉमनवेल्थ बैंक श्रृंखला के लिए १६ सदस्य टीम में चुने गए जो [[ऑस्ट्रेलिया]] में होने वाली थी।<ref>{{cite web|title=Ganguly dropped as selectors focus on youth|url=http://content-ind.cricinfo.com/cbs/content/story/332389.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=20 January 2008|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20081229225123/http://content-ind.cricinfo.com/cbs/content/story/332389.html|archive-date=29 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref> वहां उस श्रृंखला में इन्होंने ३३.५७ की औसत से कुल २ अर्द्धशतकों की मदद से २३५ रन बनाए जिसमें फाइनल मुकाबले में [[सिडनी]] में शानदार ६६ रनों की पारी खेली।<ref>{{cite web|title=Most runs-Commonwealth Bank Series, 2007/08|url=http://stats.cricinfo.com/cbs/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3160;type=tournament|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20100610025410/http://stats.cricinfo.com/cbs/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3160;type=tournament|archive-date=10 जून 2010|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Commonwealth Bank Series-1st Final:India v Australia at Sydney, 2nd March 2008|url=http://content-ind.cricinfo.com/cbs/engine/current/match/291371.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=2 March 2008|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20080421195440/http://content-ind.cricinfo.com/cbs/engine/current/match/291371.html|archive-date=21 अप्रैल 2008|url-status=dead}}</ref> यह कॉमनवेल्थ श्रृंखला रोहित के लिए बहुत अच्छी रही।
हालांकि, उनकी वनडे के प्रदर्शन में बाद में कुछ कठिनाइयों का सामना करना पड़ा और उसके मध्यक्रम स्थिति में [[सुरेश रैना]] ने जगह ले ली।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/content/story/441139.html|title=Tendulkar opts out of Bangladesh tri-series|date=25 December 2009|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Cricinfo staff|quote=Rohit, 22, who was dropped from India's ODI squad after an extended run of disappointing scores in limited-overs cricket, last played in the West Indies in July and was pushed aside by Virat Kohli...|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919065857/http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/content/story/441139.html|archive-date=19 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref>
दिसम्बर २००९ में इन्होंने [[रणजी ट्रॉफी]] के एक मैच में तिहरा शतक लगाया था जिसके कारण चयनकर्ताओं सोचने पर मजबूर कर दिया<ref>{{cite web|title=Rohit Sharma Scored a Triple Century in the Ranji Trophy|url=http://sportzwiki.com/cricket/rohit-sharma-scored-a-triple-century-in-the-ranji-trophy;type=tournament|publisher=स्पोर्टज़ विकी|accessdate=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20150117220755/http://sportzwiki.com/cricket/rohit-sharma-scored-a-triple-century-in-the-ranji-trophy|archive-date=17 जनवरी 2015|url-status=dead}}</ref> और फिर बाद में इनको त्रिकोणीय श्रृंखला के लिए [[बांग्लादेश]] में वनडे टीम में वापस बुलाया गया था क्योंकि उस समय [[सचिन तेंदुलकर]] को आराम दिया गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/content/story/441139.html|title=Tendulkar opts out of Bangladesh tri-series|date=25 December 2009|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Cricinfo staff|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919065857/http://www.espncricinfo.com/tri-bdesh2010/content/story/441139.html|archive-date=19 सितंबर 2016|url-status=live}}</ref> हालांकि, [[विराट कोहली]] और [[सुरेश रैना]] अंतिम एकादश में इनसे पहले चयन किया गया था, लेकिन उनको भारत के पांच मैचों में से किसी में नहीं खेल पाए थे।
फ़रवरी २०१० में रोहित शर्मा को [[भारतीय क्रिकेट टीम|भारतीय टेस्ट टीम]] के लिए बुलाया गया था क्योंकि उस दौरान [[वी वी एस लक्ष्मण]] चोट से जूझ रहे थे इस कारण शर्मा को अपना पहला टेस्ट मैच खेलना का मौका दिया गया। लेकिन बाद में बल्लेबाज के बजाय बल्लेबाज और विकेटकीपर दोनों के लिए [[रिद्धिमान साहा]] को शामिल किया।
रोहित ने अपना पहला वनडे शतक २८ मई २०१० को [[ज़िम्बाब्वे क्रिकेट टीम]] के खिलाफ बनाया था उस मैच में इन्होंने ११४ रनों की पारी खेली थी। और बाद में अगले ही मुकाबले ३० मई २०१० को त्रिकोणीय श्रृंखला में [[श्रीलंका]] के खिलाफ एक और शतक लगा दिया था उस मैच में रोहित ने [[नाबाद]] ११० रन बनाए थे।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/zim-tri2010/content/story/461152.html|title=Taylor and Ervine seal terrific win|date=28 May 2010|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Sidharth Monga|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421034618/http://www.espncricinfo.com/zim-tri2010/content/story/461152.html|archive-date=21 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/zim-tri2010/content/story/461337.html|title=Rohit's second ton seals comfortable win|date=30 May 2010|accessdate=2014-02-25|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Sriram Veera|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202212302/http://www.espncricinfo.com/zim-tri2010/content/story/461337.html|archive-date=2 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref>
इनको [[२०११ क्रिकेट विश्व कप]] में भारतीय टीम में जगह नहीं दी गई थी।<ref>{{cite web |title=No Rohit Sharma in World Cup squad|url=http://www.espncricinfo.com/icc-cricket-world-cup-2011/content/story/497102.html?CMP=chrome|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=२८ जनवरी २०१७}}</ref>
लेकिन [[इंडियन प्रीमियर लीग]] के बाद २०११ में [[वेस्ट इंडीज़ संघ|वेस्टइंडीज़]] दौरे के लिए इनको टीम में चुना गया उस समय टीम में कई दिग्गजों को आराम दिया था जिसमें [[सचिन तेंदुलकर]], [[वीरेन्द्र सहवाग|वीरेंद्र सहवाग]] कप्तान [[महेंद्र सिंह धोनी]] थे जबकि [[गौतम गंभीर]] और [[युवराज सिंह]] दोनों चोटों से जूझ रहे थे।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/516872.html|title=Tendulkar, Yuvraj, Gambhir out of entire WI tour|date=27 May 2011|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=ESPNcricinfo staf|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007122358/http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/516872.html|archive-date=7 अक्तूबर 2017|url-status=live}}</ref> इस कारण तब उस दौरे में [[सुरेश रैना]] को कप्तानी सौंपी गई थी। लेकिन रोहित ज्यादा कुछ नहीं कर पाये और केवल टी२० में २३ गेंदों पर २६ रन बना सके थे। हालांकि उस मैच में भारत को जीत भी मिली थी।
फिर बाद में वनडे श्रृंखला में रोहित ने अच्छी शुरुआत की और पहले ही मुकाबले में अच्छी बल्लेबाजी करते हुए [[नाबाद]] ७५ गेंदों पर ६८ रनों की पारी खेली जिसमें ४ चौके और १ छक्का भी लगाया और साथ ही ''मैच का सर्वोच्च खिलाड़ी'' भी चुना गया था।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/518690.html|title=Rohit helps India prevail in battle of attrition|date=6 June 2011|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Sidharth Monga|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204235/http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/518690.html|archive-date=17 मई 2017|url-status=live}}</ref> तीसरा वनडे मैच जो कि सर विवियन रिचर्ड्स मैदान पर खेला गया था उस मैच में रोहित शर्मा ने ९१ गेंदों पर उम्दा बल्लेबाजी करते हुए ९१ रन बनाए थे। उस मैच में भारत के ६ विकेट मात्र ९२ रनों पर गिर गए थे बाद में [[रोहित शर्मा]] ने [[हरभजन सिंह]] के साथ मिलकर अच्छी भागीदारी की और भारत को मैच जीताने में सफल हुए।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/518690.html|title=Rohit Sharma outdoes Andre Russell's heroics|date=11 June 2011|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=Sidharth Monga|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517204235/http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/content/story/518690.html|archive-date=17 मई 2017|url-status=live}}</ref> रैना की कप्तानी में उस समय रोहित ने जबरदस्त प्रदर्शन किया और पहली बार वनडे में ''मैन ऑफ़ द सीरीज'' के विजेता बने।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/engine/match/489225.html?innings=2;page=1;view=commentary|title=5th ODI: West Indies v India at Kingston, Jun 16, 2011 | Cricket Commentary | ESPN Cricinfo|publisher=[[ईएसपीएन]]|quote=Rohit Sharma is the Man of the Series. Rohit: "Was important...|access-date=28 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924232814/http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/engine/match/489225.html?innings=2;page=1;view=commentary|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> इनकी अच्छी फॉर्म आगे चलती रही और एक बार फिर ''मैन ऑफ़ द सीरीज'' बने लेकिन इस बार भारत की सरजमी पर और वो भी विंडीज के खिलाफ।<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/engine/match/489225.html?innings=2;page=1;view=commentary|title=5th ODI: India v West Indies at Chennai, Dec 11, 2011 | Cricket Commentary | ESPN Cricinfo|publisher=[[ईएसपीएन]]|quote=Rohit Sharma is the Man of the Series. He says, "I didn't want...|access-date=28 जनवरी 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924232814/http://www.espncricinfo.com/west-indies-v-india-2011/engine/match/489225.html?innings=2;page=1;view=commentary|archive-date=24 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> फिर बाद में रोहित को २०११–१२ सीरीज में शामिल किया गया।
२०१३ की चैम्पियन्स ट्रॉफी के लिए एक नया शीर्ष क्रम का बल्लेबाज ढूंढा गया और वह था [[शिखर धवन]] <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/icc-champions-trophy-2013/content/story/633951.html|title=No Gambhir, Yuvraj for Champions Trophy|date=4 May 2013|accessdate=२८ जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन]]|author=ESPNcricinfo staff|archive-url=https://web.archive.org/web/20170709000745/http://www.espncricinfo.com/icc-champions-trophy-2013/content/story/633951.html|archive-date=9 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref> इस तरह भारत को रोहित शर्मा के साथ [[शिखर धवन]] जैसा खिलाड़ी मिला। और भारत के इन सालामी बल्लेबाजों की वजह से भारत ''२०१३ की चैम्पियन्स ट्रॉफी'' भी जीत सका था। रोहित की अच्छी फॉर्म जारी रही और फिर २०१३ में [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट टीम|ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम]] को भारत बुलायी गयी, इस श्रृंखला में रोहित ने एक मैच में १४१ रन [[जयपुर]] में बनाये थे हालांकि उस मैच में आउट हो गए थे लेकिन एक अन्य मैच [[बंगलौर|बैंगलोर]] में १५८ गेंदों पर २०९ बनाकर भारतीय टीम का नया रिकॉर्ड बनाया साथ ही मैच में अकेले रोहित ने १६ छक्के लगाकर [[ऑस्ट्रेलिया]] के [[शेन वॉटसन]] के लगाए १५ छक्कों का रिकॉर्ड भी तोड़ दिया था और वनडे की एक पारी में किसी बल्लेबाज द्वारा सर्वाधिक छक्के लगाने का रिकॉर्ड बना दिया।
[[File:2015 CWC I v UAE 02-28 Sharma (01) (cropped).JPG|thumb|शर्मा ऑस्ट्रेलिया में [[२०१५ क्रिकेट विश्व कप]] के दौरान]]
नवम्बर २०१३ में [[सचिन तेंदुलकर]] की विदाई वाली श्रृंखला में रोहित को खेलने का मौका मिला था और इन्होंने अपना पहला मैच [[कोलकाता]] के [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]] मैदान पर [[वेस्ट इंडीज़ संघ|वेस्टइंडीज़]] के खिलाफ खेला गया था और उस मैच में १७७ रन बनाकर दूसरे सबसे सफल खिलाड़ी बन गए जिन्होंने पहले टेस्ट में शतक लगाया। अब तक भारत के कुछ ही ऐसे खिलाड़ी है जिन्होंने अपने पहले टेस्ट मैच शतक लगाया जिसमें रोहित भी शामिल है। ये आगे बढ़ते रहे और [[मुम्बई]] के [[वानखेड़े स्टेडियम]] पर नाबाद १११ रन बनाए और तीसरे भारतीय खिलाड़ी बने जिन्होंने लगातार शुरुआती दोनों टेस्ट मैचों में शतक लगाया हो, इससे पूर्व १९९६ में [[सौरव गांगुली]] ने [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] के खिलाफ और [[मोहम्मद अजहरुद्दीन]] ने १९८४ में लगातार दो मैचों में शतक ठोके थे।
२०१० में रोहित शर्मा दुनिया के ऐसे पहले बल्लेबाज बन गए जिन्होंने [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] मैचों में २५० से ज्यादा रन बनाए हो और साथ ही दो बार दोहरे शतक लगाए हो। इन्होंने एक बार फिर [[कोलकाता]] के [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]] पर कारनामा किया और [[श्रीलंका]] टीम के खिलाफ २६४ रनों की पारी खेली थी और पूरे क्रिकेट जगत को दंग कर दिया था। इससे पूर्व भारत के ही [[वीरेन्द्र सहवाग|वीरेंद्र सहवाग]] का सर्वाधिक २१९ रनों का स्कोर था।<ref name=":0">{{Cite web|url = http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/216972.html|title = Records / One-Day Internationals / Batting records / Most runs in an innings|date = |accessdate = २८ जनवरी २०१७|work = [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|archive-url = https://web.archive.org/web/20121109164828/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/216972.html|archive-date = 9 नवंबर 2012|url-status = live}}</ref><ref name="ODI264">{{cite web |title=Rohit Sharma: India batsman hits highest ever ODI score |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/30038630 |publisher=बीबीसी स्पोर्ट्स |date=13 November 2014 |accessdate=२८ जनवरी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20151013034953/http://www.bbc.co.uk/sport/0/cricket/30038630 |archive-date=13 अक्तूबर 2015 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mid-day.com/articles/rohit-sharma-creates-history-sets-new-odi-records-at-eden/15763176|title=Rohit Sharma creates history, sets new ODI records at Eden|date=17 November 2014|work=मिड डे|accessdate=२८ जनवरी २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20161219190817/http://www.mid-day.com/articles/rohit-sharma-creates-history-sets-new-odi-records-at-eden/15763176|archive-date=19 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref>
०२ अक्तूबर २०१५ को [[दक्षिण अफ्रीका]] के खिलाफ टी२० मैच में एचपीसीए क्रिकेट स्टेडियम, [[धर्मशाला, हिमाचल प्रदेश]] में शानदार बल्लेबाजी करते १०६ रनों की पारी खेली थी इसके साथ ही रोहित दूसरे भारतीय ऐसे खिलाड़ी बन गए जिन्होंने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी-ट्वेन्टी]] क्रिकेट में शतक लगाया हो, इससे पूर्व यह कारनामा [[सुरेश रैना]] के नाम था। इसके साथ ही रोहित ऐसे पहले भारतीय खिलाड़ी बन गए जिन्होंने सभी प्रारूपों में शतक लगाये हो। फिर ११ अक्तूबर दौरे का पहला वनडे मैच खेला गया जिसमें १३३ गेंदों का सामना करते हुए १५० रन बनाए थे हालांकि वह मैच भारत अफ्रीका के ३०३ रनों का पीछा करते हुए हारी थी। फिर बाद में एक अन्य श्रृंखला जो [[ऑस्ट्रेलिया]] में हुई थी वहां पर रोहित ने एक बार फिर लगातार दो शतक लगाए और श्रृंखला के अंतिम मैच में ९९ रनों की पारी खेली थी।<ref>{{cite news|title=Rohit, de Villiers hold their own in Kanpur furnace|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/928019.html|accessdate=23 October 2015|work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|date=२८ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20160402210719/http://www.espncricinfo.com/ci/content/story/928019.html|archive-date=2 अप्रैल 2016|url-status=live}}</ref> रोहित वनडे के अकेले ऐसे बल्लेबाज हैं जिन्होंने तीन दोहरे शतक लगाए हैं। उन्होंने आखिरी दोहरा शतक १३ दिसंबर २०१७ को श्रीलंका के खिलाफ कप्तान रहते हुए बनाया।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/sports/cricket/news/on-this-day-in-2017-rohit-sharma-blasted-his-3rd-double-ton-in-odis/articleshow/88250329.cms|title=On this day in 2017: Rohit Sharma blasted his 3rd double ton in ODIs {{!}} Cricket News - Times of India|last=Dec 13|first=ANI / Updated:|last2=2021|website=The Times of India|language=en|access-date=2022-04-06|last3=Ist|first3=11:56}}</ref>
2021 में रोहित शर्मा ने टी-20 वर्ल्ड कप खेलते हुए टी-20 इंटरनेशनल में अपने तीन हज़ार रन पूरे किए थे | <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/t20-world-cup-2021/story/t20-world-cup-rohit-sharma-record-3-thousand-runs-in-t20i-virat-kohli-tspo-1354040-2021-11-09|title=T20 WC: रोहित शर्मा ने रचा इतिहास, इस मामले में अब सिर्फ कोहली से पीछे|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-23}}</ref>
२७ फरवरी २०२२ को रोहित शर्मा [[ट्वेन्टी-२० अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट में [[पाकिस्तान क्रिकेट टीम]] के [[शोएब मलिक]] को पछाड़ते हुए सबसे ज्यादा मैच खेलने वाले खिलाड़ी बने।<ref>{{cite news |title=IND vs SL: रोहित शर्मा ने रचा इतिहास, सबसे ज्यादा टी-20 खेलने के मामले में पाकिस्तान के शोएब मलिक को पछाड़ा |url=https://www.aajtak.in/sports/cricket/story/rohit-sharma-most-t20i-played-by-a-player-shoaib-malik-rohit-in-india-vs-sri-lanka-t20-records-tspo-1419207-2022-02-27 |accessdate=27 फरवरी 2022 |work=[[आज तक]] |language=hi}}</ref>
== इंडियन प्रीमियर लीग ==
रोहित शर्मा [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में सफल खिलाड़ियों में से एक है और ये अन्तिम गेंद पर छक्के से जीताने में काफी क्षमता रखते है। अब तक इनके नाम आईपीएल में एक शतक और एक तिकड़ी भी है। रोहित शर्मा ने पहली बार २००८ आईपीएल में ७५०,००० यूएस डॉलर के लिए [[डेक्कन चार्जर्स]] के लिए हस्ताक्षर किया था।<ref>{{cite news|title=Dhoni tops Indian auction bidding|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/7252238.stm|publisher=बीबीसी|date=20 February 2008|accessdate=२९ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20101015061026/http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/cricket/7252238.stm|archive-date=15 अक्तूबर 2010|url-status=live}}</ref> ये [[२००८ इंडियन प्रीमियर लीग]] में सबसे ज्यादा रन बनाने वाले खिलाड़ियों में से एक थे जिन्होंने ३६.७२ की औसत से कुल ४०४ रन बनाए थे।<ref>{{cite web|title=Most runs:Indian Premier League, 2007/08|url=http://stats.cricinfo.com/ipl/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3519;type=tournament|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|year=2008|accessdate=२९ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20100918021510/http://stats.cricinfo.com/ipl/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3519;type=tournament|archive-date=18 सितंबर 2010|url-status=live}}</ref> इस कारण इनको २००८ आईपीएल में कुछ मैचों में ''ऑरेन्ज कैप'' पहनने का मौका भी मिला था।
रोहित शर्मा जब [[2011 इंडियन प्रीमियर लीग|२०११ इंडियन प्रीमियर लीग]] में [[रिकी पोंटिंग]] ने आईपीएल से संन्यास लिया था तब से [[मुंबई इंडियंस|मुम्बई इंडियन्स]] टीम के कप्तान है और आईपीएल के शीर्ष तीन कप्तानों में गिने जाते है। रोहित २००८ से २०१० तक [[डेक्कन चार्जर्स]] के लिए खेले थे जबकि २०११ से अब तक [[मुंबई इंडियंस|मुम्बई इंडियन्स]] के लिए खेल रहे है जिसमें ५ बार टीम को विजेता भी बनाया है।
रोहित शर्मा आईपीएल में सबसे ज्यादा मैच खेलने वाले प्लेयर्स की लिस्ट में नंबर-2 पर हैं उन्होंने अब तक 214 मैच खेले हैं | उनसे आगे महेंद्र सिंह धोनी हैं जिन्होंने अब तक 221 मैच खेले हैं | <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/ipl-2022/story/rohit-sharma-most-matches-in-ipl-records-dinesh-karthik-virat-kohli-dc-vs-mi-ipl-2022-tspo-1435707-2022-03-27|title=IPL 2022 Rohit Sharma: रोहित शर्मा ने अपने नाम किया ये स्पेशल रिकॉर्ड, विराट कोहली अभी भी पीछे|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-23}}</ref>
रोहित शर्मा ने आईपीएल में अब तक 214 मैच में 31.24 औसत से 5624 रन बनाये है जिसमे उनका 1 शतक भी शामिल है | <ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/sports/ipl-2022/story/rohit-sharma-most-matches-in-ipl-records-dinesh-karthik-virat-kohli-dc-vs-mi-ipl-2022-tspo-1435707-2022-03-27|title=IPL 2022 Rohit Sharma: रोहित शर्मा ने अपने नाम किया ये स्पेशल रिकॉर्ड, विराट कोहली अभी भी पीछे|website=आज तक|language=hindi|access-date=2022-05-23}}</ref>
18 अप्रैल 2024 को पंजाब किंग्स के खिलाफ खेलते हुए रोहित शर्मा ने एक साथ दो उपलब्धि हासिल कीं। मैच में उतरते ही वे आईपीएल में 250 मैच खेलने वाले एमएस धोनी के बाद दूसरे खिलाड़ी बने। साथ ही, रोहित शर्मा ने आईपीएल में बल्लेबाजी करते हुए 6500 रन पूरे किए।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/cricket/story-rohit-sharma-became-sixer-king-of-mumbai-indians-in-ipl-history-in-his-250th-game-also-complete-6500-runs-9796814.html|title=रोहित बने एमएस धोनी के बाद 250 मैच खेलने वाले दूसरे खिलाड़ी}}</ref>
===आईपीएल के संस्करणों में===
{| class="wikitable" style="text-align:center;" width:"100%"
|-
!colspan=11|रोहित शर्मा की आईपीएल में बल्लेबाजी की स्थिति
|-
! style="width:40px;"|साल !! style="width:200px;"|टीम !! style="width:30px;"|पारियां !! style="width:50px;"|रन !! style="width:40px;"|सर्वोच्च !! style="width:50px;"|औसत !! style="width:50px;"|स्ट्राईक रेट !! style="width:40px;"|100 !! style="width:40px;"|50 !! style="width:30px;"|चौके !! style="width:30px;"|छक्के
|-
| 2008 || rowspan=3|{{Cr-IPL|decc|R}}<ref>{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/ipl/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3519;type=tournament | title=Indian Premier League, 2007/08 / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20120508230944/http://stats.espncricinfo.com/ipl/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=3519%3Btype%3Dtournament | archive-date=8 मई 2012 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/ipl2010/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=5319;type=tournament | title=Indian Premier League, 2009/10 / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20120425003427/http://stats.espncricinfo.com/ipl2010/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=5319%3Btype%3Dtournament | archive-date=25 अप्रैल 2012 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/ipl2009/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=4801;type=tournament | title=Indian Premier League, 2009 / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20120510061019/http://stats.espncricinfo.com/ipl2009/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=4801%3Btype%3Dtournament | archive-date=10 मई 2012 | url-status=live }}</ref>|| 12 || 404 || 76* || 36.72 || 147.98 || 0 || 4 || 38 || 19
|-
| 2009 || 16 || 362 || 52 || 27.84 || 114. || 0 || 1 || 22 || 18
|-
| 2010 || 16 || 404 || 73 || 28.85 || 133.77 || 0 || 3 || 36 || 14
|-
| 2011 || rowspan="9" |{{Cr-IPL|mumb|R}}<ref>{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2011/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=5969;type=tournament | title=Indian Premier League, 2011 / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20120428043247/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2011/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=5969%3Btype%3Dtournament | archive-date=28 अप्रैल 2012 | url-status=live }}</ref><ref>{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=6680;type=tournament | title=Indian Premier League, 2012 / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20130703081739/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2012/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=6680%3Btype%3Dtournament | archive-date=3 जुलाई 2013 | url-status=live }}</ref> || 14 || 372 || 87 || 33.81 || 125.25 || 0 || 3 || 32 || 13
|-
| 2012 || 16 || 433 || 109* || 30.92 || 126.60 || 1 || 3 || 39 || 18
|-
| 2013 || 19 || 538 || 79* || 38.42 || 131.54 || 0 || 4 || 35 || 28
|-
| 2014 || 15 || 390 || 59*|| 30 || 129.13 || 0 || 3 || 31 || 16
|-
|2015
|16
|482
|98*
|34.42
|144.74
|0
|3
|41
|21
|-
|2016
|14
|489
|85*
|44.45
|132.88
|0
|5
|49
|16
|-
|2017
|17
|333
|67
|23.78
|121.97
|0
|3
|31
|09
|-
|2018
|14
|286
|94
|23.83
|133.02
|0
|2
|25
|12
|-
|2019
|15
|405
|67
|28.83
|128.57
|0
|2
|52
|10
|-
| colspan="2" |'''2008–2019 कुल'''<ref name="total">{{cite web | url=http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2014/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=117;type=trophy | title=Indian Premier League / Records / Most runs | accessdate=२९ जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20160521010601/http://stats.espncricinfo.com/indian-premier-league-2014/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=117;type=trophy | archive-date=21 मई 2016 | url-status=live }}</ref>|| 188 || 4898 ||'''109*'''||'''31.60'''||'''130.82'''||'''1'''||36|| 431 ||'''194'''
|}
==निजी जीवन==
[[File:Rohit Sharma with Ritika Sajdeh (cropped).jpg|thumb|रोहित और रीतिका सजदे अपनी सगाई के दौरान]]
अप्रैल २०१५ में रोहित शर्मा ने अपनी स्पोर्ट्स मैनेजर रितिका सजदेह से सगाई की थी और बाद में १३ दिसम्बर २०१५ को दोनों ने शादी कर ली।<ref>{{Cite news|url = http://www.ibtimes.co.in/photos/rohit-sharma-ritika-sajdeh-wedding-pictures-5117-slide-35293|title = Rohit Sharma and Ritika Sajdeh wedding Pictures|last = |first = |date = December 14, 2015|work = |access-date = २९ जनवरी २०१७|via = |archive-url = https://web.archive.org/web/20170606215229/http://www.ibtimes.co.in/photos/rohit-sharma-ritika-sajdeh-wedding-pictures-5117-slide-35293|archive-date = 6 जून 2017|url-status = live}}</ref>
==कीर्तिमान==
*०२ अक्तूबर २०१५ को रोहित शर्मा दूसरे भारतीय खिलाड़ी बने जिन्होंने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|ट्वेन्टी-ट्वेन्टी]] में शतक लगाया और साथ ही टी२० में एक पारी में सबसे ज्यादा रन बनाने खिलाड़ी भी बन गए। उस मैच में इन्होंने ६६ गेंदों पर १०६ रनों की पारी खेली थी। बाद में इनका रिकॉर्ड [[के एल राहुल|लोकेश राहुल]] ने [[वेस्टइंडीज़ क्रिकेट टीम|वेस्टइंडीज टीम]] के खिलाफ २७ अगस्त २०१६ को ११०[[नाबाद|*]] बनाकर तोड़ दिया।<ref>{{cite web | url=https://www.thequint.com/sports/2016/08/27/in-stats-india-lose-t20-but-rahul-binny-msd-enter-record-books-dhoni-virat-kohli-kl-rahul-west-indies | title=In Stats: India Lose T20 But Rahul, Binny, MSD Enter Record Books | work=क्विंट | accessdate=३० जनवरी २०१७ | archive-url=https://web.archive.org/web/20161023013147/https://www.thequint.com/sports/2016/08/27/in-stats-india-lose-t20-but-rahul-binny-msd-enter-record-books-dhoni-virat-kohli-kl-rahul-west-indies | archive-date=23 अक्तूबर 2016 | url-status=dead }}</ref> इससे पहले [[सुरेश रैना]] ने भारत की ओर से टी२० में शतक लगाया था।
* १३ नवम्बर २०१४ को रोहित [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट में एक मैच में सबसे ज्यादा रन बनाने वाले खिलाड़ी बन गए जिन्होंने [[श्रीलंका]]ई टीम के खिलाफ [[कोलकाता]] के [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]] मैदान पर २६४ रनों की पारी खेली थी। इनके अलावा इन्होंने वनडे क्रिकेट में दो बार दोहरे शतक लगाने का भी रिकॉर्ड बनाया। इससे पहले इन्होंने २०९ रनों की पारी खेली थी।<ref name=":0" />
* शर्मा ने [[शेन वॉटसन]] का एक मैच में ''छक्कों और चौकों से सबसे ज्यादा'' रन लेने का रिकॉर्ड भी तोड़ा। इन्होंने कुल १८६ रन छक्कों और चौकों से लिए।<ref>{{cite web|title=Most runs from fours and sixes in an innings|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283133.html|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|accessdate=३० जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20161125102135/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283133.html|archive-date=25 नवंबर 2016|url-status=live}}</ref>
* रोहित [[एक दिवसीय अंतर्राष्ट्रीय|एक दिवसीय अंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेट में एक मैच में सबसे ज्यादा ३३ चौके लगाकर पहले नम्बर पर है जिन्होंने सबसे ज्यादा चौके लगाए।<ref>{{Cite web|url = http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/284017.html|title = Records / One-Day Internationals / Batting records / Most fours in an innings|date = |accessdate = ३० जनवरी २०१७|work = [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|publisher = |last = |first = |archive-url = https://web.archive.org/web/20150223091738/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/284017.html|archive-date = 23 फ़रवरी 2015|url-status = live}}</ref>
* ११ अक्तूबर २०१५ को इन्होंने [[दक्षिण अफ्रीका]] के खिलाफ १५० रन बनाकर [[कानपुर]] में एक वनडे मैच में सबसे ज्यादा रन बनाने का रिकॉर्ड अपने नाम किया।
* रोहित शर्मा के नाम एक वनडे में सबसे ज्यादा १६ छक्के लगाने का रिकॉर्ड अपने नाम है।<ref>{{cite web|title=Most sixes in an innings|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283127.html|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३० जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303005852/http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283127.html|archive-date=3 मार्च 2016|url-status=live}}</ref>
* इनके नाम [[इंडियन प्रीमियर लीग]] में एक तिकड़ी भी है।<ref name="IPL2009.hatTrick">{{cite web|title=Sharma heroics ensure Deccan win|url=http://www.espncricinfo.com/ipl2009/content/story/403244.html|author=Siddhartha Talya|date=6 May 2009|accessdate=३० जनवरी २०१७|publisher=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226035538/http://www.espncricinfo.com/ipl2009/content/story/403244.html|archive-date=26 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref>
* १२ जनवरी २०१६ को इन्होंने [[ऑस्ट्रेलिया]] में जाकर [[पर्थ]] क्रिकेट मैदान पर [[ऑस्ट्रेलिया]] के खिलाफ [[नाबाद]] १७१ रनों की पारी खेलकर किसी मेहमान टीम के खिलाड़ी ने सबसे ज्यादा रन बनाने का रिकॉर्ड अपने नाम किया। इससे पहले एक वनडे में [[विव रिचर्ड्स|विवियन रिचर्ड्स]] के नाम नाबाद १५३ रन थे।<ref>{{Cite web|title = Rohit's big hundreds, Australia's big chases|url = http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/content/story/961515.html|website = [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]|access-date = ३० जनवरी २०१७|archive-url = https://web.archive.org/web/20160115052212/http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/content/story/961515.html|archive-date = 15 जनवरी 2016|url-status = live}}</ref>
* किसी द्विपक्षीय श्रृंखला में इन्होंने सबसे ज्यादा वनडे में ४९१ रन बनाए जो २०१३-१४ में [[ऑस्ट्रेलिया]] के खिलाफ बनाए थे।<ref>{{Cite web|title = Most runs in bilateral series|url = http://www.crictracker.com/most-runs-in-a-bilateral-series-in-odi/5/|access-date = 30 जनवरी 2017|archive-url = https://web.archive.org/web/20160924052642/http://www.crictracker.com/most-runs-in-a-bilateral-series-in-odi/5/|archive-date = 24 सितंबर 2016|url-status = dead}}</ref>
*वह ऑस्ट्रेलिया के खिलाफ ५० छक्के लगाने वाले पहले बल्लेबाज़ बन गए।
*वह एकमात्र ऐसे बल्लेबाज हैं जिन्होंने एकदिवसीय इतिहास में तीन दोहरे शतक लगाए हैं।
*वे दोहरा शतक बनाने के लिए वीरेंद्र सहवाग के बाद दूसरे कप्तान बने।
*रोहित ने सचिन तेंदुलकर के सबसे अधिक छक्के (४० छक्के) का रिकॉर्ड कैलेंडर वर्ष में ४१ छक्कों के साथ तोड़ दिया
*१३ दिसंबर, २०१७ को रोहित ने [[श्रीलंका]] के खिलाफ अपने करियर के तीसरे ओडीआई दोहरे शतक और मोहाली में किसी भी खिलाड़ी का सर्वोच्च स्कोर दर्ज करने के लिए श्रीलंका के खिलाफ २०८ रन बनाए।
*२२ दिसंबर २०१७ को, [[श्रीलंका क्रिकेट टीम|श्रीलंका]] के खिलाफ, रोहित ने अपने कैरियर का दूसरा टी-२० अंतर्राष्ट्रीय में शतक लगाया और साथ ही इन्होंने [[ट्वेन्टी ट्वेन्टी|टी२० अंतर्राष्ट्रीय क्रिकेट]] में संयुक्त रूप से सबसे तेज शतक बनाया। इन्होंने यह शतक सिर्फ ३५ गेंदों पर पूरा किया, इनसे पहले अफ्रीका के [[डेविड मिलर]] ने भी इतनी ही गेंदों पर शतक पूरा किया था।
*मई २०२०को इंडियन प्रीमियर लीक में पांचवा आईपीएल खिताब जीतने वाले इकलौते कप्तान बने है|
*१४ अप्रैल २०२४ को रोहित टी20 क्रिकेट में 500 छक्के जड़ने वाले पहले भारतीय खिलाड़ी बन गए। वह इस आंकड़े को छूने वाले कुल पांचवें प्लेयर हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.livehindustan.com/cricket/story-mi-vs-csk-rohit-sharma-created-history-after-hitting-500-sixes-becomes-the-second-player-in-the-world-to-achieve-this-feat-9768092.html|title=500 छक्के जड़ने वाले टी20 क्रिकेट के प्रथम भारतीय}}</ref>
==अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट में शतक==
{{Main|रोहित शर्मा के अंतरराष्ट्रीय क्रिकेट शतकों की सूची}}44
==पुरस्कार==
===टेस्ट क्रिकेट===
====मैन ऑफ़ द मैच पुरस्कार====
{| class="wikitable" style="width:95%; margin-left:10px"
|-
! style="background:cyan; color:black;"|क्रम सं॰
! style="background:cyan; color:black;"|श्रृंखला
! style="background:cyan; color:black;"|संस्करण
! style="background:cyan; color:black;"|मैच में प्रदर्शन
! style="background:cyan; color:black;"|परिणाम
|- style="background:white;"
| 1
| पहला टेस्ट – [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2013-14|वेस्टइंडीज क्रिकेट टीम का भारत दौरा]] टेस्ट श्रृंखला
| 2013/14
| पहली पारी: 177 (301 गेंदे: 23x4 1x6) <br> दूसरी पारी: DNB; 1
| {{cr|IND}} पारी और 51 रनों से जीता<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2013-14/engine/match/676525.html |title= India vs. West Indies, Eden Gardens, Kolkata, ३१ जनवरी २०१७ |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161212171039/http://www.espncricinfo.com/india-v-west-indies-2013-14/engine/match/676525.html |archive-date= 12 दिसंबर 2016 |url-status= live }}</ref>
|}
====मैन ऑफ़ द सीरीज़====
{| class="wikitable" style="width:95%; margin-left:10px"
|-
! style="background:cyan; color:black;"|क्रम सं॰
! style="background:cyan; color:black;"|श्रृंखला
! style="background:cyan; color:black;"|संस्करण
! style="background:cyan; color:black;"|मैच में प्रदर्शन
! style="background:cyan; color:black;"|परिणाम
|- style="background:white;"
| 1
| [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2013-14|वेस्टइंडीज क्रिकेट टीम का भारत दौरा]] टेस्ट श्रृंखला
| 2013/14
| 288 रन औसत से 288.00 ; 2 शतक.
| {{cr|IND}} ने 2–0 से श्रृंखला जीती<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/676519.html |title= West Indies in India Test Series, 2013 |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161210173017/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/676519.html |archive-date= 10 दिसंबर 2016 |url-status= live }}</ref>
|}
===वनडे क्रिकेट===
====मैन ऑफ़ द मैच====
{| class="wikitable" style="width:100%; margin-left:10px"
|-
! style="background:cyan; color:black;" |क्रम सं॰
! style="background:cyan; color:black;" |बनाम
! style="background:cyan; color:black;" |जगह
! style="background:cyan; color:black;" |दिनांक
! style="background:cyan; color:black;" |मैच में प्रदर्शन
! style="background:cyan; color:black;" |परिणाम
|- style="background:White;"
| 1
| {{cr|SRI}}
| [[क्वींस स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]]
| 30 मई 2010
| 101* (100 गेंदे: 6x4, 2x6); 1 रन आउट;
| {{cr|IND}} की 7 विकेट से जीते<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452147.html |title= Zimbabwe Triangular Series, 2010 – 2nd match |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170617120457/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452147.html |archive-date= 17 जून 2017 |url-status= live }}</ref>
|- style="background:white;"
| 2
| {{cr|WIN}}
| [[क्वींस पार्क ओवल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]]
| 6 जून 2011
| 68* (75 गेंदे: 3x4, 1x6); 1 कैच
| {{cr|IND}} की 4 विकेट से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489221.html |title= India in West Indies ODI Series, 2011 – 1st ODI |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170611182501/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489221.html |archive-date= 11 जून 2017 |url-status= live }}</ref>
|- style="background:white;"
| 3
| {{cr|WIN}}
| [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]]
| 29 नवम्बर 2011
| 72 (99 गेंदे: 3x4, 1x6); 2–0–8–0
| {{cr|IND}} की 1 विकेट से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536929.html |title= West Indies in India ODI Series, 2011 – 1st ODI |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170711165938/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/536929.html |archive-date= 11 जुलाई 2017 |url-status= live }}</ref>
|- style="background:white;"
| 4
| {{cr|AUS}}
| [[सवाई मान सिंह स्टेडियम|सवाई मानसिंह स्टेडियम]], [[जयपुर]]
| 16 अक्तूबर 2013
| 141* (123 गेंदे: 17x4, 4x6)
| {{cr|IND}} की 9 विकेट से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647251.html |title= Australia in India ODI Series, 2013 – 2nd ODI |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140107123245/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647251.html |archive-date= 7 जनवरी 2014 |url-status= live }}</ref>
|- style="background:white;"
| 5
| {{cr|AUS}}
| [[एम चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगलौर|बैंगलोर]]
| 2 नवम्बर 2013
| 209 (158 गेंदे: 12x4, 16x6)
| {{cr|IND}} की 57 रनों से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647261.html |title= Australia in India ODI Series – 7th ODI |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170716222203/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647261.html |archive-date= 16 जुलाई 2017 |url-status= live }}</ref>
|- style="background:white;"
| 6
| {{cr|SRI}}
| [[इडेन गार्डेंस|ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]]
| 13 नवम्बर 2014
| 264 (173 गेंदे: 33x4, 9x6)
| {{cr|IND}} की 153 रनों से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/792295.html |title= Sri Lanka in India ODI Series, 2014 – 4th ODI |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170719172052/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/792295.html |archive-date= 19 जुलाई 2017 |url-status= live }}</ref>
|- style="background:white;"
| 7
| {{cr|BAN}}
| [[मेलबॉर्न क्रिकेट ग्राउंड]], [[मेलबॉर्न]]
| 19 मार्च 2015
| 137 (126 गेंदे: 14x4, 3x6)
| {{cr|IND}} की 109 रनों से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656485.html |title= ICC Cricket World Cup, 2015 – 2nd quarter final |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170711173530/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/656485.html |archive-date= 11 जुलाई 2017 |url-status= live }}</ref>
|- style="background:white;"
| 8
| {{cr|AUS}}
| [[द गाबा]], [[ब्रिस्बेन]]
| 15 जनवरी 2016
| 124 (127 गेंदे: 11x4, 3x6)
| {{cr|IND}} की 7 विकेटों से हार<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/engine/match/895809.html |title= India tour of Australia, 2nd ODI: Australia v India at Brisbane, Jan 15, 2016 |access-date= 31 जनवरी 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161122040726/http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/engine/match/895809.html |archive-date= 22 नवंबर 2016 |url-status= live }}</ref>
|- style="background:white;"
| 9
| {{cr|BAN}}
| [[एजबेस्टन क्रिकेट मैदान]], [[बर्मिंघम]]
| 15 जून 2017
| 123* (129 गेंदें: 15x4, 1x6)
| {{cr|IND}} की 9 विकेटों से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/icc-champions-trophy-2017/engine/match/1022373.html |title= ICC Champions Trophy, 2nd Semi-final: Bangladesh v India at Birmingham, Jun 15, 2017 |access-date= 15 दिसंबर 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170720090123/http://www.espncricinfo.com/icc-champions-trophy-2017/engine/match/1022373.html |archive-date= 20 जुलाई 2017 |url-status= live }}</ref>
|- style="background:white;"
| 10
| {{cr|AUS}}
| [[विदर्भ क्रिकेट एसोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपुर]]
| 1 अक्टूबर 2017
| 125 (109 गेंदें: 11x4, 5x6)
| {{cr|IND}} की 7 विकेटों से जीत<ref>{{cite web |url= http://www.espncricinfo.com/series/17974/scorecard/1119500/india-vs-australia-5th-odi-aus-in-ind-2017-18/ |title= 5th ODI (D/N), Australia tour of India at Nagpur, Oct 1 2017 |access-date= 15 दिसंबर 2017 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171212135707/http://www.espncricinfo.com/series/17974/scorecard/1119500/India-vs-Australia-5th-ODI-aus-in-ind-2017-18/ |archive-date= 12 दिसंबर 2017 |url-status= live }}</ref>
|- style="background:white;"
| 11
| {{cr|NZ}}
| [[ग्रीन पार्क स्टेडियम|ग्रीन पार्क]], [[कानपुर]]
| 29 अक्टूबर 2017
| 147 (138 गेंदें: 18x4, 2x6)
| {{cr|IND}} की 6 रनों से जीत<ref>{{citeweb|url=http://www.espncricinfo.com/series/18029/game/1120092/India-vs-New-Zealand-3rd-ODI-nz-in-ind-2017-18-2017-18|title=3rd ODI (D/N), New Zealand tour of India at Kanpur, Oct 29 2017|publisher=ESPNcricinfo|accessdate=29 October 2017}}</ref>
|- style="background:white;"
| 12
| {{cr|SRI}}
| [[पीसीए स्टेडियम]], [[अजीतगढ़|मोहाली]]
| 13 दिसम्बर 2017
| 208* (153 गेंदें: 13x4, 12x6) ; 1 कैच
| {{cr|IND}} की 141 रनों से जीत<ref>{{citeweb|url=http://www.espncricinfo.com/series/18074/scorecard/1122727/india-vs-sri-lanka-2nd-odi-sl-in-india-2017-18|title=2nd ODI (D/N), Sri Lanka tour of India at Chandigarh, Dec 13 2017 |publisher=ESPNcricinfo|accessdate=13 December 2017}}</ref>
|- style="background:white;"
| 13
| {{cr|RSA}}
| [[सेंट जॉर्ज पार्क]], [[पोर्ट एलिज़ाबेथ]]
| 13 जनवरी 2018
| 115 (126 गेंदें: 11x4, 4x6) ;
| {{cr|IND}} की 73 रनों से जीत<ref>{{citeweb|url=http://dilsedeshi.com/biography/rohit-sharma-wife-family-biography-in-hindi/|title=Rohit sharma, Wife, Family, Biography in hindi |publisher=dilsedeshi|accessdate=14 jan 2018}}</ref>
|}
====प्लेयर ऑफ़ द सीरीज पुरस्कार====
{| class="wikitable"
! style="text-align: middle; background: cyan;"|<span style="color:black;">#
! style="text-align: middle; background: cyan;"|<span style="color:black;">श्रृंखला
! style="text-align: middle; background: cyan;"|<span style="color:black;">संस्करण
! style="text-align: middle; background: cyan;"|<span style="color:black;">मैच में प्रदर्शन
! style="text-align: middle; background: cyan;"|<span style="color:black;">परिणाम
<!--! style="text-align: left; background: #C0C0C0;"|<span style="color:black;">तथ्य -->
|- style="background:white;"
| 1
| [[भारतीय क्रिकेट टीम का वेस्टइंडीज दौरा 2011|भारत का वेस्टइंडीज दौरा]]
| 2010/11
| 257 रन औसत के साथ 128.50 ; 3 अर्द्धशतक. (5 मैचों में)
| {{cr|IND}} ने 3–2 से सीरीज जीती<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/223016.html|title=India in West Indies ODI Series, 2010/11|work=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212012921/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/223016.html|archive-date=12 फ़रवरी 2017|url-status=live}}</ref>
|- style="background:white;"
| 2
| [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2011-12|वेस्टइंडीज का भारत दौरा]]
| 2011/12
| 305 रन औसत के साथ 76.25 ; 3 अर्द्धशतक (5 मैचों में)
| {{cr|IND}} ने 4–1 से सीरीज जीती<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/282686.html|title=West Indies in India ODI Series, 2011/12|work=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20161126002304/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/282686.html|archive-date=26 नवंबर 2016|url-status=live}}</ref>
|- style="background:white;"
| 3
| [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2013-14|ऑस्ट्रेलिया का भारत दौरा]]
| 2013/14
| 491 रन औसत के साथ 122.75 ; 1 दोहरा शतक, 2 शतक और एक अर्द्धशतक (5 मैचों में)
| {{cr|IND}} ने 3–2 से सीरीज जीती <ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/647245.html|title=Australia in India ODI Series, 2013/14|work=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170131163037/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/series/647245.html|archive-date=31 जनवरी 2017|url-status=live}}</ref>
|- style="background:white;"
| 4
| [[भारतीय क्रिकेट टीम का ऑस्ट्रेलिया दौरा 2015-16|भारत का ऑस्ट्रेलिया दौरा]]
| 2015/16
| 441 रन औसत के साथ 110.25 ; 2 शतक और 1 अर्द्धशतक. (5 मैचों में)
| {{cr|AUS}} ने 4–1 से सीरीज जीती<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/engine/series/895803.html|title=India in Australia ODI Series, 2015/16|work=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20161205122438/http://www.espncricinfo.com/australia-v-india-2015-16/engine/series/895803.html|archive-date=5 दिसंबर 2016|url-status=live}}</ref>
|}
===टी२० क्रिकेट===
====मैन ऑफ़ द पुरस्कार====
{| class="wikitable"
! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">#
! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">श्रृंखला
! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">दिनांक
! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">बनाम
! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">मैच में प्रदर्शन
! style="text-align: middle; background:cyan;"|<span style="color:black;">परिणाम
<!--! style="text-align: left; background: #C0C0C0;"|<span style="color:black;">तथ्य -->
|- bgcolor="white"
| 1
| [[२००७ आईसीसी विश्व ट्वेन्टी २०]]
| 20 सितम्बर 2007
| {{cr|RSA}}
| 50[[नाबाद|*]] (40 गेंदे: 7x4, 2x6); 1 रन आउट.
| {{cr|IND}} की 37 रनों से जीत<ref name="ESPN Cricinfo - 20 September 2007 - ICC World Twenty20 - 24th match, Group E, 2007 – South Africa v India">{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287876.html|title=ICC World Twenty20 – 24th match, Group E, 2007 – South Africa v India Scorecard|date=25 February 2008|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170529150523/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287876.html|archive-date=29 मई 2017|url-status=live}}</ref>
|- bgcolor="white"
| 2
| [[भारतीय क्रिकेट टीम का दक्षिण अफ्रीका दौरा 2010-11|भारत का दक्षिण अफ्रीका दौरा]]
| 9 जनवरी 2011
| {{cr|RSA}}
| 53 (34 गेंदे: 5x4, 2x6); 1 कैच
| {{cr|IND}} की 21 रनों से जीत<ref name="ESPN Cricinfo - 9 January 2011 - India in South Africa T20I Match, 2010/11 – South Africa v India">{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html|title=India in South Africa T20I Match, 2010/11 – South Africa v India Scorecard|date=27 February 2011|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618162640/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html|archive-date=18 जून 2017|url-status=live}}</ref>
|- bgcolor="white"
| 3
| [[2016 एशिया कप]]
| 23 फ़रवरी 2016
| {{cr|BAN}}
| 83 (55 गेंदे: 7x4, 3x6); 1 कैच, 1 रन आउट
| {{cr|IND}} की 45 रनों से जीत<ref name="ESPN Cricinfo - 23 February 2016 - Asia Cup, 2016 - 1st Match – Bangladesh v India">{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html|title=Asia Cup, 2016 - 1st Match – Bangladesh v India Scorecard|date=23 February 2016|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170618162640/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html|archive-date=18 जून 2017|url-status=live}}</ref>
|- bgcolor="white"
| 4
| [[2016 एशिया कप]]
| 3 मार्च 2016
| {{cr|UAE}}
| 39 (28 गेंदे: 7x4, 1x6)
| {{cr|IND}} की 9 विकेटों से जीत<ref name="ESPN Cricinfo - 3 March 2016 - Asia Cup, 2016 - 9th Match – India v UAE">{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html|title=Asia Cup, 2016 - 9th Match – India v UAE Scorecard|date=3 March 2016|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=३१ जनवरी २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701035326/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html|archive-date=1 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref>
|- bgcolor="white"
| 5
| [[श्रीलंका क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2017|श्रीलंका क्रिकेट टीम का भारत दौरा 2017]]
| 22 दिसम्बर 2017
| {{cr|SRI}}
| 118 (43 गेंदें: 12x4, 10x6)
| {{cr|IND}} की 88 रनों से जीत<ref>{{cite news|url=http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html|title=2nd T20I (N), Sri Lanka tour of India at Indore, Dec 22 2017|date=22 दिसम्बर 2017|publisher=[[ईएसपीएन]]|accessdate=23 दिसम्बर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170701035326/http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html|archive-date=1 जुलाई 2017|url-status=live}}</ref>
|}
===अन्य पुरस्कार===
* २०१५ में रोहित शर्मा को [[अर्जुन पुरस्कार]] से नवाजा गया जो हर साल [[भारत सरकार]] द्वारा भारत के किसी राष्ट्रीय स्तर पर अच्छा प्रदर्शन करने वालों को दिया जाता है।<ref>[http://www.firstpost.com/sports/sania-mirza-selected-for-khel-ratna-rohit-sharma-for-arjuna-award-2388000.html Sania Mirza selected for Khel Ratna, Rohit Sharma for Arjuna award] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161110023214/http://www.firstpost.com/sports/sania-mirza-selected-for-khel-ratna-rohit-sharma-for-arjuna-award-2388000.html |date=10 नवंबर 2016 }} - ''First Post'' अभिगमन तिथि :३१ जनवरी २०१७</ref>
* वनडे में २ दोहरे शतक लगाने के कारण इनको [[२०१३]] और [[२०१४]] में सर्वश्रेष्ठ बल्लेबाज के लिए [[ईएसपीएन]] ने पुरस्कार दिए।<ref>[http://www.business-standard.com/article/pti-stories/rohit-sharma-completes-hattrick-at-espn-cricinfo-awards-116031400263_1.html Rohit Sharma completes hattrick at ESPN Cricinfo Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160730064935/http://www.business-standard.com/article/pti-stories/rohit-sharma-completes-hattrick-at-espn-cricinfo-awards-116031400263_1.html |date=30 जुलाई 2016 }} - ''Business Standard'' ३१ जनवरी २०१७</ref>
* [[दक्षिण अफ्रीका]] के खिलाफ टी२० में शतक के लिए [[२०१५]] में [[ईएसपीएन]] ने टी२० का सर्वश्रेष्ठ खिलाड़ी के लिए पुरस्कार दिया।<ref>[http://www.espncricinfo.com/awards2015/content/story/977097.html Williamson, Broad, Southee, de Villiers win ESPNcricinfo Awards] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170209082426/http://www.espncricinfo.com/awards2015/content/story/977097.html |date=9 फ़रवरी 2017 }} - ''ESPNCricinfo'' ३१ जनवरी २०१७</ref>
*२०१९ में सिएट टायर पुरस्कार सम्मेलन में वनडे क्रिकेट प्लेयर ऑफ द ईयर।
*२०२० में देश के सर्वोच्च पुरस्कार राजीव गाँधी खेल रत्न पुरस्कार से सम्मानित किया गया है।<ref>{{cite news |title=Rohit Sharma receives Khel Ratna Award, India's highest sporting honour |url=https://www.espncricinfo.com/story/rohit-sharma-receives-khel-ratna-award-india-s-highest-sporting-honour-1229810 |accessdate=24 फरवरी 2022 |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] |language=en}}</ref>
*रोहित शर्मा को खेल के क्षेत्र में उनके उत्कृष्ट योगदान के लिए वर्ष 2026 में पद्म श्री पुरस्कार (भारत का चौथा सर्वोच्च नागरिक सम्मान) से सम्मानित किया गया है। यह सम्मान उन्हें टी20 वर्ल्ड कप 2024 और अन्य बड़ी उपलब्धियों के बाद मिला।
==बाहरी कड़ियाँ==
{{commons category|Rohit Sharma|रोहित शर्मा}}
* [https://www.meraguide.in/2023/04/Cricketer-Rohit%20Sharma-Biography-Networth-Salary-Age-Family-Teams.html रोहित शर्मा की नेटवर्थ और अन्य जानकारियां] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230616170252/https://www.meraguide.in/2023/04/Cricketer-Rohit%20Sharma-Biography-Networth-Salary-Age-Family-Teams.html |date=16 जून 2023 }}
* {{Cricinfo|ref=india/content/player/34102.html}}
* [https://web.archive.org/web/20170202080551/http://www.wisdenindia.com/player/India/Rohit-Sharma/3275.html रोहित शर्मा] की विस्डन पर प्रोफ़ाइल
* {{Cricketarchive|ref=Archive/Players/74/74266/74266.html}}
{{प्रमुख भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी}}
{{India Cricket Team}}
{{२०१५ क्रिकेट विश्व कप में भारतीय खिलाड़ी}}
{{मुम्बई इंडियन्स के खिलाड़ी}}
[[श्रेणी:क्रिकेट खिलाड़ी]]
[[श्रेणी:भारतीय क्रिकेट खिलाड़ी]]
[[श्रेणी:1987 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:बल्लेबाज]]
[[श्रेणी:नागपुर के लोग]]
[[श्रेणी:भारतीय बल्लेबाज़]]
[[श्रेणी:भारतीय ट्वेन्टी २० क्रिकेट खिलाड़ी]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:अर्जुन पुरस्कार के प्राप्तकर्ता]]
l5ty6e10gworali1gndmzxaitjdi114
जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान
0
35716
6544348
6193161
2026-04-27T02:22:19Z
AMAN KUMAR
911487
/* जिम कॉर्बेट नेशनल पार्क जंगल सफारी */ स्पैम
6544348
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox protected area
| name = जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान
| alt_name =
| iucn_category = II
| photo = Bengal-Tiger Corbett Uttarakhand Dec-2013.jpg
| photo_alt =
| photo_caption = उद्यान में विचरण करता [[बंगाल बाघ]]
| photo_width =
| map = India
| map_alt =
| map_caption =
| map_width =
| location = [[रामनगर]][[नैनीताल जिला|नैनीताल]], उत्तराखण्ड, भारत
| nearest_city = [[रामनगर, उत्तराखण्ड|रामनगर]]
| coordinates = {{coords|29|32|55|N|78|56|7|E|display=inline, title}}
| area =
| established = १९३६
| visitation_num = 500,000<ref>{{cite web|title=An Assessment of Tourism in Corbett National Park |authors=Sinha, B. C., Thapliyal, M. and K. Moghe |publisher=Wildlife Institute of India |url=http://gov.ua.nic.in/uttaranchaltourism/corbett.html |accessdate=2007-10-12 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071105172317/http://gov.ua.nic.in/uttaranchaltourism/corbett.html |archivedate= 5 November 2007 |df= }}</ref>
| visitation_year = १९९९
| governing_body = [[प्रोजेक्ट टाईगर|बाघ परियोजना]], उत्तराखंड सरकार, वन्यजीव वार्डन, जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान
| world_heritage_site =
| Jim Corbett – Map=
| url = http://corbettonline.uk.gov.in/
}}
'''जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान''' भारत का सबसे पुराना राष्ट्रीय पार्क है और १९३६ में लुप्तप्राय [[बंगाल बाघ]] की रक्षा के लिए हैंली नेशनल पार्क के रूप में स्थापित किया गया था। यह उत्तराखण्ड के नैनीताल जिले के रामनगर नगर के पास स्थित है और इसका नाम जिम कॉर्बेट के नाम पर रखा गया था जिन्होंने इसकी स्थापना में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। [[बाघ परियोजना]] पहल के तहत आने वाला यह पहला पार्क था। यह एक गौरवशाली पशु विहार है। यह रामगंगा की पातलीदून घाटी में १३१८.५४ वर्ग किलोमीटर में बसा हुआ है जिसके अंतर्गत ८२१.९९ वर्ग किलोमीटर का [[जिम कॉर्बेट व्याघ्र संरक्षित क्षेत्र]] भी आता है।
पार्क में [[तराई क्षेत्र|उप-हिमालयन बेल्ट]] की भौगोलिक और पारिस्थितिक विशेषताएं हैं। यह एक इकोटोरिज़्म गंतव्य भी है और यहाँ पौधों की 488 [[प्रजातियां]] और जीवों की एक विविधता है। पर्यटन की गतिविधियों में वृद्धि और अन्य समस्याएं पार्क के पारिस्थितिक संतुलन के लिए एक गंभीर चुनौती पेश कर रहीं हैं।
कॉर्बेट एक लंबे समय के लिए पर्यटकों और वन्यजीव प्रेमियों के लिए अड्डा रहा है। कोर्बेट टाइगर रिजर्व के चयनित क्षेत्रों में ही पर्यटन गतिविधि को अनुमति दी जाती है ताकि लोगों को इसके शानदार परिदृश्य और विविध वन्यजीव देखने का मौका मिले। हाल के वर्षों में यहां आने वाले लोगों की संख्या में नाटकीय रूप से वृद्धि हुई है। वर्तमान में, हर मौसम में ७०,००० से अधिक आगंतुक पार्क में आते हैं।
कॉर्बेट नेशनल पार्क में ५२०.८ वर्ग किमी (२०१.१ वर्ग मील) में पहाड़ी, नदी के बेल्ट, दलदलीय गड्ढे, घास के मैदान और एक बड़ी झील शामिल है। ऊंचाई १,३०० से 4,००० फीट (४०० से १,२२० मीटर) तक होती है। यहाँ शीतकालीन रातें ठंडी होती हैं लेकिन दिन धूपदार और गरम होते हैं। यहाँ जुलाई से सितंबर तक बारिश होती है।
घने नम पर्णपाती वन में मुख्य रूप से [[साल (वृक्ष)|साल]], हल्दु, पीपल, रोहिनी और आम के पेड़ होते हैं। जंगल पार्क का लगभग 73% हिस्सा घेरते हैं, इस क्षेत्र में 10% घास के मैदान होते हैं। यहाँ ११० पेड़ की पप्रजातियाँ, ५० स्तनधारियों की प्रजातियाँ, ५८० पक्षी प्रजातियां और २५ सरीसृप प्रजातियां हैं।
== स्थिति ==
दिल्ली से मुरादाबाद - काशीपुर - रामनगर होते हुए कार्बेट नेशनल पार्क की दूरी २९० कि॰मी॰ है। कार्बेट नेशनल पार्क में पर्यटकों के भ्रमण का समय नवम्बर से जून तक होता है। इस मौसम में की ट्रैवल एजेन्सियाँ कार्बेट नेशनल पार्क में सैलानियों को घुमाने का प्रबन्ध करती हैं। कुमाऊँ विकास निगम भी प्रति शुक्रवार के दिल्ली से कार्बेट नेशनल पार्क तक पर्यटकों को ले जाने के लिए संचालित भ्रमणों (कंडकटेड टूर्स) का आयोजन करता है। कुमाऊँ विकास निगम की बसों में अनुभवी गाइड होते हैं जो पशुओं की जानकारी, उनकी आदतों को बताते हुए बातें करते रहते हैं। कॉर्बेट नेशनल पार्क से [[राजाजी राष्ट्रीय उद्यान|राजाजी टाइगर रिजर्व]] में तीन और बाघ लाने का रास्ता साफ, पूर्व में छोड़े गए बाघ और बाघिन ने शिकार करना शुरू कर दिया है और वे अब इस क्षेत्र में अपने प्राकृतिक वास की तरह व्यवहार कर रहे हैं। अब कुछ दिन बाद तीन और बाघ इस क्षेत्र में छोड़े जाएंगे।<ref>{{Cite web|url=https://www.uttarakhandhindinews.in/2021/01/uttarakhand-three-more-tigers-will-come-soon-in-rajaji-tiger-reserve-from-corbett-national-park.html|title=उत्तराखंड: कॉर्बेट नेशनल पार्क से राजाजी टाइगर रिजर्व में तीन और बाघ लाने का रास्ता साफ|access-date=2021-01-21}}</ref>
==पशु==
यहाँ पर बाघ, हाथी, भालू, बाघ, सुअर, हिरन, चीतल, साँभर, तेंदुआ
काकड़, नीलगाय, घुरल आदि 'वन्य प्राणी' अधिक संख्या में मिलते हैं। इसी तरह इस वन में अजगर तथा कई प्रकार के साँप भी निवास करते हैं। जहाँ इस वन्य पशु विहार में अनेक प्रकार के जन्तु पाये जाते हैं, वहाँ इस पार्क में लगभग ६०० रंग - बिरंगे पक्षियों की जातियाँ भी दिखाई देती हैं। कॉर्बेट में पाए जाने वाले सबसे अधिक पेड़ साल, [https://www.corbetttigerreserve.co.in/flora-%26-fauna-jim-corbett-natinal-park खैर और सिस्सू] हैं। यह देश एक ऐसा अभयारण है जिसमें वन्य जन्तुओं की अनेक जातियाँ - प्रजातियों के साथ पक्षियों का भी आधिक्य रहता है। आज विश्व का ऐसा कोई कोना नहीं है, जहाँ के पर्यटक इस पार्क को देखने नहीं आते हों।
== पार्क==
अंग्रेज वन्य जन्तुओं की रक्षा करने के भी शौकीन थे। सन् १९३५ में रामगंगा के इस अंचल को वन्य पशुओं के रक्षार्थ सुरक्षित किया गया। उस समय के गवर्नर मालकम हेली के नाम पर इस पार्क का नाम 'हेली नेशनल पार्क' रखा गया। स्वतंत्रता मिलने के बाद इस पार्क का नाम 'रामगंगा नेशनल पार्क' रख दिया गया। स्वतंत्रता के बाद विश्व में जिम कार्बेट नाम एक प्रसिद्ध शिकारी के रूप में फैल गया था। जिम कार्बेट जहाँ अचूक निशानेबाज थे वहीं वन्य पशुओं के प्रिय साथी भी थे। कुमाऊँ के कई आदमखोर शेरों को उन्होंने मारकर सैकड़ों लोगों की जानें बचायी थी। हजारों को भय से मुक्त करवाया था। गढ़वाल में भी एक आदमखोर शेर ने कई लोगों की जानें ले ली थी। उस आदमखोर को भी जिम कार्बेट ने ही मारा था। वह आदमखोर गढ़वाल के रुद्र प्रयाग के आस-पास कई लोगों को मार चुका था। जिम कार्बेट ने 'द मैन ईटर ऑफ रुद्र प्रयाग' नाम की पुस्तकें लिखीं।
भारत सरकार ने जब जिम कार्बेट की लोकप्रियता को समझा और यह अनुभव किया कि उनका कार्यक्षेत्र भी यही अंचल था तो सन् १९५७ में इस पार्क का नाम 'जिम कार्बेट नेशनल पार्क' रख दिया गया और जिम कार्बेट नेशनल पार्क जाने वाले पर्यटक इसी मार्ग से जाते हैं। नैनीताल से आनेवाले पर्यटक इस संग्रहालय को देखकर ही आगे बढ़ते हैं।
== जिम कार्बेट ==
{{main|जिम कॉर्बेट}}
जिम कार्बेट का पूरा नाम जेम्स एडवर्ड कार्बेट था। इनका जन्म २५ जुलाई १८७५ ई. में हुआ था। जिम कार्बेट बचपन से ही बहुत मेहनती और नीडर व्यक्ति थे। इनकी पत्नी का नाम मैरी जैन था। उन्होंने कई काम किये। इन्होंने ड्राइवरी, स्टेशन मास्टरी तथा सेना में भी काम किया और अंत में ट्रान्सपोर्ट अधिकारी तक बने परन्तु उन्हें वन्य पशुओं का प्रेम अपनी ओर आकर्षित करता रहा। जब भी उन्हें समय मिलता, वे कुमाऊँ के वनों में घूमने निकल जाते थे। वन्य पशुओं को बहुत प्यार करते। जो वन्य जन्तु मनुष्य का दुश्मन हो जाता - उसे वे मार देते थे।
जिम कार्बेट के पिता 'मैथ्यू एण्ड सन्स' नामक भवन बनाने वाली कम्पनी में हिस्सेदारा थे। गर्मियों में जिम कार्बेट का परिवार अयायरपाटा स्थित 'गुर्नी हाऊस' में रहता था। वे उस मकान में १९४५ तक रहे। ठंडियों में कार्बेट परिवार कालाढूँगी वाले अपने मकान में आ जाते थे। १९४७ में जिम कार्बेट अपनी बहन के साथ केनिया चले गये थे। वे वहीं बस गये थे। केनिया में ही अस्सी वर्ष की अवस्था( १९ अप्रैल १९५५ ई०) में उनका देहान्त हो गया।
== आज का जिम कार्बेट पार्क ==
आज यह पार्क इतना समृद्ध है कि इसके अतिथि-गृह में २०० अतिथियों को एक साथ ठहराने की व्यवस्था है। यहाँ आज सुन्दर अतिथि गृह, केबिन और टेन्ट उपलब्ध है। खाने का उत्तम प्रबन्ध भी है। ढिकाला में हर प्रकार की सुविधा है तो मुख्य गेट के अतिथि-गृह में भी पर्याप्त व्यवस्था है।
रामनगर के रेलवे स्टेशन से १२ कि॰मी॰ की दूरी पर 'कार्बेट नेशनल पार्क' का गेट है। रामनगर रेलवे स्टेशन से छोटी गाड़ियों, टैक्सियों और बसों से पार्क तक पहुँचा जा सकता है।
बस सेवाएँ भी उपलब्ध हैं। दिल्ली से ढिकाला तक बस आ-जा सकती है। यहाँ पहुँचने के लिए रामनगर कालागढ़ मार्गों का भी प्रयोग किया जा सकता है। दिल्ली से ढिकाला २९७ कि॰मी॰ है। दिल्ली से गाजियाबाद-हापुड़-मुरदाबाद-काशीपुर-रामनगर होते हुए ढिकाला तक का मार्ग है। मोटर की सड़क अत्यन्त सुन्दर है। जिम कॉर्बेट में सफारी के लिए पूरी जानकारी यहाँ पढ़ सकते हैं [https://wfcholidays.com/jim-corbett-jeep-safari-useful-information/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210319072148/https://wfcholidays.com/jim-corbett-jeep-safari-useful-information/ |date=19 मार्च 2021 }}
{{Wikivoyage|Corbett National Park}}
== जिम कॉर्बेट नेशनल पार्क जंगल सफारी ==
कॉर्बेट नैशनल पार्क को चार जोन में बटा गया हैं। जिसके लिए आप अपनी सफारी टिकट बुक कर सकते हैं। जिम कॉर्बेट सफारी की यात्रा व्यवस्था एक बार सुबह एवं दूसरी शाम को कि जाती हैं। जंगल सफारी के कई तरीके हैं। जैसे आप जिप्सी,कैंटर सफारी, हाथी प्रयोग कर सकते हैं जैसे ही आप प्रवेश द्वार पर पहुंचते हैं तो सबसे पहले आपकी आइ ˈडी चैक की जाती है।
जिसके बाद वनविभाग कर्मचारी द्वारा आपके वाहन में कितने आगंतुक बैठे हैं चैक किया जाता है कि जिप्सी में 6 से अधिक पर्यटन तो नहीं है। जैसे ही आप प्रवेश द्वार से अंदर को जाते हैं तो यह आपके जीवन का अहम् व रोमांचक सफर शुरू होंने वाला होता हैं। यहा पर आप देशी व विदेशी जानवरो को घूमते हुए देख सकते हैं। टाइगर को आप शिकार करते हुए भी देख सकते हैं व रामगंगा नदी जो कि जिम कॉर्बेट पार्क की शोभा को बढाती है।
{{commons category|Jim Corbett National Park}}
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
{{भारत के राष्ट्रीय उद्यान}}
{{उत्तराखण्ड}}
[[श्रेणी:राष्ट्रीय उद्यान, भारत]]
[[श्रेणी:भारत के राष्ट्रीय उद्यान]]
[[श्रेणी:भारत के वन्य अभयारण्य]]
[[श्रेणी:भारत के वन]]
[[श्रेणी:भारत के बाघ अभयारण्य]]
{{भारत आधार}}
g560gbojvlg5m7b116kzdmx8oi9x67o
साँचा:ज्ञानसन्दूक अवस्थापन
10
39370
6544434
6489876
2026-04-27T09:52:05Z
The Sorter
845290
6544434
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| child = {{yesno|{{{embed|}}}}}
| bodyclass = ib-settlement vcard
| templatestyles = Infobox settlement/styles.css
| headerstyle = text-align:left
| above = <div class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div>
{{#if:{{{native_name|}}}|<div class="nickname ib-settlement-native" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{nobold|{{{native_name}}}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<div class="nickname ib-settlement-other-name">{{{other_name}}}</div>}}
<!--** names, type, and transliterations ** -->
| subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold;
| subheader = {{#if:{{both|{{{name|}}}{{{official_name|}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<span class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</span>}}
| rowclass1 = mergedtoprow
| rowcellstyle1 = font-weight:bold;
| data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}}
<!-- ***Transliteration language 1*** -->
| rowclass2 = mergedtoprow
| header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}} transcription(s)}}
| rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label3 = • {{{translit_lang1_type}}}
| data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}}
| rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label4 = • {{{translit_lang1_type1}}}
| data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}}
| rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label5 = • {{{translit_lang1_type2}}}
| data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}}
| rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label6 = • {{{translit_lang1_type3}}}
| data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}}
| rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label7 = • {{{translit_lang1_type4}}}
| data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}}
| rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label8 = • {{{translit_lang1_type5}}}
| data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}}
| rowclass9 = mergedbottomrow
| label9 = • {{{translit_lang1_type6}}}
| data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}}
<!-- ***Transliteration language 2*** -->
| rowclass10 = mergedtoprow
| header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}} transcription(s)}}
| rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label11 = • {{{translit_lang2_type}}}
| data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}}
| rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label12 = • {{{translit_lang2_type1}}}
| data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}}
| rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label13 = • {{{translit_lang2_type2}}}
| data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}}
| rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label14 = • {{{translit_lang2_type3}}}
| data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}}
| rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label15 = • {{{translit_lang2_type4}}}
| data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}}
| rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label16 = • {{{translit_lang2_type5}}}
| data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}}
| rowclass17 = mergedbottomrow
| label17 = • {{{translit_lang2_type6}}}
| data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}}
<!-- end ** names, type, and transliterations ** -->
<!-- ***Skyline Image*** -->
| rowclass18 = mergedtoprow
<!--| rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em-->
| data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}{{{image|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{image_skyline|}}}|{{{image_skyline}}}|{{{image|}}}}}|size={{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}|sizedefault=250px|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}|title={{{image_caption|{{{caption|Skyline of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}}}}{{#if:{{{image_caption|{{{caption|}}}}}}|<div>{{{image_caption|{{{caption|}}}}}}</div>}} }}
<!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** -->
| rowclass19 = mergedtoprow
| class19 = maptable
| data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}
|{{Infobox settlement/columns
| 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title={{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}} का ध्वज}}<br /><small>{{Infobox settlement/link|type=ध्वज|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</small>}}
| 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title={{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}} का आधिकारिक सील}}<br /><small>{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|सील}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</small>}}
| 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br /><small>{{Infobox settlement/link|type=कुल चिह्न|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</small>}}
| 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title={{#if:{{{name|}}} का प्रतीक|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<br /><small>{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}|लोगो}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</small>}}
| 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<br />{{{map_caption}}}}} }}
| 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}|
{{location map|{{{pushpin_map|}}}
|border = infobox
|alt = {{{pushpin_map_alt|}}}
|caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|<small>{{{pushpin_map_caption}}}</small>|{{#if:{{{map_caption|}}}|<small>{{{map_caption}}}</small>}}}}}}
|float = center
|width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}}
|default_width = 250
|relief= {{{pushpin_relief|}}}
|AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}}
|overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}}
|coordinates = {{{coordinates|}}}
|label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }}
|marksize =6
|outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map -->
|position = {{{pushpin_label_position|}}}
}}
}} }}
}} }}
<!-- ***Etymology*** -->
| rowclass20 = mergedtoprow
| data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|नाम व्युत्पत्ति: {{{etymology}}} }}
<!-- ***Nickname*** -->
| rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
| data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|उपनाम: <span class="nickname">{{{nickname}}}</span>}}
<!-- ***Motto*** -->
| rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
| data22 = {{#if:{{{motto|}}}|ध्येय: {{{motto}}} }}
<!-- ***Anthem*** -->
| rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{motto|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
| data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|गान: {{{anthem}}} }}
<!-- ***Map*** -->
| rowclass24 = mergedtoprow
| data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}}
|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}} की स्थिति}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<br /><small>{{{map_caption}}}</small>}}
}}}}
| rowclass25 = mergedrow
| data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<br /><small>{{{map_caption1}}}</small>}} }}
<!-- ***Pushpin Map*** -->
| rowclass26 = mergedtoprow
| data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}|
{{location map|{{{pushpin_map|}}}
|border = infobox
|alt = {{{pushpin_map_alt|}}}
|caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|<small>{{{pushpin_map_caption}}}</small>|{{#if:{{{map_caption|}}}|<small>{{{map_caption}}}</small>}}}}}}
|float = center
|width = {{{pushpin_mapsize|}}}
|default_width = 250
|relief= {{{pushpin_relief|}}}
|AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}}
|overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}}
|coordinates = {{{coordinates|}}}
|label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }}
|marksize =6
|outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map -->
|position = {{{pushpin_label_position|}}}
}}
}} }}
<!-- ***Coordinates*** -->
| rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}}
| data27 = {{#if:{{{coordinates|}}}
|निर्देशांक{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}| ({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{{population_total}}}|R}})}}}}|{{#if:{{{subdivision_name|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{subdivision_name}}}|{{{subdivision_name1|{{{subdivision_name2|{{{subdivision_name3|}}}}}}}}} }} }} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }}
| rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}}
| label28 = {{ifempty|{{{grid_name|}}}|Grid position}}
| data28 = {{{grid_position|}}}
<!-- ***Subdivisions*** -->
| rowclass29 = mergedtoprow
| label29 = {{{subdivision_type}}}
| data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }}
| rowclass30 = mergedrow
| label30 = {{{subdivision_type1}}}
| data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }}
| rowclass31 = mergedrow
| label31 = {{{subdivision_type2}}}
| data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }}
| rowclass32 = mergedrow
| label32 = {{{subdivision_type3}}}
| data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }}
| rowclass33 = mergedrow
| label33 = {{{subdivision_type4}}}
| data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }}
| rowclass34 = mergedrow
| label34 = {{{subdivision_type5}}}
| data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }}
| rowclass35 = mergedrow
| label35 = {{{subdivision_type6}}}
| data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }}
<!--***Established*** -->
| rowclass36 = mergedtoprow
| label36 = {{{established_title}}}
| data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }}
| rowclass37 = mergedrow
| label37 = {{{established_title1}}}
| data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }}
| rowclass38 = mergedrow
| label38 = {{{established_title2}}}
| data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }}
| rowclass39 = mergedrow
| label39 = {{{established_title3}}}
| data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }}
| rowclass40 = mergedrow
| label40 = {{{established_title4}}}
| data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }}
| rowclass41 = mergedrow
| label41 = {{{established_title5}}}
| data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }}
| rowclass42 = mergedrow
| label42 = {{{established_title6}}}
| data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }}
| rowclass43 = mergedrow
| label43 = {{{established_title7}}}
| data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }}
| rowclass44 = mergedrow
| label44 = {{{extinct_title}}}
| data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }}
| rowclass45 = mergedrow
| label45 = संस्थापक
| data45 = {{{founder|}}}
| rowclass46 = mergedrow
| label46 = नाम स्रोत
| data46 = {{{named_for|}}}
<!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** -->
| rowclass47 = mergedtoprow
| label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|राजधानी}}
| data47 = {{{seat|}}}
| rowclass48 = mergedrow
| label48 = {{#if:{{{seat1_type|}}}|{{{seat1_type}}}|पूर्व राजधानी}}
| data48 = {{{seat1|}}}
| rowclass49 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
| label49 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|Boroughs}}
| data49 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}}
|{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para
|<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|: |}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}}
|{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}}
|{{{parts}}}
}}
}} }}
<!-- ***Government type and Leader*** -->
| rowclass50 = mergedtoprow
| header50 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|शासन<span style="font-weight:normal">{{{government_footnotes|}}}</span>}}
<!-- ***Government*** -->
| rowclass51 = mergedrow
| label51 = • प्रणाली
| data51 = {{{government_type|}}}
| rowclass52 = mergedrow
| label52 = • सभा
| class52 = agent
| data52 = {{{governing_body|}}}
| rowclass53 = mergedrow
| label53 = • {{{leader_title}}}
| data53 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}}
| rowclass54 = mergedrow
| label54 = • {{{leader_title1}}}
| data54 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}}
| rowclass55 = mergedrow
| label55 = • {{{leader_title2}}}
| data55 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}}
| rowclass56 = mergedrow
| label56 = • {{{leader_title3}}}
| data56 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}}
| rowclass57 = mergedrow
| label57 = • {{{leader_title4}}}
| data57 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}}
<!-- ***Geographical characteristics*** -->
<!-- ***Area*** -->
| rowclass58 = mergedtoprow
| header58 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}}
|{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}
|<!-- displayed below -->
|क्षेत्रफल<span style="font-weight:normal">{{{area_footnotes|}}}</span>
}}
}}
| rowclass59 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}}
| label59 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}
|क्षेत्र<span style="font-weight:normal">{{{area_footnotes|}}}</span>
| • {{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|शहर}}|कुल}}}}
}}
| data59 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}
|{{infobox_settlement/areadisp
|km2 ={{{area_total_km2|}}}
|ha ={{{area_total_ha|}}}
|acre ={{{area_total_acre|}}}
|sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_total_dunam|}}}
|link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
|mag ={{{area_magnitude|}}}
}}}}
| rowclass60 = mergedrow
| label60 = • थल
| data60 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}}
|{{infobox_settlement/areadisp
|km2 ={{{area_land_km2|}}}
|ha ={{{area_land_ha|}}}
|acre ={{{area_land_acre|}}}
|sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_land_dunam|}}}
|link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
| rowclass61 = mergedrow
| label61 = • जल
| data61 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}}
|{{infobox_settlement/areadisp
|km2 ={{{area_water_km2|}}}
|ha ={{{area_water_ha|}}}
|acre ={{{area_water_acre|}}}
|sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_water_dunam|}}}
|link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| {{{area_water_percent}}}%}}}}
| rowclass62 = mergedrow
| label62 = • नगरीय<span style="font-weight:normal">{{{area_urban_footnotes|}}}</span>
| data62 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}}
|{{infobox_settlement/areadisp
|km2 ={{{area_urban_km2|}}}
|ha ={{{area_urban_ha|}}}
|acre ={{{area_urban_acre|}}}
|sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_urban_dunam|}}}
|link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
| rowclass63 = mergedrow
| label63 = • देहात<span style="font-weight:normal">{{{area_rural_footnotes|}}}</span>
| data63 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}}
|{{infobox_settlement/areadisp
|km2 ={{{area_rural_km2|}}}
|ha ={{{area_rural_ha|}}}
|acre ={{{area_rural_acre|}}}
|sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_rural_dunam|}}}
|link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
| rowclass64 = mergedrow
| label64 = • महानगर<span style="font-weight:normal">{{{area_metro_footnotes|}}}</span>
| data64 = {{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_metro_dunam|}}}
|{{infobox_settlement/areadisp
|km2 ={{{area_metro_km2|}}}
|ha ={{{area_metro_ha|}}}
|acre ={{{area_metro_acre|}}}
|sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_metro_dunam|}}}
|link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|metro|on}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
<!-- ***Area rank*** -->
| rowclass65 = mergedrow
| label65 = क्षेत्र पद
| data65 = {{{area_rank|}}}
| rowclass66 = mergedrow
| label66 = • {{{area_blank1_title}}}
| data66 = {{#if:{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}}{{{area_blank1_dunam|}}}
|{{infobox_settlement/areadisp
|km2 ={{{area_blank1_km2|}}}
|ha ={{{area_blank1_ha|}}}
|acre ={{{area_blank1_acre|}}}
|sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_blank1_dunam|}}}
|link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank1|on}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
| rowclass67 = mergedrow
| label67 = • {{{area_blank2_title}}}
| data67 = {{#if:{{{area_blank2_km2|}}}{{{area_blank2_ha|}}}{{{area_blank2_acre|}}}{{{area_blank2_sq_mi|}}}{{{area_blank2_dunam|}}}
|{{infobox_settlement/areadisp
|km2 ={{{area_blank2_km2|}}}
|ha ={{{area_blank2_ha|}}}
|acre ={{{area_blank2_acre|}}}
|sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_blank2_dunam|}}}
|link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank2|on}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
| rowclass68 = mergedrow
| label68 =
| data68 = {{#if:{{{area_note|}}}|<small>{{{area_note}}}</small>}}
<!-- ***Dimensions*** -->
| rowclass69 = mergedtoprow
| header69 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|आकार<span style="font-weight:normal">{{{dimensions_footnotes|}}}</span>}}
| rowclass70 = mergedrow
| label70 = • लम्बाई
| data70 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}
| {{infobox_settlement/lengthdisp
|km ={{{length_km|}}}
|mi ={{{length_mi|}}}
|pref={{{unit_pref}}}
|name={{{subdivision_name}}}
}} }}
| rowclass71 = mergedrow
| label71 = • चौड़ाई
| data71 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}
|{{infobox_settlement/lengthdisp
|km ={{{width_km|}}}
|mi ={{{width_mi|}}}
|pref={{{unit_pref}}}
|name={{{subdivision_name}}}
}} }}
<!-- ***Elevation*** -->
| rowclass72 = mergedtoprow
| label72 = ऊँचाई<span style="font-weight:normal">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</span>
| data72 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}
|{{infobox_settlement/lengthdisp
|m ={{{elevation_m|}}}
|ft ={{{elevation_ft|}}}
|pref={{{unit_pref}}}
|name={{{subdivision_name}}}
}} }}
| rowclass73 = mergedtoprow
| label73 = अधिकतम उच्चता<span style="font-weight:normal">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}| ({{{elevation_max_point}}})}}</span>
| data73 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}
|{{infobox_settlement/lengthdisp
|m ={{{elevation_max_m|}}}
|ft ={{{elevation_max_ft|}}}
|pref={{{unit_pref}}}
|name={{{subdivision_name}}}
}} }}
<!-- ***Elevation max rank*** -->
| rowclass74 = mergedrow
| label74 = • पद
| data74 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}| {{{elevation_max_rank|}}} }}
| rowclass75 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label75 = निम्नतम उच्चता<span style="font-weight:normal">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}| ({{{elevation_min_point}}})}}</span>
| data75 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}
|{{infobox_settlement/lengthdisp
|m ={{{elevation_min_m|}}}
|ft ={{{elevation_min_ft|}}}
|pref={{{unit_pref}}}
|name={{{subdivision_name}}}
}} }}
<!-- ***Elevation min rank*** -->
| rowclass76 = mergedrow
| label76 = • पद
| data76 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}|{{{elevation_min_rank|}}}}}
<!-- ***Population*** -->
| rowclass77 = mergedtoprow
| label77 = जनसंख्या <span style="font-weight:normal">{{#if:{{{population_as_of|}}}|({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</span>
| data77 = {{#if:{{{population|}}}
| {{formatnum:{{{population}}}}}
| {{#ifeq:{{{total_type}}}|
| {{#if:{{{population_total|}}}
| {{formatnum:{{{population_total}}}}}
}}
}}
}}
| rowclass78 = mergedtoprow
| header78 = {{#if:{{{population|}}}
|
|{{#ifeq:{{{total_type}}}|
|
|{{#if:{{{population_total|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_blank1|}}}{{{population_blank2|}}}{{{population_est|}}}
|जनसंख्या <span style="font-weight:normal">{{#if:{{{population_as_of|}}}|({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</span>
}}
}}
}}
| rowclass79 = mergedrow
| label79 = • {{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|शहर}}|कुल}}}}
| data79 = {{#if:{{{population|}}}
|
|{{#ifeq:{{{total_type}}}|
|
|{{#if:{{{population_total|}}}
| {{formatnum:{{{population_total}}}}}
}}
}}
}}
| rowclass80 = mergedrow
| label80 = • अनुमान <span style="font-weight:normal">({{{pop_est_as_of}}}){{{pop_est_footnotes|}}}</span>
| data80 = {{#if:{{{population_est|}}}|{{formatnum:{{{population_est}}}}} }}
<!-- ***Population rank*** -->
| rowclass81 = mergedrow
| label81 = • पद
| data81 = {{{population_rank|}}}
| rowclass82 = mergedrow
| label82 = • घनत्व
| data82 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}}{{{population_total|}}}
|{{infobox_settlement/densdisp
|/km2 ={{{population_density_km2|}}}
|/sqmi={{{population_density_sq_mi|}}}
|pop ={{{population_total|}}}
|dunam={{{area_total_dunam|}}}
|ha ={{{area_total_ha|}}}
|km2 ={{{area_total_km2|}}}
|acre ={{{area_total_acre|}}}
|sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
<!-- ***Population density rank*** -->
| rowclass83 = mergedrow
| label83 = • घनत्व पद
| data83 = {{{population_density_rank|}}}
| rowclass84 = mergedrow
| label84 = • महानगर<span style="font-weight:normal">{{{population_urban_footnotes|}}}</span>
| data84 = {{#if:{{{population_urban|}}}| {{formatnum:{{{population_urban}}}}} }}
| rowclass85 = mergedrow
| label85 = • महानगर घनत्व
| data85 = {{#if:{{{population_density_urban_km2|}}}{{{population_density_urban_sq_mi|}}}{{{population_urban|}}}
|{{infobox_settlement/densdisp
|/km2 ={{{population_density_urban_km2|}}}
|/sqmi={{{population_density_urban_sq_mi|}}}
|pop ={{{population_urban|}}}
|ha ={{{area_urban_ha|}}}
|km2 ={{{area_urban_km2|}}}
|acre ={{{area_urban_acre|}}}
|sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_urban_dunam|}}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
| rowclass86 = mergedrow
| label86 = • [[गाँव|देहात]]<span style="font-weight:normal">{{{population_rural_footnotes|}}}</span>
| data86 = {{#if:{{{population_rural|}}}|{{formatnum:{{{population_rural}}}}}}}
| rowclass87 = mergedrow
| label87 = • देहात घनत्व
| data87 = {{#if:{{{population_density_rural_km2|}}}{{{population_density_rural_sq_mi|}}}{{{population_rural|}}}
|{{infobox_settlement/densdisp
|/km2 ={{{population_density_rural_km2|}}}
|/sqmi={{{population_density_rural_sq_mi|}}}
|pop ={{{population_rural|}}}
|ha ={{{area_rural_ha|}}}
|km2 ={{{area_rural_km2|}}}
|acre ={{{area_rural_acre|}}}
|sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_rural_dunam|}}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
| rowclass88 = mergedrow
| label88 = • [[महानगर]]<span style="font-weight:normal">{{{population_metro_footnotes|}}}</span>
| data88 = {{#if:{{{population_metro|}}}| {{formatnum:{{{population_metro}}}}} }}
| rowclass89 = mergedrow
| label89 = • महानगरीय घनत्व
| data89 = {{#if:{{{population_density_metro_km2|}}}{{{population_density_metro_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}
|{{infobox_settlement/densdisp
|/km2 ={{{population_density_metro_km2|}}}
|/sqmi={{{population_density_metro_sq_mi|}}}
|pop ={{{population_metro|}}}
|ha ={{{area_metro_ha|}}}
|km2 ={{{area_metro_km2|}}}
|acre ={{{area_metro_acre|}}}
|sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_metro_dunam|}}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
| rowclass90 = mergedrow
| label90 = • {{{population_blank1_title|}}}<span style="font-weight:normal">{{{population_blank1_footnotes|}}}</span>
| data90 = {{#if:{{{population_blank1|}}}|{{formatnum:{{{population_blank1}}}}}}}
| rowclass91 = mergedrow
| label91 = • {{#if:{{{population_blank1_title|}}}|{{{population_blank1_title}}} घनत्व|घनत्व}}
| data91 = {{#if:{{{population_density_blank1_km2|}}}{{{population_density_blank1_sq_mi|}}}{{{population_blank1|}}}
|{{infobox_settlement/densdisp
|/km2 ={{{population_density_blank1_km2|}}}
|/sqmi={{{population_density_blank1_sq_mi|}}}
|pop ={{{population_blank1|}}}
|ha ={{{area_blank1_ha|}}}
|km2 ={{{area_blank1_km2|}}}
|acre ={{{area_blank1_acre|}}}
|sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_blank1_dunam|}}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
| rowclass92 = mergedrow
| label92 = • {{{population_blank2_title|}}}<span style="font-weight:normal">{{{population_blank2_footnotes|}}}</span>
| data92 = {{#if:{{{population_blank2|}}}|{{formatnum:{{{population_blank2}}}}}}}
| rowclass93 = mergedrow
| label93 = • {{#if:{{{population_blank2_title|}}}|{{{population_blank2_title}}} घनत्व|घनत्व}}
| data93 = {{#if:{{{population_density_blank2_km2|}}}{{{population_density_blank2_sq_mi|}}}{{{population_blank2|}}}
|{{infobox_settlement/densdisp
|/km2 ={{{population_density_blank2_km2|}}}
|/sqmi={{{population_density_blank2_sq_mi|}}}
|pop ={{{population_blank2|}}}
|ha ={{{area_blank2_ha|}}}
|km2 ={{{area_blank2_km2|}}}
|acre ={{{area_blank2_acre|}}}
|sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}}
|dunam={{{area_blank2_dunam|}}}
|pref ={{{unit_pref}}}
|name ={{{subdivision_name}}}
}}}}
| rowclass94 = mergedrow
| label94 =
| data94 = {{#if:{{{population_note|}}}|<small>{{{population_note}}}</small>}}
| rowclass95 = mergedtoprow
| label95 = [[वासीनाम]]
| data95 = {{{population_demonym|}}}
<!-- ***Demographics 1*** -->
| rowclass96 = mergedtoprow
| header96 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
|{{{demographics_type1}}}<span style="font-weight:normal">{{{demographics1_footnotes|}}}</span>}}
| rowclass97 = mergedrow
| label97 = • {{{demographics1_title1}}}
| data97 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
|{{#if:{{{demographics1_title1|}}}|{{{demographics1_info1|}}}}}}}
| rowclass98 = mergedrow
| label98 = • {{{demographics1_title2}}}
| data98 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
|{{#if:{{{demographics1_title2|}}}|{{{demographics1_info2|}}}}}}}
| rowclass99 = mergedrow
| label99 = • {{{demographics1_title3}}}
| data99 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
|{{#if:{{{demographics1_title3|}}}|{{{demographics1_info3|}}}}}}}
| rowclass100 = mergedrow
| label100 = • {{{demographics1_title4}}}
| data100 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
|{{#if:{{{demographics1_title4|}}}|{{{demographics1_info4|}}}}}}}
| rowclass101 = mergedrow
| label101 = • {{{demographics1_title5}}}
| data101 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
|{{#if:{{{demographics1_title5|}}}|{{{demographics1_info5|}}}}}}}
| rowclass102 = mergedrow
| label102 = • {{{demographics1_title6}}}
| data102 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
|{{#if:{{{demographics1_title6|}}}|{{{demographics1_info6|}}}}}}}
| rowclass103 = mergedrow
| label103 = • {{{demographics1_title7}}}
| data103 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
|{{#if:{{{demographics1_title7|}}}|{{{demographics1_info7|}}}}}}}
<!-- ***Demographics 2*** -->
| rowclass104 = mergedtoprow
| header104 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
|{{{demographics_type2}}}<span style="font-weight:normal">{{{demographics2_footnotes|}}}</span>}}
| rowclass105 = mergedrow
| label105 = • {{{demographics2_title1}}}
| data105 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
|{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}}
| rowclass106 = mergedrow
| label106 = • {{{demographics2_title2}}}
| data106 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
|{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}}
| rowclass107 = mergedrow
| label107 = • {{{demographics2_title3}}}
| data107 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
|{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}}
| rowclass108 = mergedrow
| label108 = • {{{demographics2_title4}}}
| data108 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
|{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}}
| rowclass109 = mergedrow
| label109 = • {{{demographics2_title5}}}
| data109 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
|{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}}
| rowclass110 = mergedrow
| label110 = • {{{demographics2_title6}}}
| data110 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
|{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}}
| rowclass111 = mergedrow
| label111 = • {{{demographics2_title7}}}
| data111 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
|{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}}
<!-- ***Time Zones*** -->
| rowclass112 = mergedtoprow
| label112 = {{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Time zone}}|समय मण्डल]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|Time zone}}|समय मण्डल]]}}
| data112 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|{{{timezone1|{{{timezone}}}}}} {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}}|([[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]])}} }}
| rowclass113 = mergedrow
| label113 = <nowiki />
| data113 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|{{{timezone2}}} {{#if:{{{utc_offset2|{{{utc_offset2|}}} }}}|([[UTC{{{utc_offset2|{{{utc_offset2}}}}}}]])}} }} }}
| rowclass114 = mergedrow
| label114 = <span style="white-space:nowrap"> • ग्रीष्मकालीन ([[दिवालोक बचत समय|दि॰ब॰स॰]])</span>
| data114 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|{{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}} ([[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]])}} }}
| rowclass115 = mergedrow
| label115 = <nowiki />
| data115 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|{{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|{{#if:{{{timezone2_DST|}}}|{{{timezone2_DST}}} ([[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]])}} }} }}
<!-- ***Postal Code(s)*** -->
| rowclass116 = mergedtoprow
| label116 = {{{postal_code_type}}}
| class116 = adr
| data116 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<span class="postal-code">{{{postal_code}}}</span>}}}}
| rowclass117 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}}
| label117 = {{{postal2_code_type}}}
| class117 = adr
| data117 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<span class="postal-code">{{{postal2_code}}}</span>}} }} }}
<!-- ***Area Code(s)*** -->
| rowclass118 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
| label118 = {{#if:{{{area_code_type|}}}|{{{area_code_type}}}|[[दूरभाष कोड]]}}
| data118 = {{{area_code|}}}
<!-- Geocode-->
| rowclass119 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
| label119 = [[:en:Geocode|भूगोल सूचक संख्या]]
| class119 = nickname
| data119 = {{{geocode|}}}
<!-- ISO Code-->
| rowclass120 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
| label120 = [[आई॰एस॰ओ॰ ३१६६|ISO 3166]] कोड
| class120 = nickname
| data120 = {{{iso_code|}}}
<!-- Vehicle registration plate-->
| rowclass121 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
| label121 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[वाहन पंजीकरण]]}}
| data121 = {{{registration_plate|}}}
<!-- ***Blank Fields (two sections)*** -->
| rowclass122 = mergedtoprow
| label122 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}
| data122 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}}
| rowclass123 = mergedrow
| label123 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}
| data123 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}}
| rowclass124 = mergedrow
| label124 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}
| data124 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}}
| rowclass125 = mergedrow
| label125 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}
| data125 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}}
| rowclass126 = mergedrow
| label126 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}
| data126 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}}
| rowclass127 = mergedrow
| label127 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}
| data127 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}}
| rowclass128 = mergedrow
| label128 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}
| data128 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}}
| rowclass129 = mergedrow
| label129 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}
| data129 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}}
| rowclass130 = mergedtoprow
| label130 = {{{blank_name_sec2}}}
| data130 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}}
| rowclass131 = mergedrow
| label131 = {{{blank1_name_sec2}}}
| data131 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}}
| rowclass132 = mergedrow
| label132 = {{{blank2_name_sec2}}}
| data132 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}}
| rowclass133 = mergedrow
| label133 = {{{blank3_name_sec2}}}
| data133 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}}
| rowclass134 = mergedrow
| label134 = {{{blank4_name_sec2}}}
| data134 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}}
| rowclass135 = mergedrow
| label135 = {{{blank5_name_sec2}}}
| data135 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}}
| rowclass136 = mergedrow
| label136 = {{{blank6_name_sec2}}}
| data136 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}}
| rowclass137 = mergedrow
| label137 = {{{blank7_name_sec2}}}
| data137 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}}
<!-- ***Website*** -->
| rowclass138 = mergedtoprow
| label138 = वेबसाइट
| data138 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}}
<!-- ***Transport*** -->
| rowclass139 = mergedtoprow
| label139 = {{{transport_type}}}
| data139 = {{#if:{{{transport_type|}}}|{{{transport_name|}}} }}
| rowclass140 = mergedrow
| label140 = {{{transport_type1}}}
| data140 = {{#if:{{{transport_type1|}}}|{{{transport_name1|}}} }}
| rowclass141 = mergedrow
| label141 = {{{transport_type2}}}
| data141 = {{#if:{{{transport_type2|}}}|{{{transport_name2|}}} }}
| rowclass142 = mergedrow
| label142 = {{{transport_type3}}}
| data142 = {{#if:{{{transport_type3|}}}|{{{transport_name3|}}} }}
<!-- ***Footnotes*** -->
| belowstyle = text-align:left; font-size:smaller
| belowrowclass = mergedtoprow
| below = {{{footnotes|}}}
}}<includeonly>{{#switch:{{{coordinates_region|}}}|CA-X|US-X|IN-X=[[Category:Infobox settlement uses with imprecise region codes]]
}}{{#if:{{{image_dot_map|}}}{{{dot_mapsize|}}}{{{dot_map_base_alt|}}}{{{dot_map_alt|}}}{{{dot_map_caption|}}}{{{dot_x|}}}{{{dot_y|}}}|[[Category:Pages using infobox settlement with a dot map]]
}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:ज्ञानसन्दूक अवस्थापन में अज्ञात प्राचल का उपयोग करते हुए पृष्ठ|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y
| alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description <!--used by Module:Settlement short description-->| subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi | mapframe | mapframe-area_km2 | mapframe-area_mi2 | mapframe-caption | mapframe-coord | mapframe-coordinates | mapframe-custom | mapframe-frame-coord | mapframe-frame-coordinates | mapframe-frame-height | mapframe-frame-width | mapframe-geomask | mapframe-geomask-fill | mapframe-geomask-fill-opacity | mapframe-geomask-stroke-color | mapframe-geomask-stroke-colour | mapframe-geomask-stroke-width | mapframe-height | mapframe-id | mapframe-length_km | mapframe-length_mi | mapframe-marker | mapframe-marker-color | mapframe-marker-colour | mapframe-point | mapframe-shape | mapframe-shape-fill | mapframe-shape-fill-opacity | mapframe-stroke-color | mapframe-stroke-colour | mapframe-stroke-width | mapframe-switcher | mapframe-width | mapframe-wikidata | mapframe-zoom
}}{{#if:{{{image|}}}|[[श्रेणी:चित्र के साथ ज्ञानसन्दूक अवस्थापन प्रयोग करने वाले लेख|{{#if:{{{image_skyline|}}}|!}}{{PAGENAME}}]]}}{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}}
|[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]]
}}<noinclude>
{{Documentation}}
<!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!-->
</noinclude>
5xzmmk461t6dvb9ibpdgeklr33godg3
हिंदी साहित्यकार
0
39644
6544270
6541586
2026-04-26T16:39:50Z
SM7
89247
Removing link(s) / list item(s) देखें:[[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अनिल भटनागर]] चर्चा समाप्त, परिणाम था हटाया ([[WP:XFDC#4.0.16|XFDcloser]])
6544270
wikitext
text/x-wiki
इस सूची में अन्य भाषाओं में लिखनेवाले वे साहित्यकार भी सम्मिलित हैं जिनकी पुस्तकों का हिंदी में अनुवाद हो चुका है।<table align=center width=100% cellspacing=0 cellpadding=3>
<tr><td colspan=4 align=center style="background-color:#E4E4E4"><span style="font-size:large;">अकारादि क्रम से रचनाकारों की सूची</span></td></tr>
</table>
<span style="font-size:medium;">'''अ'''</span>
* [[अंजू बाला]]
* [[अक्षय कुमार जैन]] (1915–1993), पत्रकार, सम्पादक और लेखक।
* [[अखिलेश मिश्र]]
* [[अचला शर्मा]]
* [[अजीत कौर]] (1934–), पंजाबी लेखिका।
* [[अटल बिहारी वाजपेयी]] (1924 – 2018), हिन्दी कवि और राजनेता।
* [[अनंत पई|अनन्त पई]] (1929 – 2011), भारतीय कॉमिक्स लेखक।
* [[अनामिका (हिंदी कवयित्री)|अनामिका]] (1961–), कवयित्री और लेखिका।
* [[अनीता देसाई]] (1937–), उपन्यासकार।
* [[अनिल जनविजय]]
* [[अब्दुल बिस्मिल्लाह]]
* [[अमरकांत]]
* [[अफसर बानो]]
* [[अब्दुल अज़ीज़]]
* [[अब्दुल बिस्मिल्लाह]]
* [[अब्दुल मन्नन बगुलिया]]
* [[अब्दुल्लाह हुसैन]]
* [[अभय कात्यायन]]
* [[अभिमन्यु अनत]]
* [[अभिलाष वर्मा]]
* [[अमर गोस्वामी]]
* [[अमर चित्र कथा]]
* [[अमरकांत]]
* [[अमरसिंह वधान]]
* [[अमरीक सिंह दीप]]
* [[अमर्त्य सेन]]
* [[अमिताभ चौधरी]]
* [[अमृतलाल नागर]]
* [[अमृता प्रीतम]]
* [[अम्बा प्रसाद श्रीवास्तव]]
* [[अम्बिका प्रसाद दिव्य]]
* [[अयोध्याप्रसाद गोयलीय]]
* [[अरविन्द विष्णु गोखले|अरविंद गोखले]]
* [[अरविन्द कुमार]]
* [[अरविन्द श्रीवास्तव]]
* [[अरुण कमल]]
* [[अरुण प्रकाश (साहित्यकार)|अरुण प्रकाश]]
* [[अरुण कुमार]]
* [[अरुण कुमार सिंह]]
* [[अरुण कुमार सिंह]]
* [[अरुण देव]]
* [[अरुण माहेश्वरी]]
* [[अरुण शौरी]]
* [[अवधेश कुमार]]
* [[अशोक भाटिया]]
* [[अमृतलाल नागर]]
* [[असग़र वजाहत|असगर वजाहत]]
* [[अरुण साधू]]
* [[अरूंधति रॉय]]
* [[अर्चना चतुर्वेदी]]
* [[अर्चना वर्मा]]
* [[अर्जुनदेव चारण]]
* अर्जुन प्रभात ( कवि, लेखक ,समीक्षक, भाषाशास्त्री)
* [[अल. वलीअप्पा]]
* [[अलका पाठक]]
* [[अलका सरावगी]]
* [[अली सरदार जाफरी]]
* [[श्यामलाल शर्मा|अल्हड़ बीकानेरी]]
* [[अवधेश प्रीत]]
* [[अशोक आन्द्रे]]
* [[अशोक कुमार (अभिनेता)|अशोक कुमार]]
* [[अशोक कौशिक]]
* [[अशोक चक्रधर]]
* [[अशोक वाजपेयी]]
* [[अशोकजी]]
* [[अशोकमित्रन]]
* [[असग़र वजाहत|असगर वजाहत]]
* [[अहमद फ़राज़|अहमद फराज]]
* [[अत्रिदेव]]
* [[अज्ञेय]]
<span style="font-size:medium;">'''आ'''</span>
* [[आचार्य चतुरसेन शास्त्री|आचार्य चतुरसेन]]
* [[नरेन्द्र देव|आचार्य नरेन्द्रदेव]]
* [[बालकृष्ण|आचार्य बालकृष्ण]]
* [[रामचन्द्र शुक्ल|आचार्य रामचंद्र शुक्ल]]
* [[आनन्द कुमार]]
* [[आबिद रिजवी]]
* [[आबिद सुरती]]
* [[आरसू]]
* [[कैप्टन एस.शेषाद्रि]]
* [[आशा]]
* [[आशा साकी]]
* [[आशापूर्णा देवी]]
* [[आशारानी व्होरा]]
* [[आशुतोष मुखोपाध्याय]]
<span style="font-size:medium;">'''इ'''</span>
* [[इलाचन्द्र जोशी]]
* [[इवान तुर्गेन्येव]]
* [[इवान बूनिन]]
* [[इस्मत चुग़ताई]]
<span style="font-size:medium;">'''ई'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''उ'''</span>
* [[उदय प्रकाश]]
* [[उर्मिला शिरीष]]
<span style="font-size:medium;">'''ए'''</span>
* [[एस॰आर॰ हरनोट|एस.आर.हरनोट]]
<span style="font-size:medium;">'''ओ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''औ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''ॠ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''क'''</span>
* [[कमलेश्वर]]
* [[कमलेश भट्ट कमल|कमलेशभट्ट कमल]]
* [[कृष्ण बिहारी 'नूर'|कृष्ण बिहारी]]
* [[कामतानाथ]]
* [[काशीनाथ सिंह]]
* [[कुर्अतुल ऐन हैदर|क़ुर्रतुल ऎन हैदर]]
* [[कृष्ण चंदर|कृश्न चन्दर]]
<span style="font-size:medium;">'''ख'''</span>
* [[खलील जिब्रान|ख़लील जिब्रान]]
* [[ख़्वाजा अहमद अब्बास]]
<span style="font-size:medium;">'''ग'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''घ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''च'''</span>
* [[चित्रा मुद्गल]]
* [[चन्द्रधर शर्मा 'गुलेरी']]
<span style="font-size:medium;">'''छ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''ज'''</span>
* [[जगदीश कश्यप]]
* [[जया जादवानी]]
* [[जैनेन्द्र कुमार]]
<span style="font-size:medium;">'''ठ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''त'''</span>
* [[तेजेंद्र शर्मा|तेजेन्द्र शर्मा]]
* [[तेजपाल सिंह धामा]]
<span style="font-size:medium;">'''द'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''ध'''</span>
* [[धर्मवीर भारती]]
<span style="font-size:medium;">'''न'''</span>
* [[नमिता सिंह]]
* [[नागार्जुन]]
* [[नासिरा शर्मा]]
* [[निर्मल वर्मा]]
<span style="font-size:medium;">'''प'''</span>
* [[फ्रैंज काफ्का|फ़्रांज काफ़्का]]
* [[प्रत्यक्षा]]
* [[प्रभा खेतान]]
* [[प्रभु जोशी]]
* [[प्रेमचंद]]
* [[प्रयाग शुक्ल]]
* [[प्रियंवद]]
* [[पूर्णिमा वर्मन]]
<span style="font-size:medium;">'''फ'''</span>
* [[फणीश्वर नाथ "रेणु"|फणीश्वरनाथ रेणु]]
* [[फ्रैंज काफ्का|फ़्रांज काफ़्का]]
<span style="font-size:medium;">'''ब'''</span>
* [[बर्तोल्त ब्रेख्त|बर्तोल्त ब्रेख़्त]]
* [[बलराम]]
* [[बालकवि बैरागी]]
<span style="font-size:medium;">'''भ'''</span>
* [[भगवती चरण वर्मा|भगवतीचरण वर्मा]]
* [[भवानी प्रसाद मिश्र|भवानीप्रसाद मिश्र]]
* [[भारत यायावर]]
* [[भगीरथ]]
* [[भीष्म साहनी]]
* [[भैरव प्रसाद गुप्त|भैरवप्रसाद गुप्त]]
<span style="font-size:medium;">'''म'''</span>
* [[मन्नू भंडारी]]
* [[ममता कालिया]]
* [[मनोहर श्याम जोशी|मनोहरश्याम जोशी]]
* [[महादेवी वर्मा]]
* [[मालती जोशी]]
* [[मिथिलेश्वर]]
* [[मिर्ज़ा हादी रुस्वा]]
* [[मेहरुन्निसा परवेज]]
* [[मैत्रेयी पुष्पा]] (1944 – ), लेखिका।
* [[मोहन राकेश]] (1925 – 1972), लेखक और नाटककार।
* [[मृदुला गर्ग]] (1938 – ), हिन्दी और अंग्रेज़ी लेखिका।
* [[मृणाल पाण्डे|मृणाल पांडे]] (1946 – ), पत्रकार और लेखक।
<span style="font-size:medium;">'''य'''</span>
* [[यशपाल]] (1903 – 1976), लेखक।
* [[योगेंद्र आहूजा]]
<span style="font-size:medium;">'''र'''</span>
* [[रघुनन्दन त्रिवेदी]]
* [[रघुवीर सहाय]] (1929 – 1990), कवि और लेखक।
* [[रवीन्द्र कालिया]] (1939 – 2016), उपन्यासकार और कहानीकार।
* [[रांगेय राघव]] (1923 – 1962), लेखक।
* [[राजेन्द्र यादव]] (1929 – 2013), लेखक, उपन्यासकार।
* [[राजिंदर सिंह बेदी|राजेन्द्रसिंह बेदी]] (1915 – 1984), उर्दू और हिन्दी लेखक।
* [[रामविलास शर्मा]] (1912 – 2000), आलोचक।
<span style="font-size:medium;">'''ल'''</span>
* [[लाल्टू]]
* [[लू शुन]] (1881 – 1936), चीनी लेखक।
<span style="font-size:medium;">'''व'''</span>
* [[विकेश निझावन]]
* [[वीरेन्द्र जैन]]
* [[विश्वनाथ त्रिपाठी]] (1931 – ), लेखक।
* [[विष्णु प्रभाकर]] (1912 – 2009), लेखक।
* [[विष्णु नागर]] (1950 – )
<span style="font-size:medium;">'''श'''</span>
* [[शंकर पुण्तांबेकर]] (1923 – 2016), लेखक।
* [[शमोएल अहमद]]
* [[गुलशेर ख़ाँ शानी|शानी]] (1933 – 1995)
* [[शरत्चन्द्र चट्टोपाध्याय|शरतचन्द्र चट्टोपाध्याय]] (1876 – 1938), बंगाली उपन्यासकार।
* [[शिवकुमार मिश्र (आलोचक)|शिवकुमार मिश्र]]
* [[शिवमूर्ति]] (1950 – ) शिवराज आनंद
* [[शेखर जोशी]] (1932 – 2022), लेखक।
* [[शैलेश मटियानी]] (1931 – 2001), लेखक और कवि।
<span style="font-size:medium;">'''श्र'''</span>
* [[श्रीलाल शुक्ल]] (1925 – 2011), लेखक और व्यंग्यकार।
* [[श्रीकृष्ण सरल]] (1919 – 2000), कवि और लेखक।
<span style="font-size:medium;">'''स'''</span>
* [[सज्जाद ज़हीर]] (1905 – 1973), पाकिस्तानी उर्दू लेखक।
* [[स्वयं प्रकाश]] (1947 – 2019)
* [[सुकेश साहनी]] (1956 – )
* [[सुधा अरोड़ा]] (1946 – ), लेखिका।
* [[सुरेन्द्र चौधरी]] (1933 – 2001)
* [[सुषमा मुनीन्द्र]]
* [[सूरज प्रकाश]]
* [[सूर्यबाला]]
<span style="font-size:medium;">'''ह'''</span>
* [[हृषीकेश सुलभ]] (1955 – ), लेखक।
* [[हृदयेश]]
* [[हरिशंकर परसाई]] (1922 – 1995), भारतीय लेखक और व्यंग्यकार।
<span style="font-size:medium;">'''त्र'''</span>
* [[त्रिलोचन शास्त्री|त्रिलोचन]]
<span style="font-size:medium;">'''ज्ञ'''</span>
* [[ज्ञान चतुर्वेदी]] (1952–), हिन्दी व्यंग्यकार।
* [[ज्ञान प्रकाश विवेक]]
[[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]]
[[श्रेणी:भारतीय हिंदी साहित्यकार]]
j07hc8yjtzr0lgy5pyqmcbifw0vkym8
6544274
6544270
2026-04-26T16:40:50Z
SM7
89247
Removing link(s) / list item(s) देखें:[[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अम्बा प्रसाद श्रीवास्तव]] चर्चा समाप्त, परिणाम था हटाया ([[WP:XFDC#4.0.16|XFDcloser]])
6544274
wikitext
text/x-wiki
इस सूची में अन्य भाषाओं में लिखनेवाले वे साहित्यकार भी सम्मिलित हैं जिनकी पुस्तकों का हिंदी में अनुवाद हो चुका है।<table align=center width=100% cellspacing=0 cellpadding=3>
<tr><td colspan=4 align=center style="background-color:#E4E4E4"><span style="font-size:large;">अकारादि क्रम से रचनाकारों की सूची</span></td></tr>
</table>
<span style="font-size:medium;">'''अ'''</span>
* [[अंजू बाला]]
* [[अक्षय कुमार जैन]] (1915–1993), पत्रकार, सम्पादक और लेखक।
* [[अखिलेश मिश्र]]
* [[अचला शर्मा]]
* [[अजीत कौर]] (1934–), पंजाबी लेखिका।
* [[अटल बिहारी वाजपेयी]] (1924 – 2018), हिन्दी कवि और राजनेता।
* [[अनंत पई|अनन्त पई]] (1929 – 2011), भारतीय कॉमिक्स लेखक।
* [[अनामिका (हिंदी कवयित्री)|अनामिका]] (1961–), कवयित्री और लेखिका।
* [[अनीता देसाई]] (1937–), उपन्यासकार।
* [[अनिल जनविजय]]
* [[अब्दुल बिस्मिल्लाह]]
* [[अमरकांत]]
* [[अफसर बानो]]
* [[अब्दुल अज़ीज़]]
* [[अब्दुल बिस्मिल्लाह]]
* [[अब्दुल मन्नन बगुलिया]]
* [[अब्दुल्लाह हुसैन]]
* [[अभय कात्यायन]]
* [[अभिमन्यु अनत]]
* [[अभिलाष वर्मा]]
* [[अमर गोस्वामी]]
* [[अमर चित्र कथा]]
* [[अमरकांत]]
* [[अमरसिंह वधान]]
* [[अमरीक सिंह दीप]]
* [[अमर्त्य सेन]]
* [[अमिताभ चौधरी]]
* [[अमृतलाल नागर]]
* [[अमृता प्रीतम]]
* [[अम्बिका प्रसाद दिव्य]]
* [[अयोध्याप्रसाद गोयलीय]]
* [[अरविन्द विष्णु गोखले|अरविंद गोखले]]
* [[अरविन्द कुमार]]
* [[अरविन्द श्रीवास्तव]]
* [[अरुण कमल]]
* [[अरुण प्रकाश (साहित्यकार)|अरुण प्रकाश]]
* [[अरुण कुमार]]
* [[अरुण कुमार सिंह]]
* [[अरुण कुमार सिंह]]
* [[अरुण देव]]
* [[अरुण माहेश्वरी]]
* [[अरुण शौरी]]
* [[अवधेश कुमार]]
* [[अशोक भाटिया]]
* [[अमृतलाल नागर]]
* [[असग़र वजाहत|असगर वजाहत]]
* [[अरुण साधू]]
* [[अरूंधति रॉय]]
* [[अर्चना चतुर्वेदी]]
* [[अर्चना वर्मा]]
* [[अर्जुनदेव चारण]]
* अर्जुन प्रभात ( कवि, लेखक ,समीक्षक, भाषाशास्त्री)
* [[अल. वलीअप्पा]]
* [[अलका पाठक]]
* [[अलका सरावगी]]
* [[अली सरदार जाफरी]]
* [[श्यामलाल शर्मा|अल्हड़ बीकानेरी]]
* [[अवधेश प्रीत]]
* [[अशोक आन्द्रे]]
* [[अशोक कुमार (अभिनेता)|अशोक कुमार]]
* [[अशोक कौशिक]]
* [[अशोक चक्रधर]]
* [[अशोक वाजपेयी]]
* [[अशोकजी]]
* [[अशोकमित्रन]]
* [[असग़र वजाहत|असगर वजाहत]]
* [[अहमद फ़राज़|अहमद फराज]]
* [[अत्रिदेव]]
* [[अज्ञेय]]
<span style="font-size:medium;">'''आ'''</span>
* [[आचार्य चतुरसेन शास्त्री|आचार्य चतुरसेन]]
* [[नरेन्द्र देव|आचार्य नरेन्द्रदेव]]
* [[बालकृष्ण|आचार्य बालकृष्ण]]
* [[रामचन्द्र शुक्ल|आचार्य रामचंद्र शुक्ल]]
* [[आनन्द कुमार]]
* [[आबिद रिजवी]]
* [[आबिद सुरती]]
* [[आरसू]]
* [[कैप्टन एस.शेषाद्रि]]
* [[आशा]]
* [[आशा साकी]]
* [[आशापूर्णा देवी]]
* [[आशारानी व्होरा]]
* [[आशुतोष मुखोपाध्याय]]
<span style="font-size:medium;">'''इ'''</span>
* [[इलाचन्द्र जोशी]]
* [[इवान तुर्गेन्येव]]
* [[इवान बूनिन]]
* [[इस्मत चुग़ताई]]
<span style="font-size:medium;">'''ई'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''उ'''</span>
* [[उदय प्रकाश]]
* [[उर्मिला शिरीष]]
<span style="font-size:medium;">'''ए'''</span>
* [[एस॰आर॰ हरनोट|एस.आर.हरनोट]]
<span style="font-size:medium;">'''ओ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''औ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''ॠ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''क'''</span>
* [[कमलेश्वर]]
* [[कमलेश भट्ट कमल|कमलेशभट्ट कमल]]
* [[कृष्ण बिहारी 'नूर'|कृष्ण बिहारी]]
* [[कामतानाथ]]
* [[काशीनाथ सिंह]]
* [[कुर्अतुल ऐन हैदर|क़ुर्रतुल ऎन हैदर]]
* [[कृष्ण चंदर|कृश्न चन्दर]]
<span style="font-size:medium;">'''ख'''</span>
* [[खलील जिब्रान|ख़लील जिब्रान]]
* [[ख़्वाजा अहमद अब्बास]]
<span style="font-size:medium;">'''ग'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''घ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''च'''</span>
* [[चित्रा मुद्गल]]
* [[चन्द्रधर शर्मा 'गुलेरी']]
<span style="font-size:medium;">'''छ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''ज'''</span>
* [[जगदीश कश्यप]]
* [[जया जादवानी]]
* [[जैनेन्द्र कुमार]]
<span style="font-size:medium;">'''ठ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''त'''</span>
* [[तेजेंद्र शर्मा|तेजेन्द्र शर्मा]]
* [[तेजपाल सिंह धामा]]
<span style="font-size:medium;">'''द'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''ध'''</span>
* [[धर्मवीर भारती]]
<span style="font-size:medium;">'''न'''</span>
* [[नमिता सिंह]]
* [[नागार्जुन]]
* [[नासिरा शर्मा]]
* [[निर्मल वर्मा]]
<span style="font-size:medium;">'''प'''</span>
* [[फ्रैंज काफ्का|फ़्रांज काफ़्का]]
* [[प्रत्यक्षा]]
* [[प्रभा खेतान]]
* [[प्रभु जोशी]]
* [[प्रेमचंद]]
* [[प्रयाग शुक्ल]]
* [[प्रियंवद]]
* [[पूर्णिमा वर्मन]]
<span style="font-size:medium;">'''फ'''</span>
* [[फणीश्वर नाथ "रेणु"|फणीश्वरनाथ रेणु]]
* [[फ्रैंज काफ्का|फ़्रांज काफ़्का]]
<span style="font-size:medium;">'''ब'''</span>
* [[बर्तोल्त ब्रेख्त|बर्तोल्त ब्रेख़्त]]
* [[बलराम]]
* [[बालकवि बैरागी]]
<span style="font-size:medium;">'''भ'''</span>
* [[भगवती चरण वर्मा|भगवतीचरण वर्मा]]
* [[भवानी प्रसाद मिश्र|भवानीप्रसाद मिश्र]]
* [[भारत यायावर]]
* [[भगीरथ]]
* [[भीष्म साहनी]]
* [[भैरव प्रसाद गुप्त|भैरवप्रसाद गुप्त]]
<span style="font-size:medium;">'''म'''</span>
* [[मन्नू भंडारी]]
* [[ममता कालिया]]
* [[मनोहर श्याम जोशी|मनोहरश्याम जोशी]]
* [[महादेवी वर्मा]]
* [[मालती जोशी]]
* [[मिथिलेश्वर]]
* [[मिर्ज़ा हादी रुस्वा]]
* [[मेहरुन्निसा परवेज]]
* [[मैत्रेयी पुष्पा]] (1944 – ), लेखिका।
* [[मोहन राकेश]] (1925 – 1972), लेखक और नाटककार।
* [[मृदुला गर्ग]] (1938 – ), हिन्दी और अंग्रेज़ी लेखिका।
* [[मृणाल पाण्डे|मृणाल पांडे]] (1946 – ), पत्रकार और लेखक।
<span style="font-size:medium;">'''य'''</span>
* [[यशपाल]] (1903 – 1976), लेखक।
* [[योगेंद्र आहूजा]]
<span style="font-size:medium;">'''र'''</span>
* [[रघुनन्दन त्रिवेदी]]
* [[रघुवीर सहाय]] (1929 – 1990), कवि और लेखक।
* [[रवीन्द्र कालिया]] (1939 – 2016), उपन्यासकार और कहानीकार।
* [[रांगेय राघव]] (1923 – 1962), लेखक।
* [[राजेन्द्र यादव]] (1929 – 2013), लेखक, उपन्यासकार।
* [[राजिंदर सिंह बेदी|राजेन्द्रसिंह बेदी]] (1915 – 1984), उर्दू और हिन्दी लेखक।
* [[रामविलास शर्मा]] (1912 – 2000), आलोचक।
<span style="font-size:medium;">'''ल'''</span>
* [[लाल्टू]]
* [[लू शुन]] (1881 – 1936), चीनी लेखक।
<span style="font-size:medium;">'''व'''</span>
* [[विकेश निझावन]]
* [[वीरेन्द्र जैन]]
* [[विश्वनाथ त्रिपाठी]] (1931 – ), लेखक।
* [[विष्णु प्रभाकर]] (1912 – 2009), लेखक।
* [[विष्णु नागर]] (1950 – )
<span style="font-size:medium;">'''श'''</span>
* [[शंकर पुण्तांबेकर]] (1923 – 2016), लेखक।
* [[शमोएल अहमद]]
* [[गुलशेर ख़ाँ शानी|शानी]] (1933 – 1995)
* [[शरत्चन्द्र चट्टोपाध्याय|शरतचन्द्र चट्टोपाध्याय]] (1876 – 1938), बंगाली उपन्यासकार।
* [[शिवकुमार मिश्र (आलोचक)|शिवकुमार मिश्र]]
* [[शिवमूर्ति]] (1950 – ) शिवराज आनंद
* [[शेखर जोशी]] (1932 – 2022), लेखक।
* [[शैलेश मटियानी]] (1931 – 2001), लेखक और कवि।
<span style="font-size:medium;">'''श्र'''</span>
* [[श्रीलाल शुक्ल]] (1925 – 2011), लेखक और व्यंग्यकार।
* [[श्रीकृष्ण सरल]] (1919 – 2000), कवि और लेखक।
<span style="font-size:medium;">'''स'''</span>
* [[सज्जाद ज़हीर]] (1905 – 1973), पाकिस्तानी उर्दू लेखक।
* [[स्वयं प्रकाश]] (1947 – 2019)
* [[सुकेश साहनी]] (1956 – )
* [[सुधा अरोड़ा]] (1946 – ), लेखिका।
* [[सुरेन्द्र चौधरी]] (1933 – 2001)
* [[सुषमा मुनीन्द्र]]
* [[सूरज प्रकाश]]
* [[सूर्यबाला]]
<span style="font-size:medium;">'''ह'''</span>
* [[हृषीकेश सुलभ]] (1955 – ), लेखक।
* [[हृदयेश]]
* [[हरिशंकर परसाई]] (1922 – 1995), भारतीय लेखक और व्यंग्यकार।
<span style="font-size:medium;">'''त्र'''</span>
* [[त्रिलोचन शास्त्री|त्रिलोचन]]
<span style="font-size:medium;">'''ज्ञ'''</span>
* [[ज्ञान चतुर्वेदी]] (1952–), हिन्दी व्यंग्यकार।
* [[ज्ञान प्रकाश विवेक]]
[[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]]
[[श्रेणी:भारतीय हिंदी साहित्यकार]]
4rulmwjopbdajxxu5n57osen4d4lpfh
6544275
6544274
2026-04-26T16:40:58Z
SM7
89247
Removing link(s) / list item(s) देखें:[[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अफसर बानो]] चर्चा समाप्त, परिणाम था हटाया ([[WP:XFDC#4.0.16|XFDcloser]])
6544275
wikitext
text/x-wiki
इस सूची में अन्य भाषाओं में लिखनेवाले वे साहित्यकार भी सम्मिलित हैं जिनकी पुस्तकों का हिंदी में अनुवाद हो चुका है।<table align=center width=100% cellspacing=0 cellpadding=3>
<tr><td colspan=4 align=center style="background-color:#E4E4E4"><span style="font-size:large;">अकारादि क्रम से रचनाकारों की सूची</span></td></tr>
</table>
<span style="font-size:medium;">'''अ'''</span>
* [[अंजू बाला]]
* [[अक्षय कुमार जैन]] (1915–1993), पत्रकार, सम्पादक और लेखक।
* [[अखिलेश मिश्र]]
* [[अचला शर्मा]]
* [[अजीत कौर]] (1934–), पंजाबी लेखिका।
* [[अटल बिहारी वाजपेयी]] (1924 – 2018), हिन्दी कवि और राजनेता।
* [[अनंत पई|अनन्त पई]] (1929 – 2011), भारतीय कॉमिक्स लेखक।
* [[अनामिका (हिंदी कवयित्री)|अनामिका]] (1961–), कवयित्री और लेखिका।
* [[अनीता देसाई]] (1937–), उपन्यासकार।
* [[अनिल जनविजय]]
* [[अब्दुल बिस्मिल्लाह]]
* [[अमरकांत]]
* [[अब्दुल अज़ीज़]]
* [[अब्दुल बिस्मिल्लाह]]
* [[अब्दुल मन्नन बगुलिया]]
* [[अब्दुल्लाह हुसैन]]
* [[अभय कात्यायन]]
* [[अभिमन्यु अनत]]
* [[अभिलाष वर्मा]]
* [[अमर गोस्वामी]]
* [[अमर चित्र कथा]]
* [[अमरकांत]]
* [[अमरसिंह वधान]]
* [[अमरीक सिंह दीप]]
* [[अमर्त्य सेन]]
* [[अमिताभ चौधरी]]
* [[अमृतलाल नागर]]
* [[अमृता प्रीतम]]
* [[अम्बा प्रसाद श्रीवास्तव]]
* [[अम्बिका प्रसाद दिव्य]]
* [[अयोध्याप्रसाद गोयलीय]]
* [[अरविन्द विष्णु गोखले|अरविंद गोखले]]
* [[अरविन्द कुमार]]
* [[अरविन्द श्रीवास्तव]]
* [[अरुण कमल]]
* [[अरुण प्रकाश (साहित्यकार)|अरुण प्रकाश]]
* [[अरुण कुमार]]
* [[अरुण कुमार सिंह]]
* [[अरुण कुमार सिंह]]
* [[अरुण देव]]
* [[अरुण माहेश्वरी]]
* [[अरुण शौरी]]
* [[अवधेश कुमार]]
* [[अशोक भाटिया]]
* [[अमृतलाल नागर]]
* [[असग़र वजाहत|असगर वजाहत]]
* [[अरुण साधू]]
* [[अरूंधति रॉय]]
* [[अर्चना चतुर्वेदी]]
* [[अर्चना वर्मा]]
* [[अर्जुनदेव चारण]]
* अर्जुन प्रभात ( कवि, लेखक ,समीक्षक, भाषाशास्त्री)
* [[अल. वलीअप्पा]]
* [[अलका पाठक]]
* [[अलका सरावगी]]
* [[अली सरदार जाफरी]]
* [[श्यामलाल शर्मा|अल्हड़ बीकानेरी]]
* [[अवधेश प्रीत]]
* [[अशोक आन्द्रे]]
* [[अशोक कुमार (अभिनेता)|अशोक कुमार]]
* [[अशोक कौशिक]]
* [[अशोक चक्रधर]]
* [[अशोक वाजपेयी]]
* [[अशोकजी]]
* [[अशोकमित्रन]]
* [[असग़र वजाहत|असगर वजाहत]]
* [[अहमद फ़राज़|अहमद फराज]]
* [[अत्रिदेव]]
* [[अज्ञेय]]
<span style="font-size:medium;">'''आ'''</span>
* [[आचार्य चतुरसेन शास्त्री|आचार्य चतुरसेन]]
* [[नरेन्द्र देव|आचार्य नरेन्द्रदेव]]
* [[बालकृष्ण|आचार्य बालकृष्ण]]
* [[रामचन्द्र शुक्ल|आचार्य रामचंद्र शुक्ल]]
* [[आनन्द कुमार]]
* [[आबिद रिजवी]]
* [[आबिद सुरती]]
* [[आरसू]]
* [[कैप्टन एस.शेषाद्रि]]
* [[आशा]]
* [[आशा साकी]]
* [[आशापूर्णा देवी]]
* [[आशारानी व्होरा]]
* [[आशुतोष मुखोपाध्याय]]
<span style="font-size:medium;">'''इ'''</span>
* [[इलाचन्द्र जोशी]]
* [[इवान तुर्गेन्येव]]
* [[इवान बूनिन]]
* [[इस्मत चुग़ताई]]
<span style="font-size:medium;">'''ई'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''उ'''</span>
* [[उदय प्रकाश]]
* [[उर्मिला शिरीष]]
<span style="font-size:medium;">'''ए'''</span>
* [[एस॰आर॰ हरनोट|एस.आर.हरनोट]]
<span style="font-size:medium;">'''ओ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''औ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''ॠ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''क'''</span>
* [[कमलेश्वर]]
* [[कमलेश भट्ट कमल|कमलेशभट्ट कमल]]
* [[कृष्ण बिहारी 'नूर'|कृष्ण बिहारी]]
* [[कामतानाथ]]
* [[काशीनाथ सिंह]]
* [[कुर्अतुल ऐन हैदर|क़ुर्रतुल ऎन हैदर]]
* [[कृष्ण चंदर|कृश्न चन्दर]]
<span style="font-size:medium;">'''ख'''</span>
* [[खलील जिब्रान|ख़लील जिब्रान]]
* [[ख़्वाजा अहमद अब्बास]]
<span style="font-size:medium;">'''ग'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''घ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''च'''</span>
* [[चित्रा मुद्गल]]
* [[चन्द्रधर शर्मा 'गुलेरी']]
<span style="font-size:medium;">'''छ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''ज'''</span>
* [[जगदीश कश्यप]]
* [[जया जादवानी]]
* [[जैनेन्द्र कुमार]]
<span style="font-size:medium;">'''ठ'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''त'''</span>
* [[तेजेंद्र शर्मा|तेजेन्द्र शर्मा]]
* [[तेजपाल सिंह धामा]]
<span style="font-size:medium;">'''द'''</span>
<span style="font-size:medium;">'''ध'''</span>
* [[धर्मवीर भारती]]
<span style="font-size:medium;">'''न'''</span>
* [[नमिता सिंह]]
* [[नागार्जुन]]
* [[नासिरा शर्मा]]
* [[निर्मल वर्मा]]
<span style="font-size:medium;">'''प'''</span>
* [[फ्रैंज काफ्का|फ़्रांज काफ़्का]]
* [[प्रत्यक्षा]]
* [[प्रभा खेतान]]
* [[प्रभु जोशी]]
* [[प्रेमचंद]]
* [[प्रयाग शुक्ल]]
* [[प्रियंवद]]
* [[पूर्णिमा वर्मन]]
<span style="font-size:medium;">'''फ'''</span>
* [[फणीश्वर नाथ "रेणु"|फणीश्वरनाथ रेणु]]
* [[फ्रैंज काफ्का|फ़्रांज काफ़्का]]
<span style="font-size:medium;">'''ब'''</span>
* [[बर्तोल्त ब्रेख्त|बर्तोल्त ब्रेख़्त]]
* [[बलराम]]
* [[बालकवि बैरागी]]
<span style="font-size:medium;">'''भ'''</span>
* [[भगवती चरण वर्मा|भगवतीचरण वर्मा]]
* [[भवानी प्रसाद मिश्र|भवानीप्रसाद मिश्र]]
* [[भारत यायावर]]
* [[भगीरथ]]
* [[भीष्म साहनी]]
* [[भैरव प्रसाद गुप्त|भैरवप्रसाद गुप्त]]
<span style="font-size:medium;">'''म'''</span>
* [[मन्नू भंडारी]]
* [[ममता कालिया]]
* [[मनोहर श्याम जोशी|मनोहरश्याम जोशी]]
* [[महादेवी वर्मा]]
* [[मालती जोशी]]
* [[मिथिलेश्वर]]
* [[मिर्ज़ा हादी रुस्वा]]
* [[मेहरुन्निसा परवेज]]
* [[मैत्रेयी पुष्पा]] (1944 – ), लेखिका।
* [[मोहन राकेश]] (1925 – 1972), लेखक और नाटककार।
* [[मृदुला गर्ग]] (1938 – ), हिन्दी और अंग्रेज़ी लेखिका।
* [[मृणाल पाण्डे|मृणाल पांडे]] (1946 – ), पत्रकार और लेखक।
<span style="font-size:medium;">'''य'''</span>
* [[यशपाल]] (1903 – 1976), लेखक।
* [[योगेंद्र आहूजा]]
<span style="font-size:medium;">'''र'''</span>
* [[रघुनन्दन त्रिवेदी]]
* [[रघुवीर सहाय]] (1929 – 1990), कवि और लेखक।
* [[रवीन्द्र कालिया]] (1939 – 2016), उपन्यासकार और कहानीकार।
* [[रांगेय राघव]] (1923 – 1962), लेखक।
* [[राजेन्द्र यादव]] (1929 – 2013), लेखक, उपन्यासकार।
* [[राजिंदर सिंह बेदी|राजेन्द्रसिंह बेदी]] (1915 – 1984), उर्दू और हिन्दी लेखक।
* [[रामविलास शर्मा]] (1912 – 2000), आलोचक।
<span style="font-size:medium;">'''ल'''</span>
* [[लाल्टू]]
* [[लू शुन]] (1881 – 1936), चीनी लेखक।
<span style="font-size:medium;">'''व'''</span>
* [[विकेश निझावन]]
* [[वीरेन्द्र जैन]]
* [[विश्वनाथ त्रिपाठी]] (1931 – ), लेखक।
* [[विष्णु प्रभाकर]] (1912 – 2009), लेखक।
* [[विष्णु नागर]] (1950 – )
<span style="font-size:medium;">'''श'''</span>
* [[शंकर पुण्तांबेकर]] (1923 – 2016), लेखक।
* [[शमोएल अहमद]]
* [[गुलशेर ख़ाँ शानी|शानी]] (1933 – 1995)
* [[शरत्चन्द्र चट्टोपाध्याय|शरतचन्द्र चट्टोपाध्याय]] (1876 – 1938), बंगाली उपन्यासकार।
* [[शिवकुमार मिश्र (आलोचक)|शिवकुमार मिश्र]]
* [[शिवमूर्ति]] (1950 – ) शिवराज आनंद
* [[शेखर जोशी]] (1932 – 2022), लेखक।
* [[शैलेश मटियानी]] (1931 – 2001), लेखक और कवि।
<span style="font-size:medium;">'''श्र'''</span>
* [[श्रीलाल शुक्ल]] (1925 – 2011), लेखक और व्यंग्यकार।
* [[श्रीकृष्ण सरल]] (1919 – 2000), कवि और लेखक।
<span style="font-size:medium;">'''स'''</span>
* [[सज्जाद ज़हीर]] (1905 – 1973), पाकिस्तानी उर्दू लेखक।
* [[स्वयं प्रकाश]] (1947 – 2019)
* [[सुकेश साहनी]] (1956 – )
* [[सुधा अरोड़ा]] (1946 – ), लेखिका।
* [[सुरेन्द्र चौधरी]] (1933 – 2001)
* [[सुषमा मुनीन्द्र]]
* [[सूरज प्रकाश]]
* [[सूर्यबाला]]
<span style="font-size:medium;">'''ह'''</span>
* [[हृषीकेश सुलभ]] (1955 – ), लेखक।
* [[हृदयेश]]
* [[हरिशंकर परसाई]] (1922 – 1995), भारतीय लेखक और व्यंग्यकार।
<span style="font-size:medium;">'''त्र'''</span>
* [[त्रिलोचन शास्त्री|त्रिलोचन]]
<span style="font-size:medium;">'''ज्ञ'''</span>
* [[ज्ञान चतुर्वेदी]] (1952–), हिन्दी व्यंग्यकार।
* [[ज्ञान प्रकाश विवेक]]
[[श्रेणी:हिन्दी साहित्यकार]]
[[श्रेणी:भारतीय हिंदी साहित्यकार]]
sh9zaw0nylab2jhbwn1bvpf8e4cnujq
दिल विल प्यार व्यार
0
40138
6544440
5941914
2026-04-27T10:23:04Z
हिंदुस्थान वासी
89741
/* संगीत */कड़ी सुधार
6544440
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Film
| name = दिल विल प्यार व्यार
| image =दिल विल प्यार व्यार.jpg
| caption = '''दिल विल प्यार व्यार''' का पोस्टर
| director = [[अनंत महादेवन]]
| producer = भरत शाह
| writer = [[तिग्मांशु धूलिया]],<br>अनंत महादेवन,<br>[[विवेक बासवानी]]<br>संजीव पूरी (संवाद)
| story = विवेक बासवानी
| screenplay = सुजीत सेन
| narrator =
| starring = [[जिमी शेरगिल]], <br />[[संजय सूरी]], <br />[[नम्रता शिरोडकर]], <br />[[सोनाली कुलकर्णी]], <br />[[माधवन]], <br />[[ऋशिता भट]] <br />
| music = बबलू चक्रवर्ती
| cinematography = राजकुमार के
| editing = संजीब दत्ता
| distributor =
| released = {{Start date|2002|10|18|df=y}}
| runtime =
| country = [[भारत]]
| language = [[हिन्दी]]
| budget =
| preceded_by =
| followed_by =
}}
'''दिल विल प्यार व्यार''' 2002 में बनी हिन्दी भाषा की नाट्य प्रेमकहानी फिल्म है। इसमें [[माधवन]], [[जिमी शेरगिल]] और [[संजय सूरी]] की अगुआई में कई कलाकार शामिल हैं। यह फिल्म संगीतकार [[राहुल देव बर्मन|आर॰ डी॰ बर्मन]] के गीतों से प्रेरित थी और अक्टूबर 2002 में रिलीज होने पर इसे सकारात्मक समीक्षा मिली।
== संक्षेप ==
ये फिल्म चार अलग अलग प्रेम कहानियों पर है। पहली प्रेम कहानी देव ([[संजय सूरी]]) की है। उसकी पत्नी, पायल (दीपन्निता शर्मा) की हनीमून से आते समय मौत हो जाती है। उसके बाद देव मुंबई से पुणे में अपनी बहन के साथ चले जाता है। वहाँ उसकी मुलाक़ात गौरी ([[सोनाली कुलकर्णी]]) से होती है, जो मानसिक रूप से बीमार भाई, गौरव (राकेश बापट) के साथ रहती है। वे दोनों एक दूसरे से प्यार करने लगते हैं, पर उनके बीच साये की तरह उसके भाई की बीमारी रहती है। इसके बाद दूसरी प्रेम कहानी शुरू होती है और रचना को गौरव से प्यार हो जाता है।
तीसरी प्रेम कहानी घमंड, सम्मान और असुरक्षा से जुड़ा है, जिसमें कृष ([[माधवन]]) और रक्षा ([[नम्रता शिरोडकर]]) शादी के बाद खुशी खुशी जिंदगी जीते रहते हैं। दोनों ही गायक बनना चाहते रहते हैं। रक्षा से ज्यादा विशाल गायक बनने की चाहत रखता है, पर रक्षा गायब बनने में सफल हो जाती है। इसके बाद एक की सफलता और दूसरे की नाकामी उनके शादी के बीच आने लगती है।
चौथी प्रेम कहानी ऋतिक ([[जिमी शेरगिल]]) और जोजो ([[ऋशिता भट]]) की है। ऋतिक एक बहुत ही अमीर परिवार से होता है। दोनों परिवार उन दोनों की शादी कराना चाहते रहते हैं, पर जोजो शादी से मना कर देती है और कहती है कि जब तक ऋतिक को नौकरी नहीं मिल जाती और वो अपने पिता के मदद के बिना घर चलाने लायक नहीं हो जाता, तब तक वो शादी नहीं करेगी।
== मुख्य कलाकार ==
* [[संजय सूरी]] - देवदर्शन "देव" सूरी
* [[सोनाली कुलकर्णी]] - गौरी
* [[माधवन]] - कृष कुमार
* [[नम्रता शिरोडकर]] - रक्षा
* [[ऋशिता भट]] - जोजो
* [[जिमी शेरगिल]] - ऋतिक मित्तल
* [[किरण कुमार|किरन कुमार]] - गौतम मित्तल
* [[असरानी]] - चंद्रू
* [[गुलशन ग्रोवर]] - धरम
* [[राकेश वशिष्ठ]] - गौरव
* भावना पाणी - रचना
;विशेष भूमिका
* [[रिया सेन]] - विशेष भूमिका में
* [[मुरली शर्मा]] - विशेष भूमिका में
* गूफ़ी पेंटल - विशेष भूमिका में
* जॉय फर्नांडिस -विशेष भूमिका में
* दीपान्निता शर्मा - अतिथि भूमिका में
* [[अनंत महादेवन]]
* [[रीटा भादुड़ी]]
* [[टीकू तलसानिया]]
* [[विवेक बासवानी]]
* [[टॉम ऑल्टर]]
* कामिनी खन्ना
* मिनी माथुर
== संगीत ==
{{Track listing
| headline =
| extra_column = गायन
| all_writing =
| all_lyrics =
| all_music = बबलू चक्रवर्ती
| writing_credits =
| lyrics_credits =
| music_credits =
| title1 = अब के सावन में
| extra1 = [[बाबुल सुप्रियो]], [[साधना सरगम]]
| length1 = 5:14
| note1 = मूल रूप से ''[[जैसे को तैसा]]'' से
| title2 = ओ हसीना ज़ुल्फोंवाली
| extra2 = [[अभिजीत भट्टाचार्य|अभिजीत]], [[सुनिधि चौहान]]
| length2 = 5:09
| note2 = मूल रूप से ''[[तीसरी मंज़िल]]'' से
| title3 = ओ हसीना ज़ुल्फोंवाली
| note3 = यांत्रिक
| extra3 = यांत्रिक रचना
| length3 = 8:31
| title4 = ओ हंसिनी
| extra4 = हरिहरन
| length4 = 4:35
| note4 = मूल रूप से ''[[जहरीला इंसान]]'' से
| title5 = ओ हंसिनी
| note5 = यांत्रिक
| extra5 = यांत्रिक रचना
| length5 = 7:15
| title6 = कहना है
| extra6 = बाबुल सुप्रियो, पृथा मज़ूमदार
| length6 = 4:39
| note6 = मूल रूप से ''[[पड़ोसन (1968 फ़िल्म)|पड़ोसन]]'' से
| title7 = कहना है
| note7 = एकल
| extra7 = बाबुल सुप्रियो
| length7 = 4:39
| title8 = क्या जानूँ सजन
| extra8 = [[कविता कृष्णमूर्ति]]
| length8 = 5:24
| note8 = मूल रूप से ''[[बहारों के सपने]]'' से
| title9 = गुम है किसी के प्यार में
| extra9 = हरिहरन, कविता कृष्णमूर्ति
| length9 = 5:49
| note9 = मूल रूप से ''[[रामपुर का लक्ष्मण]]'' से
| title10 = तेरे बिना ज़िंदगी से
| extra10 = हरिहरन, [[अलका याज्ञिक|अलका याज्ञनिक]]
| length10 = 5:33
| note10 = मूल रूप से ''[[आँधी (1975 फ़िल्म)|आँधी]]'' से
| title11 = तुम बिन जाऊँ कहाँ
| extra11 = हरिहरन
| length11 = 4:01
| note11 = मूल रूप से ''[[प्यार का मौसम]]'' से
| title12 = रात कली एक ख्वाब में आई
| extra12 = [[कुमार सानु]]
| length12 = 4:17
| note12 = मूल रूप से ''[[बुड्ढा मिल गया (1971 फ़िल्म)|बुड्ढा मिल गया]]'' से
| title13 = मेरे सामनेवाली खिड़की में
| extra13 = शान
| length13 = 4:40
| note13 = मूल रूप से ''[[पड़ोसन (1968 फ़िल्म)|पड़ोसन]]'' से
| title14 = यादों की बारात
| extra14 = कुमार सानु
| length14 = 4:21
| note14 = मूल रूप से ''[[यादों की बारात]]'' से
| title15 = ये जो मुहब्बत है
| extra15 = हरिहरन, बाबुल सुप्रियो, अभिजीत
| length15 = 4:21
| note15 = मूल रूप से ''[[कटी पतंग]]'' से
| title16 = बरसात भी आकर
| extra16 = अभिजीत
| length16 = 5:31
| note16 =
}}
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
*{{imdb title|0335044|दिल विल प्यार व्यार}}
[[श्रेणी:2002 में बनी हिन्दी फ़िल्म]]
ndjv7sflgapjdx1gd9k3kwdjx19t3vz
कच्चे धागे (1999 फ़िल्म)
0
40153
6544444
6242330
2026-04-27T10:35:31Z
हिंदुस्थान वासी
89741
/* कलाकार */
6544444
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Film
| name = कच्चे धागे
| image =कच्चे धागे.jpg
| caption = '''कच्चे धागे''' का पोस्टर
| producer = रमेश तौरानी <br /> कुमार तौरानी
| director = [[मिलन लुथरिया]]
| music = [[नुसरत फ़तेह अली ख़ान|नुसरत फतह अली खान]]
| writer = संजय छेल
| starring = [[अजय देवगन]], <br />[[सैफ़ अली ख़ान]], <br />[[मनीषा कोइराला]], <br />[[नम्रता शिरोडकर]], <br />[[सदाशिव अमरापुरकर]] <br />
| screenplay = अंजुम राजाबली
| released = 19 फरवरी, 1999
| country = [[भारत]]
| language = [[हिन्दी]]
| budget =
}}
'''कच्चे धागे''' वर्ष 1999 की हिन्दी भाषा की [[फ़िल्मों के प्रकार|एक्शन रोमांचकारी]] फिल्म हैं, जिसे [[मिलन लुथरिया]] ने निर्देशित किया है और अभिनय-भूमिका में [[अजय देवगन]], [[सैफ़ अली ख़ान|सैफ अली खान]] और [[मनीषा कोइराला]] शामिल है। फिल्म की कहानी अनुसार, अजय एक तस्कर की भूमिका में हैं, जो [[राजस्थान]]-[[पाकिस्तान]] की सीमा पर सामानों को लाता-जाता है। फिल्म का फिल्मांकन [[राजस्थान]] के मरुस्थल क्षेत्रों और [[स्विट्ज़रलैण्ड|स्विट्जरलैंड]] में हुई हैं। फिल्म की प्रदर्शनी 10 फरवरी 1999 मुंबई में हुई।
हाँलाकि इसी नाम की फिल्म, '[[कच्चे धागे (1973 फ़िल्म)|कच्चे धागे]]' सत्तर के दशक 1973 में भी रिलिज हुई थी। [[राज खोसला]] फिल्म निर्देशक थे और अभिनय में [[विनोद खन्ना]], [[मौसमी चटर्जी]] और [[कबीर बेदी]] शामिल थे। फिर भी फिल्म में [[जैकी चैन]] की अभिनीत 1987 की फिल्म 'आर्माॅर ऑफ गाॅड' से समानताएं पाई गई।
==कहानी==
आफताब ([[अजय देवगन]]) और धनंजय ([[सैफ़ अली ख़ान|सैफ अली खान]]) दो सौतेले भाई हैं जो संयोगवश पहली बार मिलते हैं। जिनमें दोनों के अपने-अपने निजी स्वार्थ है; आफताब, राजस्थान-पाकिस्तान की सीमा पर छोटी-मोटी तस्करी करने में माहिर है तो धनंजय शहर में काॅर्पेरेट संस्कृति की आलिशान जीवन बिताता हैं। आफताब अपनी प्रेमिका रुख़साना ([[मनीषा कोईराला]]) के साथ जीवन बिताना चाहता है, लेकिन रुख़साना का परिवार उसके अवैध धंधे में लिप्त होने के कारण यह संबंध नामंजूर करते हैं। धनंजय अपनी गर्लफ्रैंड रागिनी ([[नम्रता शिरोडकर]] के साथ डेटिंग करता हैं लेकिन अपने पिता की मौत के बाद उसके लिए नई परेशानी लाती हैं। जब दोनों भाईयों का सामना पहली बार होता हैं तो एक-दूसरें के व्यवहार और जीवनशैली में असमानता देख दोनों में तकरार हो जाती हैं।
एक रात, आफताब को एक माल लदे ट्रक को चोरी करने के लिए कुछ संदिग्ध लोग मजबूर करते हैं और जल्द ही आफताब से धनंजय को फंसाने को जबरन बाध्य किया जाता हैं, लेकिन कई लोगों के बनाए षड्यंत्रों में दोनों पर देशद्रोह और हत्या जैसे संगीन आरोप लगते हैं, और फिर दोनों को साथ में हथकड़ी लगाए सीमा सुरक्षाकर्मियों, [[केन्द्रीय अन्वेषण ब्यूरो|सीबीआई]] और सीमावर्ती माफियाओं से खुद की uजान बचाने के लिए फरार होना पड़ता हैं। उन्हें कभी अपने पैरों, मोटरसाइकल, कार, चोरी की ट्रक और मालगाड़ी पर भागना पड़ता हैं, जिसमें आफताब स्टाफ वाली बोगी को मालगाड़ी से अलग करने का भी जोखिम उठाना पड़ता हैं। दोनों अपनी भिन्न परिस्थितियों से छुड़ाने के लिए एक साथ ना चाहते हुए भी भागना पड़ता हैं। अंततः अपनी शुरुआती असमानता की चिढ़ को साथ मुश्किलें झेलते हुए एक-दूसरे को समझने लगते हैं और एक-दूसरे की मदद करते हुए अपने ऊपर लगे आरोपों को मिटाकर खुद को बेगुनाह साबित करते हैं।
फिल्म का चरम दृश्य [[कुलधारा]] नाम के जनहीन गांव में शुट किया गया है, जहां कभी ब्राह्मणों की बस्ती थी और आखिर में आफताब और धनंजय को अपने पिता की अस्थियों को जैसलमेर की रेगिस्तान में विसर्जित करते दिखाया जाता है।
==कलाकार==
<div style="-moz-column-count:2; column-count:2;">
*[[अजय देवगन]] - आफताब, राजस्थान-पाकिस्तान की सीमा पर छोटी-मोटी अवैध तस्करी करनेवाला, जिसे बाद में पता चलता है कि वह धनंजय का सौतेला भाई है।
*[[सैफ़ अली ख़ान|सैफ अली खान]] - धनंजय पंडित 'जय'
*[[मनीषा कोइराला]] - रुख़साना
*[[नम्रता शिरोडकर]] - रागिनी, धनंजय की गर्लफ्रैंड
*[[सदाशिव अमरापुरकर]] - सीबीआई ऑफिसर जडेजा
*[[गोविन्द नामदेव]] - थानेदार वैकुंठ
*[[माया अलग]] - मरियम
*[[अनुपम श्याम]] - रामाकांत पंडित
*इशरत अली - मौलवी
*[[विनीत कुमार]] - हवलदार भगता, जो छद्मरूप से अवैध तस्करी करता हैं, जिसने आफताब और धनंजय पर झुठे आरोप लगाने का षड्यंत्र रचा।
*[[अन्नू कपूर]]
*[[परमीत सेठी]] (अतिथि भूमिका में)
*सिमरन (अतिथि भूमिका में)
*[[महावीर शाह]] - धनंजय का वकील
*[[राजीव वर्मा]] - जस्टिस नरीमन सोराबजी
*राजेश विवेक - मुख्य आतंकवादी
</div>
==संगीत==
फिल्म के अधिकांश संगीत में लोकगीत और पंजाबी शैली का मिश्रण होने के बावजूद हिन्दी के साथ गैर-हिन्दी दर्शकों में भी काफी लोकप्रिय रहा।
{{Tracklist
| heading = गीत
| extra_column = गायक
| all_music = [[नुसरत फ़तेह अली ख़ान|नुसरत फतह अली खान]]<ref>{{cite news |title=हैप्पी बर्थडे नुसरत फतेह अली खान: जादुई सरगम से करोड़ों को झुमाने वाले उस्ताद की टॉप-5 कव्वालियां |url=https://www.jansatta.com/entertainment/happy-birthday-nusrat-fateh-ali-khan-top-5-qawalies-of-the-maestro/163068/ |accessdate=3 अगस्त 2018 |work=[[जनसत्ता]] |date=23 फरवरी 2017 |language= |archive-url=https://web.archive.org/web/20180803194641/https://www.jansatta.com/entertainment/happy-birthday-nusrat-fateh-ali-khan-top-5-qawalies-of-the-maestro/163068/ |archive-date=3 अगस्त 2018 |url-status=dead }}</ref>
| all_lyrics = [[आनंद बख्शी|आनन्द बक्शी]]
| title1 = बंद लिफाफा दिल मेरा
| extra1 = [[लता मंगेशकर]], [[कुमार सानु]]
| length1 = 4:26
| title2 = दिल परदेसी हो गया
| extra2 = लता मंगेशकर, कुमार सानु
| length2 = 6:09
| title3 = एक जवानी तेरी एक जवानी मेरी
| extra3 = [[अलका याज्ञिक|अलका याज्ञनिक]], कुमार सानु
| length3 = 6:06
| title4 = इस शान-ए-करम
| extra4 = नुसरत फतह अली खान
| length4 = 6:41
| note4 = क़व्वाली
| title5 = खाली दिल नहीं
| extra5 = अलका याज्ञनिक, [[हंसराज हंस]]
| length5 = 7:04
| title6 = ऊपर खुदा आसमान नीचे
| extra6 = लता मंगेश्कर
| length6 = 7:14
| title7 = ऊपर खुदा आसमान नीचे
| extra7 = [[सुखविंदर सिंह]]
| length7 = 8:15
| title8 = प्यार नहीं करना
| extra8 = अलका याज्ञनिक, कुमार सानु
| length8 = 5:26
}}
== परिणाम ==
फिल्म ने बाॅक्स-ऑफिस में ₹ 69,00,00,000 की कमाई कर अपनी व्यावसायिक सफलता से 'हिट' का खिताब घोषित किया गया। फिल्म ने काफी अच्छा प्रदर्शन किया और अभिनेता अजय देवगन की प्रभावपूर्ण अभिनय की भी खूब सराहना की गई।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* {{imdb title|0206067|कच्चे धागे}}
[[श्रेणी:1999 में बनी हिन्दी फ़िल्म]]
[[श्रेणी:भारतीय एक्शन थ्रिलर फ़िल्में]]
2mspmw1qlpjneb25dq800l120w80y82
चकराता
0
42888
6544286
6224680
2026-04-26T18:14:02Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544286
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
|name = चकराता
|other_name = Chakrata
|pushpin_label = चकराता
|pushpin_map = India Uttarakhand
|coordinates = {{coord|30.702|77.869|display=inline, title}}
|pushpin_map_caption = उत्तराखण्ड में स्थिति
|subdivision_type = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name = [[देहरादून ज़िला]]
|subdivision_type2 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name2 = [[उत्तराखण्ड]]
|subdivision_type3 = देश |subdivision_name3= {{IND}}
|population_total = 5117
|population_as_of = 2011
|demographics_type1 = भाषाएँ
|demographics1_title1= प्रचलित
|demographics1_info1= [[हिन्दी]], [[गढ़वाली भाषा|गढ़वाली]]
|image = Tiger Falls.jpg
|image_caption = चकराता में टाइगर फ़ाल्स
|elevation_m = 2118
}}
'''चकराता''' या '''चकरौता''' (Chakrata) [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के [[देहरादून ज़िले]] में स्थित एक नगर है। 2118 मीटर (6949 फुट) पर बसा यह स्थान यह एक पर्वतीय [[पर्यटन|पर्यटक स्थल]] होने के साथ-साथ एक [[छावनी]] भी है।<ref>{{Cite web |url=http://morth.nic.in/writereaddata/sublink2images/NH_StartEnding_Station8634854396.htm |title=Start and end points of National Highways |access-date=23 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080922011802/http://morth.nic.in/writereaddata/sublink2images/NH_StartEnding_Station8634854396.htm |archive-date=22 सितंबर 2008 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://travelsunlife.com/chakrata-all-tourist-places-in-hindi/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=1 जनवरी 2021 |archive-date=7 जनवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210107063335/https://travelsunlife.com/chakrata-all-tourist-places-in-hindi/ |url-status=dead }}</ref><ref>"[https://www.google.com/books/edition/Development_of_Uttarakhand/paRD3jrNfOoC Development of Uttarakhand: Issues and Perspectives]," GS Mehta, APH Publishing, 1999, ISBN 9788176480994</ref>
== '''विवरण''' ==
चकराता अपने शांत वातावरण और प्रदूषण मुक्त पर्यावरण के लिए जाना जाता है। यह नगर देहरादून 98 किलोमीटर दूर है। चकराता प्रकृति प्रेमियों और ट्रैकिंग में रुचि लेने वालों के लिए एकदम उपयुक्त स्थान है। यहाँ के सदाबहार शंकुवनों में दूर तक पैदल चलने का अपना ही मजा है। चकराता में दूर-दूर फैले घने जंगलों में [[जौनसारी जनजाति]] के आकर्षक गांव हैं। यह नगर उत्तर पश्चिम उत्तराखंड के जौनसर बावर क्षेत्र के अंतर्गत आता है। चकराता का स्थापना कर्नल ह्यूम और उनके सहयोगी अधिकारियों ने की थी। उनका सम्बंध ब्रिटिश सेना के 55 रेजिमेंट से था। यहां के वातावरण को देखते हुए अंग्रेजों ने इस स्थान को समर आर्मी बेस के रूप में इस्तेमाल किया। वर्तमान में यहां सेना के जवानों को कमांडों की ट्रैनिंग दी जाती है।
== '''पर्यटन''' ==
=== टाइगर फॉल ===
चकराता से 5 किमी पैदल चलने पर 50 मीटर ऊंचा टाइगर फॉल है। उंचें जगह से एक छोटे तालाब में गिरता हुआ झरने का दृश्य बडा खूबसूरत लगता है। समुद्र तल से 1395 मीटर की ऊंचाई पर स्थित यह झरना चकराता के उत्तर पूर्व में है।
=== लाखामंडल ===
मसूरी-यमुनोत्री रोड़ पर स्थित [[लाखामंडल]] का ऐतिहासिक और पौराणिक महत्व है। लाखामंडल यमुना नदी के उत्तरी छोर पर यमुना नदी के तट पर स्थित बर्नीगाड़ नामक स्थान से 3-4 किलोमीटर की दूरी पर है।<ref name="Patrika">{{Cite web|url=https://www.patrika.com/astrology-and-spirituality/lakhamandal-hindi-news-2339617/|title=हिंदी खबर, Latest News in Hindi, हिंदी समाचार, ताजा खबर|last=लाखमंडल चकराता|first=|date=|website=Patrika News|language=hindi|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=2021-01-06}}</ref> लाखामंडल समुद्र तल से 1372 मीटर की ऊंचाई पर स्तिथ है, लाखामण्डल चकराता से 60 किमी, मसूरी से 75 वह देहरादून से 128 किलोमीटर की दुरी पर स्तिथ है।<ref name="Jagran">{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttarakhand/dehradun-city-lakhamandal-if-famous-place-of-uttarakhand-jagran-special-18750541.html|title=यहां की गर्इ थी पांडवों को जीवित जलाने की कोशिश, जानिए कर्इ रोचक रहस्य|last=लाखमंडल चकराता|first=|date=|website=Dainik Jagran|language=hi|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=2021-01-06}}</ref> लाखमंडल विशेषरूप से महाभारत काल से संबधित माना जाता है। यहां पुरातत्व विभाग द्वारा करवायी गयी खुदाई में लाखों मूर्तियों के अवशेष मिले है, यह भी एक कारण है की इसका नाम लाखामंडल पड़ा। माना जाता है कि कौरवों ने पाड़ंवों को जलाने के लिए लाक्षागृह बनवाया था, और जहां उन्हें माता कुंती के साथ जिन्दा जलाने का षड़यंत्र रचा था। लाखामंडल में वह गुफा आज भी मौजूद है, जिससे होकर पांडव सकुशल बाहर आये थे, और इसके बाद पांडव द्वारा चक्रनगरी में एक महीने तक निवास किया गया था, जिसे आज [https://travelsunlife.com/chakrata-all-tourist-places-in-hindi/ '''चकराता'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210107063335/https://travelsunlife.com/chakrata-all-tourist-places-in-hindi/ |date=7 जनवरी 2021 }} नाम से जाना जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttarakhand/dehradun-city-lakhamandal-if-famous-place-of-uttarakhand-jagran-special-18750541.html|title=यहां की गर्इ थी पांडवों को जीवित जलाने की कोशिश, जानिए कर्इ रोचक रहस्य|last=लाखमंडल चकराता|first=|date=|website=Dainik Jagran|language=hi|archive-url=|archive-date=|dead-url=|access-date=2021-01-06}}</ref> यहां पांडवों, परशुराम, केदार और दिवा को समर्पित अनेक मंदिर भी बने हुए हैं। भीम और अर्जुन की आकृति को यहां बेहद खूबसूरती से पत्थर पर उकेरा गया है।
=== मोईगड झरना ===
देहरादून से 69 किलोमीटर दूर दिल्ली-यमुनोत्री मार्ग पर यह शांत और स्वच्छ झरना स्थित है। यमुनोत्री जाते वक्त यहां स्नान करके तरोताजा हुआ जा सकता है।
=== कानासर ===
ऊंची पहाड़ियों और घने बरसाती वनों से घिरा यह स्थान पर्यटकों के लिए आदर्श जगह है। यहां ठहरने के लिए फोरेस्ट रेस्ट हाउस की व्यवस्था है जिसके चारों ओर के नजारे काफी आर्कषक हैं। कानासर चकराता से 26 किलोमीटर दूर चकराता-ट्यूनी मार्ग पर स्थित है।
=== रामताल गार्डन ===
चकराता से 9 किलोमीटरदूर चकराता-मसूरी मार्ग पर रामताल गार्डन है। यह गार्डन 30 मीटर लंबा और 20 मीटर चौड़ा है। सुंदर और हरा भरा यह गार्डन पिकनिक मनाने के लिए बेहतरीन जगह है।
=== देव वन ===
चकराता से 16 किलोमीटर की दूरी पर स्थित यह स्थान घने जंगलों से घिरा हुआ है। देव वन समुद्र तल से 9500 फीट की ऊंचाई पर है। यहां से हिमालय की विशाल पर्वत श्रृंखलाएं देखी जा सकतीं हैं।
== आवागमन ==
* वायुमार्ग - नजदीकी एयरपोर्ट जौली ग्रान्ट एयरपोर्ट है जो देहरादून से 25 किलोमीटर दूर स्थित है। यह एयरपोर्ट चकराता से तकरीबन 123 किलोमीटर दूर है। चकराता जाने के लिए यहां से बस या टैक्सी की सेवाएं ली जा सकती हैं।
* रेलमार्ग - देहरादून रेलवे स्टेशन से चकराता राज्य परिवहन या निजी वाहन के माध्यम से पहुंचा जा सकता है।
* सड़क मार्ग - मसूरी से चकराता जाने के लिए राज्य राजमार्ग से केम्पटी फॉल, यमुना पुल और लखवाड़ होते हुए चकराता पहुंचा जा सकता है। देहरादून से राष्ट्रीय राजमार्ग 72 से हरबर्टपुर, राष्ट्रीय राजमार्ग 123 से कालसी और वहां से राज्य मार्ग की सड़क के माध्यम से चकराता पहुंचा जा सकता है।
== भ्रमण समय ==
मार्च से जून और अक्टूबर से दिसंबर में यहां जाना उपयुक्त होगा। जून के अंत और सिंतबर के मध्य यहां बरसात होती है। सर्दियों में यहां बहुत ठंड पड़ती है।
== इन्हें भी देखें ==
* [[देहरादून ज़िला]]
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://web.archive.org/web/20080528065209/http://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/pager.html?objectid=DS405.1.I34_V10_131.gif चकराता तहसील व नगर], इम्पीरियल गैज़ेटीयर ऑफ़ इंडिया, संस्करण 10, पृष्ठ 125, सन् 1909 (अंग्रेज़ी में)
* [https://web.archive.org/web/20081002195040/http://wikimapia.org/country/India/Uttaranchal/Chakrata/ विकिमैपिया पर चकराता]
* [https://web.archive.org/web/20160305123756/http://hellohimalaya.blogspot.com/2010/01/blog-post.html देव वन - जंगल में रहते हैं देवता] (हेलो हिमालय, हिन्दी चिट्ठा)
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
{{देहरादून जिले की तहसीलें}}
{{देहरादून जिला}}
{{उत्तराखण्ड}}
[[श्रेणी:उत्तराखण्ड के नगर]]
[[श्रेणी:देहरादून जिला]]
[[श्रेणी:देहरादून ज़िले के नगर]]
[[श्रेणी:उत्तराखण्ड में पर्यटन आकर्षण]]
[[श्रेणी:लाखामण्डल]]
79kmzggr60sjbrsz8junxng8az0ly0m
बाली भाषा
0
47013
6544211
6544205
2026-04-26T12:13:12Z
ङघिञ
872516
6544211
wikitext
text/x-wiki
{{संक्षिप्त विवरण|बाली द्वीप पर बोली जाने वाली भाषा}}
{{Infobox language|familycolor=Austronesian|name=बाली|nativename=ᬩᬲᬩᬮᬶ, ᬩᬵᬲᬵᬩᬵᬮᬶ, ᬪᬵᬰᬵᬩᬵᬮᬶ|image=File:Basa Bali in Balinese script.gif|imagecaption=''बासा बाली'' बाली लिपि में लिखा हुआ|imagealt=बाली लिपि में "बासा बाली" शब्द (अक्सर बाली)|state=[[इण्डोनेशिया]]|region=[[बाली]]|ethnicity=[[बाली लोग]]|speakers=३३ लाख|date=२०००|iso3=ban|fam2=[[मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ|मलय-पोलेनीशियाई]]|fam3=[[बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ|बाली-ससक-सुम्बावा]]|ancestor=प्राचीन बाली|ancestor2=मध्यकालीन बाली|script=[[रोमन लिपि|लैटिन]], [[बाली लिपि|बाली]]|agency=Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa
----
बदन पेंगेमबांगन दान पेमबिनान बाहासा|iso2=ban|glotto=bali1278|map=File:Balinese language distribution.svg|mapcaption=इंडोनेशिया में बाली भाषा के वितरण का मानचित्र
{{Legend|#0062FF|बाली मूल भाषा है और अधिकांश को पारित कर दिया गया है}}
{{Legend|#74B4FF|बाली एक अल्पसंख्यक भाषा है जो काफी हद तक विरासत में मिली है}}|map2=WIKITONGUES - Ni Luh speaking Balinese.webm|mapcaption2=बाली भाषा का वीडियो|mapalt2=नी लुह बाली बोलते हुए}}
'''बाली''' भाषा (<span lang="ban" dir="ltr">ᬩᬲᬩᬮᬶ</span>) (स्थानीय उच्चारण बहासा बाली) एक मलय-पोलिनेशियाई भाषा है। ३९ लाख लोगों (२००१ की जनगणना के अनुसार) की यह भाषा बाली के इंडोनेशिया द्वीप में बोली जाती है। इसके अतिरिक्त यह पश्चिमी लोंबोक, उत्तरी नूसा पेनिडा (Nusa Penida) और पूर्वी जावा में भी बोली जाती है। बाली भाषा बोलने वाले लगभग सभी लोग इंडोनेशियाई भाषा भी बोलते हैं। [[कवि भाषा|कावी]] एक संबंधित पुरोहित भाषा है।
[[File:WIKITONGUES - Ni Luh speaking Balinese.webm|thumb|250px|बाली भाषा का वीडियो]]
== बोलियाँ ==
बाली भाषा की दो मुख्य बोलियाँ हैं: हाइलैंड बोली और लो-लैंड बोली। इन दोनों बोलियों के बीच का अंतर शब्दावली, ध्वनि-विज्ञान और रजिस्टर के उपयोग (जैसे, उच्च रजिस्टर बनाम निम्न रजिस्टर) में पाया जाता है। हाइलैंड बोली, जिसे ''बाली आगा'' बोली भी कहा जाता है, में उच्च रजिस्टर के बदलाव कम होते हैं; जबकि लोलैंड बोली में उच्च रजिस्टर और निम्न रजिस्टर, दोनों को मान्यता दी जाती है।<ref name=":0">पुतु एवि वाह्यु चित्रवती; वायन तेगुह; पुतु एन. विडार्सिनी; गेदे एका वाहु (सितंबर २०१९)। [https://ojs.unud.ac.id/index.php/linguistika/article/view/53418/31628 बाली आगा भाषा की आकृति विज्ञान: सेम्बिरन बोली, तेजकुला जिले में, बुलेलेंग रीजेंसी] ''लिंगुइस्टिका''। ISSN: [https://search.worldcat.org/issn/0854-9613 0854-961 0854-9613]। </ref>
=== हाइलैंड बोली ===
हाइलैंड बोली, जिसे ''बाली आगा'' [बोली] के नाम से भी जाना जाता है, बाली भाषा की एक बोली है। इसे बाली आगा लोग पहाड़ी इलाकों और [[बाली]] के उत्तरी भाग में बोलते हैं—विशेष रूप से किंतमानी पर्वत श्रृंखला में, और आस-पास के क्षेत्रों जैसे बांग्ली, बुलेलेंग और कारांगासेम में, तथा नुसा पेनिडा में भी।<ref name=":0" />
=== लोलैंड बोली ===
लोलैंड बोली, बाली के दक्षिणी भाग में बोली जाती है।
==सन्दर्भ==
<references />
==इन्हें भी देखें==
*[[बाली लिपि]]
{{विश्व की प्रमुख भाषाएं}}
[[श्रेणी:बाली]]
[[श्रेणी:विश्व की भाषाएँ]]
h42ne2pac2o4k4bvn1b7wbkayv4mebw
6544212
6544211
2026-04-26T12:13:32Z
ङघिञ
872516
6544212
wikitext
text/x-wiki
{{संक्षिप्त विवरण|बाली द्वीप पर बोली जाने वाली भाषा}}
{{Infobox language|familycolor=Austronesian|name=बाली|nativename=ᬩᬲᬩᬮᬶ, ᬩᬵᬲᬵᬩᬵᬮᬶ, ᬪᬵᬰᬵᬩᬵᬮᬶ|image=File:Basa Bali in Balinese script.gif|imagecaption=''बासा बाली'' बाली लिपि में लिखा हुआ|imagealt=बाली लिपि में "बासा बाली" शब्द (अक्सर बाली)|state=[[इण्डोनेशिया]]|region=[[बाली]]|ethnicity=[[बाली लोग]]|speakers=३३ लाख|date=२०००|iso3=ban|fam2=[[मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ|मलय-पोलेनीशियाई]]|fam3=[[बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ|बाली-ससक-सुम्बावा]]|ancestor=प्राचीन बाली|ancestor2=मध्यकालीन बाली|script=[[रोमन लिपि|लैटिन]], [[बाली लिपि|बाली]]|agency=Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa
----
बदन पेंगेमबांगन दान पेमबिनान बाहासा|iso2=ban|glotto=bali1278|map=File:Balinese language distribution.svg|mapcaption=इंडोनेशिया में बाली भाषा के वितरण का मानचित्र
{{Legend|#0062FF|बाली मूल भाषा है और अधिकांश को पारित कर दिया गया है}}
{{Legend|#74B4FF|बाली एक अल्पसंख्यक भाषा है जो काफी हद तक विरासत में मिली है}}|map2=WIKITONGUES - Ni Luh speaking Balinese.webm|mapcaption2=बाली भाषा का वीडियो|mapalt2=नी लुह बाली बोलते हुए}}
'''बाली''' भाषा (<span lang="ban" dir="ltr">ᬩᬲᬩᬮᬶ</span>) (स्थानीय उच्चारण बहासा बाली) एक मलय-पोलिनेशियाई भाषा है। ३९ लाख लोगों (२००१ की जनगणना के अनुसार) की यह भाषा बाली के इंडोनेशिया द्वीप में बोली जाती है। इसके अतिरिक्त यह पश्चिमी लोंबोक, उत्तरी नूसा पेनिडा (Nusa Penida) और पूर्वी जावा में भी बोली जाती है। बाली भाषा बोलने वाले लगभग सभी लोग इंडोनेशियाई भाषा भी बोलते हैं। [[कवि भाषा|कावी]] एक संबंधित पुरोहित भाषा है।
== बोलियाँ ==
बाली भाषा की दो मुख्य बोलियाँ हैं: हाइलैंड बोली और लो-लैंड बोली। इन दोनों बोलियों के बीच का अंतर शब्दावली, ध्वनि-विज्ञान और रजिस्टर के उपयोग (जैसे, उच्च रजिस्टर बनाम निम्न रजिस्टर) में पाया जाता है। हाइलैंड बोली, जिसे ''बाली आगा'' बोली भी कहा जाता है, में उच्च रजिस्टर के बदलाव कम होते हैं; जबकि लोलैंड बोली में उच्च रजिस्टर और निम्न रजिस्टर, दोनों को मान्यता दी जाती है।<ref name=":0">पुतु एवि वाह्यु चित्रवती; वायन तेगुह; पुतु एन. विडार्सिनी; गेदे एका वाहु (सितंबर २०१९)। [https://ojs.unud.ac.id/index.php/linguistika/article/view/53418/31628 बाली आगा भाषा की आकृति विज्ञान: सेम्बिरन बोली, तेजकुला जिले में, बुलेलेंग रीजेंसी] ''लिंगुइस्टिका''। ISSN: [https://search.worldcat.org/issn/0854-9613 0854-961 0854-9613]। </ref>
=== हाइलैंड बोली ===
हाइलैंड बोली, जिसे ''बाली आगा'' [बोली] के नाम से भी जाना जाता है, बाली भाषा की एक बोली है। इसे बाली आगा लोग पहाड़ी इलाकों और [[बाली]] के उत्तरी भाग में बोलते हैं—विशेष रूप से किंतमानी पर्वत श्रृंखला में, और आस-पास के क्षेत्रों जैसे बांग्ली, बुलेलेंग और कारांगासेम में, तथा नुसा पेनिडा में भी।<ref name=":0" />
=== लोलैंड बोली ===
लोलैंड बोली, बाली के दक्षिणी भाग में बोली जाती है।
==सन्दर्भ==
<references />
==इन्हें भी देखें==
*[[बाली लिपि]]
{{विश्व की प्रमुख भाषाएं}}
[[श्रेणी:बाली]]
[[श्रेणी:विश्व की भाषाएँ]]
6sc7jp0rer2ud677cbthb6znbsi7bq2
6544220
6544212
2026-04-26T12:40:43Z
ङघिञ
872516
6544220
wikitext
text/x-wiki
{{संक्षिप्त विवरण|बाली द्वीप पर बोली जाने वाली भाषा}}
{{Infobox language|familycolor=Austronesian|name=बाली|nativename=ᬩᬲᬩᬮᬶ, ᬩᬵᬲᬵᬩᬵᬮᬶ, ᬪᬵᬰᬵᬩᬵᬮᬶ|image=File:Basa Bali in Balinese script.gif|imagecaption=''बासा बाली'' बाली लिपि में लिखा हुआ|imagealt=बाली लिपि में "बासा बाली" शब्द (अक्सर बाली)|state=[[इण्डोनेशिया]]|region=[[बाली]]|ethnicity=[[बाली लोग]]|speakers=३३ लाख|date=२०००|iso3=ban|fam2=[[मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ|मलय-पोलेनीशियाई]]|fam3=[[बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ|बाली-ससक-सुम्बावा]]|ancestor=प्राचीन बाली|ancestor2=मध्यकालीन बाली|script=[[रोमन लिपि|लैटिन]], [[बाली लिपि|बाली]]|agency=Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa
----
बदन पेंगेमबांगन दान पेमबिनान बाहासा|iso2=ban|glotto=bali1278|map=File:Balinese language distribution.svg|mapcaption=इंडोनेशिया में बाली भाषा के वितरण का मानचित्र
{{Legend|#0062FF|बाली मूल भाषा है और अधिकांश को पारित कर दिया गया है}}
{{Legend|#74B4FF|बाली एक अल्पसंख्यक भाषा है जो काफी हद तक विरासत में मिली है}}|map2=WIKITONGUES - Ni Luh speaking Balinese.webm|mapcaption2=बाली भाषा का वीडियो|mapalt2=नी लुह बाली बोलते हुए}}
'''बाली''' भाषा (<span lang="ban" dir="ltr">ᬩᬲᬩᬮᬶ</span>) (स्थानीय उच्चारण बहासा बाली) एक मलय-पोलिनेशियाई भाषा है। ३९ लाख लोगों (२००१ की जनगणना के अनुसार) की यह भाषा बाली के इंडोनेशिया द्वीप में बोली जाती है। इसके अतिरिक्त यह पश्चिमी लोंबोक, उत्तरी नूसा पेनिडा (Nusa Penida) और पूर्वी जावा में भी बोली जाती है। बाली भाषा बोलने वाले लगभग सभी लोग इंडोनेशियाई भाषा भी बोलते हैं। [[कवि भाषा|कावी]] एक संबंधित पुरोहित भाषा है।
== बोलियाँ ==
बाली भाषा की दो मुख्य बोलियाँ हैं: हाइलैंड बोली और लो-लैंड बोली। इन दोनों बोलियों के बीच का अंतर शब्दावली, ध्वनि-विज्ञान और रजिस्टर के उपयोग (जैसे, उच्च रजिस्टर बनाम निम्न रजिस्टर) में पाया जाता है। हाइलैंड बोली, जिसे ''बाली आगा'' बोली भी कहा जाता है, में उच्च रजिस्टर के बदलाव कम होते हैं; जबकि लोलैंड बोली में उच्च रजिस्टर और निम्न रजिस्टर, दोनों को मान्यता दी जाती है।<ref name=":0">पुतु एवि वाह्यु चित्रवती; वायन तेगुह; पुतु एन. विडार्सिनी; गेदे एका वाहु (सितंबर २०१९)। [https://ojs.unud.ac.id/index.php/linguistika/article/view/53418/31628 बाली आगा भाषा की आकृति विज्ञान: सेम्बिरन बोली, तेजकुला जिले में, बुलेलेंग रीजेंसी] ''लिंगुइस्टिका''। ISSN: [https://search.worldcat.org/issn/0854-9613 0854-961 0854-9613]। </ref>
=== हाइलैंड बोली ===
हाइलैंड बोली, जिसे ''बाली आगा'' [बोली] के नाम से भी जाना जाता है, बाली भाषा की एक बोली है। इसे बाली आगा लोग पहाड़ी इलाकों और [[बाली]] के उत्तरी भाग में बोलते हैं—विशेष रूप से किंतमानी पर्वत श्रृंखला में, और आस-पास के क्षेत्रों जैसे बांग्ली, बुलेलेंग और कारांगासेम में, तथा नुसा पेनिडा में भी।<ref name=":0" />
=== लोलैंड बोली ===
लोलैंड बोली, बाली के दक्षिणी भाग में बोली जाती है।
==सन्दर्भ==
<references />
==इन्हें भी देखें==
*[[बाली लिपि]]
{{विश्व की प्रमुख भाषाएं}}
[[श्रेणी:बाली]]
[[श्रेणी:विश्व की भाषाएँ]]
[[श्रेणी:बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ]]
fq92xz7n0c2jbertslrb1fxgtm5ltzu
6544237
6544220
2026-04-26T13:21:02Z
ङघिञ
872516
6544237
wikitext
text/x-wiki
{{संक्षिप्त विवरण|बाली द्वीप पर बोली जाने वाली भाषा}}
{{Infobox language|familycolor=Austronesian|name=बाली|nativename=ᬩᬲᬩᬮᬶ, ᬩᬵᬲᬵᬩᬵᬮᬶ, ᬪᬵᬰᬵᬩᬵᬮᬶ|image=File:Basa Bali in Balinese script.gif|imagecaption=''बासा बाली'' बाली लिपि में लिखा हुआ|imagealt=बाली लिपि में "बासा बाली" शब्द (अक्सर बाली)|state=[[इण्डोनेशिया]]|region=[[बाली]]|ethnicity=[[बाली लोग]]|speakers=३३ लाख|date=२०००|iso3=ban|fam2=[[मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ|मलय-पोलेनीशियाई]]|fam3=[[बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ|बाली-ससक-सुम्बावा]]|ancestor=प्राचीन बाली|ancestor2=मध्यकालीन बाली|script=[[रोमन लिपि|लैटिन]], [[बाली लिपि|बाली]]|agency=Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa
----
बदन पेंगेमबांगन दान पेमबिनान बाहासा|iso2=ban|glotto=bali1278|map=File:Balinese language distribution.svg|mapcaption=इंडोनेशिया में बाली भाषा के वितरण का मानचित्र
{{Legend|#0062FF|बाली मूल भाषा है और अधिकांश को पारित कर दिया गया है}}
{{Legend|#74B4FF|बाली एक अल्पसंख्यक भाषा है जो काफी हद तक विरासत में मिली है}}|map2=WIKITONGUES - Ni Luh speaking Balinese.webm|mapcaption2=बाली भाषा का वीडियो|mapalt2=नी लुह बाली बोलते हुए}}
'''बाली''' भाषा (<span lang="ban" dir="ltr">ᬩᬲᬩᬮᬶ</span>) (स्थानीय उच्चारण बहासा बाली) एक मलय-पोलिनेशियाई भाषा है। ३९ लाख लोगों (२००१ की जनगणना के अनुसार) की यह भाषा बाली के इंडोनेशिया द्वीप में बोली जाती है। इसके अतिरिक्त यह पश्चिमी लोंबोक, उत्तरी नूसा पेनिडा (Nusa Penida) और पूर्वी जावा में भी बोली जाती है। बाली भाषा बोलने वाले लगभग सभी लोग इंडोनेशियाई भाषा भी बोलते हैं। [[कवि भाषा|कावी]] एक संबंधित पुरोहित भाषा है।
== बोलियाँ ==
बाली भाषा की दो मुख्य बोलियाँ हैं: हाइलैंड बोली और लो-लैंड बोली। इन दोनों बोलियों के बीच का अंतर शब्दावली, ध्वनि-विज्ञान और रजिस्टर के उपयोग (जैसे, उच्च रजिस्टर बनाम निम्न रजिस्टर) में पाया जाता है। हाइलैंड बोली, जिसे ''बाली आगा'' बोली भी कहा जाता है, में उच्च रजिस्टर के बदलाव कम होते हैं; जबकि लोलैंड बोली में उच्च रजिस्टर और निम्न रजिस्टर, दोनों को मान्यता दी जाती है।<ref name=":0">पुतु एवि वाह्यु चित्रवती; वायन तेगुह; पुतु एन. विडार्सिनी; गेदे एका वाहु (सितंबर २०१९)। [https://ojs.unud.ac.id/index.php/linguistika/article/view/53418/31628 बाली आगा भाषा की आकृति विज्ञान: सेम्बिरन बोली, तेजकुला जिले में, बुलेलेंग रीजेंसी] ''लिंगुइस्टिका''। ISSN: [https://search.worldcat.org/issn/0854-9613 0854-961 0854-9613]। </ref>
=== हाइलैंड बोली ===
हाइलैंड बोली, जिसे ''बाली आगा'' [बोली] के नाम से भी जाना जाता है, बाली भाषा की एक बोली है। इसे बाली आगा लोग पहाड़ी इलाकों और [[बाली]] के उत्तरी भाग में बोलते हैं—विशेष रूप से किंतमानी पर्वत श्रृंखला में, और आस-पास के क्षेत्रों जैसे बांग्ली, बुलेलेंग और कारांगासेम में, तथा नुसा पेनिडा में भी।<ref name=":0" />
=== लोलैंड बोली ===
लोलैंड बोली, बाली के दक्षिणी भाग में बोली जाती है।
==सन्दर्भ==
<references />
==इन्हें भी देखें==
*[[बाली लिपि]]
{{विश्व की प्रमुख भाषाएं}}{{बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ}}
[[श्रेणी:बाली]]
[[श्रेणी:विश्व की भाषाएँ]]
[[श्रेणी:बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ]]
gziyi1a9l4bf3f3jh76bij69hzr2319
निम्बार्क कोट
0
49744
6544245
6542805
2026-04-26T13:56:13Z
Aniruddha025
580663
लिंक अटैच किया है
6544245
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:निम्बार्क कोट, वृंदावन का मुख्य दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|300px|निम्बार्क कोट का मुख्य द्वार]]
'''निम्बार्क कोट''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[वृन्दावन]] में स्थित [[निम्बार्क सम्प्रदाय]] का एक प्रमुख [[मंदिर]] है। यद्यपि आकार में यह एक सामान्य इमारत जैसा है, लेकिन वृन्दावन की धार्मिक और सांस्कृतिक परंपराओं में इसका एक विशिष्ट स्थान है। 'निम्बार्क कोट' शब्द में 'निम्बार्क' संप्रदाय के मुख्य आचार्य को दर्शाता है, जबकि 'कोट' का अर्थ किला या वह स्थान है जहाँ आचार्य विराजमान हों।
यह मंदिर विशेष रूप से 'निम्बार्क जयन्ती' के अवसर पर आयोजित होने वाले एक मासीय समारोह के लिए जाना जाता है, जो यहाँ सन् 1924 से मनाया जा रहा है।<ref>{{Cite web |url=https://archive.org/details/shri-nimbarka-vratotsav-nirnaya-2080/page/n9/mode/1up |title=निम्बार्क पीठ के व्रतोत्सव निर्णय में कार्तिक-मार्गशीष मास |publisher=Archive.org |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |title=संत सेक्शन में निम्बार्क कोट का उल्लेख |website=Nimbark Social Welfare}}</ref> सन् 1923 तक यह उत्सव प्रेम गली स्थित 'उत्सव कुंज' में मनाया जाता था। वर्ष 2025 में इस उत्सव का 182वाँ आयोजन किया गया। इस उत्सव का एक प्रमुख आकर्षण वैष्णव संगीत शैली का 'समाज गायन' है।
निम्बार्क सम्प्रदाय, वैष्णव धर्म के चार प्रमुख सम्प्रदायों में से एक है, जिसे 'सनकादिक' या 'कुमार सम्प्रदाय' भी कहा जाता है। वैष्णव वे हैं जो विष्णु या उनके अवतारों (विशेषकर राम और कृष्ण) की अपने इष्ट के रूप में उपासना करते हैं। (अन्य तीन प्रमुख वैष्णव सम्प्रदाय हैं: श्री सम्प्रदाय, ब्रह्म या गौड़ीय सम्प्रदाय, और रुद्र या विष्णुस्वामी सम्प्रदाय)।
ब्रज की परंपरा में निम्बार्क संप्रदाय के तीन प्रमुख आचार्य माने जाते हैं: आद्याचार्य (हंस एवं सनकादिक), प्रवर्तकाचार्य (निम्बार्क) और रसिकोपासनाचार्य (हरिव्यास देवाचार्य)। निम्बार्क संप्रदाय में 12 'द्वारे' (शाखाएँ) हैं, जिनमें से निम्बार्क कोट मंदिर 'स्वयंभूराम देवाचार्य द्वारे' की परंपरा का प्रतिनिधित्व करता है। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रमुख शिष्यों में स्वयंभूराम देवाचार्य सबसे वरिष्ठ माने जाते हैं। संप्रदाय की मुख्य पीठ राजस्थान के किशनगढ़ स्थित सलेमाबाद (निम्बार्क तीर्थ) में है।
स्वयं निम्बार्काचार्य राधा सर्वेश्वर शरण देवाचार्य (श्रीजी महाराज) निम्बार्क कोट तीन बार आए थे। अपने एक प्रवास के दौरान उन्होंने उल्लेख किया था कि उन्होंने पुराना बजाजा के ऋषि बाल्मीकि स्कूल से प्राथमिक शिक्षा प्राप्त की थी और वे अक्सर निम्बार्क कोट के प्रांगण में खेला करते थे। सुदामा कुटी की स्थापना करने वाले बाबा सुदामा दास जब रामानंदाचार्य जयंती के लिए मधुकरी (भिक्षा) लेने आते थे, तो वे विश्राम के लिए निम्बार्क कोट के जगमोहन में ही रुकते थे।
गीता के मर्मज्ञ संत स्वामी रामसुखदास अपने प्रवचनों में उल्लेख किया करते थे कि यदि वे एकादशी के दिन वृंदावन में होते, तो मधुकरी के लिए निम्बार्क कोट ही जाते क्योंकि वहाँ फलाहारी मधुकरी उपलब्ध होती थी। मंदिर प्रशासन के अनुसार, यहाँ गोस्वामी तुलसीदास द्वारा उपयोग किया गया एक ऐतिहासिक लोटा भी संरक्षित है, जिसमें संतों का चरणामृत रखा जाता है, जिसकी श्रद्धालुओं में अपार महिमा है।<ref>{{Cite AV media |url=https://www.facebook.com/groups/surshyamofficial/posts/2281732275629854/ |title=बाबा राजेंद्र दास जी महाराज निम्बार्क कोट में मौजूद तुलसीदास जी के लोटे का प्रसंग |medium=Video |publisher=Facebook}}</ref> वर्तमान निम्बार्काचार्य श्यामा शरण देवाचार्य भी निम्बार्क कोट पधार चुके हैं।
2025 की अक्षय तृतीया (29 अप्रैल) से 2026 की अक्षय तृतीया (20 अप्रैल) तक निम्बार्क कोट में एक वर्ष का शताब्दी वर्ष महोत्सव मनाया गया। हर महीने एक भागवत कथा हुई, वर्ष भर के दौरान भागवत के 100 मूल पाठ हुए, 50 दिन समाज गायन हुआ, रासलीला हुई, 21 भंडारे हुए, शोभायात्रा निकली, फूल बंगला बना, भगवान के श्रीविग्रह का सर्वांग अभिषेक दर्शन हुआ जिसमें वृंदावन के संतों, महंतों व ब्रजवासियों ने हिस्सा लिया। ।<ref>https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/mathura/news/vrindavan-nimbark-kot-shatabdi-mahotsav-sampann-akshay-tritiya-utsav-137745038.html निम्बार्क कोट शताब्दी वर्ष समारोह संपन्न:अक्षय तृतीया पर सर्वांग अभिषेक हुआ, फूलबंगले में विराजे राधारमण लाल,एक वर्ष से चल रहा था शताब्दी वर्ष महोत्सव, 20 अप्रैल, 2026</ref>
''नोट: निम्बार्क कोट नाम का एक अन्य मंदिर अजमेर (राजस्थान) में पृथ्वीराज रोड पर भी स्थित है। वृंदावन के इतिहास में 'हरि' नाम वाले तीन प्रमुख आचार्य हुए हैं, जिन्हें 'हरित्रयी' कहा जाता है—स्वामी हरिदास (बांके बिहारी के प्राकट्यकर्ता), हित हरिवंश (राधाबल्लभ के प्राकट्यकर्ता) और हरिराम व्यास (जुगल किशोर के प्राकट्यकर्ता)।''
== ब्रज के साहित्य में निम्बार्क कोट ==
सन् 1968 में प्रकाशित प्रभुदयाल मीतल की पुस्तक ''ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास'' (पृष्ठ 550) में निम्बार्क कोट का उल्लेख करते हुए लिखा गया है: "निम्बार्क कोट—यह देवस्थल वृंदावन की छीपी गली में है। इसका निर्माण आचार्य स्वयंभूराम जी की शिष्य परंपरा के बालगोविंद दास जी ने कराया था। उन्होंने सर्वप्रथम आचार्य पंचायतन की स्थापना वृंदावन में की थी। यहाँ निम्बार्कोत्सव बड़े समारोह पूर्वक होता है।"<ref>{{Cite book |title=ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास |author=प्रभुदायल मीतल |year=1968 |page=550 |url=https://ia601509.us.archive.org/13/items/in.ernet.dli.2015.401809/2015.401809.Brij-Ke.pdf}}</ref><ref>{{Cite book |title=ब्रजमंडल परिक्रमा |author=अनुरागी महाराज |year=2009 |pages=278-279}}</ref>
इसी पुस्तक के पृष्ठ 539 व 540 पर गोपाल दास, हंसदास और बालगोविंद दास का परिचय दिया गया है:
* '''गोपालदास ‘उत्सवी’:''' इनका जन्म संवत 1872 (कुछ स्रोतों में 1868) के आसपास एक गौड़ ब्राह्मण परिवार में हुआ था। चार धाम की यात्रा के बाद वे कामवन के गोपाल मंदिर में रहे और बाद में वृंदावन आ गए। उन्होंने निम्बार्क संप्रदाय के आचार्यों की जयंती मनाना और बड़े स्तर पर रास और भागवत-कथा का आयोजन प्रारंभ किया। उनके शिष्यों में हंसदास और ब्रह्मचारी राधेश्याम प्रमुख थे। संवत 1952 में उनका निधन हुआ। गोपालदास भक्तमाल की कथा अत्यंत सरसता से करते थे। भक्तमाल की कथा की जो वर्तमान शैली है, उसका सूत्रपात इन्होंने ही किया था।
* '''हंसदास:''' संवत 1916 में लखनऊ के काकोरी में जन्मे हंसदास, महात्मा गोपालदास के शिष्य थे। वे भागवत के प्रसिद्ध वक्ता थे। सन् 1937 में वृंदावन के निम्बार्क कोट परिसर में उनका देहावसान हुआ।<ref>{{Cite AV media |title=श्री हंसदास जी एवं गोपाली बाई जी का चरित्र - भक्तमाल कथा |url=https://www.youtube.com/watch?v=gmBMH3140kw&t=5s |publisher=YouTube}}</ref> उन्होंने 'सिद्धांत रत्नांजलि', 'कृष्ण सिद्धांत सार', 'राधा रहस्य प्रकाशिका',<ref>{{Cite book |title=राधा रहस्य प्रकाशिका |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/ShriRadhaRahashyaPrakashika}}</ref> 'निम्बार्क प्रभा',<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क प्रभा |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.343527/page/n1/mode/2up}}</ref> और 'गोदनावारी लीला' जैसे ग्रंथ लिखे। 'गोदनावारी लीला' निम्बार्क कोट के सालाना महोत्सव में अनिवार्य रूप से प्रदर्शित होती है। उन्होंने केशव काश्मीरी भट्ट देवाचार्य का उत्सव भी शुरू किया।
* '''बालगोविंददास:''' ये हंसदास के विरक्त शिष्य थे। उन्होंने ही वृंदावन की नाज मंडी में मंदिर बनवाकर आचार्य पंचायतन की प्रतिष्ठा की और निम्बार्क कोट का निर्माण कराया था।<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क संप्रदाय और उसके कृष्ण भक्त हिंदी कवि |author=नारायण दत्त शर्मा |year=1964}}</ref> उनके द्वारा कथा-कीर्तन और उत्सव नियमित रूप से किए जाते थे।
अवध बिहारी लाल कपूर द्वारा लिखित पुस्तक ''ब्रज के भक्त'' (भाग-2, पृष्ठ 13 व 86) में भी इन संतों का विस्तृत वर्णन मिलता है।<ref>{{Cite book |title=ब्रज के भक्त (भाग-2) |author=अवध बिहारी लाल कपूर |url=https://dn790006.ca.archive.org/0/items/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2.pdf}}</ref> इस मंदिर की परंपराओं पर अमर उजाला (2014), दैनिक जागरण (2014) और इंडिया टुडे (2015) में भी लेख प्रकाशित हो चुके हैं।<ref>{{Cite web |title=निम्बार्क संप्रदाय का मूक साक्षी है वृंदावन का निम्बार्क कोट मंदिर |url=http://nimbarkkoat.blogspot.com/2016/05/blog-post.html |publisher=Blogspot Archives}}</ref> 2016 की नोटबंदी के दौरान इस उत्सव पर पड़े प्रभाव को 'इंडियन एक्सप्रेस' ने भी कवर किया था।<ref>{{Cite news |title=Demonetisation: Donations dry up at temples, dargahs |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/demonetisation-uttar-pradesh-donations-dry-up-at-temples-dargahs-anger-over-media-lies-4397392/ |newspaper=The Indian Express |date=2016}}</ref>
== मंदिर का विवरण ==
[[चित्र:राधारमण लालजी.jpg|अंगूठाकार|राधारमण लालजी]]
मंदिर के गर्भगृह के मध्य सिंहासन पर श्रीराधारमणलालजी का विग्रह विराजमान है। युगल सरकार के दोनों ओर निम्बार्क आचार्य पंचायतन स्थित हैं। दाहिनी ओर आद्य आचार्य हंस भगवान, उनके मानस पुत्र (सनक, सनंदन, सनातन व सनतकुमार) और शिष्य नारद जी की प्रतिमाएँ हैं। बाईं ओर निम्बार्क भगवान व उनके शिष्य निवासाचार्य प्रतिष्ठित हैं।
[[चित्र:निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन]]
गर्भगृह के आगे जगमोहन और एक खुला प्रांगण है, जिनका फर्श काले-सफेद संगमरमर का बना है। जगमोहन में मंदिर के संस्थापक बाल गोविंद दास व उनके छोटे भाई हरिदास श्रृंगारी के चित्रपट स्थापित हैं। गर्भगृह के बाहर चरणपादुकाएं बनी हैं, जहाँ गोपालदास और हंसदास के चित्र हैं। मंदिर में कई प्राचीन चित्र भी मौजूद हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान का सर्वेश्वर भगवान की आराधना करते हुए रंगीन चित्र विशेष है। गर्भगृह में राधारमण लाल जी के ठीक पीछे दो सौ साल पुरानी चित्र श्रृंखलाएं हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान के विभिन्न रूपों का चित्रण है।
[[चित्र:निम्बार्क कोट.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का आंगन]]
वास्तुशिल्प की दृष्टि से गर्भगृह में सिंहासन, दीवारें व फर्श संगमरमर के हैं। जगमोहन में इटेलियन टाइल्स का प्रयोग हुआ है। प्रांगण के तीनों ओर बरामदे हैं और राजस्थानी पत्थर के नक्काशीदार खंभे लगे हैं। पश्चिमी ओर एक अतिरिक्त प्रांगण है जहाँ मंदिर का रसोईघर स्थित है।
''विशेष: वृंदावन के तीन प्रमुख मंदिरों में राधारमण लालजी विराजमान हैं—सप्तदेवालयों में से एक राधारमण मंदिर, शाहजी मंदिर, और निम्बार्क कोट।''
== मंदिर में मनाए जाने वाले प्रमुख उत्सव ==
=== श्री निम्बार्क आचार्य वृंद जयंती महोत्सव ===
यह मंदिर का सबसे बड़ा वार्षिक उत्सव है, जो कार्तिक कृष्ण पंचमी से मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण पंचमी तक पूरे एक महीने चलता है। इस दौरान संप्रदाय के कई प्रमुख आचार्यों की जयंती मनाई जाती है: बालगोविंद दास की जयंती (कार्तिक कृष्ण पंचमी), महावाणीकार हरिव्यास देवाचार्य जयंती (कार्तिक कृष्ण द्वादशी), स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती (कार्तिक शुक्ल अष्टमी), हंस भगवान व सनकादिक भगवान जयंती (अक्षय नवमी), माधव भट्टाचार्य जयंती (देवउठनी एकादशी), और निम्बार्क भगवान की जयंती (पूर्णिमा)।
इस उत्सव में दीपावली, अन्नकूट और गोपाष्टमी जैसे पर्व भी शामिल होते हैं। प्रतिदिन शाम को आचार्यों की चरित्र कथा होती है, समाज गायन किया जाता है और नित्य रासलीलाएं आयोजित होती हैं। पूर्णिमा के दिन निम्बार्क भगवान का पंचामृत अभिषेक होता है और एक विशाल शोभायात्रा निकाली जाती है।
हर दिन मंदिर के जगमोहन में एक सिंहासन पर गोपालदास के सेव्य गोपालजी (जिन्हें महंतजी पुकारा जाता है) और निम्बार्क भगवान के चित्रपट विराजमान होते हैं。<ref>{{Cite web |url=https://vrindavantoday.in/nimbark-temples-of-chhipi-gali-nimbark-kot-ajab-manohar-lal/ |title=छीपी गली का निम्बार्क कोट मंदिर |website=Vrindavan Today}}</ref> समाज गायन में 'चलसखी', 'सहज सुख सजनी', 'हेली' जैसे पद गाए जाते हैं और अंत में "सेवों श्री राधारमण उदार" तथा "जय जय श्री राधारमण विराजैं" का गायन होता है। रासलीला में सबसे विशेष 'गोदनावारी लीला' है। भंडारे में द्वादशी को बूंदी, नवमी को मोहनथार, एकादशी को समा की खीर और निम्बार्क भगवान के छठी उत्सव में लड्डू का भोग लगता है। भंडारे की विशेष 'गड्ड सब्जी' (मिली-जुली) और लड्डू स्थानीय स्तर पर काफी प्रसिद्ध हैं।<ref>{{Cite book |title=IAVRI Bulletin, Issue 1-12 |publisher=International Association of the Vrindavan Research Institute |year=1975}}</ref>
=== कार्तिक उत्सव की रासलीलाओं का क्रम ===
* कार्तिक कृष्ण द्वादशी (धनतेरस): वंशी चोरी लीला
* कार्तिक कृष्ण चौदस: केवट लीला
* कार्तिक अमावस (दीपावली): चौसर लीला<ref>{{Cite AV media |title=निम्बार्क कोट में दीपावली को होने वाली चौसर लीला |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZOQ3fmJZlBE |publisher=YouTube}}</ref>
* कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा: मूदरी चोरी लीला
* कार्तिक शुक्ल द्वितीया: पनघट लीला
* कार्तिक शुक्ल तृतीया: ब्रह्मचारी लीला
* कार्तिक शुक्ल चतुर्थी: विदुषी लीला
* कार्तिक शुक्ल पंचमी: शंकर लीला
* कार्तिक शुक्ल छठी: पांडे लीला
* कार्तिक शुक्ल सप्तमी: राधा प्राकटय लीला
* कार्तिक शुक्ल अष्टमी (गोपाष्टमी): गोचारण लीला
* कार्तिक शुक्ल नवमी (अक्षय नवमी): जोगन लीला
* कार्तिक शुक्ल दशमी: श्याम सगाई लीला
* कार्तिक शुक्ल एकादशी (देवउठनी): वरुण लीला
* कार्तिक शुक्ल द्वादशी: मान लीला
* कार्तिक शुक्ल त्रयोदशी: माखन चोरी लीला
* कार्तिक शुक्ल चर्तुदशी: गोदनावारी लीला
* कार्तिक पूर्णिमा: सहज सुख के साथ केवल स्वरूप दर्शन
* अग्रहायण कृष्ण प्रतिपदा: शोभायात्रा
* अग्रहायण कृष्ण द्वितीया: राजदान लीला
किसी वर्ष तिथि बढ़ने पर चंद खिलौना, मणि खंभ और सुदामा लीला भी की जाती हैं। पिछले 30 वर्ष से स्वामी अमीचंद शर्मा की मंडली रासलीला करती है। अतीत में दामोदरजी, उदय राम, कन्हैयालाल, शिवदयाल-गिर्राज की मंडलियों ने भी यहाँ रासलीलाएं की हैं।<ref>{{Cite web |title=Nimbarka Acharya-Vrinda Jayanti Mahotsava |url=https://a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |publisher=A108.net International Vaishnavas Portal}}</ref>
=== भंडारे में कीर्तन व जयकारे ===
बड़े भंडारे के दिन जब ठाकुरजी को भोग लगता है तब समाजी मंदिर में भोग के पद गाते हैं (जैसे 'भोजन कुंज में आए दोउ')। पंगत बैठने और परोसगारी के दौरान साधु-संतों द्वारा निम्नलिखित कीर्तन किए जाते हैं:
<blockquote>
सीता राम सीता राम सीता राम जय सियावर राम। राधे श्याम राधे श्याम राधे श्याम जय श्यामा श्याम।<br>
सिया हरिनारायण गोविंदे, भज रामा कृष्ण गोविंदे। बोलो संतो हरि हरि, मुख पर मुरली अधर धरी।<br>
गोविंद गोविंद गाओगे, प्रेम पदारथ पाओगे। गोविंद नाम बिसारोगे, जीती बाजी हारोगे।<br>
राम राम भज बारंबारा, चक्र सुदर्शन है रखवारा।<br>
जय जय गोपी जय जय ग्वाल, जय जय सदा बिहारी लाल। गले में तुलसी, मुख में राम, हृदय विराजत शालिगराम।
</blockquote>
जब पंगत पर पूर्ण भोजन आ जाता है, तब एक विस्तृत जयकारा लगाया जाता है:
<blockquote>
राम कृष्णदेव की जय, राधासर्वेश्वर की जय, राधामाधव की जय, राधा रमण लालजी की जय, आनंद मनोहर की जय, रूप मनोहर की जय, वृंदावनचंद्र की जय, गोवर्धन चंद्र की जय, गोविंद देव की जय, मदनमोहन की जय, गोपीनाथ की जय, गोकुल चंद्रमा की जय, बांके बिहारी लाल की जय, वृंदावन बिहारी लाल की जय, राधाबल्लभ लाल की जय, जुगल किशोर की जय, रसिक बिहारी की जय, बिहारी बिहारिन की जय, कुंज बिहारी लाल की जय, गिरिराज धरण की जय, राधा श्याम सुंदर की जय, राधा दामोदर की जय, लाड़ली लाल की जय, रास बिहारी लाल की जय, यशोदा नंदन की जय, नंद नंदन की जय, नंदगांव बरसाना की जय, विलासगढ़ की जय, नीम गांव की जय, मानसी गंगा की जय, वृंदावन धाम की जय, मधुपुरी अवधपुरी की जय, काशी प्रयाग की जय, गंगा-जमुना की जय, चारों धाम की जय, चार संप्रदाय की जय, हंस भगवान की जय, सनकादिक भगवान की जय, नारद भगवान की जय, निम्बार्क भगवान की जय, निवासाचार्य की जय, द्वादश आचार्यन की जय (विश्वाचार्य, पुरुषोत्तामाचार्य, विलासाचार्य, स्वरूपाचार्य, माधवाचार्य, बलभद्राचार्य, पद्माचार्य, श्यामाचार्य, गोपालाचार्य, कृपाचार्य, देवाचार्य), अष्टादश भट्ट आचार्यन की जय (सुंदर भट्ट, पद्मनाभ भट्ट, उपेंद्र भट्ट, रामचंद्र भट्ट, वामन भट्ट, कृष्णभट्ट, पद्माकर भट्ट, वाण भट्ट, भूरि भट्ट, माधव भट्ट, श्याम भट्ट, गोपाल भट्ट, बलभद्र भट्ट, गोपीनाथ भट्ट, केशव भट्ट, गांगल भट्ट, केशव कश्मीरी भट्ट, श्रीभट्ट, हरिव्यास देवाचार्य, स्वयंभूराम देवाचार्य, कर्णहर देव, नारायण देव, हरिदेव, श्याम देव, श्याम दामोदर देव, श्रुति देव, सहजराम देव, रामदेव, ज्ञानदेव, वृंदावन देव, रामशरण देव, धर्म देव, सेवादास जी), महंत गोपाल दास जी की जय, बाबा हंसदास जी की जय, बाबा बालगोविंद दास जी की जय, श्रृंगारी जी की जय, मैया जी श्यामप्यारी की जय, भैया बांके बिहारी की जय, अनंत कोटि वैष्णवन की जय, स्थान पुरुष की जय, रसोइया पुजारी की जय, कोठारी भंडारी की जय, सब सती सेवकन की जय, उनके माता पिता की जय, उनके बाल गोपाल की जय, उनके समस्त परिकर की जय, अपने-अपने गुरु गोविंद की जय।
</blockquote>
अंत में सभी एक साथ दोहा पढ़ते हैं:
<blockquote>बोलना हरे...राम कहें सुख ऊपजे, कृष्ण कहें दुःख जाय। महिमा महाप्रसाद की, पावो प्रीति लगाय।</blockquote>
पंगत के मध्य और अंत में "जय जय श्री राधे श्याम" का जयकारा लगाया जाता है।<ref>{{Cite AV media |title=पंगत की धुन सुनाते बाबा राजेंद्र दास |url=https://www.youtube.com/watch?v=8lwyyGVEd8I |publisher=YouTube}}</ref>
=== शोभायात्रा ===
निम्बार्क कोट की शोभायात्रा विगत 180 वर्षों से निकलने वाली वृंदावन की सबसे पुरानी शोभायात्राओं में से एक है। इसमें मुख्यरूप से दो डोले होते हैं: एक रासबिहारी के स्वरूप का और दूसरा गोपालजी व निम्बार्क भगवान के चित्रपट का। शोभायात्रा में वृंदावन के सभी अखाड़ों के निशान, कीर्तन मंडली, बैंडबाजे और ताशे शामिल होते हैं। यह छीपी गली से शुरू होकर किशोरपुरा, बिहारीजी, अठखंभा, लोई बाजार, निधिवन, केशीघाट, वंशीवट होते हुए सुदामाकुटी पहुँचती है और फिर ज्ञानगूदड़ी, गोपीनाथ बाजार, चुंगी चौराहा और बाजाजा होते हुए वापस मंदिर लौटती है। इस यात्रा में करीब 6 घंटे लगते हैं।
=== अन्य उत्सव ===
मंदिर में नारद जयंती, निवासाचार्य जयंती (बसंत पंचमी), केशवकाश्मीरी भट्टदेवाचार्य जयंती, हंसदास जी जयंती, होली, रामनवमी, जन्माष्टमी, राधाष्टमी, हरिदास श्रृंगारी जी जयंती, गुरु पूर्णिमा, सावन झूला उत्सव, शरदोत्सव और अक्षय तृतीया का पाटोत्सव भी विशेष रूप से मनाया जाता है। मंदिर में नियमित रूप से गोपाल सहस्रनाम, विष्णु सहस्रनाम, महावाणी, युगल शतक, रामचरित मानस व वाल्मीकि रामायण का पाठ तथा श्रीमद्भागवत व भक्तमाल की कथाएँ आयोजित होती हैं।
=== वार्षिक उत्सव कलैंडर ===
{| class="wikitable"
|-
! तिथि !! उत्सव
|-
| चैत्र शुक्ल प्रतिपदा || संवत्सर (नव वर्ष)
|-
| चैत्र शुक्ल नवमी || रामनवमी
|-
| वैशाख शुक्ल तृतीया || अक्षय तृतीया (श्री राधारमणलालजी का पाटोत्सव)
|-
| वैशाख शुक्ल चतुर्दशी || नृसिंह जयंती चतुर्दशी उत्सव
|-
| ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्थी || श्रीकेशव काश्मीरी भट्टाचार्य पाटोत्सव
|-
| आषाढ़ कृष्ण तीज || श्री हंसदास जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव
|-
| आषाढ़ पूर्णिमा || गुरु पूर्णिमा उत्सव
|-
| श्रावण शुक्ल तीज || हरियाली तीज
|-
| श्रावण शुक्ल एकादशी से पूर्णिमा || झूला उत्सव
|-
| भाद्रपद कृष्ण अष्टमी || ठाकुरजी का जन्मोत्सव
|-
| भाद्रपद कृष्ण नवमी || नंदोत्सव
|-
| भाद्रपद शुक्ल अष्टमी || श्रीजी (राधा) का जन्मोत्सव
|-
| भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी || अनंत चतुर्दशी (गुरु महाराज जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव)
|-
| आश्विन कृष्ण त्रयोदशी || मैयाजी का निकुंज प्राप्ति उत्सव
|-
| आश्विन पूर्णिमा || शरद पूर्णिमा
|-
| कार्तिक कृष्ण पंचमी || गुरु महाराज जयंती, निम्बार्क महोत्सव का शुभारंभ
|-
| कार्तिक कृष्ण द्वादशी || श्रीहरिव्यास देवाचार्य जयंती (कथा, समाज व रासलीला आरंभ)
|-
| कार्तिक अमावस्या || दीपावली उत्सव
|-
| कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा || गोवर्धन पूजा, अन्नकूट
|-
| कार्तिक शुक्ल अष्टमी || गोपाष्टमी, स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती
|-
| कार्तिक शुक्ल नवमी || अक्षय नवमी (हंस व सनकादिक भगवान जयंती)
|-
| कार्तिक पूर्णिमा || निम्बार्क भगवान जयंती
|-
| मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण प्रतिपदा || निम्बार्क भगवान की शोभायात्रा
|-
| मार्गशीर्ष कृष्ण पंचमी || छठी उत्सव, वैष्णव साधु सेवा बड़ा भंडारा
|-
| मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशी || नारद भगवान जयंती
|-
| पौष पूर्णिमा || श्रृंगारीजी का उत्सव
|-
| माघ शुक्ल पंचमी || वसंत पंचमी, निवासाचार्य जयंती
|-
| फाल्गुन शुक्ल पूर्णिमा || होली उत्सव
|}
== एकादशी की परिपाटी ==
निम्बार्क कोट में एकादशी व अन्य व्रत निम्बार्की सिद्धांत ‘कपालवेध’ के आधार पर मनाए जाते हैं। निम्बार्क संप्रदाय में व्रत-उपवास के लिए 'उदयव्यापिनी तिथि' को स्वीकार किया गया है, अर्थात् जिस तिथि में सूर्योदय होगा, पूरे दिन वही तिथि मानी जाएगी।
दिनभर में 60 घटी (घड़ी) होते हैं। यदि दशमी तिथि मध्य रात्रि के बाद 45 घटी तक रहे और उसके बाद एकादशी आए, तो उस दिन एकादशी का स्पर्श (स्पर्श वेध) माना जाता है। ऐसी स्थिति में एकादशी छोड़कर अगले दिन द्वादशी को व्रत करने का विधान है। रात्रि के अर्धभाग के इस वेध को मानने के कारण ही इसे 'कपालवेध सिद्धांत' कहा जाता है। जब एकादशी पूर्व तिथि (दशमी) से जुड़ी हो तो उसे 'विद्धा' और जब अगली तिथि (द्वादशी) से जुड़ी हो तो उसे 'शुद्धा एकादशी' कहते हैं। आचार्यों का निर्देश विद्धा को त्यागकर शुद्धा एकादशी का व्रत करने का है। विशेष योग होने पर महाद्वादशी का व्रत किया जाता है। नारद पुराण के अनुसार त्रिस्पृशा, उन्मीलनी, वंजुलिनी, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयंती और अपराजिता महाद्वादशी प्रमुख हैं। ब्रह्मवैवर्त पुराण के अनुसार कुछ विशेष ग्रह स्थितियों में शुद्धा एकादशी छोड़कर भी द्वादशी का ही व्रत किया जाता है।
=== एकादशी का व्रत विधान ===
वैष्णवों की सगुणोपासना में एकादशी के दिन ठाकुरजी को फलाहारी अर्पण किया जाता है। इस दिन पूर्ण निराहार रहने की बाध्यता नहीं है, किंतु भोजन में अन्न (गेहूं, मक्का, ज्वार, बाजरा, दाल, चावल) वर्जित है। फलाहार में फल (केला, सेब, अनार आदि) और कंद (आलू, शकरकंद) लिए जा सकते हैं। तरबूज, गाजर, पालक, मटर, गोभी आदि वर्जित हैं। वैष्णवों के लिए प्याज-लहसुन पूर्णतः निषिद्ध है। दूध, दही, पनीर, काजू, बादाम, कुट्टू या सिंघाड़े का आटा और समा के चावल उपयोग किए जा सकते हैं। साधारण नमक के स्थान पर सेंधा नमक और लाल मिर्च के स्थान पर काली मिर्च का उपयोग होता है। हल्दी, हींग, राई और सरसों का तेल इस दिन वर्जित माने जाते हैं।
== मंदिर की स्थिति ==
[[चित्र:निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा]]
वृन्दावन में निम्बार्क कोट पहुँचना अत्यंत सुगम है। बनखंडी चौराहे से पूर्व दिशा में जाने वाली गली में दाहिनी ओर पाँचवाँ दरवाजा इसी मंदिर का उत्तरी द्वार है। मंदिर का एक दक्षिणी द्वार पुराना बजाजा में है, जो ऋषि बाल्मीकि स्कूल और सब-स्टेशन नं 3 के ठीक सामने है। नेशनल हाइवे 2 (दिल्ली-आगरा) से छटीकरा मोड होते हुए या यमुना एक्सप्रेसवे से वृंदावन कट के जरिए यहाँ पहुँचा जा सकता है।
== मंदिर की दिनचर्या और स्तुति ==
दैनिक रूप से मंदिर में तीन प्रमुख आरतियाँ होती हैं—सुबह मंगला आरती, श्रृंगार आरती और शाम को संध्या आरती। दिन में भोग और रात्रि में शयन के समय धूप आरती होती है। आरतियों में विजय घंट बजाए जाते हैं। श्रृंगार आरती में संक्षिप्त और संध्या आरती में संपूर्ण निम्बार्क स्तुति गाई जाती है।
=== मंदिर की संध्याकालीन आरती की स्तुति ===
<poem>
श्री हंस च सनत्कुमारप्रभ्रतीन वीणाधरम नारदं।
निम्बादित्यगुरुं च द्वादश गुरुं श्री निवासादिकान॥
वन्दे सुन्दर भट्ट देशिक मुखान्वस्विंदु संख्या युतान।
श्री व्यासाद्धरिमध्यगा च परितः सर्वान्गुरुन्सादरम॥
हे निम्बार्क दयानिधे गुणनिधे हे भक्त चिंतामने।
हे आचार्य शिरोमने मुनि गणेराम्रग्यपादाम्बुजम॥
हे सृष्टिस्थितिपालनप्रभवन हे नाथ मायाधिपे।
हे गोवर्धन कन्दरालयविभो मां पाहि सर्वेश्वर।
कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षः स्थले कौस्तुभं।
नासाग्रे वर मौक्तिकं करतले वेणु करे कंकणं॥
सर्वांगे हरीचन्दनं सुललितं कंठे च मक्तावली।
गोपस्त्रीपरिवेष्ठितो विजयते गोपालचूरामणि॥
फुल्लेंदीवर कान्ति मिंदुवदनं वर्हावतंसन प्रियं।
श्री वत्सांगमुदार कौस्तुभधरं पीताम्बर सुन्दरम॥
गोपीनां नयनोत्पलार्ची त तनुं गोगोपसंघाव्रतम।
गोविन्दं कलवेणु वादनपरं दिव्यांगभुषम भजे॥
हे राधे वृष भानु भूपतनये हे पूर्ण चंद्रानने।
हे कांते कमनीय कोकिलरवे ब्रन्दावनाधीश्वरी॥
हे मत्प्रानपरायने च रसिके हे सर्वयुथेश्वरी।
आगत्य त्वरितं प्रतप्त मणिशं मां दीनमानन्दय॥
हे राधे वृषभानुभूपतनये सर्वेश्वरी राधिके।
हे कृष्णानन पंकजभ्रमरिके कृष्ण प्रिये माधवी॥
हे वृन्दावननागरी गुणगुरो दामोदरप्रेयसी।
हे हे श्री मलललितादिक प्रियसखी प्रनाधिके पाहि माम॥
शिन्जनू पुरपादपदमयुगलामा हंसीं गतिं विभ्रतीम।
चंचतखंजनमंजुलोचनयुगां पोनोल्लसत्कंधराम॥
शोभित कांचनकंकनद्युति मिलतपानौ चलच्चामरम।
कुरवाणाम हिरराधिकोपरि सदा श्री रंगदेवीं भजे॥
श्री रंगादिसुदेविका च ललिता वैशाखिका चम्पिका।
चित्र तंग सुखिंदुलेखकपरा चाष्टो प्रधानाप्रिया॥
चान्या सन्ति प्रियात्प्रिया लघुतमानित्ये च नैमित्तके।
वन्दे त्वच चरणारविन्दनितरां दासा वयं श्रद्धया॥
स्वभावतोपास्तसमस्तदोष मशेष कल्याण गुनेकराशिम।
व्यूहांगिनं ब्रह्म परंवरेण्यम ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षण हरिम॥
अंगे तुवामे ब्रिषभानुजा मुदाविराजमानामनुरूपसौभागाम।
सखी सह्त्रै परिसेविताम सदा स्मरेम देवीं सकलेष्टकामदाम॥
नान्यागति कृष्णपदारबिन्दात संद्रेश्यते ब्रह्मशिवादिवंदितात।
भक्तेछ्योपत्सुचिन्त्त्यविग्रहादचिन्त्यशक्तेरविचिन्त्यशासनात॥
लोकत्रये यान्यसदीहितानी तान्येव सर्वाणि मया कृतानि।
तदीय पाकावसरम विसोढुमसक्नुवन देवमुपैमी नाथ॥
वशीकृतिं यान्ति न हीन्द्रियानी बुद्धिर्नशुद्धिम समुपैति तस्मात्।
न साधनं मेस्ती तव प्रसादे दयालुभावेन बिना हरे ते॥
न धर्मनिष्ठोस्मी नचात्मवेदी न भक्तित्मा स्त्वच्चारानार्विंदे।
अकिन्चनोनन्यगति शरण्यं त्वत्पादमूलं शरणं प्रपद्ये॥
त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देव देव॥
</poem>
=== कीर्तन ===
<poem>
'''दोहा'''
पराभक्ति रति वर्द्धनी, स्याम सब सुख दैनि।
रसिक मुकुटमनि राधिके, जै नव नीरज नैन।।
'''स्तोत्र'''
जयति जय राधा रसिकमनि मुकुट मन-हरनी त्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 1 ।।
जयति गोरी नव किसोरी सकल सुख सीमा श्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 2 ।।
जयति रति रस वर्द्धनी अति अद्भुता सदया हिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 3 ।।
जयति आनंद कंदनी जगबंदनी बर बदनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 4 ।।
जयति स्यामा अमित नामा वेद बिधि निर्वाचिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 5 ।।
जयति रास-बिलासिनी कल कला कोटि प्रकाशिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 6 ।।
जयति बिबिध बिहार कवनी रसिक रवनी सुभ धिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 7 ।।
जयति चंचल चारु लोचनि दिव्य दुकुला भरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 8 ।।
जयति प्रेमा प्रेम सीमा कोकिला कल बैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 9 ।।
जयति कंचन दिव्य अंगी नवल नीरज नैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 10 ।।
जयति बल्लभ बल्लभा आनंद कलभा तरुनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 11 ।।
जयति नागरि गुन उजागरि प्रान धन मन हरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 12 ।।
जयति नौतन नित्य लीला नित्य धाम निवासिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 13 ।।
जयति गुण माधूर्य भूपा सिद्धि रूपा शक्तिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 14 ।।
जयति सुद्ध स्वभाव सीला स्यामला सुकुमारिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 15 ।।
जयति जस जग प्रचुर परिकर हरिप्रिया जीवनि जिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 16 ।।
'''दोहा'''
नव-नव रंगि त्रिभंगि जै, स्याम सुअंगी स्याम।
जै राधे जै हरिप्रिये, श्री राधे सुख धाम।।
'''स्तोत्र'''
जै राधे जै राधे राधे जै राधे जै श्री राधे।
जै कृष्ण जै कृष्ण कृष्ण जै कृष्ण जै श्री कृष्ण। 1 ।
स्याम गोरी नित्य किसोरी प्रीतम जोरी श्री राधे।
रसिक रसीलो छैल छबीलो गुन गरबीलो श्री कृष्ण। 2 ।
रासविहारनि रसबिसतारनि पिय उर धारनि श्री राधे।
नव-नव रंगी नवल त्रिभंगी स्याम सुअंगी श्री कृष्ण। 3 ।
प्रान पियारी रूप उज्यारी अति सुकुंमारी श्री राधे।
मैंन मनोहर महा मोदकर सुंदर बर तर श्री कृष्ण। 4 ।
सोभा सेंनी मोहा मेंनी कोकिल बेंनी श्री राधे।
कीरतिवंता कामिनिकंता श्री भगवंता श्री कृष्ण। 5 ।
चंदा-वदनी कुंदा रदनी सोभा सदनी श्री राधे।
परम उदारा प्रभा अपारा अति सुकुंवारा श्री कृष्ण। 6 ।
हंसागवनी राजति रवनी क्रीड़ा कवनी श्री राधे।
रूपा रसाला नैंन बिसाला परम कृपाला श्री कृष्ण। 7 ।
कंचनबेली रति रस रेली अति अलबेली श्री राधे।
सब सुख सागर सब गुन आगर रूप उजागर श्री कृष्ण। 8 ।
रवनी रम्या तर तर तम्या गुण आगम्या श्री राधे।
धाम निवासी प्रभा प्रकासी सहज सुहासी श्री कृष्ण। 9 ।
शक्तयाह्लादनि अति प्रियवादनि उर उन्मादनि श्री राधे।
अंग अंग टोना सरस सलोना सुभग सुठोना श्री कृष्ण। 10 ।
राधा नामिनि गुण अभिरामिनि हरिप्रिया स्वामिनि श्री राधे।
हरे हरे हरि हरे हरे हरि हरे हरे हरि श्री कृष्ण। 11 ।
अंत में: गोविंद जय जय गोपाल जय जय, राधारमण हरि गोविंद जय जय।
</poem>
== निम्बार्की हरिव्यासी परंपरा में विशेष ==
* '''इष्टदेव:''' सर्वेश्वर भगवान श्री कृष्ण
* '''कुलदेव:''' रुक्मिणी माता
* '''शाखा:''' हंस
* '''आचार्य:''' सनकादि
* '''मुनि:''' नारद
* '''वेद:''' सामवेद
* '''आहार:''' हरिनाम
* '''अखाड़ा:''' निर्मोही
* '''देवता:''' गरुड़
* '''धाम:''' बद्रिकाश्रम
* '''माला:''' तुलसी
* '''तिलक:''' हरि मंदिर श्याम बिंदी
* '''द्वारा:''' स्वयंभूराम (शोभूराम)
* '''गोत्र:''' अच्युत
* '''गोपाल मंत्र:''' क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजन बल्लभाय स्वाहा:
== वैष्णव समाज गायन ==
कार्तिक मास में निम्बार्क कोट में हर शाम होने वाला समाज गायन महोत्सव का विशेष आकर्षण है। निम्बार्क संप्रदाय में समाज गायन की परंपरा 15वीं-16वीं सदी से मानी जाती है। निम्बार्क कोट में यह परंपरा लगभग 180 वर्ष पुरानी है। यहाँ इसकी शुरुआत स्वामी गोपाल दास ने 1843 ई. में की थी।<ref>{{Cite web |title=डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म की बदौलत हो रहा ब्रज संगीत का सुखद पुनरुद्धार |url=https://www.devdiscourse.com/article/arts/278282-braj-sangeet-witnessing-happy-revival-thanks-to-digital-platforms |website=Devdiscourse}}</ref> समाज गायन प्राचीन भारतीय शास्त्रीय संगीत की एक वैष्णवी शैली है, जिसमें संत समूह आचार्यों की रचित वाणी पदों का गायन करते हैं।
[[चित्र:समाज गायन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट में समाज गायन]]
समाज गायन के समय साधु-संत दो दलों (मुखिया दल और झेला दल) में विभक्त होकर आमने-सामने बैठते हैं। मुखिया दल दाईं ओर और झेला दल बाईं ओर होता है। बीच में ऊँची चौकी पर वाणी (समाज शृंखला) रखी जाती है। गायन की शुरुआत मंगलाचरण (बड़ा मंगल व छोटा मंगल) से होती है, जिसमें सूहा विलावल राग का प्रयोग होता है। इसके उपरांत श्रीभट्ट की रचना 'युगल शतक'<ref>{{Cite book |title=युगल शतक |publisher=श्रीजी कुंज |url=https://archive.org/details/LfFC_yugal-shatak-by-bhatta-devacharya-sarveshvar-press/page/n11/mode/1up}}</ref> और हरिव्यास देवाचार्य की 'महावाणी'<ref>{{Cite book |title=महावाणी |url=https://archive.org/details/MahaVaani}}</ref> के पदों का गायन होता है। बधाइयाँ 'हंसवंश यश सागर'<ref>{{Cite book |title=हंसवंश यश सागर |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Shri-Hansha-Vansha-Yasha-Sagar.pdf}}</ref> से गाई जाती हैं।
निम्बार्क समाज गायन में सूहा विलावल, यमन कल्याण, देव गंधार, काफी, मल्हार, बिहाग, भूपाली आदि अनेक रागों और चौताल, झप, कहरवा, दादरा आदि तालों का प्रयोग होता है।<ref>{{Cite book |title=मध्ययुगीन वैष्णव संप्रदायों में संगीत |author=विजयेंद्र स्नातक, राकेशबाला सक्सेना |year=1990}}</ref> निम्बार्क कोट घराने की समाज गायन में 'दंडक गायन' (झप ताल में लंबे कवित्त) की एक विशेष शैली है, जो कार्तिक शुक्ल दशमी और एकादशी को गाई जाती है।
=== महावाणी की हस्तलिखित प्रति ===
निम्बार्क कोट में 'महावाणी' की एक हस्तलिखित प्रति उपलब्ध है, जो संवत 1824 में रूपनगर में जोशी मोतीराम द्वारा लिखी गई थी। यह वृंदावन में प्राप्त महावाणी की सबसे पुरानी प्रतियों में से एक है।<ref>{{Cite book |title=हरिव्यास देवाचार्य एवं महावाणी |author=राजेंद्र प्रसाद गौतम |year=1974 |pages=80-81 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Śrīharivyāsadevācārya_aura_Mahāvā/ZLNichRlNJEC}}</ref>
== निम्बार्क कोट मंदिर की आचार्य परंपरा ==
# '''हंस भगवान व सनकादिक:''' हंस भगवान निम्बार्क संप्रदाय के आद्य आचार्य हैं, जो विष्णु के अवतार माने जाते हैं। धार्मिक कथाओं के अनुसार, ब्रह्मा के मानस पुत्रों (सनकादिकों) को सृष्टि से विरक्त कर भगवत चिंतन की ओर मोड़ने के लिए भगवान ने हंस रूप धारण किया था।
# '''नारद भगवान:''' पौराणिक कथाओं में नारद को अनेक युग पुरुषों (ध्रुव, प्रह्लाद, वेदव्यास, निम्बार्काचार्य) का गुरु माना गया है।
# '''निम्बार्काचार्य:''' राधाकृष्ण की युगलोपासना के प्रणेता। इनका जन्म मूंगी पैठण (महाराष्ट्र) में हुआ था। इन्होंने ब्रह्मसूत्र पर 'वेदांत पारिजात सौरभ' टीका लिखी और 'द्वैताद्वैत' या 'भेदाभेद' दर्शन प्रस्तुत किया। संप्रदाय की मान्यताओं के अनुसार इन्हें सुदर्शन चक्र का अवतार माना जाता है।
# '''निवासाचार्य:''' निम्बार्काचार्य के पट्ट शिष्य, जिन्हें पांचजन्य शंख का अवतार माना जाता है। इन्होंने 'वेदांत कौस्तुभ' की रचना की।
# '''विश्वाचार्य:''' निवासाचार्य के शिष्य। किंवदंतियों के अनुसार, निवासाचार्य ने इनसे 11 दार्शनिक प्रश्न किए थे, जिनके उत्तर के बाद वे उनके शिष्य बन गए।
# '''पुरुषोत्तामाचार्य'''
# '''विलासाचार्य'''
# '''स्वरूपाचार्य'''
# '''माधवाचार्य'''
# '''बलभद्राचार्य'''
# '''पद्माचार्य'''
# '''श्यामाचार्य'''
# '''गोपालाचार्य'''
# '''कृपाचार्य'''
# '''देवाचार्य'''
# '''सुंदर भट्ट'''
# '''पद्मनाभ भट्ट देवाचार्य'''
# '''उपेंद्र भट्ट देवाचार्य'''
# '''रामचंद्र भट्ट देवाचार्य'''
# '''वामन भट्ट देवाचार्य'''
# '''कृष्णभट्ट देवाचार्य'''
# '''पद्माकर भट्ट देवाचार्य'''
# '''वाण भट्ट देवाचार्य'''
# '''भूरि भट्ट देवाचार्य'''
# '''माधव भट्ट देवाचार्य'''
# '''श्याम भट्ट देवाचार्य'''
# '''गोपाल भट्ट देवाचार्य'''
# '''बलभद्र भट्ट देवाचार्य'''
# '''गोपीनाथ भट्ट देवाचार्य'''
# '''केशव भट्ट देवाचार्य'''
# '''गांगल भट्ट देवाचार्य'''
# '''केशव काश्मीरी भट्टाचार्य:''' निम्बार्क परंपरा में 30वें आचार्य। इन्होंने कश्मीर में 'कौस्तुभ प्रभा' और 'क्रम दीपिका' जैसे ग्रंथ लिखे।
# '''श्रीभट्ट देवाचार्य:''' 'युगल शतक' के रचयिता।
# '''हरिव्यास देवाचार्य:''' 'महावाणी' के प्रणेता।
# '''स्वयंभूराम देवाचार्य:''' निम्बार्क कोट के द्वाराचार्य। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रधान शिष्यों में सबसे वरिष्ठ।
# '''कर्णहर देव'''
# '''नारायण देव'''
# '''हरिदेव'''
# '''श्याम देव'''
# '''श्याम दामोदर देव'''
# '''श्रुति देव'''
# '''सहजराम देव'''
# '''रामदेव'''
# '''ज्ञानदेव'''
# '''वृंदावन देव'''
# '''रामशरण देव'''
# '''धर्म देव'''
# '''सेवादास'''
# '''बाबा गोपालदास महाराज:''' सेवादास के शिष्य, जिन्होंने 1843 में वृंदावन में निम्बार्क महोत्सव प्रारंभ किया और 'उत्सवी बाबा' के नाम से विख्यात हुए।<ref>{{Cite AV media |title=मेरो वृंदावन चैनल पर निम्बार्क कोट के दर्शन |url=https://www.facebook.com/reel/2063201144459760 |publisher=Facebook}}</ref>
# '''बाबा हंसदास:''' गोपालदास के शिष्य। 1895 से 1937 तक निम्बार्क जयंती उत्सव का संचालन किया।
# '''बाबा बाल गोविंद दास:''' हंसदास के विरक्त शिष्य, जिन्होंने निम्बार्क कोट का निर्माण कराया।
# '''हरिदास श्रृंगारी:''' बालगोविंद दास के छोटे भाई, जो 18 वर्ष की आयु में वृंदावन आ गए थे। राधारमण लालजी की अष्टयाम सेवा में समर्पित रहे।
# '''माता श्याम प्यारी:''' हरिदास श्रृंगारी की धर्मपत्नी। 1950 से 1983 तक निम्बार्क कोट का संचालन किया।
# '''वृंदावन बिहारी:''' हरिदास श्रृंगारी के पुत्र। वर्तमान में निम्बार्क कोट के सेवायत।
=== वृंदावन बिहारी ===
श्री वृंदावन बिहारी शर्मा (आयु 88 वर्ष) वर्तमान में निम्बार्क कोट के व्यवस्थापक और सेवायत हैं। वे 14-15 वर्ष की आयु से ही मंदिर की परंपराओं का संचालन कर रहे हैं। समाज गायन, नित्य रासलीला और हस्तलिखित साहित्य के संरक्षण में उनका विशेष योगदान रहा है। उन्होंने अपने पैतृक मंदिर में एक मासीय निम्बार्क जयंती आयोजन में समाज गायन की प्राचीन शैली और रासलीलाओं के क्रम को व्यवस्थित किया।
1970 के दशक में उन्होंने वृंदावन शोध संस्थान में ब्रज की हस्तलिखित पांडुलिपियों (संस्कृत, हिंदी, बंगाली, गुजराती, मराठी, उर्दू) की विस्तृत कैटलॉगिंग का कार्य किया। उन्होंने यमुना के संरक्षण पर शोधपरक पुस्तक ‘यमुना एवं यमुनाष्टक’<ref>{{Cite book |title=यमुना एवं यमुनाष्टक |author=वृंदावन बिहारी |year=1990 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Yamun%C4%81_eva%E1%B9%83_yamun%C4%81sh%E1%B9%ADaka/mY8XAAAAIAAJ}}</ref><ref>{{Cite web |title=वृंदावन शोध संस्थान की प्रकाशन सूची |url=https://vribharat.org/hi/prakashan/}}</ref> लिखी है। उनके लिखे गए दो पद आज भी समाज गायन के अंत में गाए जाते हैं:
<poem>
'''पहला पद:'''
सेवों श्री राधा रमण उदार।
जिन श्री गोपाल दास जू सेव्यो, गोपाल रूप उर धार।
श्री हंस दास जू सेवत मानसी, युगल रूप उर सार।
तिनकी कृपा श्री गोविंद बाल जू, दिए सिंहासन बैठार।।
'''दूसरा पद:'''
जै जै श्री राधा रमण विराजै।
निज लावण्य रूप निधि संग लिए, कोटि काम छवि लाजैं।
कुंज कुंज मिल बिलसत हुलसत, सेवत सहचरि संग समाजैं।
श्री वृंदावन श्री हितु श्री हरिप्रिया, चोज मनोजन काजैं।।
</poem>
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:मन्दिर]]
[[श्रेणी:वृन्दावन के मन्दिर]]
[[श्रेणी:निम्बार्क सम्प्रदाय]]
[[श्रेणी:हिन्दू मन्दिर]]
[[श्रेणी:निम्बार्क संप्रदाय के प्रमुख मंदिर]]
bfgz8u39viyut86h4el9bvfxe857u4i
6544246
6544245
2026-04-26T13:59:12Z
Aniruddha025
580663
लिंक का सीक्वेंस ठीक किया
6544246
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:निम्बार्क कोट, वृंदावन का मुख्य दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|300px|निम्बार्क कोट का मुख्य द्वार]]
'''निम्बार्क कोट''' [[उत्तर प्रदेश]] के [[वृन्दावन]] में स्थित [[निम्बार्क सम्प्रदाय]] का एक प्रमुख [[मंदिर]] है। यद्यपि आकार में यह एक सामान्य इमारत जैसा है, लेकिन वृन्दावन की धार्मिक और सांस्कृतिक परंपराओं में इसका एक विशिष्ट स्थान है। 'निम्बार्क कोट' शब्द में 'निम्बार्क' संप्रदाय के मुख्य आचार्य को दर्शाता है, जबकि 'कोट' का अर्थ किला या वह स्थान है जहाँ आचार्य विराजमान हों।
यह मंदिर विशेष रूप से 'निम्बार्क जयन्ती' के अवसर पर आयोजित होने वाले एक मासीय समारोह के लिए जाना जाता है, जो यहाँ सन् 1924 से मनाया जा रहा है।<ref>{{Cite web |url=https://archive.org/details/shri-nimbarka-vratotsav-nirnaya-2080/page/n9/mode/1up |title=निम्बार्क पीठ के व्रतोत्सव निर्णय में कार्तिक-मार्गशीष मास |publisher=Archive.org |language=hi}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/index.php/saints/ |title=संत सेक्शन में निम्बार्क कोट का उल्लेख |website=Nimbark Social Welfare}}</ref> सन् 1923 तक यह उत्सव प्रेम गली स्थित 'उत्सव कुंज' में मनाया जाता था। वर्ष 2025 में इस उत्सव का 182वाँ आयोजन किया गया। इस उत्सव का एक प्रमुख आकर्षण वैष्णव संगीत शैली का 'समाज गायन' है।
निम्बार्क सम्प्रदाय, वैष्णव धर्म के चार प्रमुख सम्प्रदायों में से एक है, जिसे 'सनकादिक' या 'कुमार सम्प्रदाय' भी कहा जाता है। वैष्णव वे हैं जो विष्णु या उनके अवतारों (विशेषकर राम और कृष्ण) की अपने इष्ट के रूप में उपासना करते हैं। (अन्य तीन प्रमुख वैष्णव सम्प्रदाय हैं: श्री सम्प्रदाय, ब्रह्म या गौड़ीय सम्प्रदाय, और रुद्र या विष्णुस्वामी सम्प्रदाय)।
ब्रज की परंपरा में निम्बार्क संप्रदाय के तीन प्रमुख आचार्य माने जाते हैं: आद्याचार्य (हंस एवं सनकादिक), प्रवर्तकाचार्य (निम्बार्क) और रसिकोपासनाचार्य (हरिव्यास देवाचार्य)। निम्बार्क संप्रदाय में 12 'द्वारे' (शाखाएँ) हैं, जिनमें से निम्बार्क कोट मंदिर 'स्वयंभूराम देवाचार्य द्वारे' की परंपरा का प्रतिनिधित्व करता है। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रमुख शिष्यों में स्वयंभूराम देवाचार्य सबसे वरिष्ठ माने जाते हैं। संप्रदाय की मुख्य पीठ राजस्थान के किशनगढ़ स्थित सलेमाबाद (निम्बार्क तीर्थ) में है।
स्वयं निम्बार्काचार्य राधा सर्वेश्वर शरण देवाचार्य (श्रीजी महाराज) निम्बार्क कोट तीन बार आए थे। अपने एक प्रवास के दौरान उन्होंने उल्लेख किया था कि उन्होंने पुराना बजाजा के ऋषि बाल्मीकि स्कूल से प्राथमिक शिक्षा प्राप्त की थी और वे अक्सर निम्बार्क कोट के प्रांगण में खेला करते थे। सुदामा कुटी की स्थापना करने वाले बाबा सुदामा दास जब रामानंदाचार्य जयंती के लिए मधुकरी (भिक्षा) लेने आते थे, तो वे विश्राम के लिए निम्बार्क कोट के जगमोहन में ही रुकते थे।
गीता के मर्मज्ञ संत स्वामी रामसुखदास अपने प्रवचनों में उल्लेख किया करते थे कि यदि वे एकादशी के दिन वृंदावन में होते, तो मधुकरी के लिए निम्बार्क कोट ही जाते क्योंकि वहाँ फलाहारी मधुकरी उपलब्ध होती थी। मंदिर प्रशासन के अनुसार, यहाँ गोस्वामी तुलसीदास द्वारा उपयोग किया गया एक ऐतिहासिक लोटा भी संरक्षित है, जिसमें संतों का चरणामृत रखा जाता है, जिसकी श्रद्धालुओं में अपार महिमा है।<ref>{{Cite AV media |url=https://www.facebook.com/groups/surshyamofficial/posts/2281732275629854/ |title=बाबा राजेंद्र दास जी महाराज निम्बार्क कोट में मौजूद तुलसीदास जी के लोटे का प्रसंग |medium=Video |publisher=Facebook}}</ref> वर्तमान निम्बार्काचार्य श्यामा शरण देवाचार्य भी निम्बार्क कोट पधार चुके हैं।
2025 की अक्षय तृतीया (29 अप्रैल) से 2026 की अक्षय तृतीया (20 अप्रैल) तक निम्बार्क कोट में एक वर्ष का शताब्दी वर्ष महोत्सव मनाया गया। हर महीने एक भागवत कथा हुई, वर्ष भर के दौरान भागवत के 100 मूल पाठ हुए, 50 दिन समाज गायन हुआ, रासलीला हुई, 21 भंडारे हुए, शोभायात्रा निकली, फूल बंगला बना, भगवान के श्रीविग्रह का सर्वांग अभिषेक दर्शन हुआ जिसमें वृंदावन के संतों, महंतों व ब्रजवासियों ने हिस्सा लिया।<ref> निम्बार्क कोट शताब्दी वर्ष समारोह संपन्न:अक्षय तृतीया पर सर्वांग अभिषेक हुआ, फूलबंगले में विराजे राधारमण लाल,एक वर्ष से चल रहा था शताब्दी वर्ष महोत्सव, 20 अप्रैल, 2026 को दैनिक भास्कर न्यूज पोर्टल पर प्रकाशित https://www.bhaskar.com/local/uttar-pradesh/mathura/news/vrindavan-nimbark-kot-shatabdi-mahotsav-sampann-akshay-tritiya-utsav-137745038.html </ref>
''नोट: निम्बार्क कोट नाम का एक अन्य मंदिर अजमेर (राजस्थान) में पृथ्वीराज रोड पर भी स्थित है। वृंदावन के इतिहास में 'हरि' नाम वाले तीन प्रमुख आचार्य हुए हैं, जिन्हें 'हरित्रयी' कहा जाता है—स्वामी हरिदास (बांके बिहारी के प्राकट्यकर्ता), हित हरिवंश (राधाबल्लभ के प्राकट्यकर्ता) और हरिराम व्यास (जुगल किशोर के प्राकट्यकर्ता)।''
== ब्रज के साहित्य में निम्बार्क कोट ==
सन् 1968 में प्रकाशित प्रभुदयाल मीतल की पुस्तक ''ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास'' (पृष्ठ 550) में निम्बार्क कोट का उल्लेख करते हुए लिखा गया है: "निम्बार्क कोट—यह देवस्थल वृंदावन की छीपी गली में है। इसका निर्माण आचार्य स्वयंभूराम जी की शिष्य परंपरा के बालगोविंद दास जी ने कराया था। उन्होंने सर्वप्रथम आचार्य पंचायतन की स्थापना वृंदावन में की थी। यहाँ निम्बार्कोत्सव बड़े समारोह पूर्वक होता है।"<ref>{{Cite book |title=ब्रज के धर्म संप्रदायों का इतिहास |author=प्रभुदायल मीतल |year=1968 |page=550 |url=https://ia601509.us.archive.org/13/items/in.ernet.dli.2015.401809/2015.401809.Brij-Ke.pdf}}</ref><ref>{{Cite book |title=ब्रजमंडल परिक्रमा |author=अनुरागी महाराज |year=2009 |pages=278-279}}</ref>
इसी पुस्तक के पृष्ठ 539 व 540 पर गोपाल दास, हंसदास और बालगोविंद दास का परिचय दिया गया है:
* '''गोपालदास ‘उत्सवी’:''' इनका जन्म संवत 1872 (कुछ स्रोतों में 1868) के आसपास एक गौड़ ब्राह्मण परिवार में हुआ था। चार धाम की यात्रा के बाद वे कामवन के गोपाल मंदिर में रहे और बाद में वृंदावन आ गए। उन्होंने निम्बार्क संप्रदाय के आचार्यों की जयंती मनाना और बड़े स्तर पर रास और भागवत-कथा का आयोजन प्रारंभ किया। उनके शिष्यों में हंसदास और ब्रह्मचारी राधेश्याम प्रमुख थे। संवत 1952 में उनका निधन हुआ। गोपालदास भक्तमाल की कथा अत्यंत सरसता से करते थे। भक्तमाल की कथा की जो वर्तमान शैली है, उसका सूत्रपात इन्होंने ही किया था।
* '''हंसदास:''' संवत 1916 में लखनऊ के काकोरी में जन्मे हंसदास, महात्मा गोपालदास के शिष्य थे। वे भागवत के प्रसिद्ध वक्ता थे। सन् 1937 में वृंदावन के निम्बार्क कोट परिसर में उनका देहावसान हुआ।<ref>{{Cite AV media |title=श्री हंसदास जी एवं गोपाली बाई जी का चरित्र - भक्तमाल कथा |url=https://www.youtube.com/watch?v=gmBMH3140kw&t=5s |publisher=YouTube}}</ref> उन्होंने 'सिद्धांत रत्नांजलि', 'कृष्ण सिद्धांत सार', 'राधा रहस्य प्रकाशिका',<ref>{{Cite book |title=राधा रहस्य प्रकाशिका |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/ShriRadhaRahashyaPrakashika}}</ref> 'निम्बार्क प्रभा',<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क प्रभा |author=बाबा हंसदास |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.343527/page/n1/mode/2up}}</ref> और 'गोदनावारी लीला' जैसे ग्रंथ लिखे। 'गोदनावारी लीला' निम्बार्क कोट के सालाना महोत्सव में अनिवार्य रूप से प्रदर्शित होती है। उन्होंने केशव काश्मीरी भट्ट देवाचार्य का उत्सव भी शुरू किया।
* '''बालगोविंददास:''' ये हंसदास के विरक्त शिष्य थे। उन्होंने ही वृंदावन की नाज मंडी में मंदिर बनवाकर आचार्य पंचायतन की प्रतिष्ठा की और निम्बार्क कोट का निर्माण कराया था।<ref>{{Cite book |title=निम्बार्क संप्रदाय और उसके कृष्ण भक्त हिंदी कवि |author=नारायण दत्त शर्मा |year=1964}}</ref> उनके द्वारा कथा-कीर्तन और उत्सव नियमित रूप से किए जाते थे।
अवध बिहारी लाल कपूर द्वारा लिखित पुस्तक ''ब्रज के भक्त'' (भाग-2, पृष्ठ 13 व 86) में भी इन संतों का विस्तृत वर्णन मिलता है।<ref>{{Cite book |title=ब्रज के भक्त (भाग-2) |author=अवध बिहारी लाल कपूर |url=https://dn790006.ca.archive.org/0/items/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2/HindiBook-brijKeBhaktaByA.b.l.kapoorpart-2.pdf}}</ref> इस मंदिर की परंपराओं पर अमर उजाला (2014), दैनिक जागरण (2014) और इंडिया टुडे (2015) में भी लेख प्रकाशित हो चुके हैं।<ref>{{Cite web |title=निम्बार्क संप्रदाय का मूक साक्षी है वृंदावन का निम्बार्क कोट मंदिर |url=http://nimbarkkoat.blogspot.com/2016/05/blog-post.html |publisher=Blogspot Archives}}</ref> 2016 की नोटबंदी के दौरान इस उत्सव पर पड़े प्रभाव को 'इंडियन एक्सप्रेस' ने भी कवर किया था।<ref>{{Cite news |title=Demonetisation: Donations dry up at temples, dargahs |url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/demonetisation-uttar-pradesh-donations-dry-up-at-temples-dargahs-anger-over-media-lies-4397392/ |newspaper=The Indian Express |date=2016}}</ref>
== मंदिर का विवरण ==
[[चित्र:राधारमण लालजी.jpg|अंगूठाकार|राधारमण लालजी]]
मंदिर के गर्भगृह के मध्य सिंहासन पर श्रीराधारमणलालजी का विग्रह विराजमान है। युगल सरकार के दोनों ओर निम्बार्क आचार्य पंचायतन स्थित हैं। दाहिनी ओर आद्य आचार्य हंस भगवान, उनके मानस पुत्र (सनक, सनंदन, सनातन व सनतकुमार) और शिष्य नारद जी की प्रतिमाएँ हैं। बाईं ओर निम्बार्क भगवान व उनके शिष्य निवासाचार्य प्रतिष्ठित हैं।
[[चित्र:निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट मंदिर का आंगन]]
गर्भगृह के आगे जगमोहन और एक खुला प्रांगण है, जिनका फर्श काले-सफेद संगमरमर का बना है। जगमोहन में मंदिर के संस्थापक बाल गोविंद दास व उनके छोटे भाई हरिदास श्रृंगारी के चित्रपट स्थापित हैं। गर्भगृह के बाहर चरणपादुकाएं बनी हैं, जहाँ गोपालदास और हंसदास के चित्र हैं। मंदिर में कई प्राचीन चित्र भी मौजूद हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान का सर्वेश्वर भगवान की आराधना करते हुए रंगीन चित्र विशेष है। गर्भगृह में राधारमण लाल जी के ठीक पीछे दो सौ साल पुरानी चित्र श्रृंखलाएं हैं, जिनमें निम्बार्क भगवान के विभिन्न रूपों का चित्रण है।
[[चित्र:निम्बार्क कोट.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का आंगन]]
वास्तुशिल्प की दृष्टि से गर्भगृह में सिंहासन, दीवारें व फर्श संगमरमर के हैं। जगमोहन में इटेलियन टाइल्स का प्रयोग हुआ है। प्रांगण के तीनों ओर बरामदे हैं और राजस्थानी पत्थर के नक्काशीदार खंभे लगे हैं। पश्चिमी ओर एक अतिरिक्त प्रांगण है जहाँ मंदिर का रसोईघर स्थित है।
''विशेष: वृंदावन के तीन प्रमुख मंदिरों में राधारमण लालजी विराजमान हैं—सप्तदेवालयों में से एक राधारमण मंदिर, शाहजी मंदिर, और निम्बार्क कोट।''
== मंदिर में मनाए जाने वाले प्रमुख उत्सव ==
=== श्री निम्बार्क आचार्य वृंद जयंती महोत्सव ===
यह मंदिर का सबसे बड़ा वार्षिक उत्सव है, जो कार्तिक कृष्ण पंचमी से मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण पंचमी तक पूरे एक महीने चलता है। इस दौरान संप्रदाय के कई प्रमुख आचार्यों की जयंती मनाई जाती है: बालगोविंद दास की जयंती (कार्तिक कृष्ण पंचमी), महावाणीकार हरिव्यास देवाचार्य जयंती (कार्तिक कृष्ण द्वादशी), स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती (कार्तिक शुक्ल अष्टमी), हंस भगवान व सनकादिक भगवान जयंती (अक्षय नवमी), माधव भट्टाचार्य जयंती (देवउठनी एकादशी), और निम्बार्क भगवान की जयंती (पूर्णिमा)।
इस उत्सव में दीपावली, अन्नकूट और गोपाष्टमी जैसे पर्व भी शामिल होते हैं। प्रतिदिन शाम को आचार्यों की चरित्र कथा होती है, समाज गायन किया जाता है और नित्य रासलीलाएं आयोजित होती हैं। पूर्णिमा के दिन निम्बार्क भगवान का पंचामृत अभिषेक होता है और एक विशाल शोभायात्रा निकाली जाती है।
हर दिन मंदिर के जगमोहन में एक सिंहासन पर गोपालदास के सेव्य गोपालजी (जिन्हें महंतजी पुकारा जाता है) और निम्बार्क भगवान के चित्रपट विराजमान होते हैं。<ref>{{Cite web |url=https://vrindavantoday.in/nimbark-temples-of-chhipi-gali-nimbark-kot-ajab-manohar-lal/ |title=छीपी गली का निम्बार्क कोट मंदिर |website=Vrindavan Today}}</ref> समाज गायन में 'चलसखी', 'सहज सुख सजनी', 'हेली' जैसे पद गाए जाते हैं और अंत में "सेवों श्री राधारमण उदार" तथा "जय जय श्री राधारमण विराजैं" का गायन होता है। रासलीला में सबसे विशेष 'गोदनावारी लीला' है। भंडारे में द्वादशी को बूंदी, नवमी को मोहनथार, एकादशी को समा की खीर और निम्बार्क भगवान के छठी उत्सव में लड्डू का भोग लगता है। भंडारे की विशेष 'गड्ड सब्जी' (मिली-जुली) और लड्डू स्थानीय स्तर पर काफी प्रसिद्ध हैं।<ref>{{Cite book |title=IAVRI Bulletin, Issue 1-12 |publisher=International Association of the Vrindavan Research Institute |year=1975}}</ref>
=== कार्तिक उत्सव की रासलीलाओं का क्रम ===
* कार्तिक कृष्ण द्वादशी (धनतेरस): वंशी चोरी लीला
* कार्तिक कृष्ण चौदस: केवट लीला
* कार्तिक अमावस (दीपावली): चौसर लीला<ref>{{Cite AV media |title=निम्बार्क कोट में दीपावली को होने वाली चौसर लीला |url=https://www.youtube.com/watch?v=ZOQ3fmJZlBE |publisher=YouTube}}</ref>
* कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा: मूदरी चोरी लीला
* कार्तिक शुक्ल द्वितीया: पनघट लीला
* कार्तिक शुक्ल तृतीया: ब्रह्मचारी लीला
* कार्तिक शुक्ल चतुर्थी: विदुषी लीला
* कार्तिक शुक्ल पंचमी: शंकर लीला
* कार्तिक शुक्ल छठी: पांडे लीला
* कार्तिक शुक्ल सप्तमी: राधा प्राकटय लीला
* कार्तिक शुक्ल अष्टमी (गोपाष्टमी): गोचारण लीला
* कार्तिक शुक्ल नवमी (अक्षय नवमी): जोगन लीला
* कार्तिक शुक्ल दशमी: श्याम सगाई लीला
* कार्तिक शुक्ल एकादशी (देवउठनी): वरुण लीला
* कार्तिक शुक्ल द्वादशी: मान लीला
* कार्तिक शुक्ल त्रयोदशी: माखन चोरी लीला
* कार्तिक शुक्ल चर्तुदशी: गोदनावारी लीला
* कार्तिक पूर्णिमा: सहज सुख के साथ केवल स्वरूप दर्शन
* अग्रहायण कृष्ण प्रतिपदा: शोभायात्रा
* अग्रहायण कृष्ण द्वितीया: राजदान लीला
किसी वर्ष तिथि बढ़ने पर चंद खिलौना, मणि खंभ और सुदामा लीला भी की जाती हैं। पिछले 30 वर्ष से स्वामी अमीचंद शर्मा की मंडली रासलीला करती है। अतीत में दामोदरजी, उदय राम, कन्हैयालाल, शिवदयाल-गिर्राज की मंडलियों ने भी यहाँ रासलीलाएं की हैं।<ref>{{Cite web |title=Nimbarka Acharya-Vrinda Jayanti Mahotsava |url=https://a108.net/blogs/entry/1690-nimbarka-acharya-vrinda-jayanti-mahotsava-to-commence-from-monday/ |publisher=A108.net International Vaishnavas Portal}}</ref>
=== भंडारे में कीर्तन व जयकारे ===
बड़े भंडारे के दिन जब ठाकुरजी को भोग लगता है तब समाजी मंदिर में भोग के पद गाते हैं (जैसे 'भोजन कुंज में आए दोउ')। पंगत बैठने और परोसगारी के दौरान साधु-संतों द्वारा निम्नलिखित कीर्तन किए जाते हैं:
<blockquote>
सीता राम सीता राम सीता राम जय सियावर राम। राधे श्याम राधे श्याम राधे श्याम जय श्यामा श्याम।<br>
सिया हरिनारायण गोविंदे, भज रामा कृष्ण गोविंदे। बोलो संतो हरि हरि, मुख पर मुरली अधर धरी।<br>
गोविंद गोविंद गाओगे, प्रेम पदारथ पाओगे। गोविंद नाम बिसारोगे, जीती बाजी हारोगे।<br>
राम राम भज बारंबारा, चक्र सुदर्शन है रखवारा।<br>
जय जय गोपी जय जय ग्वाल, जय जय सदा बिहारी लाल। गले में तुलसी, मुख में राम, हृदय विराजत शालिगराम।
</blockquote>
जब पंगत पर पूर्ण भोजन आ जाता है, तब एक विस्तृत जयकारा लगाया जाता है:
<blockquote>
राम कृष्णदेव की जय, राधासर्वेश्वर की जय, राधामाधव की जय, राधा रमण लालजी की जय, आनंद मनोहर की जय, रूप मनोहर की जय, वृंदावनचंद्र की जय, गोवर्धन चंद्र की जय, गोविंद देव की जय, मदनमोहन की जय, गोपीनाथ की जय, गोकुल चंद्रमा की जय, बांके बिहारी लाल की जय, वृंदावन बिहारी लाल की जय, राधाबल्लभ लाल की जय, जुगल किशोर की जय, रसिक बिहारी की जय, बिहारी बिहारिन की जय, कुंज बिहारी लाल की जय, गिरिराज धरण की जय, राधा श्याम सुंदर की जय, राधा दामोदर की जय, लाड़ली लाल की जय, रास बिहारी लाल की जय, यशोदा नंदन की जय, नंद नंदन की जय, नंदगांव बरसाना की जय, विलासगढ़ की जय, नीम गांव की जय, मानसी गंगा की जय, वृंदावन धाम की जय, मधुपुरी अवधपुरी की जय, काशी प्रयाग की जय, गंगा-जमुना की जय, चारों धाम की जय, चार संप्रदाय की जय, हंस भगवान की जय, सनकादिक भगवान की जय, नारद भगवान की जय, निम्बार्क भगवान की जय, निवासाचार्य की जय, द्वादश आचार्यन की जय (विश्वाचार्य, पुरुषोत्तामाचार्य, विलासाचार्य, स्वरूपाचार्य, माधवाचार्य, बलभद्राचार्य, पद्माचार्य, श्यामाचार्य, गोपालाचार्य, कृपाचार्य, देवाचार्य), अष्टादश भट्ट आचार्यन की जय (सुंदर भट्ट, पद्मनाभ भट्ट, उपेंद्र भट्ट, रामचंद्र भट्ट, वामन भट्ट, कृष्णभट्ट, पद्माकर भट्ट, वाण भट्ट, भूरि भट्ट, माधव भट्ट, श्याम भट्ट, गोपाल भट्ट, बलभद्र भट्ट, गोपीनाथ भट्ट, केशव भट्ट, गांगल भट्ट, केशव कश्मीरी भट्ट, श्रीभट्ट, हरिव्यास देवाचार्य, स्वयंभूराम देवाचार्य, कर्णहर देव, नारायण देव, हरिदेव, श्याम देव, श्याम दामोदर देव, श्रुति देव, सहजराम देव, रामदेव, ज्ञानदेव, वृंदावन देव, रामशरण देव, धर्म देव, सेवादास जी), महंत गोपाल दास जी की जय, बाबा हंसदास जी की जय, बाबा बालगोविंद दास जी की जय, श्रृंगारी जी की जय, मैया जी श्यामप्यारी की जय, भैया बांके बिहारी की जय, अनंत कोटि वैष्णवन की जय, स्थान पुरुष की जय, रसोइया पुजारी की जय, कोठारी भंडारी की जय, सब सती सेवकन की जय, उनके माता पिता की जय, उनके बाल गोपाल की जय, उनके समस्त परिकर की जय, अपने-अपने गुरु गोविंद की जय।
</blockquote>
अंत में सभी एक साथ दोहा पढ़ते हैं:
<blockquote>बोलना हरे...राम कहें सुख ऊपजे, कृष्ण कहें दुःख जाय। महिमा महाप्रसाद की, पावो प्रीति लगाय।</blockquote>
पंगत के मध्य और अंत में "जय जय श्री राधे श्याम" का जयकारा लगाया जाता है।<ref>{{Cite AV media |title=पंगत की धुन सुनाते बाबा राजेंद्र दास |url=https://www.youtube.com/watch?v=8lwyyGVEd8I |publisher=YouTube}}</ref>
=== शोभायात्रा ===
निम्बार्क कोट की शोभायात्रा विगत 180 वर्षों से निकलने वाली वृंदावन की सबसे पुरानी शोभायात्राओं में से एक है। इसमें मुख्यरूप से दो डोले होते हैं: एक रासबिहारी के स्वरूप का और दूसरा गोपालजी व निम्बार्क भगवान के चित्रपट का। शोभायात्रा में वृंदावन के सभी अखाड़ों के निशान, कीर्तन मंडली, बैंडबाजे और ताशे शामिल होते हैं। यह छीपी गली से शुरू होकर किशोरपुरा, बिहारीजी, अठखंभा, लोई बाजार, निधिवन, केशीघाट, वंशीवट होते हुए सुदामाकुटी पहुँचती है और फिर ज्ञानगूदड़ी, गोपीनाथ बाजार, चुंगी चौराहा और बाजाजा होते हुए वापस मंदिर लौटती है। इस यात्रा में करीब 6 घंटे लगते हैं।
=== अन्य उत्सव ===
मंदिर में नारद जयंती, निवासाचार्य जयंती (बसंत पंचमी), केशवकाश्मीरी भट्टदेवाचार्य जयंती, हंसदास जी जयंती, होली, रामनवमी, जन्माष्टमी, राधाष्टमी, हरिदास श्रृंगारी जी जयंती, गुरु पूर्णिमा, सावन झूला उत्सव, शरदोत्सव और अक्षय तृतीया का पाटोत्सव भी विशेष रूप से मनाया जाता है। मंदिर में नियमित रूप से गोपाल सहस्रनाम, विष्णु सहस्रनाम, महावाणी, युगल शतक, रामचरित मानस व वाल्मीकि रामायण का पाठ तथा श्रीमद्भागवत व भक्तमाल की कथाएँ आयोजित होती हैं।
=== वार्षिक उत्सव कलैंडर ===
{| class="wikitable"
|-
! तिथि !! उत्सव
|-
| चैत्र शुक्ल प्रतिपदा || संवत्सर (नव वर्ष)
|-
| चैत्र शुक्ल नवमी || रामनवमी
|-
| वैशाख शुक्ल तृतीया || अक्षय तृतीया (श्री राधारमणलालजी का पाटोत्सव)
|-
| वैशाख शुक्ल चतुर्दशी || नृसिंह जयंती चतुर्दशी उत्सव
|-
| ज्येष्ठ शुक्ल चतुर्थी || श्रीकेशव काश्मीरी भट्टाचार्य पाटोत्सव
|-
| आषाढ़ कृष्ण तीज || श्री हंसदास जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव
|-
| आषाढ़ पूर्णिमा || गुरु पूर्णिमा उत्सव
|-
| श्रावण शुक्ल तीज || हरियाली तीज
|-
| श्रावण शुक्ल एकादशी से पूर्णिमा || झूला उत्सव
|-
| भाद्रपद कृष्ण अष्टमी || ठाकुरजी का जन्मोत्सव
|-
| भाद्रपद कृष्ण नवमी || नंदोत्सव
|-
| भाद्रपद शुक्ल अष्टमी || श्रीजी (राधा) का जन्मोत्सव
|-
| भाद्रपद शुक्ल चतुर्दशी || अनंत चतुर्दशी (गुरु महाराज जी का निकुंज प्राप्ति उत्सव)
|-
| आश्विन कृष्ण त्रयोदशी || मैयाजी का निकुंज प्राप्ति उत्सव
|-
| आश्विन पूर्णिमा || शरद पूर्णिमा
|-
| कार्तिक कृष्ण पंचमी || गुरु महाराज जयंती, निम्बार्क महोत्सव का शुभारंभ
|-
| कार्तिक कृष्ण द्वादशी || श्रीहरिव्यास देवाचार्य जयंती (कथा, समाज व रासलीला आरंभ)
|-
| कार्तिक अमावस्या || दीपावली उत्सव
|-
| कार्तिक शुक्ल प्रतिपदा || गोवर्धन पूजा, अन्नकूट
|-
| कार्तिक शुक्ल अष्टमी || गोपाष्टमी, स्वयंभूराम देवाचार्य जयंती
|-
| कार्तिक शुक्ल नवमी || अक्षय नवमी (हंस व सनकादिक भगवान जयंती)
|-
| कार्तिक पूर्णिमा || निम्बार्क भगवान जयंती
|-
| मार्गशीर्ष (अगहन) कृष्ण प्रतिपदा || निम्बार्क भगवान की शोभायात्रा
|-
| मार्गशीर्ष कृष्ण पंचमी || छठी उत्सव, वैष्णव साधु सेवा बड़ा भंडारा
|-
| मार्गशीर्ष शुक्ल द्वादशी || नारद भगवान जयंती
|-
| पौष पूर्णिमा || श्रृंगारीजी का उत्सव
|-
| माघ शुक्ल पंचमी || वसंत पंचमी, निवासाचार्य जयंती
|-
| फाल्गुन शुक्ल पूर्णिमा || होली उत्सव
|}
== एकादशी की परिपाटी ==
निम्बार्क कोट में एकादशी व अन्य व्रत निम्बार्की सिद्धांत ‘कपालवेध’ के आधार पर मनाए जाते हैं। निम्बार्क संप्रदाय में व्रत-उपवास के लिए 'उदयव्यापिनी तिथि' को स्वीकार किया गया है, अर्थात् जिस तिथि में सूर्योदय होगा, पूरे दिन वही तिथि मानी जाएगी।
दिनभर में 60 घटी (घड़ी) होते हैं। यदि दशमी तिथि मध्य रात्रि के बाद 45 घटी तक रहे और उसके बाद एकादशी आए, तो उस दिन एकादशी का स्पर्श (स्पर्श वेध) माना जाता है। ऐसी स्थिति में एकादशी छोड़कर अगले दिन द्वादशी को व्रत करने का विधान है। रात्रि के अर्धभाग के इस वेध को मानने के कारण ही इसे 'कपालवेध सिद्धांत' कहा जाता है। जब एकादशी पूर्व तिथि (दशमी) से जुड़ी हो तो उसे 'विद्धा' और जब अगली तिथि (द्वादशी) से जुड़ी हो तो उसे 'शुद्धा एकादशी' कहते हैं। आचार्यों का निर्देश विद्धा को त्यागकर शुद्धा एकादशी का व्रत करने का है। विशेष योग होने पर महाद्वादशी का व्रत किया जाता है। नारद पुराण के अनुसार त्रिस्पृशा, उन्मीलनी, वंजुलिनी, पक्षवर्धिनी, जया, विजया, जयंती और अपराजिता महाद्वादशी प्रमुख हैं। ब्रह्मवैवर्त पुराण के अनुसार कुछ विशेष ग्रह स्थितियों में शुद्धा एकादशी छोड़कर भी द्वादशी का ही व्रत किया जाता है।
=== एकादशी का व्रत विधान ===
वैष्णवों की सगुणोपासना में एकादशी के दिन ठाकुरजी को फलाहारी अर्पण किया जाता है। इस दिन पूर्ण निराहार रहने की बाध्यता नहीं है, किंतु भोजन में अन्न (गेहूं, मक्का, ज्वार, बाजरा, दाल, चावल) वर्जित है। फलाहार में फल (केला, सेब, अनार आदि) और कंद (आलू, शकरकंद) लिए जा सकते हैं। तरबूज, गाजर, पालक, मटर, गोभी आदि वर्जित हैं। वैष्णवों के लिए प्याज-लहसुन पूर्णतः निषिद्ध है। दूध, दही, पनीर, काजू, बादाम, कुट्टू या सिंघाड़े का आटा और समा के चावल उपयोग किए जा सकते हैं। साधारण नमक के स्थान पर सेंधा नमक और लाल मिर्च के स्थान पर काली मिर्च का उपयोग होता है। हल्दी, हींग, राई और सरसों का तेल इस दिन वर्जित माने जाते हैं।
== मंदिर की स्थिति ==
[[चित्र:निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट का दक्षिणी दरवाजा]]
वृन्दावन में निम्बार्क कोट पहुँचना अत्यंत सुगम है। बनखंडी चौराहे से पूर्व दिशा में जाने वाली गली में दाहिनी ओर पाँचवाँ दरवाजा इसी मंदिर का उत्तरी द्वार है। मंदिर का एक दक्षिणी द्वार पुराना बजाजा में है, जो ऋषि बाल्मीकि स्कूल और सब-स्टेशन नं 3 के ठीक सामने है। नेशनल हाइवे 2 (दिल्ली-आगरा) से छटीकरा मोड होते हुए या यमुना एक्सप्रेसवे से वृंदावन कट के जरिए यहाँ पहुँचा जा सकता है।
== मंदिर की दिनचर्या और स्तुति ==
दैनिक रूप से मंदिर में तीन प्रमुख आरतियाँ होती हैं—सुबह मंगला आरती, श्रृंगार आरती और शाम को संध्या आरती। दिन में भोग और रात्रि में शयन के समय धूप आरती होती है। आरतियों में विजय घंट बजाए जाते हैं। श्रृंगार आरती में संक्षिप्त और संध्या आरती में संपूर्ण निम्बार्क स्तुति गाई जाती है।
=== मंदिर की संध्याकालीन आरती की स्तुति ===
<poem>
श्री हंस च सनत्कुमारप्रभ्रतीन वीणाधरम नारदं।
निम्बादित्यगुरुं च द्वादश गुरुं श्री निवासादिकान॥
वन्दे सुन्दर भट्ट देशिक मुखान्वस्विंदु संख्या युतान।
श्री व्यासाद्धरिमध्यगा च परितः सर्वान्गुरुन्सादरम॥
हे निम्बार्क दयानिधे गुणनिधे हे भक्त चिंतामने।
हे आचार्य शिरोमने मुनि गणेराम्रग्यपादाम्बुजम॥
हे सृष्टिस्थितिपालनप्रभवन हे नाथ मायाधिपे।
हे गोवर्धन कन्दरालयविभो मां पाहि सर्वेश्वर।
कस्तूरीतिलकं ललाटपटले वक्षः स्थले कौस्तुभं।
नासाग्रे वर मौक्तिकं करतले वेणु करे कंकणं॥
सर्वांगे हरीचन्दनं सुललितं कंठे च मक्तावली।
गोपस्त्रीपरिवेष्ठितो विजयते गोपालचूरामणि॥
फुल्लेंदीवर कान्ति मिंदुवदनं वर्हावतंसन प्रियं।
श्री वत्सांगमुदार कौस्तुभधरं पीताम्बर सुन्दरम॥
गोपीनां नयनोत्पलार्ची त तनुं गोगोपसंघाव्रतम।
गोविन्दं कलवेणु वादनपरं दिव्यांगभुषम भजे॥
हे राधे वृष भानु भूपतनये हे पूर्ण चंद्रानने।
हे कांते कमनीय कोकिलरवे ब्रन्दावनाधीश्वरी॥
हे मत्प्रानपरायने च रसिके हे सर्वयुथेश्वरी।
आगत्य त्वरितं प्रतप्त मणिशं मां दीनमानन्दय॥
हे राधे वृषभानुभूपतनये सर्वेश्वरी राधिके।
हे कृष्णानन पंकजभ्रमरिके कृष्ण प्रिये माधवी॥
हे वृन्दावननागरी गुणगुरो दामोदरप्रेयसी।
हे हे श्री मलललितादिक प्रियसखी प्रनाधिके पाहि माम॥
शिन्जनू पुरपादपदमयुगलामा हंसीं गतिं विभ्रतीम।
चंचतखंजनमंजुलोचनयुगां पोनोल्लसत्कंधराम॥
शोभित कांचनकंकनद्युति मिलतपानौ चलच्चामरम।
कुरवाणाम हिरराधिकोपरि सदा श्री रंगदेवीं भजे॥
श्री रंगादिसुदेविका च ललिता वैशाखिका चम्पिका।
चित्र तंग सुखिंदुलेखकपरा चाष्टो प्रधानाप्रिया॥
चान्या सन्ति प्रियात्प्रिया लघुतमानित्ये च नैमित्तके।
वन्दे त्वच चरणारविन्दनितरां दासा वयं श्रद्धया॥
स्वभावतोपास्तसमस्तदोष मशेष कल्याण गुनेकराशिम।
व्यूहांगिनं ब्रह्म परंवरेण्यम ध्यायेम कृष्णं कमलेक्षण हरिम॥
अंगे तुवामे ब्रिषभानुजा मुदाविराजमानामनुरूपसौभागाम।
सखी सह्त्रै परिसेविताम सदा स्मरेम देवीं सकलेष्टकामदाम॥
नान्यागति कृष्णपदारबिन्दात संद्रेश्यते ब्रह्मशिवादिवंदितात।
भक्तेछ्योपत्सुचिन्त्त्यविग्रहादचिन्त्यशक्तेरविचिन्त्यशासनात॥
लोकत्रये यान्यसदीहितानी तान्येव सर्वाणि मया कृतानि।
तदीय पाकावसरम विसोढुमसक्नुवन देवमुपैमी नाथ॥
वशीकृतिं यान्ति न हीन्द्रियानी बुद्धिर्नशुद्धिम समुपैति तस्मात्।
न साधनं मेस्ती तव प्रसादे दयालुभावेन बिना हरे ते॥
न धर्मनिष्ठोस्मी नचात्मवेदी न भक्तित्मा स्त्वच्चारानार्विंदे।
अकिन्चनोनन्यगति शरण्यं त्वत्पादमूलं शरणं प्रपद्ये॥
त्वमेव माता च पिता त्वमेव त्वमेव बन्धुश्च सखा त्वमेव।
त्वमेव विद्या द्रविणं त्वमेव त्वमेव सर्वं मम देव देव॥
</poem>
=== कीर्तन ===
<poem>
'''दोहा'''
पराभक्ति रति वर्द्धनी, स्याम सब सुख दैनि।
रसिक मुकुटमनि राधिके, जै नव नीरज नैन।।
'''स्तोत्र'''
जयति जय राधा रसिकमनि मुकुट मन-हरनी त्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 1 ।।
जयति गोरी नव किसोरी सकल सुख सीमा श्रिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 2 ।।
जयति रति रस वर्द्धनी अति अद्भुता सदया हिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 3 ।।
जयति आनंद कंदनी जगबंदनी बर बदनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 4 ।।
जयति स्यामा अमित नामा वेद बिधि निर्वाचिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 5 ।।
जयति रास-बिलासिनी कल कला कोटि प्रकाशिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 6 ।।
जयति बिबिध बिहार कवनी रसिक रवनी सुभ धिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 7 ।।
जयति चंचल चारु लोचनि दिव्य दुकुला भरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 8 ।।
जयति प्रेमा प्रेम सीमा कोकिला कल बैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 9 ।।
जयति कंचन दिव्य अंगी नवल नीरज नैनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 10 ।।
जयति बल्लभ बल्लभा आनंद कलभा तरुनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 11 ।।
जयति नागरि गुन उजागरि प्रान धन मन हरनिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 12 ।।
जयति नौतन नित्य लीला नित्य धाम निवासिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 13 ।।
जयति गुण माधूर्य भूपा सिद्धि रूपा शक्तिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 14 ।।
जयति सुद्ध स्वभाव सीला स्यामला सुकुमारिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 15 ।।
जयति जस जग प्रचुर परिकर हरिप्रिया जीवनि जिये। पराभक्ति प्रदायिनी करि कृपा करुणानिधि प्रिये।। 16 ।।
'''दोहा'''
नव-नव रंगि त्रिभंगि जै, स्याम सुअंगी स्याम।
जै राधे जै हरिप्रिये, श्री राधे सुख धाम।।
'''स्तोत्र'''
जै राधे जै राधे राधे जै राधे जै श्री राधे।
जै कृष्ण जै कृष्ण कृष्ण जै कृष्ण जै श्री कृष्ण। 1 ।
स्याम गोरी नित्य किसोरी प्रीतम जोरी श्री राधे।
रसिक रसीलो छैल छबीलो गुन गरबीलो श्री कृष्ण। 2 ।
रासविहारनि रसबिसतारनि पिय उर धारनि श्री राधे।
नव-नव रंगी नवल त्रिभंगी स्याम सुअंगी श्री कृष्ण। 3 ।
प्रान पियारी रूप उज्यारी अति सुकुंमारी श्री राधे।
मैंन मनोहर महा मोदकर सुंदर बर तर श्री कृष्ण। 4 ।
सोभा सेंनी मोहा मेंनी कोकिल बेंनी श्री राधे।
कीरतिवंता कामिनिकंता श्री भगवंता श्री कृष्ण। 5 ।
चंदा-वदनी कुंदा रदनी सोभा सदनी श्री राधे।
परम उदारा प्रभा अपारा अति सुकुंवारा श्री कृष्ण। 6 ।
हंसागवनी राजति रवनी क्रीड़ा कवनी श्री राधे।
रूपा रसाला नैंन बिसाला परम कृपाला श्री कृष्ण। 7 ।
कंचनबेली रति रस रेली अति अलबेली श्री राधे।
सब सुख सागर सब गुन आगर रूप उजागर श्री कृष्ण। 8 ।
रवनी रम्या तर तर तम्या गुण आगम्या श्री राधे।
धाम निवासी प्रभा प्रकासी सहज सुहासी श्री कृष्ण। 9 ।
शक्तयाह्लादनि अति प्रियवादनि उर उन्मादनि श्री राधे।
अंग अंग टोना सरस सलोना सुभग सुठोना श्री कृष्ण। 10 ।
राधा नामिनि गुण अभिरामिनि हरिप्रिया स्वामिनि श्री राधे।
हरे हरे हरि हरे हरे हरि हरे हरे हरि श्री कृष्ण। 11 ।
अंत में: गोविंद जय जय गोपाल जय जय, राधारमण हरि गोविंद जय जय।
</poem>
== निम्बार्की हरिव्यासी परंपरा में विशेष ==
* '''इष्टदेव:''' सर्वेश्वर भगवान श्री कृष्ण
* '''कुलदेव:''' रुक्मिणी माता
* '''शाखा:''' हंस
* '''आचार्य:''' सनकादि
* '''मुनि:''' नारद
* '''वेद:''' सामवेद
* '''आहार:''' हरिनाम
* '''अखाड़ा:''' निर्मोही
* '''देवता:''' गरुड़
* '''धाम:''' बद्रिकाश्रम
* '''माला:''' तुलसी
* '''तिलक:''' हरि मंदिर श्याम बिंदी
* '''द्वारा:''' स्वयंभूराम (शोभूराम)
* '''गोत्र:''' अच्युत
* '''गोपाल मंत्र:''' क्लीं कृष्णाय गोविंदाय गोपीजन बल्लभाय स्वाहा:
== वैष्णव समाज गायन ==
कार्तिक मास में निम्बार्क कोट में हर शाम होने वाला समाज गायन महोत्सव का विशेष आकर्षण है। निम्बार्क संप्रदाय में समाज गायन की परंपरा 15वीं-16वीं सदी से मानी जाती है। निम्बार्क कोट में यह परंपरा लगभग 180 वर्ष पुरानी है। यहाँ इसकी शुरुआत स्वामी गोपाल दास ने 1843 ई. में की थी।<ref>{{Cite web |title=डिजिटल प्लेटफ़ॉर्म की बदौलत हो रहा ब्रज संगीत का सुखद पुनरुद्धार |url=https://www.devdiscourse.com/article/arts/278282-braj-sangeet-witnessing-happy-revival-thanks-to-digital-platforms |website=Devdiscourse}}</ref> समाज गायन प्राचीन भारतीय शास्त्रीय संगीत की एक वैष्णवी शैली है, जिसमें संत समूह आचार्यों की रचित वाणी पदों का गायन करते हैं।
[[चित्र:समाज गायन.jpg|अंगूठाकार|निम्बार्क कोट में समाज गायन]]
समाज गायन के समय साधु-संत दो दलों (मुखिया दल और झेला दल) में विभक्त होकर आमने-सामने बैठते हैं। मुखिया दल दाईं ओर और झेला दल बाईं ओर होता है। बीच में ऊँची चौकी पर वाणी (समाज शृंखला) रखी जाती है। गायन की शुरुआत मंगलाचरण (बड़ा मंगल व छोटा मंगल) से होती है, जिसमें सूहा विलावल राग का प्रयोग होता है। इसके उपरांत श्रीभट्ट की रचना 'युगल शतक'<ref>{{Cite book |title=युगल शतक |publisher=श्रीजी कुंज |url=https://archive.org/details/LfFC_yugal-shatak-by-bhatta-devacharya-sarveshvar-press/page/n11/mode/1up}}</ref> और हरिव्यास देवाचार्य की 'महावाणी'<ref>{{Cite book |title=महावाणी |url=https://archive.org/details/MahaVaani}}</ref> के पदों का गायन होता है। बधाइयाँ 'हंसवंश यश सागर'<ref>{{Cite book |title=हंसवंश यश सागर |url=https://www.nimbarksocialwelfare.com/nimbark-books/Shri-Hansha-Vansha-Yasha-Sagar.pdf}}</ref> से गाई जाती हैं।
निम्बार्क समाज गायन में सूहा विलावल, यमन कल्याण, देव गंधार, काफी, मल्हार, बिहाग, भूपाली आदि अनेक रागों और चौताल, झप, कहरवा, दादरा आदि तालों का प्रयोग होता है।<ref>{{Cite book |title=मध्ययुगीन वैष्णव संप्रदायों में संगीत |author=विजयेंद्र स्नातक, राकेशबाला सक्सेना |year=1990}}</ref> निम्बार्क कोट घराने की समाज गायन में 'दंडक गायन' (झप ताल में लंबे कवित्त) की एक विशेष शैली है, जो कार्तिक शुक्ल दशमी और एकादशी को गाई जाती है।
=== महावाणी की हस्तलिखित प्रति ===
निम्बार्क कोट में 'महावाणी' की एक हस्तलिखित प्रति उपलब्ध है, जो संवत 1824 में रूपनगर में जोशी मोतीराम द्वारा लिखी गई थी। यह वृंदावन में प्राप्त महावाणी की सबसे पुरानी प्रतियों में से एक है।<ref>{{Cite book |title=हरिव्यास देवाचार्य एवं महावाणी |author=राजेंद्र प्रसाद गौतम |year=1974 |pages=80-81 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Śrīharivyāsadevācārya_aura_Mahāvā/ZLNichRlNJEC}}</ref>
== निम्बार्क कोट मंदिर की आचार्य परंपरा ==
# '''हंस भगवान व सनकादिक:''' हंस भगवान निम्बार्क संप्रदाय के आद्य आचार्य हैं, जो विष्णु के अवतार माने जाते हैं। धार्मिक कथाओं के अनुसार, ब्रह्मा के मानस पुत्रों (सनकादिकों) को सृष्टि से विरक्त कर भगवत चिंतन की ओर मोड़ने के लिए भगवान ने हंस रूप धारण किया था।
# '''नारद भगवान:''' पौराणिक कथाओं में नारद को अनेक युग पुरुषों (ध्रुव, प्रह्लाद, वेदव्यास, निम्बार्काचार्य) का गुरु माना गया है।
# '''निम्बार्काचार्य:''' राधाकृष्ण की युगलोपासना के प्रणेता। इनका जन्म मूंगी पैठण (महाराष्ट्र) में हुआ था। इन्होंने ब्रह्मसूत्र पर 'वेदांत पारिजात सौरभ' टीका लिखी और 'द्वैताद्वैत' या 'भेदाभेद' दर्शन प्रस्तुत किया। संप्रदाय की मान्यताओं के अनुसार इन्हें सुदर्शन चक्र का अवतार माना जाता है।
# '''निवासाचार्य:''' निम्बार्काचार्य के पट्ट शिष्य, जिन्हें पांचजन्य शंख का अवतार माना जाता है। इन्होंने 'वेदांत कौस्तुभ' की रचना की।
# '''विश्वाचार्य:''' निवासाचार्य के शिष्य। किंवदंतियों के अनुसार, निवासाचार्य ने इनसे 11 दार्शनिक प्रश्न किए थे, जिनके उत्तर के बाद वे उनके शिष्य बन गए।
# '''पुरुषोत्तामाचार्य'''
# '''विलासाचार्य'''
# '''स्वरूपाचार्य'''
# '''माधवाचार्य'''
# '''बलभद्राचार्य'''
# '''पद्माचार्य'''
# '''श्यामाचार्य'''
# '''गोपालाचार्य'''
# '''कृपाचार्य'''
# '''देवाचार्य'''
# '''सुंदर भट्ट'''
# '''पद्मनाभ भट्ट देवाचार्य'''
# '''उपेंद्र भट्ट देवाचार्य'''
# '''रामचंद्र भट्ट देवाचार्य'''
# '''वामन भट्ट देवाचार्य'''
# '''कृष्णभट्ट देवाचार्य'''
# '''पद्माकर भट्ट देवाचार्य'''
# '''वाण भट्ट देवाचार्य'''
# '''भूरि भट्ट देवाचार्य'''
# '''माधव भट्ट देवाचार्य'''
# '''श्याम भट्ट देवाचार्य'''
# '''गोपाल भट्ट देवाचार्य'''
# '''बलभद्र भट्ट देवाचार्य'''
# '''गोपीनाथ भट्ट देवाचार्य'''
# '''केशव भट्ट देवाचार्य'''
# '''गांगल भट्ट देवाचार्य'''
# '''केशव काश्मीरी भट्टाचार्य:''' निम्बार्क परंपरा में 30वें आचार्य। इन्होंने कश्मीर में 'कौस्तुभ प्रभा' और 'क्रम दीपिका' जैसे ग्रंथ लिखे।
# '''श्रीभट्ट देवाचार्य:''' 'युगल शतक' के रचयिता।
# '''हरिव्यास देवाचार्य:''' 'महावाणी' के प्रणेता।
# '''स्वयंभूराम देवाचार्य:''' निम्बार्क कोट के द्वाराचार्य। हरिव्यास देवाचार्य के 12 प्रधान शिष्यों में सबसे वरिष्ठ।
# '''कर्णहर देव'''
# '''नारायण देव'''
# '''हरिदेव'''
# '''श्याम देव'''
# '''श्याम दामोदर देव'''
# '''श्रुति देव'''
# '''सहजराम देव'''
# '''रामदेव'''
# '''ज्ञानदेव'''
# '''वृंदावन देव'''
# '''रामशरण देव'''
# '''धर्म देव'''
# '''सेवादास'''
# '''बाबा गोपालदास महाराज:''' सेवादास के शिष्य, जिन्होंने 1843 में वृंदावन में निम्बार्क महोत्सव प्रारंभ किया और 'उत्सवी बाबा' के नाम से विख्यात हुए।<ref>{{Cite AV media |title=मेरो वृंदावन चैनल पर निम्बार्क कोट के दर्शन |url=https://www.facebook.com/reel/2063201144459760 |publisher=Facebook}}</ref>
# '''बाबा हंसदास:''' गोपालदास के शिष्य। 1895 से 1937 तक निम्बार्क जयंती उत्सव का संचालन किया।
# '''बाबा बाल गोविंद दास:''' हंसदास के विरक्त शिष्य, जिन्होंने निम्बार्क कोट का निर्माण कराया।
# '''हरिदास श्रृंगारी:''' बालगोविंद दास के छोटे भाई, जो 18 वर्ष की आयु में वृंदावन आ गए थे। राधारमण लालजी की अष्टयाम सेवा में समर्पित रहे।
# '''माता श्याम प्यारी:''' हरिदास श्रृंगारी की धर्मपत्नी। 1950 से 1983 तक निम्बार्क कोट का संचालन किया।
# '''वृंदावन बिहारी:''' हरिदास श्रृंगारी के पुत्र। वर्तमान में निम्बार्क कोट के सेवायत।
=== वृंदावन बिहारी ===
श्री वृंदावन बिहारी शर्मा (आयु 88 वर्ष) वर्तमान में निम्बार्क कोट के व्यवस्थापक और सेवायत हैं। वे 14-15 वर्ष की आयु से ही मंदिर की परंपराओं का संचालन कर रहे हैं। समाज गायन, नित्य रासलीला और हस्तलिखित साहित्य के संरक्षण में उनका विशेष योगदान रहा है। उन्होंने अपने पैतृक मंदिर में एक मासीय निम्बार्क जयंती आयोजन में समाज गायन की प्राचीन शैली और रासलीलाओं के क्रम को व्यवस्थित किया।
1970 के दशक में उन्होंने वृंदावन शोध संस्थान में ब्रज की हस्तलिखित पांडुलिपियों (संस्कृत, हिंदी, बंगाली, गुजराती, मराठी, उर्दू) की विस्तृत कैटलॉगिंग का कार्य किया। उन्होंने यमुना के संरक्षण पर शोधपरक पुस्तक ‘यमुना एवं यमुनाष्टक’<ref>{{Cite book |title=यमुना एवं यमुनाष्टक |author=वृंदावन बिहारी |year=1990 |url=https://www.google.co.in/books/edition/Yamun%C4%81_eva%E1%B9%83_yamun%C4%81sh%E1%B9%ADaka/mY8XAAAAIAAJ}}</ref><ref>{{Cite web |title=वृंदावन शोध संस्थान की प्रकाशन सूची |url=https://vribharat.org/hi/prakashan/}}</ref> लिखी है। उनके लिखे गए दो पद आज भी समाज गायन के अंत में गाए जाते हैं:
<poem>
'''पहला पद:'''
सेवों श्री राधा रमण उदार।
जिन श्री गोपाल दास जू सेव्यो, गोपाल रूप उर धार।
श्री हंस दास जू सेवत मानसी, युगल रूप उर सार।
तिनकी कृपा श्री गोविंद बाल जू, दिए सिंहासन बैठार।।
'''दूसरा पद:'''
जै जै श्री राधा रमण विराजै।
निज लावण्य रूप निधि संग लिए, कोटि काम छवि लाजैं।
कुंज कुंज मिल बिलसत हुलसत, सेवत सहचरि संग समाजैं।
श्री वृंदावन श्री हितु श्री हरिप्रिया, चोज मनोजन काजैं।।
</poem>
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:मन्दिर]]
[[श्रेणी:वृन्दावन के मन्दिर]]
[[श्रेणी:निम्बार्क सम्प्रदाय]]
[[श्रेणी:हिन्दू मन्दिर]]
[[श्रेणी:निम्बार्क संप्रदाय के प्रमुख मंदिर]]
fy0zz0yue5acmb4kv3a7vv8tujumu75
डेनियला हंचुकोवा
0
51823
6544308
4609963
2026-04-26T21:11:09Z
Dostojewskij
123441
चित्र
6544308
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसंदूक टेनिस खिलाड़ी
|playername= डेनियला हंचुकोवा
|image=[[चित्र:Daniela Hantuchová 2, 2015 Wimbledon Championships - Diliff.jpg|thumb|डेनियला हंचुकोवा]]
|country= {{पताका|स्लोवाकिया}}
|residence=
|datebirth = {{जन्म तिथि एवं आयु|1983|04|23}}
|placebirth=
|height= {{कद|m=0.00}}
|weight= {{वजन|lb=0.00}}
|turnedpro=
|plays=
|careerprizemoney=
|singlesrecord=
}}
== कैरियर आँकड़े ==
=== ए टी पी मास्टर्स सीरीज़ एकल फाइनल ===
==== विजय () ====
{| class="wikitable"
|width="60"|'''वर्ष
|width="175"|'''प्रतियोगिता
|width="175"|'''प्रतिद्वंदी फाइनल में
|width="195"|'''स्कोर फाइनल में
|-bgcolor="#dfe2e9"
| [[२००७ इंडियन वेल्स मास्टर्स|2007]] || [[इंडियन वेल्स मास्टर्स]] || {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[स्वेतलाना कुज़नेतसोवा]] ||6–3, 6–4
|-bgcolor="#dfe2e9"
| [[२००२ इंडियन वेल्स मास्टर्स|2002]] || [[इंडियन वेल्स मास्टर्स]] || {{पताका प्रतिरूप|स्विट्ज़रलैंड}} [[मार्टिना हिंगिस]] ||6–3, 6–4
|}
=== ग्रैंड स्लैम युगल फाइनल ===
==== उप-विजेता () ====
{| class="wikitable"
|width="60"|'''वर्ष
|width="175"|'''प्रतियोगिता
|width="175"|'''साथी
|width="175"|'''प्रतिद्वंदी फाइनल में
|width="195"|'''स्कोर फाइनल में
|-bgcolor="#CCCCFF"
| [[२००९ ऑस्ट्रेलियाई ओपन टेनिस प्रतियोगिता - महिला युगल|2009]] || [[ऑस्ट्रेलियाई ओपन ग्रैंड स्लैम टेनिस प्रतियोगिता|ऑस्ट्रेलियाई ओपन]] || {{पताका प्रतिरूप|जापान}} [[अई सुगीयामा]]|| {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[वीनस विलियम्स]]<br />{{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[सेरेना विलियम्स]] ||6-3, 6-3
|-bgcolor="#EBC2AF"
| [[२००६ फ़्रेंच ओपन टेनिस प्रतियोगिता - महिला युगल|2006]] || [[फ्रेंच ओपन|फ़्रेंच ओपन]] || {{पताका प्रतिरूप|जापान}} [[अई सुगीयामा]]|| {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[लीसा रेमंड|लीज़ा रेमंड]]<br />{{पताका प्रतिरूप|ऑस्ट्रेलिया}} [[सामंथा स्टोसुर]] ||6-3, 6-2
|}
=== कैरियर फाइनल ===
==== एकल ====
===== विजय () =====
{| class="wikitable"
|width="60"|'''वर्ष
|width="175"|'''प्रतियोगिता
|width="175"|'''प्रतिद्वंदी फाइनल में
|width="195"|'''स्कोर फाइनल में
|-bgcolor="#dfe2e9"
| [[२००७ इंडियन वेल्स मास्टर्स|2007]] || [[इंडियन वेल्स मास्टर्स]] || {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[स्वेतलाना कुज़नेतसोवा]] ||6–3, 6–4
|-bgcolor="#dfe2e9"
| [[२००२ इंडियन वेल्स मास्टर्स|2002]] || [[इंडियन वेल्स मास्टर्स]] || {{पताका प्रतिरूप|स्विट्ज़रलैंड}} [[मार्टिना हिंगिस]] ||6–3, 6–4
|}
==== युगल ====
===== उप-विजेता () =====
{| class="wikitable"
|width="60"|'''वर्ष
|width="175"|'''प्रतियोगिता
|width="175"|'''साथी
|width="175"|'''प्रतिद्वंदी फाइनल में
|width="195"|'''स्कोर फाइनल में
|-bgcolor="#CCCCFF"
| [[२००९ ऑस्ट्रेलियाई ओपन टेनिस प्रतियोगिता - महिला युगल|2009]] || [[ऑस्ट्रेलियाई ओपन ग्रैंड स्लैम टेनिस प्रतियोगिता|ऑस्ट्रेलियाई ओपन]] || {{पताका प्रतिरूप|जापान}} [[अई सुगीयामा]]|| {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[वीनस विलियम्स]]<br />{{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[सेरेना विलियम्स]] ||6-3, 6-3
|-bgcolor="#EBC2AF"
| [[२००६ फ़्रेंच ओपन टेनिस प्रतियोगिता - महिला युगल|2006]] || [[फ्रेंच ओपन|फ़्रेंच ओपन]] || {{पताका प्रतिरूप|जापान}} [[अई सुगीयामा]]|| {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[लीसा रेमंड|लीज़ा रेमंड]]<br />{{पताका प्रतिरूप|ऑस्ट्रेलिया}} [[सामंथा स्टोसुर]] ||6-3, 6-2
|}
[[श्रेणी:टेनिस खिलाड़ी]]
[[श्रेणी:महिला टेनिस खिलाड़ी]]
<noinclude>
</noinclude>
l2gg8i749gdg171axm33avx4ex8kqx1
6544309
6544308
2026-04-26T21:12:27Z
Dostojewskij
123441
श्रेणी:1983 में जन्मे लोग
6544309
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसंदूक टेनिस खिलाड़ी
|playername= डेनियला हंचुकोवा
|image=[[चित्र:Daniela Hantuchová 2, 2015 Wimbledon Championships - Diliff.jpg|thumb|डेनियला हंचुकोवा]]
|country= {{पताका|स्लोवाकिया}}
|residence=
|datebirth = {{जन्म तिथि एवं आयु|1983|04|23}}
|placebirth=
|height= {{कद|m=0.00}}
|weight= {{वजन|lb=0.00}}
|turnedpro=
|plays=
|careerprizemoney=
|singlesrecord=
}}
== कैरियर आँकड़े ==
=== ए टी पी मास्टर्स सीरीज़ एकल फाइनल ===
==== विजय () ====
{| class="wikitable"
|width="60"|'''वर्ष
|width="175"|'''प्रतियोगिता
|width="175"|'''प्रतिद्वंदी फाइनल में
|width="195"|'''स्कोर फाइनल में
|-bgcolor="#dfe2e9"
| [[२००७ इंडियन वेल्स मास्टर्स|2007]] || [[इंडियन वेल्स मास्टर्स]] || {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[स्वेतलाना कुज़नेतसोवा]] ||6–3, 6–4
|-bgcolor="#dfe2e9"
| [[२००२ इंडियन वेल्स मास्टर्स|2002]] || [[इंडियन वेल्स मास्टर्स]] || {{पताका प्रतिरूप|स्विट्ज़रलैंड}} [[मार्टिना हिंगिस]] ||6–3, 6–4
|}
=== ग्रैंड स्लैम युगल फाइनल ===
==== उप-विजेता () ====
{| class="wikitable"
|width="60"|'''वर्ष
|width="175"|'''प्रतियोगिता
|width="175"|'''साथी
|width="175"|'''प्रतिद्वंदी फाइनल में
|width="195"|'''स्कोर फाइनल में
|-bgcolor="#CCCCFF"
| [[२००९ ऑस्ट्रेलियाई ओपन टेनिस प्रतियोगिता - महिला युगल|2009]] || [[ऑस्ट्रेलियाई ओपन ग्रैंड स्लैम टेनिस प्रतियोगिता|ऑस्ट्रेलियाई ओपन]] || {{पताका प्रतिरूप|जापान}} [[अई सुगीयामा]]|| {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[वीनस विलियम्स]]<br />{{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[सेरेना विलियम्स]] ||6-3, 6-3
|-bgcolor="#EBC2AF"
| [[२००६ फ़्रेंच ओपन टेनिस प्रतियोगिता - महिला युगल|2006]] || [[फ्रेंच ओपन|फ़्रेंच ओपन]] || {{पताका प्रतिरूप|जापान}} [[अई सुगीयामा]]|| {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[लीसा रेमंड|लीज़ा रेमंड]]<br />{{पताका प्रतिरूप|ऑस्ट्रेलिया}} [[सामंथा स्टोसुर]] ||6-3, 6-2
|}
=== कैरियर फाइनल ===
==== एकल ====
===== विजय () =====
{| class="wikitable"
|width="60"|'''वर्ष
|width="175"|'''प्रतियोगिता
|width="175"|'''प्रतिद्वंदी फाइनल में
|width="195"|'''स्कोर फाइनल में
|-bgcolor="#dfe2e9"
| [[२००७ इंडियन वेल्स मास्टर्स|2007]] || [[इंडियन वेल्स मास्टर्स]] || {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[स्वेतलाना कुज़नेतसोवा]] ||6–3, 6–4
|-bgcolor="#dfe2e9"
| [[२००२ इंडियन वेल्स मास्टर्स|2002]] || [[इंडियन वेल्स मास्टर्स]] || {{पताका प्रतिरूप|स्विट्ज़रलैंड}} [[मार्टिना हिंगिस]] ||6–3, 6–4
|}
==== युगल ====
===== उप-विजेता () =====
{| class="wikitable"
|width="60"|'''वर्ष
|width="175"|'''प्रतियोगिता
|width="175"|'''साथी
|width="175"|'''प्रतिद्वंदी फाइनल में
|width="195"|'''स्कोर फाइनल में
|-bgcolor="#CCCCFF"
| [[२००९ ऑस्ट्रेलियाई ओपन टेनिस प्रतियोगिता - महिला युगल|2009]] || [[ऑस्ट्रेलियाई ओपन ग्रैंड स्लैम टेनिस प्रतियोगिता|ऑस्ट्रेलियाई ओपन]] || {{पताका प्रतिरूप|जापान}} [[अई सुगीयामा]]|| {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[वीनस विलियम्स]]<br />{{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[सेरेना विलियम्स]] ||6-3, 6-3
|-bgcolor="#EBC2AF"
| [[२००६ फ़्रेंच ओपन टेनिस प्रतियोगिता - महिला युगल|2006]] || [[फ्रेंच ओपन|फ़्रेंच ओपन]] || {{पताका प्रतिरूप|जापान}} [[अई सुगीयामा]]|| {{पताका प्रतिरूप|अमेरिका}} [[लीसा रेमंड|लीज़ा रेमंड]]<br />{{पताका प्रतिरूप|ऑस्ट्रेलिया}} [[सामंथा स्टोसुर]] ||6-3, 6-2
|}
[[श्रेणी:टेनिस खिलाड़ी]]
[[श्रेणी:महिला टेनिस खिलाड़ी]]
[[श्रेणी:1983 में जन्मे लोग]]
<noinclude>
</noinclude>
5ctutb57yg67zhzo2t1s5g1sdynsd0o
द ड्रामा
0
66170
6544428
6544124
2026-04-27T09:12:21Z
~2026-21496-92
919279
/* बाहरी कड़ियाँ */ imdb link corrected
6544428
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox film
| name = द ड्रामा
| image =
| caption = प्रचार पोस्टर
| director = क्रिस्टोफ़र बोर्गली
| producer = {{Plainlist|
* आरी एस्टर
* लार्स नुडसेन
* टायलर कैंपेलोने
}}
| writer = क्रिस्टोफ़र बोर्गली
| starring = {{Plainlist| <!--Per poster-->
* [[ज़ैंडेया]]
* [[रॉबर्ट पैटिनसन]]
}}
| music = डैनियल पेम्बर्टन
| cinematography = आर्सेनी खाचतुरन
| editing = जोशुआ रेमंड ली
क्रिस्टोफ़र बोर्गली
| studio = स्क्वायर पेग
| distributor = ए24
| released = {{Film date|2026|3|17|लॉस एंजिल्स|2026|4|3|संयुक्त राज्य अमेरिका}}
| runtime = 105 मिनट<ref name="BBFC">{{Cite web |title=''The Drama'' (15) |url=https://www.bbfc.co.uk/release/the-drama-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmteyotm3 |website=बीबीएफसी |language=en-GB |date=मार्च 10, 2026 |access-date=मार्च 10, 2026}}</ref>
| country = संयुक्त राज्य अमेरिका
| language = अंग्रेज़ी
| budget = $2.8 करोड़<ref name="VarietyProjections">{{cite web |last=रुबिन |first=रेबेका |date=मार्च 31, 2026 |title=Box Office: 'Super Mario Galaxy Movie' Aims for $180 Million or More Domestically, $350 Million-Plus Globally |url=https://variety.com/2026/film/box-office/super-mario-galaxy-movie-box-office-opening-weekend-projections-1236702788/ |work=वैराइटी |language=en-US |access-date=मार्च 31, 2026}}</ref>
| gross = $10 करोड़<ref name="BOM">{{Cite web |title=''The Drama''|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl1676574721/?ref_=bo_we_table_3 |website=[[बॉक्स ऑफ़िस मोजो]] |language=en-US |access-date=अप्रैल 25, 2026}}</ref><ref name="NUM">{{Cite web |title=''The Drama'' – Financial Information |url=https://www.the-numbers.com/movie/Drama-The-(2026) |website=द नम्बर्स |language=en-US |access-date=अप्रैल 25, 2026}}</ref>
}}
'''''द ड्रामा''''' (The Drama) सन् 2026 में प्रमोचित अमेरिकी [[प्रेमकहानी फ़िल्म|प्रेमकहानी ब्लैक कॉमेडी]] फ़िल्म है।<ref>{{Cite news |last=डर्गिस |first=मनोहला |date=2026-04-02 |title=''The Drama'' Review: Her Secret Is His Crisis |url=https://www.nytimes.com/2026/04/02/movies/the-drama-review-zendaya-robert-pattinson.html |access-date=2026-04-12 |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]}}</ref><ref>{{Cite web |last1=स्टार्की|first1=ग्लेन|last2=स्टार्की|first2=एन्ना|date=2026-04-09 |title=''The Drama'' is a cringe-inducing black comedy ride through premarital jitters |url=https://www.newtimesslo.com/the-drama-is-a-cringe-inducing-black-comedy-ride-through-premarital-jitters/ |access-date=2026-04-12 |website=न्यू टाइम्स |location=सैन लुईस ओबिस्पो }}</ref><ref>{{Cite web |last=मर्फी |first=क्रिस |date=2026-04-03 |title=All the Drama Around Zendaya and Robert Pattinson’s ''The Drama'', Explained|url=https://www.vanityfair.com/hollywood/story/zendaya-and-robert-pattinsons-the-drama-film-review |access-date=2026-04-12 |website=वैनीटी फेयर }}</ref> फ़िल्म का लेखन और निर्देशन क्रिस्टोफ़र बोर्गली ने किया। इसमें [[ज़ैंडेया]] और [[रॉबर्ट पैटिनसन]] एक खुशहाल मंगेतर जोड़े के रूप में अभिनय करते हैं। उनके रिश्ते की परीक्षा उनके विवाह से ठीक एक हफ़्ता पहले हुए एक अप्रत्याशित खुलासे से होती है। फ़िल्म में उनके अलावा अलाना हाइम, मामौदौ एथी और हेली गेट्स ने अभिनय किया हैं।
''द ड्रामा'' को पहली बार लॉस एंजिल्स के डीजीए थियेटर कॉम्प्लेक्स में 17 मार्च 2026 को दिखाया गया। 3 अप्रैल को ए24 द्वारा इसे संयुक्त राज्य अमेरिका में प्रमोचित किया गया। फ़िल्म को समालोचकों से आम तौर पर सकारात्मक समीक्षाएँ मिलीं और $2.8 करोड़ के बजट पर बनी इस फ़िल्म ने दुनिया भर में $9.9 करोड़ की कमाई की।<ref name=":0">{{Cite web |last=रुबिन |first=रेबेका |ref=none|date=2026-04-05 |title=Box Office: ''Super Mario Galaxy Movie'' Ignites to Blockbuster $190 Million, ''The Drama'' Impresses With $14 Million Debut |url=https://variety.com/2026/film/box-office/super-mario-galaxy-movie-box-office-the-drama-impresses-1236708742/ |access-date=2026-04-06 |website=वैराइटी |language=en-US}}</ref>
== कथानक ==
== कलाकार ==
{{Multiple images|width=150
| image1 = Zendaya in 2024.jpg
| image2 = Robert Pattinson at Berlinale 2025.jpg
| footer = ''द ड्रामा'' के अभिनेता [[ज़ैंडेया]] और [[रॉबर्ट पैटिनसन]]
}}
* [[ज़ैंडेया]] – एम्मा हारवुड, [[बेटन रूज]] में एक पुस्तक विक्रेता के यहाँ नौकरी करने वाली महिला।।
** जॉर्डिन क्यूरेट – युवा एम्मा
* [[रॉबर्ट पैटिनसन]] – चार्ली थॉम्पसन, एक ब्रिटिश संग्रहालय निदेशक और एम्मा के मंगेतर।
* अलाना हाइम – रैचल, एम्मा की मेड ऑफ़ ऑनर
* मामौदौ एथी – माइक, चार्ली का बेस्ट मैन और रैचल का पति
* हेली गेट्स – मिशा, चार्ली की सहकर्मी
* ज़ोई विंटर्स – फ्रांसेस, विवाह फ़ोटोग्राफ़र
* हन्ना ग्रॉस – एलिस, एम्मा और रैचल की बॉस
* सिडनी लेमन – पॉलीन, एक डीजे और पूर्व संगीतकार, जिसे एम्मा और चार्ली ने अपने विवाह के लिए काम पर रखा था।<ref>{{Cite web |last=सरकार |first=ईशानी |date=मार्च 20, 2026 |title=Meet Jack Lemmon's granddaughter Sydney, who plays Lauren Bessette in Love Story |url=https://www.scmp.com/magazines/style/people/celebrities/article/3347239/meet-jack-lemmons-granddaughter-sydney-who-plays-lauren-bessette-love-story |website=साउथ चाइना मोर्निंग पोस्ट |language=en |access-date=मार्च 30, 2026}}</ref>
* अन्ना बैरिशनीकोव – सैम, रैचल का चचेरा भाई जो आंशिक रूप से लकवाग्रस्त है, वो सामूहिक गोलीबारी से बचा हुआ व्यक्ति है।<ref>{{cite web |last=जियानडुरको |first=जिलियन |date=फ़रवरी 9, 2026 |title=Anna Baryshnikov on Idiotka, Working with Julia Fox and What She Learned from Kristen Stewart |url=https://www.nylon.com/entertainment/anna-baryshnikov-idiotka-interview |website=नायलॉन |language=en-US |access-date=फ़रवरी 10, 2026}}</ref>
* माइकल एबॉट जूनियर – ब्लेक, मिशा का वर्तमान बॉयफ्रेंड<ref>{{Cite web |last=कॉर्टेज़ |first=जोनालिन |date=फ़रवरी 26, 2026 |title=Zendaya and Robert Pattinson's ''The Drama'': Everything You Need to Know |url=https://epicstream.com/article/zendaya-and-robert-pattinsons-the-drama-everything-you-need-to-know |website=एपिकस्ट्रीम |language=en |access-date=मार्च 27, 2026}}</ref>
* डेमन गुप्टन – रोजर, एम्मा के पिता
* जेरेमी लेविक – इवान, वो डीजे जिसे पॉलीन की जगह लेने के लिए रखा गया था।
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* {{IMDb title|33071426}}
* {{Rotten Tomatoes|m/the_drama}}
* {{Metacritic film|the-drama}}<!--
{{Portal bar|फ़िल्म|संयुक्त राज्य अमेरिका}}-->
{{Authority control}}
mn7ouyh3zykt9xrfho1ezpxzbgtj1l8
कपालभाति (हठयोग)
0
71512
6544259
6533433
2026-04-26T15:10:26Z
~2026-25459-97
921953
Self study se liya gaya
6544259
wikitext
text/x-wiki
'''कपालभाति''' योग में षट्कर्म (हठ योग) की एक विधि (क्रिया) है। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में '''कपाल''' का अर्थ होता है माथा या ललाट और भाति का अर्थ है तेज। इस क्रिया की नियमित अभ्यास करने से मुख पर आंतरिक प्रभा (चमक) से उत्पन्न तेज रहता है। कपाल भाति बहुत ऊर्जावान उच्च उदर श्वास व्यायाम है।
कपाल अर्थात मस्तिष्क और भाति यानी स्वच्छता। अर्थात 'कपाल भाति' वह क्रिया है जिससे मस्तिष्क स्वच्छ होता है और इस स्थिति में मस्तिष्क की कार्यप्रणाली सुचारु रूप से संचालित होती है। वैसे इस क्रिया के अन्य लाभ भी है। लीवर किडनी गैस आदि के लिए बहुत लाभ कारी है Ido it on an empty stomach only, It is not a Pranayama.
== विधि ==
कपाल भाति प्राणायाम करने के लिए रीढ़ को सीधा रखते हुए किसी भी ध्यानात्मक आसन, सुखासन या फिर कुर्सी पर बैठें। इसके बाद तेजी से नाक के दोनों छिद्रों से साँस को यथासंभव बाहर फेंकें। साथ ही पेट को भी यथासंभव अंदर की ओर संकुचित करें। तत्पश्चात तुरन्त नाक के दोनों छिद्रों से साँस को अंदर खीचतें हैं और पेट को यथासम्भव बाहर आने देते है। इस क्रिया को शक्ति व आवश्यकतानुसार 50 बार से धीरे-धीरे बढ़ाते हुए 500 बार तक कर सकते हैे, किन्तु एक क्रम में 50 बार से अधिक न करें। क्रम धीरे-धीरे बढ़ाएं।
कम से कम ५ मिनट एवं अधिकतम ३० मिनट।
== लाभ ==
इस प्राणायाम के नियमित अभ्यास से शरीर की अनावश्यक चर्बी घटती है। हाजमा ठीक रहता है। भविष्य में कफ से संबंधित रोग व साँस के रोग नहीं होते। प्राय: दिन भर सक्रियता बनी रहती है। रात को नींद भी अच्छी आती है। अस्थमा(दमा) का रोग जड़ से नष्ट होते हैं I
== सावधानियाँ ==
* हृदय रोगों, हाई ब्लड प्रेशर और पेट में गैस आदि शिकायतों में यह प्राणायाम धीरे धीरे करना चाहिये (60 बार एक मिनट में ) है।
* धूल-धुआं-दुर्गन्ध, बन्द व गर्म वातावरण में यह प्राणायाम न करें।
* मासिक चक्र के समय और गर्भावस्था के दौरान इसे न करें।
* बुखार, दस्त, अत्यधिक कमजोरी की स्थिति में इसे न करें।
* कब्ज़ की स्थिति में यह प्राणायाम न करें। गुनगुने पानी में नींबू डालकर पेट साफ करें और फिर इसके बाद ही इसे करें।
* बाहर की ओर निकले हुए पेट को शीघ्र घटाने के चक्कर में अनेक लोग दिन में कई बार इस प्राणायाम को करते हैं, जो हानिप्रद है।
* खाना खाने के बाद 4घंटे तक कपाल भाति प्राणायाम न करें।
[[श्रेणी:योग]]
[[श्रेणी:प्राणायाम]]
{{आधार}}
kpewgxcn6185vlttnamc1tahsvkdnf8
6544261
6544259
2026-04-26T15:13:09Z
~2026-25459-97
921953
Pramanik Sastriya srot se liya gaya. Koi man gharan seez nhi hai
6544261
wikitext
text/x-wiki
'''कपालभाति''' योग में षट्कर्म (हठ योग) की एक विधि (क्रिया) है। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में '''कपाल''' का अर्थ होता है माथा या ललाट और भाति का अर्थ है तेज। इस क्रिया की नियमित अभ्यास करने से मुख पर आंतरिक प्रभा (चमक) से उत्पन्न तेज रहता है। कपाल भाति बहुत ऊर्जावान उच्च उदर श्वास व्यायाम है।
कपाल अर्थात मस्तिष्क और भाति यानी स्वच्छता। अर्थात 'कपाल भाति' वह क्रिया है जिससे मस्तिष्क स्वच्छ होता है और इस स्थिति में मस्तिष्क की कार्यप्रणाली सुचारु रूप से संचालित होती है। वैसे इस क्रिया के अन्य लाभ भी है। लीवर किडनी गैस आदि के लिए बहुत लाभ कारी है Ido it on an empty stomach only, It is not a Pranayama.
== विधि ==
कपाल भाति करने के लिए रीढ़ को सीधा रखते हुए किसी भी ध्यानात्मक आसन, सुखासन या फिर कुर्सी पर बैठें। इसके बाद तेजी से नाक के दोनों छिद्रों से साँस को यथासंभव बाहर फेंकें। साथ ही पेट को भी यथासंभव अंदर की ओर संकुचित करें। तत्पश्चात तुरन्त नाक के दोनों छिद्रों से साँस को अंदर खीचतें हैं और पेट को यथासम्भव बाहर आने देते है। इस क्रिया को शक्ति व आवश्यकतानुसार 50 बार से धीरे-धीरे बढ़ाते हुए 500 बार तक कर सकते हैे, किन्तु एक क्रम में 50 बार से अधिक न करें। क्रम धीरे-धीरे बढ़ाएं।
कम से कम ५ मिनट एवं अधिकतम ३० मिनट।
== लाभ ==
इस क्रिया के नियमित अभ्यास से शरीर की अनावश्यक चर्बी घटती है। हाजमा ठीक रहता है। भविष्य में कफ से संबंधित रोग व साँस के रोग नहीं होते। प्राय: दिन भर सक्रियता बनी रहती है। रात को नींद भी अच्छी आती है। अस्थमा(दमा) का रोग जड़ से नष्ट होते हैं I
== सावधानियाँ ==
* हृदय रोगों, हाई ब्लड प्रेशर और पेट में गैस आदि शिकायतों में यह क्रिया धीरे धीरे करना चाहिये (60 बार एक मिनट में ) है।
* धूल-धुआं-दुर्गन्ध, बन्द व गर्म वातावरण में यह क्रिया न करें।
* मासिक चक्र के समय और गर्भावस्था के दौरान इसे न करें।
* बुखार, दस्त, अत्यधिक कमजोरी की स्थिति में इसे न करें।
* कब्ज़ की स्थिति में यह क्रिया न करें। गुनगुने पानी में नींबू डालकर पेट साफ करें और फिर इसके बाद ही इसे करें।
* बाहर की ओर निकले हुए पेट को शीघ्र घटाने के चक्कर में अनेक लोग दिन में कई बार इस क्रिया को करते हैं, जो हानिप्रद है।
* खाना खाने के बाद 4घंटे तक कपाल भाति क्रिया न करें।
[[श्रेणी:योग]]
[[श्रेणी:प्राणायाम]]
{{आधार}}
qjz11xa1mlp67e4jyrabypvlnhu99xe
6544262
6544261
2026-04-26T15:15:59Z
~2026-25459-97
921953
6544262
wikitext
text/x-wiki
'''कपालभाति''' योग में षट्कर्म (हठ योग) की एक विधि (क्रिया) है। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में '''कपाल''' का अर्थ होता है माथा या ललाट और भाति का अर्थ है तेज। इस क्रिया की नियमित अभ्यास करने से मुख पर आंतरिक प्रभा (चमक) से उत्पन्न तेज रहता है। कपाल भाति बहुत ऊर्जावान उच्च उदर श्वास व्यायाम है।
कपाल अर्थात मस्तिष्क और भाति यानी स्वच्छता। अर्थात 'कपाल भाति' वह क्रिया है जिससे मस्तिष्क स्वच्छ होता है और इस स्थिति में मस्तिष्क की कार्यप्रणाली सुचारु रूप से संचालित होती है। वैसे इस क्रिया के अन्य लाभ भी है। लीवर किडनी गैस आदि के लिए बहुत लाभ कारी है Ido it on an empty stomach only, It is not a Pranayama, this is a shuddhi kriya .
== विधि ==
कपाल भाति करने के लिए रीढ़ को सीधा रखते हुए किसी भी ध्यानात्मक आसन, सुखासन या फिर कुर्सी पर बैठें। इसके बाद तेजी से नाक के दोनों छिद्रों से साँस को यथासंभव बाहर फेंकें। साथ ही पेट को भी यथासंभव अंदर की ओर संकुचित करें। तत्पश्चात तुरन्त नाक के दोनों छिद्रों से साँस को अंदर खीचतें हैं और पेट को यथासम्भव बाहर आने देते है। इस क्रिया को शक्ति व आवश्यकतानुसार 50 बार से धीरे-धीरे बढ़ाते हुए 500 बार तक कर सकते हैे, किन्तु एक क्रम में 50 बार से अधिक न करें। क्रम धीरे-धीरे बढ़ाएं।
कम से कम ५ मिनट एवं अधिकतम ३० मिनट।
== लाभ ==
इस क्रिया के नियमित अभ्यास से शरीर की अनावश्यक चर्बी घटती है। हाजमा ठीक रहता है। भविष्य में कफ से संबंधित रोग व साँस के रोग नहीं होते। प्राय: दिन भर सक्रियता बनी रहती है। रात को नींद भी अच्छी आती है। अस्थमा(दमा) का रोग जड़ से नष्ट होते हैं I
== सावधानियाँ ==
* हृदय रोगों, हाई ब्लड प्रेशर और पेट में गैस आदि शिकायतों में यह क्रिया धीरे धीरे करना चाहिये (60 बार एक मिनट में ) है।
* धूल-धुआं-दुर्गन्ध, बन्द व गर्म वातावरण में यह क्रिया न करें।
* मासिक चक्र के समय और गर्भावस्था के दौरान इसे न करें।
* बुखार, दस्त, अत्यधिक कमजोरी की स्थिति में इसे न करें।
* कब्ज़ की स्थिति में यह क्रिया न करें। गुनगुने पानी में नींबू डालकर पेट साफ करें और फिर इसके बाद ही इसे करें।
* बाहर की ओर निकले हुए पेट को शीघ्र घटाने के चक्कर में अनेक लोग दिन में कई बार इस क्रिया को करते हैं, जो हानिप्रद है।
* खाना खाने के बाद 4घंटे तक कपाल भाति क्रिया न करें।
[[श्रेणी:योग]]
[[श्रेणी:प्राणायाम]]
{{आधार}}
thaf27yps717tebyo9f7kv05t59j0l2
6544267
6544262
2026-04-26T16:22:08Z
AMAN KUMAR
911487
[[विशेष:योगदान/TypeInfo|TypeInfo]] ([[सदस्य वार्ता:TypeInfo|वार्ता]]) के अवतरण 6533433 पर पुनर्स्थापित : पूर्ववत किया
6544267
wikitext
text/x-wiki
'''कपालभाति''' योग में षट्कर्म (हठ योग) की एक विधि (क्रिया) है। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में '''कपाल''' का अर्थ होता है माथा या ललाट और भाति का अर्थ है तेज। इस प्राणायाम का नियमित अभ्यास करने से मुख पर आंतरिक प्रभा (चमक) से उत्पन्न तेज रहता है। कपाल भाति बहुत ऊर्जावान उच्च उदर श्वास व्यायाम है।
कपाल अर्थात मस्तिष्क और भाति यानी स्वच्छता। अर्थात 'कपाल भाति' वह प्राणायाम है जिससे मस्तिष्क स्वच्छ होता है और इस स्थिति में मस्तिष्क की कार्यप्रणाली सुचारु रूप से संचालित होती है। वैसे इस प्राणायाम के अन्य लाभ भी है। लीवर किडनी गैस आदि के लिए बहुत लाभ कारी है Ido it on an empty stomach only.
== विधि ==
कपाल भाति प्राणायाम करने के लिए रीढ़ को सीधा रखते हुए किसी भी ध्यानात्मक आसन, सुखासन या फिर कुर्सी पर बैठें। इसके बाद तेजी से नाक के दोनों छिद्रों से साँस को यथासंभव बाहर फेंकें। साथ ही पेट को भी यथासंभव अंदर की ओर संकुचित करें। तत्पश्चात तुरन्त नाक के दोनों छिद्रों से साँस को अंदर खीचतें हैं और पेट को यथासम्भव बाहर आने देते है। इस क्रिया को शक्ति व आवश्यकतानुसार 50 बार से धीरे-धीरे बढ़ाते हुए 500 बार तक कर सकते हैे, किन्तु एक क्रम में 50 बार से अधिक न करें। क्रम धीरे-धीरे बढ़ाएं।
कम से कम ५ मिनट एवं अधिकतम ३० मिनट।
== लाभ ==
इस प्राणायाम के नियमित अभ्यास से शरीर की अनावश्यक चर्बी घटती है। हाजमा ठीक रहता है। भविष्य में कफ से संबंधित रोग व साँस के रोग नहीं होते। प्राय: दिन भर सक्रियता बनी रहती है। रात को नींद भी अच्छी आती है। अस्थमा(दमा) का रोग जड़ से नष्ट होते हैं I
== सावधानियाँ ==
* हृदय रोगों, हाई ब्लड प्रेशर और पेट में गैस आदि शिकायतों में यह प्राणायाम धीरे धीरे करना चाहिये (60 बार एक मिनट में ) है।
* धूल-धुआं-दुर्गन्ध, बन्द व गर्म वातावरण में यह प्राणायाम न करें।
* मासिक चक्र के समय और गर्भावस्था के दौरान इसे न करें।
* बुखार, दस्त, अत्यधिक कमजोरी की स्थिति में इसे न करें।
* कब्ज़ की स्थिति में यह प्राणायाम न करें। गुनगुने पानी में नींबू डालकर पेट साफ करें और फिर इसके बाद ही इसे करें।
* बाहर की ओर निकले हुए पेट को शीघ्र घटाने के चक्कर में अनेक लोग दिन में कई बार इस प्राणायाम को करते हैं, जो हानिप्रद है।
* खाना खाने के बाद 4घंटे तक कपाल भाति प्राणायाम न करें।
[[श्रेणी:योग]]
[[श्रेणी:प्राणायाम]]
{{आधार}}
okelzz4cucxf1510lu68bvess9kdk34
6544268
6544267
2026-04-26T16:23:28Z
AMAN KUMAR
911487
अन्य भाषा
6544268
wikitext
text/x-wiki
'''कपालभाति''' योग में षट्कर्म (हठ योग) की एक विधि (क्रिया) है। [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] में '''कपाल''' का अर्थ होता है माथा या ललाट और भाति का अर्थ है तेज। इस प्राणायाम का नियमित अभ्यास करने से मुख पर आंतरिक प्रभा (चमक) से उत्पन्न तेज रहता है। कपाल भाति बहुत ऊर्जावान उच्च उदर श्वास व्यायाम है।
कपाल अर्थात मस्तिष्क और भाति यानी स्वच्छता। अर्थात 'कपाल भाति' वह प्राणायाम है जिससे मस्तिष्क स्वच्छ होता है और इस स्थिति में मस्तिष्क की कार्यप्रणाली सुचारु रूप से संचालित होती है। वैसे इस प्राणायाम के अन्य लाभ भी है। लीवर किडनी गैस आदि के लिए बहुत लाभ कारी है मैं इसे केवल खाली पेट ही करता हूँ।
== विधि ==
कपाल भाति प्राणायाम करने के लिए रीढ़ को सीधा रखते हुए किसी भी ध्यानात्मक आसन, सुखासन या फिर कुर्सी पर बैठें। इसके बाद तेजी से नाक के दोनों छिद्रों से साँस को यथासंभव बाहर फेंकें। साथ ही पेट को भी यथासंभव अंदर की ओर संकुचित करें। तत्पश्चात तुरन्त नाक के दोनों छिद्रों से साँस को अंदर खीचतें हैं और पेट को यथासम्भव बाहर आने देते है। इस क्रिया को शक्ति व आवश्यकतानुसार 50 बार से धीरे-धीरे बढ़ाते हुए 500 बार तक कर सकते हैे, किन्तु एक क्रम में 50 बार से अधिक न करें। क्रम धीरे-धीरे बढ़ाएं।
कम से कम ५ मिनट एवं अधिकतम ३० मिनट।
== लाभ ==
इस प्राणायाम के नियमित अभ्यास से शरीर की अनावश्यक चर्बी घटती है। हाजमा ठीक रहता है। भविष्य में कफ से संबंधित रोग व साँस के रोग नहीं होते। प्राय: दिन भर सक्रियता बनी रहती है। रात को नींद भी अच्छी आती है। अस्थमा(दमा) का रोग जड़ से नष्ट होते हैं I
== सावधानियाँ ==
* हृदय रोगों, हाई ब्लड प्रेशर और पेट में गैस आदि शिकायतों में यह प्राणायाम धीरे धीरे करना चाहिये (60 बार एक मिनट में ) है।
* धूल-धुआं-दुर्गन्ध, बन्द व गर्म वातावरण में यह प्राणायाम न करें।
* मासिक चक्र के समय और गर्भावस्था के दौरान इसे न करें।
* बुखार, दस्त, अत्यधिक कमजोरी की स्थिति में इसे न करें।
* कब्ज़ की स्थिति में यह प्राणायाम न करें। गुनगुने पानी में नींबू डालकर पेट साफ करें और फिर इसके बाद ही इसे करें।
* बाहर की ओर निकले हुए पेट को शीघ्र घटाने के चक्कर में अनेक लोग दिन में कई बार इस प्राणायाम को करते हैं, जो हानिप्रद है।
* खाना खाने के बाद 4घंटे तक कपाल भाति प्राणायाम न करें।
[[श्रेणी:योग]]
[[श्रेणी:प्राणायाम]]
{{आधार}}
h9pxtbdxwr60bwzixfpuvfymkta0935
कटनी
0
73118
6544287
6230550
2026-04-26T18:19:32Z
Suyash.dwivedi
164531
सन्दर्भ जोड़े
6544287
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
|name = कटनी मुड़वारा
|other_name = Katni Murwara
|image = Katni Junction.JPG
|image_caption = कटनी जंक्शन
|pushpin_label = कटनी
|pushpin_map = India Madhya Pradesh
|coordinates = {{coord|23.830|80.391|display=inline, title}}
|pushpin_map_caption = मध्य प्रदेश में स्थिति
|subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}}
|subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[मध्य प्रदेश]]
|subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[कटनी ज़िला]]
|population_total = 221883
|population_as_of = 2011
|demographics_type1 = भाषा
|demographics1_title1= प्रचलित
|demographics1_info1= [[हिन्दी]]
|timezone1 = [[भारतीय मानक समय]] |utc_offset1 = +5:30
}}
'''कटनी''' (Katni) या '''मुड़वारा''' (Murwara)<ref name="m891">{{cite web | title=इतिहास | website=जिला प्रशासन कटनी | date=20 March 2018 | url=https://katni.nic.in/%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8/ | language=hi | ref={{sfnref|जिला प्रशासन कटनी|2018}} | access-date=26 April 2026}}</div></ref> [[भारत]] के [[मध्य प्रदेश]] राज्य के [[कटनी ज़िले]] में स्थित एक नगर है। यह ज़िले का मुख्यालय भी है और [[कटनी नदी]] के किनारे बसा हुआ है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ Inde du Nord: Madhya Pradesh et Chhattisgarh] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190703183559/https://books.google.com/books?id=X6XNCwAAQBAJ|date=3 जुलाई 2019}}," Lonely Planet, 2016, ISBN 9782816159172</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=u6VB9_CrsfoC Tourism in the Economy of Madhya Pradesh]," Rajiv Dube, Daya Publishing House, 1987, ISBN 9788170350293</ref>
कटनी तीन अलग-अलग सांस्कृतिक राज्यों की संस्कृति का समूह है। महाकौशल, बुन्देलखण्ड और बाघेलखण्ड। तीन अलग-अलग कहानियां हैं जो बताती हैं कि कटनी को मुड़वारा क्यों कहा जाता है।
कटनी जंक्शन पर वैगन यार्ड से आधा गोलाकार मोड (मोड़) है। इसलिए लोग इसे "मुड़वारा" कहते हैं।
एक और कहानी यह है कि मोदवार नाम का एक गाँव था जिसे मिट्टी (सिर) काटने के लिए बहादुरी का इनाम दिया जाता था। ऐसी ही एक कहानी ब्रिटिश सरकार के बारे में है जो लोगों को अपराध करने से डराने के लिए बग्गियों और लुटेरों के सिर काट देती थी और उन्हें चौराहों पर लटका देती थी।<ref>{{Cite web|url=https://katni.nic.in/en/history/|title=History}}</ref>
== विवरण ==
'चूना पत्थर का शहर' के नाम से लोकप्रिय उत्तरी मध्य प्रदेश का "कटनी" 4950 वर्ग किलोमीटर के क्षेत्रफल में फैला हुआ है। यह कटनी ज़िले का मुख्यालय है। विजयराघवगढ़, ढीमरखेड़ा, बहोरीबंद, मुड़वारा और करोन्दी यहां के लोकप्रिय पर्यटन स्थल हैं। मुडवारा, कटनी, छोटी महानदी और उमदर यहां से बहने वाली प्रमुख नदियां हैं। कटनी का स्लीमनाबाद गांव संगमरमर के पत्थरों के लिए प्रसिद्ध है।
कटनी नगर का नामकरण [[कटनी नदी]] के नाम पर हुआ है। इस नदी पर नगर पश्चिम में 2किमी दूर कटाए घाट है। वास्तव में यह 'कटाव घाट' है, उस कटाव पहाड़ी का जो [[बहोरीबंद]] में है। घाट का आशय चढ़ाव है। डॉ॰ [[शिवप्रसाद सिंह]] के उपन्यास 'नीला चाँद' में इस कटाव घाट के रास्ते से होकर युद्ध के लिए जाने की सलाह [[काशी का इतिहास#आधुनिक काशी राज्य|काशी नरेश]] को दी जाती है। 'मध्यप्रदेश की बारडोली ' कटनी - यह गौरवशाली उपाधि इसलिए मिली कि नगर एवं पचासों गाँव गँवइयों के लोगोँ ने देश की आज़ादी की लड़ाई में बापू का साथ दिया था। प्रदेश में सबसे बढ़कर संख्या बल जेल जाने वालोँ का यहाँ के लोगों का था। माता [[कस्तूरबा गांधी|कस्तूरबा]] से मुलाकात करने यहाँ के रेल्वे प्लेटफार्म पर उनके बड़े पुत्र यहाँ आए थे। साहित्य में उल्लेखनीय है [[विजयराघवगढ़]] रियासत के [[जगमोहन सिंह|ठाकुर जगमोहन सिंह]] के काव्य-उपन्यास 'श्यामा स्वप्न' की भारतेंदुकालीन परंपरा। आगे गाँधीवादी कवि [[राममनोहर बृजपुरिया]] सम्राट के बाद कथा कविता के क्षेत्र में महत्वपूर्ण लेखक कटनी में हुए। कहानी उपन्यास एवँ व्यंग्य लेखन में सर्वाधिक उल्लेखनीय हैँ - सुबोधकुमार श्रीवास्तव, देवेन्द्र कुमार पाठक। कविता की गीत नवगीत लेखन परंपरा को समृद्ध करने वाले सुरेंद्र पाठक, राम सेंगर, राजा अवस्थी आदि के अलावा ओम रायजादा, अनिल खंपरिया ग़ज़ल गीत के सशक्त हस्ताक्षर हैँ। मंचके कवियोँ की परंपरा भी यहाँ खूब समृद्ध है। 'किरण' यहाँ पर कला संगीत का सक्रिय मंच है। बघेली, बुँदेली और गोंडी बोलियों की त्रिधारा कटनी को बोलियों का प्रयाग बनाती है। किन्नर प्रत्याशी कमला जान ने नगर महापौर बनकर पूरे देश में कटनी की धूम मचा दी थी। करमा, राई, फाग, भगत आदि लोकनृत्य लोकगीत यहाँ नाचे गाए जाते हैं।
यहाँ कमला जान किन्नर महापौर रही हैं, जो भारत की पहली किन्नर महापौर थीं। बल्थारी की पान-काफी प्रसिद्ध है (अबुल फजल की पुस्तक आईने-ए-अकबरी मे उल्लेख है)।
=== झिंझरी ===
कटनी जिले के जबलपुर रोड पर कटनी से 3 किलोमीटर दूर झिंझरी शैलाश्रय है। यहां चूना पत्थर की 14 विशाल मेंढकाकार चट्टानें देखी जा सकती है। इन प्रागैतिहासिक कालीन चट्टानों में तत्कालीन मानव के औजारों, हथियारोँ, पशु पक्षी, मानवाकृतियाँ, पेड़ और पत्तों आदि के शैलचित्रोँ को देखा जा सकता है। ये शैलचित्र 10000 ईसा पूर्व से 4000 ईसा पूर्व के माने जाते हैं। सरकारी संरक्षण के बावज़ूद अब ये समाप्तप्राय हैँ।
=== रूपनाथ ===
यह तीर्थस्थल बहोरीबंद से 3 किलोमीटर दूर है। भगवान शिव की पंचलिंग की आकर्षक प्रतिमा यहीं स्थापित है। यह एक-दूसर के ऊपर बने तीन कुंड देखे जा सकते हैं। सबसे निचले कुंड को सीताकुंड, बीच के कुंड को लक्ष्मण कुंड और सबसे ऊपर वाले कुंड को राम कुंड के नाम से जाना जाता है।
=== विजयराघवगढ़ ===
यह ऐतिहासिक स्थल कटनी से लगभग 30 किलोमीटर दूर है। यह शहर बहुत ही खूबसूरत है।राजा प्रयागदास के काल में यह एक विशाल और लोकप्रिय नगर था। विजयराघवगढ़ किला यहां का मुख्य आकर्षण है। भगवान विजयराघव को समर्पित एक मंदिर भी यहां देखा जा सकता है। मात्र डेढ़ किलोमीटर की दूरी पर विजयराघवगढ़-बरही सड़क मार्ग पर पूर्व में कटनी की जीवनरेखा ' छोटी महानदी ' बहती है। जिसके किनारे पर एक छोटा सा पार्क है। यहाँ देवी शारदा का मंदिर है। जिसका महत्व मैहर की देवी शारदा के समान माना जाता है। रियासत के किशोर राजा सरयू प्रताप सिंह ने अंग्रेजी हुकूमत के खिलाफ़ विद्रोह कर दिया था। प्रमुख सहायक सरदार बहादुर ख़ान को लेकर मुड़वारा कटनी में अंग्रेजोँ से मुक़ाबला किया। किशोर राजा को सुरक्षित कर बहादुरखान ने अपने प्राणोँ का बलिदान कर वफ़ादारी की मिसाल कायम की . आज भी कटनी में महिला महाविद्यालय के बाजू में शहीद की मज़ार है। यह युद्ध प्रथम स्वतंत्रता संग्राम की अवधि में हुआ। मूड़ वारे यानी सिर काटे थे अंग्रेजोँ ने यहाँ भारतीयोँ के इसलिए कटनी का पश्चिमी दक्षिणी भाग ' मुड़वारा' के नाम से राजस्व अभिलेखोँ में लिखा जाने लगा था। ठाकुर जगमोहनसिंह इसी राजपरिवार के कवि थे। इनका लिखा काव्य उपन्यास ' श्यामा स्वप्न ' भारतेंदुकालीन महत्वपूर्ण काव्यकृति है।
विजयराघवगढ़ का किला आज अपने अवशेष रूप में भी अपने गौरवशाली अतीत की शौर्य गाथा सुनाता पुरातत्व विभाग के संरक्षण में है।
=== बिलहेरी ===
{{मुख्य|पुष्पावति बिल्हेरी}}
बिलहेरी कटनी से करीब 14 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। प्राचीन काल में पशुपति नगरी के नाम से विख्यात इस नगर में अनेक प्राचीन मूर्तियां देखी जा सकती हैं। यहां से प्राप्त अनेक ऐतिहासिक और प्राचीन वस्तुओं को नागपुर संग्रहालय में रखा गया है।यह संत तारण की जन्म भूमि है।यहाँ आकृषित मंदिर है।
=== बहोरीबंद ===
{{मुख्य|बहोरीबंद}}
[[बहोरीबंद]] गांव के आसपास अनेक ऐतिहासिक स्मारकों को देखा जा सकता है। जैन तीर्थंकर भगवान शांतिनाथ की 12 फीट ऊंची प्रतिमा, भगवान विष्णु और सूर्य की प्रतिमाएं यहां का मुख्य आकर्षण हैं। यहां एक कुंड के निकट स्थित एक पत्थर में भगवान विष्णु के दस अवतारों को प्रदर्शित किया गया है। यहां स्टोन पार्क की स्थापना के बाद इस गांव का महत्व और बढ़ गया है।
=== तिगवा ===
कटनी जिले का यह छोटा-सा गांव प्रारंभ में झांझनगढ़ के नाम से जाना जाता था। सपाट छत वाला 1500 साल पुराना मंदिर यहां देखा जा सकता है। तिगवा में 30 से भी अधिक मंदिरों को अवशेष हैं। इस गांव के चारों तरफ अनेक मूर्तियां देखी जा सकती हैं। भगवान नरसिंह और पार्श्वनाथ की प्रतिमा काफी लोकप्रिय है यहां सबसे ज्यादा प्रसिद्ध शारदा माता का मंदिर है
यहां से थोड़ा आगे जाएंगे अब तो आपको बरही और डिहुँटा के बीच भगवान शंकर अपने आप प्रकट होते हुए मिलेंगे यह धाम जलहरी धाम कहा जाता है यहां अपने आप भगवान शंकर प्रगट होते हैं
== चरगवान ==
कटनी से 28 किलोमीटर दूर और चरगवान बस्ती से 2 किलोमीटर दूर एक ऐतहासिक मंदिर स्थित है, जो कि काली माता का मंदिर है। यहां एक विशाल पत्थर है, जिसकी ऊंचाई 30 फुट (जो कि एक नीम के पेड़ के बराबर है) है। और इस पत्थर के नीचे ही काली माता विराजमान है। और चरगवान में 2 किलोमीटर दूर शंकर जी का मंदिर स्थित है। जहां पर एक विशालकाय बरगद का पेड़ है। जिसकी शाखाएं 150 मीटर तक फैली हुई है।
== आवागमन ==
;वायु मार्ग
[[जबलपुर विमानक्षेत्र]], कटनी का नजदीकी एयरपोर्ट है। यह एयरपोर्ट भारत के अनेक शहरों से वायुमार्ग द्वारा जुड़ा है। जबलपुर यहां से करीब 100 किलोमीटर की दूरी पर है।
;रेल मार्ग
कटनी शहर में ४ स्टेशन हैं,मुख्य कटनी जंक्शन रेलवे स्टेशन मध्य भारत का प्रमुख रेलवे स्टेशन है। देश के अनेक हिस्सों से यहां के लिए नियमित ट्रेनें चलती हैं। अन्य स्टेशन में मुड़वारा स्टेशन,कटनी साउथ और न्यू कटनी जंक्शन हैं।
;सड़क मार्ग
[[राष्ट्रीय राजमार्ग 30 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 30]] और [[राष्ट्रीय राजमार्ग 43 (भारत)|राष्ट्रीय राजमार्ग 43]] कटनी को राज्य और पड़ोसी राज्यों के अनेक शहरों से जोड़ते है। मध्य प्रदेश, उत्तर प्रदेश के अनेक शहरों से यहां के लिए राज्य परिवहन निगम की नियमित बसों की व्यवस्था है।
== जनसंख्या ==
2011 में, कटनी की जनसंख्या 1,292,042 थी, जिसमें पुरुष और महिलाएँ क्रमशः 662,013 और 630,029 थीं। 2001 की जनगणना में, कटनी की जनसंख्या 1,064,167 थी, जिसमें पुरुष 548,368 थे और शेष 515,799 महिलाएँ थीं। <ref>{{Cite web|url=https://www.census2011.co.in/census/district/317-katni.html|title=Katni District - Population 2011-2024}}</ref>
== इन्हें भी देखें ==
* [[कटनी ज़िला]]
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://web.archive.org/web/20190810100058/https://katni.nic.in/ कटनी सरकारी जालस्थल]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
{{मध्य प्रदेश के जिले}}
[[श्रेणी:कटनी ज़िला]]
[[श्रेणी:मध्य प्रदेश के शहर]]
[[श्रेणी:कटनी ज़िले के नगर]]
[[श्रेणी:कटनी|*]]
mpnbg4q37kounkfpzq9o0ri38ycft71
ग्रेटर कश्मीर
0
73929
6544242
5905483
2026-04-26T13:37:24Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544242
wikitext
text/x-wiki
{{More citations needed|date=May 2022}}
{{Infobox newspaper
| image =
| image_size =
| name = ग्रेटर कश्मीर
| logo =
| motto =
| type = [[समाचारपत्र|दैनिक समाचारपत्र]]
| format = प्रिन्ट
| chiefeditor = फ़याज़ अहमद कालू
| foundation = 1987
| founder =
| publisher = जीके कम्युनिकेशंस प्राइवेट लिमिटेड
| website = {{URL|greaterkashmir.com}}
| owners = जीके कम्युनिकेशंस प्राइवेट लिमिटेड
| political = स्वतंत्र
| language = [[अंग्रेजी]]
| headquarters = [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]]
| publishing_country = भारत
| circulation = 1,000,000+ प्रति दिन (लगभग)
| sister newspapers = ''नवा-ए-झेलम'',''कश्मीर उज़मा''
| oclc = 143593517
}}
'''ग्रेटर कश्मीर''' एक [[अंग्रेजी]] [[समाचारपत्र|दैनिक समाचार पत्र]] है, जो [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]] से मुद्रित और प्रकाशित होती है।<ref>{{cite web|title=Greater Kashmir Epaper|url=http://www.epapers-hub.com/india/greaterkashmir.html|publisher=www.epapers-hub.com|access-date=19 July 2013|archive-date=29 जून 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130629063405/http://epapers-hub.com/india/greaterkashmir.html|url-status=dead}}</ref> इस समाचार पत्र ने सन 1987 में एक साप्ताहिक समाचार पत्र के रूप में अपना संस्करण शुरू किया और बाद में 1989 में अपना पहला दैनिक प्रकाशन शुरू किया।<ref>{{Cite journal|last=Showkat|first=Nayeem|date=September 2017|title=Kashmir in Media: An Overview|url=https://www.researchgate.net/publication/321061524_Kashmir_in_Media_An_Overview|journal=International Journal of Advanced Research and Development|volume=2|pages=741–750}}</ref>
यह अखबार [[जम्मू और कश्मीर]] में प्रसार का सबसे बड़ा आधार है और यह राज्य में सबसे अधिक पढ़ा जाने वाला अंग्रेजी दैनिक समाचार पत्र है।<ref name="Mir 2019">{{cite web | last=मीर | first=हिलाल | title=As fear of war grips Kashmir, its largest English daily will no longer get state ads | website=Scroll.in | date=3 मार्च 2019 | url=https://scroll.in/article/915112/kashmirs-largest-english-daily-will-no-longer-get-state-ads-is-this-linked-to-jamaat-e-islami-ban | access-date=30 March 2020}}</ref> ग्रेटर कश्मीर ग्रुप (जीके कम्युनिकेशंस प्राइवेट लिमिटेड) [[उर्दू भाषा]] में अपनी सहयोगी परियोजनाओं को भी प्रकाशित करता है, जिसमे ''नवा-ए-झेलम''<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/home-ministry-cracks-whip-on-kashmir-media-over-anti-india-news-143081-2011-10-11|title=Home ministry cracks whip on Kashmiri newspapers over 'anti-India' news|last=पांडे|first=मनीष|date=11 अक्टूबर 2011|website=[[इण्डिया टुडे]]|access-date=2019-01-06}}</ref> और ''कश्मीर उज़मा'' शामिल है। यह ''कश्मीर इंक'' नाम से एक अंग्रेजी भाषा की साप्ताहिक पत्रिका भी निकलता हैं।<ref name="Saha 2017">{{cite web | last=साह| first=अभिषेक | title=Burhan effect: Facebook blocks page of Kashmir magazine, deletes cover of issue | website=[[हिंदुस्तान टाइम्स]]| date=9 जुलाई 2017 | url=https://www.hindustantimes.com/india-news/burhan-effect-facebook-blocks-page-of-kashmir-magazine-deletes-cover-of-issue/story-FWxU7PnATmZc52jClkkl0O.html | access-date=30 मार्च 2020}}</ref><ref>{{cite web | title=J&K Govt 'Informally' Stops Ads To Leading Urdu Daily In Kashmir | website=[[आउटलुक (जालस्थल)]] | date=4 अप्रैल 2019 | url=https://www.outlookindia.com/website/story/india-news-after-two-prominent-english-newspapers-jk-govt-now-informally-stops-ads-to-leading-urdu-daily/328097 | access-date=30 March 2020}}</ref>
2018 तक [[श्रीनगर, जम्मू और कश्मीर|श्रीनगर]] और [[जम्मू (शहर)|जम्मू]] में ग्रेटर कश्मीर 3 रुपये की कीमत पर बिकता था। बाद मे इसका मूल्य 5 प्रति कर दिया गया। इसके प्रधान संपादक फ़याज़ अहमद कालू हैं।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
{{भारत मे प्रकाशित होने वाले अंग्रेजी भाषा के समाचार पत्र}}
aevz5i0i7voygze97x9lm0it778mtyc
राष्ट्रीय उद्यान
0
99310
6544250
6543925
2026-04-26T14:26:36Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
6544250
wikitext
text/x-wiki
[[File:Parque Nacional Los cardones.jpg|thumb|upright|upright=1.25|[[अर्जेण्टीना|आर्जेन्टीना]] के साल्ता प्रान्त में लोस कार्दोनेस राष्ट्रीय उद्यान]]
[[File:Bogdkhan Uul Strictly Protected Area, Mongolia (149199747).jpg|thumb|[[मंगोलिया]] में स्थित बोग्ड खान उउल राष्ट्रीय उद्यान उन सबसे पुराने संरक्षित क्षेत्रों में से एक है जिन्हें अब राष्ट्रीय उद्यान कहा जाता है।]]
[[File:Stambecchi nel Parco Nazionale del Gran Paradiso.jpg|thumb|राष्ट्रीय उद्यान अक्सर संरक्षित प्रजातियों को फलने-फूलने का अवसर प्रदान करते हैं। चित्र में इटली के पीडमोंट में स्थित ग्रैन पैराडिसो राष्ट्रीय उद्यान में अल्पाइन आइबेक्स ( कैप्रा आइबेक्स ) दिखाए गए हैं । 1922 में इस क्षेत्र को राष्ट्रीय उद्यान घोषित किए जाने के बाद से आइबेक्स की आबादी में दस गुना वृद्धि हुई है।]]
'''राष्ट्रीय उद्यान''' (national park) वह [[प्राकृतिक उद्यान|संरक्षित प्राकृतिक क्षेत्र]] होता है, जिसे उसके विशिष्ट प्राकृतिक, [[ऐतिहासिक स्थलों का राष्ट्रीय पंजीकरण|ऐतिहासिक]] या सांस्कृतिक महत्व के कारण विशेष संरक्षण प्रदान किया जाता है। यह क्षेत्र प्राकृतिक, अर्ध-प्राकृतिक अथवा आंशिक रूप से विकसित भूमि का स्वरूप धारण कर सकता है, परंतु इसका मूल उद्देश्य उसकी मौलिक [[पारिस्थितिकी]], [[जैव विविधता]] और [[सांस्कृतिक विरासत]] को सुरक्षित रखना होता है। प्रायः ऐसे उद्यानों का स्वामित्व और संरक्षण सरकार के अधीन होता है, ताकि उनका दीर्घकालिक संरक्षण सुनिश्चित किया जा सके।
यद्यपि विभिन्न देशों में राष्ट्रीय उद्यान घोषित करने के मानदंड भिन्न-भिन्न हो सकते हैं, फिर भी इन सबके पीछे एक समान भावना कार्य करती है—प्रकृति की अनुपम धरोहर को भावी पीढ़ियों के लिए सुरक्षित रखना<ref name=":0" /><ref>यूरोपार्क फेडरेशन (संपादक) 2009, Living Parks, 100 Years of National Parks in Europe, Oekom Verlag, München</ref> और उसे राष्ट्रीय गौरव के प्रतीक के रूप में स्थापित करना। यही कारण है कि विश्व भर में राष्ट्रीय उद्यान केवल [[पर्यावरण संरक्षण]] के केंद्र ही नहीं, बल्कि मानव और प्रकृति के संतुलित सह-अस्तित्व के सजीव उदाहरण भी हैं।
सामान्यतः राष्ट्रीय उद्यान जनता के लिए खुले होते हैं, ताकि लोग प्रकृति के निकट आ सकें, उसका अनुभव कर सकें<ref name="Gissibl, B. 2012">गिस्सिबल, बी., एस. होहलर और पी. कुप्पर, 2012, ''Civilizing Nature, National Parks in Global Historical Perspective'', बर्गहान, ऑक्सफोर्ड</ref> और उसके महत्व को समझ सकें। अधिकांश देशों में इन उद्यानों का विकास, स्वामित्व और प्रबंधन राष्ट्रीय सरकारों द्वारा किया जाता है। हालांकि, संघीय या विकेन्द्रीकृत शासन व्यवस्था वाले कुछ देशों में यह दायित्व क्षेत्रीय या स्थानीय प्रशासनिक संस्थाओं को भी सौंपा जा सकता है, जो अपने-अपने स्तर पर इन अमूल्य प्राकृतिक क्षेत्रों की देखरेख और संरक्षण सुनिश्चित करते हैं।
संयुक्त राज्य अमेरिका ने वर्ष 1872 में [[यलोस्टोन नेशनल पार्क|येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान]] की स्थापना की, जिसे “जनता के लाभ और आनंद के लिए पहला सार्वजनिक उद्यान अथवा मनोरंजन स्थल” के रूप में परिकल्पित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=amrvl&fileName=vl002//amrvlvl002.db&recNum=1&itemLink=r?ammem/consrvbib:@field(NUMBER+@band(amrvl+vl002))&linkText=0|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114358/https://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=amrvl&fileName=vl002%2F%2Famrvlvl002.db&recNum=1&itemLink=r%3Fammem%2Fconsrvbib%3A%40field%28NUMBER%2B%40band%28amrvl%2Bvl002%29%29&linkText=0|title=Evolution of the Conservation Movement, 1850-1920|archive-date=23 January 2017|website=अमेरिकन मेमोरी - लाइब्रेरी ऑफ कांग्रेस }}</ref> यद्यपि उस समय इसे औपचारिक रूप से “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा नहीं दी गई थी,<ref>[https://archive.org/stream/annualreports18721880#page/n7/mode/2up Report of the Superintendent of Yellowstone National Park for the Year 1872] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403152134/https://archive.org/stream/annualreports18721880 |date=3 अप्रैल 2016 }}, 43rd Congress, 3rd Session, ex. doc. 35, quoting Department of Interior letter of 10 May 1872, "The reservation so set apart is to be known as the "Yellowstone National Park"."</ref> फिर भी व्यवहार में इसे व्यापक रूप से विश्व का प्रथम और सबसे प्राचीन राष्ट्रीय उद्यान माना जाता है।<ref>{{cite web |title=Yellowstone National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/28 |publisher=[[यूनेस्को]] |access-date=18 जुलाई 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603014000/https://whc.unesco.org/en/list/28/ |archive-date=3 जून 2023}}</ref> इस पहल ने प्राकृतिक धरोहरों के संरक्षण की वैश्विक अवधारणा को एक नई दिशा प्रदान की और आने वाले समय में अनेक देशों को इसी प्रकार के [[संरक्षित क्षेत्र|संरक्षित क्षेत्रों]] की स्थापना के लिए प्रेरित किया।
हालांकि, यदि इतिहास की गहराइयों में देखा जाए, तो कुछ अन्य क्षेत्र इससे भी पूर्व संरक्षण के अंतर्गत आ चुके थे। उदाहरणस्वरूप, [[मेन रिज, टोबेगो|टोबैगो मेन रिज फॉरेस्ट रिजर्व]], जिसकी स्थापना 1776 में हुई थी,<ref>{{cite web | date=17 अगस्त 2011 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5646/ | title=Tobago Main Ridge Forest Reserve | publisher=[[यूनेस्को]] | access-date=13 अगस्त 2018 | archive-date=15 अगस्त 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180815051851/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5646/ | url-status=live }}</ref> तथा [[बोगद खान पर्वत]] के आसपास का क्षेत्र, जिसे 1778 में संरक्षित किया गया, ऐसे आरंभिक उदाहरण हैं जहाँ प्राकृतिक परिवेश को विधिक रूप से सुरक्षित रखने का प्रयास किया गया। इन क्षेत्रों में कृषि गतिविधियों पर प्रतिबंध लगाकर पर्यावरणीय संतुलन और प्राकृतिक संसाधनों की रक्षा सुनिश्चित की गई, जिससे इन्हें विश्व के सबसे पुराने विधिक रूप से संरक्षित क्षेत्रों में स्थान प्राप्त हुआ।<ref>{{cite web | author=हार्डी, यू.| date=9 अप्रैल 2017 |url=https://theculturetrip.com/north-america/articles/the-10-oldest-national-parks-in-the-world/ | title=The 10 Oldest National Parks in the World | publisher=द कल्चरट्रिप. | access-date=21 दिसंबर 2017 | archive-date=17 अक्टूबर 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191017141141/https://theculturetrip.com/north-america/articles/the-10-oldest-national-parks-in-the-world/ | url-status=live }}</ref><ref name=":0">{{cite book| author=बोनेट, ए. | year=2016 | title=The Geography of Nostalgia: Global and Local Perspectives on Modernity and Loss | publisher= रूटलेज | page=68 | isbn=978-1-315-88297-0 }}</ref>
प्राकृतिक संरक्षण की इस विकसित होती परंपरा को संस्थागत स्वरूप देने की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम वर्ष 1911 में उठाया गया, जब [[पार्क्स कनाडा]] की स्थापना की गई। यह संस्था विश्व की सबसे पुरानी राष्ट्रीय उद्यान सेवा मानी जाती है,<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|title=Parks Canada celebrates a century of discovery|last=आयरिश|first=पॉल|date= मई 13, 2011|work=टोरंटो स्टार|access-date=मई 18, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516235956/https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|archive-date=मई 16, 2011}}</ref> जिसने न केवल कनाडा में, बल्कि वैश्विक स्तर पर भी राष्ट्रीय उद्यानों के प्रबंधन और संरक्षण के लिए एक सुदृढ़ और अनुकरणीय मॉडल प्रस्तुत किया।
[[अंतर्राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण संघ|प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ]] तथा इसके अधीन कार्यरत [[विश्व संरक्षित क्षेत्र आयोग|संरक्षित क्षेत्रों पर विश्व आयोग]] ने “राष्ट्रीय उद्यान” को संरक्षित क्षेत्रों की श्रेणी द्वितीय के अंतर्गत परिभाषित किया है।<ref>{{Cite web|date=5 फरवरी 2016|title=Category II: National Park|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/about/protected-areas-categories/category-ii-national-park|website= आईयूसीएन |access-date=25 जुलाई 2018|archive-date=18 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118152025/https://www.iucn.org/theme/protected-areas/about/protected-areas-categories/category-ii-national-park|url-status=live}}</ref> इस वर्गीकरण के अनुसार, राष्ट्रीय उद्यान ऐसे विस्तृत प्राकृतिक क्षेत्र होते हैं जहाँ पारिस्थितिकी तंत्र की रक्षा, जैव विविधता का संरक्षण और प्राकृतिक प्रक्रियाओं की निरंतरता को प्राथमिकता दी जाती है, साथ ही सीमित रूप में जनसुलभता भी सुनिश्चित की जाती है।
इस मानक के आधार पर, वर्ष 2006 तक विश्व भर में लगभग 6,555 राष्ट्रीय उद्यान ऐसे थे जो इन मापदंडों पर खरे उतरते थे। तथापि, प्रकृति संरक्षण के बदलते स्वरूप और नई पर्यावरणीय चुनौतियों को ध्यान में रखते हुए, प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ अब भी राष्ट्रीय उद्यान की परिभाषा और उसके मानकों को और अधिक सुस्पष्ट एवं समकालीन बनाने के लिए निरंतर विमर्श करता रहता है।
यदि आकार की दृष्टि से देखा जाए, तो इस परिभाषा के अंतर्गत आने वाला विश्व का सबसे विशाल राष्ट्रीय उद्यान [[पूर्वोत्तर ग्रीनलैंड राष्ट्रीय उद्यान]] है, जिसकी स्थापना वर्ष 1974 में हुई थी। लगभग 9,72,000 वर्ग किलोमीटर के विस्तृत क्षेत्र में फैला यह उद्यान न केवल आकार की दृष्टि से अद्वितीय है,<ref>{{Cite book |title=1993 United Nations list of national parks and protected areas: = Liste des Nations Unies des parcs nationaux et des aires protégées 1993 = Lista de las Naciones Unidas de parques nacionales y areas protegidas 1993 |date=1994 |publisher=आईयूसीएन/यूआईसीएन |isbn=978-2-8317-0190-5 |editor-last=वेरीन्ते नेशनेन |location=Gland |editor-last2=विश्व संरक्षण निगरानी केंद्र}}</ref> बल्कि आर्कटिक क्षेत्र की नाजुक पारिस्थितिकी और वन्य जीवन के संरक्षण का एक महत्वपूर्ण केंद्र भी है।
==परिभाषाएं==
[[File:Koli 2019 2.jpg|thumb|[[फ़िनलैंड]] के उत्तरी कारेलिया में कोली राष्ट्रीय उद्यान के परिदृश्यों ने जीन सिबेलियस , जुहानी अहो और एरो जार्नेफेल्ट सहित कई चित्रकारों और संगीतकारों को प्रेरित किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.nationalparks.fi/kolinp/history|title=History of Koli National Park|website=Nationalparks.fi|access-date=16 अगस्त 2020|archive-date=27 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127160710/https://www.nationalparks.fi/kolinp/history|url-status=live}}</ref>]]
[[File:Puerto Escondido P N Manuel Antonio.JPG|thumb|[[फ़ोर्ब्स]] ने कोस्टा रिका में मैनुअल एंटोनियो नेशनल पार्क को दुनिया के 12 सबसे खूबसूरत राष्ट्रीय उद्यानों में से एक के रूप में सूचीबद्ध किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/janelevere/2011/08/29/the-worlds-most-beautiful-national-parks/|title=The World's Most Beautiful National Parks|author=जेन लेवेरे|work=[[फ़ोर्ब्स]]|date=29 अगस्त 2011|access-date=4 अक्टूबर 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001031720/https://www.forbes.com/sites/janelevere/2011/08/29/the-worlds-most-beautiful-national-parks/|archive-date=1 October 2011|df=dmy-all}}</ref>]]
[[File:Beech trees in Mallard Wood, New Forest - geograph.org.uk - 779513.jpg|thumb|इंग्लैंड के हैम्पशायर में स्थित न्यू फॉरेस्ट नेशनल पार्क के मल्लार्ड वुड में बीच के पेड़]]
वर्ष 1969 में प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ ने “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा को अधिक स्पष्ट करते हुए इसे कुछ विशिष्ट विशेषताओं वाले अपेक्षाकृत विस्तृत प्राकृतिक क्षेत्र के रूप में परिभाषित किया।<ref>गुलेज़, सुमेर (1992). A method of evaluating areas for national park status.</ref>
* इस परिभाषा के अनुसार, राष्ट्रीय उद्यान ऐसे क्षेत्रों को कहा गया जहाँ एक या एक से अधिक [[पारितंत्र|पारिस्थितिकी तंत्र]] मानव हस्तक्षेप, शोषण और स्थायी कब्जे से लगभग पूर्णतः अप्रभावित रहते हैं। इन क्षेत्रों में पाई जाने वाली वनस्पतियाँ, जीव-जंतु, भू-आकृतिक संरचनाएँ और प्राकृतिक आवास न केवल वैज्ञानिक और शैक्षिक दृष्टि से महत्वपूर्ण होते हैं, बल्कि वे मनोरंजन और सौंदर्यबोध की दृष्टि से भी अत्यंत मूल्यवान होते हैं, जिनमें प्रकृति की विलक्षण छटा सजीव रूप में विद्यमान रहती है।
* इस परिभाषा का एक महत्वपूर्ण पक्ष यह भी है कि संबंधित देश का सर्वोच्च सक्षम प्राधिकारी इन क्षेत्रों में किसी भी प्रकार के शोषण या अवैध कब्जे को रोकने अथवा समाप्त करने के लिए प्रभावी कदम उठाता है। साथ ही, वह यह सुनिश्चित करता है कि इन उद्यानों की पारिस्थितिक, भू-आकृतिक और प्राकृतिक सौंदर्य से जुड़ी विशेषताओं का संरक्षण और सम्मान निरंतर बना रहे। इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान केवल संरक्षण के क्षेत्र नहीं, बल्कि प्रकृति के संतुलन को बनाए रखने की एक संगठित और उत्तरदायी व्यवस्था के प्रतीक बन जाते हैं।
* इसके अतिरिक्त, विशेष परिस्थितियों में इन उद्यानों को आम जनता के लिए भी खोला जाता है, ताकि लोग प्रेरणा प्राप्त कर सकें, प्रकृति के प्रति जागरूक बनें और शैक्षिक, सांस्कृतिक तथा मनोरंजक उद्देश्यों की पूर्ति कर सकें।
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान मानव और प्रकृति के बीच एक संतुलित सेतु का कार्य करते हैं, जहाँ संरक्षण और सहभागिता का सामंजस्यपूर्ण मेल दिखाई देता है।
वर्ष 1971 में प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ ने पूर्व निर्धारित मानदंडों को और अधिक विस्तृत एवं स्पष्ट रूप प्रदान किया, जिससे राष्ट्रीय उद्यानों के मूल्यांकन और प्रबंधन के लिए अधिक ठोस दिशानिर्देश स्थापित हो सके। इन संशोधित मानकों के अंतर्गत यह निर्धारित किया गया कि
* ऐसे क्षेत्रों का न्यूनतम विस्तार सामान्यतः 1,000 हेक्टेयर होना चाहिए, जहाँ प्रकृति संरक्षण को सर्वोच्च प्राथमिकता दी जाती हो और पारिस्थितिकी तंत्र को यथासंभव अप्रभावित बनाए रखा जा सके।
* इसके साथ ही, यह भी अनिवार्य किया गया कि राष्ट्रीय उद्यानों को विधिक रूप से संरक्षित दर्जा प्राप्त हो, ताकि उनके संरक्षण को कानूनी आधार मिल सके और किसी भी प्रकार के अतिक्रमण या दोहन को प्रभावी रूप से रोका जा सके।
* केवल कानूनी मान्यता ही पर्याप्त नहीं मानी गई, बल्कि यह भी अपेक्षित किया गया कि इन उद्यानों की सुरक्षा के लिए पर्याप्त वित्तीय संसाधन और प्रशिक्षित मानवबल उपलब्ध हों, जिससे संरक्षण उपायों को व्यवहारिक रूप में लागू किया जा सके।
* इन मानदंडों का एक और महत्वपूर्ण पक्ष प्राकृतिक संसाधनों के उपयोग पर नियंत्रण से संबंधित है। उद्यानों के भीतर खेलकूद, शिकार, मछली पकड़ने या अन्य किसी भी प्रकार की गतिविधियों के माध्यम से [[प्राकृतिक संसाधनों का दोहन|संसाधनों के दोहन]] पर कड़े प्रतिबंध लगाए गए, यहाँ तक कि बड़े निर्माण कार्य, जैसे बाँधों का विकास भी वर्जित माना गया। इस प्रकार, 1971 के ये विस्तारित मानदंड राष्ट्रीय उद्यानों को केवल नाममात्र के संरक्षित क्षेत्र के रूप में नहीं, बल्कि सुदृढ़ संरक्षण, प्रभावी प्रबंधन और दीर्घकालिक पर्यावरणीय संतुलन के सशक्त माध्यम के रूप में स्थापित करते हैं।
यद्यपि “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द को प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ द्वारा एक सुव्यवस्थित परिभाषा प्रदान की गई है, तथापि व्यवहार में विभिन्न देशों में अनेक संरक्षित क्षेत्रों को अब भी “राष्ट्रीय उद्यान” कहा जाता है, भले ही वे आईयूसीएन की संरक्षित क्षेत्र प्रबंधन की अन्य श्रेणियों के अंतर्गत आते हों। यह स्थिति इस तथ्य को रेखांकित करती है कि नामकरण की परंपरा और वास्तविक प्रबंधन श्रेणियाँ कई बार एक-दूसरे से भिन्न हो सकती हैं।<ref name="Gissibl, B. 2012"/><ref>यूरोपीय पर्यावरण एजेंसी [https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download ''Protected areas in Europe – an overview''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924010816/https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download |date=24 सितंबर 2015 }} In: EEA Report No 5/2012 Kopenhagen: 2012 {{ISBN|978-92-9213-329-0}} {{ISSN|1725-9177}} [https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download pdf] doi=10.2800/55955</ref> उदाहरणस्वरूप,
* [[स्विस राष्ट्रीय उद्यान]] (स्विट्जरलैंड) आईयूसीएन की श्रेणी ‘कठोर प्रकृति संरक्षण क्षेत्र’ के अंतर्गत आता है, जहाँ मानव हस्तक्षेप को अत्यंत सीमित रखा जाता है।
* इसी प्रकार, एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान (संयुक्त राज्य अमेरिका) ‘वन्य क्षेत्र’ श्रेणी में सम्मिलित है,
* जबकि कोली राष्ट्रीय उद्यान (फिनलैंड) उस श्रेणी का प्रतिनिधित्व करता है जिसे सामान्यतः “राष्ट्रीय उद्यान” के रूप में ही परिभाषित किया जाता है।
* इसके अतिरिक्त, विक्टोरिया फॉल्स राष्ट्रीय उद्यान (जिम्बाब्वे) आईयूसीएन की ‘राष्ट्रीय स्मारक’ श्रेणी में आता है, जहाँ विशिष्ट प्राकृतिक या सांस्कृतिक स्थलों का संरक्षण प्रमुख होता है।
* विटोशा राष्ट्रीय उद्यान (बुल्गारिया) ‘पर्यावास प्रबंधन क्षेत्र’ के अंतर्गत वर्गीकृत है, जहाँ विशेष प्रजातियों और आवासों के संरक्षण पर बल दिया जाता है।
* इसी क्रम में, न्यू फॉरेस्ट राष्ट्रीय उद्यान (यूनाइटेड किंगडम) ‘संरक्षित भूदृश्य’ श्रेणी का उदाहरण है, जहाँ मानव और प्रकृति के सहअस्तित्व को महत्व दिया जाता है,
* जबकि एटनिको यग्रोटोपिको पार्को डेल्टा एवरौ (ग्रीस) ‘प्रबंधित संसाधन संरक्षित क्षेत्र’ के रूप में जाना जाता है, जहाँ प्राकृतिक संसाधनों का संतुलित और नियंत्रित उपयोग संभव होता है।
इस प्रकार, स्पष्ट होता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” का नाम सार्वभौमिक रूप से प्रचलित होने के बावजूद, उनके संरक्षण, प्रबंधन और उपयोग की वास्तविक प्रकृति देश-विशेष की नीतियों और प्राथमिकताओं के अनुसार भिन्न-भिन्न हो सकती है।
यद्यपि सामान्यतः “राष्ट्रीय उद्यान” नाम से ही यह संकेत मिलता है कि उनका प्रशासन राष्ट्रीय सरकारों के अधीन होता है, वास्तविकता में विभिन्न देशों में इसकी संरचना भिन्न रूपों में विकसित हुई है। उदाहरण के लिए, ऑस्ट्रेलिया में केवल कुछ ही राष्ट्रीय उद्यान सीधे संघीय सरकार के अधीन हैं, जबकि अधिकांश का संचालन राज्य सरकारों द्वारा किया जाता है। उल्लेखनीय है कि इन उद्यानों में से कई की स्थापना ऑस्ट्रेलियाई संघ के गठन से भी पूर्व हो चुकी थी, जिससे उनकी प्रशासनिक व्यवस्था ऐतिहासिक रूप से राज्य स्तर पर ही विकसित हुई।
इसी प्रकार, नीदरलैंड में राष्ट्रीय उद्यानों का प्रबंधन राष्ट्रीय स्तर पर नहीं, बल्कि प्रांतीय प्रशासन के माध्यम से किया जाता है।<ref name="Gissibl, B. 2012"/> यहाँ स्थानीय प्रशासनिक इकाइयाँ इन संरक्षित क्षेत्रों की देखरेख, संरक्षण और विकास की जिम्मेदारी निभाती हैं, जो विकेन्द्रीकृत शासन व्यवस्था का एक उदाहरण प्रस्तुत करती हैं।
वहीं कनाडा में एक मिश्रित प्रणाली देखने को मिलती है, जहाँ कुछ राष्ट्रीय उद्यान संघीय सरकार द्वारा संचालित होते हैं, जबकि अन्य प्रांतीय या क्षेत्रीय सरकारों के अधीन आते हैं। इसके बावजूद, प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ की परिभाषा के अनुसार, इन अधिकांश उद्यानों को उनके संरक्षण मानकों और उद्देश्यों के आधार पर “राष्ट्रीय उद्यान” की श्रेणी में ही माना जाता है।<ref>जॉन एस. मार्श, "[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/provincial-parks Provincial Parks]", {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200310160520/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/provincial-parks |date=10 मार्च 2020 }}, in ''कैनेडियन एनसाइक्लोपीडिया'' (हिस्टोरिका कनाडा, 2018‑05‑30), [accessed 2020‑02‑18].</ref> इस प्रकार, स्पष्ट होता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा केवल नाम से नहीं, बल्कि उसके संरक्षण के उद्देश्य और प्रबंधन की गुणवत्ता से परिभाषित होती है, चाहे उसका प्रशासन किसी भी स्तर पर क्यों न किया जा रहा हो।
प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ द्वारा निर्धारित मानकों के बावजूद, विभिन्न देशों में “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा का व्यवहारिक स्वरूप अनेक बार इन परिभाषाओं से भिन्न दिखाई देता है। उदाहरणस्वरूप, इंडोनेशिया, नीदरलैंड और यूनाइटेड किंगडम जैसे देशों में कई ऐसे क्षेत्र हैं जिन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा प्राप्त है, किंतु वे आईयूसीएन की औपचारिक परिभाषा के सभी मानकों का पूर्णतः पालन नहीं करते।
इसके विपरीत, कुछ ऐसे संरक्षित क्षेत्र भी अस्तित्व में हैं जो आईयूसीएन द्वारा निर्धारित सभी आवश्यक मापदंडों को पूरा करते हैं, फिर भी उन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” के रूप में नामित नहीं किया गया है।<ref name="Gissibl, B. 2012"/> यह अंतर इस बात को स्पष्ट करता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा केवल वैज्ञानिक या अंतरराष्ट्रीय मानकों पर आधारित नहीं होती, बल्कि प्रत्येक देश की ऐतिहासिक परंपराओं, प्रशासनिक ढाँचे, नीतिगत प्राथमिकताओं और स्थानीय आवश्यकताओं से भी गहराई से प्रभावित होती है।
इस प्रकार, वैश्विक स्तर पर “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा एकरूप प्रतीत होते हुए भी, व्यवहार में यह विविधता और लचीलेपन का परिचायक है, जहाँ नामकरण और वास्तविक प्रबंधन के बीच अंतर होना असामान्य नहीं है।
===शब्दावली===
[[File:012 035 Ile Mingan Niapiscau.jpg|thumb|मिंगन द्वीपसमूह राष्ट्रीय उद्यान आरक्षित क्षेत्र,<ref name="The Canadian Encyclopedia">{{cite web |title=Mingan Archipelago National Park Reserve |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/mingan-archipelago-national-park-reserve |publisher=कैनेडियन विश्वकोश|access-date=2024-01-12 |date=2015-01-03 |quote=Oddly shaped rock pillars sculpted by wind and sea create the unique islandscape of the natural reserve}}</ref> [[सेंट लॉरेंस की खाड़ी]], [[क्यूबेक]], [[कनाडा]]]]
प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ की परिभाषा का सभी देशों द्वारा समान रूप से पालन न किए जाने के कारण “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द का प्रयोग व्यवहार में कहीं अधिक व्यापक और लचीले अर्थों में किया जाने लगा है। इस विविधता के कारण यह शब्द केवल एक कठोर वैज्ञानिक वर्गीकरण तक सीमित नहीं रहता, बल्कि विभिन्न देशों की आवश्यकताओं, नीतियों और सांस्कृतिक दृष्टिकोण के अनुरूप अपना स्वरूप ग्रहण कर लेता है।
उदाहरणस्वरूप, यूनाइटेड किंगडम और [[चीनी गणराज्य|ताइवान]] जैसे कुछ देशों में “राष्ट्रीय उद्यान” का अर्थ प्रायः ऐसे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र से होता है, जो अपेक्षाकृत कम विकसित, प्राकृतिक रूप से मनोहारी और पर्यटकों को आकर्षित करने वाला हो। इन क्षेत्रों में प्राकृतिक सौंदर्य और पर्यावरणीय संतुलन को बनाए रखने के लिए नियोजन संबंधी कुछ प्रतिबंध अवश्य लागू किए जाते हैं, किंतु इनके भीतर मानव बस्तियों का अस्तित्व भी असामान्य नहीं माना जाता। इस प्रकार, यहाँ संरक्षण और मानवीय गतिविधियों के बीच एक संतुलित सह-अस्तित्व देखने को मिलता है।
इसके विपरीत, कई ऐसे क्षेत्र भी हैं जो आईयूसीएन द्वारा निर्धारित सभी संरक्षण मानदंडों को पूर्णतः पूरा करते हैं, फिर भी उन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा नहीं दी जाती। ऐसे क्षेत्रों के लिए प्रायः “संरक्षित क्षेत्र” या “आरक्षित क्षेत्र” जैसे शब्दों का प्रयोग किया जाता है, जो उनके संरक्षणात्मक महत्व को तो दर्शाते हैं, किंतु उन्हें राष्ट्रीय उद्यान के रूप में औपचारिक मान्यता नहीं प्रदान करते।
इस प्रकार, “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा एक ओर जहाँ वैश्विक स्तर पर प्रकृति संरक्षण का प्रतीक है, वहीं दूसरी ओर यह विभिन्न देशों की प्रशासनिक, सांस्कृतिक और पर्यावरणीय प्राथमिकताओं के अनुसार विविध रूपों में अभिव्यक्त होती है।
==इतिहास==
===प्रारंभिक सन्दर्भ===
अठारहवीं शताब्दी के प्रारंभिक चरण में ही प्रकृति संरक्षण की भावना ने एक संगठित स्वरूप लेना शुरू कर दिया था। वर्ष 1735 से नेपल्स की सरकार ने प्राकृतिक क्षेत्रों की रक्षा के उद्देश्य से विधिक प्रावधान लागू किए, जिनका उपयोग राजपरिवार द्वारा शिकारस्थल के रूप में भी किया जा सकता था। इसी क्रम में प्रोसिडा को प्रथम संरक्षित स्थल के रूप में मान्यता प्राप्त हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.fondazionecariforli.it/downloads/files/3-La-regia-caccia-di-torre-guevara-nel-settecento.pdf|author=एंजेला डी सारियो|title=La "Regia Caccia" Di Torre Guevara Nel Settecento|website=Fondazionecariforli.it|access-date=28 फरवरी 2022|archive-date=22 अक्टूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022120321/https://www.fondazionecariforli.it/downloads/files/3-La-regia-caccia-di-torre-guevara-nel-settecento.pdf|url-status=live}}</ref>
हालाँकि, इस व्यवस्था की विशेषता यह थी कि यह केवल पारंपरिक शाही शिकारगाहों तक सीमित नहीं थी, बल्कि इसके पीछे संरक्षण की एक विकसित और दूरदर्शी दृष्टि कार्यरत थी।<ref>Museo privato Agriturismo Maria Sofia di Borbone, Azienda Agricola Le Tre Querce, Seminara, Calabria, organised by the Study Centre for Environmental Education in the Mediterranean Area of Reggio, Italy</ref> नेपल्स की शासन प्रणाली ने उस समय ही प्राकृतिक क्षेत्रों को विभिन्न श्रेणियों में विभाजित करने की अवधारणा पर विचार किया—जहाँ एक ओर ऐसे क्षेत्र थे जो अपेक्षाकृत खुले और मानवीय गतिविधियों के लिए उपलब्ध थे, वहीं दूसरी ओर कठोर संरक्षण वाले क्षेत्र भी चिन्हित किए गए, जहाँ प्रकृति को उसके मूल स्वरूप में सुरक्षित रखने का प्रयास किया गया।
उन्नीसवीं शताब्दी के प्रारंभ में प्रकृति के प्रति संवेदनशील दृष्टिकोण ने एक नए वैचारिक रूप को जन्म दिया, जिसमें प्राकृतिक स्थलों को केवल संसाधन के रूप में नहीं, बल्कि साझा धरोहर के रूप में देखा जाने लगा। वर्ष 1810 में अंग्रेज़ी कवि [[विलियम वर्ड्सवर्थ]] ने [[लेक डिस्ट्रिक्ट]] को “एक प्रकार की राष्ट्रीय संपत्ति” के रूप में निरूपित किया। उनके विचार में यह ऐसा स्थान था, जिस पर हर उस व्यक्ति का अधिकार और हित होना चाहिए, जिसके पास प्रकृति की सुंदरता को देखने की दृष्टि और उसका आनंद लेने का हृदय हो।<ref>{{cite book|last=वर्ड्सवर्थ|first=विलियम|author-link=विलियम वर्ड्सवर्थ|url=https://archive.org/details/bub_gb_idlAAAAAYAAJ|quote=sort of national property in which every man has a right and interest who has an eye to perceive and a heart to enjoy.|title=A guide through the district of the lakes in the north of England with a description of the scenery, &c. for the use of tourists and residents|edition=5th|location=केंडल, इंग्लैंड|publisher=हडसन और निकोलसन|year=1835|page=[https://archive.org/details/bub_gb_idlAAAAAYAAJ/page/n122 88]}}</ref> यह दृष्टिकोण प्रकृति को जनसामान्य की साझा विरासत के रूप में स्थापित करने की दिशा में एक महत्वपूर्ण बौद्धिक पहल थी।
इसी भावना का विस्तार आगे चलकर जॉर्ज कैटलिन के विचारों में भी स्पष्ट रूप से दिखाई देता है। 1830 के दशक में [[पश्चिमी संयुक्त राज्य|अमेरिकी पश्चिम]] की अपनी यात्राओं के दौरान उन्होंने यह विचार प्रस्तुत किया कि [[संयुक्त राज्य अमेरिका में अमेरिकी मूल-निवासी|संयुक्त राज्य अमेरिका में मूल निवासियों]] और वन्य जीवों को एक साथ संरक्षित किया जाना चाहिए। उन्होंने कल्पना की कि यह संरक्षण किसी व्यापक सरकारी नीति के अंतर्गत एक “भव्य उद्यान” के रूप में विकसित हो सकता है—एक ऐसा “राष्ट्र का उद्यान”, जहाँ मनुष्य और पशु अपनी प्रकृति की स्वाभाविक सुंदरता, स्वच्छंदता और ताजगी के साथ सह-अस्तित्व में रह सकें।<ref>{{cite book|last=कैटलिन|first=जॉर्ज|url=https://books.google.com/books?id=MA4TAAAAYAAJ&q=%7C%28by+some+great+protecting+policy+of+government%29|title=Letters and Notes on the manners, customs, and condition of the North American Indians: written during eight years' travel amongst the wildest tribes of Indians in North America in 1832, 33, 34, 35, 36, 37, 38, and 39|volume=1|year=1841|location=इजिप्शियन हॉल, पिकाडिली, लंदन|publisher=लेखक द्वारा प्रकाशित|pages=261–262|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501132843/https://books.google.com/books?id=MA4TAAAAYAAJ&q=%7C(by+some+great+protecting+policy+of+government)#v=snippet&q=%7C(by%20some%20great%20protecting%20policy%20of%20government)&f=false|archive-date=1 मई 2016|df=dmy-all}}</ref>
इस प्रकार, इन विचारकों की दृष्टि में प्रकृति केवल भौतिक संपदा नहीं थी, बल्कि एक जीवंत सांस्कृतिक और मानवीय अनुभव थी, जिसे संरक्षित करना और साझा करना समस्त समाज की सामूहिक जिम्मेदारी है।
===प्रारंभिक प्रयास: हॉट स्प्रिंग्स, अर्कांसस और योसेमाइट घाटी===
[[File:Tunnel View, Yosemite Valley, Yosemite NP - Diliff.jpg|thumb|योसेमाइट घाटी, [[योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान]], कैलिफोर्निया, संयुक्त राज्य अमेरिका]]
प्राकृतिक संपदा के संरक्षण की दिशा में संयुक्त राज्य अमेरिका की संघीय सरकार ने पहला संगठित कदम 20 अप्रैल 1832 को उठाया, जब राष्ट्रपति [[ऐन्ड्रयू जैकसन]] ने उस विधेयक पर हस्ताक्षर किए, जिसे 22वीं अमेरिकी कांग्रेस द्वारा पारित किया गया था। इस कानून के अंतर्गत अर्कांसस स्थित हॉट स्प्रिंग्स के आसपास की भूमि के चार खंडों को अलग रखते हुए वहाँ के प्राकृतिक [[गरम चश्मा|गर्म जलस्रोतों]] और निकटवर्ती पर्वतीय क्षेत्रों को भविष्य के लिए संरक्षित करने का प्रयास किया गया।<ref name=Shugart>{{cite web |url=https://www.nps.gov/hosp/historyculture/upload/chronology.web.pdf |title=Hot Springs of Arkansas Through the Years: A Chronology of Events |access-date=30 मार्च 2008 |last=शुगार्ट |first=शेरोन |year=2004 |publisher=[[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414015510/https://www.nps.gov/hosp/historyculture/upload/chronology.web.pdf |archive-date=14 अप्रैल 2008 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|chapter-url=https://constitution.org/uslaw/sal/004_statutes_at_large.pdf|chapter=Twenty-Second Congress, Session 1, Chap. 70: An Act authorizing the governor of the territory of Arkansas to lease the salt springs, in said territory, and for other purposes (April 20, 1832)|title=The Public Statutes at Large of the United States of America from the Organization of the Government in 1789, to 3 March 1845, Treaties, and Proclamations of the United States of America from December 1863, to December 1865|editor=पीटर्स, रिचर्ड|volume=4|location=बोस्टन|publisher=चार्ल्स सी. लिटिल और जेम्स ब्राउन|page=505|year=1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20111115233149/https://constitution.org/uslaw/sal/004_statutes_at_large.pdf|archive-date=15 नवंबर 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Act Establishing Yellowstone National Park (1872)|url=https://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=45|website=Our Documents.gov|access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200955/https://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=45|archive-date=4 मार्च 2016|df=dmy-all}}</ref> इस संरक्षित क्षेत्र को “हॉट स्प्रिंग्स आरक्षण” के नाम से जाना गया, जो प्रकृति संरक्षण के इतिहास में एक प्रारंभिक और महत्वपूर्ण पहल थी।
हालाँकि, इस आरंभिक प्रयास में स्पष्ट कानूनी अधिकारों का अभाव था, जिसके कारण इस क्षेत्र पर संघीय नियंत्रण तत्काल सुदृढ़ रूप से स्थापित नहीं हो सका। अंततः वर्ष 1877 में जाकर इस संरक्षण को विधिक रूप से स्पष्ट और प्रभावी आधार प्राप्त हुआ। इसके बावजूद, यह पहल उस व्यापक विचारधारा की नींव बन गई, जिसने आगे चलकर राष्ट्रीय उद्यानों और संरक्षित क्षेत्रों की अवधारणा को सुदृढ़ किया।<ref name=Shugart/>
प्रकृति और वन्य जीवन के संरक्षण के लिए किए गए इन प्रयासों को आगे बढ़ाने में कई दूरदर्शी नेताओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही। इनमें अब्राहम लिंकन, लॉरेंस रॉकफेलर, थियोडोर रूजवेल्ट, जॉन मुइर तथा लेडी बर्ड जॉनसन जैसे व्यक्तित्व विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं।<ref>{{Cite web|title=Mission & History|url=https://www.nationalparks.org/about-foundation/mission-history|access-date=2022-02-11|website=राष्ट्रीय उद्यान फाउंडेशन|language=en|archive-date=14 फरवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234521/https://www.nationalparks.org/about-foundation/mission-history|url-status=live}}</ref> इन सभी ने अपने-अपने स्तर पर संरक्षण संबंधी नीतियों, जनजागरूकता और विधिक उपायों के विकास में योगदान दिया, जिससे प्राकृतिक धरोहरों को सुरक्षित रखने की दिशा में एक सुदृढ़ और स्थायी आधार निर्मित हो सका।
जॉन म्यूर को योसेमाइट क्षेत्र में उनके असाधारण योगदान के कारण आज “राष्ट्रीय उद्यानों का जनक” कहा जाता है।<ref>{{cite book|last=मिलर|first= बारबरा कीली|title=जॉन म्यूर |publisher=गैरेथ स्टीवंस|year=2008|page=10|isbn=978-0836883183}}</ref> प्रकृति के प्रति उनकी गहरी संवेदनशीलता और संरक्षण की दृढ़ प्रतिबद्धता उनके लेखन में भी स्पष्ट रूप से झलकती है। उन्होंने द सेंचुरी मैगज़ीन में दो अत्यंत प्रभावशाली लेख प्रकाशित किए, जिन्होंने आगे चलकर संरक्षण संबंधी विधायी प्रक्रियाओं को दिशा देने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा को सुदृढ़ आधार प्रदान किया।<ref>जॉन म्यूर. [https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ "Features of the Proposed Yosemite National Park"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102195140/https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ |date=2 November 2014 }} ''द सेंचुरी मैगज़ीन'', खंड XL, सितंबर 1890, अंक 5</ref><ref>जॉन म्यूर. [https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ "The Treasures of the Yosemite"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102195140/https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ |date=2 नवंबर 2014 }} ''द सेंचुरी मैगज़ीन'', खंड XL, अगस्त 1890, अंक 4</ref>
इस विचारधारा को व्यवहारिक रूप देने की दिशा में एक ऐतिहासिक कदम तब उठा, जब [[अब्राहम लिंकन]] ने 1 जुलाई 1864 को कांग्रेस द्वारा पारित एक अधिनियम पर हस्ताक्षर किए। इस अधिनियम के अंतर्गत योसेमाइट घाटी तथा विशाल सिकोइया वृक्षों से समृद्ध मारिपोसा ग्रोव को कैलिफोर्निया राज्य को सौंप दिया गया, जो आगे चलकर [[योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान]] का भाग बना। इस विधेयक के अनुसार, इस भूमि का निजी स्वामित्व समाप्त कर दिया गया और राज्य सरकार को इसे “जनसाधारण के उपयोग, पर्यटन और मनोरंजन” के उद्देश्य से संरक्षित एवं प्रबंधित करने की जिम्मेदारी सौंपी गई। सीमित अवधि के लिए पट्टे की अनुमति दी गई, जिसकी आय को संरक्षण और सुधार कार्यों में व्यय किया जाना था।
हालाँकि, इस प्रारंभिक प्रयास के बाद व्यापक सार्वजनिक विमर्श प्रारंभ हुआ और यह प्रश्न तीव्र बहस का विषय बन गया कि क्या सरकार को ऐसे उद्यान स्थापित करने का अधिकार होना चाहिए। आगे चलकर कैलिफोर्निया द्वारा योसेमाइट के कथित कुप्रबंधन के अनुभव ने इस नीति को पुनर्विचार के लिए प्रेरित किया। यही कारण था कि कुछ वर्षों पश्चात् स्थापित येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान को सीधे राष्ट्रीय नियंत्रण में रखा गया,<ref>एडम वेस्ली डीन. [https://web.archive.org/web/20141102171047/https://mtw160-198.ippl.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/civil_war_history/v056/56.4.dean.pdf ''Natural Glory in the Midst of War: The Establishment of Yosemite State Park''] In: Abstract. ''गृह युद्ध इतिहास'', खंड 56, अंक 4, दिसंबर 2010, पृष्ठ 386–419| 10.1353/cwh.2010.0008</ref><ref>{{cite book|chapter-url=https://constitution.org/uslaw/sal/013_statutes_at_large.pdf|page=325|chapter=Thirty-Eighth Congress, Session 1, Chap. 184: An Act authorizing a Grant to the State of California of the "Yo-Semite Valley" and of the Land embracing the "Mariposa Big Tree Grove" (June 30, 1864)|title=38th United States Congress, Session 1, 1864. In: The Statutes at Large, Treaties, and Proclamations of the United States of America from December 1863, to December 1865|editor=जॉर्ज पी. सैंगर|volume=13|location=बोस्टन|publisher=लिटिल, ब्राउन एंड कंपनी|year=1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116010746/https://constitution.org/uslaw/sal/013_statutes_at_large.pdf|archive-date=16 नवंबर 2011|df=dmy-all}}</ref> जिससे उसके संरक्षण और प्रबंधन को अधिक सुदृढ़ और प्रभावी बनाया जा सके।
===पहला राष्ट्रीय उद्यान: येलोस्टोन===
[[File:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|thumb|[[यलोस्टोन नेशनल पार्क]], व्योमिंग, संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित ग्रैंड प्रिज़मैटिक स्प्रिंग; येलोस्टोन दुनिया का पहला राष्ट्रीय उद्यान था।]]
वर्ष 1872 में येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना के साथ संयुक्त राज्य अमेरिका ने आधुनिक अर्थों में अपने पहले राष्ट्रीय उद्यान की नींव रखी, जिसे व्यापक रूप से विश्व का प्रथम राष्ट्रीय उद्यान भी माना जाता है।<ref>मंगन, एलिजाबेथ यू. [https://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/yehtml/yeabout.html Yellowstone, the First National Park from Mapping the National Parks] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019090110/https://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/yehtml/yeabout.html |date=19 अक्टूबर 2013 }}. [[लाइब्रेरी ऑफ़ कॉंग्रेस]], भूगोल और मानचित्र प्रभाग.</ref> यह केवल एक प्रशासनिक निर्णय नहीं था, बल्कि प्रकृति को संरक्षित करने और उसे जनसामान्य के लिए सुरक्षित रूप से उपलब्ध कराने की एक दूरदर्शी पहल थी, जिसने आगे चलकर वैश्विक स्तर पर संरक्षण की सोच को गहराई से प्रभावित किया।
हालाँकि, यदि ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य में देखा जाए, तो यूरोप और एशिया के कुछ देशों में इससे पूर्व भी [[संरक्षित प्रकृतिक्षेत्र|प्राकृतिक क्षेत्रों]] के संरक्षण की परंपरा विद्यमान थी। किंतु उन संरक्षित क्षेत्रों का स्वरूप आज के राष्ट्रीय उद्यानों से भिन्न था, क्योंकि वे प्रायः शाही परिवारों के लिए आरक्षित शिकारस्थल या विश्राम स्थल के रूप में विकसित किए गए थे। उदाहरणस्वरूप, फॉन्टेनब्लू वन (फ्रांस, 1861) का एक भाग संरक्षित किया गया था,<ref>किम्बर्ली ए. जोन्स, साइमन आर. केली, सारा केनेल, हेल्गा केसलर-ऑरिश, ''In the forest of Fontainebleau: painters and photographers from Corot to Monet'', National Gallery of Art, 2008, p.23</ref> जहाँ संरक्षण की भावना तो थी, परंतु उसका उद्देश्य मुख्यतः शाही उपयोग तक सीमित था।
येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान उस समय एक संघीय शासित क्षेत्र के अंतर्गत आता था, जहाँ किसी राज्य सरकार के लिए उसके संरक्षण और प्रबंधन की जिम्मेदारी लेना संभव नहीं था। इसी कारण संयुक्त राज्य अमेरिका की संघीय सरकार ने स्वयं इसकी प्रत्यक्ष देखरेख का दायित्व ग्रहण किया, और इस प्रकार यह देश का पहला औपचारिक राष्ट्रीय उद्यान बना। इसकी स्थापना केवल एक प्रशासनिक निर्णय नहीं थी, बल्कि संरक्षणवादियों, राजनेताओं और नॉर्दर्न पैसिफिक रेलरोड जैसी संस्थाओं के संयुक्त प्रयासों का परिणाम थी, जिन्होंने अमेरिकी कांग्रेस से इस ऐतिहासिक विधेयक को पारित कराने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई।
प्रकृति संरक्षण के इस आंदोलन को आगे बढ़ाने में [[थियोडोर रूज़वेल्ट]] और उनके सहयोगियों का विशेष योगदान रहा। उनके नेतृत्व में गठित बूने और क्रॉकेट क्लब ने सक्रिय अभियान चलाकर राजनीतिक समर्थन जुटाया और बड़े उद्योगों सहित विभिन्न समूहों को इस दिशा में सहमत किया। उस समय येलोस्टोन का क्षेत्र अवैध शिकारियों और संसाधनों के अंधाधुंध दोहन करने वालों के कारण गंभीर संकट में था। किंतु रूजवेल्ट और उनके साथियों के संगठित प्रयासों ने इस विनाशकारी प्रवृत्ति को नियंत्रित किया और पार्क को संरक्षण के मार्ग पर स्थापित किया।
इन प्रयासों के परिणामस्वरूप न केवल येलोस्टोन की सुरक्षा सुनिश्चित हुई, बल्कि इसके माध्यम से अन्य राष्ट्रीय उद्यानों के लिए भी एक सुदृढ़ विधिक ढाँचा विकसित हुआ, जिसने प्राकृतिक संसाधनों के संरक्षण को संस्थागत रूप प्रदान किया। इस विचारधारा की महत्ता को रेखांकित करते हुए अमेरिकी [[पुलित्ज़र पुरस्कार]] विजेता लेखक [[वालेस स्टेग्नर]] ने लिखा था कि राष्ट्रीय उद्यान मानव समाज के सर्वोत्तम विचारों में से एक हैं—वे पूर्णतः अमेरिकी और पूर्णतः लोकतांत्रिक हैं, जो हमें हमारे श्रेष्ठ स्वरूप में प्रस्तुत करते हैं, न कि हमारे दुर्बल पक्षों में।<ref>{{cite web|date=16 January 2003|title=Famous Quotes Concerning the National Parks: Wallace Stegner, 1983|url=https://www.cr.nps.gov/history/hisnps/NPSThinking/famousquotes.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110508031121/https://www.cr.nps.gov/history/hisnps/NPSThinking/famousquotes.htm|archive-date=8 मई 2011|access-date=24 अक्टूबर 2011|work=डिस्कवर हिस्ट्री|publisher=[[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]]|df=dmy-all}}</ref>
===राष्ट्रीय उद्यानों का अंतर्राष्ट्रीय विकास===
[[File:Mackinac National Park map.jpg|thumb|right|मैकिनैक नेशनल पार्क का 1890 का नक्शा]]
“राष्ट्रीय उद्यान” शब्द का विधिक रूप से प्रयोग करने वाला पहला क्षेत्र मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान था, जिसकी स्थापना वर्ष 1875 में संयुक्त राज्य अमेरिका में की गई। यह पहल इस दृष्टि से विशेष महत्व रखती है कि इसमें पहली बार किसी संरक्षित क्षेत्र के निर्माण संबंधी कानून में “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द को औपचारिक रूप से सम्मिलित किया गया, जिससे इस अवधारणा को एक स्पष्ट प्रशासनिक और विधिक पहचान प्राप्त हुई।
हालाँकि, समय के साथ इसकी स्थिति में परिवर्तन आया। वर्ष 1895 में इस क्षेत्र को राज्य सरकार के अधिकार क्षेत्र में स्थानांतरित कर दिया गया, जिसके परिणामस्वरूप इसने अपना आधिकारिक “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा खो दिया।<ref>{{cite web|title=Mackinac Island|url=https://www.michigan.gov/mshda/0,4641,7-141-54317_19320_61909_61927-54596--,00.html|website=Michigan State Housing Development Authority|access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105141143/https://michigan.gov/mshda/0,4641,7-141-54317_19320_61909_61927-54596--,00.html|archive-date=5 जनवरी 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="ReferenceA">किम एलन स्कॉट, 2011 "Robertson's Echo The Conservation Ethic in the Establishment of Yellowstone and Royal National Parks" येलोस्टोन साइंस 19:3</ref> इसके बावजूद, मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान का ऐतिहासिक महत्व अक्षुण्ण बना रहा, क्योंकि इसने राष्ट्रीय उद्यानों की संज्ञा और उनके विधिक स्वरूप के विकास में एक महत्वपूर्ण आधारशिला का कार्य किया।
[[File:Late Afternoon at North & South Era.jpg|thumb|ऑस्ट्रेलिया के [[न्यू साउथ वेल्स]] में स्थित [[रॉयल नेशनल पार्क]] दुनिया का दूसरा आधिकारिक राष्ट्रीय उद्यान था।]]
येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान और मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान में विकसित हुई संरक्षण की अवधारणा ने शीघ्र ही विश्व के अन्य देशों को भी प्रेरित किया, और विभिन्न स्थानों पर राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना का क्रम प्रारंभ हो गया। इसी क्रम में ऑस्ट्रेलिया में, [[सिडनी]] के दक्षिण में स्थित क्षेत्र में [[रॉयल नेशनल पार्क]] की स्थापना 26 अप्रैल 1879 को न्यू साउथ वेल्स कॉलोनी में की गई। यह विश्व का दूसरा आधिकारिक राष्ट्रीय उद्यान माना जाता है,<ref>{{cite web|title=1879: Australia's first national park created|url=https://www.nma.gov.au/online_features/defining_moments/featured/first_national_park|website=ऑस्ट्रेलिया का राष्ट्रीय संग्रहालय |access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128023110/https://www.nma.gov.au/online_features/defining_moments/featured/first_national_park|archive-date=28 जनवरी 2016|df=dmy-all}}</ref> और मैकिनैक के राष्ट्रीय उद्यान का दर्जा समाप्त हो जाने के पश्चात्, यह वर्तमान में अस्तित्व में रहने वाला दूसरा सबसे प्राचीन राष्ट्रीय उद्यान भी माना जाता है।<ref name="ReferenceA"/><ref>{{cite web |url=https://pinkava.asu.edu/starcentral/microscope/portal.php?pagetitle=getcollection&collectionID=127 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141102063535/https://pinkava.asu.edu/starcentral/microscope/portal.php?pagetitle=getcollection&collectionID=127 | archive-date=2 नवंबर 2014 | title=Audley Bottom | publisher=Pinkava.asu.edu | access-date=3 नवंबर 2014 }}</ref><ref>रॉडनी हैरिसन, 2012 "Heritage: Critical approaches" Routledge</ref>
इसके पश्चात् कनाडा ने 1885 में [[बैनफ़ नेशनल पार्क|बैन्फ राष्ट्रीय उद्यान]] की स्थापना कर अपने प्रथम राष्ट्रीय उद्यान की नींव रखी। इसी परंपरा को आगे बढ़ाते हुए न्यूज़ीलैंड ने 1887 में टोंगारिरो राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना की, जो अपने विशिष्ट भू-आकृतिक और सांस्कृतिक महत्व के लिए प्रसिद्ध है।
दक्षिण अमेरिका में इस दिशा में महत्वपूर्ण पहल अर्जेंटीना ने की, जहाँ फ्रांसिस्को मोरेनो के प्रयासों से वर्ष 1934 में नाहुएल हुआपी राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना हुई। इसके साथ ही अर्जेंटीना अमेरिका महाद्वीप का तीसरा देश बन गया जिसने एक संगठित राष्ट्रीय उद्यान प्रणाली विकसित की। इस प्रकार, उन्नीसवीं और बीसवीं शताब्दी के दौरान राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा वैश्विक स्तर पर फैलती गई और प्रकृति संरक्षण की एक सशक्त अंतरराष्ट्रीय धारा के रूप में स्थापित हो गई।
[[File:Lapporten 2.jpg|thumb|स्वीडन में स्थित अबिस्को राष्ट्रीय उद्यान यूरोप में स्थापित होने वाले पहले राष्ट्रीय उद्यानों में से एक था।]]
यूरोप में राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा ने बीसवीं शताब्दी के आरंभ में संस्थागत रूप ग्रहण किया। वर्ष 1909 में [[स्वीडन]] ने एक ऐतिहासिक पहल करते हुए राष्ट्रीय उद्यानों संबंधी कानून पारित किया, जिसके परिणामस्वरूप उसी वर्ष नौ राष्ट्रीय उद्यान स्थापित किए गए। इसके पश्चात् स्विट्जरलैंड ने 1914 में स्विस राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना कर इस दिशा में अग्रसरता दिखाई। आगे चलकर वर्ष 1971 में एस्टोनियाई एसएसआर में स्थित लाहेमा राष्ट्रीय उद्यान पूर्व [[सोवियत संघ]] का पहला राष्ट्रीय उद्यान घोषित हुआ, जो इस क्षेत्र में संरक्षण के नए अध्याय का संकेतक था।
[[File:The Greater Virunga Landscape, Africa (Copernicus 2026-03-03).png|thumb|upright|अफ्रीका में कई राष्ट्रीय उद्यान हैं: [[विरुन्गा राष्ट्रीय उद्यान]], रुवेंज़ोरी पर्वत राष्ट्रीय उद्यान , क्वीन एलिजाबेथ राष्ट्रीय उद्यान , बविंडी इंपेनेट्रेबल राष्ट्रीय उद्यान और ज्वालामुखीय राष्ट्रीय उद्यान।]]
अफ्रीका महाद्वीप में भी राष्ट्रीय उद्यानों की समृद्ध परंपरा विकसित हुई। यहाँ के प्रमुख उद्यानों में विरुंगा राष्ट्रीय उद्यान, रुवेंज़ोरी पर्वत राष्ट्रीय उद्यान, क्वीन एलिजाबेथ राष्ट्रीय उद्यान, बविंडी इंपेनेट्रेबल राष्ट्रीय उद्यान तथा ज्वालामुखीय राष्ट्रीय उद्यान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। अफ्रीका का पहला राष्ट्रीय उद्यान वर्ष 1925 में स्थापित हुआ, जब अल्बर्ट प्रथम ने अपने निजी क्षेत्र, तत्कालीन [[कांगो मुक्त राज्य]] (वर्तमान [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य]]) के पूर्वी भाग में स्थित एक क्षेत्र को “अल्बर्ट राष्ट्रीय उद्यान” घोषित किया, जिसे बाद में [[विरुन्गा राष्ट्रीय उद्यान]] के नाम से जाना गया। इसके पश्चात् 1926 में [[दक्षिण अफ्रीकी गणतंत्र|दक्षिण अफ्रीका]] ने क्रूगर राष्ट्रीय उद्यान को अपना पहला राष्ट्रीय उद्यान घोषित किया, जो पूर्ववर्ती साबी गेम रिजर्व का विस्तारित और पुनर्गठित स्वरूप था, जिसकी स्थापना 1898 में पॉल क्रूगर द्वारा की गई थी।
[[द्वितीय विश्व युद्ध]] के उपरांत राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना ने वैश्विक स्तर पर तीव्र गति पकड़ी। [[यूनाइटेड किंगडम]] ने 1951 में अपना पहला राष्ट्रीय उद्यान, पीक डिस्ट्रिक्ट राष्ट्रीय उद्यान, स्थापित किया। यह निर्णय लगभग सत्तर वर्षों तक चले उस जनदबाव का परिणाम था, जो प्राकृतिक परिदृश्यों तक व्यापक जनसुलभता सुनिश्चित करने के लिए निरंतर बना रहा। इसके बाद दशक के अंत तक यूनाइटेड किंगडम में नौ और राष्ट्रीय उद्यान स्थापित किए गए,<ref>{{Cite web|url=https://www.peakdistrict.gov.uk/learning-about/about-the-national-park/our-history|title=History of our National Park|website=पीक डिस्ट्रिक्ट राष्ट्रीय उद्यान|access-date=1 नवंबर 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714041006/https://www.peakdistrict.gov.uk/learning-about/about-the-national-park/our-history|url-status=live}}</ref> जिससे संरक्षण और जनसहभागिता की यह अवधारणा और अधिक सुदृढ़ हुई।
इक्कीसवीं शताब्दी के प्रारंभ तक यूरोप में राष्ट्रीय उद्यानों की संख्या उल्लेखनीय रूप से बढ़ चुकी थी, और वर्ष 2010 तक यहाँ लगभग 359 राष्ट्रीय उद्यान स्थापित हो चुके थे। इस व्यापक विस्तार के बीच फ्रांस के वैनोइस राष्ट्रीय उद्यान का विशेष महत्व है, जो आल्प्स पर्वतमाला में स्थित पहला फ्रांसीसी राष्ट्रीय उद्यान था। इसकी स्थापना वर्ष 1963 में एक प्रस्तावित [[पर्यटन|पर्यटन परियोजना]] के विरुद्ध उठे जनआंदोलन के परिणामस्वरूप हुई, जो यह दर्शाता है कि प्रकृति संरक्षण के प्रति जनचेतना भी इस प्रक्रिया में कितनी निर्णायक रही है।
इसी प्रकार, [[किलिमंजारो|माउंट किलिमंजारो]] को 1973 में राष्ट्रीय उद्यान के रूप में वर्गीकृत किया गया और 1977 में इसे जनसामान्य के लिए खोल दिया गया,<ref>{{cite web|url=https://www.privatekilimanjaro.com/about_kilimanjaro_park.asp|title=Kilimanjaro: The National Park|work=प्राइवेट किलिमंजारो: किलिमंजारो के बारे में|publisher=प्राइवेट एक्सपेडिशन्स, लिमिटेड|year=2011|access-date=24 अक्टूबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017152135/https://privatekilimanjaro.com/about_kilimanjaro_park.asp|archive-date=17 अक्टूबर 2011|df=dmy-all}}</ref> जिससे अफ्रीका में भी संरक्षण और पर्यटन का संतुलित मॉडल विकसित हुआ। एशिया में, चीन के [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]] में स्थित [[कोमोलंगमा राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण|चोमोलंगमा राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण क्षेत्र]] की स्थापना 1989 में की गई, जिसका उद्देश्य [[एवरेस्ट पर्वत|माउंट एवरेस्ट]] के उत्तरी ढलान सहित लगभग 33.81 लाख हेक्टेयर क्षेत्र का संरक्षण करना था। यह संरक्षण क्षेत्र अपनी विशिष्ट प्रशासनिक संरचना के लिए भी जाना जाता है, क्योंकि इसमें पृथक वनरक्षकों या विशेष कर्मचारियों के बजाय स्थानीय प्रशासन के माध्यम से प्रबंधन किया जाता है, जिससे कम लागत में व्यापक क्षेत्र का संरक्षण संभव हो पाता है। इस क्षेत्र में विश्व की छह सर्वोच्च चोटियों में से चार—[[एवरेस्ट पर्वत|एवरेस्ट]], [[ल्होत्से]], [[मकालू]] और [[चोयु|चो चोयु]]—भी सम्मिलित हैं, और यह पड़ोसी नेपाल के राष्ट्रीय उद्यानों से जुड़कर एक विशाल अंतरराष्ट्रीय संरक्षण क्षेत्र का निर्माण करता है।<ref>डैनियल सी. टेलर, कार्ल ई. टेलर, जेसी ओ. टेलर, ''Empowerment on an Unstable Planet'' न्यूयॉर्क और ऑक्सफोर्ड: ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, 2012, अध्याय 9</ref>
कैरेबियन क्षेत्र में भी संरक्षण की यह परंपरा विकसित हुई। वर्ष 1993 में [[जमैका]] में ब्लू और जॉन क्रो पर्वत राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना लगभग 41,198 हेक्टेयर क्षेत्र की रक्षा के लिए की गई। इस उद्यान में उष्णकटिबंधीय पर्वतीय वर्षावनों के साथ-साथ संरक्षित बफर क्षेत्र भी शामिल हैं।<ref>{{Cite web |title=The National Park - Blue and John Crow Mountains National Park |url=https://www.blueandjohncrowmountains.org/about |access-date=2023-05-12 |website=www.blueandjohncrowmountains.org}}</ref> यहाँ ब्लू माउंटेन पीक, जो देश की सबसे ऊँची चोटी है, स्थित है, साथ ही यहाँ पदयात्रा मार्ग और आगंतुक केंद्र भी विकसित किए गए हैं। इसकी विशिष्ट पारिस्थितिकी और सांस्कृतिक महत्व को मान्यता देते हुए वर्ष 2015 में यूनेस्को द्वारा इसे विश्व धरोहर स्थल घोषित किया गया,<ref>{{Cite web |last=केंद्र |first=यूनेस्को विश्व धरोहर |title=Blue and John Crow Mountains |url=https://whc.unesco.org/en/list/1356/ |access-date=2023-05-12 |website=यूनेस्को विश्व धरोहर केंद्र|language=en}}</ref> जिससे इसकी वैश्विक महत्ता और भी सुदृढ़ हुई।
===राष्ट्रीय उद्यान सेवाएँ===
विश्व में राष्ट्रीय उद्यानों के संगठित और सुव्यवस्थित प्रबंधन की दिशा में एक ऐतिहासिक कदम 19 मई 1911 को कनाडा में उठाया गया, जब पहली राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना की गई।<ref>{{cite web |url=https://www.wwf.ca/newsroom/?uNewsID=9381 |title=WWF News and Stories |access-date=25 मई 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011646/https://www.wwf.ca/newsroom/?uNewsID=9381 |archive-date=7 नवंबर 2017 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|title=Parks Canada celebrates a century of discovery|last=आयरिश|first=पॉल|date=13 मई 2011|work=टोरंटो स्टार |access-date=18 मई 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516235956/https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|archive-date=16 मई 2011|df=dmy-all}}</ref> डोमिनियन वन रिजर्व और पार्क अधिनियम के अंतर्गत डोमिनियन उद्यानों को आंतरिक मामलों के विभाग के अधीन स्थापित “डोमिनियन पार्क शाखा” के प्रबंधन में रखा गया, जिसे आज पार्क्स कनाडा के नाम से जाना जाता है। इस संस्था का मूल उद्देश्य प्राकृतिक आश्चर्यों से भरपूर स्थलों की रक्षा करना और उन्हें इस प्रकार विकसित करना था कि वे लोगों को केवल मनोरंजन ही नहीं, बल्कि शहरी जीवन की भागदौड़ से दूर मानसिक शांति और आध्यात्मिक नवचेतना का अनुभव भी प्रदान कर सकें।<ref>{{cite news|url=https://www.pc.gc.ca/apprendre-learn/prof/itm2-crp-trc/htm/evolution_e.asp|title=Parks Canada History|date=2 फरवरी 2009|work=पार्क्स कनाडा|access-date=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022095725/https://www.pc.gc.ca/apprendre-learn/prof/itm2-crp-trc/htm/evolution_e.asp|archive-date=22 अक्टूबर 2016|df=dmy-all}}</ref> समय के साथ कनाडा ने संरक्षण के क्षेत्र में उल्लेखनीय विस्तार किया और आज लगभग 4,50,000 वर्ग किलोमीटर के राष्ट्रीय उद्यान क्षेत्र के साथ यह विश्व के सबसे बड़े संरक्षित क्षेत्रों में से एक बन चुका है।<ref>{{cite news|url=https://www.pc.gc.ca/en/voyage-travel|title=Parks Canada|access-date=30 अगस्त 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323053512/https://www.pc.gc.ca/|archive-date=23 मार्च 2009|df=dmy-all}}</ref>
इसके विपरीत, संयुक्त राज्य अमेरिका में येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान, योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान तथा अन्य अनेक संरक्षित स्थलों की स्थापना के बावजूद, इन सभी का समन्वित प्रबंधन करने वाली एक केंद्रीय संस्था के गठन में समय लगा। लगभग 44 वर्षों के अंतराल के पश्चात् 64वीं अमेरिकी कांग्रेस ने “नेशनल पार्क सर्विस ऑर्गेनिक एक्ट” पारित किया, जिस पर [[वुडरो विल्सन]] ने 25 अगस्त 1916 को हस्ताक्षर किए। इसके परिणामस्वरूप संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना हुई, जिसने देश के सभी राष्ट्रीय उद्यानों और संरक्षित स्थलों के प्रबंधन को एकीकृत और सुदृढ़ स्वरूप प्रदान किया।
[[File:Teufelsschloss-greenland.jpg|thumb|पूर्वी ग्रीनलैंड के कैसर-फ्रांज-जोसेफ-फ्योर्ड में स्थित टेउफेलश्लॉस का चित्र ( लगभग 1900 ) । यह स्थल अब उत्तरपूर्वी ग्रीनलैंड राष्ट्रीय उद्यान का हिस्सा है।]]
आज इस संस्था के अधीन कुल 433 स्थल आते हैं, जिनमें से केवल 63 को औपचारिक रूप से “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा प्राप्त है।<ref name="USNPS">{{Cite web |url=https://www.nps.gov/aboutus/national-park-system.htm |title=National Park System (U.S. National Park Service) |date=2019-05-17 |access-date=16 जुलाई 2018 |archive-date=20 अप्रैल 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420174702/https://www.nps.gov/aboutus/national-park-system.htm |url-status=live }}</ref> यह तथ्य दर्शाता है कि संरक्षण की व्यापक प्रणाली में विभिन्न प्रकार के संरक्षित क्षेत्रों का समावेश होता है, जिनमें प्रत्येक की अपनी विशिष्ट भूमिका और महत्व है।
==आर्थिक परिणाम==
कोस्टा रिका जैसे देशों में, जहाँ [[पारिस्थितिक पर्यटन|पारिस्थितिकी-आधारित पर्यटन]] (इकोटूरिज्म) एक प्रमुख आर्थिक गतिविधि के रूप में विकसित हो चुका है, राष्ट्रीय उद्यानों की भूमिका केवल संरक्षण तक सीमित नहीं रहती, बल्कि वे देश की अर्थव्यवस्था के सशक्त स्तंभ के रूप में भी उभरते हैं।<ref name="ahs.uwaterloo.ca">ईगल्स, पॉल एफ.जे. [https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf "Trends in Park Tourism: Economics, Finance and Management".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105416/https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf |date=4 मार्च 2016 }} In: ''जर्नल ऑफ सस्टेनेबल टूरिज्म'' वॉल्यूम 10, अंक 2, 2002, पृष्ठ 134. {{doi|10.1080/09669580208667158}}</ref>
===पर्यटन===
राष्ट्रीय उद्यानों में पर्यटन की लोकप्रियता समय के साथ उल्लेखनीय रूप से बढ़ी है, और यह प्रवृत्ति विशेष रूप से उन देशों में अधिक स्पष्ट दिखाई देती है जहाँ जैव विविधता अत्यंत समृद्ध है। उदाहरणस्वरूप, कोस्टा रिका, जिसे एक “[[विशालविविध देश|अत्यधिक जैव-विविध]]” देश के रूप में जाना जाता है, वहाँ 1985 से 1999 के बीच राष्ट्रीय उद्यानों में आने वाले पर्यटकों की संख्या में लगभग 400 प्रतिशत की वृद्धि दर्ज की गई।<ref name="ahs.uwaterloo.ca"/> यह वृद्धि इस बात का संकेत है कि प्राकृतिक स्थलों के प्रति वैश्विक आकर्षण निरंतर बढ़ रहा है और लोग प्रकृति के निकट अनुभव प्राप्त करने के लिए अधिक उत्सुक होते जा रहे हैं।
वर्तमान समय में “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द केवल एक भौगोलिक या प्रशासनिक संज्ञा भर नहीं रह गया है, बल्कि यह एक सशक्त पहचान और ब्रांड के रूप में स्थापित हो चुका है। यह शब्द अब प्रकृति-आधारित पर्यटन से गहराई से जुड़ गया है और ऐसे स्थलों का प्रतीक बन गया है, जहाँ उच्च गुणवत्ता वाला प्राकृतिक वातावरण सुव्यवस्थित और संतुलित पर्यटक अवसंरचना के साथ उपलब्ध होता है।<ref>ईगल्स, पॉल एफ.जे. [https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf "Trends in Park Tourism: Economics, Finance and Management".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105416/https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf |date=4 मार्च 2016 }} In: ''जर्नल ऑफ सस्टेनेबल टूरिज्म'' वॉल्यूम 10, अंक 2, 2002, पृष्ठ 133. {{doi|10.1080/09669580208667158}}</ref>
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान आज केवल संरक्षण के केंद्र नहीं, बल्कि ऐसे आकर्षण स्थल भी बन गए हैं जहाँ पर्यावरणीय संवेदनशीलता, सौंदर्यबोध और पर्यटन सुविधाओं का समन्वय देखने को मिलता है। हालांकि, इस बढ़ती लोकप्रियता के साथ यह जिम्मेदारी भी जुड़ी है कि इन क्षेत्रों का प्रबंधन इस प्रकार किया जाए कि उनकी पारिस्थितिकीय अखंडता और प्राकृतिक संतुलन भविष्य में भी अक्षुण्ण बना रहे।
===कर्मचारी===
पार्क रेंजर का कार्य केवल किसी संरक्षित क्षेत्र की देखरेख तक सीमित नहीं होता, बल्कि वह संरक्षण, प्रबंधन और जनसहभागिता—तीनों के बीच एक सजीव सेतु का कार्य करता है। उनका प्रमुख दायित्व पार्क के प्राकृतिक, ऐतिहासिक और सांस्कृतिक संसाधनों की रक्षा करना तथा उनके संतुलित उपयोग को सुनिश्चित करना होता है। इसके अंतर्गत वे जैव विविधता के संरक्षण, पारिस्थितिक संतुलन के अनुरक्षण और विरासत स्थलों की देखभाल के साथ-साथ आगंतुकों के लिए व्याख्यात्मक एवं मनोरंजक कार्यक्रमों का विकास और संचालन भी करते हैं, जिससे लोग इन स्थलों के महत्व को समझ सकें और उनसे सार्थक रूप से जुड़ सकें।
रेंजरों की जिम्मेदारियाँ विविध और व्यावहारिक होती हैं। वे आगंतुकों को सामान्य, ऐतिहासिक और वैज्ञानिक जानकारी प्रदान करते हैं, जिसे “विरासत व्याख्या” कहा जाता है। साथ ही वे वन्यजीव क्षेत्रों, झीलों और समुद्र तटों, वनों, ऐतिहासिक भवनों, युद्धस्थलों, पुरातात्विक स्थलों तथा विभिन्न मनोरंजन क्षेत्रों के प्रबंधन में सक्रिय भूमिका निभाते हैं।<ref name="OPM.gov">अमेरिकी कार्मिक प्रबंधन कार्यालय. ''Handbook of occupational groups and families''. वाशिंगटन, डीसी, जनवरी 2008। पृष्ठ 19. [https://www.opm.gov/FEDCLASS/GSHBKOCC.pdf OPM.gov] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103205044/https://www.opm.gov/fedclass/gshbkocc.pdf |date=3 जनवरी 2009 }} Accessed 2 नवंबर 2014.</ref> इसके अतिरिक्त, वे अग्निशमन कार्यों में भी संलग्न रहते हैं और आवश्यकता पड़ने पर खोज एवं बचाव अभियानों का संचालन करते हैं, जिससे संकट की स्थिति में त्वरित सहायता उपलब्ध कराई जा सके।
बीसवीं शताब्दी के प्रारंभ में, विशेषकर संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना (1916) के बाद, पार्क रेंजर की भूमिका और अधिक विस्तृत हो गई। अब वे केवल प्रकृति के संरक्षक ही नहीं रहे, बल्कि कानून प्रवर्तन से जुड़े अनेक दायित्व भी निभाने लगे।<ref>आर मीडोज; डी.एल. सोडेन: [https://www.ncjrs.gov/App/Publications/abstract.aspx?ID=110802 ''National Park Ranger Attitudes and Perceptions Regarding Law Enforcement Issues.''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110437/https://www.ncjrs.gov/App/Publications/abstract.aspx?ID=110802 |date=4 मार्च 2016 }} सार. ''जस्टिस प्रोफेशनल'' वॉल्यूम:3 अंक:1 (वसंत 1988) पृष्ठ:70–93</ref> वे यातायात नियंत्रण करते हैं, विभिन्न गतिविधियों के लिए अनुमति-पत्रों का प्रबंधन करते हैं, और नियमों के उल्लंघन, शिकायतों, अतिक्रमणों तथा दुर्घटनाओं की जाँच भी करते हैं। इस प्रकार, पार्क रेंजर एक बहुआयामी भूमिका निभाते हुए संरक्षण, सुरक्षा और जनसेवा के समन्वय का सशक्त उदाहरण प्रस्तुत करते हैं।<ref name="OPM.gov"/>
==चिंताएँ==
पूर्व [[उपनिवेशवाद का इतिहास|यूरोपीय उपनिवेशों]] में स्थापित अनेक राष्ट्रीय उद्यानों को लेकर समय-समय पर आलोचना भी सामने आई है। कुछ विद्वानों का मत है कि इन उद्यानों की स्थापना की प्रक्रिया में [[उपनिवेशवाद|उपनिवेशवादी]] दृष्टिकोण का प्रभाव परिलक्षित होता है, जिसमें प्रकृति को “अछूते” और “मानव-विहीन” रूप में संरक्षित करने की अवधारणा प्रमुख रही। यह विचार विशेष रूप से संयुक्त राज्य अमेरिका में सीमांत विस्तार के काल में विकसित हुआ, जहाँ प्राकृतिक स्थलों को राष्ट्रीय पहचान और ऐतिहासिक गौरव के प्रतीक के रूप में देखा गया।<ref>{{Cite book|last=विलियम|first=क्रोनन|title=Uncommon ground: rethinking the human place in nature|date=1996|publisher=डब्ल्यूडब्ल्यू नॉर्टन एंड कंपनी|isbn=0-393-31511-8|oclc=36306399}}</ref>
किन्तु आलोचकों का तर्क है कि जिन भूमि क्षेत्रों को संरक्षित घोषित किया गया, वे अनेक मामलों में पहले से ही स्थानीय या आदिवासी समुदायों के निवास और जीवन-यापन के केंद्र थे। राष्ट्रीय उद्यानों के निर्माण के लिए इन समुदायों को वहाँ से विस्थापित किया गया, जिससे न केवल उनकी पारंपरिक जीवनशैली प्रभावित हुई, बल्कि उनके सांस्कृतिक और ऐतिहासिक संबंध भी टूट गए। इस संदर्भ में यह आरोप लगाया जाता है कि प्रकृति संरक्षण के नाम पर मानव उपस्थिति को हटाना यह धारणा मजबूत करता है कि प्रकृति केवल तभी सुरक्षित रह सकती है जब उसमें मनुष्य का हस्तक्षेप न हो। इससे प्रकृति और संस्कृति के बीच एक कृत्रिम विभाजन स्थापित होता है, जिसे “प्रकृति–संस्कृति द्वैत” के रूप में समझा जाता है।
कुछ आलोचक इसे “पारिस्थितिक भूमि हड़पने” का रूप भी मानते हैं,<ref>{{Cite book|last=क्लॉस|first= सी. ऐनी|title=Drawing the Sea Near|date=2020-11-03|publisher=यूनिवर्सिटी ऑफ मिनेसोटा प्रेस|doi=10.5749/j.ctv1bkc3t6|isbn=978-1-4529-5946-7|s2cid=230646912}}</ref> जहाँ संरक्षण के नाम पर भूमि के स्वामित्व और उपयोग के पारंपरिक अधिकारों को सीमित कर दिया गया। इसके अतिरिक्त, यह भी तर्क दिया जाता है कि राष्ट्रीय उद्यानों में प्रकृति का अनुभव करने वाले लोग कई बार अपने दैनिक जीवन में उपस्थित प्राकृतिक परिवेश की अनदेखी करने लगते हैं, जिससे प्रकृति के प्रति समग्र संवेदनशीलता कम हो सकती है।
वहीं, पर्यटन से जुड़ी एक अन्य चिंता यह है कि बढ़ती पर्यटक गतिविधियाँ स्वयं उन क्षेत्रों पर नकारात्मक प्रभाव डाल सकती हैं, जिनके संरक्षण के लिए ये उद्यान बनाए गए हैं।<ref>{{Cite journal|last1=बुशर|first1=ब्रैम|last2=फ्लेचर|first2=रॉबर्ट|date=2019|title=Towards Convivial Conservation|journal=संरक्षण और समाज|volume=17|issue=3|pages=283|doi=10.4103/cs.cs_19_75|bibcode=2019CoSoc..17..283B |s2cid=195819004|issn=0972-4923|doi-access=free}}</ref> अत्यधिक आगंतुक दबाव, संसाधनों का उपयोग और पर्यावरणीय हस्तक्षेप पारिस्थितिक संतुलन को प्रभावित कर सकते हैं। इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा जहाँ एक ओर संरक्षण का सशक्त माध्यम है, वहीं दूसरी ओर इसके सामाजिक, सांस्कृतिक और पर्यावरणीय प्रभावों पर संतुलित और संवेदनशील दृष्टि बनाए रखना भी आवश्यक है।
आलोचकों के अनुसार, पूर्व में उपनिवेशित क्षेत्रों में राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना की प्रक्रिया अनेक बार स्वदेशी समुदायों के विस्थापन से जुड़ी रही है। जिन भूमि क्षेत्रों को “प्राकृतिक” और “अछूते” रूप में संरक्षित घोषित किया गया, वे अक्सर उन्हीं समुदायों के पारंपरिक निवास और आजीविका के केंद्र थे। ऐसे में संरक्षण की यह धारणा कि प्रकृति तभी सुरक्षित रह सकती है जब उसमें मानव उपस्थिति न हो, “शुद्ध” वन्य प्रकृति की एक सीमित और विवादास्पद कल्पना को बढ़ावा देती है। यह दृष्टिकोण प्रकृति और संस्कृति के बीच एक कृत्रिम विभाजन को स्थापित करता है, जिससे यह बहस और गहरी हो जाती है कि क्या संरक्षण केवल मानव अनुपस्थिति में ही संभव है, या फिर मनुष्य और प्रकृति का सह-अस्तित्व भी एक वैध और टिकाऊ विकल्प हो सकता है।
इसके साथ ही, राष्ट्रीय उद्यानों में बढ़ता पर्यटन भी एक जटिल चुनौती प्रस्तुत करता है। यद्यपि पर्यटन जागरूकता और आर्थिक लाभ का स्रोत बन सकता है, किंतु अत्यधिक आगंतुकों की उपस्थिति कई पर्यावरणीय समस्याओं को जन्म देती है। इनमें प्राकृतिक आवासों का क्षरण, प्रदूषण में वृद्धि, मृदा अपरदन तथा वन्यजीवों के व्यवहार में बाधा जैसी समस्याएँ प्रमुख हैं। परिणामस्वरूप, वे पारिस्थितिक तंत्र, जिन्हें संरक्षण के उद्देश्य से सुरक्षित किया गया था, स्वयं मानवीय दबाव के कारण प्रभावित होने लगते हैं।<ref>{{cite web |title=Environmental Impact of Tourism in National Parks |url=https://www.usanationalparks.info/environmental-impact-of-tourism-in-national-parks-3-key-concerns/ |website=यूएसए राष्ट्रीय उद्यान सूचना}}</ref>
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा को समझते समय यह आवश्यक हो जाता है कि संरक्षण, स्थानीय समुदायों के अधिकारों और सतत पर्यटन के बीच संतुलन स्थापित किया जाए, ताकि प्रकृति की रक्षा के साथ-साथ सामाजिक न्याय और पर्यावरणीय स्थिरता भी सुनिश्चित की जा सके।
==इन्हें भी देखें==
* [[भारत के राष्ट्रीय उद्यान]]
* [[जैव संरक्षण]]
* [[संरक्षण आंदोलन]]
* [[भूद्यान]]
* [[राष्ट्रीय स्मारक]]
* [[संधारणीय विकास]]
* [[संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम]]
* [[संरक्षण (नैतिक)]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची|2}}
===सूत्रों का कहना है===
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=xIWwmVUUU4wC |title = Tourism in National Parks and Protected Areas: Planning and Management |publisher = सीएबीआई |author=ईगल्स, पॉल एफ. जे |author2=मैककूल, स्टीफन एफ. |year = 2002 |isbn = 0851997597}} 320 pages.
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4FG6HsjlcfoC | title = Preserving Nature in the National Parks: A History |publisher = येल यूनिवर्सिटी प्रेस |author=सेलर्स, रिचर्ड वेस्ट |year = 2009 |isbn = 978-0300154146}} 404 pages.
* शीएल, जॉन (2010) ''Nature's Spectacle - The World's First National Parks and Protected Places'' अर्थस्कैन, लंदन, वाशिंगटन. {{ISBN|978-1-84971-129-6}}
==अग्रिम पठन==
* क्रेग डब्ल्यू. एलिन (संपादक), ''International Handbook of National Parks and Nature Reserves'', ब्लूम्सबरी एकेडमिक, ग्रीनवुड (प्रकाशक), प्रथम संस्करण, 1990, 560 पृष्ठ। ISBN 978-0274924080
* अहमद नकीउद्दीन बकर और मोहम्मद नाजिप सुरतमान ( यूनिवर्सिटी टेक्नोलोजी MARA के संपादक ), ''Protected Areas, National Parks and Sustainable Future'', इंटेकओपन, 2020, 134 पृष्ठ। ISBN 978-1-78984-229-6
* एरिक डफी (18 राष्ट्रीय सलाहकारों के साथ निर्देशित), ''National Parks and Reserves of Western Europe'', हैरो हाउस एडिशन्स, लंदन, 1982, 288 पृष्ठ। सर पीटर स्कॉट द्वारा प्रस्तावना । ISBN 978-0356085869
==बाहरी कड़ियाँ==
{{Sister project links | 1= | display= | author= | wikt= | commons= | n= | q= | s= | b= | voy=National parks | v= | d= | species=no | species_author=no | m=no | mw=no }}
*{{cite web|url=https://www.biodiversitya-z.org/areas/37/| website=बायोडायवर्सिटी एरिज़ोना| title=Areas of Biodiversity Importance: National Parks| access-date=21 अप्रैल 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110516232146/https://www.biodiversitya-z.org/areas/37| archive-date=16 मई 2011}}
*{{cite web|url=https://www.europarc.org/ |website=यूरोपार्क फेडरेशन|title= Europe's protected areas}}
*{{cite web|url=https://www.nps.gov/aboutus/faqs.htm |website=अमेरिकी राष्ट्रीय उद्यान सेवा |title=FAQs}}
*{{cite web|website=Travel Is Free|title=Map of All The World's National Parks|url=https://travelisfree.com/2018/09/10/map-of-all-the-worlds-national-parks/#more-17443|author=मैकोम्बर, ड्रू|date= सितंबर 10, 2018|access-date=18 अक्टूबर 2018|archive-date=5 अप्रैल 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190405073256/https://travelisfree.com/2018/09/10/map-of-all-the-worlds-national-parks/#more-17443|url-status=dead}}
*{{cite web|url=https://www.unesco.org/mab/ |website= यूनेस्को |title= Man and the Biosphere Programme (Biosphere Reserves)|date=7 जनवरी 2019}}
*{{cite web|url=https://nationalparks.nighthee.com/| website=nighthee.com| title=National parks, landscape parks and protected areas in the world| access-date=11 अगस्त 2015|url-status=usurped| archive-url=https://web.archive.org/web/20150905182433/https://nationalparks.nighthee.com/| archive-date=5 सितंबर 2015}}
*{{cite web|url=https://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/pnp/swiat.htm|website=amu.edu.pl|title=National Parks Worldwide|access-date=3 जनवरी 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080119140316/https://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/pnp/swiat.htm|archive-date=19 जनवरी 2008|df=dmy-all}}
*{{cite web|url=https://www.protectedplanet.net |website=संरक्षित ग्रह |title= World Database of Protected Areas}}
*{{cite web|url=https://dopa.jrc.ec.europa.eu |website=यूरोपीय आयोग के संयुक्त अनुसंधान केंद्र द्वारा |title= Digital Observatory for Protected Areas (DOPA)}}
*{{cite web|url=https://whc.unesco.org/ |website= यूनेस्को |title=World Heritage Sites}}
[[श्रेणी:राष्ट्रीय उद्यान|*]]
[[श्रेणी:संरक्षित क्षेत्र]]
9bd4o632cl4ihf2x3ltotusgek61h1v
6544346
6544250
2026-04-27T02:11:15Z
AMAN KUMAR
911487
/* सूत्रों का कहना है */ सुधार
6544346
wikitext
text/x-wiki
[[File:Parque Nacional Los cardones.jpg|thumb|upright|upright=1.25|[[अर्जेण्टीना|आर्जेन्टीना]] के साल्ता प्रान्त में लोस कार्दोनेस राष्ट्रीय उद्यान]]
[[File:Bogdkhan Uul Strictly Protected Area, Mongolia (149199747).jpg|thumb|[[मंगोलिया]] में स्थित बोग्ड खान उउल राष्ट्रीय उद्यान उन सबसे पुराने संरक्षित क्षेत्रों में से एक है जिन्हें अब राष्ट्रीय उद्यान कहा जाता है।]]
[[File:Stambecchi nel Parco Nazionale del Gran Paradiso.jpg|thumb|राष्ट्रीय उद्यान अक्सर संरक्षित प्रजातियों को फलने-फूलने का अवसर प्रदान करते हैं। चित्र में इटली के पीडमोंट में स्थित ग्रैन पैराडिसो राष्ट्रीय उद्यान में अल्पाइन आइबेक्स ( कैप्रा आइबेक्स ) दिखाए गए हैं । 1922 में इस क्षेत्र को राष्ट्रीय उद्यान घोषित किए जाने के बाद से आइबेक्स की आबादी में दस गुना वृद्धि हुई है।]]
'''राष्ट्रीय उद्यान''' (national park) वह [[प्राकृतिक उद्यान|संरक्षित प्राकृतिक क्षेत्र]] होता है, जिसे उसके विशिष्ट प्राकृतिक, [[ऐतिहासिक स्थलों का राष्ट्रीय पंजीकरण|ऐतिहासिक]] या सांस्कृतिक महत्व के कारण विशेष संरक्षण प्रदान किया जाता है। यह क्षेत्र प्राकृतिक, अर्ध-प्राकृतिक अथवा आंशिक रूप से विकसित भूमि का स्वरूप धारण कर सकता है, परंतु इसका मूल उद्देश्य उसकी मौलिक [[पारिस्थितिकी]], [[जैव विविधता]] और [[सांस्कृतिक विरासत]] को सुरक्षित रखना होता है। प्रायः ऐसे उद्यानों का स्वामित्व और संरक्षण सरकार के अधीन होता है, ताकि उनका दीर्घकालिक संरक्षण सुनिश्चित किया जा सके।
यद्यपि विभिन्न देशों में राष्ट्रीय उद्यान घोषित करने के मानदंड भिन्न-भिन्न हो सकते हैं, फिर भी इन सबके पीछे एक समान भावना कार्य करती है—प्रकृति की अनुपम धरोहर को भावी पीढ़ियों के लिए सुरक्षित रखना<ref name=":0" /><ref>यूरोपार्क फेडरेशन (संपादक) 2009, Living Parks, 100 Years of National Parks in Europe, Oekom Verlag, München</ref> और उसे राष्ट्रीय गौरव के प्रतीक के रूप में स्थापित करना। यही कारण है कि विश्व भर में राष्ट्रीय उद्यान केवल [[पर्यावरण संरक्षण]] के केंद्र ही नहीं, बल्कि मानव और प्रकृति के संतुलित सह-अस्तित्व के सजीव उदाहरण भी हैं।
सामान्यतः राष्ट्रीय उद्यान जनता के लिए खुले होते हैं, ताकि लोग प्रकृति के निकट आ सकें, उसका अनुभव कर सकें<ref name="Gissibl, B. 2012">गिस्सिबल, बी., एस. होहलर और पी. कुप्पर, 2012, ''Civilizing Nature, National Parks in Global Historical Perspective'', बर्गहान, ऑक्सफोर्ड</ref> और उसके महत्व को समझ सकें। अधिकांश देशों में इन उद्यानों का विकास, स्वामित्व और प्रबंधन राष्ट्रीय सरकारों द्वारा किया जाता है। हालांकि, संघीय या विकेन्द्रीकृत शासन व्यवस्था वाले कुछ देशों में यह दायित्व क्षेत्रीय या स्थानीय प्रशासनिक संस्थाओं को भी सौंपा जा सकता है, जो अपने-अपने स्तर पर इन अमूल्य प्राकृतिक क्षेत्रों की देखरेख और संरक्षण सुनिश्चित करते हैं।
संयुक्त राज्य अमेरिका ने वर्ष 1872 में [[यलोस्टोन नेशनल पार्क|येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान]] की स्थापना की, जिसे “जनता के लाभ और आनंद के लिए पहला सार्वजनिक उद्यान अथवा मनोरंजन स्थल” के रूप में परिकल्पित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=amrvl&fileName=vl002//amrvlvl002.db&recNum=1&itemLink=r?ammem/consrvbib:@field(NUMBER+@band(amrvl+vl002))&linkText=0|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114358/https://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=amrvl&fileName=vl002%2F%2Famrvlvl002.db&recNum=1&itemLink=r%3Fammem%2Fconsrvbib%3A%40field%28NUMBER%2B%40band%28amrvl%2Bvl002%29%29&linkText=0|title=Evolution of the Conservation Movement, 1850-1920|archive-date=23 January 2017|website=अमेरिकन मेमोरी - लाइब्रेरी ऑफ कांग्रेस }}</ref> यद्यपि उस समय इसे औपचारिक रूप से “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा नहीं दी गई थी,<ref>[https://archive.org/stream/annualreports18721880#page/n7/mode/2up Report of the Superintendent of Yellowstone National Park for the Year 1872] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403152134/https://archive.org/stream/annualreports18721880 |date=3 अप्रैल 2016 }}, 43rd Congress, 3rd Session, ex. doc. 35, quoting Department of Interior letter of 10 May 1872, "The reservation so set apart is to be known as the "Yellowstone National Park"."</ref> फिर भी व्यवहार में इसे व्यापक रूप से विश्व का प्रथम और सबसे प्राचीन राष्ट्रीय उद्यान माना जाता है।<ref>{{cite web |title=Yellowstone National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/28 |publisher=[[यूनेस्को]] |access-date=18 जुलाई 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603014000/https://whc.unesco.org/en/list/28/ |archive-date=3 जून 2023}}</ref> इस पहल ने प्राकृतिक धरोहरों के संरक्षण की वैश्विक अवधारणा को एक नई दिशा प्रदान की और आने वाले समय में अनेक देशों को इसी प्रकार के [[संरक्षित क्षेत्र|संरक्षित क्षेत्रों]] की स्थापना के लिए प्रेरित किया।
हालांकि, यदि इतिहास की गहराइयों में देखा जाए, तो कुछ अन्य क्षेत्र इससे भी पूर्व संरक्षण के अंतर्गत आ चुके थे। उदाहरणस्वरूप, [[मेन रिज, टोबेगो|टोबैगो मेन रिज फॉरेस्ट रिजर्व]], जिसकी स्थापना 1776 में हुई थी,<ref>{{cite web | date=17 अगस्त 2011 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5646/ | title=Tobago Main Ridge Forest Reserve | publisher=[[यूनेस्को]] | access-date=13 अगस्त 2018 | archive-date=15 अगस्त 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180815051851/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5646/ | url-status=live }}</ref> तथा [[बोगद खान पर्वत]] के आसपास का क्षेत्र, जिसे 1778 में संरक्षित किया गया, ऐसे आरंभिक उदाहरण हैं जहाँ प्राकृतिक परिवेश को विधिक रूप से सुरक्षित रखने का प्रयास किया गया। इन क्षेत्रों में कृषि गतिविधियों पर प्रतिबंध लगाकर पर्यावरणीय संतुलन और प्राकृतिक संसाधनों की रक्षा सुनिश्चित की गई, जिससे इन्हें विश्व के सबसे पुराने विधिक रूप से संरक्षित क्षेत्रों में स्थान प्राप्त हुआ।<ref>{{cite web | author=हार्डी, यू.| date=9 अप्रैल 2017 |url=https://theculturetrip.com/north-america/articles/the-10-oldest-national-parks-in-the-world/ | title=The 10 Oldest National Parks in the World | publisher=द कल्चरट्रिप. | access-date=21 दिसंबर 2017 | archive-date=17 अक्टूबर 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191017141141/https://theculturetrip.com/north-america/articles/the-10-oldest-national-parks-in-the-world/ | url-status=live }}</ref><ref name=":0">{{cite book| author=बोनेट, ए. | year=2016 | title=The Geography of Nostalgia: Global and Local Perspectives on Modernity and Loss | publisher= रूटलेज | page=68 | isbn=978-1-315-88297-0 }}</ref>
प्राकृतिक संरक्षण की इस विकसित होती परंपरा को संस्थागत स्वरूप देने की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम वर्ष 1911 में उठाया गया, जब [[पार्क्स कनाडा]] की स्थापना की गई। यह संस्था विश्व की सबसे पुरानी राष्ट्रीय उद्यान सेवा मानी जाती है,<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|title=Parks Canada celebrates a century of discovery|last=आयरिश|first=पॉल|date= मई 13, 2011|work=टोरंटो स्टार|access-date=मई 18, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516235956/https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|archive-date=मई 16, 2011}}</ref> जिसने न केवल कनाडा में, बल्कि वैश्विक स्तर पर भी राष्ट्रीय उद्यानों के प्रबंधन और संरक्षण के लिए एक सुदृढ़ और अनुकरणीय मॉडल प्रस्तुत किया।
[[अंतर्राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण संघ|प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ]] तथा इसके अधीन कार्यरत [[विश्व संरक्षित क्षेत्र आयोग|संरक्षित क्षेत्रों पर विश्व आयोग]] ने “राष्ट्रीय उद्यान” को संरक्षित क्षेत्रों की श्रेणी द्वितीय के अंतर्गत परिभाषित किया है।<ref>{{Cite web|date=5 फरवरी 2016|title=Category II: National Park|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/about/protected-areas-categories/category-ii-national-park|website= आईयूसीएन |access-date=25 जुलाई 2018|archive-date=18 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118152025/https://www.iucn.org/theme/protected-areas/about/protected-areas-categories/category-ii-national-park|url-status=live}}</ref> इस वर्गीकरण के अनुसार, राष्ट्रीय उद्यान ऐसे विस्तृत प्राकृतिक क्षेत्र होते हैं जहाँ पारिस्थितिकी तंत्र की रक्षा, जैव विविधता का संरक्षण और प्राकृतिक प्रक्रियाओं की निरंतरता को प्राथमिकता दी जाती है, साथ ही सीमित रूप में जनसुलभता भी सुनिश्चित की जाती है।
इस मानक के आधार पर, वर्ष 2006 तक विश्व भर में लगभग 6,555 राष्ट्रीय उद्यान ऐसे थे जो इन मापदंडों पर खरे उतरते थे। तथापि, प्रकृति संरक्षण के बदलते स्वरूप और नई पर्यावरणीय चुनौतियों को ध्यान में रखते हुए, प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ अब भी राष्ट्रीय उद्यान की परिभाषा और उसके मानकों को और अधिक सुस्पष्ट एवं समकालीन बनाने के लिए निरंतर विमर्श करता रहता है।
यदि आकार की दृष्टि से देखा जाए, तो इस परिभाषा के अंतर्गत आने वाला विश्व का सबसे विशाल राष्ट्रीय उद्यान [[पूर्वोत्तर ग्रीनलैंड राष्ट्रीय उद्यान]] है, जिसकी स्थापना वर्ष 1974 में हुई थी। लगभग 9,72,000 वर्ग किलोमीटर के विस्तृत क्षेत्र में फैला यह उद्यान न केवल आकार की दृष्टि से अद्वितीय है,<ref>{{Cite book |title=1993 United Nations list of national parks and protected areas: = Liste des Nations Unies des parcs nationaux et des aires protégées 1993 = Lista de las Naciones Unidas de parques nacionales y areas protegidas 1993 |date=1994 |publisher=आईयूसीएन/यूआईसीएन |isbn=978-2-8317-0190-5 |editor-last=वेरीन्ते नेशनेन |location=Gland |editor-last2=विश्व संरक्षण निगरानी केंद्र}}</ref> बल्कि आर्कटिक क्षेत्र की नाजुक पारिस्थितिकी और वन्य जीवन के संरक्षण का एक महत्वपूर्ण केंद्र भी है।
==परिभाषाएं==
[[File:Koli 2019 2.jpg|thumb|[[फ़िनलैंड]] के उत्तरी कारेलिया में कोली राष्ट्रीय उद्यान के परिदृश्यों ने जीन सिबेलियस , जुहानी अहो और एरो जार्नेफेल्ट सहित कई चित्रकारों और संगीतकारों को प्रेरित किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.nationalparks.fi/kolinp/history|title=History of Koli National Park|website=Nationalparks.fi|access-date=16 अगस्त 2020|archive-date=27 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127160710/https://www.nationalparks.fi/kolinp/history|url-status=live}}</ref>]]
[[File:Puerto Escondido P N Manuel Antonio.JPG|thumb|[[फ़ोर्ब्स]] ने कोस्टा रिका में मैनुअल एंटोनियो नेशनल पार्क को दुनिया के 12 सबसे खूबसूरत राष्ट्रीय उद्यानों में से एक के रूप में सूचीबद्ध किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/janelevere/2011/08/29/the-worlds-most-beautiful-national-parks/|title=The World's Most Beautiful National Parks|author=जेन लेवेरे|work=[[फ़ोर्ब्स]]|date=29 अगस्त 2011|access-date=4 अक्टूबर 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001031720/https://www.forbes.com/sites/janelevere/2011/08/29/the-worlds-most-beautiful-national-parks/|archive-date=1 October 2011|df=dmy-all}}</ref>]]
[[File:Beech trees in Mallard Wood, New Forest - geograph.org.uk - 779513.jpg|thumb|इंग्लैंड के हैम्पशायर में स्थित न्यू फॉरेस्ट नेशनल पार्क के मल्लार्ड वुड में बीच के पेड़]]
वर्ष 1969 में प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ ने “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा को अधिक स्पष्ट करते हुए इसे कुछ विशिष्ट विशेषताओं वाले अपेक्षाकृत विस्तृत प्राकृतिक क्षेत्र के रूप में परिभाषित किया।<ref>गुलेज़, सुमेर (1992). A method of evaluating areas for national park status.</ref>
* इस परिभाषा के अनुसार, राष्ट्रीय उद्यान ऐसे क्षेत्रों को कहा गया जहाँ एक या एक से अधिक [[पारितंत्र|पारिस्थितिकी तंत्र]] मानव हस्तक्षेप, शोषण और स्थायी कब्जे से लगभग पूर्णतः अप्रभावित रहते हैं। इन क्षेत्रों में पाई जाने वाली वनस्पतियाँ, जीव-जंतु, भू-आकृतिक संरचनाएँ और प्राकृतिक आवास न केवल वैज्ञानिक और शैक्षिक दृष्टि से महत्वपूर्ण होते हैं, बल्कि वे मनोरंजन और सौंदर्यबोध की दृष्टि से भी अत्यंत मूल्यवान होते हैं, जिनमें प्रकृति की विलक्षण छटा सजीव रूप में विद्यमान रहती है।
* इस परिभाषा का एक महत्वपूर्ण पक्ष यह भी है कि संबंधित देश का सर्वोच्च सक्षम प्राधिकारी इन क्षेत्रों में किसी भी प्रकार के शोषण या अवैध कब्जे को रोकने अथवा समाप्त करने के लिए प्रभावी कदम उठाता है। साथ ही, वह यह सुनिश्चित करता है कि इन उद्यानों की पारिस्थितिक, भू-आकृतिक और प्राकृतिक सौंदर्य से जुड़ी विशेषताओं का संरक्षण और सम्मान निरंतर बना रहे। इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान केवल संरक्षण के क्षेत्र नहीं, बल्कि प्रकृति के संतुलन को बनाए रखने की एक संगठित और उत्तरदायी व्यवस्था के प्रतीक बन जाते हैं।
* इसके अतिरिक्त, विशेष परिस्थितियों में इन उद्यानों को आम जनता के लिए भी खोला जाता है, ताकि लोग प्रेरणा प्राप्त कर सकें, प्रकृति के प्रति जागरूक बनें और शैक्षिक, सांस्कृतिक तथा मनोरंजक उद्देश्यों की पूर्ति कर सकें।
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान मानव और प्रकृति के बीच एक संतुलित सेतु का कार्य करते हैं, जहाँ संरक्षण और सहभागिता का सामंजस्यपूर्ण मेल दिखाई देता है।
वर्ष 1971 में प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ ने पूर्व निर्धारित मानदंडों को और अधिक विस्तृत एवं स्पष्ट रूप प्रदान किया, जिससे राष्ट्रीय उद्यानों के मूल्यांकन और प्रबंधन के लिए अधिक ठोस दिशानिर्देश स्थापित हो सके। इन संशोधित मानकों के अंतर्गत यह निर्धारित किया गया कि
* ऐसे क्षेत्रों का न्यूनतम विस्तार सामान्यतः 1,000 हेक्टेयर होना चाहिए, जहाँ प्रकृति संरक्षण को सर्वोच्च प्राथमिकता दी जाती हो और पारिस्थितिकी तंत्र को यथासंभव अप्रभावित बनाए रखा जा सके।
* इसके साथ ही, यह भी अनिवार्य किया गया कि राष्ट्रीय उद्यानों को विधिक रूप से संरक्षित दर्जा प्राप्त हो, ताकि उनके संरक्षण को कानूनी आधार मिल सके और किसी भी प्रकार के अतिक्रमण या दोहन को प्रभावी रूप से रोका जा सके।
* केवल कानूनी मान्यता ही पर्याप्त नहीं मानी गई, बल्कि यह भी अपेक्षित किया गया कि इन उद्यानों की सुरक्षा के लिए पर्याप्त वित्तीय संसाधन और प्रशिक्षित मानवबल उपलब्ध हों, जिससे संरक्षण उपायों को व्यवहारिक रूप में लागू किया जा सके।
* इन मानदंडों का एक और महत्वपूर्ण पक्ष प्राकृतिक संसाधनों के उपयोग पर नियंत्रण से संबंधित है। उद्यानों के भीतर खेलकूद, शिकार, मछली पकड़ने या अन्य किसी भी प्रकार की गतिविधियों के माध्यम से [[प्राकृतिक संसाधनों का दोहन|संसाधनों के दोहन]] पर कड़े प्रतिबंध लगाए गए, यहाँ तक कि बड़े निर्माण कार्य, जैसे बाँधों का विकास भी वर्जित माना गया। इस प्रकार, 1971 के ये विस्तारित मानदंड राष्ट्रीय उद्यानों को केवल नाममात्र के संरक्षित क्षेत्र के रूप में नहीं, बल्कि सुदृढ़ संरक्षण, प्रभावी प्रबंधन और दीर्घकालिक पर्यावरणीय संतुलन के सशक्त माध्यम के रूप में स्थापित करते हैं।
यद्यपि “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द को प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ द्वारा एक सुव्यवस्थित परिभाषा प्रदान की गई है, तथापि व्यवहार में विभिन्न देशों में अनेक संरक्षित क्षेत्रों को अब भी “राष्ट्रीय उद्यान” कहा जाता है, भले ही वे आईयूसीएन की संरक्षित क्षेत्र प्रबंधन की अन्य श्रेणियों के अंतर्गत आते हों। यह स्थिति इस तथ्य को रेखांकित करती है कि नामकरण की परंपरा और वास्तविक प्रबंधन श्रेणियाँ कई बार एक-दूसरे से भिन्न हो सकती हैं।<ref name="Gissibl, B. 2012"/><ref>यूरोपीय पर्यावरण एजेंसी [https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download ''Protected areas in Europe – an overview''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924010816/https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download |date=24 सितंबर 2015 }} In: EEA Report No 5/2012 Kopenhagen: 2012 {{ISBN|978-92-9213-329-0}} {{ISSN|1725-9177}} [https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download pdf] doi=10.2800/55955</ref> उदाहरणस्वरूप,
* [[स्विस राष्ट्रीय उद्यान]] (स्विट्जरलैंड) आईयूसीएन की श्रेणी ‘कठोर प्रकृति संरक्षण क्षेत्र’ के अंतर्गत आता है, जहाँ मानव हस्तक्षेप को अत्यंत सीमित रखा जाता है।
* इसी प्रकार, एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान (संयुक्त राज्य अमेरिका) ‘वन्य क्षेत्र’ श्रेणी में सम्मिलित है,
* जबकि कोली राष्ट्रीय उद्यान (फिनलैंड) उस श्रेणी का प्रतिनिधित्व करता है जिसे सामान्यतः “राष्ट्रीय उद्यान” के रूप में ही परिभाषित किया जाता है।
* इसके अतिरिक्त, विक्टोरिया फॉल्स राष्ट्रीय उद्यान (जिम्बाब्वे) आईयूसीएन की ‘राष्ट्रीय स्मारक’ श्रेणी में आता है, जहाँ विशिष्ट प्राकृतिक या सांस्कृतिक स्थलों का संरक्षण प्रमुख होता है।
* विटोशा राष्ट्रीय उद्यान (बुल्गारिया) ‘पर्यावास प्रबंधन क्षेत्र’ के अंतर्गत वर्गीकृत है, जहाँ विशेष प्रजातियों और आवासों के संरक्षण पर बल दिया जाता है।
* इसी क्रम में, न्यू फॉरेस्ट राष्ट्रीय उद्यान (यूनाइटेड किंगडम) ‘संरक्षित भूदृश्य’ श्रेणी का उदाहरण है, जहाँ मानव और प्रकृति के सहअस्तित्व को महत्व दिया जाता है,
* जबकि एटनिको यग्रोटोपिको पार्को डेल्टा एवरौ (ग्रीस) ‘प्रबंधित संसाधन संरक्षित क्षेत्र’ के रूप में जाना जाता है, जहाँ प्राकृतिक संसाधनों का संतुलित और नियंत्रित उपयोग संभव होता है।
इस प्रकार, स्पष्ट होता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” का नाम सार्वभौमिक रूप से प्रचलित होने के बावजूद, उनके संरक्षण, प्रबंधन और उपयोग की वास्तविक प्रकृति देश-विशेष की नीतियों और प्राथमिकताओं के अनुसार भिन्न-भिन्न हो सकती है।
यद्यपि सामान्यतः “राष्ट्रीय उद्यान” नाम से ही यह संकेत मिलता है कि उनका प्रशासन राष्ट्रीय सरकारों के अधीन होता है, वास्तविकता में विभिन्न देशों में इसकी संरचना भिन्न रूपों में विकसित हुई है। उदाहरण के लिए, ऑस्ट्रेलिया में केवल कुछ ही राष्ट्रीय उद्यान सीधे संघीय सरकार के अधीन हैं, जबकि अधिकांश का संचालन राज्य सरकारों द्वारा किया जाता है। उल्लेखनीय है कि इन उद्यानों में से कई की स्थापना ऑस्ट्रेलियाई संघ के गठन से भी पूर्व हो चुकी थी, जिससे उनकी प्रशासनिक व्यवस्था ऐतिहासिक रूप से राज्य स्तर पर ही विकसित हुई।
इसी प्रकार, नीदरलैंड में राष्ट्रीय उद्यानों का प्रबंधन राष्ट्रीय स्तर पर नहीं, बल्कि प्रांतीय प्रशासन के माध्यम से किया जाता है।<ref name="Gissibl, B. 2012"/> यहाँ स्थानीय प्रशासनिक इकाइयाँ इन संरक्षित क्षेत्रों की देखरेख, संरक्षण और विकास की जिम्मेदारी निभाती हैं, जो विकेन्द्रीकृत शासन व्यवस्था का एक उदाहरण प्रस्तुत करती हैं।
वहीं कनाडा में एक मिश्रित प्रणाली देखने को मिलती है, जहाँ कुछ राष्ट्रीय उद्यान संघीय सरकार द्वारा संचालित होते हैं, जबकि अन्य प्रांतीय या क्षेत्रीय सरकारों के अधीन आते हैं। इसके बावजूद, प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ की परिभाषा के अनुसार, इन अधिकांश उद्यानों को उनके संरक्षण मानकों और उद्देश्यों के आधार पर “राष्ट्रीय उद्यान” की श्रेणी में ही माना जाता है।<ref>जॉन एस. मार्श, "[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/provincial-parks Provincial Parks]", {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200310160520/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/provincial-parks |date=10 मार्च 2020 }}, in ''कैनेडियन एनसाइक्लोपीडिया'' (हिस्टोरिका कनाडा, 2018‑05‑30), [accessed 2020‑02‑18].</ref> इस प्रकार, स्पष्ट होता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा केवल नाम से नहीं, बल्कि उसके संरक्षण के उद्देश्य और प्रबंधन की गुणवत्ता से परिभाषित होती है, चाहे उसका प्रशासन किसी भी स्तर पर क्यों न किया जा रहा हो।
प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ द्वारा निर्धारित मानकों के बावजूद, विभिन्न देशों में “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा का व्यवहारिक स्वरूप अनेक बार इन परिभाषाओं से भिन्न दिखाई देता है। उदाहरणस्वरूप, इंडोनेशिया, नीदरलैंड और यूनाइटेड किंगडम जैसे देशों में कई ऐसे क्षेत्र हैं जिन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा प्राप्त है, किंतु वे आईयूसीएन की औपचारिक परिभाषा के सभी मानकों का पूर्णतः पालन नहीं करते।
इसके विपरीत, कुछ ऐसे संरक्षित क्षेत्र भी अस्तित्व में हैं जो आईयूसीएन द्वारा निर्धारित सभी आवश्यक मापदंडों को पूरा करते हैं, फिर भी उन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” के रूप में नामित नहीं किया गया है।<ref name="Gissibl, B. 2012"/> यह अंतर इस बात को स्पष्ट करता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा केवल वैज्ञानिक या अंतरराष्ट्रीय मानकों पर आधारित नहीं होती, बल्कि प्रत्येक देश की ऐतिहासिक परंपराओं, प्रशासनिक ढाँचे, नीतिगत प्राथमिकताओं और स्थानीय आवश्यकताओं से भी गहराई से प्रभावित होती है।
इस प्रकार, वैश्विक स्तर पर “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा एकरूप प्रतीत होते हुए भी, व्यवहार में यह विविधता और लचीलेपन का परिचायक है, जहाँ नामकरण और वास्तविक प्रबंधन के बीच अंतर होना असामान्य नहीं है।
===शब्दावली===
[[File:012 035 Ile Mingan Niapiscau.jpg|thumb|मिंगन द्वीपसमूह राष्ट्रीय उद्यान आरक्षित क्षेत्र,<ref name="The Canadian Encyclopedia">{{cite web |title=Mingan Archipelago National Park Reserve |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/mingan-archipelago-national-park-reserve |publisher=कैनेडियन विश्वकोश|access-date=2024-01-12 |date=2015-01-03 |quote=Oddly shaped rock pillars sculpted by wind and sea create the unique islandscape of the natural reserve}}</ref> [[सेंट लॉरेंस की खाड़ी]], [[क्यूबेक]], [[कनाडा]]]]
प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ की परिभाषा का सभी देशों द्वारा समान रूप से पालन न किए जाने के कारण “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द का प्रयोग व्यवहार में कहीं अधिक व्यापक और लचीले अर्थों में किया जाने लगा है। इस विविधता के कारण यह शब्द केवल एक कठोर वैज्ञानिक वर्गीकरण तक सीमित नहीं रहता, बल्कि विभिन्न देशों की आवश्यकताओं, नीतियों और सांस्कृतिक दृष्टिकोण के अनुरूप अपना स्वरूप ग्रहण कर लेता है।
उदाहरणस्वरूप, यूनाइटेड किंगडम और [[चीनी गणराज्य|ताइवान]] जैसे कुछ देशों में “राष्ट्रीय उद्यान” का अर्थ प्रायः ऐसे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र से होता है, जो अपेक्षाकृत कम विकसित, प्राकृतिक रूप से मनोहारी और पर्यटकों को आकर्षित करने वाला हो। इन क्षेत्रों में प्राकृतिक सौंदर्य और पर्यावरणीय संतुलन को बनाए रखने के लिए नियोजन संबंधी कुछ प्रतिबंध अवश्य लागू किए जाते हैं, किंतु इनके भीतर मानव बस्तियों का अस्तित्व भी असामान्य नहीं माना जाता। इस प्रकार, यहाँ संरक्षण और मानवीय गतिविधियों के बीच एक संतुलित सह-अस्तित्व देखने को मिलता है।
इसके विपरीत, कई ऐसे क्षेत्र भी हैं जो आईयूसीएन द्वारा निर्धारित सभी संरक्षण मानदंडों को पूर्णतः पूरा करते हैं, फिर भी उन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा नहीं दी जाती। ऐसे क्षेत्रों के लिए प्रायः “संरक्षित क्षेत्र” या “आरक्षित क्षेत्र” जैसे शब्दों का प्रयोग किया जाता है, जो उनके संरक्षणात्मक महत्व को तो दर्शाते हैं, किंतु उन्हें राष्ट्रीय उद्यान के रूप में औपचारिक मान्यता नहीं प्रदान करते।
इस प्रकार, “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा एक ओर जहाँ वैश्विक स्तर पर प्रकृति संरक्षण का प्रतीक है, वहीं दूसरी ओर यह विभिन्न देशों की प्रशासनिक, सांस्कृतिक और पर्यावरणीय प्राथमिकताओं के अनुसार विविध रूपों में अभिव्यक्त होती है।
==इतिहास==
===प्रारंभिक सन्दर्भ===
अठारहवीं शताब्दी के प्रारंभिक चरण में ही प्रकृति संरक्षण की भावना ने एक संगठित स्वरूप लेना शुरू कर दिया था। वर्ष 1735 से नेपल्स की सरकार ने प्राकृतिक क्षेत्रों की रक्षा के उद्देश्य से विधिक प्रावधान लागू किए, जिनका उपयोग राजपरिवार द्वारा शिकारस्थल के रूप में भी किया जा सकता था। इसी क्रम में प्रोसिडा को प्रथम संरक्षित स्थल के रूप में मान्यता प्राप्त हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.fondazionecariforli.it/downloads/files/3-La-regia-caccia-di-torre-guevara-nel-settecento.pdf|author=एंजेला डी सारियो|title=La "Regia Caccia" Di Torre Guevara Nel Settecento|website=Fondazionecariforli.it|access-date=28 फरवरी 2022|archive-date=22 अक्टूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022120321/https://www.fondazionecariforli.it/downloads/files/3-La-regia-caccia-di-torre-guevara-nel-settecento.pdf|url-status=live}}</ref>
हालाँकि, इस व्यवस्था की विशेषता यह थी कि यह केवल पारंपरिक शाही शिकारगाहों तक सीमित नहीं थी, बल्कि इसके पीछे संरक्षण की एक विकसित और दूरदर्शी दृष्टि कार्यरत थी।<ref>Museo privato Agriturismo Maria Sofia di Borbone, Azienda Agricola Le Tre Querce, Seminara, Calabria, organised by the Study Centre for Environmental Education in the Mediterranean Area of Reggio, Italy</ref> नेपल्स की शासन प्रणाली ने उस समय ही प्राकृतिक क्षेत्रों को विभिन्न श्रेणियों में विभाजित करने की अवधारणा पर विचार किया—जहाँ एक ओर ऐसे क्षेत्र थे जो अपेक्षाकृत खुले और मानवीय गतिविधियों के लिए उपलब्ध थे, वहीं दूसरी ओर कठोर संरक्षण वाले क्षेत्र भी चिन्हित किए गए, जहाँ प्रकृति को उसके मूल स्वरूप में सुरक्षित रखने का प्रयास किया गया।
उन्नीसवीं शताब्दी के प्रारंभ में प्रकृति के प्रति संवेदनशील दृष्टिकोण ने एक नए वैचारिक रूप को जन्म दिया, जिसमें प्राकृतिक स्थलों को केवल संसाधन के रूप में नहीं, बल्कि साझा धरोहर के रूप में देखा जाने लगा। वर्ष 1810 में अंग्रेज़ी कवि [[विलियम वर्ड्सवर्थ]] ने [[लेक डिस्ट्रिक्ट]] को “एक प्रकार की राष्ट्रीय संपत्ति” के रूप में निरूपित किया। उनके विचार में यह ऐसा स्थान था, जिस पर हर उस व्यक्ति का अधिकार और हित होना चाहिए, जिसके पास प्रकृति की सुंदरता को देखने की दृष्टि और उसका आनंद लेने का हृदय हो।<ref>{{cite book|last=वर्ड्सवर्थ|first=विलियम|author-link=विलियम वर्ड्सवर्थ|url=https://archive.org/details/bub_gb_idlAAAAAYAAJ|quote=sort of national property in which every man has a right and interest who has an eye to perceive and a heart to enjoy.|title=A guide through the district of the lakes in the north of England with a description of the scenery, &c. for the use of tourists and residents|edition=5th|location=केंडल, इंग्लैंड|publisher=हडसन और निकोलसन|year=1835|page=[https://archive.org/details/bub_gb_idlAAAAAYAAJ/page/n122 88]}}</ref> यह दृष्टिकोण प्रकृति को जनसामान्य की साझा विरासत के रूप में स्थापित करने की दिशा में एक महत्वपूर्ण बौद्धिक पहल थी।
इसी भावना का विस्तार आगे चलकर जॉर्ज कैटलिन के विचारों में भी स्पष्ट रूप से दिखाई देता है। 1830 के दशक में [[पश्चिमी संयुक्त राज्य|अमेरिकी पश्चिम]] की अपनी यात्राओं के दौरान उन्होंने यह विचार प्रस्तुत किया कि [[संयुक्त राज्य अमेरिका में अमेरिकी मूल-निवासी|संयुक्त राज्य अमेरिका में मूल निवासियों]] और वन्य जीवों को एक साथ संरक्षित किया जाना चाहिए। उन्होंने कल्पना की कि यह संरक्षण किसी व्यापक सरकारी नीति के अंतर्गत एक “भव्य उद्यान” के रूप में विकसित हो सकता है—एक ऐसा “राष्ट्र का उद्यान”, जहाँ मनुष्य और पशु अपनी प्रकृति की स्वाभाविक सुंदरता, स्वच्छंदता और ताजगी के साथ सह-अस्तित्व में रह सकें।<ref>{{cite book|last=कैटलिन|first=जॉर्ज|url=https://books.google.com/books?id=MA4TAAAAYAAJ&q=%7C%28by+some+great+protecting+policy+of+government%29|title=Letters and Notes on the manners, customs, and condition of the North American Indians: written during eight years' travel amongst the wildest tribes of Indians in North America in 1832, 33, 34, 35, 36, 37, 38, and 39|volume=1|year=1841|location=इजिप्शियन हॉल, पिकाडिली, लंदन|publisher=लेखक द्वारा प्रकाशित|pages=261–262|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501132843/https://books.google.com/books?id=MA4TAAAAYAAJ&q=%7C(by+some+great+protecting+policy+of+government)#v=snippet&q=%7C(by%20some%20great%20protecting%20policy%20of%20government)&f=false|archive-date=1 मई 2016|df=dmy-all}}</ref>
इस प्रकार, इन विचारकों की दृष्टि में प्रकृति केवल भौतिक संपदा नहीं थी, बल्कि एक जीवंत सांस्कृतिक और मानवीय अनुभव थी, जिसे संरक्षित करना और साझा करना समस्त समाज की सामूहिक जिम्मेदारी है।
===प्रारंभिक प्रयास: हॉट स्प्रिंग्स, अर्कांसस और योसेमाइट घाटी===
[[File:Tunnel View, Yosemite Valley, Yosemite NP - Diliff.jpg|thumb|योसेमाइट घाटी, [[योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान]], कैलिफोर्निया, संयुक्त राज्य अमेरिका]]
प्राकृतिक संपदा के संरक्षण की दिशा में संयुक्त राज्य अमेरिका की संघीय सरकार ने पहला संगठित कदम 20 अप्रैल 1832 को उठाया, जब राष्ट्रपति [[ऐन्ड्रयू जैकसन]] ने उस विधेयक पर हस्ताक्षर किए, जिसे 22वीं अमेरिकी कांग्रेस द्वारा पारित किया गया था। इस कानून के अंतर्गत अर्कांसस स्थित हॉट स्प्रिंग्स के आसपास की भूमि के चार खंडों को अलग रखते हुए वहाँ के प्राकृतिक [[गरम चश्मा|गर्म जलस्रोतों]] और निकटवर्ती पर्वतीय क्षेत्रों को भविष्य के लिए संरक्षित करने का प्रयास किया गया।<ref name=Shugart>{{cite web |url=https://www.nps.gov/hosp/historyculture/upload/chronology.web.pdf |title=Hot Springs of Arkansas Through the Years: A Chronology of Events |access-date=30 मार्च 2008 |last=शुगार्ट |first=शेरोन |year=2004 |publisher=[[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414015510/https://www.nps.gov/hosp/historyculture/upload/chronology.web.pdf |archive-date=14 अप्रैल 2008 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|chapter-url=https://constitution.org/uslaw/sal/004_statutes_at_large.pdf|chapter=Twenty-Second Congress, Session 1, Chap. 70: An Act authorizing the governor of the territory of Arkansas to lease the salt springs, in said territory, and for other purposes (April 20, 1832)|title=The Public Statutes at Large of the United States of America from the Organization of the Government in 1789, to 3 March 1845, Treaties, and Proclamations of the United States of America from December 1863, to December 1865|editor=पीटर्स, रिचर्ड|volume=4|location=बोस्टन|publisher=चार्ल्स सी. लिटिल और जेम्स ब्राउन|page=505|year=1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20111115233149/https://constitution.org/uslaw/sal/004_statutes_at_large.pdf|archive-date=15 नवंबर 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Act Establishing Yellowstone National Park (1872)|url=https://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=45|website=Our Documents.gov|access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200955/https://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=45|archive-date=4 मार्च 2016|df=dmy-all}}</ref> इस संरक्षित क्षेत्र को “हॉट स्प्रिंग्स आरक्षण” के नाम से जाना गया, जो प्रकृति संरक्षण के इतिहास में एक प्रारंभिक और महत्वपूर्ण पहल थी।
हालाँकि, इस आरंभिक प्रयास में स्पष्ट कानूनी अधिकारों का अभाव था, जिसके कारण इस क्षेत्र पर संघीय नियंत्रण तत्काल सुदृढ़ रूप से स्थापित नहीं हो सका। अंततः वर्ष 1877 में जाकर इस संरक्षण को विधिक रूप से स्पष्ट और प्रभावी आधार प्राप्त हुआ। इसके बावजूद, यह पहल उस व्यापक विचारधारा की नींव बन गई, जिसने आगे चलकर राष्ट्रीय उद्यानों और संरक्षित क्षेत्रों की अवधारणा को सुदृढ़ किया।<ref name=Shugart/>
प्रकृति और वन्य जीवन के संरक्षण के लिए किए गए इन प्रयासों को आगे बढ़ाने में कई दूरदर्शी नेताओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही। इनमें अब्राहम लिंकन, लॉरेंस रॉकफेलर, थियोडोर रूजवेल्ट, जॉन मुइर तथा लेडी बर्ड जॉनसन जैसे व्यक्तित्व विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं।<ref>{{Cite web|title=Mission & History|url=https://www.nationalparks.org/about-foundation/mission-history|access-date=2022-02-11|website=राष्ट्रीय उद्यान फाउंडेशन|language=en|archive-date=14 फरवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234521/https://www.nationalparks.org/about-foundation/mission-history|url-status=live}}</ref> इन सभी ने अपने-अपने स्तर पर संरक्षण संबंधी नीतियों, जनजागरूकता और विधिक उपायों के विकास में योगदान दिया, जिससे प्राकृतिक धरोहरों को सुरक्षित रखने की दिशा में एक सुदृढ़ और स्थायी आधार निर्मित हो सका।
जॉन म्यूर को योसेमाइट क्षेत्र में उनके असाधारण योगदान के कारण आज “राष्ट्रीय उद्यानों का जनक” कहा जाता है।<ref>{{cite book|last=मिलर|first= बारबरा कीली|title=जॉन म्यूर |publisher=गैरेथ स्टीवंस|year=2008|page=10|isbn=978-0836883183}}</ref> प्रकृति के प्रति उनकी गहरी संवेदनशीलता और संरक्षण की दृढ़ प्रतिबद्धता उनके लेखन में भी स्पष्ट रूप से झलकती है। उन्होंने द सेंचुरी मैगज़ीन में दो अत्यंत प्रभावशाली लेख प्रकाशित किए, जिन्होंने आगे चलकर संरक्षण संबंधी विधायी प्रक्रियाओं को दिशा देने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा को सुदृढ़ आधार प्रदान किया।<ref>जॉन म्यूर. [https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ "Features of the Proposed Yosemite National Park"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102195140/https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ |date=2 November 2014 }} ''द सेंचुरी मैगज़ीन'', खंड XL, सितंबर 1890, अंक 5</ref><ref>जॉन म्यूर. [https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ "The Treasures of the Yosemite"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102195140/https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ |date=2 नवंबर 2014 }} ''द सेंचुरी मैगज़ीन'', खंड XL, अगस्त 1890, अंक 4</ref>
इस विचारधारा को व्यवहारिक रूप देने की दिशा में एक ऐतिहासिक कदम तब उठा, जब [[अब्राहम लिंकन]] ने 1 जुलाई 1864 को कांग्रेस द्वारा पारित एक अधिनियम पर हस्ताक्षर किए। इस अधिनियम के अंतर्गत योसेमाइट घाटी तथा विशाल सिकोइया वृक्षों से समृद्ध मारिपोसा ग्रोव को कैलिफोर्निया राज्य को सौंप दिया गया, जो आगे चलकर [[योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान]] का भाग बना। इस विधेयक के अनुसार, इस भूमि का निजी स्वामित्व समाप्त कर दिया गया और राज्य सरकार को इसे “जनसाधारण के उपयोग, पर्यटन और मनोरंजन” के उद्देश्य से संरक्षित एवं प्रबंधित करने की जिम्मेदारी सौंपी गई। सीमित अवधि के लिए पट्टे की अनुमति दी गई, जिसकी आय को संरक्षण और सुधार कार्यों में व्यय किया जाना था।
हालाँकि, इस प्रारंभिक प्रयास के बाद व्यापक सार्वजनिक विमर्श प्रारंभ हुआ और यह प्रश्न तीव्र बहस का विषय बन गया कि क्या सरकार को ऐसे उद्यान स्थापित करने का अधिकार होना चाहिए। आगे चलकर कैलिफोर्निया द्वारा योसेमाइट के कथित कुप्रबंधन के अनुभव ने इस नीति को पुनर्विचार के लिए प्रेरित किया। यही कारण था कि कुछ वर्षों पश्चात् स्थापित येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान को सीधे राष्ट्रीय नियंत्रण में रखा गया,<ref>एडम वेस्ली डीन. [https://web.archive.org/web/20141102171047/https://mtw160-198.ippl.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/civil_war_history/v056/56.4.dean.pdf ''Natural Glory in the Midst of War: The Establishment of Yosemite State Park''] In: Abstract. ''गृह युद्ध इतिहास'', खंड 56, अंक 4, दिसंबर 2010, पृष्ठ 386–419| 10.1353/cwh.2010.0008</ref><ref>{{cite book|chapter-url=https://constitution.org/uslaw/sal/013_statutes_at_large.pdf|page=325|chapter=Thirty-Eighth Congress, Session 1, Chap. 184: An Act authorizing a Grant to the State of California of the "Yo-Semite Valley" and of the Land embracing the "Mariposa Big Tree Grove" (June 30, 1864)|title=38th United States Congress, Session 1, 1864. In: The Statutes at Large, Treaties, and Proclamations of the United States of America from December 1863, to December 1865|editor=जॉर्ज पी. सैंगर|volume=13|location=बोस्टन|publisher=लिटिल, ब्राउन एंड कंपनी|year=1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116010746/https://constitution.org/uslaw/sal/013_statutes_at_large.pdf|archive-date=16 नवंबर 2011|df=dmy-all}}</ref> जिससे उसके संरक्षण और प्रबंधन को अधिक सुदृढ़ और प्रभावी बनाया जा सके।
===पहला राष्ट्रीय उद्यान: येलोस्टोन===
[[File:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|thumb|[[यलोस्टोन नेशनल पार्क]], व्योमिंग, संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित ग्रैंड प्रिज़मैटिक स्प्रिंग; येलोस्टोन दुनिया का पहला राष्ट्रीय उद्यान था।]]
वर्ष 1872 में येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना के साथ संयुक्त राज्य अमेरिका ने आधुनिक अर्थों में अपने पहले राष्ट्रीय उद्यान की नींव रखी, जिसे व्यापक रूप से विश्व का प्रथम राष्ट्रीय उद्यान भी माना जाता है।<ref>मंगन, एलिजाबेथ यू. [https://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/yehtml/yeabout.html Yellowstone, the First National Park from Mapping the National Parks] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019090110/https://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/yehtml/yeabout.html |date=19 अक्टूबर 2013 }}. [[लाइब्रेरी ऑफ़ कॉंग्रेस]], भूगोल और मानचित्र प्रभाग.</ref> यह केवल एक प्रशासनिक निर्णय नहीं था, बल्कि प्रकृति को संरक्षित करने और उसे जनसामान्य के लिए सुरक्षित रूप से उपलब्ध कराने की एक दूरदर्शी पहल थी, जिसने आगे चलकर वैश्विक स्तर पर संरक्षण की सोच को गहराई से प्रभावित किया।
हालाँकि, यदि ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य में देखा जाए, तो यूरोप और एशिया के कुछ देशों में इससे पूर्व भी [[संरक्षित प्रकृतिक्षेत्र|प्राकृतिक क्षेत्रों]] के संरक्षण की परंपरा विद्यमान थी। किंतु उन संरक्षित क्षेत्रों का स्वरूप आज के राष्ट्रीय उद्यानों से भिन्न था, क्योंकि वे प्रायः शाही परिवारों के लिए आरक्षित शिकारस्थल या विश्राम स्थल के रूप में विकसित किए गए थे। उदाहरणस्वरूप, फॉन्टेनब्लू वन (फ्रांस, 1861) का एक भाग संरक्षित किया गया था,<ref>किम्बर्ली ए. जोन्स, साइमन आर. केली, सारा केनेल, हेल्गा केसलर-ऑरिश, ''In the forest of Fontainebleau: painters and photographers from Corot to Monet'', National Gallery of Art, 2008, p.23</ref> जहाँ संरक्षण की भावना तो थी, परंतु उसका उद्देश्य मुख्यतः शाही उपयोग तक सीमित था।
येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान उस समय एक संघीय शासित क्षेत्र के अंतर्गत आता था, जहाँ किसी राज्य सरकार के लिए उसके संरक्षण और प्रबंधन की जिम्मेदारी लेना संभव नहीं था। इसी कारण संयुक्त राज्य अमेरिका की संघीय सरकार ने स्वयं इसकी प्रत्यक्ष देखरेख का दायित्व ग्रहण किया, और इस प्रकार यह देश का पहला औपचारिक राष्ट्रीय उद्यान बना। इसकी स्थापना केवल एक प्रशासनिक निर्णय नहीं थी, बल्कि संरक्षणवादियों, राजनेताओं और नॉर्दर्न पैसिफिक रेलरोड जैसी संस्थाओं के संयुक्त प्रयासों का परिणाम थी, जिन्होंने अमेरिकी कांग्रेस से इस ऐतिहासिक विधेयक को पारित कराने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई।
प्रकृति संरक्षण के इस आंदोलन को आगे बढ़ाने में [[थियोडोर रूज़वेल्ट]] और उनके सहयोगियों का विशेष योगदान रहा। उनके नेतृत्व में गठित बूने और क्रॉकेट क्लब ने सक्रिय अभियान चलाकर राजनीतिक समर्थन जुटाया और बड़े उद्योगों सहित विभिन्न समूहों को इस दिशा में सहमत किया। उस समय येलोस्टोन का क्षेत्र अवैध शिकारियों और संसाधनों के अंधाधुंध दोहन करने वालों के कारण गंभीर संकट में था। किंतु रूजवेल्ट और उनके साथियों के संगठित प्रयासों ने इस विनाशकारी प्रवृत्ति को नियंत्रित किया और पार्क को संरक्षण के मार्ग पर स्थापित किया।
इन प्रयासों के परिणामस्वरूप न केवल येलोस्टोन की सुरक्षा सुनिश्चित हुई, बल्कि इसके माध्यम से अन्य राष्ट्रीय उद्यानों के लिए भी एक सुदृढ़ विधिक ढाँचा विकसित हुआ, जिसने प्राकृतिक संसाधनों के संरक्षण को संस्थागत रूप प्रदान किया। इस विचारधारा की महत्ता को रेखांकित करते हुए अमेरिकी [[पुलित्ज़र पुरस्कार]] विजेता लेखक [[वालेस स्टेग्नर]] ने लिखा था कि राष्ट्रीय उद्यान मानव समाज के सर्वोत्तम विचारों में से एक हैं—वे पूर्णतः अमेरिकी और पूर्णतः लोकतांत्रिक हैं, जो हमें हमारे श्रेष्ठ स्वरूप में प्रस्तुत करते हैं, न कि हमारे दुर्बल पक्षों में।<ref>{{cite web|date=16 January 2003|title=Famous Quotes Concerning the National Parks: Wallace Stegner, 1983|url=https://www.cr.nps.gov/history/hisnps/NPSThinking/famousquotes.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110508031121/https://www.cr.nps.gov/history/hisnps/NPSThinking/famousquotes.htm|archive-date=8 मई 2011|access-date=24 अक्टूबर 2011|work=डिस्कवर हिस्ट्री|publisher=[[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]]|df=dmy-all}}</ref>
===राष्ट्रीय उद्यानों का अंतर्राष्ट्रीय विकास===
[[File:Mackinac National Park map.jpg|thumb|right|मैकिनैक नेशनल पार्क का 1890 का नक्शा]]
“राष्ट्रीय उद्यान” शब्द का विधिक रूप से प्रयोग करने वाला पहला क्षेत्र मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान था, जिसकी स्थापना वर्ष 1875 में संयुक्त राज्य अमेरिका में की गई। यह पहल इस दृष्टि से विशेष महत्व रखती है कि इसमें पहली बार किसी संरक्षित क्षेत्र के निर्माण संबंधी कानून में “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द को औपचारिक रूप से सम्मिलित किया गया, जिससे इस अवधारणा को एक स्पष्ट प्रशासनिक और विधिक पहचान प्राप्त हुई।
हालाँकि, समय के साथ इसकी स्थिति में परिवर्तन आया। वर्ष 1895 में इस क्षेत्र को राज्य सरकार के अधिकार क्षेत्र में स्थानांतरित कर दिया गया, जिसके परिणामस्वरूप इसने अपना आधिकारिक “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा खो दिया।<ref>{{cite web|title=Mackinac Island|url=https://www.michigan.gov/mshda/0,4641,7-141-54317_19320_61909_61927-54596--,00.html|website=Michigan State Housing Development Authority|access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105141143/https://michigan.gov/mshda/0,4641,7-141-54317_19320_61909_61927-54596--,00.html|archive-date=5 जनवरी 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="ReferenceA">किम एलन स्कॉट, 2011 "Robertson's Echo The Conservation Ethic in the Establishment of Yellowstone and Royal National Parks" येलोस्टोन साइंस 19:3</ref> इसके बावजूद, मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान का ऐतिहासिक महत्व अक्षुण्ण बना रहा, क्योंकि इसने राष्ट्रीय उद्यानों की संज्ञा और उनके विधिक स्वरूप के विकास में एक महत्वपूर्ण आधारशिला का कार्य किया।
[[File:Late Afternoon at North & South Era.jpg|thumb|ऑस्ट्रेलिया के [[न्यू साउथ वेल्स]] में स्थित [[रॉयल नेशनल पार्क]] दुनिया का दूसरा आधिकारिक राष्ट्रीय उद्यान था।]]
येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान और मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान में विकसित हुई संरक्षण की अवधारणा ने शीघ्र ही विश्व के अन्य देशों को भी प्रेरित किया, और विभिन्न स्थानों पर राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना का क्रम प्रारंभ हो गया। इसी क्रम में ऑस्ट्रेलिया में, [[सिडनी]] के दक्षिण में स्थित क्षेत्र में [[रॉयल नेशनल पार्क]] की स्थापना 26 अप्रैल 1879 को न्यू साउथ वेल्स कॉलोनी में की गई। यह विश्व का दूसरा आधिकारिक राष्ट्रीय उद्यान माना जाता है,<ref>{{cite web|title=1879: Australia's first national park created|url=https://www.nma.gov.au/online_features/defining_moments/featured/first_national_park|website=ऑस्ट्रेलिया का राष्ट्रीय संग्रहालय |access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128023110/https://www.nma.gov.au/online_features/defining_moments/featured/first_national_park|archive-date=28 जनवरी 2016|df=dmy-all}}</ref> और मैकिनैक के राष्ट्रीय उद्यान का दर्जा समाप्त हो जाने के पश्चात्, यह वर्तमान में अस्तित्व में रहने वाला दूसरा सबसे प्राचीन राष्ट्रीय उद्यान भी माना जाता है।<ref name="ReferenceA"/><ref>{{cite web |url=https://pinkava.asu.edu/starcentral/microscope/portal.php?pagetitle=getcollection&collectionID=127 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141102063535/https://pinkava.asu.edu/starcentral/microscope/portal.php?pagetitle=getcollection&collectionID=127 | archive-date=2 नवंबर 2014 | title=Audley Bottom | publisher=Pinkava.asu.edu | access-date=3 नवंबर 2014 }}</ref><ref>रॉडनी हैरिसन, 2012 "Heritage: Critical approaches" Routledge</ref>
इसके पश्चात् कनाडा ने 1885 में [[बैनफ़ नेशनल पार्क|बैन्फ राष्ट्रीय उद्यान]] की स्थापना कर अपने प्रथम राष्ट्रीय उद्यान की नींव रखी। इसी परंपरा को आगे बढ़ाते हुए न्यूज़ीलैंड ने 1887 में टोंगारिरो राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना की, जो अपने विशिष्ट भू-आकृतिक और सांस्कृतिक महत्व के लिए प्रसिद्ध है।
दक्षिण अमेरिका में इस दिशा में महत्वपूर्ण पहल अर्जेंटीना ने की, जहाँ फ्रांसिस्को मोरेनो के प्रयासों से वर्ष 1934 में नाहुएल हुआपी राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना हुई। इसके साथ ही अर्जेंटीना अमेरिका महाद्वीप का तीसरा देश बन गया जिसने एक संगठित राष्ट्रीय उद्यान प्रणाली विकसित की। इस प्रकार, उन्नीसवीं और बीसवीं शताब्दी के दौरान राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा वैश्विक स्तर पर फैलती गई और प्रकृति संरक्षण की एक सशक्त अंतरराष्ट्रीय धारा के रूप में स्थापित हो गई।
[[File:Lapporten 2.jpg|thumb|स्वीडन में स्थित अबिस्को राष्ट्रीय उद्यान यूरोप में स्थापित होने वाले पहले राष्ट्रीय उद्यानों में से एक था।]]
यूरोप में राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा ने बीसवीं शताब्दी के आरंभ में संस्थागत रूप ग्रहण किया। वर्ष 1909 में [[स्वीडन]] ने एक ऐतिहासिक पहल करते हुए राष्ट्रीय उद्यानों संबंधी कानून पारित किया, जिसके परिणामस्वरूप उसी वर्ष नौ राष्ट्रीय उद्यान स्थापित किए गए। इसके पश्चात् स्विट्जरलैंड ने 1914 में स्विस राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना कर इस दिशा में अग्रसरता दिखाई। आगे चलकर वर्ष 1971 में एस्टोनियाई एसएसआर में स्थित लाहेमा राष्ट्रीय उद्यान पूर्व [[सोवियत संघ]] का पहला राष्ट्रीय उद्यान घोषित हुआ, जो इस क्षेत्र में संरक्षण के नए अध्याय का संकेतक था।
[[File:The Greater Virunga Landscape, Africa (Copernicus 2026-03-03).png|thumb|upright|अफ्रीका में कई राष्ट्रीय उद्यान हैं: [[विरुन्गा राष्ट्रीय उद्यान]], रुवेंज़ोरी पर्वत राष्ट्रीय उद्यान , क्वीन एलिजाबेथ राष्ट्रीय उद्यान , बविंडी इंपेनेट्रेबल राष्ट्रीय उद्यान और ज्वालामुखीय राष्ट्रीय उद्यान।]]
अफ्रीका महाद्वीप में भी राष्ट्रीय उद्यानों की समृद्ध परंपरा विकसित हुई। यहाँ के प्रमुख उद्यानों में विरुंगा राष्ट्रीय उद्यान, रुवेंज़ोरी पर्वत राष्ट्रीय उद्यान, क्वीन एलिजाबेथ राष्ट्रीय उद्यान, बविंडी इंपेनेट्रेबल राष्ट्रीय उद्यान तथा ज्वालामुखीय राष्ट्रीय उद्यान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। अफ्रीका का पहला राष्ट्रीय उद्यान वर्ष 1925 में स्थापित हुआ, जब अल्बर्ट प्रथम ने अपने निजी क्षेत्र, तत्कालीन [[कांगो मुक्त राज्य]] (वर्तमान [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य]]) के पूर्वी भाग में स्थित एक क्षेत्र को “अल्बर्ट राष्ट्रीय उद्यान” घोषित किया, जिसे बाद में [[विरुन्गा राष्ट्रीय उद्यान]] के नाम से जाना गया। इसके पश्चात् 1926 में [[दक्षिण अफ्रीकी गणतंत्र|दक्षिण अफ्रीका]] ने क्रूगर राष्ट्रीय उद्यान को अपना पहला राष्ट्रीय उद्यान घोषित किया, जो पूर्ववर्ती साबी गेम रिजर्व का विस्तारित और पुनर्गठित स्वरूप था, जिसकी स्थापना 1898 में पॉल क्रूगर द्वारा की गई थी।
[[द्वितीय विश्व युद्ध]] के उपरांत राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना ने वैश्विक स्तर पर तीव्र गति पकड़ी। [[यूनाइटेड किंगडम]] ने 1951 में अपना पहला राष्ट्रीय उद्यान, पीक डिस्ट्रिक्ट राष्ट्रीय उद्यान, स्थापित किया। यह निर्णय लगभग सत्तर वर्षों तक चले उस जनदबाव का परिणाम था, जो प्राकृतिक परिदृश्यों तक व्यापक जनसुलभता सुनिश्चित करने के लिए निरंतर बना रहा। इसके बाद दशक के अंत तक यूनाइटेड किंगडम में नौ और राष्ट्रीय उद्यान स्थापित किए गए,<ref>{{Cite web|url=https://www.peakdistrict.gov.uk/learning-about/about-the-national-park/our-history|title=History of our National Park|website=पीक डिस्ट्रिक्ट राष्ट्रीय उद्यान|access-date=1 नवंबर 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714041006/https://www.peakdistrict.gov.uk/learning-about/about-the-national-park/our-history|url-status=live}}</ref> जिससे संरक्षण और जनसहभागिता की यह अवधारणा और अधिक सुदृढ़ हुई।
इक्कीसवीं शताब्दी के प्रारंभ तक यूरोप में राष्ट्रीय उद्यानों की संख्या उल्लेखनीय रूप से बढ़ चुकी थी, और वर्ष 2010 तक यहाँ लगभग 359 राष्ट्रीय उद्यान स्थापित हो चुके थे। इस व्यापक विस्तार के बीच फ्रांस के वैनोइस राष्ट्रीय उद्यान का विशेष महत्व है, जो आल्प्स पर्वतमाला में स्थित पहला फ्रांसीसी राष्ट्रीय उद्यान था। इसकी स्थापना वर्ष 1963 में एक प्रस्तावित [[पर्यटन|पर्यटन परियोजना]] के विरुद्ध उठे जनआंदोलन के परिणामस्वरूप हुई, जो यह दर्शाता है कि प्रकृति संरक्षण के प्रति जनचेतना भी इस प्रक्रिया में कितनी निर्णायक रही है।
इसी प्रकार, [[किलिमंजारो|माउंट किलिमंजारो]] को 1973 में राष्ट्रीय उद्यान के रूप में वर्गीकृत किया गया और 1977 में इसे जनसामान्य के लिए खोल दिया गया,<ref>{{cite web|url=https://www.privatekilimanjaro.com/about_kilimanjaro_park.asp|title=Kilimanjaro: The National Park|work=प्राइवेट किलिमंजारो: किलिमंजारो के बारे में|publisher=प्राइवेट एक्सपेडिशन्स, लिमिटेड|year=2011|access-date=24 अक्टूबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017152135/https://privatekilimanjaro.com/about_kilimanjaro_park.asp|archive-date=17 अक्टूबर 2011|df=dmy-all}}</ref> जिससे अफ्रीका में भी संरक्षण और पर्यटन का संतुलित मॉडल विकसित हुआ। एशिया में, चीन के [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]] में स्थित [[कोमोलंगमा राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण|चोमोलंगमा राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण क्षेत्र]] की स्थापना 1989 में की गई, जिसका उद्देश्य [[एवरेस्ट पर्वत|माउंट एवरेस्ट]] के उत्तरी ढलान सहित लगभग 33.81 लाख हेक्टेयर क्षेत्र का संरक्षण करना था। यह संरक्षण क्षेत्र अपनी विशिष्ट प्रशासनिक संरचना के लिए भी जाना जाता है, क्योंकि इसमें पृथक वनरक्षकों या विशेष कर्मचारियों के बजाय स्थानीय प्रशासन के माध्यम से प्रबंधन किया जाता है, जिससे कम लागत में व्यापक क्षेत्र का संरक्षण संभव हो पाता है। इस क्षेत्र में विश्व की छह सर्वोच्च चोटियों में से चार—[[एवरेस्ट पर्वत|एवरेस्ट]], [[ल्होत्से]], [[मकालू]] और [[चोयु|चो चोयु]]—भी सम्मिलित हैं, और यह पड़ोसी नेपाल के राष्ट्रीय उद्यानों से जुड़कर एक विशाल अंतरराष्ट्रीय संरक्षण क्षेत्र का निर्माण करता है।<ref>डैनियल सी. टेलर, कार्ल ई. टेलर, जेसी ओ. टेलर, ''Empowerment on an Unstable Planet'' न्यूयॉर्क और ऑक्सफोर्ड: ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, 2012, अध्याय 9</ref>
कैरेबियन क्षेत्र में भी संरक्षण की यह परंपरा विकसित हुई। वर्ष 1993 में [[जमैका]] में ब्लू और जॉन क्रो पर्वत राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना लगभग 41,198 हेक्टेयर क्षेत्र की रक्षा के लिए की गई। इस उद्यान में उष्णकटिबंधीय पर्वतीय वर्षावनों के साथ-साथ संरक्षित बफर क्षेत्र भी शामिल हैं।<ref>{{Cite web |title=The National Park - Blue and John Crow Mountains National Park |url=https://www.blueandjohncrowmountains.org/about |access-date=2023-05-12 |website=www.blueandjohncrowmountains.org}}</ref> यहाँ ब्लू माउंटेन पीक, जो देश की सबसे ऊँची चोटी है, स्थित है, साथ ही यहाँ पदयात्रा मार्ग और आगंतुक केंद्र भी विकसित किए गए हैं। इसकी विशिष्ट पारिस्थितिकी और सांस्कृतिक महत्व को मान्यता देते हुए वर्ष 2015 में यूनेस्को द्वारा इसे विश्व धरोहर स्थल घोषित किया गया,<ref>{{Cite web |last=केंद्र |first=यूनेस्को विश्व धरोहर |title=Blue and John Crow Mountains |url=https://whc.unesco.org/en/list/1356/ |access-date=2023-05-12 |website=यूनेस्को विश्व धरोहर केंद्र|language=en}}</ref> जिससे इसकी वैश्विक महत्ता और भी सुदृढ़ हुई।
===राष्ट्रीय उद्यान सेवाएँ===
विश्व में राष्ट्रीय उद्यानों के संगठित और सुव्यवस्थित प्रबंधन की दिशा में एक ऐतिहासिक कदम 19 मई 1911 को कनाडा में उठाया गया, जब पहली राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना की गई।<ref>{{cite web |url=https://www.wwf.ca/newsroom/?uNewsID=9381 |title=WWF News and Stories |access-date=25 मई 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011646/https://www.wwf.ca/newsroom/?uNewsID=9381 |archive-date=7 नवंबर 2017 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|title=Parks Canada celebrates a century of discovery|last=आयरिश|first=पॉल|date=13 मई 2011|work=टोरंटो स्टार |access-date=18 मई 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516235956/https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|archive-date=16 मई 2011|df=dmy-all}}</ref> डोमिनियन वन रिजर्व और पार्क अधिनियम के अंतर्गत डोमिनियन उद्यानों को आंतरिक मामलों के विभाग के अधीन स्थापित “डोमिनियन पार्क शाखा” के प्रबंधन में रखा गया, जिसे आज पार्क्स कनाडा के नाम से जाना जाता है। इस संस्था का मूल उद्देश्य प्राकृतिक आश्चर्यों से भरपूर स्थलों की रक्षा करना और उन्हें इस प्रकार विकसित करना था कि वे लोगों को केवल मनोरंजन ही नहीं, बल्कि शहरी जीवन की भागदौड़ से दूर मानसिक शांति और आध्यात्मिक नवचेतना का अनुभव भी प्रदान कर सकें।<ref>{{cite news|url=https://www.pc.gc.ca/apprendre-learn/prof/itm2-crp-trc/htm/evolution_e.asp|title=Parks Canada History|date=2 फरवरी 2009|work=पार्क्स कनाडा|access-date=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022095725/https://www.pc.gc.ca/apprendre-learn/prof/itm2-crp-trc/htm/evolution_e.asp|archive-date=22 अक्टूबर 2016|df=dmy-all}}</ref> समय के साथ कनाडा ने संरक्षण के क्षेत्र में उल्लेखनीय विस्तार किया और आज लगभग 4,50,000 वर्ग किलोमीटर के राष्ट्रीय उद्यान क्षेत्र के साथ यह विश्व के सबसे बड़े संरक्षित क्षेत्रों में से एक बन चुका है।<ref>{{cite news|url=https://www.pc.gc.ca/en/voyage-travel|title=Parks Canada|access-date=30 अगस्त 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323053512/https://www.pc.gc.ca/|archive-date=23 मार्च 2009|df=dmy-all}}</ref>
इसके विपरीत, संयुक्त राज्य अमेरिका में येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान, योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान तथा अन्य अनेक संरक्षित स्थलों की स्थापना के बावजूद, इन सभी का समन्वित प्रबंधन करने वाली एक केंद्रीय संस्था के गठन में समय लगा। लगभग 44 वर्षों के अंतराल के पश्चात् 64वीं अमेरिकी कांग्रेस ने “नेशनल पार्क सर्विस ऑर्गेनिक एक्ट” पारित किया, जिस पर [[वुडरो विल्सन]] ने 25 अगस्त 1916 को हस्ताक्षर किए। इसके परिणामस्वरूप संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना हुई, जिसने देश के सभी राष्ट्रीय उद्यानों और संरक्षित स्थलों के प्रबंधन को एकीकृत और सुदृढ़ स्वरूप प्रदान किया।
[[File:Teufelsschloss-greenland.jpg|thumb|पूर्वी ग्रीनलैंड के कैसर-फ्रांज-जोसेफ-फ्योर्ड में स्थित टेउफेलश्लॉस का चित्र ( लगभग 1900 ) । यह स्थल अब उत्तरपूर्वी ग्रीनलैंड राष्ट्रीय उद्यान का हिस्सा है।]]
आज इस संस्था के अधीन कुल 433 स्थल आते हैं, जिनमें से केवल 63 को औपचारिक रूप से “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा प्राप्त है।<ref name="USNPS">{{Cite web |url=https://www.nps.gov/aboutus/national-park-system.htm |title=National Park System (U.S. National Park Service) |date=2019-05-17 |access-date=16 जुलाई 2018 |archive-date=20 अप्रैल 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420174702/https://www.nps.gov/aboutus/national-park-system.htm |url-status=live }}</ref> यह तथ्य दर्शाता है कि संरक्षण की व्यापक प्रणाली में विभिन्न प्रकार के संरक्षित क्षेत्रों का समावेश होता है, जिनमें प्रत्येक की अपनी विशिष्ट भूमिका और महत्व है।
==आर्थिक परिणाम==
कोस्टा रिका जैसे देशों में, जहाँ [[पारिस्थितिक पर्यटन|पारिस्थितिकी-आधारित पर्यटन]] (इकोटूरिज्म) एक प्रमुख आर्थिक गतिविधि के रूप में विकसित हो चुका है, राष्ट्रीय उद्यानों की भूमिका केवल संरक्षण तक सीमित नहीं रहती, बल्कि वे देश की अर्थव्यवस्था के सशक्त स्तंभ के रूप में भी उभरते हैं।<ref name="ahs.uwaterloo.ca">ईगल्स, पॉल एफ.जे. [https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf "Trends in Park Tourism: Economics, Finance and Management".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105416/https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf |date=4 मार्च 2016 }} In: ''जर्नल ऑफ सस्टेनेबल टूरिज्म'' वॉल्यूम 10, अंक 2, 2002, पृष्ठ 134. {{doi|10.1080/09669580208667158}}</ref>
===पर्यटन===
राष्ट्रीय उद्यानों में पर्यटन की लोकप्रियता समय के साथ उल्लेखनीय रूप से बढ़ी है, और यह प्रवृत्ति विशेष रूप से उन देशों में अधिक स्पष्ट दिखाई देती है जहाँ जैव विविधता अत्यंत समृद्ध है। उदाहरणस्वरूप, कोस्टा रिका, जिसे एक “[[विशालविविध देश|अत्यधिक जैव-विविध]]” देश के रूप में जाना जाता है, वहाँ 1985 से 1999 के बीच राष्ट्रीय उद्यानों में आने वाले पर्यटकों की संख्या में लगभग 400 प्रतिशत की वृद्धि दर्ज की गई।<ref name="ahs.uwaterloo.ca"/> यह वृद्धि इस बात का संकेत है कि प्राकृतिक स्थलों के प्रति वैश्विक आकर्षण निरंतर बढ़ रहा है और लोग प्रकृति के निकट अनुभव प्राप्त करने के लिए अधिक उत्सुक होते जा रहे हैं।
वर्तमान समय में “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द केवल एक भौगोलिक या प्रशासनिक संज्ञा भर नहीं रह गया है, बल्कि यह एक सशक्त पहचान और ब्रांड के रूप में स्थापित हो चुका है। यह शब्द अब प्रकृति-आधारित पर्यटन से गहराई से जुड़ गया है और ऐसे स्थलों का प्रतीक बन गया है, जहाँ उच्च गुणवत्ता वाला प्राकृतिक वातावरण सुव्यवस्थित और संतुलित पर्यटक अवसंरचना के साथ उपलब्ध होता है।<ref>ईगल्स, पॉल एफ.जे. [https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf "Trends in Park Tourism: Economics, Finance and Management".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105416/https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf |date=4 मार्च 2016 }} In: ''जर्नल ऑफ सस्टेनेबल टूरिज्म'' वॉल्यूम 10, अंक 2, 2002, पृष्ठ 133. {{doi|10.1080/09669580208667158}}</ref>
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान आज केवल संरक्षण के केंद्र नहीं, बल्कि ऐसे आकर्षण स्थल भी बन गए हैं जहाँ पर्यावरणीय संवेदनशीलता, सौंदर्यबोध और पर्यटन सुविधाओं का समन्वय देखने को मिलता है। हालांकि, इस बढ़ती लोकप्रियता के साथ यह जिम्मेदारी भी जुड़ी है कि इन क्षेत्रों का प्रबंधन इस प्रकार किया जाए कि उनकी पारिस्थितिकीय अखंडता और प्राकृतिक संतुलन भविष्य में भी अक्षुण्ण बना रहे।
===कर्मचारी===
पार्क रेंजर का कार्य केवल किसी संरक्षित क्षेत्र की देखरेख तक सीमित नहीं होता, बल्कि वह संरक्षण, प्रबंधन और जनसहभागिता—तीनों के बीच एक सजीव सेतु का कार्य करता है। उनका प्रमुख दायित्व पार्क के प्राकृतिक, ऐतिहासिक और सांस्कृतिक संसाधनों की रक्षा करना तथा उनके संतुलित उपयोग को सुनिश्चित करना होता है। इसके अंतर्गत वे जैव विविधता के संरक्षण, पारिस्थितिक संतुलन के अनुरक्षण और विरासत स्थलों की देखभाल के साथ-साथ आगंतुकों के लिए व्याख्यात्मक एवं मनोरंजक कार्यक्रमों का विकास और संचालन भी करते हैं, जिससे लोग इन स्थलों के महत्व को समझ सकें और उनसे सार्थक रूप से जुड़ सकें।
रेंजरों की जिम्मेदारियाँ विविध और व्यावहारिक होती हैं। वे आगंतुकों को सामान्य, ऐतिहासिक और वैज्ञानिक जानकारी प्रदान करते हैं, जिसे “विरासत व्याख्या” कहा जाता है। साथ ही वे वन्यजीव क्षेत्रों, झीलों और समुद्र तटों, वनों, ऐतिहासिक भवनों, युद्धस्थलों, पुरातात्विक स्थलों तथा विभिन्न मनोरंजन क्षेत्रों के प्रबंधन में सक्रिय भूमिका निभाते हैं।<ref name="OPM.gov">अमेरिकी कार्मिक प्रबंधन कार्यालय. ''Handbook of occupational groups and families''. वाशिंगटन, डीसी, जनवरी 2008। पृष्ठ 19. [https://www.opm.gov/FEDCLASS/GSHBKOCC.pdf OPM.gov] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103205044/https://www.opm.gov/fedclass/gshbkocc.pdf |date=3 जनवरी 2009 }} Accessed 2 नवंबर 2014.</ref> इसके अतिरिक्त, वे अग्निशमन कार्यों में भी संलग्न रहते हैं और आवश्यकता पड़ने पर खोज एवं बचाव अभियानों का संचालन करते हैं, जिससे संकट की स्थिति में त्वरित सहायता उपलब्ध कराई जा सके।
बीसवीं शताब्दी के प्रारंभ में, विशेषकर संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना (1916) के बाद, पार्क रेंजर की भूमिका और अधिक विस्तृत हो गई। अब वे केवल प्रकृति के संरक्षक ही नहीं रहे, बल्कि कानून प्रवर्तन से जुड़े अनेक दायित्व भी निभाने लगे।<ref>आर मीडोज; डी.एल. सोडेन: [https://www.ncjrs.gov/App/Publications/abstract.aspx?ID=110802 ''National Park Ranger Attitudes and Perceptions Regarding Law Enforcement Issues.''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110437/https://www.ncjrs.gov/App/Publications/abstract.aspx?ID=110802 |date=4 मार्च 2016 }} सार. ''जस्टिस प्रोफेशनल'' वॉल्यूम:3 अंक:1 (वसंत 1988) पृष्ठ:70–93</ref> वे यातायात नियंत्रण करते हैं, विभिन्न गतिविधियों के लिए अनुमति-पत्रों का प्रबंधन करते हैं, और नियमों के उल्लंघन, शिकायतों, अतिक्रमणों तथा दुर्घटनाओं की जाँच भी करते हैं। इस प्रकार, पार्क रेंजर एक बहुआयामी भूमिका निभाते हुए संरक्षण, सुरक्षा और जनसेवा के समन्वय का सशक्त उदाहरण प्रस्तुत करते हैं।<ref name="OPM.gov"/>
==चिंताएँ==
पूर्व [[उपनिवेशवाद का इतिहास|यूरोपीय उपनिवेशों]] में स्थापित अनेक राष्ट्रीय उद्यानों को लेकर समय-समय पर आलोचना भी सामने आई है। कुछ विद्वानों का मत है कि इन उद्यानों की स्थापना की प्रक्रिया में [[उपनिवेशवाद|उपनिवेशवादी]] दृष्टिकोण का प्रभाव परिलक्षित होता है, जिसमें प्रकृति को “अछूते” और “मानव-विहीन” रूप में संरक्षित करने की अवधारणा प्रमुख रही। यह विचार विशेष रूप से संयुक्त राज्य अमेरिका में सीमांत विस्तार के काल में विकसित हुआ, जहाँ प्राकृतिक स्थलों को राष्ट्रीय पहचान और ऐतिहासिक गौरव के प्रतीक के रूप में देखा गया।<ref>{{Cite book|last=विलियम|first=क्रोनन|title=Uncommon ground: rethinking the human place in nature|date=1996|publisher=डब्ल्यूडब्ल्यू नॉर्टन एंड कंपनी|isbn=0-393-31511-8|oclc=36306399}}</ref>
किन्तु आलोचकों का तर्क है कि जिन भूमि क्षेत्रों को संरक्षित घोषित किया गया, वे अनेक मामलों में पहले से ही स्थानीय या आदिवासी समुदायों के निवास और जीवन-यापन के केंद्र थे। राष्ट्रीय उद्यानों के निर्माण के लिए इन समुदायों को वहाँ से विस्थापित किया गया, जिससे न केवल उनकी पारंपरिक जीवनशैली प्रभावित हुई, बल्कि उनके सांस्कृतिक और ऐतिहासिक संबंध भी टूट गए। इस संदर्भ में यह आरोप लगाया जाता है कि प्रकृति संरक्षण के नाम पर मानव उपस्थिति को हटाना यह धारणा मजबूत करता है कि प्रकृति केवल तभी सुरक्षित रह सकती है जब उसमें मनुष्य का हस्तक्षेप न हो। इससे प्रकृति और संस्कृति के बीच एक कृत्रिम विभाजन स्थापित होता है, जिसे “प्रकृति–संस्कृति द्वैत” के रूप में समझा जाता है।
कुछ आलोचक इसे “पारिस्थितिक भूमि हड़पने” का रूप भी मानते हैं,<ref>{{Cite book|last=क्लॉस|first= सी. ऐनी|title=Drawing the Sea Near|date=2020-11-03|publisher=यूनिवर्सिटी ऑफ मिनेसोटा प्रेस|doi=10.5749/j.ctv1bkc3t6|isbn=978-1-4529-5946-7|s2cid=230646912}}</ref> जहाँ संरक्षण के नाम पर भूमि के स्वामित्व और उपयोग के पारंपरिक अधिकारों को सीमित कर दिया गया। इसके अतिरिक्त, यह भी तर्क दिया जाता है कि राष्ट्रीय उद्यानों में प्रकृति का अनुभव करने वाले लोग कई बार अपने दैनिक जीवन में उपस्थित प्राकृतिक परिवेश की अनदेखी करने लगते हैं, जिससे प्रकृति के प्रति समग्र संवेदनशीलता कम हो सकती है।
वहीं, पर्यटन से जुड़ी एक अन्य चिंता यह है कि बढ़ती पर्यटक गतिविधियाँ स्वयं उन क्षेत्रों पर नकारात्मक प्रभाव डाल सकती हैं, जिनके संरक्षण के लिए ये उद्यान बनाए गए हैं।<ref>{{Cite journal|last1=बुशर|first1=ब्रैम|last2=फ्लेचर|first2=रॉबर्ट|date=2019|title=Towards Convivial Conservation|journal=संरक्षण और समाज|volume=17|issue=3|pages=283|doi=10.4103/cs.cs_19_75|bibcode=2019CoSoc..17..283B |s2cid=195819004|issn=0972-4923|doi-access=free}}</ref> अत्यधिक आगंतुक दबाव, संसाधनों का उपयोग और पर्यावरणीय हस्तक्षेप पारिस्थितिक संतुलन को प्रभावित कर सकते हैं। इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा जहाँ एक ओर संरक्षण का सशक्त माध्यम है, वहीं दूसरी ओर इसके सामाजिक, सांस्कृतिक और पर्यावरणीय प्रभावों पर संतुलित और संवेदनशील दृष्टि बनाए रखना भी आवश्यक है।
आलोचकों के अनुसार, पूर्व में उपनिवेशित क्षेत्रों में राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना की प्रक्रिया अनेक बार स्वदेशी समुदायों के विस्थापन से जुड़ी रही है। जिन भूमि क्षेत्रों को “प्राकृतिक” और “अछूते” रूप में संरक्षित घोषित किया गया, वे अक्सर उन्हीं समुदायों के पारंपरिक निवास और आजीविका के केंद्र थे। ऐसे में संरक्षण की यह धारणा कि प्रकृति तभी सुरक्षित रह सकती है जब उसमें मानव उपस्थिति न हो, “शुद्ध” वन्य प्रकृति की एक सीमित और विवादास्पद कल्पना को बढ़ावा देती है। यह दृष्टिकोण प्रकृति और संस्कृति के बीच एक कृत्रिम विभाजन को स्थापित करता है, जिससे यह बहस और गहरी हो जाती है कि क्या संरक्षण केवल मानव अनुपस्थिति में ही संभव है, या फिर मनुष्य और प्रकृति का सह-अस्तित्व भी एक वैध और टिकाऊ विकल्प हो सकता है।
इसके साथ ही, राष्ट्रीय उद्यानों में बढ़ता पर्यटन भी एक जटिल चुनौती प्रस्तुत करता है। यद्यपि पर्यटन जागरूकता और आर्थिक लाभ का स्रोत बन सकता है, किंतु अत्यधिक आगंतुकों की उपस्थिति कई पर्यावरणीय समस्याओं को जन्म देती है। इनमें प्राकृतिक आवासों का क्षरण, प्रदूषण में वृद्धि, मृदा अपरदन तथा वन्यजीवों के व्यवहार में बाधा जैसी समस्याएँ प्रमुख हैं। परिणामस्वरूप, वे पारिस्थितिक तंत्र, जिन्हें संरक्षण के उद्देश्य से सुरक्षित किया गया था, स्वयं मानवीय दबाव के कारण प्रभावित होने लगते हैं।<ref>{{cite web |title=Environmental Impact of Tourism in National Parks |url=https://www.usanationalparks.info/environmental-impact-of-tourism-in-national-parks-3-key-concerns/ |website=यूएसए राष्ट्रीय उद्यान सूचना}}</ref>
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा को समझते समय यह आवश्यक हो जाता है कि संरक्षण, स्थानीय समुदायों के अधिकारों और सतत पर्यटन के बीच संतुलन स्थापित किया जाए, ताकि प्रकृति की रक्षा के साथ-साथ सामाजिक न्याय और पर्यावरणीय स्थिरता भी सुनिश्चित की जा सके।
==इन्हें भी देखें==
* [[भारत के राष्ट्रीय उद्यान]]
* [[जैव संरक्षण]]
* [[संरक्षण आंदोलन]]
* [[भूद्यान]]
* [[राष्ट्रीय स्मारक]]
* [[संधारणीय विकास]]
* [[संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम]]
* [[संरक्षण (नैतिक)]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची|2}}
===ग्रन्थसूची===
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=xIWwmVUUU4wC |title = Tourism in National Parks and Protected Areas: Planning and Management |publisher = सीएबीआई |author=ईगल्स, पॉल एफ. जे |author2=मैककूल, स्टीफन एफ. |year = 2002 |isbn = 0851997597}} 320 pages.
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4FG6HsjlcfoC | title = Preserving Nature in the National Parks: A History |publisher = येल यूनिवर्सिटी प्रेस |author=सेलर्स, रिचर्ड वेस्ट |year = 2009 |isbn = 978-0300154146}} 404 pages.
* शीएल, जॉन (2010) ''Nature's Spectacle - The World's First National Parks and Protected Places'' अर्थस्कैन, लंदन, वाशिंगटन. {{ISBN|978-1-84971-129-6}}
==अग्रिम पठन==
* क्रेग डब्ल्यू. एलिन (संपादक), ''International Handbook of National Parks and Nature Reserves'', ब्लूम्सबरी एकेडमिक, ग्रीनवुड (प्रकाशक), प्रथम संस्करण, 1990, 560 पृष्ठ। ISBN 978-0274924080
* अहमद नकीउद्दीन बकर और मोहम्मद नाजिप सुरतमान ( यूनिवर्सिटी टेक्नोलोजी MARA के संपादक ), ''Protected Areas, National Parks and Sustainable Future'', इंटेकओपन, 2020, 134 पृष्ठ। ISBN 978-1-78984-229-6
* एरिक डफी (18 राष्ट्रीय सलाहकारों के साथ निर्देशित), ''National Parks and Reserves of Western Europe'', हैरो हाउस एडिशन्स, लंदन, 1982, 288 पृष्ठ। सर पीटर स्कॉट द्वारा प्रस्तावना । ISBN 978-0356085869
==बाहरी कड़ियाँ==
{{Sister project links | 1= | display= | author= | wikt= | commons= | n= | q= | s= | b= | voy=National parks | v= | d= | species=no | species_author=no | m=no | mw=no }}
*{{cite web|url=https://www.biodiversitya-z.org/areas/37/| website=बायोडायवर्सिटी एरिज़ोना| title=Areas of Biodiversity Importance: National Parks| access-date=21 अप्रैल 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110516232146/https://www.biodiversitya-z.org/areas/37| archive-date=16 मई 2011}}
*{{cite web|url=https://www.europarc.org/ |website=यूरोपार्क फेडरेशन|title= Europe's protected areas}}
*{{cite web|url=https://www.nps.gov/aboutus/faqs.htm |website=अमेरिकी राष्ट्रीय उद्यान सेवा |title=FAQs}}
*{{cite web|website=Travel Is Free|title=Map of All The World's National Parks|url=https://travelisfree.com/2018/09/10/map-of-all-the-worlds-national-parks/#more-17443|author=मैकोम्बर, ड्रू|date= सितंबर 10, 2018|access-date=18 अक्टूबर 2018|archive-date=5 अप्रैल 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190405073256/https://travelisfree.com/2018/09/10/map-of-all-the-worlds-national-parks/#more-17443|url-status=dead}}
*{{cite web|url=https://www.unesco.org/mab/ |website= यूनेस्को |title= Man and the Biosphere Programme (Biosphere Reserves)|date=7 जनवरी 2019}}
*{{cite web|url=https://nationalparks.nighthee.com/| website=nighthee.com| title=National parks, landscape parks and protected areas in the world| access-date=11 अगस्त 2015|url-status=usurped| archive-url=https://web.archive.org/web/20150905182433/https://nationalparks.nighthee.com/| archive-date=5 सितंबर 2015}}
*{{cite web|url=https://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/pnp/swiat.htm|website=amu.edu.pl|title=National Parks Worldwide|access-date=3 जनवरी 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080119140316/https://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/pnp/swiat.htm|archive-date=19 जनवरी 2008|df=dmy-all}}
*{{cite web|url=https://www.protectedplanet.net |website=संरक्षित ग्रह |title= World Database of Protected Areas}}
*{{cite web|url=https://dopa.jrc.ec.europa.eu |website=यूरोपीय आयोग के संयुक्त अनुसंधान केंद्र द्वारा |title= Digital Observatory for Protected Areas (DOPA)}}
*{{cite web|url=https://whc.unesco.org/ |website= यूनेस्को |title=World Heritage Sites}}
[[श्रेणी:राष्ट्रीय उद्यान|*]]
[[श्रेणी:संरक्षित क्षेत्र]]
lgmnkgrqt6qtxp78ildz0zlc3wxmb4t
6544409
6544346
2026-04-27T06:02:50Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
/* पहला राष्ट्रीय उद्यान: येलोस्टोन */
6544409
wikitext
text/x-wiki
[[File:Parque Nacional Los cardones.jpg|thumb|upright|upright=1.25|[[अर्जेण्टीना|आर्जेन्टीना]] के साल्ता प्रान्त में लोस कार्दोनेस राष्ट्रीय उद्यान]]
[[File:Bogdkhan Uul Strictly Protected Area, Mongolia (149199747).jpg|thumb|[[मंगोलिया]] में स्थित बोग्ड खान उउल राष्ट्रीय उद्यान उन सबसे पुराने संरक्षित क्षेत्रों में से एक है जिन्हें अब राष्ट्रीय उद्यान कहा जाता है।]]
[[File:Stambecchi nel Parco Nazionale del Gran Paradiso.jpg|thumb|राष्ट्रीय उद्यान अक्सर संरक्षित प्रजातियों को फलने-फूलने का अवसर प्रदान करते हैं। चित्र में इटली के पीडमोंट में स्थित ग्रैन पैराडिसो राष्ट्रीय उद्यान में अल्पाइन आइबेक्स ( कैप्रा आइबेक्स ) दिखाए गए हैं । 1922 में इस क्षेत्र को राष्ट्रीय उद्यान घोषित किए जाने के बाद से आइबेक्स की आबादी में दस गुना वृद्धि हुई है।]]
'''राष्ट्रीय उद्यान''' (national park) वह [[प्राकृतिक उद्यान|संरक्षित प्राकृतिक क्षेत्र]] होता है, जिसे उसके विशिष्ट प्राकृतिक, [[ऐतिहासिक स्थलों का राष्ट्रीय पंजीकरण|ऐतिहासिक]] या सांस्कृतिक महत्व के कारण विशेष संरक्षण प्रदान किया जाता है। यह क्षेत्र प्राकृतिक, अर्ध-प्राकृतिक अथवा आंशिक रूप से विकसित भूमि का स्वरूप धारण कर सकता है, परंतु इसका मूल उद्देश्य उसकी मौलिक [[पारिस्थितिकी]], [[जैव विविधता]] और [[सांस्कृतिक विरासत]] को सुरक्षित रखना होता है। प्रायः ऐसे उद्यानों का स्वामित्व और संरक्षण सरकार के अधीन होता है, ताकि उनका दीर्घकालिक संरक्षण सुनिश्चित किया जा सके।
यद्यपि विभिन्न देशों में राष्ट्रीय उद्यान घोषित करने के मानदंड भिन्न-भिन्न हो सकते हैं, फिर भी इन सबके पीछे एक समान भावना कार्य करती है—प्रकृति की अनुपम धरोहर को भावी पीढ़ियों के लिए सुरक्षित रखना<ref name=":0" /><ref>यूरोपार्क फेडरेशन (संपादक) 2009, Living Parks, 100 Years of National Parks in Europe, Oekom Verlag, München</ref> और उसे राष्ट्रीय गौरव के प्रतीक के रूप में स्थापित करना। यही कारण है कि विश्व भर में राष्ट्रीय उद्यान केवल [[पर्यावरण संरक्षण]] के केंद्र ही नहीं, बल्कि मानव और प्रकृति के संतुलित सह-अस्तित्व के सजीव उदाहरण भी हैं।
सामान्यतः राष्ट्रीय उद्यान जनता के लिए खुले होते हैं, ताकि लोग प्रकृति के निकट आ सकें, उसका अनुभव कर सकें<ref name="Gissibl, B. 2012">गिस्सिबल, बी., एस. होहलर और पी. कुप्पर, 2012, ''Civilizing Nature, National Parks in Global Historical Perspective'', बर्गहान, ऑक्सफोर्ड</ref> और उसके महत्व को समझ सकें। अधिकांश देशों में इन उद्यानों का विकास, स्वामित्व और प्रबंधन राष्ट्रीय सरकारों द्वारा किया जाता है। हालांकि, संघीय या विकेन्द्रीकृत शासन व्यवस्था वाले कुछ देशों में यह दायित्व क्षेत्रीय या स्थानीय प्रशासनिक संस्थाओं को भी सौंपा जा सकता है, जो अपने-अपने स्तर पर इन अमूल्य प्राकृतिक क्षेत्रों की देखरेख और संरक्षण सुनिश्चित करते हैं।
संयुक्त राज्य अमेरिका ने वर्ष 1872 में [[यलोस्टोन नेशनल पार्क|येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान]] की स्थापना की, जिसे “जनता के लाभ और आनंद के लिए पहला सार्वजनिक उद्यान अथवा मनोरंजन स्थल” के रूप में परिकल्पित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=amrvl&fileName=vl002//amrvlvl002.db&recNum=1&itemLink=r?ammem/consrvbib:@field(NUMBER+@band(amrvl+vl002))&linkText=0|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114358/https://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=amrvl&fileName=vl002%2F%2Famrvlvl002.db&recNum=1&itemLink=r%3Fammem%2Fconsrvbib%3A%40field%28NUMBER%2B%40band%28amrvl%2Bvl002%29%29&linkText=0|title=Evolution of the Conservation Movement, 1850-1920|archive-date=23 January 2017|website=अमेरिकन मेमोरी - लाइब्रेरी ऑफ कांग्रेस }}</ref> यद्यपि उस समय इसे औपचारिक रूप से “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा नहीं दी गई थी,<ref>[https://archive.org/stream/annualreports18721880#page/n7/mode/2up Report of the Superintendent of Yellowstone National Park for the Year 1872] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403152134/https://archive.org/stream/annualreports18721880 |date=3 अप्रैल 2016 }}, 43rd Congress, 3rd Session, ex. doc. 35, quoting Department of Interior letter of 10 May 1872, "The reservation so set apart is to be known as the "Yellowstone National Park"."</ref> फिर भी व्यवहार में इसे व्यापक रूप से विश्व का प्रथम और सबसे प्राचीन राष्ट्रीय उद्यान माना जाता है।<ref>{{cite web |title=Yellowstone National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/28 |publisher=[[यूनेस्को]] |access-date=18 जुलाई 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603014000/https://whc.unesco.org/en/list/28/ |archive-date=3 जून 2023}}</ref> इस पहल ने प्राकृतिक धरोहरों के संरक्षण की वैश्विक अवधारणा को एक नई दिशा प्रदान की और आने वाले समय में अनेक देशों को इसी प्रकार के [[संरक्षित क्षेत्र|संरक्षित क्षेत्रों]] की स्थापना के लिए प्रेरित किया।
हालांकि, यदि इतिहास की गहराइयों में देखा जाए, तो कुछ अन्य क्षेत्र इससे भी पूर्व संरक्षण के अंतर्गत आ चुके थे। उदाहरणस्वरूप, [[मेन रिज, टोबेगो|टोबैगो मेन रिज फॉरेस्ट रिजर्व]], जिसकी स्थापना 1776 में हुई थी,<ref>{{cite web | date=17 अगस्त 2011 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5646/ | title=Tobago Main Ridge Forest Reserve | publisher=[[यूनेस्को]] | access-date=13 अगस्त 2018 | archive-date=15 अगस्त 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180815051851/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5646/ | url-status=live }}</ref> तथा [[बोगद खान पर्वत]] के आसपास का क्षेत्र, जिसे 1778 में संरक्षित किया गया, ऐसे आरंभिक उदाहरण हैं जहाँ प्राकृतिक परिवेश को विधिक रूप से सुरक्षित रखने का प्रयास किया गया। इन क्षेत्रों में कृषि गतिविधियों पर प्रतिबंध लगाकर पर्यावरणीय संतुलन और प्राकृतिक संसाधनों की रक्षा सुनिश्चित की गई, जिससे इन्हें विश्व के सबसे पुराने विधिक रूप से संरक्षित क्षेत्रों में स्थान प्राप्त हुआ।<ref>{{cite web | author=हार्डी, यू.| date=9 अप्रैल 2017 |url=https://theculturetrip.com/north-america/articles/the-10-oldest-national-parks-in-the-world/ | title=The 10 Oldest National Parks in the World | publisher=द कल्चरट्रिप. | access-date=21 दिसंबर 2017 | archive-date=17 अक्टूबर 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191017141141/https://theculturetrip.com/north-america/articles/the-10-oldest-national-parks-in-the-world/ | url-status=live }}</ref><ref name=":0">{{cite book| author=बोनेट, ए. | year=2016 | title=The Geography of Nostalgia: Global and Local Perspectives on Modernity and Loss | publisher= रूटलेज | page=68 | isbn=978-1-315-88297-0 }}</ref>
प्राकृतिक संरक्षण की इस विकसित होती परंपरा को संस्थागत स्वरूप देने की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम वर्ष 1911 में उठाया गया, जब [[पार्क्स कनाडा]] की स्थापना की गई। यह संस्था विश्व की सबसे पुरानी राष्ट्रीय उद्यान सेवा मानी जाती है,<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|title=Parks Canada celebrates a century of discovery|last=आयरिश|first=पॉल|date= मई 13, 2011|work=टोरंटो स्टार|access-date=मई 18, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516235956/https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|archive-date=मई 16, 2011}}</ref> जिसने न केवल कनाडा में, बल्कि वैश्विक स्तर पर भी राष्ट्रीय उद्यानों के प्रबंधन और संरक्षण के लिए एक सुदृढ़ और अनुकरणीय मॉडल प्रस्तुत किया।
[[अंतर्राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण संघ|प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ]] तथा इसके अधीन कार्यरत [[विश्व संरक्षित क्षेत्र आयोग|संरक्षित क्षेत्रों पर विश्व आयोग]] ने “राष्ट्रीय उद्यान” को संरक्षित क्षेत्रों की श्रेणी द्वितीय के अंतर्गत परिभाषित किया है।<ref>{{Cite web|date=5 फरवरी 2016|title=Category II: National Park|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/about/protected-areas-categories/category-ii-national-park|website= आईयूसीएन |access-date=25 जुलाई 2018|archive-date=18 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118152025/https://www.iucn.org/theme/protected-areas/about/protected-areas-categories/category-ii-national-park|url-status=live}}</ref> इस वर्गीकरण के अनुसार, राष्ट्रीय उद्यान ऐसे विस्तृत प्राकृतिक क्षेत्र होते हैं जहाँ पारिस्थितिकी तंत्र की रक्षा, जैव विविधता का संरक्षण और प्राकृतिक प्रक्रियाओं की निरंतरता को प्राथमिकता दी जाती है, साथ ही सीमित रूप में जनसुलभता भी सुनिश्चित की जाती है।
इस मानक के आधार पर, वर्ष 2006 तक विश्व भर में लगभग 6,555 राष्ट्रीय उद्यान ऐसे थे जो इन मापदंडों पर खरे उतरते थे। तथापि, प्रकृति संरक्षण के बदलते स्वरूप और नई पर्यावरणीय चुनौतियों को ध्यान में रखते हुए, प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ अब भी राष्ट्रीय उद्यान की परिभाषा और उसके मानकों को और अधिक सुस्पष्ट एवं समकालीन बनाने के लिए निरंतर विमर्श करता रहता है।
यदि आकार की दृष्टि से देखा जाए, तो इस परिभाषा के अंतर्गत आने वाला विश्व का सबसे विशाल राष्ट्रीय उद्यान [[पूर्वोत्तर ग्रीनलैंड राष्ट्रीय उद्यान]] है, जिसकी स्थापना वर्ष 1974 में हुई थी। लगभग 9,72,000 वर्ग किलोमीटर के विस्तृत क्षेत्र में फैला यह उद्यान न केवल आकार की दृष्टि से अद्वितीय है,<ref>{{Cite book |title=1993 United Nations list of national parks and protected areas: = Liste des Nations Unies des parcs nationaux et des aires protégées 1993 = Lista de las Naciones Unidas de parques nacionales y areas protegidas 1993 |date=1994 |publisher=आईयूसीएन/यूआईसीएन |isbn=978-2-8317-0190-5 |editor-last=वेरीन्ते नेशनेन |location=Gland |editor-last2=विश्व संरक्षण निगरानी केंद्र}}</ref> बल्कि आर्कटिक क्षेत्र की नाजुक पारिस्थितिकी और वन्य जीवन के संरक्षण का एक महत्वपूर्ण केंद्र भी है।
==परिभाषाएं==
[[File:Koli 2019 2.jpg|thumb|[[फ़िनलैंड]] के उत्तरी कारेलिया में कोली राष्ट्रीय उद्यान के परिदृश्यों ने जीन सिबेलियस , जुहानी अहो और एरो जार्नेफेल्ट सहित कई चित्रकारों और संगीतकारों को प्रेरित किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.nationalparks.fi/kolinp/history|title=History of Koli National Park|website=Nationalparks.fi|access-date=16 अगस्त 2020|archive-date=27 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127160710/https://www.nationalparks.fi/kolinp/history|url-status=live}}</ref>]]
[[File:Puerto Escondido P N Manuel Antonio.JPG|thumb|[[फ़ोर्ब्स]] ने कोस्टा रिका में मैनुअल एंटोनियो नेशनल पार्क को दुनिया के 12 सबसे खूबसूरत राष्ट्रीय उद्यानों में से एक के रूप में सूचीबद्ध किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/janelevere/2011/08/29/the-worlds-most-beautiful-national-parks/|title=The World's Most Beautiful National Parks|author=जेन लेवेरे|work=[[फ़ोर्ब्स]]|date=29 अगस्त 2011|access-date=4 अक्टूबर 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001031720/https://www.forbes.com/sites/janelevere/2011/08/29/the-worlds-most-beautiful-national-parks/|archive-date=1 October 2011|df=dmy-all}}</ref>]]
[[File:Beech trees in Mallard Wood, New Forest - geograph.org.uk - 779513.jpg|thumb|इंग्लैंड के हैम्पशायर में स्थित न्यू फॉरेस्ट नेशनल पार्क के मल्लार्ड वुड में बीच के पेड़]]
वर्ष 1969 में प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ ने “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा को अधिक स्पष्ट करते हुए इसे कुछ विशिष्ट विशेषताओं वाले अपेक्षाकृत विस्तृत प्राकृतिक क्षेत्र के रूप में परिभाषित किया।<ref>गुलेज़, सुमेर (1992). A method of evaluating areas for national park status.</ref>
* इस परिभाषा के अनुसार, राष्ट्रीय उद्यान ऐसे क्षेत्रों को कहा गया जहाँ एक या एक से अधिक [[पारितंत्र|पारिस्थितिकी तंत्र]] मानव हस्तक्षेप, शोषण और स्थायी कब्जे से लगभग पूर्णतः अप्रभावित रहते हैं। इन क्षेत्रों में पाई जाने वाली वनस्पतियाँ, जीव-जंतु, भू-आकृतिक संरचनाएँ और प्राकृतिक आवास न केवल वैज्ञानिक और शैक्षिक दृष्टि से महत्वपूर्ण होते हैं, बल्कि वे मनोरंजन और सौंदर्यबोध की दृष्टि से भी अत्यंत मूल्यवान होते हैं, जिनमें प्रकृति की विलक्षण छटा सजीव रूप में विद्यमान रहती है।
* इस परिभाषा का एक महत्वपूर्ण पक्ष यह भी है कि संबंधित देश का सर्वोच्च सक्षम प्राधिकारी इन क्षेत्रों में किसी भी प्रकार के शोषण या अवैध कब्जे को रोकने अथवा समाप्त करने के लिए प्रभावी कदम उठाता है। साथ ही, वह यह सुनिश्चित करता है कि इन उद्यानों की पारिस्थितिक, भू-आकृतिक और प्राकृतिक सौंदर्य से जुड़ी विशेषताओं का संरक्षण और सम्मान निरंतर बना रहे। इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान केवल संरक्षण के क्षेत्र नहीं, बल्कि प्रकृति के संतुलन को बनाए रखने की एक संगठित और उत्तरदायी व्यवस्था के प्रतीक बन जाते हैं।
* इसके अतिरिक्त, विशेष परिस्थितियों में इन उद्यानों को आम जनता के लिए भी खोला जाता है, ताकि लोग प्रेरणा प्राप्त कर सकें, प्रकृति के प्रति जागरूक बनें और शैक्षिक, सांस्कृतिक तथा मनोरंजक उद्देश्यों की पूर्ति कर सकें।
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान मानव और प्रकृति के बीच एक संतुलित सेतु का कार्य करते हैं, जहाँ संरक्षण और सहभागिता का सामंजस्यपूर्ण मेल दिखाई देता है।
वर्ष 1971 में प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ ने पूर्व निर्धारित मानदंडों को और अधिक विस्तृत एवं स्पष्ट रूप प्रदान किया, जिससे राष्ट्रीय उद्यानों के मूल्यांकन और प्रबंधन के लिए अधिक ठोस दिशानिर्देश स्थापित हो सके। इन संशोधित मानकों के अंतर्गत यह निर्धारित किया गया कि
* ऐसे क्षेत्रों का न्यूनतम विस्तार सामान्यतः 1,000 हेक्टेयर होना चाहिए, जहाँ प्रकृति संरक्षण को सर्वोच्च प्राथमिकता दी जाती हो और पारिस्थितिकी तंत्र को यथासंभव अप्रभावित बनाए रखा जा सके।
* इसके साथ ही, यह भी अनिवार्य किया गया कि राष्ट्रीय उद्यानों को विधिक रूप से संरक्षित दर्जा प्राप्त हो, ताकि उनके संरक्षण को कानूनी आधार मिल सके और किसी भी प्रकार के अतिक्रमण या दोहन को प्रभावी रूप से रोका जा सके।
* केवल कानूनी मान्यता ही पर्याप्त नहीं मानी गई, बल्कि यह भी अपेक्षित किया गया कि इन उद्यानों की सुरक्षा के लिए पर्याप्त वित्तीय संसाधन और प्रशिक्षित मानवबल उपलब्ध हों, जिससे संरक्षण उपायों को व्यवहारिक रूप में लागू किया जा सके।
* इन मानदंडों का एक और महत्वपूर्ण पक्ष प्राकृतिक संसाधनों के उपयोग पर नियंत्रण से संबंधित है। उद्यानों के भीतर खेलकूद, शिकार, मछली पकड़ने या अन्य किसी भी प्रकार की गतिविधियों के माध्यम से [[प्राकृतिक संसाधनों का दोहन|संसाधनों के दोहन]] पर कड़े प्रतिबंध लगाए गए, यहाँ तक कि बड़े निर्माण कार्य, जैसे बाँधों का विकास भी वर्जित माना गया। इस प्रकार, 1971 के ये विस्तारित मानदंड राष्ट्रीय उद्यानों को केवल नाममात्र के संरक्षित क्षेत्र के रूप में नहीं, बल्कि सुदृढ़ संरक्षण, प्रभावी प्रबंधन और दीर्घकालिक पर्यावरणीय संतुलन के सशक्त माध्यम के रूप में स्थापित करते हैं।
यद्यपि “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द को प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ द्वारा एक सुव्यवस्थित परिभाषा प्रदान की गई है, तथापि व्यवहार में विभिन्न देशों में अनेक संरक्षित क्षेत्रों को अब भी “राष्ट्रीय उद्यान” कहा जाता है, भले ही वे आईयूसीएन की संरक्षित क्षेत्र प्रबंधन की अन्य श्रेणियों के अंतर्गत आते हों। यह स्थिति इस तथ्य को रेखांकित करती है कि नामकरण की परंपरा और वास्तविक प्रबंधन श्रेणियाँ कई बार एक-दूसरे से भिन्न हो सकती हैं।<ref name="Gissibl, B. 2012"/><ref>यूरोपीय पर्यावरण एजेंसी [https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download ''Protected areas in Europe – an overview''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924010816/https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download |date=24 सितंबर 2015 }} In: EEA Report No 5/2012 Kopenhagen: 2012 {{ISBN|978-92-9213-329-0}} {{ISSN|1725-9177}} [https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download pdf] doi=10.2800/55955</ref> उदाहरणस्वरूप,
* [[स्विस राष्ट्रीय उद्यान]] (स्विट्जरलैंड) आईयूसीएन की श्रेणी ‘कठोर प्रकृति संरक्षण क्षेत्र’ के अंतर्गत आता है, जहाँ मानव हस्तक्षेप को अत्यंत सीमित रखा जाता है।
* इसी प्रकार, एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान (संयुक्त राज्य अमेरिका) ‘वन्य क्षेत्र’ श्रेणी में सम्मिलित है,
* जबकि कोली राष्ट्रीय उद्यान (फिनलैंड) उस श्रेणी का प्रतिनिधित्व करता है जिसे सामान्यतः “राष्ट्रीय उद्यान” के रूप में ही परिभाषित किया जाता है।
* इसके अतिरिक्त, विक्टोरिया फॉल्स राष्ट्रीय उद्यान (जिम्बाब्वे) आईयूसीएन की ‘राष्ट्रीय स्मारक’ श्रेणी में आता है, जहाँ विशिष्ट प्राकृतिक या सांस्कृतिक स्थलों का संरक्षण प्रमुख होता है।
* विटोशा राष्ट्रीय उद्यान (बुल्गारिया) ‘पर्यावास प्रबंधन क्षेत्र’ के अंतर्गत वर्गीकृत है, जहाँ विशेष प्रजातियों और आवासों के संरक्षण पर बल दिया जाता है।
* इसी क्रम में, न्यू फॉरेस्ट राष्ट्रीय उद्यान (यूनाइटेड किंगडम) ‘संरक्षित भूदृश्य’ श्रेणी का उदाहरण है, जहाँ मानव और प्रकृति के सहअस्तित्व को महत्व दिया जाता है,
* जबकि एटनिको यग्रोटोपिको पार्को डेल्टा एवरौ (ग्रीस) ‘प्रबंधित संसाधन संरक्षित क्षेत्र’ के रूप में जाना जाता है, जहाँ प्राकृतिक संसाधनों का संतुलित और नियंत्रित उपयोग संभव होता है।
इस प्रकार, स्पष्ट होता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” का नाम सार्वभौमिक रूप से प्रचलित होने के बावजूद, उनके संरक्षण, प्रबंधन और उपयोग की वास्तविक प्रकृति देश-विशेष की नीतियों और प्राथमिकताओं के अनुसार भिन्न-भिन्न हो सकती है।
यद्यपि सामान्यतः “राष्ट्रीय उद्यान” नाम से ही यह संकेत मिलता है कि उनका प्रशासन राष्ट्रीय सरकारों के अधीन होता है, वास्तविकता में विभिन्न देशों में इसकी संरचना भिन्न रूपों में विकसित हुई है। उदाहरण के लिए, ऑस्ट्रेलिया में केवल कुछ ही राष्ट्रीय उद्यान सीधे संघीय सरकार के अधीन हैं, जबकि अधिकांश का संचालन राज्य सरकारों द्वारा किया जाता है। उल्लेखनीय है कि इन उद्यानों में से कई की स्थापना ऑस्ट्रेलियाई संघ के गठन से भी पूर्व हो चुकी थी, जिससे उनकी प्रशासनिक व्यवस्था ऐतिहासिक रूप से राज्य स्तर पर ही विकसित हुई।
इसी प्रकार, नीदरलैंड में राष्ट्रीय उद्यानों का प्रबंधन राष्ट्रीय स्तर पर नहीं, बल्कि प्रांतीय प्रशासन के माध्यम से किया जाता है।<ref name="Gissibl, B. 2012"/> यहाँ स्थानीय प्रशासनिक इकाइयाँ इन संरक्षित क्षेत्रों की देखरेख, संरक्षण और विकास की जिम्मेदारी निभाती हैं, जो विकेन्द्रीकृत शासन व्यवस्था का एक उदाहरण प्रस्तुत करती हैं।
वहीं कनाडा में एक मिश्रित प्रणाली देखने को मिलती है, जहाँ कुछ राष्ट्रीय उद्यान संघीय सरकार द्वारा संचालित होते हैं, जबकि अन्य प्रांतीय या क्षेत्रीय सरकारों के अधीन आते हैं। इसके बावजूद, प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ की परिभाषा के अनुसार, इन अधिकांश उद्यानों को उनके संरक्षण मानकों और उद्देश्यों के आधार पर “राष्ट्रीय उद्यान” की श्रेणी में ही माना जाता है।<ref>जॉन एस. मार्श, "[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/provincial-parks Provincial Parks]", {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200310160520/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/provincial-parks |date=10 मार्च 2020 }}, in ''कैनेडियन एनसाइक्लोपीडिया'' (हिस्टोरिका कनाडा, 2018‑05‑30), [accessed 2020‑02‑18].</ref> इस प्रकार, स्पष्ट होता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा केवल नाम से नहीं, बल्कि उसके संरक्षण के उद्देश्य और प्रबंधन की गुणवत्ता से परिभाषित होती है, चाहे उसका प्रशासन किसी भी स्तर पर क्यों न किया जा रहा हो।
प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ द्वारा निर्धारित मानकों के बावजूद, विभिन्न देशों में “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा का व्यवहारिक स्वरूप अनेक बार इन परिभाषाओं से भिन्न दिखाई देता है। उदाहरणस्वरूप, इंडोनेशिया, नीदरलैंड और यूनाइटेड किंगडम जैसे देशों में कई ऐसे क्षेत्र हैं जिन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा प्राप्त है, किंतु वे आईयूसीएन की औपचारिक परिभाषा के सभी मानकों का पूर्णतः पालन नहीं करते।
इसके विपरीत, कुछ ऐसे संरक्षित क्षेत्र भी अस्तित्व में हैं जो आईयूसीएन द्वारा निर्धारित सभी आवश्यक मापदंडों को पूरा करते हैं, फिर भी उन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” के रूप में नामित नहीं किया गया है।<ref name="Gissibl, B. 2012"/> यह अंतर इस बात को स्पष्ट करता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा केवल वैज्ञानिक या अंतरराष्ट्रीय मानकों पर आधारित नहीं होती, बल्कि प्रत्येक देश की ऐतिहासिक परंपराओं, प्रशासनिक ढाँचे, नीतिगत प्राथमिकताओं और स्थानीय आवश्यकताओं से भी गहराई से प्रभावित होती है।
इस प्रकार, वैश्विक स्तर पर “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा एकरूप प्रतीत होते हुए भी, व्यवहार में यह विविधता और लचीलेपन का परिचायक है, जहाँ नामकरण और वास्तविक प्रबंधन के बीच अंतर होना असामान्य नहीं है।
===शब्दावली===
[[File:012 035 Ile Mingan Niapiscau.jpg|thumb|मिंगन द्वीपसमूह राष्ट्रीय उद्यान आरक्षित क्षेत्र,<ref name="The Canadian Encyclopedia">{{cite web |title=Mingan Archipelago National Park Reserve |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/mingan-archipelago-national-park-reserve |publisher=कैनेडियन विश्वकोश|access-date=2024-01-12 |date=2015-01-03 |quote=Oddly shaped rock pillars sculpted by wind and sea create the unique islandscape of the natural reserve}}</ref> [[सेंट लॉरेंस की खाड़ी]], [[क्यूबेक]], [[कनाडा]]]]
प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ की परिभाषा का सभी देशों द्वारा समान रूप से पालन न किए जाने के कारण “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द का प्रयोग व्यवहार में कहीं अधिक व्यापक और लचीले अर्थों में किया जाने लगा है। इस विविधता के कारण यह शब्द केवल एक कठोर वैज्ञानिक वर्गीकरण तक सीमित नहीं रहता, बल्कि विभिन्न देशों की आवश्यकताओं, नीतियों और सांस्कृतिक दृष्टिकोण के अनुरूप अपना स्वरूप ग्रहण कर लेता है।
उदाहरणस्वरूप, यूनाइटेड किंगडम और [[चीनी गणराज्य|ताइवान]] जैसे कुछ देशों में “राष्ट्रीय उद्यान” का अर्थ प्रायः ऐसे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र से होता है, जो अपेक्षाकृत कम विकसित, प्राकृतिक रूप से मनोहारी और पर्यटकों को आकर्षित करने वाला हो। इन क्षेत्रों में प्राकृतिक सौंदर्य और पर्यावरणीय संतुलन को बनाए रखने के लिए नियोजन संबंधी कुछ प्रतिबंध अवश्य लागू किए जाते हैं, किंतु इनके भीतर मानव बस्तियों का अस्तित्व भी असामान्य नहीं माना जाता। इस प्रकार, यहाँ संरक्षण और मानवीय गतिविधियों के बीच एक संतुलित सह-अस्तित्व देखने को मिलता है।
इसके विपरीत, कई ऐसे क्षेत्र भी हैं जो आईयूसीएन द्वारा निर्धारित सभी संरक्षण मानदंडों को पूर्णतः पूरा करते हैं, फिर भी उन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा नहीं दी जाती। ऐसे क्षेत्रों के लिए प्रायः “संरक्षित क्षेत्र” या “आरक्षित क्षेत्र” जैसे शब्दों का प्रयोग किया जाता है, जो उनके संरक्षणात्मक महत्व को तो दर्शाते हैं, किंतु उन्हें राष्ट्रीय उद्यान के रूप में औपचारिक मान्यता नहीं प्रदान करते।
इस प्रकार, “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा एक ओर जहाँ वैश्विक स्तर पर प्रकृति संरक्षण का प्रतीक है, वहीं दूसरी ओर यह विभिन्न देशों की प्रशासनिक, सांस्कृतिक और पर्यावरणीय प्राथमिकताओं के अनुसार विविध रूपों में अभिव्यक्त होती है।
==इतिहास==
===प्रारंभिक सन्दर्भ===
अठारहवीं शताब्दी के प्रारंभिक चरण में ही प्रकृति संरक्षण की भावना ने एक संगठित स्वरूप लेना शुरू कर दिया था। वर्ष 1735 से नेपल्स की सरकार ने प्राकृतिक क्षेत्रों की रक्षा के उद्देश्य से विधिक प्रावधान लागू किए, जिनका उपयोग राजपरिवार द्वारा शिकारस्थल के रूप में भी किया जा सकता था। इसी क्रम में प्रोसिडा को प्रथम संरक्षित स्थल के रूप में मान्यता प्राप्त हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.fondazionecariforli.it/downloads/files/3-La-regia-caccia-di-torre-guevara-nel-settecento.pdf|author=एंजेला डी सारियो|title=La "Regia Caccia" Di Torre Guevara Nel Settecento|website=Fondazionecariforli.it|access-date=28 फरवरी 2022|archive-date=22 अक्टूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022120321/https://www.fondazionecariforli.it/downloads/files/3-La-regia-caccia-di-torre-guevara-nel-settecento.pdf|url-status=live}}</ref>
हालाँकि, इस व्यवस्था की विशेषता यह थी कि यह केवल पारंपरिक शाही शिकारगाहों तक सीमित नहीं थी, बल्कि इसके पीछे संरक्षण की एक विकसित और दूरदर्शी दृष्टि कार्यरत थी।<ref>Museo privato Agriturismo Maria Sofia di Borbone, Azienda Agricola Le Tre Querce, Seminara, Calabria, organised by the Study Centre for Environmental Education in the Mediterranean Area of Reggio, Italy</ref> नेपल्स की शासन प्रणाली ने उस समय ही प्राकृतिक क्षेत्रों को विभिन्न श्रेणियों में विभाजित करने की अवधारणा पर विचार किया—जहाँ एक ओर ऐसे क्षेत्र थे जो अपेक्षाकृत खुले और मानवीय गतिविधियों के लिए उपलब्ध थे, वहीं दूसरी ओर कठोर संरक्षण वाले क्षेत्र भी चिन्हित किए गए, जहाँ प्रकृति को उसके मूल स्वरूप में सुरक्षित रखने का प्रयास किया गया।
उन्नीसवीं शताब्दी के प्रारंभ में प्रकृति के प्रति संवेदनशील दृष्टिकोण ने एक नए वैचारिक रूप को जन्म दिया, जिसमें प्राकृतिक स्थलों को केवल संसाधन के रूप में नहीं, बल्कि साझा धरोहर के रूप में देखा जाने लगा। वर्ष 1810 में अंग्रेज़ी कवि [[विलियम वर्ड्सवर्थ]] ने [[लेक डिस्ट्रिक्ट]] को “एक प्रकार की राष्ट्रीय संपत्ति” के रूप में निरूपित किया। उनके विचार में यह ऐसा स्थान था, जिस पर हर उस व्यक्ति का अधिकार और हित होना चाहिए, जिसके पास प्रकृति की सुंदरता को देखने की दृष्टि और उसका आनंद लेने का हृदय हो।<ref>{{cite book|last=वर्ड्सवर्थ|first=विलियम|author-link=विलियम वर्ड्सवर्थ|url=https://archive.org/details/bub_gb_idlAAAAAYAAJ|quote=sort of national property in which every man has a right and interest who has an eye to perceive and a heart to enjoy.|title=A guide through the district of the lakes in the north of England with a description of the scenery, &c. for the use of tourists and residents|edition=5th|location=केंडल, इंग्लैंड|publisher=हडसन और निकोलसन|year=1835|page=[https://archive.org/details/bub_gb_idlAAAAAYAAJ/page/n122 88]}}</ref> यह दृष्टिकोण प्रकृति को जनसामान्य की साझा विरासत के रूप में स्थापित करने की दिशा में एक महत्वपूर्ण बौद्धिक पहल थी।
इसी भावना का विस्तार आगे चलकर जॉर्ज कैटलिन के विचारों में भी स्पष्ट रूप से दिखाई देता है। 1830 के दशक में [[पश्चिमी संयुक्त राज्य|अमेरिकी पश्चिम]] की अपनी यात्राओं के दौरान उन्होंने यह विचार प्रस्तुत किया कि [[संयुक्त राज्य अमेरिका में अमेरिकी मूल-निवासी|संयुक्त राज्य अमेरिका में मूल निवासियों]] और वन्य जीवों को एक साथ संरक्षित किया जाना चाहिए। उन्होंने कल्पना की कि यह संरक्षण किसी व्यापक सरकारी नीति के अंतर्गत एक “भव्य उद्यान” के रूप में विकसित हो सकता है—एक ऐसा “राष्ट्र का उद्यान”, जहाँ मनुष्य और पशु अपनी प्रकृति की स्वाभाविक सुंदरता, स्वच्छंदता और ताजगी के साथ सह-अस्तित्व में रह सकें।<ref>{{cite book|last=कैटलिन|first=जॉर्ज|url=https://books.google.com/books?id=MA4TAAAAYAAJ&q=%7C%28by+some+great+protecting+policy+of+government%29|title=Letters and Notes on the manners, customs, and condition of the North American Indians: written during eight years' travel amongst the wildest tribes of Indians in North America in 1832, 33, 34, 35, 36, 37, 38, and 39|volume=1|year=1841|location=इजिप्शियन हॉल, पिकाडिली, लंदन|publisher=लेखक द्वारा प्रकाशित|pages=261–262|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501132843/https://books.google.com/books?id=MA4TAAAAYAAJ&q=%7C(by+some+great+protecting+policy+of+government)#v=snippet&q=%7C(by%20some%20great%20protecting%20policy%20of%20government)&f=false|archive-date=1 मई 2016|df=dmy-all}}</ref>
इस प्रकार, इन विचारकों की दृष्टि में प्रकृति केवल भौतिक संपदा नहीं थी, बल्कि एक जीवंत सांस्कृतिक और मानवीय अनुभव थी, जिसे संरक्षित करना और साझा करना समस्त समाज की सामूहिक जिम्मेदारी है।
===प्रारंभिक प्रयास: हॉट स्प्रिंग्स, अर्कांसस और योसेमाइट घाटी===
[[File:Tunnel View, Yosemite Valley, Yosemite NP - Diliff.jpg|thumb|योसेमाइट घाटी, [[योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान]], कैलिफोर्निया, संयुक्त राज्य अमेरिका]]
प्राकृतिक संपदा के संरक्षण की दिशा में संयुक्त राज्य अमेरिका की संघीय सरकार ने पहला संगठित कदम 20 अप्रैल 1832 को उठाया, जब राष्ट्रपति [[ऐन्ड्रयू जैकसन]] ने उस विधेयक पर हस्ताक्षर किए, जिसे 22वीं अमेरिकी कांग्रेस द्वारा पारित किया गया था। इस कानून के अंतर्गत अर्कांसस स्थित हॉट स्प्रिंग्स के आसपास की भूमि के चार खंडों को अलग रखते हुए वहाँ के प्राकृतिक [[गरम चश्मा|गर्म जलस्रोतों]] और निकटवर्ती पर्वतीय क्षेत्रों को भविष्य के लिए संरक्षित करने का प्रयास किया गया।<ref name=Shugart>{{cite web |url=https://www.nps.gov/hosp/historyculture/upload/chronology.web.pdf |title=Hot Springs of Arkansas Through the Years: A Chronology of Events |access-date=30 मार्च 2008 |last=शुगार्ट |first=शेरोन |year=2004 |publisher=[[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414015510/https://www.nps.gov/hosp/historyculture/upload/chronology.web.pdf |archive-date=14 अप्रैल 2008 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|chapter-url=https://constitution.org/uslaw/sal/004_statutes_at_large.pdf|chapter=Twenty-Second Congress, Session 1, Chap. 70: An Act authorizing the governor of the territory of Arkansas to lease the salt springs, in said territory, and for other purposes (April 20, 1832)|title=The Public Statutes at Large of the United States of America from the Organization of the Government in 1789, to 3 March 1845, Treaties, and Proclamations of the United States of America from December 1863, to December 1865|editor=पीटर्स, रिचर्ड|volume=4|location=बोस्टन|publisher=चार्ल्स सी. लिटिल और जेम्स ब्राउन|page=505|year=1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20111115233149/https://constitution.org/uslaw/sal/004_statutes_at_large.pdf|archive-date=15 नवंबर 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Act Establishing Yellowstone National Park (1872)|url=https://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=45|website=Our Documents.gov|access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200955/https://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=45|archive-date=4 मार्च 2016|df=dmy-all}}</ref> इस संरक्षित क्षेत्र को “हॉट स्प्रिंग्स आरक्षण” के नाम से जाना गया, जो प्रकृति संरक्षण के इतिहास में एक प्रारंभिक और महत्वपूर्ण पहल थी।
हालाँकि, इस आरंभिक प्रयास में स्पष्ट कानूनी अधिकारों का अभाव था, जिसके कारण इस क्षेत्र पर संघीय नियंत्रण तत्काल सुदृढ़ रूप से स्थापित नहीं हो सका। अंततः वर्ष 1877 में जाकर इस संरक्षण को विधिक रूप से स्पष्ट और प्रभावी आधार प्राप्त हुआ। इसके बावजूद, यह पहल उस व्यापक विचारधारा की नींव बन गई, जिसने आगे चलकर राष्ट्रीय उद्यानों और संरक्षित क्षेत्रों की अवधारणा को सुदृढ़ किया।<ref name=Shugart/>
प्रकृति और वन्य जीवन के संरक्षण के लिए किए गए इन प्रयासों को आगे बढ़ाने में कई दूरदर्शी नेताओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही। इनमें अब्राहम लिंकन, लॉरेंस रॉकफेलर, थियोडोर रूजवेल्ट, जॉन मुइर तथा लेडी बर्ड जॉनसन जैसे व्यक्तित्व विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं।<ref>{{Cite web|title=Mission & History|url=https://www.nationalparks.org/about-foundation/mission-history|access-date=2022-02-11|website=राष्ट्रीय उद्यान फाउंडेशन|language=en|archive-date=14 फरवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234521/https://www.nationalparks.org/about-foundation/mission-history|url-status=live}}</ref> इन सभी ने अपने-अपने स्तर पर संरक्षण संबंधी नीतियों, जनजागरूकता और विधिक उपायों के विकास में योगदान दिया, जिससे प्राकृतिक धरोहरों को सुरक्षित रखने की दिशा में एक सुदृढ़ और स्थायी आधार निर्मित हो सका।
जॉन म्यूर को योसेमाइट क्षेत्र में उनके असाधारण योगदान के कारण आज “राष्ट्रीय उद्यानों का जनक” कहा जाता है।<ref>{{cite book|last=मिलर|first= बारबरा कीली|title=जॉन म्यूर |publisher=गैरेथ स्टीवंस|year=2008|page=10|isbn=978-0836883183}}</ref> प्रकृति के प्रति उनकी गहरी संवेदनशीलता और संरक्षण की दृढ़ प्रतिबद्धता उनके लेखन में भी स्पष्ट रूप से झलकती है। उन्होंने द सेंचुरी मैगज़ीन में दो अत्यंत प्रभावशाली लेख प्रकाशित किए, जिन्होंने आगे चलकर संरक्षण संबंधी विधायी प्रक्रियाओं को दिशा देने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा को सुदृढ़ आधार प्रदान किया।<ref>जॉन म्यूर. [https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ "Features of the Proposed Yosemite National Park"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102195140/https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ |date=2 November 2014 }} ''द सेंचुरी मैगज़ीन'', खंड XL, सितंबर 1890, अंक 5</ref><ref>जॉन म्यूर. [https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ "The Treasures of the Yosemite"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102195140/https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ |date=2 नवंबर 2014 }} ''द सेंचुरी मैगज़ीन'', खंड XL, अगस्त 1890, अंक 4</ref>
इस विचारधारा को व्यवहारिक रूप देने की दिशा में एक ऐतिहासिक कदम तब उठा, जब [[अब्राहम लिंकन]] ने 1 जुलाई 1864 को कांग्रेस द्वारा पारित एक अधिनियम पर हस्ताक्षर किए। इस अधिनियम के अंतर्गत योसेमाइट घाटी तथा विशाल सिकोइया वृक्षों से समृद्ध मारिपोसा ग्रोव को कैलिफोर्निया राज्य को सौंप दिया गया, जो आगे चलकर [[योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान]] का भाग बना। इस विधेयक के अनुसार, इस भूमि का निजी स्वामित्व समाप्त कर दिया गया और राज्य सरकार को इसे “जनसाधारण के उपयोग, पर्यटन और मनोरंजन” के उद्देश्य से संरक्षित एवं प्रबंधित करने की जिम्मेदारी सौंपी गई। सीमित अवधि के लिए पट्टे की अनुमति दी गई, जिसकी आय को संरक्षण और सुधार कार्यों में व्यय किया जाना था।
हालाँकि, इस प्रारंभिक प्रयास के बाद व्यापक सार्वजनिक विमर्श प्रारंभ हुआ और यह प्रश्न तीव्र बहस का विषय बन गया कि क्या सरकार को ऐसे उद्यान स्थापित करने का अधिकार होना चाहिए। आगे चलकर कैलिफोर्निया द्वारा योसेमाइट के कथित कुप्रबंधन के अनुभव ने इस नीति को पुनर्विचार के लिए प्रेरित किया। यही कारण था कि कुछ वर्षों पश्चात् स्थापित येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान को सीधे राष्ट्रीय नियंत्रण में रखा गया,<ref>एडम वेस्ली डीन. [https://web.archive.org/web/20141102171047/https://mtw160-198.ippl.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/civil_war_history/v056/56.4.dean.pdf ''Natural Glory in the Midst of War: The Establishment of Yosemite State Park''] In: Abstract. ''गृह युद्ध इतिहास'', खंड 56, अंक 4, दिसंबर 2010, पृष्ठ 386–419| 10.1353/cwh.2010.0008</ref><ref>{{cite book|chapter-url=https://constitution.org/uslaw/sal/013_statutes_at_large.pdf|page=325|chapter=Thirty-Eighth Congress, Session 1, Chap. 184: An Act authorizing a Grant to the State of California of the "Yo-Semite Valley" and of the Land embracing the "Mariposa Big Tree Grove" (June 30, 1864)|title=38th United States Congress, Session 1, 1864. In: The Statutes at Large, Treaties, and Proclamations of the United States of America from December 1863, to December 1865|editor=जॉर्ज पी. सैंगर|volume=13|location=बोस्टन|publisher=लिटिल, ब्राउन एंड कंपनी|year=1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116010746/https://constitution.org/uslaw/sal/013_statutes_at_large.pdf|archive-date=16 नवंबर 2011|df=dmy-all}}</ref> जिससे उसके संरक्षण और प्रबंधन को अधिक सुदृढ़ और प्रभावी बनाया जा सके।
===पहला राष्ट्रीय उद्यान: येलोस्टोन===
[[File:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|thumb|[[यलोस्टोन नेशनल पार्क]], व्योमिंग, संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित ग्रैंड प्रिज़मैटिक स्प्रिंग; येलोस्टोन दुनिया का पहला राष्ट्रीय उद्यान था।]]
वर्ष 1872 में येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना के साथ संयुक्त राज्य अमेरिका ने आधुनिक अर्थों में अपने पहले राष्ट्रीय उद्यान की नींव रखी, जिसे व्यापक रूप से विश्व का प्रथम राष्ट्रीय उद्यान भी माना जाता है।<ref>मंगन, एलिजाबेथ यू. [https://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/yehtml/yeabout.html Yellowstone, the First National Park from Mapping the National Parks] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019090110/https://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/yehtml/yeabout.html |date=19 अक्टूबर 2013 }}. [[लाइब्रेरी ऑफ़ कॉंग्रेस]], भूगोल और मानचित्र प्रभाग.</ref> यह केवल एक प्रशासनिक निर्णय नहीं था, बल्कि प्रकृति को संरक्षित करने और उसे जनसामान्य के लिए सुरक्षित रूप से उपलब्ध कराने की एक दूरदर्शी पहल थी, जिसने आगे चलकर वैश्विक स्तर पर संरक्षण की सोच को गहराई से प्रभावित किया।
हालाँकि, यदि ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य में देखा जाए, तो यूरोप और एशिया के कुछ देशों में इससे पूर्व भी [[संरक्षित प्रकृतिक्षेत्र|प्राकृतिक क्षेत्रों]] के संरक्षण की परंपरा विद्यमान थी। किंतु उन संरक्षित क्षेत्रों का स्वरूप आज के राष्ट्रीय उद्यानों से भिन्न था, क्योंकि वे प्रायः शाही परिवारों के लिए आरक्षित शिकारस्थल या विश्राम स्थल के रूप में विकसित किए गए थे। उदाहरणस्वरूप, फॉन्टेनब्लू वन (फ्रांस, 1861) का एक भाग संरक्षित किया गया था,<ref>किम्बर्ली ए. जोन्स, साइमन आर. केली, सारा केनेल, हेल्गा केसलर-ऑरिश, ''In the forest of Fontainebleau: painters and photographers from Corot to Monet'', National Gallery of Art, 2008, p.23</ref> जहाँ संरक्षण की भावना तो थी, परंतु उसका उद्देश्य मुख्यतः शाही उपयोग तक सीमित था।
येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान उस समय एक संघीय शासित क्षेत्र के अंतर्गत आता था, जहाँ किसी राज्य सरकार के लिए उसके संरक्षण और प्रबंधन की जिम्मेदारी लेना संभव नहीं था। इसी कारण संयुक्त राज्य अमेरिका की संघीय सरकार ने स्वयं इसकी प्रत्यक्ष देखरेख का दायित्व ग्रहण किया, और इस प्रकार यह देश का पहला औपचारिक राष्ट्रीय उद्यान बना। इसकी स्थापना केवल एक प्रशासनिक निर्णय नहीं थी, बल्कि संरक्षणवादियों, राजनेताओं और नॉर्दर्न पैसिफिक रेलरोड जैसी संस्थाओं के संयुक्त प्रयासों का परिणाम थी, जिन्होंने अमेरिकी कांग्रेस से इस ऐतिहासिक विधेयक को पारित कराने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई।
प्रकृति संरक्षण के इस आंदोलन को आगे बढ़ाने में [[थियोडोर रूज़वेल्ट]] और उनके सहयोगियों का विशेष योगदान रहा। उनके नेतृत्व में गठित बूने और क्रॉकेट क्लब ने सक्रिय अभियान चलाकर राजनीतिक समर्थन जुटाया और बड़े उद्योगों सहित विभिन्न समूहों को इस दिशा में सहमत किया। उस समय येलोस्टोन का क्षेत्र अवैध शिकारियों और संसाधनों के अंधाधुंध दोहन करने वालों के कारण गंभीर संकट में था। किंतु रूजवेल्ट और उनके साथियों के संगठित प्रयासों ने इस विनाशकारी प्रवृत्ति को नियंत्रित किया और पार्क को संरक्षण के मार्ग पर स्थापित किया।
इन प्रयासों के परिणामस्वरूप न केवल येलोस्टोन की सुरक्षा सुनिश्चित हुई, बल्कि इसके माध्यम से अन्य राष्ट्रीय उद्यानों के लिए भी एक सुदृढ़ विधिक ढाँचा विकसित हुआ, जिसने प्राकृतिक संसाधनों के संरक्षण को संस्थागत रूप प्रदान किया। इस विचारधारा की महत्ता को रेखांकित करते हुए अमेरिकी [[पुलित्ज़र पुरस्कार]] विजेता लेखक [[वालेस स्टेग्नर]] ने लिखा था कि राष्ट्रीय उद्यान मानव समाज के सर्वोत्तम विचारों में से एक हैं—वे पूर्णतः अमेरिकी और पूर्णतः लोकतांत्रिक हैं, जो हमें हमारे श्रेष्ठ स्वरूप में प्रस्तुत करते हैं, न कि हमारे दुर्बल पक्षों में।<ref>{{cite web|date=16 January 2003|title=Famous Quotes Concerning the National Parks: Wallace Stegner, 1983|url=https://www.cr.nps.gov/history/hisnps/NPSThinking/famousquotes.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110508031121/https://www.cr.nps.gov/history/hisnps/NPSThinking/famousquotes.htm|archive-date=8 मई 2011|access-date=24 अक्टूबर 2011|work=डिस्कवर हिस्ट्री|publisher=[[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]]|df=dmy-all}}</ref>
भारत का पहला राष्ट्रीय उद्यान [[जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान]] है।<ref>{{cite book| author=नरेश चंद्र माधवाला| year= 2014 | title=Bhāratīya bāgha
|url=https://www.google.co.th/books/edition/Bh%C4%81rat%C4%ABya_b%C4%81gha/pWfvLCMDYFoC?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF+%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF+%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8&printsec=frontcover| publisher= प्रकाशन विभाग, सूचना और प्रसारण मंत्रालय, भारत सरकार | isbn= 9788123018829}}</ref> इसकी स्थापना वर्ष 1936 में “हैली राष्ट्रीय उद्यान” के नाम से की गई थी, जो बाद में प्रसिद्ध शिकारी-से-प्रकृतिवादी बने [[जिम कॉर्बेट]] के सम्मान में इसका नाम बदलकर वर्तमान नाम रखा गया।
===राष्ट्रीय उद्यानों का अंतर्राष्ट्रीय विकास===
[[File:Mackinac National Park map.jpg|thumb|right|मैकिनैक नेशनल पार्क का 1890 का नक्शा]]
“राष्ट्रीय उद्यान” शब्द का विधिक रूप से प्रयोग करने वाला पहला क्षेत्र मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान था, जिसकी स्थापना वर्ष 1875 में संयुक्त राज्य अमेरिका में की गई। यह पहल इस दृष्टि से विशेष महत्व रखती है कि इसमें पहली बार किसी संरक्षित क्षेत्र के निर्माण संबंधी कानून में “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द को औपचारिक रूप से सम्मिलित किया गया, जिससे इस अवधारणा को एक स्पष्ट प्रशासनिक और विधिक पहचान प्राप्त हुई।
हालाँकि, समय के साथ इसकी स्थिति में परिवर्तन आया। वर्ष 1895 में इस क्षेत्र को राज्य सरकार के अधिकार क्षेत्र में स्थानांतरित कर दिया गया, जिसके परिणामस्वरूप इसने अपना आधिकारिक “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा खो दिया।<ref>{{cite web|title=Mackinac Island|url=https://www.michigan.gov/mshda/0,4641,7-141-54317_19320_61909_61927-54596--,00.html|website=Michigan State Housing Development Authority|access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105141143/https://michigan.gov/mshda/0,4641,7-141-54317_19320_61909_61927-54596--,00.html|archive-date=5 जनवरी 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="ReferenceA">किम एलन स्कॉट, 2011 "Robertson's Echo The Conservation Ethic in the Establishment of Yellowstone and Royal National Parks" येलोस्टोन साइंस 19:3</ref> इसके बावजूद, मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान का ऐतिहासिक महत्व अक्षुण्ण बना रहा, क्योंकि इसने राष्ट्रीय उद्यानों की संज्ञा और उनके विधिक स्वरूप के विकास में एक महत्वपूर्ण आधारशिला का कार्य किया।
[[File:Late Afternoon at North & South Era.jpg|thumb|ऑस्ट्रेलिया के [[न्यू साउथ वेल्स]] में स्थित [[रॉयल नेशनल पार्क]] दुनिया का दूसरा आधिकारिक राष्ट्रीय उद्यान था।]]
येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान और मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान में विकसित हुई संरक्षण की अवधारणा ने शीघ्र ही विश्व के अन्य देशों को भी प्रेरित किया, और विभिन्न स्थानों पर राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना का क्रम प्रारंभ हो गया। इसी क्रम में ऑस्ट्रेलिया में, [[सिडनी]] के दक्षिण में स्थित क्षेत्र में [[रॉयल नेशनल पार्क]] की स्थापना 26 अप्रैल 1879 को न्यू साउथ वेल्स कॉलोनी में की गई। यह विश्व का दूसरा आधिकारिक राष्ट्रीय उद्यान माना जाता है,<ref>{{cite web|title=1879: Australia's first national park created|url=https://www.nma.gov.au/online_features/defining_moments/featured/first_national_park|website=ऑस्ट्रेलिया का राष्ट्रीय संग्रहालय |access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128023110/https://www.nma.gov.au/online_features/defining_moments/featured/first_national_park|archive-date=28 जनवरी 2016|df=dmy-all}}</ref> और मैकिनैक के राष्ट्रीय उद्यान का दर्जा समाप्त हो जाने के पश्चात्, यह वर्तमान में अस्तित्व में रहने वाला दूसरा सबसे प्राचीन राष्ट्रीय उद्यान भी माना जाता है।<ref name="ReferenceA"/><ref>{{cite web |url=https://pinkava.asu.edu/starcentral/microscope/portal.php?pagetitle=getcollection&collectionID=127 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141102063535/https://pinkava.asu.edu/starcentral/microscope/portal.php?pagetitle=getcollection&collectionID=127 | archive-date=2 नवंबर 2014 | title=Audley Bottom | publisher=Pinkava.asu.edu | access-date=3 नवंबर 2014 }}</ref><ref>रॉडनी हैरिसन, 2012 "Heritage: Critical approaches" Routledge</ref>
इसके पश्चात् कनाडा ने 1885 में [[बैनफ़ नेशनल पार्क|बैन्फ राष्ट्रीय उद्यान]] की स्थापना कर अपने प्रथम राष्ट्रीय उद्यान की नींव रखी। इसी परंपरा को आगे बढ़ाते हुए न्यूज़ीलैंड ने 1887 में टोंगारिरो राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना की, जो अपने विशिष्ट भू-आकृतिक और सांस्कृतिक महत्व के लिए प्रसिद्ध है।
दक्षिण अमेरिका में इस दिशा में महत्वपूर्ण पहल अर्जेंटीना ने की, जहाँ फ्रांसिस्को मोरेनो के प्रयासों से वर्ष 1934 में नाहुएल हुआपी राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना हुई। इसके साथ ही अर्जेंटीना अमेरिका महाद्वीप का तीसरा देश बन गया जिसने एक संगठित राष्ट्रीय उद्यान प्रणाली विकसित की। इस प्रकार, उन्नीसवीं और बीसवीं शताब्दी के दौरान राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा वैश्विक स्तर पर फैलती गई और प्रकृति संरक्षण की एक सशक्त अंतरराष्ट्रीय धारा के रूप में स्थापित हो गई।
[[File:Lapporten 2.jpg|thumb|स्वीडन में स्थित अबिस्को राष्ट्रीय उद्यान यूरोप में स्थापित होने वाले पहले राष्ट्रीय उद्यानों में से एक था।]]
यूरोप में राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा ने बीसवीं शताब्दी के आरंभ में संस्थागत रूप ग्रहण किया। वर्ष 1909 में [[स्वीडन]] ने एक ऐतिहासिक पहल करते हुए राष्ट्रीय उद्यानों संबंधी कानून पारित किया, जिसके परिणामस्वरूप उसी वर्ष नौ राष्ट्रीय उद्यान स्थापित किए गए। इसके पश्चात् स्विट्जरलैंड ने 1914 में स्विस राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना कर इस दिशा में अग्रसरता दिखाई। आगे चलकर वर्ष 1971 में एस्टोनियाई एसएसआर में स्थित लाहेमा राष्ट्रीय उद्यान पूर्व [[सोवियत संघ]] का पहला राष्ट्रीय उद्यान घोषित हुआ, जो इस क्षेत्र में संरक्षण के नए अध्याय का संकेतक था।
[[File:The Greater Virunga Landscape, Africa (Copernicus 2026-03-03).png|thumb|upright|अफ्रीका में कई राष्ट्रीय उद्यान हैं: [[विरुन्गा राष्ट्रीय उद्यान]], रुवेंज़ोरी पर्वत राष्ट्रीय उद्यान , क्वीन एलिजाबेथ राष्ट्रीय उद्यान , बविंडी इंपेनेट्रेबल राष्ट्रीय उद्यान और ज्वालामुखीय राष्ट्रीय उद्यान।]]
अफ्रीका महाद्वीप में भी राष्ट्रीय उद्यानों की समृद्ध परंपरा विकसित हुई। यहाँ के प्रमुख उद्यानों में विरुंगा राष्ट्रीय उद्यान, रुवेंज़ोरी पर्वत राष्ट्रीय उद्यान, क्वीन एलिजाबेथ राष्ट्रीय उद्यान, बविंडी इंपेनेट्रेबल राष्ट्रीय उद्यान तथा ज्वालामुखीय राष्ट्रीय उद्यान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। अफ्रीका का पहला राष्ट्रीय उद्यान वर्ष 1925 में स्थापित हुआ, जब अल्बर्ट प्रथम ने अपने निजी क्षेत्र, तत्कालीन [[कांगो मुक्त राज्य]] (वर्तमान [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य]]) के पूर्वी भाग में स्थित एक क्षेत्र को “अल्बर्ट राष्ट्रीय उद्यान” घोषित किया, जिसे बाद में [[विरुन्गा राष्ट्रीय उद्यान]] के नाम से जाना गया। इसके पश्चात् 1926 में [[दक्षिण अफ्रीकी गणतंत्र|दक्षिण अफ्रीका]] ने क्रूगर राष्ट्रीय उद्यान को अपना पहला राष्ट्रीय उद्यान घोषित किया, जो पूर्ववर्ती साबी गेम रिजर्व का विस्तारित और पुनर्गठित स्वरूप था, जिसकी स्थापना 1898 में पॉल क्रूगर द्वारा की गई थी।
[[द्वितीय विश्व युद्ध]] के उपरांत राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना ने वैश्विक स्तर पर तीव्र गति पकड़ी। [[यूनाइटेड किंगडम]] ने 1951 में अपना पहला राष्ट्रीय उद्यान, पीक डिस्ट्रिक्ट राष्ट्रीय उद्यान, स्थापित किया। यह निर्णय लगभग सत्तर वर्षों तक चले उस जनदबाव का परिणाम था, जो प्राकृतिक परिदृश्यों तक व्यापक जनसुलभता सुनिश्चित करने के लिए निरंतर बना रहा। इसके बाद दशक के अंत तक यूनाइटेड किंगडम में नौ और राष्ट्रीय उद्यान स्थापित किए गए,<ref>{{Cite web|url=https://www.peakdistrict.gov.uk/learning-about/about-the-national-park/our-history|title=History of our National Park|website=पीक डिस्ट्रिक्ट राष्ट्रीय उद्यान|access-date=1 नवंबर 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714041006/https://www.peakdistrict.gov.uk/learning-about/about-the-national-park/our-history|url-status=live}}</ref> जिससे संरक्षण और जनसहभागिता की यह अवधारणा और अधिक सुदृढ़ हुई।
इक्कीसवीं शताब्दी के प्रारंभ तक यूरोप में राष्ट्रीय उद्यानों की संख्या उल्लेखनीय रूप से बढ़ चुकी थी, और वर्ष 2010 तक यहाँ लगभग 359 राष्ट्रीय उद्यान स्थापित हो चुके थे। इस व्यापक विस्तार के बीच फ्रांस के वैनोइस राष्ट्रीय उद्यान का विशेष महत्व है, जो आल्प्स पर्वतमाला में स्थित पहला फ्रांसीसी राष्ट्रीय उद्यान था। इसकी स्थापना वर्ष 1963 में एक प्रस्तावित [[पर्यटन|पर्यटन परियोजना]] के विरुद्ध उठे जनआंदोलन के परिणामस्वरूप हुई, जो यह दर्शाता है कि प्रकृति संरक्षण के प्रति जनचेतना भी इस प्रक्रिया में कितनी निर्णायक रही है।
इसी प्रकार, [[किलिमंजारो|माउंट किलिमंजारो]] को 1973 में राष्ट्रीय उद्यान के रूप में वर्गीकृत किया गया और 1977 में इसे जनसामान्य के लिए खोल दिया गया,<ref>{{cite web|url=https://www.privatekilimanjaro.com/about_kilimanjaro_park.asp|title=Kilimanjaro: The National Park|work=प्राइवेट किलिमंजारो: किलिमंजारो के बारे में|publisher=प्राइवेट एक्सपेडिशन्स, लिमिटेड|year=2011|access-date=24 अक्टूबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017152135/https://privatekilimanjaro.com/about_kilimanjaro_park.asp|archive-date=17 अक्टूबर 2011|df=dmy-all}}</ref> जिससे अफ्रीका में भी संरक्षण और पर्यटन का संतुलित मॉडल विकसित हुआ। एशिया में, चीन के [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]] में स्थित [[कोमोलंगमा राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण|चोमोलंगमा राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण क्षेत्र]] की स्थापना 1989 में की गई, जिसका उद्देश्य [[एवरेस्ट पर्वत|माउंट एवरेस्ट]] के उत्तरी ढलान सहित लगभग 33.81 लाख हेक्टेयर क्षेत्र का संरक्षण करना था। यह संरक्षण क्षेत्र अपनी विशिष्ट प्रशासनिक संरचना के लिए भी जाना जाता है, क्योंकि इसमें पृथक वनरक्षकों या विशेष कर्मचारियों के बजाय स्थानीय प्रशासन के माध्यम से प्रबंधन किया जाता है, जिससे कम लागत में व्यापक क्षेत्र का संरक्षण संभव हो पाता है। इस क्षेत्र में विश्व की छह सर्वोच्च चोटियों में से चार—[[एवरेस्ट पर्वत|एवरेस्ट]], [[ल्होत्से]], [[मकालू]] और [[चोयु|चो चोयु]]—भी सम्मिलित हैं, और यह पड़ोसी नेपाल के राष्ट्रीय उद्यानों से जुड़कर एक विशाल अंतरराष्ट्रीय संरक्षण क्षेत्र का निर्माण करता है।<ref>डैनियल सी. टेलर, कार्ल ई. टेलर, जेसी ओ. टेलर, ''Empowerment on an Unstable Planet'' न्यूयॉर्क और ऑक्सफोर्ड: ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, 2012, अध्याय 9</ref>
कैरेबियन क्षेत्र में भी संरक्षण की यह परंपरा विकसित हुई। वर्ष 1993 में [[जमैका]] में ब्लू और जॉन क्रो पर्वत राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना लगभग 41,198 हेक्टेयर क्षेत्र की रक्षा के लिए की गई। इस उद्यान में उष्णकटिबंधीय पर्वतीय वर्षावनों के साथ-साथ संरक्षित बफर क्षेत्र भी शामिल हैं।<ref>{{Cite web |title=The National Park - Blue and John Crow Mountains National Park |url=https://www.blueandjohncrowmountains.org/about |access-date=2023-05-12 |website=www.blueandjohncrowmountains.org}}</ref> यहाँ ब्लू माउंटेन पीक, जो देश की सबसे ऊँची चोटी है, स्थित है, साथ ही यहाँ पदयात्रा मार्ग और आगंतुक केंद्र भी विकसित किए गए हैं। इसकी विशिष्ट पारिस्थितिकी और सांस्कृतिक महत्व को मान्यता देते हुए वर्ष 2015 में यूनेस्को द्वारा इसे विश्व धरोहर स्थल घोषित किया गया,<ref>{{Cite web |last=केंद्र |first=यूनेस्को विश्व धरोहर |title=Blue and John Crow Mountains |url=https://whc.unesco.org/en/list/1356/ |access-date=2023-05-12 |website=यूनेस्को विश्व धरोहर केंद्र|language=en}}</ref> जिससे इसकी वैश्विक महत्ता और भी सुदृढ़ हुई।
===राष्ट्रीय उद्यान सेवाएँ===
विश्व में राष्ट्रीय उद्यानों के संगठित और सुव्यवस्थित प्रबंधन की दिशा में एक ऐतिहासिक कदम 19 मई 1911 को कनाडा में उठाया गया, जब पहली राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना की गई।<ref>{{cite web |url=https://www.wwf.ca/newsroom/?uNewsID=9381 |title=WWF News and Stories |access-date=25 मई 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011646/https://www.wwf.ca/newsroom/?uNewsID=9381 |archive-date=7 नवंबर 2017 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|title=Parks Canada celebrates a century of discovery|last=आयरिश|first=पॉल|date=13 मई 2011|work=टोरंटो स्टार |access-date=18 मई 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516235956/https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|archive-date=16 मई 2011|df=dmy-all}}</ref> डोमिनियन वन रिजर्व और पार्क अधिनियम के अंतर्गत डोमिनियन उद्यानों को आंतरिक मामलों के विभाग के अधीन स्थापित “डोमिनियन पार्क शाखा” के प्रबंधन में रखा गया, जिसे आज पार्क्स कनाडा के नाम से जाना जाता है। इस संस्था का मूल उद्देश्य प्राकृतिक आश्चर्यों से भरपूर स्थलों की रक्षा करना और उन्हें इस प्रकार विकसित करना था कि वे लोगों को केवल मनोरंजन ही नहीं, बल्कि शहरी जीवन की भागदौड़ से दूर मानसिक शांति और आध्यात्मिक नवचेतना का अनुभव भी प्रदान कर सकें।<ref>{{cite news|url=https://www.pc.gc.ca/apprendre-learn/prof/itm2-crp-trc/htm/evolution_e.asp|title=Parks Canada History|date=2 फरवरी 2009|work=पार्क्स कनाडा|access-date=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022095725/https://www.pc.gc.ca/apprendre-learn/prof/itm2-crp-trc/htm/evolution_e.asp|archive-date=22 अक्टूबर 2016|df=dmy-all}}</ref> समय के साथ कनाडा ने संरक्षण के क्षेत्र में उल्लेखनीय विस्तार किया और आज लगभग 4,50,000 वर्ग किलोमीटर के राष्ट्रीय उद्यान क्षेत्र के साथ यह विश्व के सबसे बड़े संरक्षित क्षेत्रों में से एक बन चुका है।<ref>{{cite news|url=https://www.pc.gc.ca/en/voyage-travel|title=Parks Canada|access-date=30 अगस्त 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323053512/https://www.pc.gc.ca/|archive-date=23 मार्च 2009|df=dmy-all}}</ref>
इसके विपरीत, संयुक्त राज्य अमेरिका में येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान, योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान तथा अन्य अनेक संरक्षित स्थलों की स्थापना के बावजूद, इन सभी का समन्वित प्रबंधन करने वाली एक केंद्रीय संस्था के गठन में समय लगा। लगभग 44 वर्षों के अंतराल के पश्चात् 64वीं अमेरिकी कांग्रेस ने “नेशनल पार्क सर्विस ऑर्गेनिक एक्ट” पारित किया, जिस पर [[वुडरो विल्सन]] ने 25 अगस्त 1916 को हस्ताक्षर किए। इसके परिणामस्वरूप संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना हुई, जिसने देश के सभी राष्ट्रीय उद्यानों और संरक्षित स्थलों के प्रबंधन को एकीकृत और सुदृढ़ स्वरूप प्रदान किया।
[[File:Teufelsschloss-greenland.jpg|thumb|पूर्वी ग्रीनलैंड के कैसर-फ्रांज-जोसेफ-फ्योर्ड में स्थित टेउफेलश्लॉस का चित्र ( लगभग 1900 ) । यह स्थल अब उत्तरपूर्वी ग्रीनलैंड राष्ट्रीय उद्यान का हिस्सा है।]]
आज इस संस्था के अधीन कुल 433 स्थल आते हैं, जिनमें से केवल 63 को औपचारिक रूप से “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा प्राप्त है।<ref name="USNPS">{{Cite web |url=https://www.nps.gov/aboutus/national-park-system.htm |title=National Park System (U.S. National Park Service) |date=2019-05-17 |access-date=16 जुलाई 2018 |archive-date=20 अप्रैल 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420174702/https://www.nps.gov/aboutus/national-park-system.htm |url-status=live }}</ref> यह तथ्य दर्शाता है कि संरक्षण की व्यापक प्रणाली में विभिन्न प्रकार के संरक्षित क्षेत्रों का समावेश होता है, जिनमें प्रत्येक की अपनी विशिष्ट भूमिका और महत्व है।
==आर्थिक परिणाम==
कोस्टा रिका जैसे देशों में, जहाँ [[पारिस्थितिक पर्यटन|पारिस्थितिकी-आधारित पर्यटन]] (इकोटूरिज्म) एक प्रमुख आर्थिक गतिविधि के रूप में विकसित हो चुका है, राष्ट्रीय उद्यानों की भूमिका केवल संरक्षण तक सीमित नहीं रहती, बल्कि वे देश की अर्थव्यवस्था के सशक्त स्तंभ के रूप में भी उभरते हैं।<ref name="ahs.uwaterloo.ca">ईगल्स, पॉल एफ.जे. [https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf "Trends in Park Tourism: Economics, Finance and Management".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105416/https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf |date=4 मार्च 2016 }} In: ''जर्नल ऑफ सस्टेनेबल टूरिज्म'' वॉल्यूम 10, अंक 2, 2002, पृष्ठ 134. {{doi|10.1080/09669580208667158}}</ref>
===पर्यटन===
राष्ट्रीय उद्यानों में पर्यटन की लोकप्रियता समय के साथ उल्लेखनीय रूप से बढ़ी है, और यह प्रवृत्ति विशेष रूप से उन देशों में अधिक स्पष्ट दिखाई देती है जहाँ जैव विविधता अत्यंत समृद्ध है। उदाहरणस्वरूप, कोस्टा रिका, जिसे एक “[[विशालविविध देश|अत्यधिक जैव-विविध]]” देश के रूप में जाना जाता है, वहाँ 1985 से 1999 के बीच राष्ट्रीय उद्यानों में आने वाले पर्यटकों की संख्या में लगभग 400 प्रतिशत की वृद्धि दर्ज की गई।<ref name="ahs.uwaterloo.ca"/> यह वृद्धि इस बात का संकेत है कि प्राकृतिक स्थलों के प्रति वैश्विक आकर्षण निरंतर बढ़ रहा है और लोग प्रकृति के निकट अनुभव प्राप्त करने के लिए अधिक उत्सुक होते जा रहे हैं।
वर्तमान समय में “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द केवल एक भौगोलिक या प्रशासनिक संज्ञा भर नहीं रह गया है, बल्कि यह एक सशक्त पहचान और ब्रांड के रूप में स्थापित हो चुका है। यह शब्द अब प्रकृति-आधारित पर्यटन से गहराई से जुड़ गया है और ऐसे स्थलों का प्रतीक बन गया है, जहाँ उच्च गुणवत्ता वाला प्राकृतिक वातावरण सुव्यवस्थित और संतुलित पर्यटक अवसंरचना के साथ उपलब्ध होता है।<ref>ईगल्स, पॉल एफ.जे. [https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf "Trends in Park Tourism: Economics, Finance and Management".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105416/https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf |date=4 मार्च 2016 }} In: ''जर्नल ऑफ सस्टेनेबल टूरिज्म'' वॉल्यूम 10, अंक 2, 2002, पृष्ठ 133. {{doi|10.1080/09669580208667158}}</ref>
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान आज केवल संरक्षण के केंद्र नहीं, बल्कि ऐसे आकर्षण स्थल भी बन गए हैं जहाँ पर्यावरणीय संवेदनशीलता, सौंदर्यबोध और पर्यटन सुविधाओं का समन्वय देखने को मिलता है। हालांकि, इस बढ़ती लोकप्रियता के साथ यह जिम्मेदारी भी जुड़ी है कि इन क्षेत्रों का प्रबंधन इस प्रकार किया जाए कि उनकी पारिस्थितिकीय अखंडता और प्राकृतिक संतुलन भविष्य में भी अक्षुण्ण बना रहे।
===कर्मचारी===
पार्क रेंजर का कार्य केवल किसी संरक्षित क्षेत्र की देखरेख तक सीमित नहीं होता, बल्कि वह संरक्षण, प्रबंधन और जनसहभागिता—तीनों के बीच एक सजीव सेतु का कार्य करता है। उनका प्रमुख दायित्व पार्क के प्राकृतिक, ऐतिहासिक और सांस्कृतिक संसाधनों की रक्षा करना तथा उनके संतुलित उपयोग को सुनिश्चित करना होता है। इसके अंतर्गत वे जैव विविधता के संरक्षण, पारिस्थितिक संतुलन के अनुरक्षण और विरासत स्थलों की देखभाल के साथ-साथ आगंतुकों के लिए व्याख्यात्मक एवं मनोरंजक कार्यक्रमों का विकास और संचालन भी करते हैं, जिससे लोग इन स्थलों के महत्व को समझ सकें और उनसे सार्थक रूप से जुड़ सकें।
रेंजरों की जिम्मेदारियाँ विविध और व्यावहारिक होती हैं। वे आगंतुकों को सामान्य, ऐतिहासिक और वैज्ञानिक जानकारी प्रदान करते हैं, जिसे “विरासत व्याख्या” कहा जाता है। साथ ही वे वन्यजीव क्षेत्रों, झीलों और समुद्र तटों, वनों, ऐतिहासिक भवनों, युद्धस्थलों, पुरातात्विक स्थलों तथा विभिन्न मनोरंजन क्षेत्रों के प्रबंधन में सक्रिय भूमिका निभाते हैं।<ref name="OPM.gov">अमेरिकी कार्मिक प्रबंधन कार्यालय. ''Handbook of occupational groups and families''. वाशिंगटन, डीसी, जनवरी 2008। पृष्ठ 19. [https://www.opm.gov/FEDCLASS/GSHBKOCC.pdf OPM.gov] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103205044/https://www.opm.gov/fedclass/gshbkocc.pdf |date=3 जनवरी 2009 }} Accessed 2 नवंबर 2014.</ref> इसके अतिरिक्त, वे अग्निशमन कार्यों में भी संलग्न रहते हैं और आवश्यकता पड़ने पर खोज एवं बचाव अभियानों का संचालन करते हैं, जिससे संकट की स्थिति में त्वरित सहायता उपलब्ध कराई जा सके।
बीसवीं शताब्दी के प्रारंभ में, विशेषकर संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना (1916) के बाद, पार्क रेंजर की भूमिका और अधिक विस्तृत हो गई। अब वे केवल प्रकृति के संरक्षक ही नहीं रहे, बल्कि कानून प्रवर्तन से जुड़े अनेक दायित्व भी निभाने लगे।<ref>आर मीडोज; डी.एल. सोडेन: [https://www.ncjrs.gov/App/Publications/abstract.aspx?ID=110802 ''National Park Ranger Attitudes and Perceptions Regarding Law Enforcement Issues.''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110437/https://www.ncjrs.gov/App/Publications/abstract.aspx?ID=110802 |date=4 मार्च 2016 }} सार. ''जस्टिस प्रोफेशनल'' वॉल्यूम:3 अंक:1 (वसंत 1988) पृष्ठ:70–93</ref> वे यातायात नियंत्रण करते हैं, विभिन्न गतिविधियों के लिए अनुमति-पत्रों का प्रबंधन करते हैं, और नियमों के उल्लंघन, शिकायतों, अतिक्रमणों तथा दुर्घटनाओं की जाँच भी करते हैं। इस प्रकार, पार्क रेंजर एक बहुआयामी भूमिका निभाते हुए संरक्षण, सुरक्षा और जनसेवा के समन्वय का सशक्त उदाहरण प्रस्तुत करते हैं।<ref name="OPM.gov"/>
==चिंताएँ==
पूर्व [[उपनिवेशवाद का इतिहास|यूरोपीय उपनिवेशों]] में स्थापित अनेक राष्ट्रीय उद्यानों को लेकर समय-समय पर आलोचना भी सामने आई है। कुछ विद्वानों का मत है कि इन उद्यानों की स्थापना की प्रक्रिया में [[उपनिवेशवाद|उपनिवेशवादी]] दृष्टिकोण का प्रभाव परिलक्षित होता है, जिसमें प्रकृति को “अछूते” और “मानव-विहीन” रूप में संरक्षित करने की अवधारणा प्रमुख रही। यह विचार विशेष रूप से संयुक्त राज्य अमेरिका में सीमांत विस्तार के काल में विकसित हुआ, जहाँ प्राकृतिक स्थलों को राष्ट्रीय पहचान और ऐतिहासिक गौरव के प्रतीक के रूप में देखा गया।<ref>{{Cite book|last=विलियम|first=क्रोनन|title=Uncommon ground: rethinking the human place in nature|date=1996|publisher=डब्ल्यूडब्ल्यू नॉर्टन एंड कंपनी|isbn=0-393-31511-8|oclc=36306399}}</ref>
किन्तु आलोचकों का तर्क है कि जिन भूमि क्षेत्रों को संरक्षित घोषित किया गया, वे अनेक मामलों में पहले से ही स्थानीय या आदिवासी समुदायों के निवास और जीवन-यापन के केंद्र थे। राष्ट्रीय उद्यानों के निर्माण के लिए इन समुदायों को वहाँ से विस्थापित किया गया, जिससे न केवल उनकी पारंपरिक जीवनशैली प्रभावित हुई, बल्कि उनके सांस्कृतिक और ऐतिहासिक संबंध भी टूट गए। इस संदर्भ में यह आरोप लगाया जाता है कि प्रकृति संरक्षण के नाम पर मानव उपस्थिति को हटाना यह धारणा मजबूत करता है कि प्रकृति केवल तभी सुरक्षित रह सकती है जब उसमें मनुष्य का हस्तक्षेप न हो। इससे प्रकृति और संस्कृति के बीच एक कृत्रिम विभाजन स्थापित होता है, जिसे “प्रकृति–संस्कृति द्वैत” के रूप में समझा जाता है।
कुछ आलोचक इसे “पारिस्थितिक भूमि हड़पने” का रूप भी मानते हैं,<ref>{{Cite book|last=क्लॉस|first= सी. ऐनी|title=Drawing the Sea Near|date=2020-11-03|publisher=यूनिवर्सिटी ऑफ मिनेसोटा प्रेस|doi=10.5749/j.ctv1bkc3t6|isbn=978-1-4529-5946-7|s2cid=230646912}}</ref> जहाँ संरक्षण के नाम पर भूमि के स्वामित्व और उपयोग के पारंपरिक अधिकारों को सीमित कर दिया गया। इसके अतिरिक्त, यह भी तर्क दिया जाता है कि राष्ट्रीय उद्यानों में प्रकृति का अनुभव करने वाले लोग कई बार अपने दैनिक जीवन में उपस्थित प्राकृतिक परिवेश की अनदेखी करने लगते हैं, जिससे प्रकृति के प्रति समग्र संवेदनशीलता कम हो सकती है।
वहीं, पर्यटन से जुड़ी एक अन्य चिंता यह है कि बढ़ती पर्यटक गतिविधियाँ स्वयं उन क्षेत्रों पर नकारात्मक प्रभाव डाल सकती हैं, जिनके संरक्षण के लिए ये उद्यान बनाए गए हैं।<ref>{{Cite journal|last1=बुशर|first1=ब्रैम|last2=फ्लेचर|first2=रॉबर्ट|date=2019|title=Towards Convivial Conservation|journal=संरक्षण और समाज|volume=17|issue=3|pages=283|doi=10.4103/cs.cs_19_75|bibcode=2019CoSoc..17..283B |s2cid=195819004|issn=0972-4923|doi-access=free}}</ref> अत्यधिक आगंतुक दबाव, संसाधनों का उपयोग और पर्यावरणीय हस्तक्षेप पारिस्थितिक संतुलन को प्रभावित कर सकते हैं। इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा जहाँ एक ओर संरक्षण का सशक्त माध्यम है, वहीं दूसरी ओर इसके सामाजिक, सांस्कृतिक और पर्यावरणीय प्रभावों पर संतुलित और संवेदनशील दृष्टि बनाए रखना भी आवश्यक है।
आलोचकों के अनुसार, पूर्व में उपनिवेशित क्षेत्रों में राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना की प्रक्रिया अनेक बार स्वदेशी समुदायों के विस्थापन से जुड़ी रही है। जिन भूमि क्षेत्रों को “प्राकृतिक” और “अछूते” रूप में संरक्षित घोषित किया गया, वे अक्सर उन्हीं समुदायों के पारंपरिक निवास और आजीविका के केंद्र थे। ऐसे में संरक्षण की यह धारणा कि प्रकृति तभी सुरक्षित रह सकती है जब उसमें मानव उपस्थिति न हो, “शुद्ध” वन्य प्रकृति की एक सीमित और विवादास्पद कल्पना को बढ़ावा देती है। यह दृष्टिकोण प्रकृति और संस्कृति के बीच एक कृत्रिम विभाजन को स्थापित करता है, जिससे यह बहस और गहरी हो जाती है कि क्या संरक्षण केवल मानव अनुपस्थिति में ही संभव है, या फिर मनुष्य और प्रकृति का सह-अस्तित्व भी एक वैध और टिकाऊ विकल्प हो सकता है।
इसके साथ ही, राष्ट्रीय उद्यानों में बढ़ता पर्यटन भी एक जटिल चुनौती प्रस्तुत करता है। यद्यपि पर्यटन जागरूकता और आर्थिक लाभ का स्रोत बन सकता है, किंतु अत्यधिक आगंतुकों की उपस्थिति कई पर्यावरणीय समस्याओं को जन्म देती है। इनमें प्राकृतिक आवासों का क्षरण, प्रदूषण में वृद्धि, मृदा अपरदन तथा वन्यजीवों के व्यवहार में बाधा जैसी समस्याएँ प्रमुख हैं। परिणामस्वरूप, वे पारिस्थितिक तंत्र, जिन्हें संरक्षण के उद्देश्य से सुरक्षित किया गया था, स्वयं मानवीय दबाव के कारण प्रभावित होने लगते हैं।<ref>{{cite web |title=Environmental Impact of Tourism in National Parks |url=https://www.usanationalparks.info/environmental-impact-of-tourism-in-national-parks-3-key-concerns/ |website=यूएसए राष्ट्रीय उद्यान सूचना}}</ref>
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा को समझते समय यह आवश्यक हो जाता है कि संरक्षण, स्थानीय समुदायों के अधिकारों और सतत पर्यटन के बीच संतुलन स्थापित किया जाए, ताकि प्रकृति की रक्षा के साथ-साथ सामाजिक न्याय और पर्यावरणीय स्थिरता भी सुनिश्चित की जा सके।
==इन्हें भी देखें==
* [[भारत के राष्ट्रीय उद्यान]]
* [[जैव संरक्षण]]
* [[संरक्षण आंदोलन]]
* [[भूद्यान]]
* [[राष्ट्रीय स्मारक]]
* [[संधारणीय विकास]]
* [[संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम]]
* [[संरक्षण (नैतिक)]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची|2}}
===ग्रन्थसूची===
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=xIWwmVUUU4wC |title = Tourism in National Parks and Protected Areas: Planning and Management |publisher = सीएबीआई |author=ईगल्स, पॉल एफ. जे |author2=मैककूल, स्टीफन एफ. |year = 2002 |isbn = 0851997597}} 320 pages.
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4FG6HsjlcfoC | title = Preserving Nature in the National Parks: A History |publisher = येल यूनिवर्सिटी प्रेस |author=सेलर्स, रिचर्ड वेस्ट |year = 2009 |isbn = 978-0300154146}} 404 pages.
* शीएल, जॉन (2010) ''Nature's Spectacle - The World's First National Parks and Protected Places'' अर्थस्कैन, लंदन, वाशिंगटन. {{ISBN|978-1-84971-129-6}}
==अग्रिम पठन==
* क्रेग डब्ल्यू. एलिन (संपादक), ''International Handbook of National Parks and Nature Reserves'', ब्लूम्सबरी एकेडमिक, ग्रीनवुड (प्रकाशक), प्रथम संस्करण, 1990, 560 पृष्ठ। ISBN 978-0274924080
* अहमद नकीउद्दीन बकर और मोहम्मद नाजिप सुरतमान ( यूनिवर्सिटी टेक्नोलोजी MARA के संपादक ), ''Protected Areas, National Parks and Sustainable Future'', इंटेकओपन, 2020, 134 पृष्ठ। ISBN 978-1-78984-229-6
* एरिक डफी (18 राष्ट्रीय सलाहकारों के साथ निर्देशित), ''National Parks and Reserves of Western Europe'', हैरो हाउस एडिशन्स, लंदन, 1982, 288 पृष्ठ। सर पीटर स्कॉट द्वारा प्रस्तावना । ISBN 978-0356085869
==बाहरी कड़ियाँ==
{{Sister project links | 1= | display= | author= | wikt= | commons= | n= | q= | s= | b= | voy=National parks | v= | d= | species=no | species_author=no | m=no | mw=no }}
*{{cite web|url=https://www.biodiversitya-z.org/areas/37/| website=बायोडायवर्सिटी एरिज़ोना| title=Areas of Biodiversity Importance: National Parks| access-date=21 अप्रैल 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110516232146/https://www.biodiversitya-z.org/areas/37| archive-date=16 मई 2011}}
*{{cite web|url=https://www.europarc.org/ |website=यूरोपार्क फेडरेशन|title= Europe's protected areas}}
*{{cite web|url=https://www.nps.gov/aboutus/faqs.htm |website=अमेरिकी राष्ट्रीय उद्यान सेवा |title=FAQs}}
*{{cite web|website=Travel Is Free|title=Map of All The World's National Parks|url=https://travelisfree.com/2018/09/10/map-of-all-the-worlds-national-parks/#more-17443|author=मैकोम्बर, ड्रू|date= सितंबर 10, 2018|access-date=18 अक्टूबर 2018|archive-date=5 अप्रैल 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190405073256/https://travelisfree.com/2018/09/10/map-of-all-the-worlds-national-parks/#more-17443|url-status=dead}}
*{{cite web|url=https://www.unesco.org/mab/ |website= यूनेस्को |title= Man and the Biosphere Programme (Biosphere Reserves)|date=7 जनवरी 2019}}
*{{cite web|url=https://nationalparks.nighthee.com/| website=nighthee.com| title=National parks, landscape parks and protected areas in the world| access-date=11 अगस्त 2015|url-status=usurped| archive-url=https://web.archive.org/web/20150905182433/https://nationalparks.nighthee.com/| archive-date=5 सितंबर 2015}}
*{{cite web|url=https://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/pnp/swiat.htm|website=amu.edu.pl|title=National Parks Worldwide|access-date=3 जनवरी 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080119140316/https://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/pnp/swiat.htm|archive-date=19 जनवरी 2008|df=dmy-all}}
*{{cite web|url=https://www.protectedplanet.net |website=संरक्षित ग्रह |title= World Database of Protected Areas}}
*{{cite web|url=https://dopa.jrc.ec.europa.eu |website=यूरोपीय आयोग के संयुक्त अनुसंधान केंद्र द्वारा |title= Digital Observatory for Protected Areas (DOPA)}}
*{{cite web|url=https://whc.unesco.org/ |website= यूनेस्को |title=World Heritage Sites}}
[[श्रेणी:राष्ट्रीय उद्यान|*]]
[[श्रेणी:संरक्षित क्षेत्र]]
dqm211yzgtk856tl4irvmq32d0fa3sh
6544454
6544409
2026-04-27T11:15:53Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
6544454
wikitext
text/x-wiki
[[File:Parque Nacional Los cardones.jpg|thumb|upright|upright=1.25|[[अर्जेण्टीना|आर्जेन्टीना]] के साल्ता प्रान्त में लोस कार्दोनेस राष्ट्रीय उद्यान]]
[[File:Bogdkhan Uul Strictly Protected Area, Mongolia (149199747).jpg|thumb|[[मंगोलिया]] में स्थित बोग्ड खान उउल राष्ट्रीय उद्यान उन सबसे पुराने संरक्षित क्षेत्रों में से एक है जिन्हें अब राष्ट्रीय उद्यान कहा जाता है।]]
[[File:Stambecchi nel Parco Nazionale del Gran Paradiso.jpg|thumb|राष्ट्रीय उद्यान अक्सर संरक्षित प्रजातियों को फलने-फूलने का अवसर प्रदान करते हैं। चित्र में इटली के पीडमोंट में स्थित ग्रैन पैराडिसो राष्ट्रीय उद्यान में अल्पाइन आइबेक्स ( कैप्रा आइबेक्स ) दिखाए गए हैं । 1922 में इस क्षेत्र को राष्ट्रीय उद्यान घोषित किए जाने के बाद से आइबेक्स की आबादी में दस गुना वृद्धि हुई है।]]
'''राष्ट्रीय उद्यान''' (national park) वह [[प्राकृतिक उद्यान|संरक्षित प्राकृतिक क्षेत्र]] होता है, जिसे उसके विशिष्ट प्राकृतिक, [[ऐतिहासिक स्थलों का राष्ट्रीय पंजीकरण|ऐतिहासिक]] या सांस्कृतिक महत्व के कारण विशेष संरक्षण प्रदान किया जाता है। यह क्षेत्र प्राकृतिक, अर्ध-प्राकृतिक अथवा आंशिक रूप से विकसित भूमि का स्वरूप धारण कर सकता है, परंतु इसका मूल उद्देश्य उसकी मौलिक [[पारिस्थितिकी]], [[जैव विविधता]] और [[सांस्कृतिक विरासत]] को सुरक्षित रखना होता है। प्रायः ऐसे उद्यानों का स्वामित्व और संरक्षण सरकार के अधीन होता है, ताकि उनका दीर्घकालिक संरक्षण सुनिश्चित किया जा सके।
यद्यपि विभिन्न देशों में राष्ट्रीय उद्यान घोषित करने के मानदंड भिन्न-भिन्न हो सकते हैं, फिर भी इन सबके पीछे एक समान भावना कार्य करती है—प्रकृति की अनुपम धरोहर को भावी पीढ़ियों के लिए सुरक्षित रखना<ref name=":0" /><ref>यूरोपार्क फेडरेशन (संपादक) 2009, Living Parks, 100 Years of National Parks in Europe, Oekom Verlag, München</ref> और उसे राष्ट्रीय गौरव के प्रतीक के रूप में स्थापित करना। यही कारण है कि विश्व भर में राष्ट्रीय उद्यान केवल [[पर्यावरण संरक्षण]] के केंद्र ही नहीं, बल्कि मानव और प्रकृति के संतुलित सह-अस्तित्व के सजीव उदाहरण भी हैं।
सामान्यतः राष्ट्रीय उद्यान जनता के लिए खुले होते हैं, ताकि लोग प्रकृति के निकट आ सकें, उसका अनुभव कर सकें<ref name="Gissibl, B. 2012">गिस्सिबल, बी., एस. होहलर और पी. कुप्पर, 2012, ''Civilizing Nature, National Parks in Global Historical Perspective'', बर्गहान, ऑक्सफोर्ड</ref> और उसके महत्व को समझ सकें। अधिकांश देशों में इन उद्यानों का विकास, स्वामित्व और प्रबंधन राष्ट्रीय सरकारों द्वारा किया जाता है। हालांकि, संघीय या विकेन्द्रीकृत शासन व्यवस्था वाले कुछ देशों में यह दायित्व क्षेत्रीय या स्थानीय प्रशासनिक संस्थाओं को भी सौंपा जा सकता है, जो अपने-अपने स्तर पर इन अमूल्य प्राकृतिक क्षेत्रों की देखरेख और संरक्षण सुनिश्चित करते हैं।
संयुक्त राज्य अमेरिका ने वर्ष 1872 में [[यलोस्टोन नेशनल पार्क|येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान]] की स्थापना की, जिसे “जनता के लाभ और आनंद के लिए पहला सार्वजनिक उद्यान अथवा मनोरंजन स्थल” के रूप में परिकल्पित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=amrvl&fileName=vl002//amrvlvl002.db&recNum=1&itemLink=r?ammem/consrvbib:@field(NUMBER+@band(amrvl+vl002))&linkText=0|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123114358/https://memory.loc.gov/cgi-bin/ampage?collId=amrvl&fileName=vl002%2F%2Famrvlvl002.db&recNum=1&itemLink=r%3Fammem%2Fconsrvbib%3A%40field%28NUMBER%2B%40band%28amrvl%2Bvl002%29%29&linkText=0|title=Evolution of the Conservation Movement, 1850-1920|archive-date=23 January 2017|website=अमेरिकन मेमोरी - लाइब्रेरी ऑफ कांग्रेस }}</ref> यद्यपि उस समय इसे औपचारिक रूप से “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा नहीं दी गई थी,<ref>[https://archive.org/stream/annualreports18721880#page/n7/mode/2up Report of the Superintendent of Yellowstone National Park for the Year 1872] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403152134/https://archive.org/stream/annualreports18721880 |date=3 अप्रैल 2016 }}, 43rd Congress, 3rd Session, ex. doc. 35, quoting Department of Interior letter of 10 May 1872, "The reservation so set apart is to be known as the "Yellowstone National Park"."</ref> फिर भी व्यवहार में इसे व्यापक रूप से विश्व का प्रथम और सबसे प्राचीन राष्ट्रीय उद्यान माना जाता है।<ref>{{cite web |title=Yellowstone National Park |url=https://whc.unesco.org/en/list/28 |publisher=[[यूनेस्को]] |access-date=18 जुलाई 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603014000/https://whc.unesco.org/en/list/28/ |archive-date=3 जून 2023}}</ref> इस पहल ने प्राकृतिक धरोहरों के संरक्षण की वैश्विक अवधारणा को एक नई दिशा प्रदान की और आने वाले समय में अनेक देशों को इसी प्रकार के [[संरक्षित क्षेत्र|संरक्षित क्षेत्रों]] की स्थापना के लिए प्रेरित किया।
हालांकि, यदि इतिहास की गहराइयों में देखा जाए, तो कुछ अन्य क्षेत्र इससे भी पूर्व संरक्षण के अंतर्गत आ चुके थे। उदाहरणस्वरूप, [[मेन रिज, टोबेगो|टोबैगो मेन रिज फॉरेस्ट रिजर्व]], जिसकी स्थापना 1776 में हुई थी,<ref>{{cite web | date=17 अगस्त 2011 |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5646/ | title=Tobago Main Ridge Forest Reserve | publisher=[[यूनेस्को]] | access-date=13 अगस्त 2018 | archive-date=15 अगस्त 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180815051851/https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5646/ | url-status=live }}</ref> तथा [[बोगद खान पर्वत]] के आसपास का क्षेत्र, जिसे 1778 में संरक्षित किया गया, ऐसे आरंभिक उदाहरण हैं जहाँ प्राकृतिक परिवेश को विधिक रूप से सुरक्षित रखने का प्रयास किया गया। इन क्षेत्रों में कृषि गतिविधियों पर प्रतिबंध लगाकर पर्यावरणीय संतुलन और प्राकृतिक संसाधनों की रक्षा सुनिश्चित की गई, जिससे इन्हें विश्व के सबसे पुराने विधिक रूप से संरक्षित क्षेत्रों में स्थान प्राप्त हुआ।<ref>{{cite web | author=हार्डी, यू.| date=9 अप्रैल 2017 |url=https://theculturetrip.com/north-america/articles/the-10-oldest-national-parks-in-the-world/ | title=The 10 Oldest National Parks in the World | publisher=द कल्चरट्रिप. | access-date=21 दिसंबर 2017 | archive-date=17 अक्टूबर 2019 | archive-url=https://web.archive.org/web/20191017141141/https://theculturetrip.com/north-america/articles/the-10-oldest-national-parks-in-the-world/ | url-status=live }}</ref><ref name=":0">{{cite book| author=बोनेट, ए. | year=2016 | title=The Geography of Nostalgia: Global and Local Perspectives on Modernity and Loss | publisher= रूटलेज | page=68 | isbn=978-1-315-88297-0 }}</ref>
प्राकृतिक संरक्षण की इस विकसित होती परंपरा को संस्थागत स्वरूप देने की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम वर्ष 1911 में उठाया गया, जब [[पार्क्स कनाडा]] की स्थापना की गई। यह संस्था विश्व की सबसे पुरानी राष्ट्रीय उद्यान सेवा मानी जाती है,<ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|title=Parks Canada celebrates a century of discovery|last=आयरिश|first=पॉल|date= मई 13, 2011|work=टोरंटो स्टार|access-date=मई 18, 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516235956/https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|archive-date=मई 16, 2011}}</ref> जिसने न केवल कनाडा में, बल्कि वैश्विक स्तर पर भी राष्ट्रीय उद्यानों के प्रबंधन और संरक्षण के लिए एक सुदृढ़ और अनुकरणीय मॉडल प्रस्तुत किया।
[[अंतर्राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण संघ|प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ]] तथा इसके अधीन कार्यरत [[विश्व संरक्षित क्षेत्र आयोग|संरक्षित क्षेत्रों पर विश्व आयोग]] ने “राष्ट्रीय उद्यान” को संरक्षित क्षेत्रों की श्रेणी द्वितीय के अंतर्गत परिभाषित किया है।<ref>{{Cite web|date=5 फरवरी 2016|title=Category II: National Park|url=https://www.iucn.org/theme/protected-areas/about/protected-areas-categories/category-ii-national-park|website= आईयूसीएन |access-date=25 जुलाई 2018|archive-date=18 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118152025/https://www.iucn.org/theme/protected-areas/about/protected-areas-categories/category-ii-national-park|url-status=live}}</ref> इस वर्गीकरण के अनुसार, राष्ट्रीय उद्यान ऐसे विस्तृत प्राकृतिक क्षेत्र होते हैं जहाँ पारिस्थितिकी तंत्र की रक्षा, जैव विविधता का संरक्षण और प्राकृतिक प्रक्रियाओं की निरंतरता को प्राथमिकता दी जाती है, साथ ही सीमित रूप में जनसुलभता भी सुनिश्चित की जाती है।
इस मानक के आधार पर, वर्ष 2006 तक विश्व भर में लगभग 6,555 राष्ट्रीय उद्यान ऐसे थे जो इन मापदंडों पर खरे उतरते थे। तथापि, प्रकृति संरक्षण के बदलते स्वरूप और नई पर्यावरणीय चुनौतियों को ध्यान में रखते हुए, प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ अब भी राष्ट्रीय उद्यान की परिभाषा और उसके मानकों को और अधिक सुस्पष्ट एवं समकालीन बनाने के लिए निरंतर विमर्श करता रहता है।
यदि आकार की दृष्टि से देखा जाए, तो इस परिभाषा के अंतर्गत आने वाला विश्व का सबसे विशाल राष्ट्रीय उद्यान [[पूर्वोत्तर ग्रीनलैंड राष्ट्रीय उद्यान]] है, जिसकी स्थापना वर्ष 1974 में हुई थी। लगभग 9,72,000 वर्ग किलोमीटर के विस्तृत क्षेत्र में फैला यह उद्यान न केवल आकार की दृष्टि से अद्वितीय है,<ref>{{Cite book |title=1993 United Nations list of national parks and protected areas: = Liste des Nations Unies des parcs nationaux et des aires protégées 1993 = Lista de las Naciones Unidas de parques nacionales y areas protegidas 1993 |date=1994 |publisher=आईयूसीएन/यूआईसीएन |isbn=978-2-8317-0190-5 |editor-last=वेरीन्ते नेशनेन |location=Gland |editor-last2=विश्व संरक्षण निगरानी केंद्र}}</ref> बल्कि आर्कटिक क्षेत्र की नाजुक पारिस्थितिकी और वन्य जीवन के संरक्षण का एक महत्वपूर्ण केंद्र भी है।
==परिभाषाएं==
[[File:Koli 2019 2.jpg|thumb|[[फ़िनलैंड]] के उत्तरी कारेलिया में कोली राष्ट्रीय उद्यान के परिदृश्यों ने जीन सिबेलियस , जुहानी अहो और एरो जार्नेफेल्ट सहित कई चित्रकारों और संगीतकारों को प्रेरित किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.nationalparks.fi/kolinp/history|title=History of Koli National Park|website=Nationalparks.fi|access-date=16 अगस्त 2020|archive-date=27 नवंबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211127160710/https://www.nationalparks.fi/kolinp/history|url-status=live}}</ref>]]
[[File:Puerto Escondido P N Manuel Antonio.JPG|thumb|[[फ़ोर्ब्स]] ने कोस्टा रिका में मैनुअल एंटोनियो नेशनल पार्क को दुनिया के 12 सबसे खूबसूरत राष्ट्रीय उद्यानों में से एक के रूप में सूचीबद्ध किया है।<ref>{{cite news|url=https://www.forbes.com/sites/janelevere/2011/08/29/the-worlds-most-beautiful-national-parks/|title=The World's Most Beautiful National Parks|author=जेन लेवेरे|work=[[फ़ोर्ब्स]]|date=29 अगस्त 2011|access-date=4 अक्टूबर 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20111001031720/https://www.forbes.com/sites/janelevere/2011/08/29/the-worlds-most-beautiful-national-parks/|archive-date=1 October 2011|df=dmy-all}}</ref>]]
[[File:Beech trees in Mallard Wood, New Forest - geograph.org.uk - 779513.jpg|thumb|इंग्लैंड के हैम्पशायर में स्थित न्यू फॉरेस्ट नेशनल पार्क के मल्लार्ड वुड में बीच के पेड़]]
वर्ष 1969 में प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ ने “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा को अधिक स्पष्ट करते हुए इसे कुछ विशिष्ट विशेषताओं वाले अपेक्षाकृत विस्तृत प्राकृतिक क्षेत्र के रूप में परिभाषित किया।<ref>गुलेज़, सुमेर (1992). A method of evaluating areas for national park status.</ref>
* इस परिभाषा के अनुसार, राष्ट्रीय उद्यान ऐसे क्षेत्रों को कहा गया जहाँ एक या एक से अधिक [[पारितंत्र|पारिस्थितिकी तंत्र]] मानव हस्तक्षेप, शोषण और स्थायी कब्जे से लगभग पूर्णतः अप्रभावित रहते हैं। इन क्षेत्रों में पाई जाने वाली वनस्पतियाँ, जीव-जंतु, भू-आकृतिक संरचनाएँ और प्राकृतिक आवास न केवल वैज्ञानिक और शैक्षिक दृष्टि से महत्वपूर्ण होते हैं, बल्कि वे मनोरंजन और सौंदर्यबोध की दृष्टि से भी अत्यंत मूल्यवान होते हैं, जिनमें प्रकृति की विलक्षण छटा सजीव रूप में विद्यमान रहती है।
* इस परिभाषा का एक महत्वपूर्ण पक्ष यह भी है कि संबंधित देश का सर्वोच्च सक्षम प्राधिकारी इन क्षेत्रों में किसी भी प्रकार के शोषण या अवैध कब्जे को रोकने अथवा समाप्त करने के लिए प्रभावी कदम उठाता है। साथ ही, वह यह सुनिश्चित करता है कि इन उद्यानों की पारिस्थितिक, भू-आकृतिक और प्राकृतिक सौंदर्य से जुड़ी विशेषताओं का संरक्षण और सम्मान निरंतर बना रहे। इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान केवल संरक्षण के क्षेत्र नहीं, बल्कि प्रकृति के संतुलन को बनाए रखने की एक संगठित और उत्तरदायी व्यवस्था के प्रतीक बन जाते हैं।
* इसके अतिरिक्त, विशेष परिस्थितियों में इन उद्यानों को आम जनता के लिए भी खोला जाता है, ताकि लोग प्रेरणा प्राप्त कर सकें, प्रकृति के प्रति जागरूक बनें और शैक्षिक, सांस्कृतिक तथा मनोरंजक उद्देश्यों की पूर्ति कर सकें।
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान मानव और प्रकृति के बीच एक संतुलित सेतु का कार्य करते हैं, जहाँ संरक्षण और सहभागिता का सामंजस्यपूर्ण मेल दिखाई देता है।
वर्ष 1971 में प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ ने पूर्व निर्धारित मानदंडों को और अधिक विस्तृत एवं स्पष्ट रूप प्रदान किया, जिससे राष्ट्रीय उद्यानों के मूल्यांकन और प्रबंधन के लिए अधिक ठोस दिशानिर्देश स्थापित हो सके। इन संशोधित मानकों के अंतर्गत यह निर्धारित किया गया कि
* ऐसे क्षेत्रों का न्यूनतम विस्तार सामान्यतः 1,000 हेक्टेयर होना चाहिए, जहाँ प्रकृति संरक्षण को सर्वोच्च प्राथमिकता दी जाती हो और पारिस्थितिकी तंत्र को यथासंभव अप्रभावित बनाए रखा जा सके।
* इसके साथ ही, यह भी अनिवार्य किया गया कि राष्ट्रीय उद्यानों को विधिक रूप से संरक्षित दर्जा प्राप्त हो, ताकि उनके संरक्षण को कानूनी आधार मिल सके और किसी भी प्रकार के अतिक्रमण या दोहन को प्रभावी रूप से रोका जा सके।
* केवल कानूनी मान्यता ही पर्याप्त नहीं मानी गई, बल्कि यह भी अपेक्षित किया गया कि इन उद्यानों की सुरक्षा के लिए पर्याप्त वित्तीय संसाधन और प्रशिक्षित मानवबल उपलब्ध हों, जिससे संरक्षण उपायों को व्यवहारिक रूप में लागू किया जा सके।
* इन मानदंडों का एक और महत्वपूर्ण पक्ष प्राकृतिक संसाधनों के उपयोग पर नियंत्रण से संबंधित है। उद्यानों के भीतर खेलकूद, शिकार, मछली पकड़ने या अन्य किसी भी प्रकार की गतिविधियों के माध्यम से [[प्राकृतिक संसाधनों का दोहन|संसाधनों के दोहन]] पर कड़े प्रतिबंध लगाए गए, यहाँ तक कि बड़े निर्माण कार्य, जैसे बाँधों का विकास भी वर्जित माना गया। इस प्रकार, 1971 के ये विस्तारित मानदंड राष्ट्रीय उद्यानों को केवल नाममात्र के संरक्षित क्षेत्र के रूप में नहीं, बल्कि सुदृढ़ संरक्षण, प्रभावी प्रबंधन और दीर्घकालिक पर्यावरणीय संतुलन के सशक्त माध्यम के रूप में स्थापित करते हैं।
यद्यपि “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द को प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ द्वारा एक सुव्यवस्थित परिभाषा प्रदान की गई है, तथापि व्यवहार में विभिन्न देशों में अनेक संरक्षित क्षेत्रों को अब भी “राष्ट्रीय उद्यान” कहा जाता है, भले ही वे आईयूसीएन की संरक्षित क्षेत्र प्रबंधन की अन्य श्रेणियों के अंतर्गत आते हों। यह स्थिति इस तथ्य को रेखांकित करती है कि नामकरण की परंपरा और वास्तविक प्रबंधन श्रेणियाँ कई बार एक-दूसरे से भिन्न हो सकती हैं।<ref name="Gissibl, B. 2012"/><ref>यूरोपीय पर्यावरण एजेंसी [https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download ''Protected areas in Europe – an overview''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924010816/https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download |date=24 सितंबर 2015 }} In: EEA Report No 5/2012 Kopenhagen: 2012 {{ISBN|978-92-9213-329-0}} {{ISSN|1725-9177}} [https://www.eea.europa.eu/publications/protected-areas-in-europe-2012/download pdf] doi=10.2800/55955</ref> उदाहरणस्वरूप,
* [[स्विस राष्ट्रीय उद्यान]] (स्विट्जरलैंड) आईयूसीएन की श्रेणी ‘कठोर प्रकृति संरक्षण क्षेत्र’ के अंतर्गत आता है, जहाँ मानव हस्तक्षेप को अत्यंत सीमित रखा जाता है।
* इसी प्रकार, [[एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान]] (संयुक्त राज्य अमेरिका) ‘वन्य क्षेत्र’ श्रेणी में सम्मिलित है,
* जबकि कोली राष्ट्रीय उद्यान (फिनलैंड) उस श्रेणी का प्रतिनिधित्व करता है जिसे सामान्यतः “राष्ट्रीय उद्यान” के रूप में ही परिभाषित किया जाता है।
* इसके अतिरिक्त, विक्टोरिया फॉल्स राष्ट्रीय उद्यान (जिम्बाब्वे) आईयूसीएन की ‘राष्ट्रीय स्मारक’ श्रेणी में आता है, जहाँ विशिष्ट प्राकृतिक या सांस्कृतिक स्थलों का संरक्षण प्रमुख होता है।
* विटोशा राष्ट्रीय उद्यान (बुल्गारिया) ‘पर्यावास प्रबंधन क्षेत्र’ के अंतर्गत वर्गीकृत है, जहाँ विशेष प्रजातियों और आवासों के संरक्षण पर बल दिया जाता है।
* इसी क्रम में, न्यू फॉरेस्ट राष्ट्रीय उद्यान (यूनाइटेड किंगडम) ‘संरक्षित भूदृश्य’ श्रेणी का उदाहरण है, जहाँ मानव और प्रकृति के सहअस्तित्व को महत्व दिया जाता है,
* जबकि एटनिको यग्रोटोपिको पार्को डेल्टा एवरौ (ग्रीस) ‘प्रबंधित संसाधन संरक्षित क्षेत्र’ के रूप में जाना जाता है, जहाँ प्राकृतिक संसाधनों का संतुलित और नियंत्रित उपयोग संभव होता है।
इस प्रकार, स्पष्ट होता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” का नाम सार्वभौमिक रूप से प्रचलित होने के बावजूद, उनके संरक्षण, प्रबंधन और उपयोग की वास्तविक प्रकृति देश-विशेष की नीतियों और प्राथमिकताओं के अनुसार भिन्न-भिन्न हो सकती है।
यद्यपि सामान्यतः “राष्ट्रीय उद्यान” नाम से ही यह संकेत मिलता है कि उनका प्रशासन राष्ट्रीय सरकारों के अधीन होता है, वास्तविकता में विभिन्न देशों में इसकी संरचना भिन्न रूपों में विकसित हुई है। उदाहरण के लिए, ऑस्ट्रेलिया में केवल कुछ ही राष्ट्रीय उद्यान सीधे संघीय सरकार के अधीन हैं, जबकि अधिकांश का संचालन राज्य सरकारों द्वारा किया जाता है। उल्लेखनीय है कि इन उद्यानों में से कई की स्थापना ऑस्ट्रेलियाई संघ के गठन से भी पूर्व हो चुकी थी, जिससे उनकी प्रशासनिक व्यवस्था ऐतिहासिक रूप से राज्य स्तर पर ही विकसित हुई।
इसी प्रकार, नीदरलैंड में राष्ट्रीय उद्यानों का प्रबंधन राष्ट्रीय स्तर पर नहीं, बल्कि प्रांतीय प्रशासन के माध्यम से किया जाता है।<ref name="Gissibl, B. 2012"/> यहाँ स्थानीय प्रशासनिक इकाइयाँ इन संरक्षित क्षेत्रों की देखरेख, संरक्षण और विकास की जिम्मेदारी निभाती हैं, जो विकेन्द्रीकृत शासन व्यवस्था का एक उदाहरण प्रस्तुत करती हैं।
वहीं कनाडा में एक मिश्रित प्रणाली देखने को मिलती है, जहाँ कुछ राष्ट्रीय उद्यान संघीय सरकार द्वारा संचालित होते हैं, जबकि अन्य प्रांतीय या क्षेत्रीय सरकारों के अधीन आते हैं। इसके बावजूद, प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ की परिभाषा के अनुसार, इन अधिकांश उद्यानों को उनके संरक्षण मानकों और उद्देश्यों के आधार पर “राष्ट्रीय उद्यान” की श्रेणी में ही माना जाता है।<ref>जॉन एस. मार्श, "[https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/provincial-parks Provincial Parks]", {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200310160520/https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/provincial-parks |date=10 मार्च 2020 }}, in ''कैनेडियन एनसाइक्लोपीडिया'' (हिस्टोरिका कनाडा, 2018‑05‑30), [accessed 2020‑02‑18].</ref> इस प्रकार, स्पष्ट होता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा केवल नाम से नहीं, बल्कि उसके संरक्षण के उद्देश्य और प्रबंधन की गुणवत्ता से परिभाषित होती है, चाहे उसका प्रशासन किसी भी स्तर पर क्यों न किया जा रहा हो।
प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ द्वारा निर्धारित मानकों के बावजूद, विभिन्न देशों में “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा का व्यवहारिक स्वरूप अनेक बार इन परिभाषाओं से भिन्न दिखाई देता है। उदाहरणस्वरूप, इंडोनेशिया, नीदरलैंड और यूनाइटेड किंगडम जैसे देशों में कई ऐसे क्षेत्र हैं जिन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा प्राप्त है, किंतु वे आईयूसीएन की औपचारिक परिभाषा के सभी मानकों का पूर्णतः पालन नहीं करते।
इसके विपरीत, कुछ ऐसे संरक्षित क्षेत्र भी अस्तित्व में हैं जो आईयूसीएन द्वारा निर्धारित सभी आवश्यक मापदंडों को पूरा करते हैं, फिर भी उन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” के रूप में नामित नहीं किया गया है।<ref name="Gissibl, B. 2012"/> यह अंतर इस बात को स्पष्ट करता है कि “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा केवल वैज्ञानिक या अंतरराष्ट्रीय मानकों पर आधारित नहीं होती, बल्कि प्रत्येक देश की ऐतिहासिक परंपराओं, प्रशासनिक ढाँचे, नीतिगत प्राथमिकताओं और स्थानीय आवश्यकताओं से भी गहराई से प्रभावित होती है।
इस प्रकार, वैश्विक स्तर पर “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा एकरूप प्रतीत होते हुए भी, व्यवहार में यह विविधता और लचीलेपन का परिचायक है, जहाँ नामकरण और वास्तविक प्रबंधन के बीच अंतर होना असामान्य नहीं है।
===शब्दावली===
[[File:012 035 Ile Mingan Niapiscau.jpg|thumb|मिंगन द्वीपसमूह राष्ट्रीय उद्यान आरक्षित क्षेत्र,<ref name="The Canadian Encyclopedia">{{cite web |title=Mingan Archipelago National Park Reserve |url=https://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/mingan-archipelago-national-park-reserve |publisher=कैनेडियन विश्वकोश|access-date=2024-01-12 |date=2015-01-03 |quote=Oddly shaped rock pillars sculpted by wind and sea create the unique islandscape of the natural reserve}}</ref> [[सेंट लॉरेंस की खाड़ी]], [[क्यूबेक]], [[कनाडा]]]]
प्रकृति संरक्षण के लिए अंतर्राष्ट्रीय संघ की परिभाषा का सभी देशों द्वारा समान रूप से पालन न किए जाने के कारण “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द का प्रयोग व्यवहार में कहीं अधिक व्यापक और लचीले अर्थों में किया जाने लगा है। इस विविधता के कारण यह शब्द केवल एक कठोर वैज्ञानिक वर्गीकरण तक सीमित नहीं रहता, बल्कि विभिन्न देशों की आवश्यकताओं, नीतियों और सांस्कृतिक दृष्टिकोण के अनुरूप अपना स्वरूप ग्रहण कर लेता है।
उदाहरणस्वरूप, यूनाइटेड किंगडम और [[चीनी गणराज्य|ताइवान]] जैसे कुछ देशों में “राष्ट्रीय उद्यान” का अर्थ प्रायः ऐसे विस्तृत भौगोलिक क्षेत्र से होता है, जो अपेक्षाकृत कम विकसित, प्राकृतिक रूप से मनोहारी और पर्यटकों को आकर्षित करने वाला हो। इन क्षेत्रों में प्राकृतिक सौंदर्य और पर्यावरणीय संतुलन को बनाए रखने के लिए नियोजन संबंधी कुछ प्रतिबंध अवश्य लागू किए जाते हैं, किंतु इनके भीतर मानव बस्तियों का अस्तित्व भी असामान्य नहीं माना जाता। इस प्रकार, यहाँ संरक्षण और मानवीय गतिविधियों के बीच एक संतुलित सह-अस्तित्व देखने को मिलता है।
इसके विपरीत, कई ऐसे क्षेत्र भी हैं जो आईयूसीएन द्वारा निर्धारित सभी संरक्षण मानदंडों को पूर्णतः पूरा करते हैं, फिर भी उन्हें “राष्ट्रीय उद्यान” की संज्ञा नहीं दी जाती। ऐसे क्षेत्रों के लिए प्रायः “संरक्षित क्षेत्र” या “आरक्षित क्षेत्र” जैसे शब्दों का प्रयोग किया जाता है, जो उनके संरक्षणात्मक महत्व को तो दर्शाते हैं, किंतु उन्हें राष्ट्रीय उद्यान के रूप में औपचारिक मान्यता नहीं प्रदान करते।
इस प्रकार, “राष्ट्रीय उद्यान” की अवधारणा एक ओर जहाँ वैश्विक स्तर पर प्रकृति संरक्षण का प्रतीक है, वहीं दूसरी ओर यह विभिन्न देशों की प्रशासनिक, सांस्कृतिक और पर्यावरणीय प्राथमिकताओं के अनुसार विविध रूपों में अभिव्यक्त होती है।
==इतिहास==
===प्रारंभिक सन्दर्भ===
अठारहवीं शताब्दी के प्रारंभिक चरण में ही प्रकृति संरक्षण की भावना ने एक संगठित स्वरूप लेना शुरू कर दिया था। वर्ष 1735 से नेपल्स की सरकार ने प्राकृतिक क्षेत्रों की रक्षा के उद्देश्य से विधिक प्रावधान लागू किए, जिनका उपयोग राजपरिवार द्वारा शिकारस्थल के रूप में भी किया जा सकता था। इसी क्रम में प्रोसिडा को प्रथम संरक्षित स्थल के रूप में मान्यता प्राप्त हुई।<ref>{{cite web|url=https://www.fondazionecariforli.it/downloads/files/3-La-regia-caccia-di-torre-guevara-nel-settecento.pdf|author=एंजेला डी सारियो|title=La "Regia Caccia" Di Torre Guevara Nel Settecento|website=Fondazionecariforli.it|access-date=28 फरवरी 2022|archive-date=22 अक्टूबर 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211022120321/https://www.fondazionecariforli.it/downloads/files/3-La-regia-caccia-di-torre-guevara-nel-settecento.pdf|url-status=live}}</ref>
हालाँकि, इस व्यवस्था की विशेषता यह थी कि यह केवल पारंपरिक शाही शिकारगाहों तक सीमित नहीं थी, बल्कि इसके पीछे संरक्षण की एक विकसित और दूरदर्शी दृष्टि कार्यरत थी।<ref>Museo privato Agriturismo Maria Sofia di Borbone, Azienda Agricola Le Tre Querce, Seminara, Calabria, organised by the Study Centre for Environmental Education in the Mediterranean Area of Reggio, Italy</ref> नेपल्स की शासन प्रणाली ने उस समय ही प्राकृतिक क्षेत्रों को विभिन्न श्रेणियों में विभाजित करने की अवधारणा पर विचार किया—जहाँ एक ओर ऐसे क्षेत्र थे जो अपेक्षाकृत खुले और मानवीय गतिविधियों के लिए उपलब्ध थे, वहीं दूसरी ओर कठोर संरक्षण वाले क्षेत्र भी चिन्हित किए गए, जहाँ प्रकृति को उसके मूल स्वरूप में सुरक्षित रखने का प्रयास किया गया।
उन्नीसवीं शताब्दी के प्रारंभ में प्रकृति के प्रति संवेदनशील दृष्टिकोण ने एक नए वैचारिक रूप को जन्म दिया, जिसमें प्राकृतिक स्थलों को केवल संसाधन के रूप में नहीं, बल्कि साझा धरोहर के रूप में देखा जाने लगा। वर्ष 1810 में अंग्रेज़ी कवि [[विलियम वर्ड्सवर्थ]] ने [[लेक डिस्ट्रिक्ट]] को “एक प्रकार की राष्ट्रीय संपत्ति” के रूप में निरूपित किया। उनके विचार में यह ऐसा स्थान था, जिस पर हर उस व्यक्ति का अधिकार और हित होना चाहिए, जिसके पास प्रकृति की सुंदरता को देखने की दृष्टि और उसका आनंद लेने का हृदय हो।<ref>{{cite book|last=वर्ड्सवर्थ|first=विलियम|author-link=विलियम वर्ड्सवर्थ|url=https://archive.org/details/bub_gb_idlAAAAAYAAJ|quote=sort of national property in which every man has a right and interest who has an eye to perceive and a heart to enjoy.|title=A guide through the district of the lakes in the north of England with a description of the scenery, &c. for the use of tourists and residents|edition=5th|location=केंडल, इंग्लैंड|publisher=हडसन और निकोलसन|year=1835|page=[https://archive.org/details/bub_gb_idlAAAAAYAAJ/page/n122 88]}}</ref> यह दृष्टिकोण प्रकृति को जनसामान्य की साझा विरासत के रूप में स्थापित करने की दिशा में एक महत्वपूर्ण बौद्धिक पहल थी।
इसी भावना का विस्तार आगे चलकर जॉर्ज कैटलिन के विचारों में भी स्पष्ट रूप से दिखाई देता है। 1830 के दशक में [[पश्चिमी संयुक्त राज्य|अमेरिकी पश्चिम]] की अपनी यात्राओं के दौरान उन्होंने यह विचार प्रस्तुत किया कि [[संयुक्त राज्य अमेरिका में अमेरिकी मूल-निवासी|संयुक्त राज्य अमेरिका में मूल निवासियों]] और वन्य जीवों को एक साथ संरक्षित किया जाना चाहिए। उन्होंने कल्पना की कि यह संरक्षण किसी व्यापक सरकारी नीति के अंतर्गत एक “भव्य उद्यान” के रूप में विकसित हो सकता है—एक ऐसा “राष्ट्र का उद्यान”, जहाँ मनुष्य और पशु अपनी प्रकृति की स्वाभाविक सुंदरता, स्वच्छंदता और ताजगी के साथ सह-अस्तित्व में रह सकें।<ref>{{cite book|last=कैटलिन|first=जॉर्ज|url=https://books.google.com/books?id=MA4TAAAAYAAJ&q=%7C%28by+some+great+protecting+policy+of+government%29|title=Letters and Notes on the manners, customs, and condition of the North American Indians: written during eight years' travel amongst the wildest tribes of Indians in North America in 1832, 33, 34, 35, 36, 37, 38, and 39|volume=1|year=1841|location=इजिप्शियन हॉल, पिकाडिली, लंदन|publisher=लेखक द्वारा प्रकाशित|pages=261–262|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501132843/https://books.google.com/books?id=MA4TAAAAYAAJ&q=%7C(by+some+great+protecting+policy+of+government)#v=snippet&q=%7C(by%20some%20great%20protecting%20policy%20of%20government)&f=false|archive-date=1 मई 2016|df=dmy-all}}</ref>
इस प्रकार, इन विचारकों की दृष्टि में प्रकृति केवल भौतिक संपदा नहीं थी, बल्कि एक जीवंत सांस्कृतिक और मानवीय अनुभव थी, जिसे संरक्षित करना और साझा करना समस्त समाज की सामूहिक जिम्मेदारी है।
===प्रारंभिक प्रयास: हॉट स्प्रिंग्स, अर्कांसस और योसेमाइट घाटी===
[[File:Tunnel View, Yosemite Valley, Yosemite NP - Diliff.jpg|thumb|योसेमाइट घाटी, [[योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान]], कैलिफोर्निया, संयुक्त राज्य अमेरिका]]
प्राकृतिक संपदा के संरक्षण की दिशा में संयुक्त राज्य अमेरिका की संघीय सरकार ने पहला संगठित कदम 20 अप्रैल 1832 को उठाया, जब राष्ट्रपति [[ऐन्ड्रयू जैकसन]] ने उस विधेयक पर हस्ताक्षर किए, जिसे 22वीं अमेरिकी कांग्रेस द्वारा पारित किया गया था। इस कानून के अंतर्गत अर्कांसस स्थित हॉट स्प्रिंग्स के आसपास की भूमि के चार खंडों को अलग रखते हुए वहाँ के प्राकृतिक [[गरम चश्मा|गर्म जलस्रोतों]] और निकटवर्ती पर्वतीय क्षेत्रों को भविष्य के लिए संरक्षित करने का प्रयास किया गया।<ref name=Shugart>{{cite web |url=https://www.nps.gov/hosp/historyculture/upload/chronology.web.pdf |title=Hot Springs of Arkansas Through the Years: A Chronology of Events |access-date=30 मार्च 2008 |last=शुगार्ट |first=शेरोन |year=2004 |publisher=[[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080414015510/https://www.nps.gov/hosp/historyculture/upload/chronology.web.pdf |archive-date=14 अप्रैल 2008 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|chapter-url=https://constitution.org/uslaw/sal/004_statutes_at_large.pdf|chapter=Twenty-Second Congress, Session 1, Chap. 70: An Act authorizing the governor of the territory of Arkansas to lease the salt springs, in said territory, and for other purposes (April 20, 1832)|title=The Public Statutes at Large of the United States of America from the Organization of the Government in 1789, to 3 March 1845, Treaties, and Proclamations of the United States of America from December 1863, to December 1865|editor=पीटर्स, रिचर्ड|volume=4|location=बोस्टन|publisher=चार्ल्स सी. लिटिल और जेम्स ब्राउन|page=505|year=1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20111115233149/https://constitution.org/uslaw/sal/004_statutes_at_large.pdf|archive-date=15 नवंबर 2011|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|title=Act Establishing Yellowstone National Park (1872)|url=https://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=45|website=Our Documents.gov|access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304200955/https://www.ourdocuments.gov/doc.php?flash=true&doc=45|archive-date=4 मार्च 2016|df=dmy-all}}</ref> इस संरक्षित क्षेत्र को “हॉट स्प्रिंग्स आरक्षण” के नाम से जाना गया, जो प्रकृति संरक्षण के इतिहास में एक प्रारंभिक और महत्वपूर्ण पहल थी।
हालाँकि, इस आरंभिक प्रयास में स्पष्ट कानूनी अधिकारों का अभाव था, जिसके कारण इस क्षेत्र पर संघीय नियंत्रण तत्काल सुदृढ़ रूप से स्थापित नहीं हो सका। अंततः वर्ष 1877 में जाकर इस संरक्षण को विधिक रूप से स्पष्ट और प्रभावी आधार प्राप्त हुआ। इसके बावजूद, यह पहल उस व्यापक विचारधारा की नींव बन गई, जिसने आगे चलकर राष्ट्रीय उद्यानों और संरक्षित क्षेत्रों की अवधारणा को सुदृढ़ किया।<ref name=Shugart/>
प्रकृति और वन्य जीवन के संरक्षण के लिए किए गए इन प्रयासों को आगे बढ़ाने में कई दूरदर्शी नेताओं की महत्वपूर्ण भूमिका रही। इनमें अब्राहम लिंकन, लॉरेंस रॉकफेलर, थियोडोर रूजवेल्ट, जॉन मुइर तथा लेडी बर्ड जॉनसन जैसे व्यक्तित्व विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं।<ref>{{Cite web|title=Mission & History|url=https://www.nationalparks.org/about-foundation/mission-history|access-date=2022-02-11|website=राष्ट्रीय उद्यान फाउंडेशन|language=en|archive-date=14 फरवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220214234521/https://www.nationalparks.org/about-foundation/mission-history|url-status=live}}</ref> इन सभी ने अपने-अपने स्तर पर संरक्षण संबंधी नीतियों, जनजागरूकता और विधिक उपायों के विकास में योगदान दिया, जिससे प्राकृतिक धरोहरों को सुरक्षित रखने की दिशा में एक सुदृढ़ और स्थायी आधार निर्मित हो सका।
जॉन म्यूर को योसेमाइट क्षेत्र में उनके असाधारण योगदान के कारण आज “राष्ट्रीय उद्यानों का जनक” कहा जाता है।<ref>{{cite book|last=मिलर|first= बारबरा कीली|title=जॉन म्यूर |publisher=गैरेथ स्टीवंस|year=2008|page=10|isbn=978-0836883183}}</ref> प्रकृति के प्रति उनकी गहरी संवेदनशीलता और संरक्षण की दृढ़ प्रतिबद्धता उनके लेखन में भी स्पष्ट रूप से झलकती है। उन्होंने द सेंचुरी मैगज़ीन में दो अत्यंत प्रभावशाली लेख प्रकाशित किए, जिन्होंने आगे चलकर संरक्षण संबंधी विधायी प्रक्रियाओं को दिशा देने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई और राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा को सुदृढ़ आधार प्रदान किया।<ref>जॉन म्यूर. [https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ "Features of the Proposed Yosemite National Park"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102195140/https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ |date=2 November 2014 }} ''द सेंचुरी मैगज़ीन'', खंड XL, सितंबर 1890, अंक 5</ref><ref>जॉन म्यूर. [https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ "The Treasures of the Yosemite"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102195140/https://www.yosemite.ca.us/john_muir_writings/the_treasures_of_the_yosemite/ |date=2 नवंबर 2014 }} ''द सेंचुरी मैगज़ीन'', खंड XL, अगस्त 1890, अंक 4</ref>
इस विचारधारा को व्यवहारिक रूप देने की दिशा में एक ऐतिहासिक कदम तब उठा, जब [[अब्राहम लिंकन]] ने 1 जुलाई 1864 को कांग्रेस द्वारा पारित एक अधिनियम पर हस्ताक्षर किए। इस अधिनियम के अंतर्गत योसेमाइट घाटी तथा विशाल सिकोइया वृक्षों से समृद्ध मारिपोसा ग्रोव को कैलिफोर्निया राज्य को सौंप दिया गया, जो आगे चलकर [[योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान]] का भाग बना। इस विधेयक के अनुसार, इस भूमि का निजी स्वामित्व समाप्त कर दिया गया और राज्य सरकार को इसे “जनसाधारण के उपयोग, पर्यटन और मनोरंजन” के उद्देश्य से संरक्षित एवं प्रबंधित करने की जिम्मेदारी सौंपी गई। सीमित अवधि के लिए पट्टे की अनुमति दी गई, जिसकी आय को संरक्षण और सुधार कार्यों में व्यय किया जाना था।
हालाँकि, इस प्रारंभिक प्रयास के बाद व्यापक सार्वजनिक विमर्श प्रारंभ हुआ और यह प्रश्न तीव्र बहस का विषय बन गया कि क्या सरकार को ऐसे उद्यान स्थापित करने का अधिकार होना चाहिए। आगे चलकर कैलिफोर्निया द्वारा योसेमाइट के कथित कुप्रबंधन के अनुभव ने इस नीति को पुनर्विचार के लिए प्रेरित किया। यही कारण था कि कुछ वर्षों पश्चात् स्थापित येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान को सीधे राष्ट्रीय नियंत्रण में रखा गया,<ref>एडम वेस्ली डीन. [https://web.archive.org/web/20141102171047/https://mtw160-198.ippl.jhu.edu/login?auth=0&type=summary&url=/journals/civil_war_history/v056/56.4.dean.pdf ''Natural Glory in the Midst of War: The Establishment of Yosemite State Park''] In: Abstract. ''गृह युद्ध इतिहास'', खंड 56, अंक 4, दिसंबर 2010, पृष्ठ 386–419| 10.1353/cwh.2010.0008</ref><ref>{{cite book|chapter-url=https://constitution.org/uslaw/sal/013_statutes_at_large.pdf|page=325|chapter=Thirty-Eighth Congress, Session 1, Chap. 184: An Act authorizing a Grant to the State of California of the "Yo-Semite Valley" and of the Land embracing the "Mariposa Big Tree Grove" (June 30, 1864)|title=38th United States Congress, Session 1, 1864. In: The Statutes at Large, Treaties, and Proclamations of the United States of America from December 1863, to December 1865|editor=जॉर्ज पी. सैंगर|volume=13|location=बोस्टन|publisher=लिटिल, ब्राउन एंड कंपनी|year=1866|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116010746/https://constitution.org/uslaw/sal/013_statutes_at_large.pdf|archive-date=16 नवंबर 2011|df=dmy-all}}</ref> जिससे उसके संरक्षण और प्रबंधन को अधिक सुदृढ़ और प्रभावी बनाया जा सके।
===पहला राष्ट्रीय उद्यान: येलोस्टोन===
[[File:Aerial image of Grand Prismatic Spring (view from the south).jpg|thumb|[[यलोस्टोन नेशनल पार्क]], व्योमिंग, संयुक्त राज्य अमेरिका में स्थित ग्रैंड प्रिज़मैटिक स्प्रिंग; येलोस्टोन दुनिया का पहला राष्ट्रीय उद्यान था।]]
वर्ष 1872 में येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना के साथ संयुक्त राज्य अमेरिका ने आधुनिक अर्थों में अपने पहले राष्ट्रीय उद्यान की नींव रखी, जिसे व्यापक रूप से विश्व का प्रथम राष्ट्रीय उद्यान भी माना जाता है।<ref>मंगन, एलिजाबेथ यू. [https://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/yehtml/yeabout.html Yellowstone, the First National Park from Mapping the National Parks] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131019090110/https://memory.loc.gov/ammem/gmdhtml/yehtml/yeabout.html |date=19 अक्टूबर 2013 }}. [[लाइब्रेरी ऑफ़ कॉंग्रेस]], भूगोल और मानचित्र प्रभाग.</ref> यह केवल एक प्रशासनिक निर्णय नहीं था, बल्कि प्रकृति को संरक्षित करने और उसे जनसामान्य के लिए सुरक्षित रूप से उपलब्ध कराने की एक दूरदर्शी पहल थी, जिसने आगे चलकर वैश्विक स्तर पर संरक्षण की सोच को गहराई से प्रभावित किया।
हालाँकि, यदि ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य में देखा जाए, तो यूरोप और एशिया के कुछ देशों में इससे पूर्व भी [[संरक्षित प्रकृतिक्षेत्र|प्राकृतिक क्षेत्रों]] के संरक्षण की परंपरा विद्यमान थी। किंतु उन संरक्षित क्षेत्रों का स्वरूप आज के राष्ट्रीय उद्यानों से भिन्न था, क्योंकि वे प्रायः शाही परिवारों के लिए आरक्षित शिकारस्थल या विश्राम स्थल के रूप में विकसित किए गए थे। उदाहरणस्वरूप, फॉन्टेनब्लू वन (फ्रांस, 1861) का एक भाग संरक्षित किया गया था,<ref>किम्बर्ली ए. जोन्स, साइमन आर. केली, सारा केनेल, हेल्गा केसलर-ऑरिश, ''In the forest of Fontainebleau: painters and photographers from Corot to Monet'', National Gallery of Art, 2008, p.23</ref> जहाँ संरक्षण की भावना तो थी, परंतु उसका उद्देश्य मुख्यतः शाही उपयोग तक सीमित था।
येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान उस समय एक संघीय शासित क्षेत्र के अंतर्गत आता था, जहाँ किसी राज्य सरकार के लिए उसके संरक्षण और प्रबंधन की जिम्मेदारी लेना संभव नहीं था। इसी कारण संयुक्त राज्य अमेरिका की संघीय सरकार ने स्वयं इसकी प्रत्यक्ष देखरेख का दायित्व ग्रहण किया, और इस प्रकार यह देश का पहला औपचारिक राष्ट्रीय उद्यान बना। इसकी स्थापना केवल एक प्रशासनिक निर्णय नहीं थी, बल्कि संरक्षणवादियों, राजनेताओं और नॉर्दर्न पैसिफिक रेलरोड जैसी संस्थाओं के संयुक्त प्रयासों का परिणाम थी, जिन्होंने अमेरिकी कांग्रेस से इस ऐतिहासिक विधेयक को पारित कराने में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई।
प्रकृति संरक्षण के इस आंदोलन को आगे बढ़ाने में [[थियोडोर रूज़वेल्ट]] और उनके सहयोगियों का विशेष योगदान रहा। उनके नेतृत्व में गठित बूने और क्रॉकेट क्लब ने सक्रिय अभियान चलाकर राजनीतिक समर्थन जुटाया और बड़े उद्योगों सहित विभिन्न समूहों को इस दिशा में सहमत किया। उस समय येलोस्टोन का क्षेत्र अवैध शिकारियों और संसाधनों के अंधाधुंध दोहन करने वालों के कारण गंभीर संकट में था। किंतु रूजवेल्ट और उनके साथियों के संगठित प्रयासों ने इस विनाशकारी प्रवृत्ति को नियंत्रित किया और पार्क को संरक्षण के मार्ग पर स्थापित किया।
इन प्रयासों के परिणामस्वरूप न केवल येलोस्टोन की सुरक्षा सुनिश्चित हुई, बल्कि इसके माध्यम से अन्य राष्ट्रीय उद्यानों के लिए भी एक सुदृढ़ विधिक ढाँचा विकसित हुआ, जिसने प्राकृतिक संसाधनों के संरक्षण को संस्थागत रूप प्रदान किया। इस विचारधारा की महत्ता को रेखांकित करते हुए अमेरिकी [[पुलित्ज़र पुरस्कार]] विजेता लेखक [[वालेस स्टेग्नर]] ने लिखा था कि राष्ट्रीय उद्यान मानव समाज के सर्वोत्तम विचारों में से एक हैं—वे पूर्णतः अमेरिकी और पूर्णतः लोकतांत्रिक हैं, जो हमें हमारे श्रेष्ठ स्वरूप में प्रस्तुत करते हैं, न कि हमारे दुर्बल पक्षों में।<ref>{{cite web|date=16 January 2003|title=Famous Quotes Concerning the National Parks: Wallace Stegner, 1983|url=https://www.cr.nps.gov/history/hisnps/NPSThinking/famousquotes.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110508031121/https://www.cr.nps.gov/history/hisnps/NPSThinking/famousquotes.htm|archive-date=8 मई 2011|access-date=24 अक्टूबर 2011|work=डिस्कवर हिस्ट्री|publisher=[[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]]|df=dmy-all}}</ref>
भारत का पहला राष्ट्रीय उद्यान [[जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान]] है।<ref>{{cite book| author=नरेश चंद्र माधवाला| year= 2014 | title=Bhāratīya bāgha
|url=https://www.google.co.th/books/edition/Bh%C4%81rat%C4%ABya_b%C4%81gha/pWfvLCMDYFoC?hl=en&gbpv=1&bsq=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF+%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8&dq=%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%AA%E0%A4%B9%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%E0%A4%AF+%E0%A4%89%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%A8&printsec=frontcover| publisher= प्रकाशन विभाग, सूचना और प्रसारण मंत्रालय, भारत सरकार | isbn= 9788123018829}}</ref> इसकी स्थापना वर्ष 1936 में “हैली राष्ट्रीय उद्यान” के नाम से की गई थी, जो बाद में प्रसिद्ध शिकारी-से-प्रकृतिवादी बने [[जिम कॉर्बेट]] के सम्मान में इसका नाम बदलकर वर्तमान नाम रखा गया।
===राष्ट्रीय उद्यानों का अंतर्राष्ट्रीय विकास===
[[File:Mackinac National Park map.jpg|thumb|right|मैकिनैक नेशनल पार्क का 1890 का नक्शा]]
“राष्ट्रीय उद्यान” शब्द का विधिक रूप से प्रयोग करने वाला पहला क्षेत्र मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान था, जिसकी स्थापना वर्ष 1875 में संयुक्त राज्य अमेरिका में की गई। यह पहल इस दृष्टि से विशेष महत्व रखती है कि इसमें पहली बार किसी संरक्षित क्षेत्र के निर्माण संबंधी कानून में “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द को औपचारिक रूप से सम्मिलित किया गया, जिससे इस अवधारणा को एक स्पष्ट प्रशासनिक और विधिक पहचान प्राप्त हुई।
हालाँकि, समय के साथ इसकी स्थिति में परिवर्तन आया। वर्ष 1895 में इस क्षेत्र को राज्य सरकार के अधिकार क्षेत्र में स्थानांतरित कर दिया गया, जिसके परिणामस्वरूप इसने अपना आधिकारिक “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा खो दिया।<ref>{{cite web|title=Mackinac Island|url=https://www.michigan.gov/mshda/0,4641,7-141-54317_19320_61909_61927-54596--,00.html|website=Michigan State Housing Development Authority|access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105141143/https://michigan.gov/mshda/0,4641,7-141-54317_19320_61909_61927-54596--,00.html|archive-date=5 जनवरी 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="ReferenceA">किम एलन स्कॉट, 2011 "Robertson's Echo The Conservation Ethic in the Establishment of Yellowstone and Royal National Parks" येलोस्टोन साइंस 19:3</ref> इसके बावजूद, मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान का ऐतिहासिक महत्व अक्षुण्ण बना रहा, क्योंकि इसने राष्ट्रीय उद्यानों की संज्ञा और उनके विधिक स्वरूप के विकास में एक महत्वपूर्ण आधारशिला का कार्य किया।
[[File:Late Afternoon at North & South Era.jpg|thumb|ऑस्ट्रेलिया के [[न्यू साउथ वेल्स]] में स्थित [[रॉयल नेशनल पार्क]] दुनिया का दूसरा आधिकारिक राष्ट्रीय उद्यान था।]]
येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान और मैकिनैक राष्ट्रीय उद्यान में विकसित हुई संरक्षण की अवधारणा ने शीघ्र ही विश्व के अन्य देशों को भी प्रेरित किया, और विभिन्न स्थानों पर राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना का क्रम प्रारंभ हो गया। इसी क्रम में ऑस्ट्रेलिया में, [[सिडनी]] के दक्षिण में स्थित क्षेत्र में [[रॉयल नेशनल पार्क]] की स्थापना 26 अप्रैल 1879 को न्यू साउथ वेल्स कॉलोनी में की गई। यह विश्व का दूसरा आधिकारिक राष्ट्रीय उद्यान माना जाता है,<ref>{{cite web|title=1879: Australia's first national park created|url=https://www.nma.gov.au/online_features/defining_moments/featured/first_national_park|website=ऑस्ट्रेलिया का राष्ट्रीय संग्रहालय |access-date=9 जनवरी 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128023110/https://www.nma.gov.au/online_features/defining_moments/featured/first_national_park|archive-date=28 जनवरी 2016|df=dmy-all}}</ref> और मैकिनैक के राष्ट्रीय उद्यान का दर्जा समाप्त हो जाने के पश्चात्, यह वर्तमान में अस्तित्व में रहने वाला दूसरा सबसे प्राचीन राष्ट्रीय उद्यान भी माना जाता है।<ref name="ReferenceA"/><ref>{{cite web |url=https://pinkava.asu.edu/starcentral/microscope/portal.php?pagetitle=getcollection&collectionID=127 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141102063535/https://pinkava.asu.edu/starcentral/microscope/portal.php?pagetitle=getcollection&collectionID=127 | archive-date=2 नवंबर 2014 | title=Audley Bottom | publisher=Pinkava.asu.edu | access-date=3 नवंबर 2014 }}</ref><ref>रॉडनी हैरिसन, 2012 "Heritage: Critical approaches" Routledge</ref>
इसके पश्चात् कनाडा ने 1885 में [[बैनफ़ नेशनल पार्क|बैन्फ राष्ट्रीय उद्यान]] की स्थापना कर अपने प्रथम राष्ट्रीय उद्यान की नींव रखी। इसी परंपरा को आगे बढ़ाते हुए न्यूज़ीलैंड ने 1887 में टोंगारिरो राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना की, जो अपने विशिष्ट भू-आकृतिक और सांस्कृतिक महत्व के लिए प्रसिद्ध है।
दक्षिण अमेरिका में इस दिशा में महत्वपूर्ण पहल अर्जेंटीना ने की, जहाँ फ्रांसिस्को मोरेनो के प्रयासों से वर्ष 1934 में नाहुएल हुआपी राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना हुई। इसके साथ ही अर्जेंटीना अमेरिका महाद्वीप का तीसरा देश बन गया जिसने एक संगठित राष्ट्रीय उद्यान प्रणाली विकसित की। इस प्रकार, उन्नीसवीं और बीसवीं शताब्दी के दौरान राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा वैश्विक स्तर पर फैलती गई और प्रकृति संरक्षण की एक सशक्त अंतरराष्ट्रीय धारा के रूप में स्थापित हो गई।
[[File:Lapporten 2.jpg|thumb|स्वीडन में स्थित अबिस्को राष्ट्रीय उद्यान यूरोप में स्थापित होने वाले पहले राष्ट्रीय उद्यानों में से एक था।]]
यूरोप में राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा ने बीसवीं शताब्दी के आरंभ में संस्थागत रूप ग्रहण किया। वर्ष 1909 में [[स्वीडन]] ने एक ऐतिहासिक पहल करते हुए राष्ट्रीय उद्यानों संबंधी कानून पारित किया, जिसके परिणामस्वरूप उसी वर्ष नौ राष्ट्रीय उद्यान स्थापित किए गए। इसके पश्चात् स्विट्जरलैंड ने 1914 में स्विस राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना कर इस दिशा में अग्रसरता दिखाई। आगे चलकर वर्ष 1971 में एस्टोनियाई एसएसआर में स्थित लाहेमा राष्ट्रीय उद्यान पूर्व [[सोवियत संघ]] का पहला राष्ट्रीय उद्यान घोषित हुआ, जो इस क्षेत्र में संरक्षण के नए अध्याय का संकेतक था।
[[File:The Greater Virunga Landscape, Africa (Copernicus 2026-03-03).png|thumb|upright|अफ्रीका में कई राष्ट्रीय उद्यान हैं: [[विरुन्गा राष्ट्रीय उद्यान]], रुवेंज़ोरी पर्वत राष्ट्रीय उद्यान , क्वीन एलिजाबेथ राष्ट्रीय उद्यान , बविंडी इंपेनेट्रेबल राष्ट्रीय उद्यान और ज्वालामुखीय राष्ट्रीय उद्यान।]]
अफ्रीका महाद्वीप में भी राष्ट्रीय उद्यानों की समृद्ध परंपरा विकसित हुई। यहाँ के प्रमुख उद्यानों में विरुंगा राष्ट्रीय उद्यान, रुवेंज़ोरी पर्वत राष्ट्रीय उद्यान, क्वीन एलिजाबेथ राष्ट्रीय उद्यान, बविंडी इंपेनेट्रेबल राष्ट्रीय उद्यान तथा ज्वालामुखीय राष्ट्रीय उद्यान विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। अफ्रीका का पहला राष्ट्रीय उद्यान वर्ष 1925 में स्थापित हुआ, जब अल्बर्ट प्रथम ने अपने निजी क्षेत्र, तत्कालीन [[कांगो मुक्त राज्य]] (वर्तमान [[कांगो लोकतान्त्रिक गणराज्य]]) के पूर्वी भाग में स्थित एक क्षेत्र को “अल्बर्ट राष्ट्रीय उद्यान” घोषित किया, जिसे बाद में [[विरुन्गा राष्ट्रीय उद्यान]] के नाम से जाना गया। इसके पश्चात् 1926 में [[दक्षिण अफ्रीकी गणतंत्र|दक्षिण अफ्रीका]] ने क्रूगर राष्ट्रीय उद्यान को अपना पहला राष्ट्रीय उद्यान घोषित किया, जो पूर्ववर्ती साबी गेम रिजर्व का विस्तारित और पुनर्गठित स्वरूप था, जिसकी स्थापना 1898 में पॉल क्रूगर द्वारा की गई थी।
[[द्वितीय विश्व युद्ध]] के उपरांत राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना ने वैश्विक स्तर पर तीव्र गति पकड़ी। [[यूनाइटेड किंगडम]] ने 1951 में अपना पहला राष्ट्रीय उद्यान, पीक डिस्ट्रिक्ट राष्ट्रीय उद्यान, स्थापित किया। यह निर्णय लगभग सत्तर वर्षों तक चले उस जनदबाव का परिणाम था, जो प्राकृतिक परिदृश्यों तक व्यापक जनसुलभता सुनिश्चित करने के लिए निरंतर बना रहा। इसके बाद दशक के अंत तक यूनाइटेड किंगडम में नौ और राष्ट्रीय उद्यान स्थापित किए गए,<ref>{{Cite web|url=https://www.peakdistrict.gov.uk/learning-about/about-the-national-park/our-history|title=History of our National Park|website=पीक डिस्ट्रिक्ट राष्ट्रीय उद्यान|access-date=1 नवंबर 2019|archive-date=14 जुलाई 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714041006/https://www.peakdistrict.gov.uk/learning-about/about-the-national-park/our-history|url-status=live}}</ref> जिससे संरक्षण और जनसहभागिता की यह अवधारणा और अधिक सुदृढ़ हुई।
इक्कीसवीं शताब्दी के प्रारंभ तक यूरोप में राष्ट्रीय उद्यानों की संख्या उल्लेखनीय रूप से बढ़ चुकी थी, और वर्ष 2010 तक यहाँ लगभग 359 राष्ट्रीय उद्यान स्थापित हो चुके थे। इस व्यापक विस्तार के बीच फ्रांस के वैनोइस राष्ट्रीय उद्यान का विशेष महत्व है, जो आल्प्स पर्वतमाला में स्थित पहला फ्रांसीसी राष्ट्रीय उद्यान था। इसकी स्थापना वर्ष 1963 में एक प्रस्तावित [[पर्यटन|पर्यटन परियोजना]] के विरुद्ध उठे जनआंदोलन के परिणामस्वरूप हुई, जो यह दर्शाता है कि प्रकृति संरक्षण के प्रति जनचेतना भी इस प्रक्रिया में कितनी निर्णायक रही है।
इसी प्रकार, [[किलिमंजारो|माउंट किलिमंजारो]] को 1973 में राष्ट्रीय उद्यान के रूप में वर्गीकृत किया गया और 1977 में इसे जनसामान्य के लिए खोल दिया गया,<ref>{{cite web|url=https://www.privatekilimanjaro.com/about_kilimanjaro_park.asp|title=Kilimanjaro: The National Park|work=प्राइवेट किलिमंजारो: किलिमंजारो के बारे में|publisher=प्राइवेट एक्सपेडिशन्स, लिमिटेड|year=2011|access-date=24 अक्टूबर 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20111017152135/https://privatekilimanjaro.com/about_kilimanjaro_park.asp|archive-date=17 अक्टूबर 2011|df=dmy-all}}</ref> जिससे अफ्रीका में भी संरक्षण और पर्यटन का संतुलित मॉडल विकसित हुआ। एशिया में, चीन के [[तिब्बत स्वायत्त क्षेत्र]] में स्थित [[कोमोलंगमा राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण|चोमोलंगमा राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण क्षेत्र]] की स्थापना 1989 में की गई, जिसका उद्देश्य [[एवरेस्ट पर्वत|माउंट एवरेस्ट]] के उत्तरी ढलान सहित लगभग 33.81 लाख हेक्टेयर क्षेत्र का संरक्षण करना था। यह संरक्षण क्षेत्र अपनी विशिष्ट प्रशासनिक संरचना के लिए भी जाना जाता है, क्योंकि इसमें पृथक वनरक्षकों या विशेष कर्मचारियों के बजाय स्थानीय प्रशासन के माध्यम से प्रबंधन किया जाता है, जिससे कम लागत में व्यापक क्षेत्र का संरक्षण संभव हो पाता है। इस क्षेत्र में विश्व की छह सर्वोच्च चोटियों में से चार—[[एवरेस्ट पर्वत|एवरेस्ट]], [[ल्होत्से]], [[मकालू]] और [[चोयु|चो चोयु]]—भी सम्मिलित हैं, और यह पड़ोसी नेपाल के राष्ट्रीय उद्यानों से जुड़कर एक विशाल अंतरराष्ट्रीय संरक्षण क्षेत्र का निर्माण करता है।<ref>डैनियल सी. टेलर, कार्ल ई. टेलर, जेसी ओ. टेलर, ''Empowerment on an Unstable Planet'' न्यूयॉर्क और ऑक्सफोर्ड: ऑक्सफोर्ड यूनिवर्सिटी प्रेस, 2012, अध्याय 9</ref>
कैरेबियन क्षेत्र में भी संरक्षण की यह परंपरा विकसित हुई। वर्ष 1993 में [[जमैका]] में ब्लू और जॉन क्रो पर्वत राष्ट्रीय उद्यान की स्थापना लगभग 41,198 हेक्टेयर क्षेत्र की रक्षा के लिए की गई। इस उद्यान में उष्णकटिबंधीय पर्वतीय वर्षावनों के साथ-साथ संरक्षित बफर क्षेत्र भी शामिल हैं।<ref>{{Cite web |title=The National Park - Blue and John Crow Mountains National Park |url=https://www.blueandjohncrowmountains.org/about |access-date=2023-05-12 |website=www.blueandjohncrowmountains.org}}</ref> यहाँ ब्लू माउंटेन पीक, जो देश की सबसे ऊँची चोटी है, स्थित है, साथ ही यहाँ पदयात्रा मार्ग और आगंतुक केंद्र भी विकसित किए गए हैं। इसकी विशिष्ट पारिस्थितिकी और सांस्कृतिक महत्व को मान्यता देते हुए वर्ष 2015 में यूनेस्को द्वारा इसे विश्व धरोहर स्थल घोषित किया गया,<ref>{{Cite web |last=केंद्र |first=यूनेस्को विश्व धरोहर |title=Blue and John Crow Mountains |url=https://whc.unesco.org/en/list/1356/ |access-date=2023-05-12 |website=यूनेस्को विश्व धरोहर केंद्र|language=en}}</ref> जिससे इसकी वैश्विक महत्ता और भी सुदृढ़ हुई।
===राष्ट्रीय उद्यान सेवाएँ===
विश्व में राष्ट्रीय उद्यानों के संगठित और सुव्यवस्थित प्रबंधन की दिशा में एक ऐतिहासिक कदम 19 मई 1911 को कनाडा में उठाया गया, जब पहली राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना की गई।<ref>{{cite web |url=https://www.wwf.ca/newsroom/?uNewsID=9381 |title=WWF News and Stories |access-date=25 मई 2017 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107011646/https://www.wwf.ca/newsroom/?uNewsID=9381 |archive-date=7 नवंबर 2017 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|title=Parks Canada celebrates a century of discovery|last=आयरिश|first=पॉल|date=13 मई 2011|work=टोरंटो स्टार |access-date=18 मई 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20110516235956/https://www.thestar.com/travel/northamerica/article/990243--parks-canada-celebrates-a-century-of-discovery|archive-date=16 मई 2011|df=dmy-all}}</ref> डोमिनियन वन रिजर्व और पार्क अधिनियम के अंतर्गत डोमिनियन उद्यानों को आंतरिक मामलों के विभाग के अधीन स्थापित “डोमिनियन पार्क शाखा” के प्रबंधन में रखा गया, जिसे आज पार्क्स कनाडा के नाम से जाना जाता है। इस संस्था का मूल उद्देश्य प्राकृतिक आश्चर्यों से भरपूर स्थलों की रक्षा करना और उन्हें इस प्रकार विकसित करना था कि वे लोगों को केवल मनोरंजन ही नहीं, बल्कि शहरी जीवन की भागदौड़ से दूर मानसिक शांति और आध्यात्मिक नवचेतना का अनुभव भी प्रदान कर सकें।<ref>{{cite news|url=https://www.pc.gc.ca/apprendre-learn/prof/itm2-crp-trc/htm/evolution_e.asp|title=Parks Canada History|date=2 फरवरी 2009|work=पार्क्स कनाडा|access-date=30 अगस्त 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20161022095725/https://www.pc.gc.ca/apprendre-learn/prof/itm2-crp-trc/htm/evolution_e.asp|archive-date=22 अक्टूबर 2016|df=dmy-all}}</ref> समय के साथ कनाडा ने संरक्षण के क्षेत्र में उल्लेखनीय विस्तार किया और आज लगभग 4,50,000 वर्ग किलोमीटर के राष्ट्रीय उद्यान क्षेत्र के साथ यह विश्व के सबसे बड़े संरक्षित क्षेत्रों में से एक बन चुका है।<ref>{{cite news|url=https://www.pc.gc.ca/en/voyage-travel|title=Parks Canada|access-date=30 अगस्त 2012|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20090323053512/https://www.pc.gc.ca/|archive-date=23 मार्च 2009|df=dmy-all}}</ref>
इसके विपरीत, संयुक्त राज्य अमेरिका में येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान, योसेमाइट राष्ट्रीय उद्यान तथा अन्य अनेक संरक्षित स्थलों की स्थापना के बावजूद, इन सभी का समन्वित प्रबंधन करने वाली एक केंद्रीय संस्था के गठन में समय लगा। लगभग 44 वर्षों के अंतराल के पश्चात् 64वीं अमेरिकी कांग्रेस ने “नेशनल पार्क सर्विस ऑर्गेनिक एक्ट” पारित किया, जिस पर [[वुडरो विल्सन]] ने 25 अगस्त 1916 को हस्ताक्षर किए। इसके परिणामस्वरूप संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना हुई, जिसने देश के सभी राष्ट्रीय उद्यानों और संरक्षित स्थलों के प्रबंधन को एकीकृत और सुदृढ़ स्वरूप प्रदान किया।
[[File:Teufelsschloss-greenland.jpg|thumb|पूर्वी ग्रीनलैंड के कैसर-फ्रांज-जोसेफ-फ्योर्ड में स्थित टेउफेलश्लॉस का चित्र ( लगभग 1900 ) । यह स्थल अब उत्तरपूर्वी ग्रीनलैंड राष्ट्रीय उद्यान का हिस्सा है।]]
आज इस संस्था के अधीन कुल 433 स्थल आते हैं, जिनमें से केवल 63 को औपचारिक रूप से “राष्ट्रीय उद्यान” का दर्जा प्राप्त है।<ref name="USNPS">{{Cite web |url=https://www.nps.gov/aboutus/national-park-system.htm |title=National Park System (U.S. National Park Service) |date=2019-05-17 |access-date=16 जुलाई 2018 |archive-date=20 अप्रैल 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420174702/https://www.nps.gov/aboutus/national-park-system.htm |url-status=live }}</ref> यह तथ्य दर्शाता है कि संरक्षण की व्यापक प्रणाली में विभिन्न प्रकार के संरक्षित क्षेत्रों का समावेश होता है, जिनमें प्रत्येक की अपनी विशिष्ट भूमिका और महत्व है।
==आर्थिक परिणाम==
कोस्टा रिका जैसे देशों में, जहाँ [[पारिस्थितिक पर्यटन|पारिस्थितिकी-आधारित पर्यटन]] (इकोटूरिज्म) एक प्रमुख आर्थिक गतिविधि के रूप में विकसित हो चुका है, राष्ट्रीय उद्यानों की भूमिका केवल संरक्षण तक सीमित नहीं रहती, बल्कि वे देश की अर्थव्यवस्था के सशक्त स्तंभ के रूप में भी उभरते हैं।<ref name="ahs.uwaterloo.ca">ईगल्स, पॉल एफ.जे. [https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf "Trends in Park Tourism: Economics, Finance and Management".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105416/https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf |date=4 मार्च 2016 }} In: ''जर्नल ऑफ सस्टेनेबल टूरिज्म'' वॉल्यूम 10, अंक 2, 2002, पृष्ठ 134. {{doi|10.1080/09669580208667158}}</ref>
===पर्यटन===
राष्ट्रीय उद्यानों में पर्यटन की लोकप्रियता समय के साथ उल्लेखनीय रूप से बढ़ी है, और यह प्रवृत्ति विशेष रूप से उन देशों में अधिक स्पष्ट दिखाई देती है जहाँ जैव विविधता अत्यंत समृद्ध है। उदाहरणस्वरूप, कोस्टा रिका, जिसे एक “[[विशालविविध देश|अत्यधिक जैव-विविध]]” देश के रूप में जाना जाता है, वहाँ 1985 से 1999 के बीच राष्ट्रीय उद्यानों में आने वाले पर्यटकों की संख्या में लगभग 400 प्रतिशत की वृद्धि दर्ज की गई।<ref name="ahs.uwaterloo.ca"/> यह वृद्धि इस बात का संकेत है कि प्राकृतिक स्थलों के प्रति वैश्विक आकर्षण निरंतर बढ़ रहा है और लोग प्रकृति के निकट अनुभव प्राप्त करने के लिए अधिक उत्सुक होते जा रहे हैं।
वर्तमान समय में “राष्ट्रीय उद्यान” शब्द केवल एक भौगोलिक या प्रशासनिक संज्ञा भर नहीं रह गया है, बल्कि यह एक सशक्त पहचान और ब्रांड के रूप में स्थापित हो चुका है। यह शब्द अब प्रकृति-आधारित पर्यटन से गहराई से जुड़ गया है और ऐसे स्थलों का प्रतीक बन गया है, जहाँ उच्च गुणवत्ता वाला प्राकृतिक वातावरण सुव्यवस्थित और संतुलित पर्यटक अवसंरचना के साथ उपलब्ध होता है।<ref>ईगल्स, पॉल एफ.जे. [https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf "Trends in Park Tourism: Economics, Finance and Management".] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304105416/https://ahs.uwaterloo.ca/~eagles/documents/TrendsbyEagles.pdf |date=4 मार्च 2016 }} In: ''जर्नल ऑफ सस्टेनेबल टूरिज्म'' वॉल्यूम 10, अंक 2, 2002, पृष्ठ 133. {{doi|10.1080/09669580208667158}}</ref>
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यान आज केवल संरक्षण के केंद्र नहीं, बल्कि ऐसे आकर्षण स्थल भी बन गए हैं जहाँ पर्यावरणीय संवेदनशीलता, सौंदर्यबोध और पर्यटन सुविधाओं का समन्वय देखने को मिलता है। हालांकि, इस बढ़ती लोकप्रियता के साथ यह जिम्मेदारी भी जुड़ी है कि इन क्षेत्रों का प्रबंधन इस प्रकार किया जाए कि उनकी पारिस्थितिकीय अखंडता और प्राकृतिक संतुलन भविष्य में भी अक्षुण्ण बना रहे।
===कर्मचारी===
पार्क रेंजर का कार्य केवल किसी संरक्षित क्षेत्र की देखरेख तक सीमित नहीं होता, बल्कि वह संरक्षण, प्रबंधन और जनसहभागिता—तीनों के बीच एक सजीव सेतु का कार्य करता है। उनका प्रमुख दायित्व पार्क के प्राकृतिक, ऐतिहासिक और सांस्कृतिक संसाधनों की रक्षा करना तथा उनके संतुलित उपयोग को सुनिश्चित करना होता है। इसके अंतर्गत वे जैव विविधता के संरक्षण, पारिस्थितिक संतुलन के अनुरक्षण और विरासत स्थलों की देखभाल के साथ-साथ आगंतुकों के लिए व्याख्यात्मक एवं मनोरंजक कार्यक्रमों का विकास और संचालन भी करते हैं, जिससे लोग इन स्थलों के महत्व को समझ सकें और उनसे सार्थक रूप से जुड़ सकें।
रेंजरों की जिम्मेदारियाँ विविध और व्यावहारिक होती हैं। वे आगंतुकों को सामान्य, ऐतिहासिक और वैज्ञानिक जानकारी प्रदान करते हैं, जिसे “विरासत व्याख्या” कहा जाता है। साथ ही वे वन्यजीव क्षेत्रों, झीलों और समुद्र तटों, वनों, ऐतिहासिक भवनों, युद्धस्थलों, पुरातात्विक स्थलों तथा विभिन्न मनोरंजन क्षेत्रों के प्रबंधन में सक्रिय भूमिका निभाते हैं।<ref name="OPM.gov">अमेरिकी कार्मिक प्रबंधन कार्यालय. ''Handbook of occupational groups and families''. वाशिंगटन, डीसी, जनवरी 2008। पृष्ठ 19. [https://www.opm.gov/FEDCLASS/GSHBKOCC.pdf OPM.gov] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090103205044/https://www.opm.gov/fedclass/gshbkocc.pdf |date=3 जनवरी 2009 }} Accessed 2 नवंबर 2014.</ref> इसके अतिरिक्त, वे अग्निशमन कार्यों में भी संलग्न रहते हैं और आवश्यकता पड़ने पर खोज एवं बचाव अभियानों का संचालन करते हैं, जिससे संकट की स्थिति में त्वरित सहायता उपलब्ध कराई जा सके।
बीसवीं शताब्दी के प्रारंभ में, विशेषकर संयुक्त राज्य अमेरिका राष्ट्रीय उद्यान सेवा की स्थापना (1916) के बाद, पार्क रेंजर की भूमिका और अधिक विस्तृत हो गई। अब वे केवल प्रकृति के संरक्षक ही नहीं रहे, बल्कि कानून प्रवर्तन से जुड़े अनेक दायित्व भी निभाने लगे।<ref>आर मीडोज; डी.एल. सोडेन: [https://www.ncjrs.gov/App/Publications/abstract.aspx?ID=110802 ''National Park Ranger Attitudes and Perceptions Regarding Law Enforcement Issues.''] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304110437/https://www.ncjrs.gov/App/Publications/abstract.aspx?ID=110802 |date=4 मार्च 2016 }} सार. ''जस्टिस प्रोफेशनल'' वॉल्यूम:3 अंक:1 (वसंत 1988) पृष्ठ:70–93</ref> वे यातायात नियंत्रण करते हैं, विभिन्न गतिविधियों के लिए अनुमति-पत्रों का प्रबंधन करते हैं, और नियमों के उल्लंघन, शिकायतों, अतिक्रमणों तथा दुर्घटनाओं की जाँच भी करते हैं। इस प्रकार, पार्क रेंजर एक बहुआयामी भूमिका निभाते हुए संरक्षण, सुरक्षा और जनसेवा के समन्वय का सशक्त उदाहरण प्रस्तुत करते हैं।<ref name="OPM.gov"/>
==चिंताएँ==
पूर्व [[उपनिवेशवाद का इतिहास|यूरोपीय उपनिवेशों]] में स्थापित अनेक राष्ट्रीय उद्यानों को लेकर समय-समय पर आलोचना भी सामने आई है। कुछ विद्वानों का मत है कि इन उद्यानों की स्थापना की प्रक्रिया में [[उपनिवेशवाद|उपनिवेशवादी]] दृष्टिकोण का प्रभाव परिलक्षित होता है, जिसमें प्रकृति को “अछूते” और “मानव-विहीन” रूप में संरक्षित करने की अवधारणा प्रमुख रही। यह विचार विशेष रूप से संयुक्त राज्य अमेरिका में सीमांत विस्तार के काल में विकसित हुआ, जहाँ प्राकृतिक स्थलों को राष्ट्रीय पहचान और ऐतिहासिक गौरव के प्रतीक के रूप में देखा गया।<ref>{{Cite book|last=विलियम|first=क्रोनन|title=Uncommon ground: rethinking the human place in nature|date=1996|publisher=डब्ल्यूडब्ल्यू नॉर्टन एंड कंपनी|isbn=0-393-31511-8|oclc=36306399}}</ref>
किन्तु आलोचकों का तर्क है कि जिन भूमि क्षेत्रों को संरक्षित घोषित किया गया, वे अनेक मामलों में पहले से ही स्थानीय या आदिवासी समुदायों के निवास और जीवन-यापन के केंद्र थे। राष्ट्रीय उद्यानों के निर्माण के लिए इन समुदायों को वहाँ से विस्थापित किया गया, जिससे न केवल उनकी पारंपरिक जीवनशैली प्रभावित हुई, बल्कि उनके सांस्कृतिक और ऐतिहासिक संबंध भी टूट गए। इस संदर्भ में यह आरोप लगाया जाता है कि प्रकृति संरक्षण के नाम पर मानव उपस्थिति को हटाना यह धारणा मजबूत करता है कि प्रकृति केवल तभी सुरक्षित रह सकती है जब उसमें मनुष्य का हस्तक्षेप न हो। इससे प्रकृति और संस्कृति के बीच एक कृत्रिम विभाजन स्थापित होता है, जिसे “प्रकृति–संस्कृति द्वैत” के रूप में समझा जाता है।
कुछ आलोचक इसे “पारिस्थितिक भूमि हड़पने” का रूप भी मानते हैं,<ref>{{Cite book|last=क्लॉस|first= सी. ऐनी|title=Drawing the Sea Near|date=2020-11-03|publisher=यूनिवर्सिटी ऑफ मिनेसोटा प्रेस|doi=10.5749/j.ctv1bkc3t6|isbn=978-1-4529-5946-7|s2cid=230646912}}</ref> जहाँ संरक्षण के नाम पर भूमि के स्वामित्व और उपयोग के पारंपरिक अधिकारों को सीमित कर दिया गया। इसके अतिरिक्त, यह भी तर्क दिया जाता है कि राष्ट्रीय उद्यानों में प्रकृति का अनुभव करने वाले लोग कई बार अपने दैनिक जीवन में उपस्थित प्राकृतिक परिवेश की अनदेखी करने लगते हैं, जिससे प्रकृति के प्रति समग्र संवेदनशीलता कम हो सकती है।
वहीं, पर्यटन से जुड़ी एक अन्य चिंता यह है कि बढ़ती पर्यटक गतिविधियाँ स्वयं उन क्षेत्रों पर नकारात्मक प्रभाव डाल सकती हैं, जिनके संरक्षण के लिए ये उद्यान बनाए गए हैं।<ref>{{Cite journal|last1=बुशर|first1=ब्रैम|last2=फ्लेचर|first2=रॉबर्ट|date=2019|title=Towards Convivial Conservation|journal=संरक्षण और समाज|volume=17|issue=3|pages=283|doi=10.4103/cs.cs_19_75|bibcode=2019CoSoc..17..283B |s2cid=195819004|issn=0972-4923|doi-access=free}}</ref> अत्यधिक आगंतुक दबाव, संसाधनों का उपयोग और पर्यावरणीय हस्तक्षेप पारिस्थितिक संतुलन को प्रभावित कर सकते हैं। इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा जहाँ एक ओर संरक्षण का सशक्त माध्यम है, वहीं दूसरी ओर इसके सामाजिक, सांस्कृतिक और पर्यावरणीय प्रभावों पर संतुलित और संवेदनशील दृष्टि बनाए रखना भी आवश्यक है।
आलोचकों के अनुसार, पूर्व में उपनिवेशित क्षेत्रों में राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना की प्रक्रिया अनेक बार स्वदेशी समुदायों के विस्थापन से जुड़ी रही है। जिन भूमि क्षेत्रों को “प्राकृतिक” और “अछूते” रूप में संरक्षित घोषित किया गया, वे अक्सर उन्हीं समुदायों के पारंपरिक निवास और आजीविका के केंद्र थे। ऐसे में संरक्षण की यह धारणा कि प्रकृति तभी सुरक्षित रह सकती है जब उसमें मानव उपस्थिति न हो, “शुद्ध” वन्य प्रकृति की एक सीमित और विवादास्पद कल्पना को बढ़ावा देती है। यह दृष्टिकोण प्रकृति और संस्कृति के बीच एक कृत्रिम विभाजन को स्थापित करता है, जिससे यह बहस और गहरी हो जाती है कि क्या संरक्षण केवल मानव अनुपस्थिति में ही संभव है, या फिर मनुष्य और प्रकृति का सह-अस्तित्व भी एक वैध और टिकाऊ विकल्प हो सकता है।
इसके साथ ही, राष्ट्रीय उद्यानों में बढ़ता पर्यटन भी एक जटिल चुनौती प्रस्तुत करता है। यद्यपि पर्यटन जागरूकता और आर्थिक लाभ का स्रोत बन सकता है, किंतु अत्यधिक आगंतुकों की उपस्थिति कई पर्यावरणीय समस्याओं को जन्म देती है। इनमें प्राकृतिक आवासों का क्षरण, प्रदूषण में वृद्धि, मृदा अपरदन तथा वन्यजीवों के व्यवहार में बाधा जैसी समस्याएँ प्रमुख हैं। परिणामस्वरूप, वे पारिस्थितिक तंत्र, जिन्हें संरक्षण के उद्देश्य से सुरक्षित किया गया था, स्वयं मानवीय दबाव के कारण प्रभावित होने लगते हैं।<ref>{{cite web |title=Environmental Impact of Tourism in National Parks |url=https://www.usanationalparks.info/environmental-impact-of-tourism-in-national-parks-3-key-concerns/ |website=यूएसए राष्ट्रीय उद्यान सूचना}}</ref>
इस प्रकार, राष्ट्रीय उद्यानों की अवधारणा को समझते समय यह आवश्यक हो जाता है कि संरक्षण, स्थानीय समुदायों के अधिकारों और सतत पर्यटन के बीच संतुलन स्थापित किया जाए, ताकि प्रकृति की रक्षा के साथ-साथ सामाजिक न्याय और पर्यावरणीय स्थिरता भी सुनिश्चित की जा सके।
==इन्हें भी देखें==
* [[भारत के राष्ट्रीय उद्यान]]
* [[जैव संरक्षण]]
* [[संरक्षण आंदोलन]]
* [[भूद्यान]]
* [[राष्ट्रीय स्मारक]]
* [[संधारणीय विकास]]
* [[संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम]]
* [[संरक्षण (नैतिक)]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची|2}}
===ग्रन्थसूची===
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=xIWwmVUUU4wC |title = Tourism in National Parks and Protected Areas: Planning and Management |publisher = सीएबीआई |author=ईगल्स, पॉल एफ. जे |author2=मैककूल, स्टीफन एफ. |year = 2002 |isbn = 0851997597}} 320 pages.
* {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=4FG6HsjlcfoC | title = Preserving Nature in the National Parks: A History |publisher = येल यूनिवर्सिटी प्रेस |author=सेलर्स, रिचर्ड वेस्ट |year = 2009 |isbn = 978-0300154146}} 404 pages.
* शीएल, जॉन (2010) ''Nature's Spectacle - The World's First National Parks and Protected Places'' अर्थस्कैन, लंदन, वाशिंगटन. {{ISBN|978-1-84971-129-6}}
==अग्रिम पठन==
* क्रेग डब्ल्यू. एलिन (संपादक), ''International Handbook of National Parks and Nature Reserves'', ब्लूम्सबरी एकेडमिक, ग्रीनवुड (प्रकाशक), प्रथम संस्करण, 1990, 560 पृष्ठ। ISBN 978-0274924080
* अहमद नकीउद्दीन बकर और मोहम्मद नाजिप सुरतमान ( यूनिवर्सिटी टेक्नोलोजी MARA के संपादक ), ''Protected Areas, National Parks and Sustainable Future'', इंटेकओपन, 2020, 134 पृष्ठ। ISBN 978-1-78984-229-6
* एरिक डफी (18 राष्ट्रीय सलाहकारों के साथ निर्देशित), ''National Parks and Reserves of Western Europe'', हैरो हाउस एडिशन्स, लंदन, 1982, 288 पृष्ठ। सर पीटर स्कॉट द्वारा प्रस्तावना । ISBN 978-0356085869
==बाहरी कड़ियाँ==
{{Sister project links | 1= | display= | author= | wikt= | commons= | n= | q= | s= | b= | voy=National parks | v= | d= | species=no | species_author=no | m=no | mw=no }}
*{{cite web|url=https://www.biodiversitya-z.org/areas/37/| website=बायोडायवर्सिटी एरिज़ोना| title=Areas of Biodiversity Importance: National Parks| access-date=21 अप्रैल 2011| archive-url=https://web.archive.org/web/20110516232146/https://www.biodiversitya-z.org/areas/37| archive-date=16 मई 2011}}
*{{cite web|url=https://www.europarc.org/ |website=यूरोपार्क फेडरेशन|title= Europe's protected areas}}
*{{cite web|url=https://www.nps.gov/aboutus/faqs.htm |website=अमेरिकी राष्ट्रीय उद्यान सेवा |title=FAQs}}
*{{cite web|website=Travel Is Free|title=Map of All The World's National Parks|url=https://travelisfree.com/2018/09/10/map-of-all-the-worlds-national-parks/#more-17443|author=मैकोम्बर, ड्रू|date= सितंबर 10, 2018|access-date=18 अक्टूबर 2018|archive-date=5 अप्रैल 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190405073256/https://travelisfree.com/2018/09/10/map-of-all-the-worlds-national-parks/#more-17443|url-status=dead}}
*{{cite web|url=https://www.unesco.org/mab/ |website= यूनेस्को |title= Man and the Biosphere Programme (Biosphere Reserves)|date=7 जनवरी 2019}}
*{{cite web|url=https://nationalparks.nighthee.com/| website=nighthee.com| title=National parks, landscape parks and protected areas in the world| access-date=11 अगस्त 2015|url-status=usurped| archive-url=https://web.archive.org/web/20150905182433/https://nationalparks.nighthee.com/| archive-date=5 सितंबर 2015}}
*{{cite web|url=https://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/pnp/swiat.htm|website=amu.edu.pl|title=National Parks Worldwide|access-date=3 जनवरी 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080119140316/https://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/pnp/swiat.htm|archive-date=19 जनवरी 2008|df=dmy-all}}
*{{cite web|url=https://www.protectedplanet.net |website=संरक्षित ग्रह |title= World Database of Protected Areas}}
*{{cite web|url=https://dopa.jrc.ec.europa.eu |website=यूरोपीय आयोग के संयुक्त अनुसंधान केंद्र द्वारा |title= Digital Observatory for Protected Areas (DOPA)}}
*{{cite web|url=https://whc.unesco.org/ |website= यूनेस्को |title=World Heritage Sites}}
[[श्रेणी:राष्ट्रीय उद्यान|*]]
[[श्रेणी:संरक्षित क्षेत्र]]
0kj5cnqxd20la23fd3hj3j2um9rwvv5
वार्ता:राष्ट्रीय उद्यान
1
139472
6544347
2948045
2026-04-27T02:20:02Z
AMAN KUMAR
911487
/* सुझाव */ नया अनुभाग
6544347
wikitext
text/x-wiki
{{वार्ता शीर्षक}}
== सुझाव ==
@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, क्या मैं इस लेख के अंत में एक छोटा भाग भारत में राष्ट्रीय उद्यान के बातें में जोड़ सकता हूं| जिस भाग में भारत का पहला राष्ट्रीय उद्यान 1936 में 'हैली नेशनल पार्क' (वर्तमान- जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान) हो [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:20, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
97m9sn5zsg11mag9noepr4tww0o007o
6544352
6544347
2026-04-27T02:37:47Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
/* सुझाव */ उत्तर
6544352
wikitext
text/x-wiki
{{वार्ता शीर्षक}}
== सुझाव ==
@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, क्या मैं इस लेख के अंत में एक छोटा भाग भारत में राष्ट्रीय उद्यान के बातें में जोड़ सकता हूं| जिस भाग में भारत का पहला राष्ट्रीय उद्यान 1936 में 'हैली नेशनल पार्क' (वर्तमान- जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान) हो [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:20, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। सामान्यतः किसी भी संपादक को किसी भी लेख में संपादन करने की स्वतंत्रता होती है, अतः इस प्रकार के संपादन के लिए पूर्व अनुमति आवश्यक नहीं होती। तथापि, यह अपेक्षित है कि सभी संपादन विकिपीडिया की नीतियों एवं दिशानिर्देशों के अनुरूप हों तथा विश्वसनीय स्रोतों द्वारा समर्थित हों।
:यदि संपादन विवादास्पद हो सकता हो, तो पूर्व चर्चा करना उपयुक्त रहता है; अन्यथा, आप निःसंकोच आवश्यक सुधार कर सकते हैं। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
lq2ziandtzxifsu1dbjogufclrbv93h
6544392
6544352
2026-04-27T05:02:36Z
SM7
89247
/* सुझाव */ उत्तर
6544392
wikitext
text/x-wiki
{{वार्ता शीर्षक}}
== सुझाव ==
@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, क्या मैं इस लेख के अंत में एक छोटा भाग भारत में राष्ट्रीय उद्यान के बातें में जोड़ सकता हूं| जिस भाग में भारत का पहला राष्ट्रीय उद्यान 1936 में 'हैली नेशनल पार्क' (वर्तमान- जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान) हो [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:20, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। सामान्यतः किसी भी संपादक को किसी भी लेख में संपादन करने की स्वतंत्रता होती है, अतः इस प्रकार के संपादन के लिए पूर्व अनुमति आवश्यक नहीं होती। तथापि, यह अपेक्षित है कि सभी संपादन विकिपीडिया की नीतियों एवं दिशानिर्देशों के अनुरूप हों तथा विश्वसनीय स्रोतों द्वारा समर्थित हों।
:यदि संपादन विवादास्पद हो सकता हो, तो पूर्व चर्चा करना उपयुक्त रहता है; अन्यथा, आप निःसंकोच आवश्यक सुधार कर सकते हैं। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। बजाय हर चर्चा में चहलकदमी करने के, बेहतर होगा आप ख़ुद कोई एक लेख चुन लें और उसे एक श्रेष्ठ लेख बनाने की कोशिस करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:02, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
dnk0weurj5h75ni9277ck07xtr4x4p5
6544398
6544392
2026-04-27T05:17:04Z
SM7
89247
+ श्रेष्ठ लेख नामांकन का टैग जोड़ा गया
6544398
wikitext
text/x-wiki
{{श्रेष्ठ लेख नामांकन |नामांकनकर्ता= चाहर धर्मेंद्र |दिनांक= 27 अप्रैल 2026 |पृष्ठ= |स्थिति= नामांकन |टिप्पणी= नामांकन का टैग जोड़ा।}}
{{वार्ता शीर्षक}}
== सुझाव ==
@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय, क्या मैं इस लेख के अंत में एक छोटा भाग भारत में राष्ट्रीय उद्यान के बातें में जोड़ सकता हूं| जिस भाग में भारत का पहला राष्ट्रीय उद्यान 1936 में 'हैली नेशनल पार्क' (वर्तमान- जिम कॉर्बेट राष्ट्रीय उद्यान) हो [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:20, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। सामान्यतः किसी भी संपादक को किसी भी लेख में संपादन करने की स्वतंत्रता होती है, अतः इस प्रकार के संपादन के लिए पूर्व अनुमति आवश्यक नहीं होती। तथापि, यह अपेक्षित है कि सभी संपादन विकिपीडिया की नीतियों एवं दिशानिर्देशों के अनुरूप हों तथा विश्वसनीय स्रोतों द्वारा समर्थित हों।
:यदि संपादन विवादास्पद हो सकता हो, तो पूर्व चर्चा करना उपयुक्त रहता है; अन्यथा, आप निःसंकोच आवश्यक सुधार कर सकते हैं। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी नमस्ते। बजाय हर चर्चा में चहलकदमी करने के, बेहतर होगा आप ख़ुद कोई एक लेख चुन लें और उसे एक श्रेष्ठ लेख बनाने की कोशिस करें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:02, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
bz6d35wgjxko90k5ehj5sduzbsvc2qh
सात्सुमा ड्वार्फ वाइरस
0
149696
6544252
2483885
2026-04-26T14:34:32Z
AMAN KUMAR
911487
अनुप्रेषित किया सैडवावायरस पर
6544252
wikitext
text/x-wiki
#पुनर्प्रेषित [[सैडवावायरस]]
0sw397gtpyyd4yllccwte4jxpqied6o
पद्मिनी
0
179538
6544248
6466502
2026-04-26T14:14:57Z
~2026-25578-63
921944
6544248
wikitext
text/x-wiki
{{ info | {{Otheruses| पद्मिनी (बहुविकल्पी)}} {{Redirect|पद्मावती}} {{for|2017 की हिंदी फ़िल्म|पद्मावती (फ़िल्म)}}
}}
{{Infobox royalty
| title = मेवाड़ की रानी
| image = 22Princess Padmavati ca. 1765 Bibliothèque nationale de France, Paris.jpg
| alt = पद्मिनी की 18वीं सदी की एक पेंटिंग
| caption = पद्मिनी की 18वीं सदी की एक पेंटिंग
| birth_date =
| birth_place = पुगल गांव जैसलमेर
| death_date =
| death_place = चित्तौड़
| spouse = राजा रत्न सिंह
| issue =
| father = गंधर्वसेन
| mother = रानी चंपावती (परंपरागत)
| religion = सनातन
}}
'''पद्मावती''' या '''पद्मिनी''' [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़]] के राजा [[रत्नसिंह]] (रतनसेन) [1302-1303 ई०] की रानी थी। यह एक [[राजपूत]] रानी थी
<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/opinion/padmavati-left-liberals-trapped-catch-22-situation/17398/|title=On Padmavati, Left-liberals are trapped in a catch-22 situation|access-date=25 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201035716/https://theprint.in/2017/11/21/padmavati-left-liberals-trapped-catch-22-situation/amp/|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> और इनका ऐतिहासिक अस्तित्व तो प्रायः इतिहासकारों द्वारा काल्पनिक स्वीकार कर लिया गया है।<ref>{{Cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/story/padmavati-sanjay-leela-bhansali-alauddin-khilji-karni-sena-jauhar/1/869359.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=29 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128190838/http://indiatoday.intoday.in/story/padmavati-sanjay-leela-bhansali-alauddin-khilji-karni-sena-jauhar/1/869359.html |archive-date=28 नवंबर 2017 |url-status=live }}</ref> इस नाम का मुख्य स्रोत [[मलिक मोहम्मद जायसी|मलिक मुहम्मद जायसी]] कृत '[[पद्मावत]]' नामक [[महाकाव्य]] है।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42080687|title=कहाँ से आई थीं पद्मावती?|access-date=22 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125053856/http://www.bbc.com/hindi/india-42080687|archive-date=25 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> अन्य जिस किसी ऐतिहासिक स्रोतों या ग्रंथों में 'पद्मावती' या 'पद्मिनी' का वर्णन हुआ है वे सभी 'पद्मावत' के परवर्ती हैं।<ref>{{cite web|url=https://aajtak.intoday.in/story/the-padmini-mystique-1-967503.html|title=आवरण कथाः पद्मावती का मिथक और यथार्थ|access-date=30 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043236/https://aajtak.intoday.in/story/the-padmini-mystique-1-967503.html|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/padmavati-story-incomplete-without-chittor-warriors-gora-and-badal-1780793|title=Padmavati: चित्तौड़ के इन दो योद्धाओं के बिना अधूरी है रानी पद्मावती की कहानी|access-date=30 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034149/https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/padmavati-story-incomplete-without-chittor-warriors-gora-and-badal-1780793|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref>
== नाम 'पद्मिनी' या 'पद्मावती' ? ==
इतिहास ग्रंथों में अधिकतर 'पद्मिनी' नाम स्वीकार किया गया है, जबकि जायसी ने स्पष्ट रूप से 'पद्मावती' नाम स्वीकार किया है। जायसी के वर्णन से स्पष्ट होता है कि 'पद्मिनी' से उनका भी तात्पर्य स्त्रियों की उच्चतम कोटि से ही है। जायसी ने स्पष्ट लिखा है कि राजा गंधर्वसेन की सोलह हजार पद्मिनी रानियाँ थीं<ref>जायसी-ग्रंथावली, माताप्रसाद गुप्त, हिंदुस्तानी एकेडमी, इलाहाबाद, संस्करण-2011, पद-49, पृष्ठ-152; तथा 'पद्मावत' (मूल और संजीवनी व्याख्या) वासुदेवशरण अग्रवाल, लोकभारती प्रकाशन, इलाहाबाद, संस्करण-2013, पृष्ठ-49-50.</ref>, जिनमें सर्वश्रेष्ठ रानी चंपावती थी, जो कि पटरानी थी। इसी चंपावती के गर्भ से पद्मावती का जन्म हुआ था।<ref>पूर्ववत, पद-50-51; तथा 'पद्मावत' (मूल और संजीवनी व्याख्या) वासुदेवशरण अग्रवाल, लोकभारती प्रकाशन, इलाहाबाद, संस्करण-2013, पृष्ठ-50-52(भूमिकादि के बाद).</ref> इस प्रकार कथा के प्राथमिक स्रोत में ही स्पष्ट रूप से 'पद्मावती' नाम ही स्वीकृत हुआ है।
== काव्य/किंवदंतियों के अनुसार कथा ==
जायसी के अनुसार पद्मावती सिंहल द्वीप<ref>जायसी-ग्रंथावली, माताप्रसाद गुप्त, हिंदुस्तानी एकेडेमी, इलाहाबाद, संस्करण-2011, पद-25, पृष्ठ-136.</ref> के राजा गंधर्वसेन<ref>पूर्ववत्, पद-26, पृ०-137; तथा 'पद्मावत' (मूल और संजीवनी व्याख्या) वासुदेवशरण अग्रवाल, लोकभारती प्रकाशन, इलाहाबाद, संस्करण-2013, पृष्ठ-26(भूमिकादि के बाद).</ref> की पुत्री थी और चित्तौड़ के राजा रतन सिंह योगी के वेश में वहाँ जाकर अनेक वर्षों के प्रयत्न के पश्चात उसके साथ विवाह कर के उन्हे चित्तौड़ ले आये थे। वह अद्वितीय सुन्दरी थी और रतनसेन के द्वारा निरादृत कवि-पंडित-तांत्रिक राघव चेतन<ref>पद्मावत, पूर्ववत्, पद-446से448.</ref> के द्वारा उनके रूप का वर्णन सुनकर दिल्ली के सुल्तान अलाउद्दीन खिलजी ने चित्तौड़गढ़ पर आक्रमण कर दिया था। 8 माह के युद्ध के बाद भी अलाउद्दीन खिलजी चित्तौड़ पर विजय प्राप्त नहीं कर सका तो लौट गया और दूसरी बार आक्रमण करके उस ने छल से राजा रतनसिंह को बंदी बनाया और उन्हे लौटाने की शर्त के रूप में पद्मावती को मांगा। तब पद्मावती की ओर से भी छल का सहारा लिया गया और गोरा-बादल की सहायता से अनेक वीरों के साथ वेश बदलकर पालकियों में पद्मावती की सखियों के रूप में जाकर राजा रतनसिंह को मुक्त कराया गया। परंतु इस छल का पता चलते ही अलाउद्दीन खिलजी ने प्रबल आक्रमण किया, जिसमें दिल्ली गये प्रायः सारे [[राजपूत]] योद्धा मारे गये। राजा रतन सिंह चित्तौड़ लौटे परंतु यहाँ आते ही उन्हें कुंभलनेर पर आक्रमण करना पड़ा और कुंभलनेर के शासक देवपाल के साथ युद्ध में देवपाल मारा गया परंतु राजा रतन सिंह भी अत्यधिक घायल होकर चित्तौड़ लौटे और [[स्वर्ग]] सिधार गये।
== इतिहास में भ्रांतियों का मिश्रण ==
[[जेम्स टॉड|कर्नल टॉड]] ने अपने राजस्थान के इतिहास में जायसी के उक्त कथानक में कुछ हेर-फेर के साथ प्रायः उसी कहानी को दोहराया है। मुख्यतः भाटों की कथाओं के आधार पर लिखने के कारण कर्नल टॉड का वर्णन ऐतिहासिक बहुत कम रह गया है। उन्होंने राजा रत्नसिंह या रतनसेन के बदले भीमसी (भीमसिंह) का नाम दिया है और वह भी वस्तुतः राणा नहीं बल्कि राणा लखमसी (लक्ष्मण सिंह) के चाचा थे जो कि लक्ष्मण सिंह के बच्चे होने के कारण शासन संभाल रहे थे। कर्नल टॉड ने लक्ष्मण सिंह और उसके संरक्षक के रूप में भीमसिंह के शासन का आरंभ 1275 ईस्वी में माना है; जबकि यह सर्वज्ञात बात है कि अलाउद्दीन खिलजी का आक्रमण 1303 ईस्वी में हुआ था। इसी प्रकार कर्नल टॉड ने पद्मिनी को सिंहल द्वीप के चौहान वंशी हमीर शंख की लड़की बतलाया है। इन परिवर्तनों के सिवा शेष कहानी अपवादों को छोड़कर प्रायः पद्मावत वाली ही है।<ref>कर्नल टॉड कृत राजस्थान का इतिहास, अनुवादक-केशव ठाकुर, साहित्यागार, जयपुर, संस्करण-2008, पृष्ठ-132 से 36.</ref>
14 वीं और 16 वीं शताब्दी के बीच जैन ग्रंथ- नबीनंदन जेनुधर, चितई चरित्रा और रायन सेहरा ने रानी पद्मिनी का उल्लेख किया है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/khilji-did-not-attack-chittor-for-padmini/articleshow/57154581.cms|title=“Khilji did not attack Chittor for Padmini”|access-date=25 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101150212/https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/khilji-did-not-attack-chittor-for-padmini/articleshow/57154581.cms|archive-date=1 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref>
तेजपाल सिंह धामा ने अपने चर्चित शोधपरक उपन्यास अग्नि की लपटें में इन्हें जाफना से प्रकाशित ग्रंथों के आधार पर श्रीलंका की राजकुमारी सिद्ध किया है।
<ref>{{Cite web |url=http://punjabkesari.com/other/why-is-so-angry-at-the-people-of-the-story-of-rani-padmavati/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=8 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185725/http://punjabkesari.com/other/why-is-so-angry-at-the-people-of-the-story-of-rani-padmavati/ |archive-date=8 मई 2018 |url-status=dead }}</ref>
<ref>{{Cite web |url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film |title=संग्रहीत प्रति |access-date=8 मई 2018 |archive-date=18 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film |url-status=dead }}</ref>
<ref>http://www.opinionpost.in/padmavati-history-myths-and-controversy-17029-2/</ref>
<ref>https://www.google.co.in/search?q=tejpal+singh+dhama+padmavati&ei=Z5PxWpT7BcLxvASz-4qQBw&start=20&sa=N&biw=931&bih=602</ref>इनकी कहानी जायसी के पद्मावत से थोड़ी अलग है।
== ऐतिहासिक प्रमाण ==
[[चित्र:Rani padmini chittaur Birla mandir 6 dec 2009 (46).JPG|right|thumb|200px|रानी पद्मिनी का कथित शैल-चित्र, [[बिरला मंदिर, दिल्ली]] में]]
रानी पद्मिनी, राजा रत्नसिंह तथा [[अलाउद्दीन खिलजी]] के आक्रमण को लेकर इतिहासकारों के बीच काफी पहले से पर्याप्त मंथन हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/Sundayapp/diEHiKRTtaXp3Cjalpv3JJ/A-tale-of-two-legends-Padmavat-and-DodoChanesar.html|title=A tale of two legends: Padmavat and Dodo-Chanesar|access-date=10 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911002515/https://www.livemint.com/Sundayapp/diEHiKRTtaXp3Cjalpv3JJ/A-tale-of-two-legends-Padmavat-and-DodoChanesar.html|archive-date=11 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> इस संदर्भ में सर्वाधिक उद्धृत तथा प्रमाणभूत महामहोपाध्याय रायबहादुर [[गौरीशंकर हीराचंद ओझा]] का मत माना गया है। ओझा जी ने पद्मावत की कथा के संदर्भ में स्पष्ट लिखा है कि "इतिहास के अभाव में लोगों ने पद्मावत को ऐतिहासिक पुस्तक मान लिया, परंतु वास्तव में वह आजकल के ऐतिहासिक उपन्यासों की सी कविताबद्ध कथा है, जिसका कलेवर इन ऐतिहासिक बातों पर रचा गया है कि रतनसेन ([[रत्नसिंह]]) चित्तौड़ का राजा, पद्मिनी या पद्मावती उसकी राणी और अलाउद्दीन दिल्ली का सुल्तान था, जिसने रतनसेन (रत्नसिंह) से लड़कर चित्तौड़ का किला छीना था। बहुधा अन्य सब बातें कथा को रोचक बनाने के लिए कल्पित खड़ी की गई है; क्योंकि रत्नसिंह एक बरस भी राज्य करने नहीं पाया, ऐसी दशा में योगी बन कर उस की सिंहलद्वीप (लंका) तक जाना और वहाँ की राजकुमारी को ब्याह लाना कैसे संभव हो सकता है। उसके समय सिंहलद्वीप का राजा गंधर्वसेन नहीं किन्तु राजा कीर्तिनिश्शंक देव पराक्रमबाहु (चौथा) या भुवनेक बाहु (तीसरा) होना चाहिए। सिंहलद्वीप में गंधर्वसेन नाम का कोई राजा ही नहीं हुआ। उस समय तक कुंभलनेर (कुंभलगढ़) आबाद भी नहीं हुआ था, तो देवपाल वहाँ का राजा कैसे माना जाय ? अलाउद्दीन ८ बरस तक चित्तौड़ के लिए लड़ने के बाद निराश होकर दिल्ली को नहीं लौटा किंतु अनुमान छः महीने लड़ कर उसने चित्तौड़ ले लिया था, वह एक ही बार चित्तौड़ पर चढ़ा था, इसलिए दूसरी बार आने की कथा कल्पित ही है।"<ref>'राजपूताने का इतिहास', पहली जिल्द, रायबहादुर गौरीशंकर हीराचंद ओझा, वैदिक यंत्रालय अजमेर, संस्करण-1927 ई०, पृ०-491-92. तथा 'उदयपुर राज्य का इतिहास' भाग-1, राजस्थानी ग्रंथागार, जोधपुर, द्वितीय संस्करण-1999, पृ०-187-88.</ref>
इस प्रकार यह स्पष्ट हो जाता है कि जायसी रचित पद्मावत महाकाव्य की कथा में ऐतिहासिकता ढूँढना बहुत हद तक निरर्थक ही है। कुछ नाम ऐतिहासिक अवश्य हैं, परंतु घटनाएं अधिकांशतः कल्पित ही हैं। कुछ घटनाएँ जो ऐतिहासिक हैं भी उनका संबंध 1303 ईस्वी से न होकर 1531 ईस्वी से है।<ref>पद्मावत का अनुशीलन, इन्द्रचन्द्र नारंग, लोकभारती प्रकाशन, इलाहाबाद, संस्करण-1999, पृष्ठ-352.</ref> इसी प्रकार कर्नल टॉड का वर्णन भी काफी हद तक अनैतिहासिक ही है। इस संदर्भ में ओझा जी का स्पष्ट कथन है कि "कर्नल टॉड ने यह कथा विशेषकर मेवाड़ के भाटों के आधार पर लिखी है और भाटों ने उसको 'पद्मावत' से लिया है। भाटों की पुस्तकों में समर सिंह के पीछे रत्नसिंह का नाम न होने से टाड ने पद्मिनी का संबंध भीमसिंह से मिलाया और उसे लखमसी (लक्ष्मणसिंह) के समय की घटना मान ली। ऐसे ही भाटों के कथनानुसार टाड ने लखमसी का बालक और मेवाड़ का राजा होना भी लिख दिया, परन्तु लखमसी न तो मेवाड़ का कभी राजा हुआ और न बालक था, किंतु सिसोदे का सामंत (सरदार) था और उस समय वृद्धावस्था को पहुंच चुका था, क्योंकि वह अपने सात पुत्रों सहित अपना नमक अदा करने के लिए रत्नसिंह की सेना का मुखिया बनकर अलाउद्दीन के साथ की लड़ाई में लड़ते हुए मारा गया था, जैसा कि [[विक्रम संवत]] १५१७ (ई० स० १४६०) के कुंभलगढ़ के शिलालेख से ऊपर बतलाया गया है। इसी तरह भीमसी (भीमसिंह) लखमसी (लक्ष्मणसिंह) का चाचा नहीं, किन्तु दादा था, जैसा कि राणा कुंभकर्ण के समय के 'एकलिंगमाहात्म्य' में पाया जाता है। ऐसी दशा में टाड का कथन भी विश्वास के योग्य नहीं हो सकता। 'पद्मावत', 'तारीख़ फिरिश्ता' और टाड के राजस्थान के लेखों की यदि कोई जड़ है तो केवल यही कि अलाउद्दीन ने चित्तौड़ पर चढ़ाई कर छः मास के घेरे के अनंतर उसे विजय किया; वहाँ का राजा रत्नसिंह इस लड़ाई में लक्ष्मणसिंह आदि कई सामंतो सहित मारा गया, उसकी राणी पद्मिनी ने कई स्त्रियों सहित जौहर की अग्नि में प्राणाहुति दी; इस प्रकार चित्तौड़ पर थोड़े-से समय के लिए मुसलमानों का अधिकार हो गया। बाकी बहुधा सब बातें कल्पना से खड़ी की गई है।"<ref>'राजपूताने का इतिहास', पहली जिल्द, रायबहादुर गौरीशंकर हीराचंद ओझा, वैदिक यंत्रालय अजमेर, संस्करण-1927 ई०, पृ०-494-95. तथा 'उदयपुर राज्य का इतिहास' भाग-1, राजस्थानी ग्रंथागार, जोधपुर, द्वितीय संस्करण-1999, पृ०-190-91.</ref>
[[File:Rajasthan-Chittore_Garh_17.jpg|यह इमारत पद्मिनी का महल बताया गया है, परंतु यह अपेक्षाकृत एक आधुनिक इमारत है।{{sfn|Shiri Ram Bakshi|2008|p=182}}|thumb|left]]
ओझा जी के बहु उद्धृत उपर्युक्त मत को प्रायः सभी इतिहासकारों ने स्वीकार किया है। डॉ० लाल ने भी अपनी पुस्तक 'History of the Khaljis, में लिखा है कि कहानी के परंपरागत वर्णन को ताक पर रखने के पश्चात् नग्न सत्य यह है कि सुल्तान अलाउद्दीन ने 1303 ईस्वी में चित्तौड़ पर आक्रमण किया और आठ माह के विकट संघर्ष के पश्चात् उसे अधिकृत कर लिया। वीर राजपूत योद्धा आक्रांताओं से युद्ध करते हुए खेत रहे और वीर राजपूत स्त्रियाँ जौहर की ज्वालाओं में समाधिस्थ हो गयीं। जो स्त्रियाँ समाधिस्थ हुईं, उनमें संभवतः रत्नसिंह की एक रानी भी थी, जिसका नाम पद्मिनी था। इन तथ्यों के अतिरिक्त और सब कुछ एक साहित्यिक संरचना है और उसके लिए ऐतिहासिक समर्थन नहीं है।<ref>Dr.K.S.Lal, History of the Khaljis, The Indian press LTD, Allahabad, Ed.1950, p.129-130.(pdf- https://archive.org/details/2015.98691.HistoryOfTheKhaljis12901320)</ref>
इसी प्रकार का मत डॉ० एस० एल० नागोरी एवं जीतेश नागोरी का भी है।<ref>भारतीय इतिहास कोश, डॉ० एस० एल० नागोरी एवं जीतेश नागोरी, नेशनल पब्लिशिंग हाउस, जयपुर, संस्करण-2005, पृष्ठ-231.</ref>
यह चित्तौड़ का प्रथम शाका माना गया है। कहा जाता है कि खिलजी ने किले पर अपनी विजय पताका फहराकर वहाँ के 30,000 नागरिकों को मौत के घाट उतारा।<ref>राजस्थान का इतिहास, बी०एल० पानगड़िया, नेशनल पब्लिशिंग हाउस, जयपुर, संस्करण-1996, पृष्ठ-15.</ref>
अनेक इतिहासकारों ने पद्मिनी के नाम तथा अस्तित्व दोनों को अस्वीकारा है; परंतु पर्याप्त विचार के बाद डॉ० आशीर्वादीलाल श्रीवास्तव<ref>दिल्ली सल्तनत, आशीर्वाद लाल श्रीवास्तव, शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, आगरा, पृष्ठ-156-157.</ref> तथा डॉ० गोपीनाथ शर्मा जैसे अनेक इतिहासकारों ने कहानी की बहुत सी बातों को अप्रामाणिक मानते हुए भी पद्मिनी के अस्तित्व को स्वीकृत किया है, जैसा कि ओझा जी के भी उपर्युक्त मत में व्यक्त हुआ है। डॉ० गोपीनाथ शर्मा ने लिखा है कि "हमारे विचार से यह मानना की पद्मिनी की कथा परंपरा जायसी के पद्मावत से आरंभ होती है वह सर्वथा भ्रम है। छिताईचरित में जो जायसी से कई वर्षों पूर्व लिखा गया था, पद्मिनी तथा अलाउद्दीन के चित्तौड़ आक्रमण का वर्णन है। हेमरतन के गोरा-बादल चौपाई में; तथा लब्धोदय के पद्मिनी चरित्र में इस कथा को स्वतंत्र रूप से लिखा गया है।... यह कथा एक राजपूत प्रणाली के अनुरूप विशुद्ध तथा स्वस्थ परंपरा के रूप में चली आयी है उसे सहज में अस्वीकार करना ठीक नहीं। हो सकता है कि कई बातें पाठ भेद से तथा वर्णन शैली से विभिन्न रूप में प्रचलित रही हों, किन्तु उनका आधार सत्य से हटकर नहीं ढूँढा जा सकता। स्थापत्य इस बात का साक्षी है कि चित्तौड़ में पद्मिनी के महल हैं और पद्मिनी ताल है जो आज भी उस विस्तृत तथा विवादग्रस्त महिला की याद दिला रहे हैं। पद्मिनी के संबंध में दी गयी सभी घटनाएँ सम्भवतः सत्य की कसौटी पर ठीक नहीं उतरें, किन्तु पद्मिनी की विद्यमानता, आक्रमण के समय उसकी सूझबूझ, उसके द्वारा [[जौहर]] व्रत का नेतृत्व आदि घटनाओं का एक स्वतंत्र महत्व है।"<ref>राजस्थान का इतिहास, डॉ० गोपीनाथ शर्मा, शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, आगरा, पृष्ठ-172.</ref>
वस्तुतः [[अलाउद्दीन खिलजी]] के आक्रमण एवं युद्ध का प्रमुख कारण अलाउद्दीन की साम्राज्यवादी महत्वाकांक्षा एवं चित्तौड़ की सैनिक एवं व्यापारिक उपयोगिता थी। गुजरात, मालवा, मध्य प्रदेश, संयुक्त प्रांत, सिन्ध आदि भागों के व्यापारिक मार्ग चित्तौड़ से होकर गुजरते थे।<ref>राजस्थान : इतिहास एवं संस्कृति एन्साइक्लपीडिया, डॉ० हुकम चन्द जैन एवं नारायण माली, जैन प्रकाशन मंदिर, जयपुर, संस्करण-2010, पृष्ठ-413.</ref> स्वाभाविक है कि अलाउद्दीन खिलजी जैसा सुल्तान ऐसे क्षेत्र पर अवश्य अधिकार प्राप्त करना चाहता। इसमें कोई संदेह नहीं कि चित्तौड़ आक्रमण के लिए अलाउद्दीन का प्रमुख आशय राजनीतिक था, परंतु जब पद्मिनी की सुंदरता का हाल उसे मालूम हुआ तो उसको लेने की उत्कंठा उसमें अधिक तीव्र हो गयी।<ref>राजस्थान का इतिहास, डॉ० गोपीनाथ शर्मा, शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, आगरा, पृष्ठ-174.</ref>
== चित्र दीर्घा ==
<div style="text-align: center;">{{Gallery
|caption=
|width=250
|lines=4
|File:Jallandharnath and the Princess Padmini fly over King Padam's palace, folio from the Suraj Prakash, Amardas Bhatti, 1830 (Samvat 1887).jpg|जलंधरनाथ एवं कुमारी पद्म्मिनी राजा पदम सिंह के महल पर उड़ते हुए, सूरज अमरदास भट्टी <small>१८३० (संवत १८८७)</small> के चित्र में चित्रित
|File:Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg|बोलहु सुआ पियारे-नाहाँ। मोरे रूप कोइ जग माहाँ ?<br />सुमिरि रूप पदमावति केरा। हँसा सुआ, रानी मुख हेरा ॥<br />(नागमती-सुवा-संवाद-खंड)<br />[[पद्मावत]] की पाण्डुलिपि, सं.१७५०
}}</div>
==इन्हें भी देखें==
* [[रत्नसिंह]]
* [[कृष्णा कुमारी]]
* [[रानी कर्णवती]]
* [[मस्तानी]]
== सन्दर्भ ==
{{reflist|2}}
==बाहरी कड़ियाँ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=kDrfwJnYS4Y Rani Padmini NCERT]
[[श्रेणी:राजपूत]]
[[श्रेणी:राजस्थान के लोग]]
[[श्रेणी:वीरांगनाएं]]
[[श्रेणी:राजस्थान का इतिहास]]
[[श्रेणी:मेवाड़]]
2lgoeak2tcb1j2tmax95wvvj33fm743
6544395
6544248
2026-04-27T05:12:10Z
Mnjkhan
900134
[[विशेष:योगदान/~2026-25578-63|~2026-25578-63]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-25578-63|वार्ता]]) द्वारा किया गया1 संपादन प्रत्यावर्तित किया गया
6544395
wikitext
text/x-wiki
{{ info | {{Otheruses| पद्मिनी (बहुविकल्पी)}} {{Redirect|पद्मावती}} {{for|2017 की हिंदी फ़िल्म|पद्मावती (फ़िल्म)}}
}}
{{Infobox royalty
| title = मेवाड़ की रानी
| image = 22Princess Padmavati ca. 1765 Bibliothèque nationale de France, Paris.jpg
| alt = पद्मिनी की 18वीं सदी की एक पेंटिंग
| caption = पद्मिनी की 18वीं सदी की एक पेंटिंग
| birth_date =
| birth_place = पुगल गांव जैसलमेर
| death_date =
| death_place = चित्तौड़
| spouse = राजा रत्न सिंह
| issue =
| father = गंधर्वसेन
| mother = रानी चंपावती (परंपरागत)
| religion = [बौद्ध]
}}
'''पद्मावती''' या '''पद्मिनी''' [[चित्तौड़गढ़|चित्तौड़]] के राजा [[रत्नसिंह]] (रतनसेन) [1302-1303 ई०] की रानी थी। यह एक [[राजपूत]] रानी थी
<ref>{{cite web|url=https://theprint.in/opinion/padmavati-left-liberals-trapped-catch-22-situation/17398/|title=On Padmavati, Left-liberals are trapped in a catch-22 situation|access-date=25 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201035716/https://theprint.in/2017/11/21/padmavati-left-liberals-trapped-catch-22-situation/amp/|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref> और इनका ऐतिहासिक अस्तित्व तो प्रायः इतिहासकारों द्वारा काल्पनिक स्वीकार कर लिया गया है।<ref>{{Cite web |url=http://indiatoday.intoday.in/story/padmavati-sanjay-leela-bhansali-alauddin-khilji-karni-sena-jauhar/1/869359.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=29 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171128190838/http://indiatoday.intoday.in/story/padmavati-sanjay-leela-bhansali-alauddin-khilji-karni-sena-jauhar/1/869359.html |archive-date=28 नवंबर 2017 |url-status=live }}</ref> इस नाम का मुख्य स्रोत [[मलिक मोहम्मद जायसी|मलिक मुहम्मद जायसी]] कृत '[[पद्मावत]]' नामक [[महाकाव्य]] है।<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42080687|title=कहाँ से आई थीं पद्मावती?|access-date=22 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171125053856/http://www.bbc.com/hindi/india-42080687|archive-date=25 नवंबर 2017|url-status=live}}</ref> अन्य जिस किसी ऐतिहासिक स्रोतों या ग्रंथों में 'पद्मावती' या 'पद्मिनी' का वर्णन हुआ है वे सभी 'पद्मावत' के परवर्ती हैं।<ref>{{cite web|url=https://aajtak.intoday.in/story/the-padmini-mystique-1-967503.html|title=आवरण कथाः पद्मावती का मिथक और यथार्थ|access-date=30 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201043236/https://aajtak.intoday.in/story/the-padmini-mystique-1-967503.html|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/padmavati-story-incomplete-without-chittor-warriors-gora-and-badal-1780793|title=Padmavati: चित्तौड़ के इन दो योद्धाओं के बिना अधूरी है रानी पद्मावती की कहानी|access-date=30 नवंबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201034149/https://khabar.ndtv.com/news/bollywood/padmavati-story-incomplete-without-chittor-warriors-gora-and-badal-1780793|archive-date=1 दिसंबर 2017|url-status=dead}}</ref>
== नाम 'पद्मिनी' या 'पद्मावती' ? ==
इतिहास ग्रंथों में अधिकतर 'पद्मिनी' नाम स्वीकार किया गया है, जबकि जायसी ने स्पष्ट रूप से 'पद्मावती' नाम स्वीकार किया है। जायसी के वर्णन से स्पष्ट होता है कि 'पद्मिनी' से उनका भी तात्पर्य स्त्रियों की उच्चतम कोटि से ही है। जायसी ने स्पष्ट लिखा है कि राजा गंधर्वसेन की सोलह हजार पद्मिनी रानियाँ थीं<ref>जायसी-ग्रंथावली, माताप्रसाद गुप्त, हिंदुस्तानी एकेडमी, इलाहाबाद, संस्करण-2011, पद-49, पृष्ठ-152; तथा 'पद्मावत' (मूल और संजीवनी व्याख्या) वासुदेवशरण अग्रवाल, लोकभारती प्रकाशन, इलाहाबाद, संस्करण-2013, पृष्ठ-49-50.</ref>, जिनमें सर्वश्रेष्ठ रानी चंपावती थी, जो कि पटरानी थी। इसी चंपावती के गर्भ से पद्मावती का जन्म हुआ था।<ref>पूर्ववत, पद-50-51; तथा 'पद्मावत' (मूल और संजीवनी व्याख्या) वासुदेवशरण अग्रवाल, लोकभारती प्रकाशन, इलाहाबाद, संस्करण-2013, पृष्ठ-50-52(भूमिकादि के बाद).</ref> इस प्रकार कथा के प्राथमिक स्रोत में ही स्पष्ट रूप से 'पद्मावती' नाम ही स्वीकृत हुआ है।
== काव्य/किंवदंतियों के अनुसार कथा ==
जायसी के अनुसार पद्मावती सिंहल द्वीप<ref>जायसी-ग्रंथावली, माताप्रसाद गुप्त, हिंदुस्तानी एकेडेमी, इलाहाबाद, संस्करण-2011, पद-25, पृष्ठ-136.</ref> के राजा गंधर्वसेन<ref>पूर्ववत्, पद-26, पृ०-137; तथा 'पद्मावत' (मूल और संजीवनी व्याख्या) वासुदेवशरण अग्रवाल, लोकभारती प्रकाशन, इलाहाबाद, संस्करण-2013, पृष्ठ-26(भूमिकादि के बाद).</ref> की पुत्री थी और चित्तौड़ के राजा रतन सिंह योगी के वेश में वहाँ जाकर अनेक वर्षों के प्रयत्न के पश्चात उसके साथ विवाह कर के उन्हे चित्तौड़ ले आये थे। वह अद्वितीय सुन्दरी थी और रतनसेन के द्वारा निरादृत कवि-पंडित-तांत्रिक राघव चेतन<ref>पद्मावत, पूर्ववत्, पद-446से448.</ref> के द्वारा उनके रूप का वर्णन सुनकर दिल्ली के सुल्तान अलाउद्दीन खिलजी ने चित्तौड़गढ़ पर आक्रमण कर दिया था। 8 माह के युद्ध के बाद भी अलाउद्दीन खिलजी चित्तौड़ पर विजय प्राप्त नहीं कर सका तो लौट गया और दूसरी बार आक्रमण करके उस ने छल से राजा रतनसिंह को बंदी बनाया और उन्हे लौटाने की शर्त के रूप में पद्मावती को मांगा। तब पद्मावती की ओर से भी छल का सहारा लिया गया और गोरा-बादल की सहायता से अनेक वीरों के साथ वेश बदलकर पालकियों में पद्मावती की सखियों के रूप में जाकर राजा रतनसिंह को मुक्त कराया गया। परंतु इस छल का पता चलते ही अलाउद्दीन खिलजी ने प्रबल आक्रमण किया, जिसमें दिल्ली गये प्रायः सारे [[राजपूत]] योद्धा मारे गये। राजा रतन सिंह चित्तौड़ लौटे परंतु यहाँ आते ही उन्हें कुंभलनेर पर आक्रमण करना पड़ा और कुंभलनेर के शासक देवपाल के साथ युद्ध में देवपाल मारा गया परंतु राजा रतन सिंह भी अत्यधिक घायल होकर चित्तौड़ लौटे और [[स्वर्ग]] सिधार गये।
== इतिहास में भ्रांतियों का मिश्रण ==
[[जेम्स टॉड|कर्नल टॉड]] ने अपने राजस्थान के इतिहास में जायसी के उक्त कथानक में कुछ हेर-फेर के साथ प्रायः उसी कहानी को दोहराया है। मुख्यतः भाटों की कथाओं के आधार पर लिखने के कारण कर्नल टॉड का वर्णन ऐतिहासिक बहुत कम रह गया है। उन्होंने राजा रत्नसिंह या रतनसेन के बदले भीमसी (भीमसिंह) का नाम दिया है और वह भी वस्तुतः राणा नहीं बल्कि राणा लखमसी (लक्ष्मण सिंह) के चाचा थे जो कि लक्ष्मण सिंह के बच्चे होने के कारण शासन संभाल रहे थे। कर्नल टॉड ने लक्ष्मण सिंह और उसके संरक्षक के रूप में भीमसिंह के शासन का आरंभ 1275 ईस्वी में माना है; जबकि यह सर्वज्ञात बात है कि अलाउद्दीन खिलजी का आक्रमण 1303 ईस्वी में हुआ था। इसी प्रकार कर्नल टॉड ने पद्मिनी को सिंहल द्वीप के चौहान वंशी हमीर शंख की लड़की बतलाया है। इन परिवर्तनों के सिवा शेष कहानी अपवादों को छोड़कर प्रायः पद्मावत वाली ही है।<ref>कर्नल टॉड कृत राजस्थान का इतिहास, अनुवादक-केशव ठाकुर, साहित्यागार, जयपुर, संस्करण-2008, पृष्ठ-132 से 36.</ref>
14 वीं और 16 वीं शताब्दी के बीच जैन ग्रंथ- नबीनंदन जेनुधर, चितई चरित्रा और रायन सेहरा ने रानी पद्मिनी का उल्लेख किया है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/khilji-did-not-attack-chittor-for-padmini/articleshow/57154581.cms|title=“Khilji did not attack Chittor for Padmini”|access-date=25 अप्रैल 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181101150212/https://timesofindia.indiatimes.com/city/jaipur/khilji-did-not-attack-chittor-for-padmini/articleshow/57154581.cms|archive-date=1 नवंबर 2018|url-status=live}}</ref>
तेजपाल सिंह धामा ने अपने चर्चित शोधपरक उपन्यास अग्नि की लपटें में इन्हें जाफना से प्रकाशित ग्रंथों के आधार पर श्रीलंका की राजकुमारी सिद्ध किया है।
<ref>{{Cite web |url=http://punjabkesari.com/other/why-is-so-angry-at-the-people-of-the-story-of-rani-padmavati/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=8 मई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180508185725/http://punjabkesari.com/other/why-is-so-angry-at-the-people-of-the-story-of-rani-padmavati/ |archive-date=8 मई 2018 |url-status=dead }}</ref>
<ref>{{Cite web |url=http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film |title=संग्रहीत प्रति |access-date=8 मई 2018 |archive-date=18 सितंबर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918231235/http://indiagatenews.com/indiagatese-17-11-17-padmini-film |url-status=dead }}</ref>
<ref>http://www.opinionpost.in/padmavati-history-myths-and-controversy-17029-2/</ref>
<ref>https://www.google.co.in/search?q=tejpal+singh+dhama+padmavati&ei=Z5PxWpT7BcLxvASz-4qQBw&start=20&sa=N&biw=931&bih=602</ref>इनकी कहानी जायसी के पद्मावत से थोड़ी अलग है।
== ऐतिहासिक प्रमाण ==
[[चित्र:Rani padmini chittaur Birla mandir 6 dec 2009 (46).JPG|right|thumb|200px|रानी पद्मिनी का कथित शैल-चित्र, [[बिरला मंदिर, दिल्ली]] में]]
रानी पद्मिनी, राजा रत्नसिंह तथा [[अलाउद्दीन खिलजी]] के आक्रमण को लेकर इतिहासकारों के बीच काफी पहले से पर्याप्त मंथन हो चुका है।<ref>{{cite web|url=https://www.livemint.com/Sundayapp/diEHiKRTtaXp3Cjalpv3JJ/A-tale-of-two-legends-Padmavat-and-DodoChanesar.html|title=A tale of two legends: Padmavat and Dodo-Chanesar|access-date=10 सितंबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911002515/https://www.livemint.com/Sundayapp/diEHiKRTtaXp3Cjalpv3JJ/A-tale-of-two-legends-Padmavat-and-DodoChanesar.html|archive-date=11 सितंबर 2018|url-status=live}}</ref> इस संदर्भ में सर्वाधिक उद्धृत तथा प्रमाणभूत महामहोपाध्याय रायबहादुर [[गौरीशंकर हीराचंद ओझा]] का मत माना गया है। ओझा जी ने पद्मावत की कथा के संदर्भ में स्पष्ट लिखा है कि "इतिहास के अभाव में लोगों ने पद्मावत को ऐतिहासिक पुस्तक मान लिया, परंतु वास्तव में वह आजकल के ऐतिहासिक उपन्यासों की सी कविताबद्ध कथा है, जिसका कलेवर इन ऐतिहासिक बातों पर रचा गया है कि रतनसेन ([[रत्नसिंह]]) चित्तौड़ का राजा, पद्मिनी या पद्मावती उसकी राणी और अलाउद्दीन दिल्ली का सुल्तान था, जिसने रतनसेन (रत्नसिंह) से लड़कर चित्तौड़ का किला छीना था। बहुधा अन्य सब बातें कथा को रोचक बनाने के लिए कल्पित खड़ी की गई है; क्योंकि रत्नसिंह एक बरस भी राज्य करने नहीं पाया, ऐसी दशा में योगी बन कर उस की सिंहलद्वीप (लंका) तक जाना और वहाँ की राजकुमारी को ब्याह लाना कैसे संभव हो सकता है। उसके समय सिंहलद्वीप का राजा गंधर्वसेन नहीं किन्तु राजा कीर्तिनिश्शंक देव पराक्रमबाहु (चौथा) या भुवनेक बाहु (तीसरा) होना चाहिए। सिंहलद्वीप में गंधर्वसेन नाम का कोई राजा ही नहीं हुआ। उस समय तक कुंभलनेर (कुंभलगढ़) आबाद भी नहीं हुआ था, तो देवपाल वहाँ का राजा कैसे माना जाय ? अलाउद्दीन ८ बरस तक चित्तौड़ के लिए लड़ने के बाद निराश होकर दिल्ली को नहीं लौटा किंतु अनुमान छः महीने लड़ कर उसने चित्तौड़ ले लिया था, वह एक ही बार चित्तौड़ पर चढ़ा था, इसलिए दूसरी बार आने की कथा कल्पित ही है।"<ref>'राजपूताने का इतिहास', पहली जिल्द, रायबहादुर गौरीशंकर हीराचंद ओझा, वैदिक यंत्रालय अजमेर, संस्करण-1927 ई०, पृ०-491-92. तथा 'उदयपुर राज्य का इतिहास' भाग-1, राजस्थानी ग्रंथागार, जोधपुर, द्वितीय संस्करण-1999, पृ०-187-88.</ref>
इस प्रकार यह स्पष्ट हो जाता है कि जायसी रचित पद्मावत महाकाव्य की कथा में ऐतिहासिकता ढूँढना बहुत हद तक निरर्थक ही है। कुछ नाम ऐतिहासिक अवश्य हैं, परंतु घटनाएं अधिकांशतः कल्पित ही हैं। कुछ घटनाएँ जो ऐतिहासिक हैं भी उनका संबंध 1303 ईस्वी से न होकर 1531 ईस्वी से है।<ref>पद्मावत का अनुशीलन, इन्द्रचन्द्र नारंग, लोकभारती प्रकाशन, इलाहाबाद, संस्करण-1999, पृष्ठ-352.</ref> इसी प्रकार कर्नल टॉड का वर्णन भी काफी हद तक अनैतिहासिक ही है। इस संदर्भ में ओझा जी का स्पष्ट कथन है कि "कर्नल टॉड ने यह कथा विशेषकर मेवाड़ के भाटों के आधार पर लिखी है और भाटों ने उसको 'पद्मावत' से लिया है। भाटों की पुस्तकों में समर सिंह के पीछे रत्नसिंह का नाम न होने से टाड ने पद्मिनी का संबंध भीमसिंह से मिलाया और उसे लखमसी (लक्ष्मणसिंह) के समय की घटना मान ली। ऐसे ही भाटों के कथनानुसार टाड ने लखमसी का बालक और मेवाड़ का राजा होना भी लिख दिया, परन्तु लखमसी न तो मेवाड़ का कभी राजा हुआ और न बालक था, किंतु सिसोदे का सामंत (सरदार) था और उस समय वृद्धावस्था को पहुंच चुका था, क्योंकि वह अपने सात पुत्रों सहित अपना नमक अदा करने के लिए रत्नसिंह की सेना का मुखिया बनकर अलाउद्दीन के साथ की लड़ाई में लड़ते हुए मारा गया था, जैसा कि [[विक्रम संवत]] १५१७ (ई० स० १४६०) के कुंभलगढ़ के शिलालेख से ऊपर बतलाया गया है। इसी तरह भीमसी (भीमसिंह) लखमसी (लक्ष्मणसिंह) का चाचा नहीं, किन्तु दादा था, जैसा कि राणा कुंभकर्ण के समय के 'एकलिंगमाहात्म्य' में पाया जाता है। ऐसी दशा में टाड का कथन भी विश्वास के योग्य नहीं हो सकता। 'पद्मावत', 'तारीख़ फिरिश्ता' और टाड के राजस्थान के लेखों की यदि कोई जड़ है तो केवल यही कि अलाउद्दीन ने चित्तौड़ पर चढ़ाई कर छः मास के घेरे के अनंतर उसे विजय किया; वहाँ का राजा रत्नसिंह इस लड़ाई में लक्ष्मणसिंह आदि कई सामंतो सहित मारा गया, उसकी राणी पद्मिनी ने कई स्त्रियों सहित जौहर की अग्नि में प्राणाहुति दी; इस प्रकार चित्तौड़ पर थोड़े-से समय के लिए मुसलमानों का अधिकार हो गया। बाकी बहुधा सब बातें कल्पना से खड़ी की गई है।"<ref>'राजपूताने का इतिहास', पहली जिल्द, रायबहादुर गौरीशंकर हीराचंद ओझा, वैदिक यंत्रालय अजमेर, संस्करण-1927 ई०, पृ०-494-95. तथा 'उदयपुर राज्य का इतिहास' भाग-1, राजस्थानी ग्रंथागार, जोधपुर, द्वितीय संस्करण-1999, पृ०-190-91.</ref>
[[File:Rajasthan-Chittore_Garh_17.jpg|यह इमारत पद्मिनी का महल बताया गया है, परंतु यह अपेक्षाकृत एक आधुनिक इमारत है।{{sfn|Shiri Ram Bakshi|2008|p=182}}|thumb|left]]
ओझा जी के बहु उद्धृत उपर्युक्त मत को प्रायः सभी इतिहासकारों ने स्वीकार किया है। डॉ० लाल ने भी अपनी पुस्तक 'History of the Khaljis, में लिखा है कि कहानी के परंपरागत वर्णन को ताक पर रखने के पश्चात् नग्न सत्य यह है कि सुल्तान अलाउद्दीन ने 1303 ईस्वी में चित्तौड़ पर आक्रमण किया और आठ माह के विकट संघर्ष के पश्चात् उसे अधिकृत कर लिया। वीर राजपूत योद्धा आक्रांताओं से युद्ध करते हुए खेत रहे और वीर राजपूत स्त्रियाँ जौहर की ज्वालाओं में समाधिस्थ हो गयीं। जो स्त्रियाँ समाधिस्थ हुईं, उनमें संभवतः रत्नसिंह की एक रानी भी थी, जिसका नाम पद्मिनी था। इन तथ्यों के अतिरिक्त और सब कुछ एक साहित्यिक संरचना है और उसके लिए ऐतिहासिक समर्थन नहीं है।<ref>Dr.K.S.Lal, History of the Khaljis, The Indian press LTD, Allahabad, Ed.1950, p.129-130.(pdf- https://archive.org/details/2015.98691.HistoryOfTheKhaljis12901320)</ref>
इसी प्रकार का मत डॉ० एस० एल० नागोरी एवं जीतेश नागोरी का भी है।<ref>भारतीय इतिहास कोश, डॉ० एस० एल० नागोरी एवं जीतेश नागोरी, नेशनल पब्लिशिंग हाउस, जयपुर, संस्करण-2005, पृष्ठ-231.</ref>
यह चित्तौड़ का प्रथम शाका माना गया है। कहा जाता है कि खिलजी ने किले पर अपनी विजय पताका फहराकर वहाँ के 30,000 नागरिकों को मौत के घाट उतारा।<ref>राजस्थान का इतिहास, बी०एल० पानगड़िया, नेशनल पब्लिशिंग हाउस, जयपुर, संस्करण-1996, पृष्ठ-15.</ref>
अनेक इतिहासकारों ने पद्मिनी के नाम तथा अस्तित्व दोनों को अस्वीकारा है; परंतु पर्याप्त विचार के बाद डॉ० आशीर्वादीलाल श्रीवास्तव<ref>दिल्ली सल्तनत, आशीर्वाद लाल श्रीवास्तव, शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, आगरा, पृष्ठ-156-157.</ref> तथा डॉ० गोपीनाथ शर्मा जैसे अनेक इतिहासकारों ने कहानी की बहुत सी बातों को अप्रामाणिक मानते हुए भी पद्मिनी के अस्तित्व को स्वीकृत किया है, जैसा कि ओझा जी के भी उपर्युक्त मत में व्यक्त हुआ है। डॉ० गोपीनाथ शर्मा ने लिखा है कि "हमारे विचार से यह मानना की पद्मिनी की कथा परंपरा जायसी के पद्मावत से आरंभ होती है वह सर्वथा भ्रम है। छिताईचरित में जो जायसी से कई वर्षों पूर्व लिखा गया था, पद्मिनी तथा अलाउद्दीन के चित्तौड़ आक्रमण का वर्णन है। हेमरतन के गोरा-बादल चौपाई में; तथा लब्धोदय के पद्मिनी चरित्र में इस कथा को स्वतंत्र रूप से लिखा गया है।... यह कथा एक राजपूत प्रणाली के अनुरूप विशुद्ध तथा स्वस्थ परंपरा के रूप में चली आयी है उसे सहज में अस्वीकार करना ठीक नहीं। हो सकता है कि कई बातें पाठ भेद से तथा वर्णन शैली से विभिन्न रूप में प्रचलित रही हों, किन्तु उनका आधार सत्य से हटकर नहीं ढूँढा जा सकता। स्थापत्य इस बात का साक्षी है कि चित्तौड़ में पद्मिनी के महल हैं और पद्मिनी ताल है जो आज भी उस विस्तृत तथा विवादग्रस्त महिला की याद दिला रहे हैं। पद्मिनी के संबंध में दी गयी सभी घटनाएँ सम्भवतः सत्य की कसौटी पर ठीक नहीं उतरें, किन्तु पद्मिनी की विद्यमानता, आक्रमण के समय उसकी सूझबूझ, उसके द्वारा [[जौहर]] व्रत का नेतृत्व आदि घटनाओं का एक स्वतंत्र महत्व है।"<ref>राजस्थान का इतिहास, डॉ० गोपीनाथ शर्मा, शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, आगरा, पृष्ठ-172.</ref>
वस्तुतः [[अलाउद्दीन खिलजी]] के आक्रमण एवं युद्ध का प्रमुख कारण अलाउद्दीन की साम्राज्यवादी महत्वाकांक्षा एवं चित्तौड़ की सैनिक एवं व्यापारिक उपयोगिता थी। गुजरात, मालवा, मध्य प्रदेश, संयुक्त प्रांत, सिन्ध आदि भागों के व्यापारिक मार्ग चित्तौड़ से होकर गुजरते थे।<ref>राजस्थान : इतिहास एवं संस्कृति एन्साइक्लपीडिया, डॉ० हुकम चन्द जैन एवं नारायण माली, जैन प्रकाशन मंदिर, जयपुर, संस्करण-2010, पृष्ठ-413.</ref> स्वाभाविक है कि अलाउद्दीन खिलजी जैसा सुल्तान ऐसे क्षेत्र पर अवश्य अधिकार प्राप्त करना चाहता। इसमें कोई संदेह नहीं कि चित्तौड़ आक्रमण के लिए अलाउद्दीन का प्रमुख आशय राजनीतिक था, परंतु जब पद्मिनी की सुंदरता का हाल उसे मालूम हुआ तो उसको लेने की उत्कंठा उसमें अधिक तीव्र हो गयी।<ref>राजस्थान का इतिहास, डॉ० गोपीनाथ शर्मा, शिवलाल अग्रवाल एंड कंपनी, आगरा, पृष्ठ-174.</ref>
== चित्र दीर्घा ==
<div style="text-align: center;">{{Gallery
|caption=
|width=250
|lines=4
|File:Jallandharnath and the Princess Padmini fly over King Padam's palace, folio from the Suraj Prakash, Amardas Bhatti, 1830 (Samvat 1887).jpg|जलंधरनाथ एवं कुमारी पद्म्मिनी राजा पदम सिंह के महल पर उड़ते हुए, सूरज अमरदास भट्टी <small>१८३० (संवत १८८७)</small> के चित्र में चित्रित
|File:Queen Nagamati talks to her parrot, Padmavat, c1750.jpg|बोलहु सुआ पियारे-नाहाँ। मोरे रूप कोइ जग माहाँ ?<br />सुमिरि रूप पदमावति केरा। हँसा सुआ, रानी मुख हेरा ॥<br />(नागमती-सुवा-संवाद-खंड)<br />[[पद्मावत]] की पाण्डुलिपि, सं.१७५०
}}</div>
==इन्हें भी देखें==
* [[रत्नसिंह]]
* [[कृष्णा कुमारी]]
* [[रानी कर्णवती]]
* [[मस्तानी]]
== सन्दर्भ ==
{{reflist|2}}
==बाहरी कड़ियाँ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=kDrfwJnYS4Y Rani Padmini NCERT]
[[श्रेणी:राजपूत]]
[[श्रेणी:राजस्थान के लोग]]
[[श्रेणी:वीरांगनाएं]]
[[श्रेणी:राजस्थान का इतिहास]]
[[श्रेणी:मेवाड़]]
oygls21rqh3k3j23j8if006plyrbjvs
कृतिदेव (फॉण्ट)
0
181232
6544406
6505451
2026-04-27T05:54:16Z
Rabi253465
899191
6544406
wikitext
text/x-wiki
'''कृतिदेव''' एक नॉन-[[यूनिकोड]] भारतीय भाषायी [[मुद्रलिपि|फॉण्ट]] शृँखला है। यह [[डीटीपी]] तथा [[चित्रालेख|ग्राफिक्स]] के कार्य में बहुतायत में उपयोग होता है।
कृतिदेव हिन्दी के अतिरिक्त [[गुरमुखी लिपि|गुरुमुखी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बांग्ला]], [[तमिल]], [[तेलुगू भाषा|तेलुगु]], [[कन्नड़]], [[मलयालम भाषा|मलयालम]], [[ओड़िया भाषा|ओड़िया]] आदि लिपियों हेतु उपलब्ध है।
== कृतिदेव लेआउट ==
विभिन्न लिपियों हेतु कृतिदेव कुंजीपटल लेआउट के स्क्रीनशॉट निम्न हैं। चित्रों को स्पष्ट रूप से देखने हेतु उन पर क्लिक करें।
[[चित्र:KrutiDev Layout Devanagari.jpg|thumb|200px|none|कृतिदेव - देवनागरी कुंजीपटल खाका]]
[[चित्र:KrutiDev Layout Gurumukhi.jpg|thumb|200px|none|कृतिदेव - पंजाबी (गुरुमुखी) कुंजीपटल खाका]]
[[चित्र:KrutiDev Layout Gujarati.jpg|thumb|200px|none|कृतिदेव - गुजराती कुंजीपटल खाका]]
[[चित्र:KrutiDev Layout Bangla.jpg|thumb|200px|none|कृतिदेव - बांग्ला कुंजीपटल खाका]]
[[चित्र:KrutiDev Layout Oriya.jpg|thumb|200px|none|कृतिदेव - ओड़िया कुंजीपटल खाका]]
[[चित्र:KrutiDev Layout Tamil.jpg|thumb|200px|none|कृतिदेव - तमिल कुंजीपटल खाका]]
[[चित्र:KrutiDev Layout Telugu.jpg|thumb|200px|none|कृतिदेव - तेलुगू कुंजीपटल खाका]]
[[चित्र:KrutiDev Layout Kannada.jpg|thumb|200px|none|कृतिदेव - कन्नड़ कुंजीपटल खाका]]
[[चित्र:KrutiDev Layout Malayalam.jpg|thumb|200px|none|कृतिदेव - मलयालम कुंजीपटल खाका]]
== कृतिदेव फॉण्ट में टाइप करना ==
[[यूनिकोड]] के आने के बाद भी [[चित्रालेख|ग्राफिक्स]] आदि संबंधी कार्यों के लिये कृतिदेव बहुत लोकप्रिय है। इसके अलावा जो सॉफ्टवेयर [[इण्डिक यूनिकोड]] का समर्थन नहीं करते (जैसे [[अडोबी फोटोशॉप|फोटोशॉप]], [[अडोबी पेजमेकर|पेजमेकर]] आदि) उनके लिये भी यह उपयोगी है। कृतिदेव मूल रूप से [[रेमिंगटन (हिन्दी कुञ्जीपटल)|रेमिंगटन]] कीबोर्ड लेआउट में है। यदि आपको रेमिंगटन आती है तो आप बिना किसी अलग टूल के केवल फॉण्ट चुनकर कृतिदेव में टाइप कर सकते हैं। यदि आप रेमिंगटन नहीं जानते तो आपको पहले किसी अन्य टूल में कृतिदेव से टाइप करके फिर उसे अपनी ऍप्लीकेशन जिसमें आप कार्य कर रहे हैं, पेस्ट करना होगा। फोनेटिक के प्रयोक्ताओं के लिये [[हिन्दीपैड]] एक ऐसा औजार है। इन औजारों में कृतिदेव में टाइप करने के बाद आप उस टैक्स्ट को कॉपी करके वाँछित ऍप्लीकेशन में पेस्ट कर सकते हैं।
[[इनस्क्रिप्ट|इन्स्क्रिप्ट]] के प्रयोक्ता ई-पण्डित आइऍमई नामक निःशुल्क टाइपिंग टूल द्वारा किसी भी ऍप्लिकेशन में सीधे कृतिदेव में टाइप कर सकते हैं।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
== इन्हें भी देखें ==
* [[क्लिप फॉण्ट]] (Clip font)
* [[हिन्दीपैड]]
* [[रेमिंगटन (हिन्दी कुञ्जीपटल)|रेमिंगटन (हिन्दी कुंजीपटल)]]
* [[चाणक्य (फॉण्ट)]]
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://krutidevtounicode.joy.ind.in/ क्रुतिदेव को यूनिकोड में बदलें]
{{हिन्दी कम्प्यूटिंग}}
[[श्रेणी:हिन्दी फॉण्ट]]
[[श्रेणी:हिन्दी टाइपिंग]]
[[श्रेणी:हिन्दी कम्प्यूटिंग]]
[[श्रेणी:इण्डिक कम्प्यूटिंग]]
24pehwuqkohqccfqinwjzr6xeixnaap
हीथ लेजर
0
184542
6544288
6389720
2026-04-26T18:20:58Z
TheWikipedian1250
457751
6544288
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Actor
|image =Heath Ledger.jpg
|alt =Close up of a man's face with brown eyes and hair, tousled hair and scraggly beard growth. He is looking toward his left. He is wearing a grey jumper with an orange stripe near his left shoulder and upper left arm. The background is blue with out of focus writing.
|caption =Ledger at the 2006 [[Berlin International Film Festival]].
|birthname =Heath Andrew Ledger
|birthdate ={{birth date|df=yes|1979|04|04}}
|birthplace =[[Perth, Western Australia]]
|deathdate ={{death date and age|df=yes|2008|01|22|1979|04|04}}
|deathplace =[[New York City, New York|New York City]], [[New York]], United States
|occupation =Actor
|yearsactive =1992–2008
|domesticpartner =[[Michelle Williams (actress)|Michelle Williams]]<br />(2005–2007, 1 child)
}}
'''एंड्रयू हीथ लेजर''' (4 अप्रैल 1979 -22 जनवरी 2008) एक [[ऑस्ट्रेलिया|ऑस्ट्रेलियाई]] टीवी और फिल्म अभिनेता थे। 1990 के दशक के दौरान ऑस्ट्रेलियाई टीवी और फिल्म में अभिनय करने के बाद लेजर 1998 में अपने फिल्म करियर के विकास के लिए संयुक्त राज्य अमरीका चले गये। उनका काम उन्नीस फिल्मों में फैला हुआ है जिसमें ''10 थिंग्स आई हेट अबाउट यू'' (1999), ''द पेट्रियाट'' (2000), ''मोन्सटर्स बॉल'' (2001), ''अ नाइट्स टेल'' (2001), ''ब्रोकबैक माउंटेन'' (2005) और ''डार्क नाइट'' (2008) शामिल हैं। <ref name="filmography">{{cite web |title=Heath Ledger - Credits |accessdate=2009-10-16 |url=http://www.variety.com/profiles/people/CreditsByRole/Actor/28390/Heath%20Ledger.html?dataSet=1 |work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]] }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> अभिनय के अलावा उन्होंने कई म्यूज़िक वीडियो का निर्माण और निर्देशन किया और वे एक फिल्म निर्देशक बनना चाहते थे। <ref name="Dawtrey">{{cite news |first=Adam |last=Dawtrey |title='Parnassus' Team Faces Dilemma |work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]] |url=http://www.variety.com/article/VR1117979492.html?categoryid=13&cs=1 |date=2008-01-23 |accessdate=2008-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104230214/http://www.variety.com/article/VR1117979492.html?categoryid=13&cs=1 |archive-date=4 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref>
''ब्रोकबैक माउंटेन'' में इनीस डेल मार का किरदार निभाने के लिए लेजर को 2005 में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का न्यूयॉर्क फिल्म क्रिटिक सर्कल अवार्ड और 2006 में ऑस्ट्रेलिया फिल्म इंस्टिट्यूट का 'सर्वश्रेष्ठ अभिनेता पुरस्कार' जीता और 2005 के सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के एकेडमी अवार्ड<ref name="Timesobit"/> के साथ ही साथ ''अग्रणी भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए 2006 BAFTA अवार्ड'' के लिए नामांकित किये गये। <ref name="bafta">{{cite web |url=http://www.bafta.org/awards-database.html?sq=Heath+Ledger |title=Awards Database |publisher=British Academy of Film and Television Awards |accessdate=2009-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120128100720/http://www.bafta.org/awards-database.html?sq=Heath+Ledger |archive-date=28 जनवरी 2012 |url-status=live }}</ref> उन्हें मरणोपरांत 2007 का इंडिपेंडेंट स्पिरिट राबर्ट अल्टमैन अवार्ड साझे तौर पर फिल्म ''आई एम नाट देअर'' के अन्य कलाकारों, निर्देशक और फिल्म के कास्टिंग डायरेक्टर को दिया गया, जो अमरीकी गायक-गीतकार [[बॉब डिलन]] के जीवन और गीतों से प्रेरित थी। फिल्म में लेजर ने एक काल्पनिक अभिनेता रोबी क्लार्क का किरदार निभाया है, जो डिलन के जीवन और व्यक्तित्व के छह पहलुओं का एक संगठित रूप है। <ref name="ETOnline">{{cite news |title=Heath Ledger Honored at Independent Spirit Awards |url=http://www.etonline.com/news/2008/02/58948/ |work=[[Entertainment Tonight|ET Online]] |date=2008-02-23 |accessdate=2008-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090725161943/http://www.etonline.com/news/2008/02/58948/ |archive-date=25 जुलाई 2009 |url-status=dead }}</ref> फिल्म ''द डार्क नाइट'' में अभिनीत [[जोकर]] की भूमिका के लिए वे नामांकित हुए और उन्होंने पुरस्कार भी जीता, जिसमें सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का एकेडमी अवार्ड, सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का एक अंतर्राष्ट्रीय पुरस्कार और पहली बार किसी को दिया जाने वाला मरणोपरांत<ref name="abc.net.au">{{cite web |title=Ledger Honoured at AFI Awards |url=http://www.abc.net.au/news/stories/2008/12/07/2439750.htm?section=entertainment |work=[[ABC Online]] |accessdate=2008-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010021123/http://www.abc.net.au/news/stories/2008/12/07/2439750.htm?section=entertainment |archive-date=10 अक्तूबर 2009 |url-status=live }}</ref>ऑस्ट्रेलिया फिल्म इंस्टिट्यूट अवार्ड, 2008 में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता लॉस एंजिल्स फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड, 2009 में सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता लिए गोल्डन ग्लोब अवार्ड<ref name="PeopleLedger">{{cite news |url=http://www.people.com/people/article/0, 20245919,00.html |title=Golden Globes: Heath Ledger's Family 'So Proud' of Globe Nod |work=[[People (magazine)|People]] |date=2008-12-11 |accessdate=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, |archive-date=7 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref>, सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का 2009 का ''BAFTA अवार्ड'' शामिल है। <ref name="bafta"/>
उनकी मौत 28 साल की आयु<ref name="Timesobit">{{cite news |title=Heath Ledger: The Times Obituary |url=http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article3237974.ece |work=[[The Times]] |date=2008-01-23 |accessdate=2008-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100524061030/http://www.timesonline.co.uk/tol/comment/obituaries/article3237974.ece |archive-date=24 मई 2010 |url-status=live }}</ref><ref name="NYTBarron">{{cite news |author=[[James Barron (journalist)|Barron, James]] |title=Heath Ledger, Actor, Is Found Dead at 28 |url=http://www.nytimes.com/2008/01/23/movies/23ledger.html |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |date=2008-01-23 |accessdate=2008-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417100209/http://www.nytimes.com/2008/01/23/movies/23ledger.html |archive-date=17 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> में "अनुशंसित दवाओं के जहरीले संयोजन" से दुर्घटनावश हो गयी। <ref name="Chan">{{cite news |author=[[Sewell Chan|Chan, Sewell]] and [[James Barron (journalist)|James Barron]] (contributing) |title=City Room: Heath Ledger's Death Is Ruled an Accident |url=http://cityroom.blogs.nytimes.com/2008/02/06/heath-ledgers-death-is-ruled-an-accident/ |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |date=2008-02-06 |accessdate=2008-08-17 |archive-url=https://archive.today/20131208025126/http://cityroom.blogs.nytimes.com/2008/02/06/heath-ledgers-death-is-ruled-an-accident/ |archive-date=8 दिसंबर 2013 |url-status=live }}</ref><ref name="CNNLedger">{{cite news |title=Ledger's Death Caused by Accidental Overdose |url=http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/02/06/heath.ledger/index.html |work=[[सीएनएन]] |date=2008-02-06 |accessdate=2008-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100110062154/http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/02/06/heath.ledger/index.html |archive-date=10 जनवरी 2010 |url-status=live }}</ref><ref name="APMSNBC">{{cite news |title=Heath Ledger Died of Accidental Overdose: 28-Year-Old Actor Had Oxycodone, Anti-Anxiety, Sleep Aids in His System |url=http://www.msnbc.msn.com/id/23029566/ |publisher=[[msnbc.com]] |date=2008-02-06 |accessdate=2008-03-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080209110521/http://www.msnbc.msn.com/id/23029566/ |archive-date=9 फ़रवरी 2008 |url-status=live }}</ref> लेजर की मौत ''द डार्क नाइट'' के संपादन के दौरान हुई, जिसका प्रभाव उनकी 180 मिलियन डॉलर की लागत वाली फिल्म के प्रमोशन पर पड़ा.<ref name="Halbfinger2">{{cite news |first=David M. |last=Halbfinger |title=Batman's Burden: A Director Confronts Darkness and Death |url=http://www.nytimes.com/2008/03/09/movies/09halb.htm |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |date=2008-03-09 |pages=1, 16 |accessdate=2008-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417100232/http://www.nytimes.com/2008/03/09/movies/09halb.htm |archive-date=17 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> अपनी मौत के समय 22 जनवरी 2008 को वे टोनी के तौर पर अपने रोल का लगभग आधा काम पूरा कर चुके थे, जो टेरी गिलियम की आगामी फिल्म ''द इमागिनारियम ऑफ़ डॉक्टर पर्नास्सुस'' में था।
== परिवार और व्यक्तिगत जीवन ==
हीथ लेजर का जन्म [[पर्थ, पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया]] में एक फ्रांसीसी शिक्षका सैली लेजर ([[विवाह उत्सव|शादी]] से पहले राम्शाव) और एक रेसिंग कार चालक और [[खनन]] इंजीनियर किम लेजर के यहां हुआ, जिनके परिवार ने लेजर इंजीनियरिंग फाउंड्री स्थापना की थी और उस पर स्वामित्व था। <ref name="Wills">{{cite news |url=http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/heath_ledger_biog.html |first=Dominic |last=Wills |title=Heath Ledger Biography |year=2008 |accessdate=2008-04-22 |work=[[Tiscali TV (UK)]] |quote=The Ledger name was well-known in [[Perth, Western Australia|Perth]], the family having run a foundry that provided much of the raw material for the famous Perth to [[Kalgoorlie, Western Australia|Kalgoorlie]] [[Goldfields Water Supply Scheme|Pipeline]] ... The Sir Frank Ledger Charitable Trust, named after Heath's great-grandfather, was renowned for granting funds to the area's universities, paying for visiting lecturers and scholarships for gifted students. |archive-url=https://web.archive.org/web/20080416193932/http://www.tiscali.co.uk/entertainment/film/biographies/heath_ledger_biog.html |archive-date=16 अप्रैल 2008 |url-status=live }}</ref> सर फ्रैंक लेजर चैरिटेबल ट्रस्ट का नामकरण उनके परदादा के नाम पर हुआ है। <ref name="Wills"/> लेजर ने मेरीज माउंट प्राइमरी स्कूल, गूसेबेर्री हिल<ref name="Ripper">{{cite news |title=Heath Ledger among WA's Finest Sons, Says Eric Ripper |url=http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23096806-948,00.html |work=[[The Sunday Times (Western Australia)|The Sunday Times]] |date=2008-01-23 |accessdate=2008-02-08 |quote='I understand he was a former student at both Mary’s Mount Primary School in Gooseberry Hill and later at Guildford Grammar,' Mr [[Eric Ripper|Ripper]] said. |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070728091913/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23096806-948,00.html |archivedate=28 जुलाई 2007 |url-status=live }}</ref> के बाद गिल्डफोर्ड ग्रामर स्कूल में पढ़ायी की जहां उन्हें अभिनय का पहला अनुभव मिला। 10 साल की उम्र में स्कूल के नाटक में उन्होंने [[पीटर पैन]] के रूप में अभिनय किया। <ref name="Timesobit"/><ref name="Wills"/> जब वह 10 वर्ष के थे उनके माता-पिता अलग हो गये और जब वे 11 के हुए उनके बीच तलाक हो गया। <ref name="Lipsky">{{cite news |author=[[David Lipsky|Lipsky, David]] |title=Heath Ledger's Lonesome Trail |url=http://www.rollingstone.com/news/story/9448111/heath_ledgers_lonesome_trail |date=2006-03-23 |accessdate=2008-04-21 |work=[[Rolling Stone (magazine)|Rolling Stone]] |quote=His dad wanted him to race cars. Hollywood wanted him to play Spider-Man. But he wanted to play a gay cowboy. Now he's a huge star, and he's not happy about it. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100403203114/http://www.rollingstone.com/news/story/9448111/heath_ledgers_lonesome_trail |archive-date=3 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> लेजर की बड़ी बहन केट, जिसके वे बहुत करीब थे, वह एक अभिनेत्री से बाद में प्रचारक बन गयी, ने उनके मंचीय अभिनय को सराहा और उनकी प्रेमिका जेन केली ने उन्हें रॉक इस्टेडफोड चैलेंज में गिल्डफोर्ड स्कूल के 60 सदस्यीय टीम का फर्स्ट आल ब्वाय विक्ट्री का सफल [[कोरियोग्राफर]] बनने को प्रेरित किया। <ref name="Wills"/><ref>{{Cite journal |author=[[Kevin Sessums|Sessums, Kevin]] |title=We're Having a Heath Wave |url=http://www.vanityfair.com/culture/features/2000/08/heath200008 |journal=[[Vanity Fair (magazine)|Vanity Fair]] |issue=अगस्त 2000 |accessdate=2008-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150121024425/http://www.vanityfair.com/culture/features/2000/08/heath200008 |archive-date=21 जनवरी 2015 |url-status=live }}</ref> हीथ और केट के अन्य भाई बहनों में दो सौतेली बहनें अश्लेग बेल (ज. 1989), जो उनकी मां की दूसरे पति व उनके सौतेले पिता रोजर बेल से हुई बेटी है और ओलिविया लेजर (ज. 1997), जो उनके पिता की उनकी दूसरी पत्नी और उनकी सौतेली मां एमा ब्राउन से हुई बेटी है। <ref>{{cite news |title=Heath Ledger Biography |work=[[Yahoo! Movies]] |url=http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800018553/bio |date=2008-02-06 |accessdate=2008-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218111559/http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800018553/bio |archive-date=18 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref>
लेजर शतरंज के एक शौकिया खिलाड़ी थे और 10 साल की उम्र में उन्होंने पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया के जूनियर शतरंज चैम्पियनशिप जीती थी। <ref>{{cite news |title=Heath Ledger obituary: An actor of promise |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1576375/Heath-Ledger-obituary-An-actor-of-promise.html |publisher=[[डेली टेलीग्राफ]] |date=2008-01-23 |accessdate=2009-10-17 |quote=At the same time he showed promise in other areas, as a junior go-kart racing champion and, aged only 10, as Western Australia’s junior chess champion. |archive-url=https://web.archive.org/web/20100414040612/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1576375/Heath-Ledger-obituary-An-actor-of-promise.html |archive-date=14 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> एक युवा खिलाड़ी के तौर पर वे अक्सर वाशिंगटन स्क्वायर पार्क में वे अन्य [[शतरंज]] खिलाड़ियों के साथ उत्साह के साथ खेलते थे। <ref>{{cite news |first=Christina |last=Tapper |coauthor=Natasha Stoyoff |url=http://www.people.com/people/article/0, 20173995,00.html |title=Heath Ledger's Passion for Chess |work=[[People (magazine)|People]] |date=2008-01-26 |accessdate=2008-02-03 |quote=No stranger to the New York Washington Square Park chess world, Heath Ledger found joy by screaming the occasional 'checkmate!' |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, |archive-date=7 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref> 1983 में शतरंज से सम्बंधित वाल्टर टेविस के उपन्यास ''द क्विंस गम्बिट'' पर आधारित एलन स्कॉट की फिल्म में अपने मृत्यु के समय वे अभिनय व निर्देशन दोनों करने की योजना बना रहे थे, जो लेजर की बतौर निर्देशक पहली [[फ़ीचर फ़िल्म|फ़ीचर फिल्म]] होती.<ref name="Dawtrey"/><ref name="Cazzulino2">{{cite news |first=Michelle |last=Cazzulino |title=Heath Ledger's Gambit to Be a Director |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23446583-5006013,00.html |work=[[डेली टेलीग्राफ (ऑस्ट्रेलिया)|डेली टेलीग्राफ]] |date=2008-03-29 |accessdate=2008-04-24 |quote=It was an opportunity tailor-made for Ledger, Scott said. 'The movie is about chess, and what is a little known fact is Heath was very close to being on the grandmaster level. He was a chess whiz, and he intended to get his grandmaster rating before he started shooting the picture.' |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080403041324/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23446583-5006013,00.html |archivedate=3 अप्रैल 2008 |url-status=live }}</ref>
अपने सबसे उल्लेखनीय रोमांटिक संबंधों में लेजर का अभिनेत्री हीदर ग्राहम के साथ 2000 से 2001<ref name="Wills"/> के बीच कई महीनों तक चली डेटिंग है और अभिनेत्री नाओमी वाट के साथ कई बार बना बिगड़ा लांग-टर्म रिलेशनशिप (विवाह के बिना सहजीवन) है, जिसके साथ वे ''नेड केली'' की शूटिंग के दौरान मिले थे और वे 2002 से 2004 तक साथ-साथ रहते थे। <ref>{{cite news |first=Gary |last=Susman |title=Naomi Watts and Heath Ledger Split |url=http://www.ew.com/ew/article/0, 491620,00.html |work=[[Entertainment Weekly]] |date=2003-10-01 |accessdate=2008-01-23 }}{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="McShaneexcerpt">{{Cite news |first=John |last=McShane |title=Loves of Heath Ledger's Life |url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23564492-5007191,00.html |work=[[The Courier-Mail]] |date=2008-04-20 |accessdate=2008-04-24 |archiveurl=https://archive.today/20121209042139/http://www.couriermail.com.au/news/sunday-mail/loves-of-heath-ledgers-life/story-e6frep2o-1111116105340 |archivedate=9 दिसंबर 2012 |url-status=live }}</ref> 2004 की गर्मियों में वे ''ब्रोकबैक माउंटेन'' के सेट पर अभिनेत्री [[मिशेल विलियम्स]] से मिले और उनकी डेटिंग शुरू हुई और 28 अक्टूबर 2005 को उनकी बेटी मेटिल्डा रोज़ [[न्यूयॉर्क सिटी]] में पैदा हुई। <ref>{{cite news |first=Kiki |last=King |coauthors=Eva Simpson and Caroline Hedley |url=http://www.mirror.co.uk/archive/2006/03/08/the-heath-is-on-89520-16786391/ |title=The Heath Is On |work=[[Daily Mirror|Daily Mirror (London)]] |page=16 |date=2006-03-03 |accessdate=2008-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080128160727/http://www.mirror.co.uk/archive/2006/03/08/the-heath-is-on-89520-16786391/ |archive-date=28 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> मेटिल्डा रोज़ के नाना-नानी हैं लेजर के ''ब्रोकबैक'' के सह-अभिनेता जेक गिलेनहाल और विलियम्स की फ़िल्म ''डावसन क्रीक'' की सह-अभिनेत्री बुसी फिलिप्स हैं। <ref>{{cite news |last=Balogh |first=Stefanie |title=Heath Ledger's ex-fiancee Michelle Williams home with baby Matilda |date=2008-01-24 |work=[[Herald Sun]] |accessdate=2009-10-08 |url=http://www.heraldsun.com.au/news/michelle-matilda-back-in-new-york/story-e6frf7jo-1111115389511 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140523064304/http://www.heraldsun.com.au/news/michelle-matilda-back-in-new-york/story-e6frf7jo-1111115389511 |archive-date=23 मई 2014 |url-status=live }}</ref> लेजर ने ब्रोनेट, न्यू साउथ वेल्स<ref>{{cite news |url=http://www.theage.com.au/news/national/ledger-hopes-for-3m-profit-on-beach-house/2006/02/10/1139542406285.html |title=Ledger Hopes for $3m Profit on Beach House |work=[[The Age]] |date=2006-02-11 |accessdate=2007-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411010654/http://www.theage.com.au/news/national/ledger-hopes-for-3m-profit-on-beach-house/2006/02/10/1139542406285.html |archive-date=11 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref> स्थित अपने घर को बेच दिया और संयुक्त राज्य अमेरिका चले गये, जहां वे विलियम्स के साथ बोएरुम हिल, [[ब्रुकलीन]] में 2005 से 2007 तक एक अपार्टमेंट में साथ-साथ रहे। <ref name="AWilliams">{{cite news |first=Alex |last=Williams |title=Brooklyn's Fragile Eco-System |url=http://www.nytimes.com/2007/09/30/fashion/30brooklyn.html |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |date=2007-09-30 |accessdate=2009-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417100216/http://www.nytimes.com/2007/09/30/fashion/30brooklyn.html |archive-date=17 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref> सितम्बर 2007 में विलियम्स के पिता ने सिडनी के ''[[डेली टेलीग्राफ]]'' को इसकी पुष्टि की कि लेजर और विलियम्स ने रिश्ता तोड़ लिया है। <ref>{{cite news |first=Sarah |last=Grant |url=http://www.news.com.au/perthnow/story/0, 22361117-5012990,00.html |title=Michelle Williams' dad confirms split with Heath Ledger |work=[[डेली टेलीग्राफ (ऑस्ट्रेलिया)|डेली टेलीग्राफ]] |date=2007-09-04 |accessdate=2009-10-17 |archiveurl=https://archive.today/20121230211954/http://www.perthnow.com.au/entertainment/perth-confidential/ledger-williams-split-confirmed/story-e6frg37l-1111114340392 |archivedate=30 दिसंबर 2012 |url-status=live }}</ref> विलियम्स से रिश्ता टूटने के बाद 2007 के आरम्भ और 2008 के अन्त में टेबब्लाइड अखबार और अन्य सार्वजनिक मीडिया ने लेजर के सम्बंध सुपर मॉडल [[हेलेना]] क्रिस्टेनसन, जेमा वार्ड और पूर्व बाल कलाकार (चाइल्ड स्टार) व [[अभिनेत्री]] मरियम-केट ऑलसेन के साथ जोड़े.<ref name="Supermodel">{{cite news |title=Supermodel's Last Call to Heath |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23100602-5001021,00.html |publisher=[[डेली टेलीग्राफ]] |date=2008-01-24 |accessdate=2008-01-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080127120111/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23100602-5001021,00.html |archivedate=27 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref><ref name="Stansfield">{{cite news |title=Helena Christensen Was On Way to See Heath Ledger |url=http://www.dailyrecord.co.uk/news/uk-world-news/2008/01/24/helena-christensen-was-on-way-to-see-heath-ledger-86908-20296307/ |work=[[Daily Record (Scotland)|Scottish Daily Record]] |first=Robert |last=Stansfield |date=2008-01-24 |accessdate=2009-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090822235308/http://www.dailyrecord.co.uk/news/uk-world-news/2008/01/24/helena-christensen-was-on-way-to-see-heath-ledger-86908-20296307/ |archive-date=22 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="SidConf">{{cite news |first=Holly |last=Byrnes |coauthors=Sarah Grant and Angela Saurine |title=Are Gemma Ward and Heath Ledger Dating? |url=http://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,23001070-7485,00.html |work=[[डेली टेलीग्राफ (ऑस्ट्रेलिया)|डेली टेलीग्राफ]] |date=2008-01-03 |accessdate=2008-02-06 |archiveurl=https://archive.today/20121208130450/http://www.news.com.au/entertainment/movies/ward-and-ledger-dating/story-e6frfmvr-1111115237436 |archivedate=8 दिसंबर 2012 |url-status=live }}</ref><ref name="FifeYeomans">{{cite news |first=Janet |last=Fife-Yeomans |title=Sorrow of Heath Ledger's Secret Love |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23105983-5001021,00.html |work=[[डेली टेलीग्राफ (ऑस्ट्रेलिया)|डेली टेलीग्राफ]] |date=2008-01-25 |accessdate=2008-02-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080127111314/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23105983-5001021,00.html |archivedate=27 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref>
== करियर ==
=== 1990 का दशक ===
16 वर्ष की आयु में स्नातक पूर्व की परीक्षा देने के बाद लेजर ने अभिनय में करियर बनाने के लिए स्कूल छोड़ दिया। <ref name="Lipsky"/> ट्रेवर डि कोर्लो जो 3 साल की उम्र से उनका सबसे अच्छा दोस्त था, के साथ लेजर [[पर्थ]] से [[सिडनी]] होते हुए ऑस्ट्रेलिया आ गये, ''क्लाउनिंग अराउंड'' (1992) में एक छोटा सा रोल करने के लिए वे पर्थ लौटे और दो भाग वाले एक [[टेलीविजन शृंखला]] के पहले भाग में और टीवी शृंखला ''स्वेट'' (1996)) में उन्होंने एक [[समलैंगिक]] साइकिल चालक की भूमिका अदा की। <ref name="Wills"/> 1993 से 1997 तक लेजर ने पर्थ टीवी शृंखला ''शिप टू शोर'' (1993), थोड़े समय तक चली फॉक्स ब्राडकास्टिंग कंपनी के फैंटेसी-ड्रामा ''रोअर'' (1997), ''होम एंड अवे'' (1997), जो ऑस्ट्रेलिया का सबसे सफल टेलीविजन शो था और ऑस्ट्रेलियाई फिल्म ''ब्लैकरोच'' (1997) में भी अभिनय किया, जो उनकी पहली [[फीचर फिल्म]] थी। <ref name="Wills"/> 1999 में उन्हें युवा कॉमेडी ''10 थिंग्स आई हेट अबाउट यू'' और प्रशंसित ऑस्ट्रेलियाई अपराध फिल्म ''टू हैंड्स'' में अभिनय किया जो ग्रेगर जॉर्डन द्वारा निर्देशित थी। <ref name="Wills"/>
=== 2000 का दशक ===
2000 से 2005 तक उन्होंने बैंजामिन मार्टिन ([[मेल गिब्सन]]) के बड़े बेटे गेब्रियल मार्टिन का ''द पैट्रियट'' (2000), हांक ग्रोतोव्सकी के पुत्र सोनी ग्रोतोव्सकी (बिली बॉब थार्नटन) का ''मोंस्टर्स बाल'' (2000) में सहायक भूमिकाएं और ''ए नाइट्स टेल'' (2000), ''द फोर फीदर्स'' (2002), ''द आर्डर'' (2003), ''नेड केली'' (2003), ''कासानोवा'' (2005), ''द ब्रदर्स ग्रिम'' (2005) और द ''लार्ड ऑफ़ डागटाउन'' (2005) में प्रमुख भूमिकाएं या टाइटल भूमिकाएं अदा कीं.<ref name="filmography"/> सन् 2001 में उन्होंने "कल का पुरुष अभिनेता" के तौर पर शोवेस्ट अवार्ड जीता। <ref name="Showest">{{cite web|url=http://www.showest.com/filmexpo/showest/general/past_winners.jsp|title=Showest Awards: Past Award Winners|work=showest.com|publisher=[[National Association of Theatre Owners|ShoWest]] ([[Nielsen Company|Nielsen Business Media Film Group]])|accessdate=2008-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20080517060340/http://www.showest.com/filmexpo/showest/general/past_winners.jsp|archive-date=17 मई 2008|url-status=dead}}</ref>
लेजर ने ''ब्रोकबैक माउंटेन'' में अपने अभिनय के लिए न्यूयॉर्क फ़िल्म क्रिटिक सर्कल और सैन फ्रांसिस्को फ़िल्म क्रिटिक सर्कल दोनों अवार्ड प्राप्त किये,<ref>{{cite web|url=http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/Movies/12/13/golden.globes/|title='Brokeback Mountain' leads Golden Globe nominations|accessdate=2008-07-17|date=2005-12-13|publisher=[[सीएनएन]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402183532/http://www.cnn.com/2005/SHOWBIZ/Movies/12/13/golden.globes/|archive-date=2 अप्रैल 2015|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://sffcc.splicedwire.com/2005awards.html|title=The San Francisco Film Critics Circle|accessdate=2008-07-17|date=2005-12-12|work=San Francisco Film|publisher=splicedwire.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20080724033954/http://sffcc.splicedwire.com/2005awards.html|archive-date=24 जुलाई 2008|url-status=dead}}</ref> जिसमें उन्होंने व्योमिंग के पशु-फार्म में काम करने वाले इनीस डेल मार की भूमिका अदा की थी, जिसका रोडियो सवार जैक ट्विस्ट के साथ प्रेम सम्बंध होता है, जिसकी भूमिका जेक गिलेनहल ने निभायी है। <ref>{{cite web|author=Jen Chaney|url=http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/12/15/AR2005121500491_pf.html|title='Mountain' Man Ledger's Steady Climb to the Top|work=[[Washington Post]]|publisher=''washingtonpost.com''|date=2005-12-15|accessdate=2008-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20121109071618/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/12/15/AR2005121500491_pf.html|archive-date=9 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref> उन्होंने एक ड्रामा में [[गोल्डन ग्लोब]] सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए नामांकन प्राप्त किया और अपने अभिनय के लिए सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का अकादमी पुरस्कार के लिए भी नामांकित किये गये,<ref>{{cite web|url=http://www.goldenglobes.org/browse/member/30863|title=HFPA - Awards Search|work=[[Golden Globes]] Official Website|publisher=''goldenglobes.org''|accessdate=2008-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307031702/http://www.goldenglobes.org/browse/member/30863|archive-date=7 मार्च 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1216319365795 |title=Results Page - Academy Awards Database |accessdate=2008-07-17 |publisher=Awards Database |archive-url=https://web.archive.org/web/20120112110100/http://awardsdatabase.oscars.org/ampas_awards/DisplayMain.jsp?curTime=1216319365795 |archive-date=12 जनवरी 2012 |url-status=live }}</ref> जिसने उन्हें 26 साल की उम्र में ऑस्कर के सर्वश्रेष्ठ अभिनेता का नौवां सबसे कम उम्र का उम्मीदवार बना दिया। फिल्म की आलोचना करते हुए समीक्षक स्टीफन होल्डेन '' द न्यूयॉर्क टाइम्स'' में लिखते हैं: "दोनों श्री लेजर और श्री गिलेनहल ने इस दुखभरी प्रेम कहानी को साकार कर दिया है। श्री लेजर ने जादुई और रहस्यमय तरीके से सशक्त चरित्र की त्वचा के नीचे प्रवेश किया है। यह परदे पर मार्लों ब्रांडो और शॉन पेन की तरह का एक उत्कृष्ट अभिनय ''रॉलिंग स्टोन'' में एक समीक्षा में पीटर ट्रेवर्स ने कहाः "लेजर का शानदार अभिनय एक चमत्कार है. लगता है जैसे वे अपने अन्दर से रो रहे हो. लेजर यह नहीं जानते कि इनीस कैसे चलता, बोलता और सुनता है, वे यह जानते हैं कि वह कैसे सांस लेता है. उसकी श्वास को वह जैक की कोठरी में टंगे शर्ट की खुशबू से महसूस करता है जो उसके खोये प्यार के दर्द की थाह देता है.<ref>{{cite news|author=[[Peter Travers|Travers, Peter]]|title=Review: Brokeback Mountain|url=http://www.rollingstone.com/reviews/movie/6169704/review/8878365/brokeback_mountain|work=[[Rolling Stone (magazine)|Rolling Stone]]|publisher=''rollingstone.com''|date=2005-12-01|accessdate=2008-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20100328062231/http://www.rollingstone.com/reviews/movie/6169704/review/8878365/brokeback_mountain|archive-date=28 मार्च 2010|url-status=live}}</ref>
''ब्रोकबैक माउंटेन'' के बाद लेजर साथी ऑस्ट्रेलियाई अब्बी कोर्निश के साथ 2006 की ऑस्ट्रेलियाई फिल्म ''[[कैंडी]]'' में सहकलाकार के तौर पर लिये गये, जो 1998 के उपन्यास पर आधारित थी,''[93]'' वह [[हेरोइन]] की लत का शिकार है और प्यार के सहारे वह लत से मुक्ति का प्रयास करता है, उसके संरक्षक की भूमिका [[जेफ्री रश]] ने की है; अपनी भूमिका के लिए जो एक समय कवि डान थी, लेजर को श्रेष्ठ अभिनेता के तीन नामांकन मिले, जिसमें एक भी शामिल है, जिसमें कोर्निश और रश भी अपनी श्रेणियों में जीते. ''कैंडी'' के रिलीज होने के तुरंत बाद ही लेजर को एकेडमी ऑफ़ मोशन पिक्चर आर्ट्स एंड साइंसेज में शामिल होने के लिए आमंत्रित किया गया.<ref>{{cite news |title=Academy of Motion Picture Arts, Sciences invites 120 new members |url=http://www.usatoday.com/life/people/2006-07-05-academy_x.htm |date=2006-07-05 |work=[[USA Today]] |accessdate=2009-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090320014427/http://www.usatoday.com/life/people/2006-07-05-academy_x.htm |archive-date=20 मार्च 2009 |url-status=live }}</ref>
[[चित्र:Director and actors of I'm not there at the 64th Venice Film Festival-01.jpg|thumb|2007 में 64वें वेनिस फिल्म फेस्टिवल में रिचर्ड गेरे, टोड हेन्स, चारलोट गैन्सबर्ग के साथ पोज़ देते हुए (एक विशेष भंगिमा में) हीथ लेजर.]]
टोड हेन्स द्वारा निर्देशित 2007 की फिल्म ''आई एम नाट देअर'' में बाब डाइलेन के जीवन के विभिन्न पहलुओं को प्रस्तुत करने वाले छह अभिनेताओं में से एक लेजर के रोबी [क्लर्क] की भूमिका की प्रशंसा हुई, एक मूडी, जवाबी संस्कृति वाला अभिनेता जिसने डाइलेन के रोमांटिंक पहलू का प्रतिनिधित्व किया किन्तु कहा कि वाहवाही उनकी प्रेरणा कभी नहीं रही.<ref name="Stevens">{{cite news |author=Honie Stevens |title=Squaring the Ledger |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,22763328-5006011,00.html |work=[[डेली टेलीग्राफ (ऑस्ट्रेलिया)|डेली टेलीग्राफ]] |publisher=''news.com.au'' |date=2007-11-18 |accessdate=2008-07-24 |archiveurl=https://archive.today/20121206021747/http://www.dailytelegraph.com.au/entertainment/sydney-confidential/squaring-the-ledger/story-e6frex49-1111114883737 |archivedate=6 दिसंबर 2012 |url-status=live }}</ref> 23 फ़रवरी 2008 को उन्हें मरणोपरान्त 2007 इंडिपेंडेंट स्पिट रॉबर्ट अल्टमैन अवार्ड फिल्म के बाकी कलाकारों, उसके निर्देशक और कास्ट डायरेक्टर के साथ साझे तौर पर प्रदान किया गया.<ref name="Haynes"/>
अपनी अगली आखिरी फिल्म ''द डार्क नाइट'' में लेजर ने [[जोकर]] की भूमिका निभायी. [[क्रिस्टोफर नोलन]] निर्देशित यह फिल्म पहली बार ऑस्ट्रेलिया में 16 जुलाई 2008 को रिलीज हुई, उनकी मौत के करीब छह महीने बाद. हालांकि जब वे फिल्म में काम कर रहे थे, [[लंदन]] में लेजर ने 4 नवम्बर 2007 को ''न्यूयॉर्क टाइम्स'' में प्रकाशित एक साक्षात्कार में सारा लयल से कहा कि वह ''द डार्क नाइट '''के [[जोकर]] को "मनोरोगी, [[सामूहिक हत्या]] करने वाला, पागलपन के शिकार [[जोकर]] के तौर पर देखते हैं जिसके प्रति उनकी [[सहानुभूति]] शून्य है। ''' '' "<ref name="Lyall">{{cite news |author=[[Sarah Lyall|Lyall, Sarah]] |title=Movies: In Stetson or Wig, He's Hard to Pin Down |url=http://www.nytimes.com/2007/11/04/movies/moviesspecial/04lyal.html |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |date=2007-11-04 |accessdate=2008-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190510070341/https://www.nytimes.com/2007/11/04/movies/moviesspecial/04lyal.html |archive-date=10 मई 2019 |url-status=live }}</ref>
'''''इस भूमिका के लिए तैयार होने के सम्बंध में लेजर''' '' ने '''एम्पायर से कहा ''"मैं लंदन में एक होटल के कमरे में एक महीने तक बैठा रहा, अपने-आपको बंद कर करके, एक छोटी डायरी तैयार की और आवाज के साथ प्रयोग किये- आवाज और हंसी में कुछ कलाकारी पैदा करने के लिए यह आवश्यक लगा.'' ''' '''''मैंने एक मनोरोगी के दायरे में और अधिक दूर तक जाना बंद कर दिया-कोई भी उसकी गतिविधियों के बारे में उसके अंतःकरण को बहुत कम जानता है"; चरित्र पर अपने दृष्टिकोण को दोहराने के बाद उन्होंने उसे "सिर्फ एक निरपेक्ष मनोरोगी, एक धीर, सामूहिक हत्या करने वाला जोकर" बताया. उन्होंने कहा कि नोलन ने उन्हें चरित्र की रचना के लिए "आजादी का अधिकार" दिया, जिसमें उन्हें "मज़ा आया क्योंकि जोकर क्या कह सकता है या क्या कर सकता है इसकी वास्तविक सीमाएं नहीं होतीं. '' ''' '''''उसे कुछ भी डराता नहीं है और सब कुछ एक बड़ा मजाक होता है."<ref name="Jolin1">{{cite journal |author=Dan Jolin|title=Fear Has a Face |url=http://www.empireonline.com/magazine/covers/image.asp?id=24227&gallery=1365&caption=%23223%20%28जनवरी%202008%29 |journal=[[Empire (magazine)|Empire]] |volume=223 |date= जनवरी 2008 |pages=87–88 |accessdate=2008-07-08}}</ref><ref name="Jolin2">{{cite journal |author=Dan Jolin|title=The Dark Knight |url=http://www.empireonline.com/magazine/covers/image.asp?id=27819&gallery=1365&caption=%23229+%28जुलाई+2008%29 |journal=[[Empire (magazine)|Empire]]|volume=229 |date=जुलाई 2008 |pages=92–100 |accessdate=2008-08-18}}</ref><ref name="Richards">{{Cite news|author=Olly Richards|title=World Exclusive: The Joker Speaks: He's a Cold-blooded Mass-murdering Clown|url=http://www.empireonline.com/news/story.asp?nid=21560|work=[[Empire (magazine)|Empire]]|date=2007-11-28|accessdate=2008-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928194511/http://www.empireonline.com/news/story.asp?NID=21560|archive-date=28 सितंबर 2015|url-status=live}}</ref> '' ''' '''''अपने अभिनय के लिए'' डार्क नाइट में ''लेजर ने अपने अभिनय के लिए सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का अकादमी पुरस्कार जीता, उनके परिवार ने यह उनकी ओर से स्वीकृत किया, साथ ही साथ कई अन्य मरणोपरांत पुरस्कार मिले जिनमें सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए गोल्डन ग्लोब अवार्ड शामिल है जिसे उनकी ओर से [[क्रिस्टोफर नोलन]] ने स्वीकृत किया। <ref name="accolades"/><ref name="Posthumous"/>'' '''
अपनी मृत्यु के समय 22 जनवरी 2008 को लेजर ने अपनी अंतिम फिल्म ''द इमागिनारियम ऑफ़ डॉक्टर पर्नास्सुस'' में टोनी के रूप में अपनी भूमिका का लगभग आधा कार्य पूरा कर लिया था। <ref name="Halbfinger">{{cite news |author=David M. Halbfinger |title=Actor’s Death मई Mean Film's End |url=http://www.nytimes.com/2008/01/25/movies/25parn.html |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] |page=12 date=2008-01-25 |accessdate=2008-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090417100228/http://www.nytimes.com/2008/01/25/movies/25parn.html |archive-date=17 अप्रैल 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="Kilpatrick">{{cite news|author=Christine Kilpatrick|title=Production Suspended on Heath Ledger's Latest Movie|url=http://www.people.com/people/article/0, 20173511,00.html|work=[[People (magazine)|People]]|publisher=''People.com'' ([[Time Inc.]])|date=2008-01-24|accessdate=2008-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0,|archive-date=7 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref>
=== निर्देशकीय कार्य ===
लेजर की आकांक्षा एक फिल्म निर्देशक बनने की थी और उन्होंने कुछ संगीत वीडियो बनाये थे जिसकी निर्देशक टोड हेन्स ने 23 फ़रवरी 2008 को मरणोपरान्त ISP रॉबर्ट अल्टमैन अवार्ड साझा तौर पर ग्रहण करते समय लेजर को श्रद्धांजलि देते हुए खूब प्रशंसा की। <ref name="Haynes">{{cite web |title=Todd Haynes Dedicates Robert Altman Award to Heath Ledger |url=http://www.youtube.com/watch?v=6fI7KcDKGLo |work=[[You Tube]] |format=[[video clip]] |publisher=[[Google]] |date=2008-02-23 |accessdate=2008-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151113085431/https://www.youtube.com/watch?v=6fI7KcDKGLo |archive-date=13 नवंबर 2015 |url-status=live }}</ref> 2006 में लेजर ने ऑस्ट्रेलियाई [[हिप-हॉप]] कलाकार एन फा के संगीत वीडियो के टाइटल ट्रैक की पहली एकल एलबम सीडी ''काज एन इफेक्ट''<ref name="musicrev">{{cite web|title=Music: Cause An Effect – N'Fa|url=http://www.thescene.com.au/Music/Reviews/Cause-An-Effect---NFa/|work=The Scene|format=[[वर्ल्ड वाइड वेब|Web]]|publisher=''thescene.com.au''|accessdate=2008-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218194510/http://www.thescene.com.au/Music/Reviews/Cause-An-Effect---NFa/|archive-date=18 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref> और एकल "सीडक्शन इज़ इविल (शी इज हॉट)" निर्देशित किया था। <ref name="Inertiacat">{{cite web|title=Seduction Is Evil|url=http://www.inertia-music.com/catalogue/41236/Nfa/Seduction_Is_Evil/|work=Inertia Catalogue|publisher=''inertia.net''|date=2006-10-28|accessdate=2008-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218033619/http://www.inertia-music.com/catalogue/41236/Nfa/Seduction_Is_Evil/|archive-date=18 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="Drever">{{cite news|author=Andrew Drever|title=N'Fa: Frontman for 1200 Techniques मई Be Doing Solo Work, But Everything's Cool|url=http://www.theage.com.au/news/gig-previews--reviews/nfa/2006/08/21/1156012452247.html|work=[[The Age]]|publisher=''theage.com.au''|date=2006-08-21|accessdate=2008-03-05|page=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20090820083817/http://www.theage.com.au/news/gig-previews--reviews/nfa/2006/08/21/1156012452247.html|archive-date=20 अगस्त 2009|url-status=live}}</ref> बाद में उस वर्ष लेजर ने गायक बेन हार्पर के साथ लोकप्रिय संगीत के नये रिकॉर्ड लेबल का उद्घाटन किया और हार्पर के गीत "मॉर्निंग येअर्निंग" के एक संगीत वीडियो का निर्देशन भी किया। <ref name="Lyall"/><ref name="Starpulse">{{cite web |title=Heath Ledger Teams Up with Ben Harper to Launch New Record Label |url=http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/02/14/heath_ledger_teams_up_with_ben_harper_to |work=Starpulse Entertainment News [[Blog]] |publisher=''starpulse.com'' |date=2007-02-14 |accessdate=2008-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090210061146/http://www.starpulse.com/news/index.php/2007/02/14/heath_ledger_teams_up_with_ben_harper_to |archive-date=10 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref>
2007 में वेनिस फिल्म समारोह में एक संवाददाता सम्मेलन में लेजर ने अपनी इच्छाओं के बारे में बताया कि वे ब्रिटिश गायक-गीतकार निक ड्रेक के बारे में एक वृत्त चित्र बनाना चाहते हैं जिनकी मौत 1974 में 26 साल की उम्र में अवसादरोधी दवा की अधिकता की वजह से हो गयी थी। <ref name="FraenkelPerez">{{cite news |author=Jim Fraenkel and Rodrigo Perez |title=Heath Ledger's Video for Nick Drake Song: Eerie Postscript to Actor's Death |url=http://www.mtv.com/news/articles/1580085/20080122/drake_nick.jhtml |work=[[MTV]] |publisher=''MTV.com'' |date=2008-01-22 |accessdate=2008-03-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091228102329/http://www.mtv.com/news/articles/1580085/20080122/drake_nick.jhtml |archive-date=28 दिसंबर 2009 |url-status=live }}</ref> लेजर ने गायक ड्रेक के 1974 के अवसाद से सम्बंधित गीतों "ब्लैक आइड डॉग " की रिकार्डिंग का संगीत वीडियो सेट तैयार किया और उसमें अभिनय किया जिसका शीर्षक "[[विंस्टन चर्चिल]] अवसाद के लिए वर्णनात्मक शब्द से प्रेरित था" (''ब्लैक डॉग'');<ref name="Storr">{{cite book|author=[[Anthony Storr]]|title=Churchill's Black Dog and Other Phenomena of the Human Mind |url=https://archive.org/details/churchillsblackd0000stor|publisher=[[HarperCollins]] Publishers Ltd, 1997 |isbn=9780006375661 |year=1990}}</ref> जिसका सार्वजनिक प्रदर्शन केवल दो बार हुआ, पहली बार प्रदर्शन वाशिंगटन के सिएटल में 1 सितम्बर से 3 सितम्बर 2007 को आयोजित बम्बरशूट महोत्सव में हुआ और दूसरी " अ प्लेस टू बी: ए सेलिब्रेशन ऑफ़ निक ड्रेक" के एक हिस्से के रूप में किया गया, जो ''देयर प्लेस: रिफ्लेक्शन ऑन निक ड्रेक'' के प्रदर्शन के साथ हुआ, जो निक ड्रेक को श्रद्धांजलि देने के लिए लघु फिल्मों की शृंखला के तहत किया गया (लेजर सहित), जिसका प्रायोजक अमेरिकी सिनेमेटेक था, जो 5 अक्टूबर 2007 को [[हॉलीवुड]] के ग्रुमनेंस इजिप्टियन थिएटर में सम्पन्न हुआ। <ref name="AC">{{cite web |title=Egyptian Theatre Programming |url=http://www.americancinematheque.com/CalendarPDF/2007/Oct2007/CalendarTEXTअक्टूबर2007.pdf |work=[[American Cinematheque]] Film Calendar |publisher=''americacinematheque.com'' |date=2007-10-05 |accessdate=2008-03-18 |quote=This very special evening celebrating [Drake's] life and music includes films, guests and a unique art and photographic exhibit. It includes the World Theatrical Premiere of 'Their Place: Reflections On Nick Drake', 2007, Bryter Music, 30 min. Various Directors - a series of short filmed homages to Nick Drake - created by admirers including Heath Ledger, [[Jonas Mekas]] and [[Tim Pope]]. (NOT ON DVD!) ... |format=PDF }}{{Dead link|date=जून 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> लेजर की मृत्यु के बाद उनका "ब्लैक आइड डॉग" पर संगीत वीडियो इंटरनेट पर दिखाया गया और खबर क्लिप में उसका कुछ अंश [[यूट्यूब]] के जरिये वितरित किया गया। <ref name="FraenkelPerez"/><ref name="Kreps">{{cite journal |author=Daniel Kreps |title=Footage from Heath Ledger's Nick Drake Video Surfaces |url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2008/02/29/footage-from-heath-ledgers-nick-drake-video-surfaces/ |journal=[[Rolling Stone (magazine)|Rolling Stone]] |publisher=''rollingstone.com'' (Rock & Roll Daily) |date=2008-02-29 |accessdate=2008-03-18 |quote=The video, for Drake’s posthumously released song 'Black Eyed Dog,' was filmed by the actor in late 2007 and included in a multimedia installment about Drake called 'A Place to Be.' The project was only screened publicly twice before the actor's death, and the Ledger family said the 'Black Eyed Dog' video would not be released. |archive-url=https://web.archive.org/web/20090217132257/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2008/02/29/footage-from-heath-ledgers-nick-drake-video-surfaces/ |archive-date=17 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="Place">{{cite web|title=A Place To Be: Reflections Of Nick Drake|url=http://www.aplacetobe.cc/|work=A Place To Be|accessdate=2008-03-18|quote=''A Place To Be'': a collection, a celebration, in film, photography, painting, drawing and prose, of the impact the music of [[Nick Drake]] has had on other artists|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218213049/http://aplacetobe.cc/|archive-date=18 फ़रवरी 2009|url-status=dead}} ("इंट्रोडक्टरी फिल्म" संगीत वीडियो के अंश भी शामिल है, अन्य में से हीथ लेजर द्वारा ''ब्लैक आइड डॉग'' .</ref><ref name="BED">1974 फिल्म ''[[प्रैक्टिकल मैजिक]]'' के लिए ड्रेक्स का गीत "ब्लैक आइड डॉग" को [[साउंडट्रैक एल्बम]] में पांच की संख्या के रूप में चित्रित किया है, जिसे [[ग्रिफिन ड्यूने]], सटैरिंग [[सैन्ड्रा बुल्लौक]] ऐंड [[निकोल किडमैन]] ने निर्देशित किया है.</ref>
वह स्कॉटिश पटकथाकार और निर्माता एलन स्कॉट के साथ 1983 में प्रकाशित वाल्टर टेविस के उपन्यास ''द क्वींस गम्बीट'' के साथ काम कर रहे थे जिसके लिए अभिनय करने और निर्देशन दोनों की योजना उन्होंने बनायी थी, जो एक निर्देशक के रूप में उनकी पहली [[फीचर फिल्म]] होती.<ref name="Dawtrey"/><ref name="Cazzulino2"/><ref name="Indep">{{cite news|author=Rob Sharp and [[Allan Scott (Scottish screenwriter)|Allan Shiach]] |title=Heath Ledger–A Prophetic Tragedy |url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/film-and-tv/features/heath-ledger--a-prophetic-tragedy-795344.html |work=[[The Independent]]|publisher=''independent.co.uk'' (Arts: Entertainment: Film and TV: Features)|date=2008-03-18 |accessdate=2008-03-20|quote=Until last month [जनवरी 2008] he [Allan Schiach, aka [[Allan Scott (Scottish screenwriter)|Allan Scott]],] was working with the late Heath Ledger on a film adaptation of Walter Tevis's 1983 novel The Queen's Gambit, about a [[chess prodigy]]'s chequered history. The Australian actor was pencilled in to direct and star alongside the [[Academy Award|Oscar]]-nominated actress [[Ellen Page]].}}</ref> लेजर द्वारा अंतिम निर्देशित दो संगीत वीडियो का 2009 में प्रीमियर हुआ, जिन्हें उन्होंने अपनी मृत्यु से पहले बनाया था। <ref>{{cite news|url=http://www.guardian.co.uk/music/2009/mar/16/heath-ledger-modest-mouse-music-video|title=Heath Ledger-directed music video to be released|last=Michaels|first=Sean|authorlink=Sean Michaels (writer)|date=2009-03-16|work=[[द गार्डियन]]|publisher=''[[guardian.co.uk]]''|accessdate=2009-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100422112517/http://www.guardian.co.uk/music/2009/mar/16/heath-ledger-modest-mouse-music-video|archive-date=22 अप्रैल 2010|url-status=live}}</ref> संगीत वीडियो माडेस्ट माउस और ग्रेस वुडरूफ<ref name="king rat release">{{cite news|tit le=Ledger music videos to be aired|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7948439.stm|date=2009-03-17|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|publisher=[[बीबीसी]]|accessdate=2009-03-17|title=संग्रहीत प्रति|archive-url=https://web.archive.org/web/20090929233548/http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/7948439.stm|archive-date=29 सितंबर 2009|url-status=live}}</ref> के लिए बनाये गये थे, जिसमें माडेस्ट माउस के गीत "किंग रैट" और वुडरूफ वीडियो में डेविड बोविये के "क्विकसैंड" के कवर के लिए एनिमेटेड फीचर शामिल है। <ref>{{cite news|url=http://www.salon.com/5things/2009/03/17/heath_ledger_music_v|title=Heath Ledger music videos on the way|date=2009-03-17|work=[[द हॉलीवुड रिपोर्टर]]|publisher=[[Salon.com]]|accessdate=2009-05-26|archiveurl=https://web.archive.org/web/20090827072557/http://www.salon.com/5things/2009/03/17/heath_ledger_music_v|archivedate=27 अगस्त 2009|url-status=live}}</ref> "किंग रैट" का वी़डियो प्रीमियर 4 अगस्त 2009 को हुआ। <ref>{{cite news |url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/08/04/heath-ledgers-video-for-modest-mouses-king-rat-premieres/ |title=Heath Ledger’s Video For Modest Mouse’s “King Rat” Premieres |work=[[Rolling Stone]] |date=2009-08-04 |accessdate=2009-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100306024908/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/08/04/heath-ledgers-video-for-modest-mouses-king-rat-premieres/ |archive-date=6 मार्च 2010 |url-status=live }}</ref>
== प्रेस विवाद ==
ऑस्ट्रेलिया में प्रेस के साथ लेजर का रिश्ता कई बार खराब हो गया जिसने उन्हें [[न्यूयॉर्क सिटी]] स्थानांतरित होने को प्रेरित किया। <ref name="WENN2006">{{cite news |author=WENN (World Entertainment News Network) |title=Ledger Slams Spitting Claims |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/sfgate/detail?blogid=7&entry_id=2527 |publisher=SFGate.com |date=2006-01-12 |accessdate=2008-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218052245/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/sfgate/detail?blogid=7&entry_id=2527 |archive-date=18 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref><ref name="SutherlandMoor">{{cite news|url=http://www.smh.com.au/news/film/tale-of-an-untrained-homeboy/2008/01/23/1201024944702.html|title=Tale of an untrained homeboy|last=Hawley|first=Janet|date=2008-01-23|work=[[The Sydney Morning Herald]]|publisher=''smh.com.au''|accessdate=2009-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090604210303/http://www.smh.com.au/news/film/tale-of-an-untrained-homeboy/2008/01/23/1201024944702.html|archive-date=4 जून 2009|url-status=live}}</ref> 2004 में उन्होंने उन प्रेस रिपोर्टों का खंडन किया जिसमें आरोप लगाया गया था कि "उन्होंने [[सिडनी]] में ''[[कैंडी]]'' फिल्म के सेट पर पत्रकारों से मारपीट की," या कि उनके किसी रिश्तेदार ने बाद में लेजर के सिडनी स्थित घर के बाहर ऐसा किया था। <ref name="WENN2006"/><ref name="SutherlandMoor"/> 13 जनवरी 2006 को "कई [[पेपराज्जी]] (paparazzi -स्वतंत्र फोटोग्राफर जो जानी-मानी हस्तियों की तस्वीरें लेता और पत्रिकाओं को बेचता है) सदस्यों ने जवाबी कार्रवाई... के तौर पर लेजर और विलियम्स पर '' [[ब्रोकबैक माउंटेन]]'' के सिडनी प्रीमियर में [[रेड कार्पेट]] पर पानी की पिस्तौल से पिचकारी मारी.<ref name="Sprayed">{{cite news|author=[[Australian एसोसिएटेड प्रेस|AAP]]|title=Sprayed Heath Flies Out|url=http://www.smh.com.au/articles/2006/01/14/1137118993564.html|work=[[The Sydney Morning Herald]]|publisher=''smh.com.au''|date=2006-01-14|accessdate=2008-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080803210646/http://www.smh.com.au/articles/2006/01/14/1137118993564.html|archive-date=3 अगस्त 2008|url-status=live}}</ref><ref name="DunnJinman">{{cite news|author=Emily Dunn and Richard Jinman|title=How a Triumphant Return Turned Sour|url=http://www.smh.com.au/news/heath-ledger/how-a-triumphant-return-turned-sour/2008/01/24/1201024994356.html|work=[[The Sydney Morning Herald]]|publisher=''smh.com.au''|page=1|date=2008-01-24|accessdate=2008-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217135058/http://www.smh.com.au/news/heath-ledger/how-a-triumphant-return-turned-sour/2008/01/24/1201024994356.html|archive-date=17 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref>
[[स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड 2005]] में स्टेज पर कार्यक्रम की प्रस्तुति देने के बाद ''ब्रोकबैक माउंटेन'' में [[मोशन पिक्चर में एक अभिनेता का उत्कृष्ट प्रदर्शन]] के लिए एक उम्मीदवार के रूप में पुरस्कृत होते समय उन्होंने मजाक किया ''[[लॉस एंजेल्स टाइम्स]]'' ने उसका उल्लेख एक "स्पष्ट [[समलैंगिक]] धोखे" के रूप में किया। <ref name="Snead1">{{cite web|author=Elizabeth Snead|title=Ledger's Strange SAG Behavior|url=http://latimesblogs.latimes.com/thedishrag/2006/01/ledgers-strange.html|work=[[The लॉस एंजिल्स टाइम्स]] [[Blogs]]s|publisher=''latimes.com''|accessdate=2008-01-23|date=2006-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080127134242/http://latimesblogs.latimes.com/thedishrag/2006/01/ledgers-strange.html|archive-date=27 जनवरी 2008|url-status=live}}</ref> लेजर ने बाद में ''टाइम्स'' को फोन किया और बताया कि उनकी चंचलता [[मंच पर भय]] के परिणामस्वरूप थी, उन्हें चन्द मिनट पहले ही बताया गया कि उन्हें पुरस्कार दिया जाना है, उन्होंने कहा "मुझे इसका अफसोस है और इसलिए मैं अपनी घबराहट के लिए माफी चाहता हूं. यह बिल्कुल भयावह है कि मेरे मंचीय डर को इस रूप में पेश किया जाये कि फिल्म के प्रति अथवा उसके विषय और उसके कमाल के फिल्म निर्माताओं के प्रति मेरे सम्मान में कोई कमी है.<ref name="Snead2">{{cite web |author=Elizabeth Snead |title=Heath Explains His SAG Giggles |url=http://latimesblogs.latimes.com/thedishrag/2006/02/heath-explains-.html |work=[[The लॉस एंजिल्स टाइम्स]] [[Blog]]s |publisher=''latimes.com'' |date=2006-02-03 |accessdate=2008-01-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080128165353/http://latimesblogs.latimes.com/thedishrag/2006/02/heath-explains-.html |archive-date=28 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref><ref name="damagecontrol">{{cite news |title=Ledger in Damage Control |url=http://www.theage.com.au/news/film/ledger-in-damage-control/2006/02/12/1139679468944.html |work=[[The Age]] |publisher=''theage.com'' |date=2006-02-12 |accessdate=2007-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411011508/http://www.theage.com.au/news/film/ledger-in-damage-control/2006/02/12/1139679468944.html |archive-date=11 अप्रैल 2010 |url-status=live }}</ref>
जनवरी 2006 में लेजर को मेलबोर्न के ''[[हेराल्ड सन]]'' में उद्घृत करते हुए कहा गया कि उसने सुना है कि [[पश्चिम वर्जीनिया]] ने ''ब्रोकबैक माउंटेन'' पर प्रतिबंध लगा दिया था, जबकि ऐसा नहीं था, वास्तव में [[यूटा]] में एक सिनेमाघर ने इस फिल्म पर प्रतिबंध लगा दिया था.<ref>{{cite news|url=http://www.msnbc.msn.com/id/10696088/|title=Ledger lashes out at Utah, West Virginia|last=Walls|first=Jeannette|authorlink=Jeannette Walls|date=2006-01-10|work=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|publisher=[[MSNBC]]|accessdate=2009-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105102745/http://www.msnbc.msn.com/id/10696088/|archive-date=5 जनवरी 2010|url-status=live}}</ref> उनका गलती से पश्चिम वर्जीनिया में 1980 में हुई मारपीट का उल्लेख हाल ही में हुई [[मारपीट]] के तौर हुआ है, लेकिन राज्य के विद्वान उनके बयान को विवादास्पद मानते हैं और कहते हैं कि [[अलबामा]] में 1981 में मारपीट हुई थी. ''[[द चार्लस्टोन गजट]]'' में उद्घत "राज्य अभिलेखागार और इतिहास के निदेशक" के अनुसार "पश्चिम वर्जीनिया में पिछले दस्तावेज में मारपीट लेविसबर्ग में 1931 में हुई थी."<ref name="Morris">{{cite news|author=Joe Morris|title='Brokeback' Actor Has W. Va. All Wrong|url=http://www.joemorris.info/brokeback.html|work=[[The Charleston Gazette]]|publisher=''wvgazette.com'', via ''joemorris.info''|date=2006-01-16|accessdate=2008-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218032400/http://www.joemorris.info/brokeback.html|archive-date=18 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref>
== अनिद्रा और कार्य से सम्बंधित अन्य स्वास्थ्य समस्याएं ==
4 नवम्बर 2007 को ''[[न्यूयॉर्क टाइम्स]]'' में प्रकाशित अपने साक्षात्कार में लेजर ने [[सारा लयल]] से कहा था कि फिल्म ''[[आई एम नॉट देयर]]'' (2007) और ''[[द डार्क नाइट]]'' (2008) में उनके हाल ही में निभाई गयी भूमिका ने उनकी सोने की क्षमता को प्रभावित किया है: "गत सप्ताह मैं एक रात में शायद औसत दो घंटे ही सो पाया. मैं सोचना रोक नहीं पाता हूं. मेरा शरीर थक गया और मेरा दिमाग फिर भी चल रहा है.<ref name="Lyall">{{cite news |author=[[Sarah Lyall|Lyall, Sarah]] |title=In Stetson or Wig, He's Hard to Pin Down |url=http://www.nytimes.com/2007/11/04/movies/moviesspecial/04lyal.html?_r=1&oref=slogin |work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]] (Arts & Leisure Desk) |publisher=''nytimes.com'' |date=2007-11-04 |accessdate=2008-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717095920/http://www.nytimes.com/2007/11/04/movies/moviesspecial/04lyal.html?_r=1&oref=slogin |archive-date=17 जुलाई 2011 |url-status=live }}</ref> उस समय उन्होंने लयल को बताया कि उन्होंने दो [[एम्बियन]] गोलियां ले ली थी, केवल एक लेना पर्याप्त नहीं था और उसने उन्हें 'एक अचेतनता में छोड़ दिया, केवल एक घंटे बाद वे जाग जायेंगे लेकिन उनका दिमाग फिर भी जागता रहेगा."<ref name="Lyall"/>
अपनी पिछली फिल्म का काम कर न्यूयॉर्क लौटने से पहले जनवरी 2008 को लंदन में जब वह जाहिरा तौर पर एक तरह की [[सांस की बीमारी]] से पीड़ित थे, उन्होंने कथित तौर पर अपनी नायिका [[क्रिस्टोफर प्लुम्मेर]] से शिकायत की थी कि वे मुश्किल से सो पा रहे हैं और समस्या से निजात पाने के लिए गोलियां ले रहे हैं: "पहले की रिपोर्ट है कि लेजर सेट पर स्वस्थ नहीं लग रहे थे अनुरुप, प्लुम्मेर ने बताया कि हम सबको जुकाम ने पकड़ा था क्योंकि हम बाहर भयानक नम रातों में शूटिंग कर रहे थे. लेकिन हीथ काम कर रहे थे और मुझे नहीं लगता कि उन्होंने इसके लिए तुरंत [[एंटीबायोटिक्स]] ली होगी ... [इस प्रकार से] मुझे यह लगा था कि उन्हें [[वाकिंग निमोनिया]] हो गया था.' [...] उससे बढ़कर, 'वे हर समय कहते थे, "धत्त तेरे की, मैं सो नहीं सकता"...[ इस प्रकार से] और वे ये सब गोलियां ले रहे थे [to help him (अपनी मदद के लिए)] [हिज्जे गलत]. "<ref name="Stoynoff"/>
उनकी मृत्यु के बाद पत्रिका से ''[[साक्षात्कार]]'' में बात करते हुए लेजर की पूर्व मंगेतर [[मिशेल विलियम्स]] "ने भी इन रिपोर्टों की पुष्टि की कि अभिनेता को सोने में परेशानी होती थी." "मैं जब से उन्हें जानती हूं, उन्हें अनिद्रा के दौरे पड़ते थे. उनमें बहुत अधिक ऊर्जा थी. उनका दिमाग चलता, चलता, चलता-हमेशा चलता रहता था."<ref name="UPI">{{cite news|author=[[United Press International|UPI]]|title=Williams Recalls Ledger As Vulnerable|url=http://www.upi.com/NewsTrack/Entertainment/2008/03/13/williams_recalls_ledger_as_vulnerable/2025/|work=NewsTrack/Entertainment|publisher=''upi.com''|date=2008-03-16|accessdate=2008-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080404153131/http://www.upi.com/NewsTrack/Entertainment/2008/03/13/williams_recalls_ledger_as_vulnerable/2025/|archive-date=4 अप्रैल 2008|url-status=live}}</ref>
== मृत्यु ==
[[चित्र:Body bag (1).jpg|thumb|right|200px|हीथ लेजर के शरीर को उसके अपार्टमेन्ट से ले जाया जा रहा है|कड़ी=Special:FilePath/Body_bag_(1).jpg]]
[[अपराह्न]]लगभग 2:45 बजे, [[(EST)]], 22 जनवरी 2008 को [[नौकरानी]] टेरेसा सुलैमान और उनकी [[मालिश करनेवाली]] डायना वोलोज़ीं ने लेजर को 421 ब्रूम स्ट्रीट में [[सोहो]] के पड़ोस में [[मैनहट्टन]] में अपनी चौथी मंजिल के मचान अपार्टमेंट में अपने बिस्तर पर बेहोश पाया.<ref name="Timesobit"/><ref name="NYTBarron"/>
पुलिस के मुताबिक वोलोज़ीं का लेजर के साथ दोपहर 3:00 बजे अप्वाइंटमेंट था, वह जल्दी आयी थी और उसने लेजर की दोस्त अभिनेत्री [[मैरी-केट ऑलसेन]] को मदद के लिए बुलाया. ऑलसेन [[कैलिफोर्निया]] में थी, उसने न्यूयॉर्क सिटी के निजी सुरक्षा गार्ड को घटनास्थल पर पहुंचने का निर्देश दिया। अपराह्न 3:26 बजे, "[कम] से 15 मिनट के बाद वोलोज़ीं ने पहले उसे बिस्तर में देखा था और कुछ ही पल बाद" उसने ऑलसेन को फोन किया और फिर उसे दूसरी बार यह बताने के लिए फोन किया कि उसे डर है कि लेजर मर गये हैं, वोलोज़ीं ने [[9-1-1]] "पर कहा कि श्री लेजर सांस नहीं ले रहे हैं." 9-1-1 ऑपरेटर के आग्रह पर वोलोज़ीं ने [[CPR]] का प्रबंध किया जो उन्हें बचा पाने में असफल रहा। <ref name="NewmanBaker">{{cite news|author=Andy Newman and Al Baker|title=Autopsy on Actor Is Inconclusive As Calls for Help Are Revealed|url=http://www.nytimes.com/2008/01/24/nyregion/24celeb.htm|work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]|publisher=''nytimes.com''|date=2008-01-24|accessdate=2008-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417100214/http://www.nytimes.com/2008/01/24/nyregion/24celeb.htm|archive-date=17 अप्रैल 2009|url-status=live}}</ref>
[[आपातकालीन चिकित्सा तकनीशियन]] (EMT) सात मिनट बाद अपराह्न 3:33 बजे पर पहुंचे ("लगभग उसी पल जब एक निजी सुरक्षा गार्ड को सुश्री ऑलसेन द्वारा बुलाया गया था"), लेकिन वे भी उन्हें ठीक कर पाने में असमर्थ रहे। <ref name="NYTBarron"/><ref name="NewmanBaker"/><ref name="NBCLedger">{{cite news|title=News: Housekeeper, Masseuse Found Ledger's Body|url=http://www.wnbc.com/news/15128669/detail.html|work=[[WNBC]]|publisher=''wnbc.com'' ([[NBC Universal]])|date=2008-01-24|accessdate=2008-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20080203094833/http://www.wnbc.com/news/15128669/detail.html|archive-date=3 फ़रवरी 2008|url-status=dead}} (25 जनवरी 2008 को नवीनीकृत.)</ref> अपराह्न 3:36 बजे लेजर स्पष्ट तौर पर मर चुके थे और उनके शव को अपार्टमेंट से हटा दिया गया। <ref name="NYTBarron"/><ref name="NewmanBaker"/>
=== यादगार श्रद्धांजलियां और सेवाएं ===
[[चित्र:LedgerMemorial.jpg|right|thumb|180px|Memorial for Heath Ledger, outside 421 Broome Street, SoHo, Manhattan, 23 जनवरी 2008|alt=फूटपाथ के अनुभाग से संलग्न दरवाज़े की तरफ जाने वाली अंधकारमय सीढ़ी और द्वार.अंधकारमय दरवाज़े के निचले भाग में आंशिक रूप से अस्पष्ट ऑस्ट्रेलियाई ध्वज है जिसका बैकग्राउंड गाढ़ा नीला है; सबसे ऊपर बाईं तरफ लाल और सफ़ेद रंग के क्रॉस हैं, उसके नीचे बड़ा सफ़ेद सितारा और दाईं तरफ तीन सफ़ेद सितारें हैं और बाकी सभी अस्पष्ट हैं.ध्वज के दाईं ओर एक सफ़ेद शीट हैं जिसमें हलके नीले रंग से "लव + मिस यू ऑलवेज़ हीथ" (जिसका हिंदी अर्थ होता है, हीथ को हमेशा प्यार किया जाएगा और उसे याद रखा जाएगा) लिखा हुआ है जिसके पास में दो लाल रंग के दिल का चित्र हैं और अन्य लेखन में गाढ़े नीले रंग से लिखा हुआ "आइ'विल नेवर क्विट यू" (जिसका हिंदी अर्थ होता है, मैं तुम्हें कभी नहीं छोड़ूंगा) शामिल हैं और ज्यादा लेखन अस्पष्ट हैं.इस शीट में भी एक आदमी के छः फोटों हैं.ध्वज के ऊपर, दरवाज़े पर एक अपेक्षाकृत छोटा शीट है जिसमें एक व्यक्ति का फोटो है और उसके नीचे की लिखावट अस्पष्ट है.दरवाज़े की और जाने वाली सीढ़ी और फूटपाथ के अनुभाग पर प्लास्टिक या पेपर में लपेटा हुआ फूलों के लगभग 14 गुच्छे हैं जिसके साथ नौ या उसके आसपास कार्ड, पांच या छः मोमबत्तियां और कई फोटों हैं.दाईं ओर एक स्ट्रॉ हैट (भूसे या पुआल से बनी एक टोपी) है.]]
लेजर की मौत की खबर 22 जनवरी 2008 की रात भर में सार्वजनिक बन गयी और अगले दिन [[मीडिया]] के कैमरों, शोक करने वालों, प्रशंसकों और अन्य तमाशबीन उनके अपार्टमेंट की बिल्डिंग के बाहर इकट्ठा हो गये, जिनमें से कुछ श्रद्धांजलि स्वरूप फूल छोड़ गये तो कुछ उनकी याद में अन्य वस्तुएंरख गए। <ref>{{cite news|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-ledger23jan23,0,3455258.story?coll=la-home-center|title=Ledger's death is a shock to Hollywood, fans|last=Boucher|first=Geoff|coauthors=Matea Gold and Paul Lieberman|date=2008-01-23|work=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|publisher=''latimes.com''|accessdate=2009-04-02|quote=Minutes after the news of Ledger's death broke, several hundred people gathered outside the Broome Street apartment building where Ledger had been living ... television crews and area residents were joined by fans, including some Brooklyn acting students.|archive-url=https://web.archive.org/web/20110213114511/http://www.latimes.com/entertainment/news/la-et-ledger23jan23,0,3455258.story?coll=la-home-center|archive-date=13 फ़रवरी 2011|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7204439.stm|title=Stars pay tribute to Heath Ledger|date=2008-01-23|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|publisher=[[बीबीसी]]|accessdate=2009-04-02|quote=Fans have been leaving flowers and candles outside Ledger's apartment in the SoHo district.|archive-url=https://web.archive.org/web/20080127152958/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7204439.stm|archive-date=27 जनवरी 2008|url-status=live}}</ref>
23 जनवरी 2008 को [[ऑस्ट्रेलियाई समयानुसार]] [[प्रातः]] 10:50 बजे लेजर के माता पिता और बहन उनकी मां के घर के बाहर [[पर्थ]] की नदी के किनारे एक उपनगर [[अपप्लेक्रोस]] में दिखायी दिये और उन्होंने मीडिया के लिए एक छोटा वक्तव्य पढ़ा जिसमें अपना दु:ख व्यक्त किया और गोपनीयता की इच्छा जाहिर की। <ref name="DTfam">{{cite news |title=Heath Ledger Loved Life, Family Tell |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23096240-5001021,00.html |work=[[डेली टेलीग्राफ (ऑस्ट्रेलिया)|डेली टेलीग्राफ]] |date=2008-01-23 |accessdate=2008-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080128172344/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23096240-5001021,00.html |archivedate=28 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref> अगले कुछ ही दिनों के भीतर उनके परिवार के सदस्यों ने स्मरण सभा की जिसमें [[ऑस्ट्रेलिया के प्रधानमंत्री]] [[केविन रड]], [[पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया के उप प्रीमियर]] [[एरिक रिपर]], [[वार्नर ब्रदर्स]] (''[[द डार्क नाइट]]'' के वितरक) और दुनिया भर के लेजर के हजारों प्रशंसकों ने उन्हें श्रद्धांजलि दी। <ref name="PM">{{cite news |author=Office of the [[Prime Minister of Australia]] |title=Media Release |url=http://www.pm.gov.au/news/releases/2008/media_release_00012.cfm |accessdate=2008-02-05 |date=2008-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081219050739/http://www.pm.gov.au/news/releases/2008/media_release_00012.cfm |archive-date=19 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref><ref name="Pendrill">{{cite news |first=Lisa |last=Pendrill |title=Heath's Family Writes of Heartache |url=http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23106731-948,00.html |work=[[The Sunday Times (Western Australia)|The Sunday Times]] |date=2008-01-25 |accessdate=2008-02-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080128185014/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23106731-948,00.html |archivedate=28 जनवरी 2008 |url-status=live }}</ref><ref name="WB">{{cite news |author=[[Warner Bros.]] |url=http://thedarkknight.warnerbros.com/HeathMemorial.html |title=Heath Memorial |date=2008-01-25 |accessdate=2008-02-05 |publisher=Warner Brothers |archive-url=https://web.archive.org/web/20150217032939/http://thedarkknight.warnerbros.com/HeathMemorial.html |archive-date=17 फ़रवरी 2015 |url-status=dead }}</ref><ref name="Online">{{cite news |title=Online Community Pays Tribute to Heath Ledger |url=http://www.901am.com/2008/online-community-pays-tribute-to-heath-ledger.html |work=901am.com |date=2008-01-25 |accessdate=2008-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411013042/http://www.901am.com/2008/online-community-pays-tribute-to-heath-ledger.html |archive-date=11 अप्रैल 2010 |url-status=dead }}</ref>
कई कलाकारों ने लेजर की मौत पर अपने दु:ख व्यक्त करने के लिए वक्तव्य दिये जिसमें [[डेनियल डे-लेविस]] शामिल हैं, जिन्होंने अपना [[स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड]] लेजर को यह कहकर समर्पित किया था कि वे लेजर के अभिनय से प्रेरित हैं; डे-लेविस ने लेजर की ''[[मोंसटर्स बेल]]'' और ''[[ब्रोकबैक माउंटेन]]'' में अभिनय की यह कहकर सराहना की कि वह "अद्वितीय, उत्तम" है। <ref>{{cite news |first=Amy |last=Diluna |coauthor=Joe Neumaier |title=Daniel Day-Lewis Honors Heath Ledger during Screen Actors Guild Awards |work=[[New York Daily News]] |date=2008-01-27 |accessdate=2008-02-16 |url=http://www.nydailynews.com/entertainment/2008/01/27/2008-01-27_daniel_daylewis_honors_heath_ledger_duri.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090208001506/http://www.nydailynews.com/entertainment/2008/01/27/2008-01-27_daniel_daylewis_honors_heath_ledger_duri.html |archive-date=8 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="Harris">{{cite news |first=Beth |last=Harris |title=Day-Lewis Dedicates Award to Ledger: Daniel Day-Lewis Dedicates His Screen Actors Guild Award to Heath Ledger |publisher=[[ABC News]] |url=http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=4198499 |date=2008-02-28 |accessdate=2008-03-16 |quote=That scene in the trailer at the end of the film is as moving as anything I think I've ever seen. |archive-url=https://web.archive.org/web/20081217233749/http://abcnews.go.com/Entertainment/wireStory?id=4198499 |archive-date=17 दिसंबर 2008 |url-status=live }}</ref> [[वेर्ने ट्रोयेर]], जिन्होंने लेजर के साथ ''द इमागिनारियम ऑफ़ डॉक्टर पर्नास्सुस'' में काम किया था, उनकी मृत्यु के समय दिल के आकार की प्रतिकृति, जैसा लेजर ने अपने ईमेल पते के साथ कागज के एक टुकड़े पर लिखा था, लेजर की याद में अपने हाथ पर टैटू बनवाया क्योंकि लेजर ने "वैसा ही प्रभाव डाला था [उस पर]."<ref>{{cite episode |title=Celebrity Big Brother |url=http://www.imdb.com/title/tt1350648/ |series=Celebrity Big Brother 2009 |serieslink=Celebrity Big Brother 2009 (UK) |airdate=2009-01-06 |season=2009 |number=Day 4 |accessdate=1 फ़रवरी 2010 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120405092023/http://www.imdb.com/title/tt1350648/ |archivedate=5 अप्रैल 2012 |url-status=live }}</ref>
1 फ़रवरी 2008 को, लेजर की मौत के बाद अपने पहले सार्वजनिक बयान में [[मिशेल विलियम्स]] ने अपना बड़ा शोक व्यक्त किया और कहा कि लेजर की आत्मा उनकी बेटी के रूप में जीवित है। <ref>{{cite news |title=Michelle Wiliams: Heath Ledger Has Broken My Heart |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23147754-5001021,00.html |work=[[डेली टेलीग्राफ (ऑस्ट्रेलिया)|डेली टेलीग्राफ]] |date=2008-02-01 |accessdate=2008-02-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080206234312/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23147754-5001021,00.html |archivedate=6 फ़रवरी 2008 |url-status=live }}</ref><ref name="People">{{cite news |title=Michelle Williams Breaks Silence on Heath's Death |url=http://www.people.com/people/article/0, 20175486,00.html |work=[[People (magazine)|People Magazine]] |date=2008-02-01 |accessdate=2008-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, |archive-date=7 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref>
[[लॉस एंजिल्स]] में निजी स्मरण सभाओं में भाग लेकर लौटते समय लेजर के परिवार के सदस्य उनके पार्थिव शरीर को लेकर [[पर्थ]] लौटे.<ref name="Silverman">{{cite news |first=Stephen M. |last=Silverman |url=http://www.people.com/people/article/0, 20176033,00.html |title=Heath Ledger's Family Heads Home |work=[[People (magazine)|People Magazine]] |date=2008-02-04 |accessdate=2008-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, |archive-date=7 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref><ref name="Rodriguez">{{cite news |first=Brenda |last=Rodriguez |title=A Sorrowful Return to Australia for Heath Ledger's Family |url=http://www.people.com/people/article/0, 20176124,00.html |work=[[People (magazine)|People Magazine]] |date=2008-02-05 |accessdate=2008-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, |archive-date=7 अप्रैल 2019 |url-status=live }}</ref>
9 फ़रवरी 2008 को एक स्मारक सेवा में कई सौ आमंत्रित अतिथियों ने भाग लिया, जो [[पेंरहोस कालेज]] में आयोजित की गयी, जिसमें लोगों की भीड़ ने [[प्रेस]] का ध्यान खींचा, उसके बाद लेजर के शव का [[फ्रेमान्तले सिमेट्री]] में दाह संस्कार में एक निजी सेवा के बाद परिवार के 10 निकटतम सदस्यों ने भाग लिया,<ref name="Kent">{{Cite news |first=Melissa |last=Kent |title=Tears, Tributes Accompany Heath Ledger to His Final Rest |url=http://www.theage.com.au/articles/2008/02/09/1202234231953.html?from=top5 |work=[[The Age]] |date=2008-02-09 |accessdate=2008-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090820083646/http://www.theage.com.au/articles/2008/02/09/1202234231953.html?from=top5 |archive-date=20 अगस्त 2009 |url-status=live }}</ref><ref name="funeral">{{cite news|title=Heath Ledger Farewelled at Perth Funeral|url=http://www.news.com.au/story/0,23599,23184908-2,00.html|work=news.com.au|date=2008-02-09|accessdate=2008-02-09|archiveurl=https://archive.today/20121208123105/http://www.news.com.au/top-stories/heath-ledger-farewelled/story-e6frfkp9-1111115513316|archivedate=8 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref><ref name="IHT">{{cite news |author=[[एसोसिएटेड प्रेस]] |title=Reports: Michelle Williams Arrives in Perth for Heath Ledger's Funeral |url=http://www.iht.com/articles/ap/2008/02/06/arts/AS-A-E-CEL-Australia-Ledger.php |work=[[International Herald Tribune]] |date=2008-02-06 |accessdate=2008-02-07 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209105833/http://www.iht.com/articles/ap/2008/02/06/arts/AS-A-E-CEL-Australia-Ledger.php |archivedate=9 फ़रवरी 2008 |url-status=live }}</ref> बाद में उनकी राख को [[कर्रकत्ता सिमेट्री]] में परिवार के एक निजी प्लाट में उनके दादा दादी के बगल में मिट्टी दे दी गयी। <ref name="Rodriguez"/><ref name="CazzalinoConnolly">{{cite news |first=Michelle |last=Cazzalino |coauthor=Ellen Connolly |title=Last, Sad Farewell for Heath |work=[[The Sunday Telegraph (Australia)|The Sunday Telegraph]]|page=5 |date=2008-02-10 |accessdate=2008-02-12}}</ref><ref name="Karrakatta">{{cite web |title=Summary Of Record Information: Heath Andrew Ledger |url=http://www.mcb.wa.gov.au/NameSearch/details.php?id=FC00052109 |publisher=Metropolitan Cemeteries Board, [[Western Australia]]) |accessdate=2008-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081218013051/http://www.mcb.wa.gov.au/NameSearch/details.php?id=FC00052109 |archive-date=18 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> बाद में उस रात उनका परिवार और दोस्त [[कोततेसलोए समुद्र तट]] पर [[जगाने]] के लिए एकत्र हुए.<ref name="swim">{{cite news |first=Michelle |last=Cazzulino |coauthor=Stephen Corby |title=Entertainment: Top Stories: Star Swim at Heath Ledger's Farewell: Ledger Wake Held in Perth |work=www.news.com |date=2008-02-10 |accessdate=2008-02-09 |url=http://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,23189271-10388,00.html |archiveurl=https://archive.today/20121209144530/http://www.news.com.au/entertainment/sunset-goodbye-for-heath-ledger/story-e6frfmq9-1111115517456 |archivedate=9 दिसंबर 2012 |url-status=live }}</ref><ref name="beach">{{cite news |first=Wendy |last=Caccetta |coauthor=Nicole Cox |title=Beach Tribute to Heath Ledger |url=http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23184885-952,00.html |work=[[The Courier Mail]] |date=2008-02-10 |accessdate=2008-02-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080210085828/http://www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23184885-952,00.html |archivedate=10 फ़रवरी 2008 |url-status=live }}</ref><ref name="swim2">{{cite news |first=Michelle |last=Cazzulino |coauthor=Stephen Corby |title=Michelle Williams Swims at Heath Ledger's Wake |url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23188937-5001021,00.html |work=[[डेली टेलीग्राफ (ऑस्ट्रेलिया)|डेली टेलीग्राफ]] |date=2008-02-10 |accessdate=2008-02-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080211010105/http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23188937-5001021,00.html |archivedate=11 फ़रवरी 2008 |url-status=live }}</ref>
=== शव परीक्षण और जहर का विश्लेषण ===
लेजर की मौत के संभावित कारणों के बारे में मीडिया की गहन अटकलबाजी के दो सप्ताह बाद 6 फ़रवरी 2008 को [[न्यूयॉर्क के मुख्य चिकित्सा परीक्षक के कार्यालय]] ने 23 जनवरी 2008 को एक शुरुआती [[शव परीक्षा]] और के आधार पर बाद में अपना [[वर्गीकृत वैज्ञानिक]] विश्लेषण जारी किया। <ref name="Chan"/><ref name="CNNLedger">{{cite news|title=Ledger's Death Caused by Accidental Overdose|url=http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/02/06/heath.ledger/index.html|work=SHOWBIZ, Movies|publisher=''[[सीएनएन]].com''|date=2008-02-06|accessdate=2008-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100110062154/http://edition.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/02/06/heath.ledger/index.html|archive-date=10 जनवरी 2010|url-status=live}}</ref><ref name="Lieberman">{{cite news|author=Paul Lieberman|title=Heath Ledger's Death Ruled Accidental Overdose|url=http://www.latimes.com/entertainment/news/celebrity/la-na-ledger7feb07,1,2852903.story|work=[[The लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|publisher=LATimes.com|date=2008-02-06|accessdate=2008-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080228234125/http://www.latimes.com/entertainment/news/celebrity/la-na-ledger7feb07,1,2852903.story|archivedate=28 फ़रवरी 2008|url-status=live}}</ref><ref name="LKLLedger">{{cite news|author=[[Larry King]]|url=http://edition.cnn.com/video/#/video/bestoftv/2008/02/06/lkl.heath.ledger.death.cnn|title=Video: Larry King Live: Ledger Death|work=[[Larry King Live]]|format=[[Video clip]]|publisher=[[सीएनएन]]|date=2008-02-06|accessdate=2008-02-05|quote=CNN's Larry King talks to guests about the finding that actor Heath Ledger died from an accidental drug overdose.|archive-url=https://web.archive.org/web/20100831124519/http://edition.cnn.com/video/#/video/bestoftv/2008/02/06/lkl.heath.ledger.death.cnn|archive-date=31 अगस्त 2010|url-status=live}}</ref> रिपोर्ट के एक भाग में कहा गया कि "श्री हीथ लेजर की मौत [[आक्सीकोडन]] (oxycodone), [[हाईड्रोकोडन]](hydrocodone), [[डाइजेपाम]] (diazepam), [[टेमजेपाम]] (temazepam), [[अल्प्राजोलम]](alprazolam) और [[डोक्सीलामाइन]] (doxylamine) के संयुक्त प्रभाव से [[तीव्र नशे]] के कारण हुई.<ref name="Chan"/><ref name="APMSNBC"/> यह निश्चित तौर पर कहा गया: "हमने यह निष्कर्ष निकाला है कि मौत जिस तरीके से हुई वह दुर्घटना है, जो [[डॉक्टरों की दवाओं की पर्ची के दुरुपयोग]] के कारण घटी."<ref name="Chan"/><ref name="APMSNBC"/> इलाज के लिए दी गयी दवाओं के जहर के विश्लेषण में पाया गया कि सामान्यतः [[अनिद्रा]], [[चिंता]], [[अवसाद]], [[दर्द]] के लिए संयुक्त राज्य अमेरिका में वे निर्धारित हैं और/या [[सामान्य सर्दी]] के लक्षण पाये जाने पर उन्हें दिया जाता है। <ref name="Chan"/><ref name="APMSNBC"/> हालांकि [[एसोसिएटेड प्रेस]] और अन्य [[मीडिया]] की रिपोर्टों में कहा गया कि "पुलिस का अनुमान है कि लेजर की मौत अपराह्न 1 बजे से अपराह्न 2:45 के बीच हुई" (22 जनवरी 2008 को),<ref name="ChrisHarris">{{cite news|author=Chris Harris|title=Heath Ledger's Last Hours: New Details Emerge|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1580240/20080124/story.jhtml|work=[[MTV]] Movie News|publisher=''mtv.com'' ([[MTV|MTV Networks]])|date=2008-01-24|accessdate=2008-08-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20100212172321/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1580240/20080124/story.jhtml|archive-date=12 फ़रवरी 2010|url-status=live}}</ref> चिकित्सा परीक्षक कार्यालय ने घोषणा की कि सार्वजनिक रूप से मृत्यु के समय का सरकारी अनुमान उजागर नहीं किया जा सकता.<ref name="PN2">{{cite news|author=[[Australian एसोसिएटेड प्रेस|AAP]]|title=Heath Ledger's Family Returns to Perth|url=http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23163266-948,00.html|work=[[The Sunday Times (Western Australia)|The Sunday Times]] (PerthNow)|publisher=''news.com.au''|date=2008-02-06|accessdate=2008-02-06|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080207024423/http://www.news.com.au/perthnow/story/0,21598,23163266-948,00.html|archivedate=7 फ़रवरी 2008|url-status=live}}</ref><ref name="Mitchell">{{cite news|author=[[Peter Mitchell (newsreader)|Michell, Peter]]|title=Heath Ledger Death Results Delayed|url=http://www.news.com.au/story/0,23599,23168241-1702,00.html|work=[[डेली टेलीग्राफ (ऑस्ट्रेलिया)|डेली टेलीग्राफ]]|publisher=''news.com.au''|date=2008-02-07|accessdate=2008-02-05|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080209114254/http://www.news.com.au/story/0,23599,23168241-1702,00.html|archivedate=9 फ़रवरी 2008|url-status=live}}</ref> लेजर की मौत के कारण और तरीके की सरकारी घोषणा से दवाओं की पर्ची के अपप्रयोग या दुरुपयोग और [[संयुक्त औषध नशाखोरी]] (CDI) को लेकर समस्या पैदा हो जायेंगी.<ref name="CNNLedger"/><ref name="LKLLedger"/><ref name="CNNHome">{{cite news|title=Home deaths from Drug Errors Soar|url=http://www.cnn.com/2008/HEALTH/07/28/fatal.drug.errors.ap/|work=[[सीएनएन]]|publisher=''cnn.com'' ([[एसोसिएटेड प्रेस]])|date=2008-07-28|accessdate=2008-08-04|quote=Deaths from medication mistakes at home, such as actor Heath Ledger's accidental overdose, rose dramatically during the past two decades, an analysis of U.S. death certificates finds. ... The findings, based on nearly 50 million U.S. death certificates, are published in Monday [4 अगस्त 2008]'s [[Archives of Internal Medicine]]. Of those, more than 224,000 involved fatal medication errors, including overdoses and mixing prescription drugs with alcohol or street drugs. ... Deaths from medication mistakes at home increased from 1,132 deaths in 1983 to 12,426 in 2004. Adjusted for population growth, that amounts to an increase of more than 700 percent during that time.|archive-url=https://web.archive.org/web/20081212003633/http://www.cnn.com/2008/HEALTH/07/28/fatal.drug.errors.ap/|archive-date=12 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref>
=== संघीय जांच ===
फरवरी 2008 के अन्त में लेजर की मौत के मामले में किसी भी गड़बड़ी से सम्बंधित चिकित्सा पेशेवरों की [[DEA]] जांच में [[लॉस एंजिल्स]] और [[ह्यूस्टन]] में प्रेक्टिस करने वाले दो अमेरिकी [[चिकित्सकों]] ने निर्धारित किया कि "जिन डॉक्टरों पर सवाल उठाये जा रहे हैं उन्होंने लेजर को अन्य दवाएं निर्धारित की थीं-उन गोलियों से मौत नहीं हुई.<ref name="WENN2">{{cite news|author=WENN (World Entertainment News Network)|title=Heath Ledger Doctors Cleared|url=http://www.hollywood.com/news/Heath_Ledger_Doctors_Cleared/5091865|work=Hollywood.com|publisher=Hollywood Media Corp.|date=2008-02-29|accessdate=2008-03-05|archiveurl=https://archive.today/20130103032840/http://www.hollywood.com/news/Heath_Ledger_Doctors_Cleared/5091865|archivedate=3 जनवरी 2013|url-status=live}}</ref><ref name="Egan">{{cite news|author=Nicole Weisensee Egan|title=Report: Doctors Cleared in Ledger Investigation|url=http://www.people.com/people/article/0, 20181179,00.html|work=[[People (magazine)|People]]|publisher=''people.com''|date=2008-02-28|accessdate=2008-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0,|archive-date=7 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref>
4 अगस्त 2008 को अनाम सूत्रों का हवाला देते हुए ''[[न्यूयॉर्क पोस्ट]]'' के मुर्रे वेइस ने पहले लिखा कि [[मरियम-केट ऑलसेन]] ने इस बात से इनकार कर दिया [अपने वकील माइकल सी.मिलर के जरिये] कि संघीय जांचकर्ताओं ने उनके करीबी दोस्त हीथ लेजर की दवा से आकस्मिक मौत की जांच के सिलसिले में उनसे साक्षात्कार लिया था ... [बिना] ... [[प्रतिरक्षा]] की पैरवी के," और यह कि जब उनसे इस बारे में पूछा गया, मिलर ने पहले और टिप्पणी करने से इनकार कर दिया। <ref name=Weiss="">{{cite news|author=Murray Weiss|title=Olsen to Heath Feds: Let's Deal: Demands Immunity from Probers|url=http://www.nypost.com/seven/08042008/news/regionalnews/olsen_to_heath_feds__lets_deal_122918.htm|work=[[New York Post]]|publisher=''nypost.com'' ([[News Corporation]])|date=2008-08-04|accessdate=2008-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218193923/http://www.nypost.com/seven/08042008/news/regionalnews/olsen_to_heath_feds__lets_deal_122918.htm|archive-date=18 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref><ref name="Hays">{{cite web|url=http://www.msnbc.msn.com/id/26013925/|title=Official: Mark-Kate Olsen silent on Ledger OD|accessdate=2008-10-27|date=2008-08-04|publisher=[[MSNBC]]|work=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218051155/http://www.msnbc.msn.com/id/26013925/|archive-date=18 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> उस दिन बाद में पुलिस द्वारा [[एसोसिएटेड प्रेस]] के वेइस के सम्बंध में कही गयी बातों के सार की पुष्टि किये जाने के बाद, मिलर ने एक वक्तव्य जारी कर इस बात से इनकार किया कि ऑलसेन ने लेजर को जिन दवाओं की आपूर्ति की थी, वह उनकी मृत्यु का कारण बनीं और बयान दिया कि उसे उनके स्रोत का पता नहीं था। <ref name="Guardian">{{cite news|author=Staff and Agencies|title=Mary-Kate Olsen Denies Supplying Heath Ledger with Drugs|url=http://www.guardian.co.uk/film/2008/aug/05/heath.ledger|work=[[द गार्डियन]]|publisher=''[[guardian.co.uk]]'' ([[Guardian Media Group]])|date=2008-08-05|accessdate=2008-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100827183227/http://www.guardian.co.uk/film/2008/aug/05/heath.ledger|archive-date=27 अगस्त 2010|url-status=live}}</ref><ref name="BBCOlsen">{{cite news|title=Olsen Seeks Immunity over Ledger|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7542260.stm|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|publisher=[[बीबीसी]]|date=2008-08-05|accessdate=2008-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20081227212143/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7542260.stm|archive-date=27 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> अपने बयान में मिलर ने विशेष रूप से कहा: "अखबारों की अटकलों के बावजूद मरियम-केट ऑलसेन का हीथ लेजर के घर पर या उसके शरीर में पायी गयी दवाओं से कोई लेना देना नहीं था और वह नहीं जानती है कि उन्होंने उसे कहां से प्राप्त किया."और इस बात पर बल दिया कि [[मीडिया]] के "विवरण [एक अज्ञात स्रोत पर आरोपित हैं] अपूर्ण और गलत हैं."<ref name="PeopleMiller">{{cite news|title=Lawyer: Mary-Kate Olsen Had 'Nothing to Do' with Heath Ledger's Drugs|url=http://www.people.com/people/article/0, 20216830,00.html|work=[[People (magazine)|People]]|publisher=''people.com'' ([[Time Inc.]])|date=2008-08-04|accessdate=2008-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0,|archive-date=7 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref>
[[मीडिया]] की अटकलबाजी की बाढ़ के बाद 6 अगस्त 2008 को [[अमेरिकी अटार्नी के मैनहट्टन कार्यालय|अमेरिकी अटार्नी के [[मैनहट्टन]] कार्यालय]] ने कोई आरोप दायर किये बिना और ऑलसेन के [[अदालत में गवाही के लिये आज्ञापत्र]] के विवादास्पद [[प्रतिपादन]] के बिना लेजर की मौत की जांच बंद कर दी। <ref name="Egan2">{{cite news|author=Nicole Weisensee Egan|title=Source: Feds Officially Close Heath Ledger Investigation|url=http://www.people.com/people/article/0, 20217421,00.html|work=[[People (magazine)|People]]|publisher=''people.com'' ([[Time Inc.]])|date=2008-08-06|accessdate=2008-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0,|archive-date=7 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref><ref name="AdlerLedger">{{cite news|author=Shawn Adler|title=Heath Ledger Investigation Reportedly Closed; Mary-Kate Olsen Won't Have to Testify: U.S. Attorney's Office Filed No Charges Before Closing Probe into Actor's Overdose Death|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1592309/story.jhtml|work=[[MTV|MTV.com]]|publisher=[[MTV]]|date=2008-08-06|accessdate=2008-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218201911/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1592309/story.jhtml|archive-date=18 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> दो डॉक्टर और ऑलसेन के समाशोधन और जांच का समापन किया गया क्योंकि मैनहटन अमेरिकी अटार्नी कार्यालय में अभियोजन पक्ष को "विश्वास नहीं था कि कोई व्यावहारिक लक्ष्य है," यह अभी पता नहीं चल पाया है कि लेजर ने [[आक्सीडोन]] और [[हाइड्रोकोडोन]] कैसे प्राप्त किया जो एक [[घातक दवा संयोजन]] है जिसने उनकी जान ली। <ref name="AdlerLedger"/><ref name="FoxAP">{{cite news|author=[[Fox News Channel|Fox News]] and the [[एसोसिएटेड प्रेस]]|title=Investigation into Heath Ledger's Death Closed|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,399081,00.html|work=[[Fox News Channel|Fox News]]|publisher=''[[foxnews.com]]'' ([[News Corporation]])|date=2008-08-06|accessdate=2008-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217235548/http://www.foxnews.com/story/0,2933,399081,00.html|archive-date=17 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref>
लेजर की मृत्यु के ग्यारह महीने बाद 23 दिस्म्बर 2008 को जेक कोयले ने एसोसिएटेड प्रेस में लिखित तौर पर घोषणा की कि "हीथ लेजर की मृत्यु की खबर ने अमेरिका के समाचार पत्र और एसोसिएटेड प्रेस के प्रसारक संपादकों के सर्वेक्षण में 2008 की शीर्ष मनोरंजक खबर के तौर पर वोट प्राप्त किया," उसका यह परिणाम निकलने का कारण वह "सदमा और भ्रम" है जो "परिस्थितियों को को लेकर पैदा हुए," यह निर्धारित हुआ कि मौत एक दुर्घटना थी, जो [[डॉक्टर की दवाओं के नुस्खे के कारण विषैले संयोजन से घटी थी]]" और उसकी निरन्तरता "उनकी विरासत ... [मैं] ''द डार्क नाइट'' में एक जोकर के रूप में चौतरफी प्रशंसनीय अभिनय के रूप में हुई, जो साल की सबसे बड़ी बॉक्स ऑफिस हिट साबित हुई."<ref name="Coyle">{{cite news |first=Jake |last=Coyle |url=http://www.msnbc.msn.com/id/28369361/ |title=Ledger's Death Voted Top 2008 Entertainment Story |work=[[msnbc.com]] |date=2008-12-23 |accessdate=2008-12-24 |quote=The Top 10: 1. Heath Ledger Dies. |archive-url=https://web.archive.org/web/20090211031357/http://www.msnbc.msn.com/id/28369361/ |archive-date=11 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref>
=== वसीयत पर विवाद ===
लेजर की मृत्यु के बाद उनकी [[वसीयत]] के बारे में प्रकाशित कुछ प्रेस रिपोर्टों के जवाब में, जो 28 फ़रवरी २००८<ref name="will">{{Cite web|author=Heath Ledger|title=Last Will & Testament|url=http://www.aolcdn.com/tmz_documents/0327_heath_will_wm.pdf|work=[[TMZ.com]] (Documents)|publisher=''aolcdn.com'' (reposted on 12 अप्रैल 2008)|date=2008-03-27|accessdate=2008-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527195235/http://www.aolcdn.com/tmz_documents/0327_heath_will_wm.pdf|archive-date=27 मई 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="TMZ">{{Cite news|author=TMZ staff|title=Celebrity Justice: Heath's Will - No Joke|url=http://www.tmz.com/2008/03/27/heaths-will-no-joke/|work=[[TMZ.com]] ([[blog]])|publisher=''tmz.com''|date=2008-03-27|accessdate=2008-04-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20100106195219/http://www.tmz.com/2008/03/27/heaths-will-no-joke/|archive-date=6 जनवरी 2010|url-status=live}}</ref> को [[न्यूयॉर्क सिटी]] में और उनकी बेटी के अपने वित्तीय विरासत के उपयोग, उनके पिता किम लेजर ने कहा कि वह अपनी पोती मटिल्डा रोज़ के वित्तीय हित पर विचार कर रहे हैं जो लेजर परिवार की "पूर्ण प्राथमिकता" है और उसकी मां [[मिशेल विलियम्स]], "हमारे परिवारका अभिन्न अंग है,"और यह भी कहा कि "उनकी देखभाल उसी प्रकार की जायेगी जैसा हीथ चाहते थे."<ref name="FoxNewsUncles">{{cite news|title=Ledger's Uncles: Michelle Williams मई Have to Fight for Matilda’s Inheritance|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,336280,00.html|work=[[Fox News]]|publisher=''foxnews.com''|date=2008-03-10|accessdate=2008-04-23|quote=Kim Ledger moved quickly to deny his granddaughter and Michelle Williams would be left without an inheritance and said Matilda was his family's absolute priority. 'Matilda is our absolute priority and Michelle is an integral part of our family ... They will be taken care of and that's how Heath would want it to be,' Kim Ledger says in the statement. ... The uncles estimated their nephew's estate would be worth [[Australian dollar|Australian $]]20 million after his earnings from the latest 'Batman' movie were calculated.|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202091432/http://www.foxnews.com/story/0,2933,336280,00.html|archive-date=2 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref> लेजर के रिश्तेदारों में से कुछ 2003 में उसके हस्ताक्षर की हुई वसीयत को चुनौती दे सकते हैं, जो विलियम्स के साथ सम्बंध बनाये जाने से पहले और उनकी बेटी के जन्म के बाद और अद्यतन उन्हें शामिल करने को तैयार नहीं हैं, जो उनकी [[जायदाद]] को उनके माता-पिता और आधार उनके भाई बहनों के बीच बांटता है, वह दावा करते हैं कि एक दूसरी, बिना हस्ताक्षर वाली वसीयत है, जिसमें ज्यादातर संपदा मटिल्डा रोज़ के लिए छोड़ी गयी है। <ref name="Cowan">{{cite news|author=Sean Cowan|title=Ledger Feud Grows Over 'second' Will|url=http://www.theage.com.au/articles/2008/03/15/1205472100775.html|work=[[The Age]]|publisher=''theage.com.au''|date=2008-03-15|accessdate=2008-03-15|quote=Some of Heath Ledger's relatives may be planning a legal challenge against his will after it emerged the actor may have written a second will after his daughter was born, leaving most of his multimillion-dollar fortune to her. ... Ledger's second will, which is understood to be unsigned, was reportedly drawn up after Matilda's birth. ... The looming battle over which of Ledger's wills should be used to divide his estate ... has caused waves on this side of the Pacific, with his uncles Mike and Haydn Ledger accusing their brother — and Heath's father — Kim of mismanaging their late grandfather's [A][[Australian dollar|$]]2 million estate. ... Kim Ledger hit back this week, issuing a statement claiming his estranged brothers did not know what they were talking about. ... Under the terms of the first will, the division of the estate will be managed by Kim Ledger's former business colleague Robert John Collins and [[Geraldton, Western Australia|Geraldton]] [[accountant]] William Mark Dyson.|archive-url=https://web.archive.org/web/20081218231644/http://www.theage.com.au/articles/2008/03/15/1205472100775.html|archive-date=18 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref><ref name="Mitchell2">{{cite news|url=http://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,24287252-5015787,00.html|author=[[Peter Mitchell (newsreader)|Mitchell, Peter]]|title=Ledger's Estate Sells His Hollywood Hills Home|work=news.com.au|publisher=[[News Limited]]|date=2008-09-03|accessdate=2008-09-02|quote=[According to Los Angeles County public records], Heath Ledger's estate has sold ... [his] [[Hollywood Hills]] home ... for [US][[United States dollar|$US]]2.5 million ([[Australian dollar|$A]]2.99 million) [in मई 2008].|archiveurl=https://archive.today/20121230134616/http://www.news.com.au/entertainment/heath-ledgers-hollywood-home-sold/story-e6frfnpr-1111117381395|archivedate=30 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref> विलियम्स के पिता [[लैरी विलियम्स]] भी लेजर की वसीयत से जुड़े विवाद में शामिल हो गये और उन्होंने न्यूयॉर्क सिटी में लेजर की मौत के तुरन्त बाद मामला दायर किया। <ref name="Castellanos">{{Cite news|author=Melissa Castellanos|title=Williams' Dad Questions Ledger's Will: Larry Williams Wants Kim Ledger To Explain Why Estate Is Valued At Only [[United States dollar|$]]145,000|url=http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2008/03/24/people_hot_water/main3964602.shtml|work=Showbuzz|publisher=''[[CBS|cbsnews.com]]''|date=2008-03-24|accessdate=2008-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20080401202144/http://www.showbuzz.cbsnews.com/stories/2008/03/24/people_hot_water/main3964602.shtml|archive-date=1 अप्रैल 2008|url-status=dead}}</ref>
31 मार्च 2008 को लेजर की जायदाद को लेकर जेमा जोन्स और जेनेट फिफे-येओमंस ने एक "विशेष" रिपोर्ट ''[[डेली टेलीग्राफ]]'' ने प्रकाशित की, जिसमें लेजर के चाचा हाइडेन लेजर और परिवार के अन्य सदस्यों के हवाले से कहा कि वे मानते हैं कि "दिवंगत अभिनेता का गोपनीय प्यार से एक बच्चा पैदा होने की बात संभव है" जब वे 17 वर्ष के थे और कहा कि "यदि इसकी पुष्टि होती है कि लेजर लड़की के जैविक पिता हैं तो वह उनकी बहु मिलियन डॉलर की संपत्ति की हिस्सेदार होगी ... मटिल्डा रोज़... और उनके रहस्यमय प्यार की संतान.<ref name="JonesFifeYeomans">{{Cite news|author=Gemma Jones and Janet Fife-Yeomans|title=Did Heath Ledger Father a Secret Love Child?|url=http://www.news.com.au/dailytelegraph/story/0,22049,23455968-5001021,00.html|work=[[डेली टेलीग्राफ (ऑस्ट्रेलिया)|डेली टेलीग्राफ]]|publisher=''news.com.au''|date=2008-03-31|accessdate=2008-07-25|quote=The अप्रैल will lists only [US][[United States dollar|$]]145,000 in assets and names the late actor's father, Kim, mother Sally Bell, sister Kate Ledger and half sisters Olivia Ledger and Ashleigh Bell as the only beneficiaries. The New York documents also acknowledge Matilda Rose, as Ledger's only known child, as an interested party.|archiveurl=https://archive.today/20121231000556/http://www.dailytelegraph.com.au/news/did-heath-ledger-father-a-secret-love-child/story-e6frf0a0-1111115926367|archivedate=31 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref><ref name="Maddox">{{Cite news|author=Garry Maddox|title=Good Will Hunting|url=http://www.smh.com.au/articles/2008/03/28/1206207397015.html|work=[[The Sydney Morning Herald]]|date=2009-03-29|accessdate=2008-03-30|quote=Beyond the tangled web of Heath Ledger's estate, two final films and his celebrated Brokeback performance ensure the money will keep flowing.|archive-url=https://web.archive.org/web/20081217134921/http://www.smh.com.au/articles/2008/03/28/1206207397015.html|archive-date=17 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref><ref name="Squires">{{cite news|author=Nick Squires|title=Heath Ledger 'fathered a secret love child' |url=http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1583417/Heath-Ledger-'fathered-a-secret-love-child'.html|work=[[डेली टेलीग्राफ]] (UK)|date=2008-04-01|accessdate=2008-08-06|publisher=''Telegraph.co.uk''|quote=If the claims are proved to be true, Ledger's multi-million pound estate would have to be divided between the child he fathered in his teens and his two-year-old daughter, Matilda Rose, whose mother is Hollywood actress [[Michelle Williams (actress)|Michelle Williams]]. ... The actor's parents, Kim and Sally Ledger, have declined to comment on the reports [based on comments by other family members, including his uncle Haydn Ledger].|archive-url=https://web.archive.org/web/20081220015119/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1583417/Heath-Ledger-%27fathered-a-secret-love-child%27.html|archive-date=20 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref> कुछ दिन बाद ''[[ओके!]]'' (OK!) में लेजर के मामा हाइडेन और माइक लेजर तथा परिवार की एक अन्य छोटी लड़की के साथ टेलीफोन इंटरव्यू का हवाला देते हुए रिपोर्ट प्रकाशित हुई और इस ''[[अमेरिकी साप्ताहिक]]'' ने उन "दावों" से "इनकार" किया जो लेजर के चाचा और छोटी लड़की की मां और उसके सौतेले पिता ने किया था कि [[मीडिया]] अतिशयोक्तिपूर्ण रूप से विकृत निराधार "अफवाहें" फैला रहा है। <ref name="OKLedger">{{cite news|title=Denied: No Love Child for Heath Ledger|url=http://www.okmagazine.com/news/view/5697|work=[[OK!]]|publisher=''okmagazine.com'' ([[OK!]] Magazine, Northern & Shell North America Ltd.)|date=2008-04-03|accessdate=2008-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080623232323/http://www.okmagazine.com/news/view/5697|archive-date=23 जून 2008|url-status=live}}</ref><ref name="UsLedger">{{cite news|title=Heath Ledger's Uncle: Love Child Reports Are 'absolutely beserk' |url=http://www.usmagazine.com/heath_ledgers_uncle_love_child_reports_are_absolutely_berserk|work=[[Us Weekly]]|publisher=''usmagazine.com'' ([[Jann Wenner|Wenner Media LLC]])|date=2008-04-03|accessdate=2008-08-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20080406232610/http://www.usmagazine.com/heath_ledgers_uncle_love_child_reports_are_absolutely_berserk|archive-date=6 अप्रैल 2008|url-status=live}}</ref>
15 जुलाई 2008 को फिफे-येओमंस ने ऑस्ट्रेलियाई ''[[न्यूज़ लिमिटेड]]'' के ज़रिये आगे बताया कि "हालांकि लेजर ने अपने माता-पिता और तीन बहनों पर सब कुछ छोड़ दिया था, यह माना जाता रहा है कि उन्हें यह कानूनी सलाह दी गयी होगी कि [[WA]] कानून के तहत मटिल्डा रोज़ को जायदाद का बड़ा हिस्सा पाने का अधिकार है; उसके [[प्रबंधकों]], किम लेजर के पूर्व व्यापार सहयोगी रॉबर्ट जॉन कोलिन्स और [[गेराल्डटन]] [[एकाउंटेंट]] विलियम मार्क डाइसन ने "[[पर्थ]] स्थित [[पश्चिमी ऑस्ट्रेलिया सुप्रीम कोर्ट]] में [[प्रोबेट]] के लिए आवेदन किया है व विज्ञापन दिया कि "[[लेनदार]] और अन्य व्यक्ति सम्पत्ति पर 11 अगस्त 2008 ... तक दावा प्रस्तुत करें ताकि संपदा वितरित करने से पहले भुगतान के लिए सभी ऋण सुनिश्चित किये जा सकें...."<ref name="FifeYeomans2">{{cite news|author=Janet Fife-Yeomans|title=Entertainment: Heath Ledger's Daughter Matilda's Estate Claim Decision|url=http://www.news.com.au/entertainment/story/0,26278,24022070-5015788,00.html|work=news.com.au|publisher=[[News Limited]]|date=2008-07-15|accessdate=2008-08-10|quote=[Matilda Rose's] mother, actor Michelle Williams, will have to officially lodge a claim with the court supported by an affidavit which could end up in the [[public domain]], legal experts said.|archiveurl=https://archive.today/20121230124233/http://www.news.com.au/entertainment/will-heath-ledgers-daughter-inherit/story-e6frfnq0-1111116916121|archivedate=30 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref> फिफे-येओमंस की इस रिपोर्ट, इससे पहले लेजर के मामा के हवाले से प्रकाशित रिपोर्ट<ref name="FoxNewsUncles"/> और और बाद की लेजर के पिता के हवाले से प्रकाशित रिपोर्ट के अनुसार, जिसमें उनकी मरणोपरांत वास्तविक आय शामिल नहीं है, "उनकी पूरी सम्पत्ति, जो ज्यादातर ऑस्ट्रेलियाई ट्रस्टों के अधीन हैं, की कीमत 20 मिलियन अमरीकन डॉलर ([A][[$]]20 मिलियन) हो सकती है.<ref name="FifeYeomans2"/><ref name="Eng">{{cite news|author=Joyce Eng|title=Heath Ledger's Daughter to Inherit Estate|url=http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-News-Blog/Todays-News/Heath-Ledgers-Estate/800047540|work=[[TV Guide|tvguide.com]] (Community [[Blog]] entry)|publisher=OpenGate Capital|date=2008-09-29|accessdate=2008-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20081202020123/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-News-Blog/Todays-News/Heath-Ledgers-Estate/800047540|archive-date=2 दिसंबर 2008|url-status=dead}}</ref><ref name="APAOL">{{cite news|url=http://www.aol.com.au/celebrity/story/Ledger's-daughter-to-inherit-late-actor's-estate/1054531/index.html|author=[[एसोसिएटेड प्रेस]]|title=Ledger's Daughter to Inherit Late Actor's Estate|work=AOL Australia Celebrity Channel|publisher=[[AOL|AOL Australia]]|date=2008-09-29|accessdate=2008-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219001545/http://www.aol.com.au/celebrity/story/Ledger%27s-daughter-to-inherit-late-actor%27s-estate/1054531/index.html|archive-date=19 दिसंबर 2008|url-status=live}}</ref>
27 सितम्बर 2008 को लेजर के पिता किम ने कहा कि "परिवार मटिल्डा के लिए 16.3 मिलियन अमेरिकी डॉलर ([US][[$]]16.3 मिलियन) छोड़ने को सहमत हो गया है," और यह भी कहा कि: "कोई दावा नहीं है. हमारे परिवार ने मटिल्डा को उपहार में सब कुछ दे दिया है.<ref name="Eng"/><ref name="APAOL"/><ref name="DailyMailReporter">{{cite web|author=Daily Mail Reporter|url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1080060/First-photos-tragic-Heath-Ledger-film.html|title=First Photos of Tragic Heath Ledger in His Last Film|work=[[Mail Online]]|publisher=[[Daily Mail and General Trust]]|date=2008-10-24|accessdate=2008-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20150716081833/http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1080060/First-photos-tragic-Heath-Ledger-film.html|archive-date=16 जुलाई 2015|url-status=live}}</ref> अक्टूबर 2008 में ''[[Forbes.com]]'' का अनुमान था कि लेजर की अक्टूबर 2007 से अक्टूबर 2008 की वार्षिक आय- ''डार्क नाइट'' के मरणोपरांत उनके शेयर सहित 991 मिलियन अमेरिकी डॉलर ([US][[$]]991 मिलियन) थी और दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस राजस्व 20 मिलियन अमेरिकी डॉलर ([US][[$]]20 मिलियन) थी.<ref name="Nichols">{{cite web|author=Michelle Nichols|url=http://www.reuters.com/article/DarkKnight/idUSTRE49S54I20081029|title=Elvis Ranked Top-earning Dead Celebrity|work=[[रॉयटर्स|Reuters.com]]|publisher=[[Thomson Reuters]]|date=2008-10-29|accessdate=2008-12-10|quote=[[Forbes|Forbes.com]] said it spoke to experts and sources inside the dead celebrities' estates and researched gross earnings, before taxes, management fees and other costs, from the period of अक्टूबर 2007 to अक्टूबर 2008 to come up with the rankings.|archive-url=https://web.archive.org/web/20081219235552/http://www.reuters.com/article/DarkKnight/idUSTRE49S54I20081029|archive-date=19 दिसंबर 2008|url-status=live}} अनुमान के आधार पर निकोल की रिपोर्ट ''Forbes.com'' लेजर को तीसरा स्थान देता है जिनमे दुनिया के सबसे ज्यादा वर्ष में कमाई कमाते है, जैसे [[एल्विस प्रेस्ले]] (1) और [[चार्ल्स एम्. स्चुल्ज़]] (2).</ref>
== मरणोपरांत फिल्में और पुरस्कार ==
लेजर की मौत ने [[क्रिस्टोफर नोलन]] की फिल्म ''द डार्क नाइट'' (2008)<ref name="Halbfinger2"/><ref name="Halbfinger"/> के विपणन अभियान को प्रभावित किया और उसके साथ-साथ [[टेरी गिलियम]] की आगामी फिल्म ''द इमागिनारियम ऑफ़ डॉक्टर पर्नास्सुस'' के निर्माण और विपणन दोनों पर इसका प्रभाव पड़ा और दोनों निर्देशकों ने जश्न मनाने और इन फिल्मों में काम करने के लिए उन्हें श्रद्धांजलि अर्पित करने का इरादा किया.<ref name="Halbfinger"/><ref name="Kilpatrick"/><ref name="CNNBind">{{cite news|author=[[सीएनएन]]|title=Ledger's Death Puts Last Films in a Bind|url=http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/01/24/ledger.films/index.html|work=[[सीएनएन|CNN: SHOWBIZ/Movies]]|publisher=''[[सीएनएन|cnn.com]]'' ([[Time Warner]])|date=2008-01-24|accessdate=2008-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100103094635/http://www.cnn.com/2008/SHOWBIZ/Movies/01/24/ledger.films/index.html|archive-date=3 जनवरी 2010|url-status=live}}</ref><ref name="Carroll">{{cite news|author=Larry Carroll|title='Dark Knight' Stars, Director Want Film To 'Celebrate' Heath Ledger's Work|url=http://www.mtv.com/movies/news/articles/1583563/story.jhtml|work=[[MTV]] (Movies)|publisher=''mtv.com''|date=2008-03-18|accessdate=2008-04-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20090322021223/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1583563/story.jhtml|archive-date=22 मार्च 2009|url-status=live}}</ref> हालांकि गिलियम ने बाद में अस्थायी रूप से फिल्म के निर्माण को निलंबित कर दिया,<ref name="Kilpatrick"/> उन्होंने "बचाव" का दृढ़ संकल्प व्यक्त किया है, शायद [[कंप्यूटर की कल्पना के उपयोग (कम्प्यूटर-जनरेटेड इमेजरी)]] (cgi) के जरिये और इसे लेजर को समर्पित की योजना है। <ref name="Stoynoff">{{cite news|author=Natasha Stoynoff|title=Show Will Go On for Heath's Last Movie, Says CoStar|url=http://www.people.com/people/article/0, 20174404,00.html|work=[[People (magazine)|People]]|publisher=''people.com''|date=2008-01-28|accessdate=2008-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0,|archive-date=7 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref><ref name="WENN3">{{cite news|author=WENN (World Entertainment News Network)|title=Gilliam Trying to Save Last Ledger Film|url=http://www.hollywood.com/news/Gilliam_Trying_to_Save_Last_Ledger_Film/5055155|work=Hollywood.com|publisher=Hollywood Media Corp.|date=2008-01-28|accessdate=2008-02-02|archiveurl=https://archive.today/20130103033355/http://www.hollywood.com/news/Gilliam_Trying_to_Save_Last_Ledger_Film/5055155|archivedate=3 जनवरी 2013|url-status=live}}</ref><ref name="Brady">{{cite news|author=Matt Brady|title=Heath Ledger Dies|url=http://forum.newsarama.com/showthread.php?t=144093|work=[[Newsarama]] (Forum)|publisher=''forum.newsarama.com''|date=2008-01-23|accessdate=2008-01-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100411063851/http://forum.newsarama.com/showthread.php?t=144093|archive-date=11 अप्रैल 2010|url-status=dead}}</ref> फरवरी 2008 में "कई लोगों द्वारा अपनी पीढ़ी के बेहतरीन अभिनेताओं में से एक कहे जाने वाले कलाकार को स्मारक श्रद्धांजलि के रूप में" [[जॉनी डेप]], [[जूड ला]] और [[कॉलिन फर्रेल]] ने लेजर की भूमिका लेने पर हस्ताक्षर किये, जो उनके चरित्र के कई रूपों को व्यक्त करेंगे, टोनी ने उनकी इस "[[फाउस्ट]] की कहानी के जादुई पुनर्कथन में बदला,"<ref name="AICN">{{cite news|author=[[Drew McWeeny|"Moriarty"]]|url=http://www.aintitcool.com/node/35623|title=AICN exclusive! We Know Who’s Paying Tribute To Heath Ledger In Dr. Parnassus Now!|work=aintitcool.com|publisher=''[[Ain't It Cool News]]'' ([[Harry Knowles]])|date=2008-02-15|accessdate=2008-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20100207173458/http://www.aintitcool.com/node/35623|archive-date=7 फ़रवरी 2010|url-status=live}}</ref><ref name="Adler2">{{cite news |author=Shawn Adler |title=Heath Ledger's Final Film To Go Forward - With Johnny Depp, Jude Law, Colin Farrell in His Role |publisher=[[MTV]] |url=http://www.mtv.ca/news/article.jhtml?id=7086 |date=2008-02-15 |accessdate=2008-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110511152754/http://www.mtv.ca/news/article.jhtml?id=7086 |archive-date=11 मई 2011 |url-status=dead }}</ref><ref name="NYTAB">{{cite news|title=Arts Briefly: Three Actors Replace Heath Ledger|url=http://www.nytimes.com/2008/02/19/arts/19arts-THREEACTORSR_BRF.html|work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]]|publisher=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स Company]]|date=2008-02-19|accessdate=2008-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090417100212/http://www.nytimes.com/2008/02/19/arts/19arts-THREEACTORSR_BRF.html|archive-date=17 अप्रैल 2009|url-status=live}}</ref> और तीन अभिनेताओं ने फिल्म के लिए अपना पारिश्रमिक लेजर और विलियम्स की बेटी को दान कर दिया। <ref name="BBCParnassus">{{cite news|title=Trio Give Fees to Ledger's Child|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7570056.stm|work=[[बीबीसी न्यूज़]]|publisher=''bbc.co.uk'' ([[बीबीसी]])|date=2008-08-19|accessdate=2008-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202091709/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7570056.stm|archive-date=2 फ़रवरी 2009|url-status=live}}</ref>
''द डार्क नाइट'' के सम्पादन के सम्बंध में चर्चा करते हुए, जिसमें लेजर ने अपना काम अक्टूवर 2007 में ही पूरा कर दिया था, नोलन ने याद किया "यह काफी भावुक था, जब से वे गये, पीछे वापस जाना और उन्हें रोज देखना. ... लेकिन सच यह है, मुझे लगता है कि मैं भाग्यशाली हूं कि मैंने कुछ काम लायक किया है, एक अभिनय जिस पर उन्हें बहुत, बहुत ही गर्व था और उन्होंने मुझे सौंपा था कि मैं पूरा करूं.<ref name="Carroll"/> लेजर के सभी दृश्य उसी प्रकार हैं जैसा उन्होंने फिल्माये जाने के दौरान पूरा किया था; फिल्म सम्पादित करते समय, नोलन ने कहा कि लेजर के वास्तविक अभिनय को मरणोपरान्त प्रस्तुत करने के लिए किसी "डिजिटल इफेक्ट" का सहारा नहीं लिया जा रहा है। <ref name="Brown">{{cite journal|author=Scott Brown|title=Dark Knight Director Shuns Digital Effects for the Real Thing|url=http://www.wired.com/entertainment/hollywood/magazine/16-07/ff_darknight?currentPage=all|journal=[[Wired (magazine)|Wired]]|publisher=''wired.com'' ([[Condé Nast Publications]])|issue=24 जून 2008|accessdate=2008-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080627111405/http://www.wired.com/entertainment/hollywood/magazine/16-07/ff_darknight?currentPage=all|archive-date=27 जून 2008|url-status=live}}</ref> नोलन ने फिल्म को लेजर और तकनीशियन कनवे विकलिफ की स्मृति को समर्पित किया है, जो एक कार दुर्घटना के दौरान उस समय मारा गया जब वह फिल्म के स्टंट में से एक की तैयारी कर रहा था। <ref name="Hough">{{cite news|title=Dark Knight Dedicated to Ledger|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7477095.stm|work=[[बीबीसी न्यूज़ Online]]|publisher=''[[bbc.co.uk]]''|date=2008-06-27|accessdate=2008-06-27|quote=The special tribute reads: 'In memory of our friends Heath Ledger and Conway Wickliffe'.|archive-url=https://web.archive.org/web/20080914045853/http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/7477095.stm|archive-date=14 सितंबर 2008|url-status=live}}</ref>
जुलाई 2008 में जारी ''डार्क नाइट'' ने [[बॉक्स ऑफिस]] के कई रिकॉर्ड तोड़ दिये और लोकप्रियता तथा आलोचकों की प्रशंसा प्राप्त की, विशेष रूप से लेजर की जोकर के रूप में भूमिका काफी सराही गयी। <ref name="DKBOM">{{Cite web|author=Brandon Gray|title=News: 'Dark Knight' Begins Smashingly|url=http://www.boxofficemojo.com/news/?id=2504&p=s.htm|work=[[बॉक्स ऑफ़िस मोजो]]|publisher=''boxofficemojo.com''|date=2008-07-23|accessdate=2008-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140222183751/http://www.boxofficemojo.com/news/?id=2504&p=s.htm|archive-date=22 फ़रवरी 2014|url-status=live}}</ref> यहां तक कि फिल्म समीक्षक [[डेविड डेन्बे]], जिन्होंने ''[[द न्यू योर्कर]]'' में प्री-रिलीज समीक्षा में कुल मिलाकर फिल्म की प्रशंसा नहीं की थी, ने लेजर के काम को उत्कृष्ट बताया था, उनके अभिनय को "कुटिल और भयावह" दोनों बताया था और लेजर के अभिनय को "हर दृश्य में सम्मोहित करने वाला" बताया था तथा निष्कर्ष दिया था: "उनका अभिनय एक नायक का है, जो अंतिम दृश्य तक परेशान करता है: यह युवा अभिनेता रसातल में दिखा."<ref name="Denby">{{cite journal|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/cinema/2008/07/21/080721crci_cinema_denby|title=The Current Cinema: Past Shock: '' 'The Dark Knight' and 'WALL-E' '' |author=[[David Denby (film critic)|Denby, David]]|journal=[[The New Yorker]]|issue=21 जुलाई 2008|publisher=''newyorker.com'' ([[Condé Nast Publications]])|accessdate=2008-07-17|pages=92–93|quote=When Ledger wields a knife, he is thoroughly terrifying (do not, despite the [[Television content rating systems#United States|PG-13]] rating, bring the children), and, as you're watching him, you can't help wondering—in a response that admittedly lies outside film criticism—how badly he messed himself up in order to play the role this way.|archive-url=https://web.archive.org/web/20140606192304/http://www.newyorker.com/arts/critics/cinema/2008/07/21/080721crci_cinema_denby|archive-date=6 जून 2014|url-status=live}} (उत्तर-दिनांकित)</ref> बड़े पैमाने पर यह अटकलें लगायी गयीं कि लेजर का जोकर के रूप में अभिनय का उनकी मौत से सम्बंध है (जैसा डेन्बी और अन्य का सुझाव है), लेजर के सह अभिनेता और दोस्त [[क्रिश्चियन बाले]], जिन्होंने फिल्म में उनकी अपोजिट [[बैटमैन]] की भूमिका अदा की है, ने इस बात पर जोर दिया है कि एक अभिनेता के रूप में लेजर की भूमिका की चुनौती को लेकर काफी खुश थे और एक अनुभव है जिसकी खुद लेजर ने व्याख्या की है "मुझे अब तक जिसमें ज्यादा मजा आया अथवा संभवतः जो आयेगा, एक चरित्र का अभिनय करने में.<ref name="Halbfinger2"/><ref>{{cite news|url=http://www.smh.com.au/articles/2008/03/07/1204780065888.html?page=2|title=Could it be any darker?|last=Halbfinger|first=David|date=2008-03-08|work=[[The Sydney Morning Herald]]|page=2|accessdate=2009-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20121105110438/http://www.smh.com.au/articles/2008/03/07/1204780065888.html?page=2|archive-date=5 नवंबर 2012|url-status=live}}</ref>
लेजर ने ''डार्क नाइट'' में जोकर की अपनी भूमिका के लिए कई पुरस्कार प्राप्त किये. 10 नवम्बर 2008 को फिल्म में अभिनय के लिए [[पीपुल्स च्वाइस अवार्ड्स]] हेतु उन्हें दो बार नामांकित किया गया था, "सर्वश्रेष्ठ समवेत अभिनेता (बेस्ट एनसेंबल कास्ट)" और "परदे पर सर्वश्रेष्ठ अभिनय मिलान (बेस्ट ऑनस्क्रीन मैच-अप)" (क्रिश्चियन बाले के साथ साझा) और लेजर ने "अभिनय मिलान (मैच-अप)" का एक अवार्ड जनवरी 2009 में CBS पर लाइव प्रसारण समारोह में जीता। <ref name="PeoplesChoice">{{cite news|author=Jessica Herndon|title=Britney Spears, Heath Ledger Get People's Choice Nods|url=http://www.people.com/people/article/0, 20239377,00.html|work=[[People (magazine)|People]]|date=2008-11-10|accessdate=2008-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0,|archive-date=7 अप्रैल 2019|url-status=live}}</ref>
11 दिसम्बर 2008 को लेजर को ''द डार्क नाइट'' में जोकर की भूमिका के लिए [[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता- मोशन पिक्चर]] में गोल्डन ग्लोब पुरस्कार के लिए नामांकित किये जाने की घोषणा की गयी, बाद में [[NBC]] पर 11 जनवरी 2009 को प्रसारित [[66 वें गोल्डन ग्लोब पुरस्कार समारोह]] में उन्होंने यह पुरस्कार जीता जिसे ''डार्क नाइट'' के निर्देशक क्रिस्टोफर नोलन ने उनकी ओर से स्वीकार किया। <ref name="PeopleLedger"/><ref name="accolades">{{cite news|url=http://www.latimes.com/entertainment/la-et-globesstory12-2009jan12,0,6073218.story|title=Accolades flow after Heath Ledger's 'Dark Knight' win|last=Abramowitz|first=Rachel|date=2009-01-12|work=[[लॉस एंजिल्स टाइम्स]]|accessdate=2009-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20090118210043/http://www.latimes.com/entertainment/la-et-globesstory12-2009jan12,0,6073218.story|archive-date=18 जनवरी 2009|url-status=live}}</ref>
फिल्म आलोचकों, सह-अभिनेताओं [[मैगी गिलेनहाल]] और [[माइकल केन]] तथा फिल्म समुदाय में लेजर के कई सहयोगियों ने बाले का साथ दिया, जिन्होंने लेजर की उपलब्धि को मान्यता के रूप में ''द डार्क नाइट'' में उन्हें [[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए अकादमी पुरस्कार]] 2008 के लिए नामांकित करने का आह्वान किया। <ref name="NHSmith">{{cite web |author=Nina Hämmerling Smith |title=Movie News: Ledger's Knight Costars Call for Posthumous Oscar |url=http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Movie-News/Heath-Ledger-News/800044048 |work=[[TV Guide]] |publisher=OpenGate Capital |date=2008-07-28 |accessdate=2008-12-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081214142051/http://community.tvguide.com/blog-entry/TVGuide-Editors-Blog/Movie-News/Heath-Ledger-News/800044048 |archive-date=14 दिसंबर 2008 |url-status=dead }}</ref> बाद में 22 जनवरी 2009 को लेजर के नामांकन की घोषणा उनकी मौत की सालगिरह पर गयी;<ref>{{cite news|url=http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/01/22/heath-ledger-remembered-on-first-anniversary-of-his-death/|title=Heath Ledger Remembered On First Anniversary Of His Death|last=Kreps|first=Daniel|date=2009-01-22|work=[[Rolling Stone]]|publisher=''rollingstone.com''|accessdate=2009-04-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20090127034033/http://www.rollingstone.com/rockdaily/index.php/2009/01/22/heath-ledger-remembered-on-first-anniversary-of-his-death/|archive-date=27 जनवरी 2009|url-status=live}}</ref> लेजर मरणोपरांत अभिनय के लिए अकादमी पुरस्कार जीतने वाले अपने साथी कलाकार ऑस्ट्रेलियाई अभिनेता [[पीटर फिंच]] के बाद दूसरे कलाकार बनने जा रहे थे, जिन्होंने 1976 में ''[[नेटवर्क]]'' के लिए यह पुरस्कार जीता था। पुरस्कार लेजर के परिवार ने ग्रहण किया। <ref name="Posthumous">{{cite news |url=http://www.msnbc.msn.com/id/29332714/ |title=‘Slumdog Millionaire’ fulfills its Oscar destiny |publisher=[[MSNBC]] |work=[[एसोसिएटेड प्रेस]] |date=2009-02-23 |accessdate=2009-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084631/http://www.msnbc.msn.com/id/29332714 |archive-date=25 फ़रवरी 2009 |url-status=live }}</ref>
== फिल्मोग्राफी ==
=== टेलीविजन ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9;
|- align="center"
! style="background:#B0C4DE;" | वर्ष
! style="background:#B0C4DE;" | फिल्म
! style="background:#B0C4DE;" | भूमिका
! style="background:#B0C4DE;" | नोट्स
|-
|1993
| ''[[शीप टू शोर]]''
| साइकिल चालक
|
|-
|1996
| ''[[स्वेट]]''
| स्नोवी बोव्ल्स
| सीरीज़ रेगुलर
|-
| rowspan="2"|1997
| ''[[होम ऐंड अवे]]''
| स्कॉट इरविन
| मेहमान
|-
| ''[[रो़र]]''
| कोनोर
| प्रमुख भूमिका
|}
=== फिल्म ===
{{See also|List of awards and nominations received by Heath Ledger}}
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9;
|- align="center"
! style="background:#B0C4DE;" | वर्ष
! style="background:#B0C4DE;" | फिल्म
! style="background:#B0C4DE;" | भूमिका
! style="background:#B0C4DE;" | नोट्स
|-
|1992
| ''[[क्लोव्निंग अराउंड]]''
| ओर्फान क्लोन
| अन्क्रेडीटेड
|-
| rowspan="2" |1997
| ''[[ब्लैकरॉक]]''
| टोबी
|
|-
| ''[[पॉस]]''
| [[ऑब्रों]]
|
|-
|rowspan="2"| 1999
| ''[[टू हैंड्स]]''
| जिमी
| मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[प्रमुख भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए ऑस्ट्रेलियन फिल्म इंस्टिट्यूट अवार्ड]]
|-
| ''[[10 थिंग्स आई हेट अबाउट यू]]''
| [[पैट्रिक वेरोना]]
| मनोनीत - [[MTV मूवी अवार्ड]] (श्रेष्ठ संगीत दृश्य)
|-
| 2000
| ''[[द पेट्रीओट]]''
| गाब्रिएल मार्टिन
| ब्लॉकबस्टर इंटरटेनमेंट अवार्ड्स - पसंदीदा पुरुष - नवागंतुक
|-
| rowspan="2" |2001
| ''[[मोंस्टर'स बॉल]]''
| सोनी ग्रोटोवस्की
|
|-
| ''[[अ नाईट'स टेल]]''
| सर विलियम थैचर / गेलडरलैंड के सर अल्रिच वॉन लीचेनस्टीन
| मनोनीत - [[MTV मूवी अवार्ड्स]] (सर्वश्रेष्ठ चुम्बन, सर्वश्रेष्ठ संगीत दृश्य; [[शान्यन सोसामन]] के द्वारा दोनों आवंटित)
|-
| 2002
| ''[[द फोर फेदर्स]]''
| हैरी फेवरशम
|
|-
| rowspan="2" | 2003
| ''[[द ऑर्डर]]''
| एलेक्स बर्निएर
|
|-
| ''[[नेड केली]]''
| [[नेड केली]]
| मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड]]
<br />मनोनीत - [[प्रमुख भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए ऑस्ट्रेलियन फिल्म इंस्टिट्यूट अवार्ड]]
|-
| rowspan="4" | 2005
| ''[[कासानोवा]]''
| [[गिअकोमो कासानोवा]]
|
|-
| ''[[द ब्रदर्स ग्रिम्म]]''
| [[जैकोब ग्रिम्म]]
|
|-
| ''[[लॉर्ड्स ऑफ़ डॉगटाऊन]]''
| [[स्किप एन्ग्ब्लोम]]
|
|-
| ''[[ब्रोकबैक माउंटेन]]''
| [[इनीस डेल मार्च]]
| [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए ऑस्ट्रेलियन फिल्म इंस्टिट्यूट इंटरनैशनल अवार्ड]]<br /> [[रीडर्स च्वाइस के सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए ऑस्ट्रेलियन फिल्म इंस्टिट्यूट अवार्ड]] <br />सर्वश्रेष्ठ लीड प्रदर्शन के लिए सेंट्रल ओहियो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड <br />सेंट्रल ओहियो वर्ष के अभिनेता के लिए फिल्म आलोचकों एसोसिएशन पुरस्कार<br />[[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए लास वेगास फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए न्यूयॉर्क फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड]]<br />[[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए फीनिक्स फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवार्ड]]<br />[[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए सैन फ्रांसिस्को फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड]]<br />[[सांता बारबरा इंटरनैशनल फिल्म फेस्टिवल परफॉर्मेंस ऑफ़ द इयर अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए अकादमी अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[प्रमुख भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए BAFTA अवार्ड]]<br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए ब्रोडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड]]<br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन]] <br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए क्लोत्रुदिस अवार्ड]]<br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ प्रमुख पुरुष के लिए इंडीपेंडेंट स्पिरिट अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए इनसाइड फिल्म अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए गोल्डन ग्लोब अवार्ड - मोशन पिक्चर ड्रामा]]<br />मनोनीत - [[वर्ष के अभिनेता के लिए लंदन फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड]] <br />[[MTV मूवी अवार्ड]] (सर्वश्रेष्ठ चुम्बन, [[जेक गिलेनहाल]] द्वारा आवंटित)<br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए ऑनलाइन फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[एक प्रमुख भूमिका में पुरुष अभिनेता द्वारा उत्कृष्ट प्रदर्शन के लिए स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[मोशन पिक्चर में कास्ट द्वारा उत्कृष्ट प्रदर्शन के लिए स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए सैटेलाइट अवार्ड - मोशन पिक्चर ड्रामा]]<br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए वॉशिंगटन DC एरिया फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड]]
|-
| 2006
| ''[[कैंडी]]''
| डैन
| मनोनीत - [[प्रमुख भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए ऑस्ट्रेलियन फिल्म इंस्टिट्यूट अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए इनसाइड फिल्म अवार्ड]]<br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड]]
|-
|2007
| ''[[आई'म नॉट देयर]]''
| [[रॉबी क्लार्क]]
| [[2007 इंडीपेनडेंट स्पिरिट रॉबर्ट अल्टमैन अवार्ड]] - कास्ट और क्रू के द्वारा आवंटित)
|-
| 2008
| ''[[द डार्क नाईट]]''
| [[जोकर]]
| [[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए अकादमी अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए ऑस्ट्रेलियन फिल्म इंटरनैशनल अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए बोस्टन सोसाइटी ऑफ़ फिल्म क्रिटिक्स अवार्ड]]<br />[[सहायक भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता के लिए BAFTA पुरस्कार]]<br />[[मनोनीत - सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए ब्रोडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड]]<br />सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए सेंट्रल ओहियो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड <br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए शिकागो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए डल्लास-फोर्ट वर्थ फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड]] <br />[[फ्लोरिडा सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए फिल्म आलोचकों सर्कल अवार्ड]]<br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए गोल्डन ग्लोब पुरस्कार - मोशन पिक्चर]]<br />GQ ऑस्ट्रेलिया मेन ऑफ़ द इयर अवार्ड्स (सर्वश्रेष्ठ अभिनेता)<br /> [[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए इओवा फिल्म क्रिटिक्स अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए कंसास सिटी फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए लास वेगास फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए लॉस एंजिल्स फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ खलनायक के लिए MTV मूवी अवार्ड]]<br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए ऑनलाइन फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ एनसेंबल कास्ट के लिए पीपुल्स च्वाइस अवार्ड]] <br />[[परदे पर की सर्वश्रेष्ठ जोड़ी के लिए पीपुल्स च्वाइस अवार्ड]] ''<small>([[क्रिश्चियन बेल]] द्वारा आवंटित)</small>'' <br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए फीनिक्स फिल्म क्रिटिक्स सोसाइटी अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए सैन फ्रांसिस्को फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए सैटर्न अवार्ड]]<br />[[सर्वश्रेष्ठ काल्पनिक अभिनेता के लिए स्क्रीम अवार्ड]]<br />[[सर्वश्रेष्ठ खलनायक के लिए स्क्रीम अवार्ड]]<br />[[सर्वश्रेष्ठ लाइन के लिए स्क्रीम अवार्ड]] <small>"मुझे विश्वास है कि जो कुछ भी तुम्हे मार नहीं देता है वह तुम्हे अजनबी बना देता है"</small>। <br />[[एक प्रमुख भूमिका में पुरुष अभिनेता द्वारा उत्कृष्ट प्रदर्शन के लिए स्क्रीन एक्टर्स गिल्ड अवार्ड]] <br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए साउथइस्टर्न फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड]]<br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए टोरंटो फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड]]<br />[[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए वॉशिंगटन DC एरिया फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड]]<br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ कास्ट के लिए ब्रोडकास्ट फिल्म क्रिटिक्स एसोसिएशन अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[वर्ष के अभिनेता के लिए लंदन फिल्म क्रिटिक्स सर्कल अवार्ड]] <br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता के लिए सैटेलाइट अवार्ड - मोशन पिक्चर]] <br />मनोनीत - [[सर्वश्रेष्ठ लड़ाई के लिए MTV मूवी अवार्ड]] (क्रिश्चियन बेल द्वारा आवंटित)
|-
| 2009
| ''[[द इमाजिनरियम ऑफ़ डॉक्टर पर्नासस]]''
| टोनी
|
|}
=== संगीत वीडियो ===
* (2006) [[एन'फा]] द्वारा "कौस ऐन इफेक्ट" और "सिडकशन इस इविल (शी'स हॉट)", के गीत, लेजर द्वारा [[वीडियो]] का निर्देशन.
* (2006) [[बेन हार्पर]] द्वारा "मॉर्निंग यर्निंग" का गीत, लेजर द्वारा वीडियो का निर्देशन.
* (2007) [[निक ड्रेक]] (1948–1974) द्वारा "ब्लैक आईड डॉग" लिखित गीत, लेजर द्वारा विशेष विडियो का निर्देशन.<ref name="FraenkelPerez"/>
* (2009) [[मोडेस्ट माउस]] द्वारा "[[किंग रैट]]" का गीत और लेजर द्वारा नियोजित.<ref name="king rat release"/><ref name="Adler">{{cite web |author=Heather Adler |title=(Not So) Modest Mouse Speaks |url=http://www.dose.ca/music/story.html?id=04336dd1-0a80-4f97-bc20-a129b7930cec&k=40959 |work=dose.ca |publisher=[[Canwest Publishing Inc|Canwest Interactive]] |date=2007-04-10 |accessdate=2008-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130221072746/http://www.dose.ca/music/story.html?id=04336dd1-0a80-4f97-bc20-a129b7930cec&k=40959 |archive-date=21 फ़रवरी 2013 |url-status=live }}</ref>
== इन्हें भी देखें ==
* [[सबसे अधिक आयु वाले और सबसे कम आयु वाले अकादमी अवार्ड विजेताओं और नामांकित कलाकारों की सूची]]
* [[मरणोपरांत अकादमी अवार्ड विजेताओं और नामांकित कलाकारों की सूची]]
== सन्दर्भ ==
{{reflist|colwidth=30em}}
== अतिरिक्त संसाधन ==
* ऐडलर, शॉन. [https://web.archive.org/web/20090625210304/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1580086/20080122/story.jhtml "][https://web.archive.org/web/20090625210304/http://www.mtv.com/movies/news/articles/1580086/20080122/story.jhtml हीथ लेजर ने कहा कि वह साक्षात्कार के लिए 2005 में एक अभिनेता और व्यक्ति के रूप में दिखने की आशा की थी]: लेट ऐक्टर वॉस इंटेलिजेंट, सेल्फ-अवेयर ड्यूरिंग ब्रोकबैक माउंटेन चैट." ''[[MTV.com]]'', 22 जनवरी 2008. 18 मार्च 2008 को पहुंचा. (2005 में [[जॉन नोर्रिस]] द्वारा आयोजित हीथ लेजर के साथ साक्षात्कार की प्रतिलिपि से उद्धरण.)
* अरंगो, टिम. [https://web.archive.org/web/20090417100221/http://www.nytimes.com/2008/03/06/books/06esqu.html "एस्क्वायर पब्लिशेस अ डायरी दैट इस'नोट] ''[[द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'', ''nytimes.com'', 6 मार्च 2008, की किताबें. 25 जुलाई 2008 को पहुंचा. (टेडो की समीक्षा)
* [https://web.archive.org/web/20091003121406/http://www.newsweek.com/id/105569?tid=relatedcl "डेथ ऑफ़ अ स्टार: अन्सौल्व्ड मिस्ट्रीस"] ''[[न्यूजवीक]]'', 4 फ़रवरी 2008: 62, न्यूज़मेकर्स. दोनों [[वेब]] और [[प्रिंट]] के संस्करण. 5 अगस्त 2008 को पहुंचा.
* [https://web.archive.org/web/20080806131224/http://www.etonline.com/news/2008/07/63600/index.html ''द जोकर वर्सस द रियल हीथ'' ]:[[टरटेनमेंट टुनाईट]] लुक्स बैक ऐट द करियर ऑफ़ हीथ लेजर,''etonline.com'' ([[CBS Studios Inc.]], जुलाई 2008 में. 8 अगस्त 2008 को पहुंचा. ("ET,'[[द डार्क नाईट]]' बेहद सफल शुभारंभ के दौरान हीथ लेजर की जीवन-वृत्ति पर एक पुनर्दृष्टिपात करता है जो पूर्व कलाकार को [[जोकर]] के किरदार में चित्रित करता है"; जिसमें फोटो एल्बम भी शामिल है। )
* मेकशेन जॉन. ''[[Heath Ledger: His Beautiful Life and Mysterious Death]]'' . लंदन: जॉन ब्लेक, 2008. ISBN 1-84454-633-0 (10)। ISBN 978-1-84454-633-6 (13)। (नीचे उद्धरण सूचीबद्ध.)
* ___. [https://archive.today/20121209042139/www.news.com.au/couriermail/story/0,23739,23564492-5007191,00.html "लव्स ऑफ़ हीथ लेजर्स लाइफ"]. ''[[द कोरियर मेल]]'', ''news.com.au'', 20 अप्रैल 2008. 21 अप्रैल 2008 को पहुंचा. (बुक उद्धरण.)
* [[नोलन, क्रिस्टोफर]]. [https://web.archive.org/web/20100211160904/http://www.newsweek.com/id/105580 संक्रमण: करिस्मा एस नैचुरल एस ग्रेविटी]: हीथ लेजर, 28, एक्टर". ''[[न्यूजवीक]]'', 4 फ़रवरी 2008: पेरिस्कोप. दोनों [[वेब]] (26 जनवरी 2008 को अद्यतन) और [[प्रिंट]] के संस्करण. 5 अगस्त 2008 को पहुंचा. (स्तुति.)
* नोरिस, क्रिस. "([https://web.archive.org/web/20100807072815/http://nymag.com/news/features/44217/ अनटाइटल्ड हीथ लेजर प्रोजेक्ट]): जिसमें नायक रहस्यमय तरीके से मर जाता है और दर्शक उनके असली चरित्र के सुरागों के लिए उनके अंतिम दिनों का विश्लेषण करते हैं". ''[[न्यूयॉर्क]]'', ''nymag.com'', 18 फ़रवरी 2008. 21 अप्रैल 2008 को पहुंचा.
* पार्क, मिशैल वाई. [https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, 20208769,00.html?xid=rss-fullcontentcnn "][https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, 20208769,00.html?xid=rss-fullcontentcnn क्रिश्चियन बेल ऑन 'किनडर्ड स्पिरिट' हीथ लेजर"]. [[वेब]]. ''[[पीपुल]]'', 25 जून 2008. 5 अगस्त 2008 को पहुंचा. (वुल्फ के लिए निचे देखें.)
* रॉब, ब्रायन जे. ''हीथ लेजर: हॉलीवुड'स डार्क स्टार'' . लंदन: लेक्सस पब्लिशिंग लिमिटेड, 2008. ISBN 0-85965-427-3 (10)। ISBN 978-0-85965-427-2 (13)।
* [[स्कॉट, ए. ओ.]] [https://web.archive.org/web/20090417100225/http://www.nytimes.com/2008/01/24/movies/24appr.html?hp "][https://web.archive.org/web/20090417100225/http://www.nytimes.com/2008/01/24/movies/24appr.html?hp एक मूल्यांकन: प्रिंस ऑफ़ इंटेंसिटी विथ अ लाइटनेस ऑफ़ टच".] ''[[द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'', ''nytimes.com'', 24 जनवरी 2008, मूवीस. 27 अप्रैल 2008 को पहुंचा.
* [[ब्रुस वेबर]], एक फोटोग्राफर के साथ [[सिसम्स, केविन]]. [https://web.archive.org/web/20150121024425/http://www.vanityfair.com/culture/features/2000/08/heath200008 "वी'आर हैविंग अ हीथ वेव".] ''[[वैनिटी फेयर]]'', अगस्त 2000, ''vanityfair.com'', अगस्त 2008. [[वेब]]. (4 पृष्ठों.) 21 अप्रैल 2008 को पहुंचा. (हीथ लेजर के साथ साक्षात्कार; ब्रुस वेबर द्वारा "पर्थ एल्बम" में उदाहरण.)
* टेडो, लिसा. [https://web.archive.org/web/20090415013143/http://www.esquire.com/features/heath-ledger-last-days "द लास्ट डेस ऑफ़ हीथ लेजर"]. ''[[एस्क्वायर]]'' (अप्रैल 2008), ''Esquire.com'',
5 मार्च 2008. (21 जुलाई 2008 को नवीनीकरण.) 25 जुलाई 2008 को पहुंचा. (फिक्शनल अकाउंट, अरंगो द्वारा [[सेफ.]] समीक्षा)
* [[ट्रावर्स, पीटर]].[https://web.archive.org/web/20081219041737/http://www.rollingstone.com/blogs/traverstake/2008/01/sundance-shock.php "][https://web.archive.org/web/20081219041737/http://www.rollingstone.com/blogs/traverstake/2008/01/sundance-shock.php सनडांस: शॉक"]. ''द ट्रेवर्स टेक: न्यूज़ ऐंड रिवियुज़ फ्रॉम रोलिंग स्टोंस मूवी क्रिटिक'', ''[[रोलिंग स्टोन]]'' ([[ब्लॉग]]), ''rollingstone.com'', 22 जनवरी 2008. हाइपरलिंक्स की सुविधा भी उपलब्ध: ''[https://web.archive.org/web/20100128215039/http://www.rollingstone.com/blogs/traverstake/2008/02/video-review-pass-on-hannah-mo.php विडियो रिवियु: अ लुक ऐट हीथ लेजर'स बेस्ट परफॉरमेंसेस]'' (जेनिफर हसू द्वारा विडियो, ट्रेवर्स द्वारा प्रदान की गयी ऑडियो टिप्पणी), 1 फ़रवरी 2008. 21 अप्रैल 2008 को पहुंचा.
* [[वोल्फ, जेंने]]. [https://web.archive.org/web/20080731220812/http://www.parade.com/articles/editions/2008/edition_06-29-2008/1BATMAN "क्रिश्चियन बेल: 'लाइफ शुड नेवर बी बोरिंग'"]. ''[[परेड]]'', 29 जून 2008: 8-9. दोनों [[वेब]] और [[प्रिंट]] के संस्करण. 3 अगस्त 2008 को पहुंचा. (पार्क के लिए ऊपर देखें.)
== बाहरी कड़ियाँ ==
{{wikiquote}}
{{Wikinews|Australian actor Heath Ledger found dead in New York City}}
* [[BBC के चित्र]] में [https://web.archive.org/web/20090929233544/http://news.bbc.co.uk/2/hi/in_pictures/7203860.stm हीथ लेजर]
* [[CNN के विषय]] में [https://web.archive.org/web/20090223011522/http://topics.cnn.com/topics/heath_ledger हीथ लेजर]
* ''[[द डैली टेलीग्राफ]]'' (ऑस्ट्रेलिया) में [https://web.archive.org/web/20080127105159/http://www.news.com.au/dailytelegraph/confidential/indepth/feature/0,22045,5015791,00.html हीथ लेजर]
* {{findagrave|24102296}}
* ''[[द हफिंग्टन पोस्ट]]'' में [https://web.archive.org/web/20100129023907/http://www.huffingtonpost.com/news/heath-ledger हीथ लेजर]
* {{imdb|0005132}}
* [[MSN मूवीस]] में [https://web.archive.org/web/20080907051701/http://music.msn.com/celebrities/celebrity/heath-ledger/ हीथ लेजर]
* [[MTV मूवीस]] में [https://web.archive.org/web/20100107054932/http://www.mtv.com/movies/person/233661/personmain.jhtml हीथ लेजर]
* ''[[न्यूयॉर्क टाइम्स टॉपिक्स]]'' में [https://web.archive.org/web/20100206074256/http://topics.nytimes.com/top/reference/timestopics/people/l/heath_ledger/index.html हीथ लेजर]
* {{people.com}}
* ''[[द डेली टेलीग्राफ]]'' औबिच्योरी में [https://web.archive.org/web/20100414040612/http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/1576375/Heath-Ledger-obituary-An-actor-of-promise.html हीथ लेजर]
{{Template group
|title = Awards for Heath Ledger
|list =
{{AcademyAwardBestSupportingActor 2001-2020}}
{{GoldenGlobeBestSuppActorMotionPicture 2001-2020}}
{{ScreenActorsGuildAward MaleSupportMotionPicture 2001-2020}}
}}
{{DEFAULTSORT:Ledger, Heath}}
[[श्रेणी:1979 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:२००८ में निधन]]
[[श्रेणी:गूगल परियोजना]]
[[श्रेणी:अभिनेता]]
[[श्रेणी:ऑस्ट्रेलिया के लोग]]
06un9882r25nwxr98nzz3v281p77hoq
चन्द्रकान्त राजू
0
185027
6544305
6514999
2026-04-26T19:40:22Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544305
wikitext
text/x-wiki
'''चन्द्रकान्त राजू ''' (जन्म 7 मार्च 1954) [[भारत]] के कम्प्यूटर विज्ञानी, गणितज्ञ, भौतिकशास्त्री, शिक्षाशास्त्री, दार्शनिक एवं बहुज्ञ अनुसंधानकर्ता हैं। सम्प्रति वे [[नई दिल्ली|नयी दिल्ली]] के [[सभ्यता अध्ययन केन्द्र]] (Centre for Studies in Civilizations) से जुड़े हुए हैं। भारत के प्रथम सुपरकम्प्यूटर '[[परम (सुपरकम्प्यूटर)|परम]]' (1988-91) में उनका उल्लेखनीय एवं प्रमुख योगदान रहा।
== परिचय ==
श्री चन्द्रकान्त राजू का जन्म [[मध्य प्रदेश]] के [[ग्वालियर]] में हुआ था। उन्होने सन् १९७३ में [[मुम्बई]] के [[विज्ञान संस्थान]] (Institute of Science) से विज्ञान में स्नातक की उपाधि प्राप्त की। मुम्बई के ही [[प्रगत गणित अध्ययन केन्द्र]] (Centre of Advanced Study in Mathematics) से सन् १९७५ में एमएससी किया। उन्होने सन् १९८० में [[कोलकाता]] स्थित [[भारतीय सांख्यिकी संस्थान]] से पीएचडी की।
उन्होने मुख्यत: [[गणित]] और [[भौतिक शास्त्र|भौतिकी]] पर बहुत सी पुस्तके एवं लेख लिखी हैं। उन्होने विज्ञान के दर्शन एवं इतिहास पर भी बहुत कुछ लिखा है। श्री राजू के अधिकांश विश्वास एवं धारणाएं बहुत विवादस्पद रहीं हैं।
== प्रमुख विचार ==
चन्द्रकान्त राजू के विज्ञान तथा गणित से सम्बन्धित प्रमुख विचार निम्नलिखित हैं-
* [[क्रूसेड]] (युरोपीय धर्मयुद्ध) और [[न्यायाधिकरण (इनक्विज़िशन)|इंक्विजिशन]] के दौरान [[विज्ञान का इतिहास|विज्ञान के इतिहास]] की "वर्ल्ड क्लास" जालसाजी की गयी।
* ''[[युक्लिड]]'' और ''[[टॉलेमी|क्लॉडियस टॉलेमी]]'' के अस्तित्व का कोई गंभीर सबूत नहीं है। उन्हें जिन किताबों का रचनाकार बताया जाता है, वे किताबें बहुत बाद की हैं।
* [[निकोलस कोपरनिकस|कोपर्निकस]] ने अरब लेखकों से शब्दशः नक़ल की।
* [[न्यूटन (इकाई)|न्यूटन]], [[भारत]] से आयातित [[कलन|कैलकुलस]] पर अत्यधिक निर्भर था।
* विकृत पश्चिमी इतिहास के साथ-साथ पश्चिमी [[धर्मशास्त्र]] से रँगे मैथमेटिक्स और विज्ञान की बिना समीक्षा किये धर्मनिरपेक्ष ज्ञान के रूप में स्कूली बच्चों को पढ़ाया जाता है।
* '''''विज्ञान में स्वराज'' की मांग''' : गणित और विज्ञान को व्यावहारिक उद्देश्यों से जोड़कर पश्चिमी धर्मशास्त्र से दूर रखना होगा और पश्चिमी सामाजिक स्वीकृति के मानदंड से खुद को अलग करना होगा।
== प्रमुख कृतियाँ ==
* 'क्या विज्ञान पश्चिम में शुरू हुआ?' (२००९ ; इस पुस्तक की [https://web.archive.org/web/20140823073400/http://ckraju.net/books/Hindi-press-release.html प्रेस विज्ञप्ति])
* Cultural foundations of mathematics: the nature of mathematical proof and transmission of the calculus from India to Europe in the 16th Century
* Raju, C.K. (1994). Time: Towards a Consistent Theory. Kluwer Academic. ISBN 978-0-7923-3103-2.
* Raju, C.K. (2003). The Eleven Pictures of Time. Sage. ISBN 978-0-7619-9624-8.
* C.K. Raju. (2007). Cultural Foundations of Mathematics. Pearson Longman. ISBN 978-81-317-0871-2.
== सम्मान एवं पुरस्कार ==
सन २०१० में राजू को टेलेसियो-गैलिलेई पुरस्कार प्रदान किया गया।<ref name="tga">{{cite web |title=Gold Medal Winners 2010 |url=http://www.telesio-galilei.com/tg/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=12 |access-date=1 दिसंबर 2025 |archive-date=18 नवंबर 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241118095030/http://www.telesio-galilei.com/tg/index.php?option=com_content&view=article&id=11&Itemid=12 |url-status=dead }}</ref><ref name="psd">{{cite journal |last=Raju |first=C. K. |date=11 November 1983 |title=product of Schwartz distributions |url=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0305-4470/16/16/013 |journal=Journal of Physics A: Mathematical and General |volume=16 |issue=16 |pages=3739–3753 |doi=10.1088/0305-4470/16/16/013|url-access=subscription }}</ref> यह पुरस्कार उन्हें क्वाण्टम यांत्रिकी से सम्बन्धित उनके कार्य के लिये दिया गया।<ref name="quantum">{{cite journal |last=Raju |first=C. K. |date=1981 |title=Interpretation of quantum mechanics as a theory of extended particles |url=https://link.springer.com/article/10.1007/BF00671825 |journal=International Journal of Theoretical Physics |volume=20 |issue=9 |pages=681–696 |doi=10.1007/BF00671825|url-access=subscription }}</ref> <ref name="time">{{cite book |last=Raju |first=C. K. |url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-94-015-8376-3_5 |title=Einstein's Time |date=1994 |isbn=978-90-481-4462-4 |pages=59–75 |doi=10.1007/978-94-015-8376-3_5}}</ref>
==इन्हें भी देखें==
*[[अरुण बाला]]
*[[यूरोकेन्द्रीयता]]
== बाहरी कड़ियाँ ==
{{विकिसूक्ति|चन्द्रकान्त राजू}}
* [https://web.archive.org/web/20080623230053/http://www.ckraju.net/index.html चन्द्रकान्त राजू का जालघर] (अंग्रेजी में)
* [https://web.archive.org/web/20120712013854/http://ckraju.net/blog/ चंद्रकान्त राजू का ब्लॉग] (अंग्रेजी में)
* [http://books.google.co.in/books?id=jza_cNJM6fAC&printsec=frontcover#v=onepage&q=&f=false Cultural foundations of mathematics: the nature of mathematical proof and transmission of the calculus from India to Europe in the 16th Century] (Google book ; By C. K. Raju)
* [https://web.archive.org/web/20160413222454/http://ckraju.net/papers/Zeroism-and-calculus-without-limits.pdf Zeroism and Calculus without Limits] (By C. K. Raju)
*[https://www.bhartiyadharohar.com/डॉ-चंद्रकांत-राजू-एक-योद्/ डॉ. चंद्रकांत राजू एक योद्धा गणितज्ञ]
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
{{भारतीय गणित}}
[[श्रेणी:भारतीय गणितज्ञ]]
[[श्रेणी:भारतीय भौतिकशास्त्री]]
75l6x0ecefv1x0s33leikoqtpj0bqpk
चारमीनार
0
213178
6544315
6514703
2026-04-26T22:43:10Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544315
wikitext
text/x-wiki
{{खराब अनुवाद}}
{{Infobox Historic building
|name = चारमीनार
|image = Charminar Hyderabad 1.jpg
|caption = चारमीनार
|location_town = [[हैदराबाद]]
|location_country = [[भारत]]
|completion_date = 1591
|style = [[इस्लामिक स्थापत्य]]
|size = प्रत्येक [[मीनार]] 48.7 मी (159.77 फुट) ऊंची
}}
'''चारमीनार''' ("चार मीनार"), 1591 में निर्मित, [[भारत]] के [[हैदराबाद]], [[तेलंगाना]] में स्थित एक स्मारक और मस्जिद है।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/southasia/030206_charminar_sz.shtml|title=चारमीनार फिर खुला|access-date=25 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910120759/https://www.bbc.com/hindi/southasia/030206_charminar_sz.shtml|archive-date=10 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref> यह विश्व स्तर पर हैदराबाद के प्रतीक के रूप में जाना जाता है और भारत में सबसे अधिक मान्यता प्राप्त संरचनाओं में सूचीबद्ध है। चारमीनार के लंबे इतिहास में 400 से अधिक वर्षों के लिए इसकी शीर्ष मंजिल पर एक मस्जिद का अस्तित्व शामिल है। ऐतिहासिक और धार्मिक रूप से महत्वपूर्ण, यह संरचना के आसपास के लोकप्रिय और व्यस्त स्थानीय बाजारों के लिए भी जाना जाता है, और हैदराबाद में सबसे अधिक बार आने वाले पर्यटक आकर्षणों में से एक बन गया है। चारमीनार कई त्योहार समारोह की एक साइट है, जैसे कि ईद-उल-अधा और ईद-उल-फितर।
चारमीनार [[मूसी नदी|मुसी]] नदी के पूर्वी तट पर स्थित है। इसके पश्चिम में लाद बाज़ार स्थित है, और दक्षिण पश्चिम में सबसे समृद्ध ग्रेनाइट वाला मक्का मस्जिद है। इसे [[भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण]] द्वारा तैयार आधिकारिक "स्मारकों की सूची" में एक पुरातात्विक और वास्तुशिल्प खजाने के रूप में सूचीबद्ध किया गया है। चार और मीनार उर्दू शब्द हैं, जिसका अनुवाद "चार स्तंभ" है; एपिनेटर मीनार अलंकृत मीनार हैं जो चार भव्य मेहराबों से जुड़ी और समर्थित हैं।
[[चित्र:Charminar 9908.JPG|thumbnail|चारमीनार]]
== इतिहास ==
सुल्तान [[मुहम्मद क़ुली क़ुतुब शाह]], [[क़ुतुब शाही वंश]] के पांचवें शासक ने 1591 ई. में चारमीनार का निर्माण किया,<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2012/11/121105_hyderabad_char_minar_controversy_pn|title=चार मीनार के पास बने मंदिर पर विवाद|access-date=25 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529052025/https://www.bbc.com/hindi/india/2012/11/121105_hyderabad_char_minar_controversy_pn|archive-date=29 मई 2019|url-status=live}}</ref> [[गोलकोण्डा|गोलकुंडा]] से नवनिर्मित हैदराबाद में अपनी राजधानी को स्थानांतरित करने के बाद। वह इस प्रसिद्ध संरचना का निर्माण के उन्मूलन को मनानेइस शहर से एक प्लेग महामारी। उन्होंने कहा जाता है कि अपने शहर था प्लेग के अंत के लिए प्रार्थना की है और बहुत जगह है जहाँ वह प्रार्थना कर रही थी पर एक मस्जिद के निर्माण की कसम खाई। चारमीनार की नींव बिछाने के लिए 1591 में कुली कुतुब शाह ने प्रार्थना की।{{citation needed|date=October 2022}}
[[मस्जिद]] बन गए लोकप्रिय अपने चार की वजह से चारमीनार के रूप में जाना जाता है (फ़ारसी हिन्दी = चार) मीनारों (मीनार (अरबी Manara) = मीनार/टॉवर).
यह कहा जाता है कि, कुतुब शाही और आसफ Jahi शासन के बीच मुगल गवर्नर के दौरान, दक्षिण पश्चिमी मीनार बिजली गिरी जा रहा है और 60,000 रु की लागत पर तत्काल मरम्मत था "के बाद" टुकड़े करने के लिए गिर गया ". 1824 में, स्मारक 100.000 रुपये की लागत पर replastered था।
{{Wide image| A typical charminar evening.jpg|680px}}
अपने सुनहरे दिनों में, चारमीनार बाजार १४,००० कुछ दुकानें था। आज प्रसिद्ध Laad Baazar और पाथेर Gatti चारमीनार के पास, के रूप में जाना जाता है बाजार, पर्यटकों और आभूषण के लिए स्थानीय लोगों के समान के एक एहसान, विशेष रूप से उत्तम चूड़ियाँ और मोती क्रमशः के लिए जाना जाता हैं।
2007 में, हैदराबादी पाकिस्तान में रहने वाले मुसलमानों के एक छोटे से छोटा कराची में बहादुराबाद पड़ोस के मुख्य क्रासिंग पर चारमीनार के अर्ध प्रतिकृति का निर्माण किया।{{citation needed|date=October 2022}}
== संरचना ==
चारमीनार ग्रेनाइट, चूना पत्थर, मोर्टार और चूर्णित संगमरमर से बना है। शुरूआत में इसके चार मेहराब के साथ स्मारक के लिए ऐसी सटीक योजना बनाई थी कि जब चारमीनार खोला गया था तब प्रत्येक मेहराब से हैदराबाद शहर के चारों कोनों की झलक मिलती थी, क्योंकि प्रत्येक मेहराब किसी एक सबसे सक्रिय शाही पैतृक सड़कों के सामने था। वहाँ भी एक भूमिगत सुरंग चारमीनार, संभवतः एक घेराबंदी के मामले में कुतुब शाही शासकों के लिए एक भागने मार्ग के रूप में इरादा गोलकुंडा को जोड़ने के एक किंवदंती है, हालांकि सुरंग के स्थान अज्ञात है।
चारमीनार एक चौकोर संरचना है। जिसकी हर एक वर्ग 20 मीटर (लगभग 66 फुट) लंबा है। प्रत्येक वर्ग के पास चारों में से एक भव्य मेहराब है। तथा प्रत्येक ऐसे मुख्य बिंदुओं के सामने है जो सीधा अपने सामने वाली सड़क के सामने खुलते हैं। प्रत्येक कोने पर एक उत्कृष्ट आकार मीनार, 56 मीटर उंचा (लगभग 184 फुट) एक डबल छज्जे के साथ खड़ा है। प्रत्येक मीनार आधार पर डिजाइन की तरह मिठाइयां पत्ती के साथ एक बल्बनुमा गुंबद द्वारा ताज पहनाया है।
एक खूबसूरत मस्जिद खुले छत के पश्चिमी छोर पर स्थित है और छत के शेष भाग कुतुब शाही समय के दौरान एक अदालत के रूप में सेवा की।
वहाँ 149 घुमावदार कदम ऊपरी मंजिल तक पहुँचने हैं। ऊपर एक बार और सुंदर इंटीरियर के एकांत और शांति ताज़ा है। मीनारों के बीच ऊपरी मंजिल में अंतरिक्ष के लिए शुक्रवार की नमाज के लिए किया गया था। पैंतालीस प्रार्थना रिक्त स्थान हैं।{{citation needed|date=October 2022}}
==चारमीनार पैदल यात्रीकरण परियोजना (सीपीपी)==
चारमीनार पैदल यात्रीकरण परियोजना एक पहल है जिसका उद्देश्य भारत के हैदराबाद में प्रतिष्ठित चारमीनार स्मारक के आसपास के क्षेत्र को पैदल यात्री-अनुकूल क्षेत्र में बदलना है।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/hyderabad/hyderabad-24-years-on-crawling-charminar-project-junked-new-plan-soon/articleshow/94256708.cms|title=Hyderabad: 24 years on, crawling Charminar project junked; new plan soon}}</ref> यह परियोजना 2016 में तेलंगाना सरकार द्वारा प्रस्तावित की गई थी और यह शहर के शहरी बुनियादी ढांचे में सुधार के एक बड़े प्रयास का हिस्सा है। चारमीनार एक ऐतिहासिक स्मारक है जो हर साल लाखों पर्यटकों को आकर्षित करता है, लेकिन आसपास का क्षेत्र यातायात से भरा हुआ है और पैदल चलने के लिए अनुकूल नहीं है। पैदल यात्रीकरण परियोजना स्मारक के चारों ओर एक कार-मुक्त क्षेत्र बनाकर और समग्र पैदल यात्री अनुभव में सुधार करके इस मुद्दे का समाधान करना चाहती है।
परियोजना में व्यापक फुटपाथ, पैदल यात्री क्रॉसिंग और बेहतर प्रकाश व्यवस्था का निर्माण, साथ ही आगंतुकों के लिए अधिक आकर्षक और स्वागत योग्य वातावरण बनाने के लिए सड़क फर्नीचर और भूदृश्य की स्थापना शामिल है। योजना में चारमीनार के आगंतुकों के लिए एक समर्पित पार्किंग क्षेत्र का विकास भी शामिल है, जो पैदल यात्री क्षेत्र के बाहर स्थित होगा।
==मंदिर की संरचना==
[[भाग्यलक्ष्मी मंदिर]] नामक एक मंदिर चारमीनार के आधार पर स्थित है।<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/magazine-55174382|title=हैदराबाद का मंदिर जिस पर शहर का नाम भाग्यनगर करना चाहते हैं योगी आदित्यनाथ}}</ref> चारमीनार का प्रबंधन करने वाले हैदराबाद उच्च न्यायालय ने मंदिर के आगे विस्तार को रोक दिया है।<ref name="RTI_ASI">{{cite web|title=RTI response from ASI hosted on a website|url=http://twocircles.net/2013apr05/controversial_bhagya_laxmi_mandir_hyd_‘unauthorized’_structure_built_after_1959_asi.html#.Vl8A9N-rQU0|website=twocircles.net|publisher=Two Circles|access-date=12 April 2018}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref name="TOI_trust_denies_2012">{{cite news | url = http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-07/hyderabad/34971669_1_communal-tension-temple-structure-temple-trustees | title = Trust denies expansion of Bhagyalakshmi temple | newspaper = The Times of India | date = 2012-11-07 | access-date = 2012-11-07 | archive-date = 15 नवंबर 2013 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131115220430/http://articles.timesofindia.indiatimes.com/2012-11-07/hyderabad/34971669_1_communal-tension-temple-structure-temple-trustees | url-status = dead }}</ref> जबकि वर्तमान में मंदिर की उत्पत्ति विवादित नही है, 1960 के दशक में पुरातन मूर्ति को खड़ा करने वाली वर्तमान संरचना। 2012 में, [[द हिंदू]] अखबार ने एक पुरानी तस्वीर प्रकाशित की जिसमें दिखाया गया था कि मंदिर का ढांचा कभी अस्तित्व में नहीं था। [[द हिंदू]] ने तस्वीरों की प्रामाणिकता का उल्लेख करते हुए एक नोट भी जारी किया, और स्पष्ट रूप से कहा कि 1957 और 1962 में ली गई तस्वीरों में मंदिर का कोई ढांचा नहीं था।<ref name="hindu2">{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/cities/Hyderabad/a-note-on-the-charminar-photograph/article4119747.ece | location=Chennai, India | work=The Hindu | title=A note on the Charminar photograph | date=21 November 2012}}</ref><ref name="hindu1">{{cite news| url=http://www.thehindu.com/news/national/andhra-pradesh/as-protests-roil-charminar-hyderabads-heritage-slowly-vanishes/article4116422.ece?homepage=true | location=Chennai, India | work=The Hindu | first=A. | last=Srivathsan | title=As protests roil Charminar, Hyderabad's heritage slowly vanishes | date=20 November 2012}}</ref> इसके अलावा, उसने ऐसी तस्वीरें दिखाईं जो इस बात का सबूत देती हैं कि मंदिर एक हालिया संरचना है - एक मंदिर संरचना 1990 और 1994 में ली गई तस्वीरों में देखा जा सकता है। इसके अलावा, 1986 में ली गई एक तस्वीर में एक मंदिर दिखाई देता है, जिसे आगा खान विज़ुअल आर्काइव, एमआईटी लाइब्रेरीज़ के संग्रह, संयुक्त राज्य अमेरिका में रखा गया है, लेकिन पहले वाले में नहीं।
==इन्हें भी देखें==
* [[गोलकोण्डा|गोलकोंडा]] क़िला
* [[रामोजी फिल्म सिटी]]
* [[बिरला मंदिर, हैदराबाद]]
* [[फलकनुमा पैलेस]]
* [[चौमोहल्ला पैलेस]]
* मुम्किना फितना अंगेजी को देखते हुए हैदराबाद में ईद-ए-मीलाद का जुलूस न निकालने का फैसला https://www.naitahreek.com/2023/09/islam-Eid-Miladunnabi-Eid-e-milad-hydrabad.html
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://web.archive.org/web/20120118035828/http://www.hyderabadplanet.com/charminar-photos.html Photos of Charminar on HyderabadPlanet.com]
* [https://web.archive.org/web/20160828014233/https://en.wikivoyage.org/wiki/Hyderabad Hyderabad on Wikivoyage]
{{हैदराबाद के विषय}}
[[श्रेणी:हैदराबाद की इमारतें]]
[[श्रेणी:तेलंगाना में स्थापत्य]]
j6jzqq9wadx6fnvwu327262iiyfjdvo
विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन
4
215047
6544329
6543411
2026-04-27T01:32:07Z
SM7
89247
Not done
6544329
wikitext
text/x-wiki
{{विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन/शीर्ष}}
[[File:Wikipedia Autopatrolled.svg|thumb|220px|स्वतःपरीक्षित]]
{{Archives| archivelist =/पुरालेख | search=yes}}
{{Center|
<big>'''स्वतःपरीक्षित सदस्य'''</big>
}}
;दायित्व
यह अधिकार विकि के अनुभवी एवं विश्वसनीय सदस्यों को दिया जाता है ताकि स्वतः स्थापित सदस्यों के स्तर तक सुरक्षित पृष्ठों और असुरक्षित पृष्ठों के सम्पादन करने पर उनके योगदान स्वतः ही परीक्षित चिह्नित हो जाएँ। अर्थात इनके संपादन स्वतः ही परीक्षित हो जाते है इसके लिये परीक्षक की आवश्यकता नहीं होगी।
;आवश्यकताएँ
#विकि पर अच्छा संपादन अनुभव एवं अवधि
#१ प्रबंधक का समर्थन बिना किसी प्रबंधक के विरोध के
;निवृति
#विकि नीतियों का निरंतर उल्लंघन
#अपने अधिकार का दुरुपयोग करना
# लगातार एक वर्ष तक २५ से कम सकारात्मक सम्पादन। <!--https://hi.wikipedia.org/w/index.php?oldid=2596064 के "सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण" अनुभाग के अनुसार-->
;वर्तमान सदस्य
*वर्तमान स्वतः परीक्षित सदस्यों की सूची [{{fullurl:विशेष:ListUsers|group=autopatrolled}} यहाँ] पाई जा सकती है।
{{Center|<big>'''नामांकन'''</big>}}
नामांकन करने हेतु प्रारूप नीचे दिया गया है। इसे कॉपी करके सबसे अंतिम नामांकन के नीचे पेस्ट करें और सदस्य का नाम कखग के जगह भरें
<pre>
=== [[सदस्य:कखग|कखग]] ===
{{sr-request
|Status = <!-- यह लाइन न बदलें -->
|user name = कखग
|Purpose = <!-- इस लाइन के जगह अपनी नामांकन टिप्पणी लिखें -->
}}
;स्वीकृति
;मत
;परिणाम
<!-- नया नामांकन इस लाइन के नीचे करें -->
</pre>
===निवेदन===
{{WP:Requests for permissions/Subpage|shortcut=A|subpage=स्वतः परीक्षित|notice=<noinclude>
इन अधिकारों के लिए निवेदन करने या अन्य सदस्य को इसके लिए नामांकित करने से पहले कृपया [[विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित सदस्य]] देखें। यदि प्रत्याशियों के पास [[विकिपीडिया:पुनर्निर्देशन|पुनर्निर्देशन]] एवं [[विकिपीडिया:बहुविकल्पी शब्द|बहुविकल्पी शब्दों]] को छोड़कर ''कम से कम'' '''25 नए लेख''' नहीं हैं, तो उन्हें ये अधिकार नहीं दिया जा सकता है। लेख में परीक्षकों द्वारा देखी जाने वाली समस्याओं नहीं होनी चाहिए। ध्यान दें कि ये अधिकार आपको '''लेख बनाने या उनकी परीक्षा करने में मदद नहीं कर सकते हैं'''।</noinclude>}}
=== [[सदस्य:राजकुमार|राजकुमार]] ===
{{sr-request
|Status = not done
|user name = राजकुमार
|Purpose = माननीय नमस्कार! मैं काफ़ी समय से हिन्दी विकिपीडिया पर अपना योगदान दें रहा हूँ। मैंने कई सारे प्रष्ठ निर्मित किये है एवम कई सारे पहले से बने हुए पेज का विस्तार, स्त्रोत जोडना और बर्बरता हटाने जैसे कार्य किये हुए है। मुझे बर्बरता को हटाने के लिये रौलबेक का अधिकार भी दिया गया है जो मुझे काफी मदद कर रहा है। मै कई सारे सुरक्षित पृष्ठ पर भी सम्पादन करता हुँ परन्तु उसकी पुनरीक्षक या प्रबंधक द्वारा जाँच में काफी समय लग जाता है। इसलिये मैं चाहता हुं कि मुझे स्वतःपरीक्षित सदस्य का अधिकार दिया जाये ताकी मैरे द्वारा सम्पादन स्वतः ही परीक्षित चिह्नित हो जाएँ। धन्यवाद
}}
;स्वीकृति
;मत
* {{विरोध|असहमत}} (नीचे चर्चा देखें, सदस्य को पता नहीं कि ये क्या माँग रहे और क्यों माँग रहे) --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:44, 9 अक्टूबर 2024 (UTC)
;प्रश्न
* [[सदस्य:राजकुमार|राजकुमार]] जी, नमस्ते। आपके जाँचे हुए संपादन स्वतः ही परीक्षित चिह्नित हो जाने के बारे में आपका विशेषाग्रह क्यों है? हम आमतौर पर विश्वस्त एवं हिंदी भाषा के ऊपर अच्छी पकड़ रखने वाले और कुछ बेहतरीन लेख बनाने वाले संपादकों को यह अधिकार प्रदान करते हैं। यह अधिकार अपने आप में स्थानांतरण जैसे महत्वपूर्ण जिम्मेदारी को भी अपने में समेटे हुए है। जब आप अभी (अपने ऊपर के अनुरोध में देखें) पृष्ठ और स्रोत जैसे शब्द सही नहीं लिख पा रहे, कैसे मान लिया जाय कि आप इस योग्य हैं कि आपको इस तरह की सुविधा दी जाये?<small>— इस [[विकिपीडिया:हस्ताक्षर|अहस्ताक्षरित]] संदेश के लेखक हैं -[[सदस्य:SM7|SM7]] ([[सदस्य वार्ता:SM7|वार्ता]] • [[विशेष:Contributions/SM7|योगदान]]){{#if:15:23, 5 अक्टूबर 2024 (UTC)| 15:23, 5 अक्टूबर 2024 (UTC)|}}</small><!-- साँचा:अहस्ताक्षरित -->
<!-- नया नामांकन इस लाइन के नीचे करें -->
:: नमस्ते! मैं समझता हूँ कि लेख के विवरण में त्रुटियों के बारे में आपका क्या कहना है। कभी-कभी मैं अपने संपादनों की जाँच करते समय इन त्रुटियों को देखता हूँ, और उन्हें ठीक करता हूँ, जिसे आप मेरे पुराने योगदानों में देख सकते हैं। अन्य संपादक भी इन गलतियों को पकड़ते हैं और सुधार करते हैं। ये छोटी-छोटी गलतियाँ मेरे द्वारा जोड़ी गई जानकारी को कम मूल्यवान नहीं बनाती हैं। मैंने पहली पंक्ति में "पृष्ठ" की वर्तनी गलत लिखी, लेकिन मैंने दूसरी पंक्ति में सही लिखा। यह गलती टाइप करते समय हो जाती है। जिस तरह आपने शुरू में "नमस्ते" की वर्तनी गलत लिखी और उसे ठीक किया, मैं भी अपनी गलतियों को ठीक करता हूँ, और कभी-कभी अन्य संपादक भी ऐसा करते हैं।<br>माननीय, मै जानता हूं कि स्थानांतरण का अधिकार कितना महत्वपूर्ण है, और मैं आपको आश्वस्त करना चाहता हूँ कि मैं उस अधिकार का उपयोग करते समय सावधान रहूँगा। [[User:राजकुमार|<span style="color: #E63E62;font-family:Georgia;">'''राज'''</span><span style="color: #414A4C;font-family:Georgia;">'''कुमार'''</span>]][[User talk:राजकुमार|<sup style="color: #E63E62">(talk)</sup>]] 01:47, 6 अक्टूबर 2024 (UTC)
:::[[सदस्य:राजकुमार|राजकुमार]] जी, पहला यही तो आपसे पूछा है। सभी के योगदान महत्वपूर्ण हैं छोटे भी और बड़े भी। तो क्या हर ऐसे छोटे सुधार करने वाले को यह अधिकार मिलना चाहिए, क्योंकि वो छोटे-छोटे सुधार करता है? ऐसे तो सैकड़ों संपादक त्रुटि देखकर उन्हें सुधारने की कोशिश करते हैं। सबसे बड़ी बात की इससे आपको क्या फ़ायदा जो यह अधिकार माँग रहे?
:::आपने यह भी लिखा है की आपको रोलबैकर अधिकार भी दिया गया है और आपको मदद मिल रही; मैंने देखा आपको यह अधिकार मिले अभी बमुश्किल 10 दिन हुए हैं। इससे व को भी लाभ मिल रहा और आपके रोलबैक सही हो रहे हैं, कम से कम इसकी प्रतिष्ठा तो हो लेने दें। या केवल अधिकार माँगने की कोई जल्दी पड़ी है?
:::''स्त्रोत'' भी टाइपो के कारण लिखा था? अगर आप वाकई अपनी ग़लतियाँ सुधारते हैं तो आपको टोके जाने के बाद तो उन्हें ऊपर संदेश में सुधार ही लेना चाहिए था। दो उदाहरणों के अलावा और भी कई तथाकथित टाइपो दिख रहे हैं। मैं किसी तरह से आश्वस्त नहीं कि ऐसा हो सकता है की कोई ''स्रोत'' को टाइपो के कारण ''स्त्रोत'' लिख दे।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:20, 6 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::माननीय, इस अधिकार से क्या फायदा है यह मैंने उद्देश्य में स्पष्ट किया है। मुझे पिछला अधिकार नामांकन के 6 महीने बाद मिला था, इसलिए ऐसा नहीं है कि मैं किसी अधिकार के लिए जल्दी में हूँ। रोलबैक अधिकार और स्व-परीक्षित अधिकार के कार्य अलग-अलग हैं, और मुझे समझ में नहीं आया कि आप यह क्या कहना चाहते है, शायद यह कि रोलबैक अधिकार से किये गये योगदान के आधार पर स्व-परीक्षित अधिकार मिलना चाहिये ।<br>स्रोत और स्त्रोत में सिर्फ एक अतिरिक्त t का इस्तेमाल से गलती हुई है जो एक टाइपो में गलती के कारण हुआ है। मैंने ऊपर दिए गए संदेश को सही नहीं किया क्योंकि आपका प्रश्न उसी गलती के बारे में था, जिसे अन्य प्रशासकों के लिए जानना महत्वपूर्ण था।<br>विकिपीडिया पर योगदानकर्ताओं की कमी के कारण, यह अधिकार उन लोगों को दिया जाना चाहिए जो लंबे समय से हिंदी विकिपीडिया में सकारात्मक योगदान दे रहे हैं जो पुनरीक्षक को जाचँ में देरी होने के बाद भी लेख को सुधार सके जिसे पाठकों को जल्द ही दिखे। [[User:राजकुमार|<span style="color: #E63E62;font-family:Georgia;">'''राज'''</span><span style="color: #414A4C;font-family:Georgia;">'''कुमार'''</span>]][[User talk:राजकुमार|<sup style="color: #E63E62">(talk)</sup>]] 05:09, 7 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::[[सदस्य:राजकुमार|राजकुमार]] जी, आपने जो उद्देश्य में स्पष्ट किया है वो मुझे बिलकुल नहीं समझ में आ रहा। इसीलिए पूछ रहा हूँ। आपके संपादन स्वतः परीक्षित चिह्नित हों या न हों इससे आपको क्या दिक्कत है? अगर चिह्नित नहीं हो रहे तो यह प्रबंधकों और पुनरीक्षक लोगों की समस्या है। पुनरीक्षक की जाँच में देरी से आपको कौन सी समस्या हो रही?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:26, 7 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::: माननीय, अगर प्रबंधक और पुनरीक्षक को लगता है की मेरे द्वारा सम्पादन में बर्बरता नही है या मैं जानकारी गलत नही जोड़ता हूं तो स्वतः परीक्षित अधिकार देने से भी कोई दिक्कत नही हैं। <br>मुझे लगता है आप जाँच में देरी को एक समस्या मानते ही नही। फिर भी मैं आपको कहना चाहता हूं कि मुझे पुनरीक्षक का अधिकार नही चाहिए।<br>मैंने स्वतः परीक्षित के अधिकार के लिये नामांकन किया है। [[User:राजकुमार|<span style="color: #E63E62;font-family:Georgia;">'''राज'''</span><span style="color: #414A4C;font-family:Georgia;">'''कुमार'''</span>]][[User talk:राजकुमार|<sup style="color: #E63E62">(talk)</sup>]] 04:58, 8 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::::[[सदस्य:राजकुमार|राजकुमार]] जी, तो अपने अनुरोध में यही लिख देते साफ़-साफ़ की आप बर्बरता नहीं करते और सही जानकारी जोड़ते हैं, सुधार करते हैं - इसलिए आपको यह अधिकार दिए जाने में कोई दिक्कत नहीं - इसलिए दिया जाय। बेमतलब पुनरीक्षक जाँच इत्यादि का हवाला देने की क्या आवश्यकता थी? क्यों बहाना बना रहे की पुनरीक्षक जाँच नहीं करते इसलिए आपको यह अधिकार चाहिए?
::::::और सच में मुझे अभी तक समझ में नहीं आया की आप के संपादन की जाँच पुनरीक्षक नहीं करते तो इससे आपको क्या परेशानी है। वो जाँच पुनरीक्षण करने वालों की समस्या है। जब पुनरीक्षक लोगों को लगेगा की आपके संपादन जाँचने की ज़रूरत नहीं है तो वो स्वतः आपको इस अधिकार के लिए नामांकित कर देंगे। आप इसे माँग क्यों रहे यह तो बताइये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:58, 8 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::::: माननीय, मैंने बार बार बताया हैं कि मुझे यह अधिकार चाहिए। एक बार फिर - कई सारे ऐसे पृष्ठ होते है जिन पर बर्बरता सामान्य रुप से अधिक होती हैं। इसलिये प्रबंधक उन लेख को पुनरीक्षक के स्तर पर सुरक्षित कर देते है जो केवल पुनरीक्षकों की अनुमति के बाद ही अपडेट होते है। हिन्दी विकिपीडिया पर योगदानकर्ताओं की कमी के कारण यहा पुनरीक्षक भी कम हैं और कई सारे पुनरीक्षक दुसरे कार्यो में व्यस्त रहने के कारण लेखों कि जाँच में काफी समय लग जाता है। कई बार जानकारी अपडेट होने में काफ़ी समय लग जाता हैं। मैंरे द्वारा किये गये सकारात्मक योगदान को देखकर मुझे यह अधिकार दिया जाये ताकि मैंरे द्वारा सम्पादन स्वतः ही परीक्षित चिह्नित हो जाएँ।<br>आप ने इस चर्चा को मेरे मात्रा त्रुटि से आपको क्या समस्या हैं तक बिना वजह ही बढाया हैं।<br>''अपने अनुरोध में यही लिख देते साफ़-साफ़ की आप बर्बरता नहीं करते और सही जानकारी जोड़ते हैं, सुधार करते हैं - इसलिए आपको यह अधिकार दिए जाने में कोई दिक्कत नहीं - इसलिए दिया जाय। बेमतलब पुनरीक्षक जाँच इत्यादि का हवाला देने की क्या आवश्यकता थी?''<br>आप यहा पर मैंरे जिस उत्तर पर सवाल उठा रहे है, यह आपके द्वारा पुछे गये एक बेमतलब पुराने प्रश्न ''आपको कौन सी समस्या हो रही?'' का जवाब था। <br>मैंने कही भी बहाना नही बनाया हैं। <br>अगर कोई अधिकार के लिये अनुरोध करता है तो उसको यह कहकर मना करना कि आप को क्या समस्या हैं, यह आपके अहंवाद को दर्शाता हैं। धन्यवाद [[User:राजकुमार|<span style="color: #E63E62;font-family:Georgia;">'''राज'''</span><span style="color: #414A4C;font-family:Georgia;">'''कुमार'''</span>]][[User talk:राजकुमार|<sup style="color: #E63E62">(talk)</sup>]] 03:48, 10 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::::::[[स:राजकुमार|राजकुमार]] जी, मुझे कोई दिक्कत नहीं। यहाँ सब मुझे अहंवादी ही मानते हैं। आपका अनुरोध ग़लत है। आपको पता नहीं की इस अधिकार के साथ क्या मिलता है। बाक़ी आपको निर्णय करने वाले प्रबंधक बताएँगे।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:18, 10 अक्टूबर 2024 (UTC)
;परिणाम
{{not done}} अभी सदस्य को अनुभव की आवश्यकता है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:40, 12 अक्टूबर 2024 (UTC)
[[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]]
=== [[स:The Sorter|The Sorter]] ===
{{Sr-request|Status=not done|user name=The Sorter|Purpose=1 साल और 5 महीनों से विकिपीडिया में मैंने अंग्रेज़ी विकिपीडिया से 801 लेखों का अनुवाद किया है, और कई सारे सांचों एवं श्रेणियों को भी बनाया है। मेरे लेख साफ़ और व्यवस्थित हैं, कुछ श्रेष्ठ उदाहरण हैं:
* [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]]
* [[ओस्पिसियो काबान्यास]]
* [[तलत जाफ़री]]
* [[कप नूडल]]
* [[जामा मस्जिद, दिल्ली]] (नवीकृत)
* [[गोकुल मेध]]
* [[पुत्रा मस्जिद]]
* [[ग़ालिब की हवेली]]
* [[ज़्वेचान क़िला]]
* [[कोन्स्तांतिनोस तासुलास]]
* [[सायन]]
* [[कोशरी]]
* [[शाह-ए-ज़िंदा]]
* [[सामसा]]
इसके साथ-साथ मैंने दूसरे सदस्यों के लेखों पर बड़े योगदान भी दिया तथा अनेक साँचों के कोड को भी अद्यतन बनाया। इस कारण मैं मानता हूँ कि मैं स्वतः परीक्षित अधिकारों के लिए उचित हूँ। कृपया मेरे अनुवाद पर विचार करें। धन्यवाद![[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 14:38, 9 मार्च 2026 (UTC)}}
;स्वीकृति
;मत
;परिणाम
{{not done}} [[special:diff/3715216/6530087|Module:Convert]] (13 मार्च 2026) में किये गये विघटनकारी बदलावों को देखते हुये यह प्रतीत हो रहा है कि आप इसी तरह के विघटनकारी बदलाव स्थानान्तरण में करोगे। अतः आपको अपनी मशीनी और अन्य भाषा के पाठ डालने की प्रक्रिया में सुधार की आवश्यकता है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:15, 27 मार्च 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने हाल में मॉड्यूल:Convert/text को ठीक किया है। मैं आपके बात से समझ लिया हूँ कि मुझे (ख़ासकर साँचों में) अंग्रेज़ी पाठ डालने समय सावधान रहना चाहिए। बाद में, मैं मॉड्यूल:Convert/data को भी ठीक करूँगा। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:55, 27 मार्च 2026 (UTC)
=== [[सदस्य:Wikiuser829|Wikiuser829]] ===
<div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa">
:''यह चर्चा समाप्त हो चुकी है। {{red|'''कृपया इसे न बदलें।'''}} आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ में नये विभागों में होनी चाहिए।'' ''इसका संक्षिप्त परिणाम निम्न रहा:''
::'''पूर्ण नहीं हुआ / अस्वीकृत'''----[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:32, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
----<!-- साँचा:चर्चा शीर्ष से -->
{{sr-request
|Status = notdone
|user name = Wikiuser829
|Purpose = मैं वर्ष 2022 से विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से योगदान कर रहा हूँ और अब तक 100 से अधिक संपादन कर चुका हूँ। वर्ष 2025 में भी मैंने 19 सार्थक संपादन किए हैं।
मैं विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन कर रहा हूँ। मेरे संपादन मुख्यतः सामग्री सुधार, अद्यतन जानकारी जोड़ने तथा लेखों की गुणवत्ता बेहतर करने पर केंद्रित रहे हैं।
इसके अतिरिक्त, मैं पृष्ठों के गलत या पुराने नामों को ठीक करने (स्थानांतरण/नाम परिवर्तन) में भी योगदान देना चाहता हूँ, जिसके लिए यह अधिकार उपयोगी होगा।
कृपया मेरे अनुरोध पर विचार करने का कष्ट करें।
}}
;स्वीकृति
;मत
;परिणाम
{{notdone}} सदस्य को अभी और अनुभव और अपनी उपादेयता स्थापित करने की आवश्यकता है। अनुरोध में इस अधिकार को प्राप्त होने के लिये दिया गया कारण (स्थानांतरण में योगदान) उचित नहीं है; यह अधिकार केवल इसलिए नहीं दिया जा सकता। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:32, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:''उपर्युक्त चर्चा को एक पुरालेख के रूप में संरक्षित किया गया है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें कोई बदलाव न करें।'''</span> आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ पर नये विभागों में होनी चाहिए''।<!-- साँचा:चर्चा तल से --></div>
=== [[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] ===
{{sr-request
|Status = <!-- यह लाइन न बदलें -->
|user name =चाहर धर्मेंद्र
|Purpose = मैंने वर्ष 2022 में विकिपीडिया से जुड़कर संपादन कार्य आरंभ किया। प्रारंभिक उत्साह के साथ ही मैंने यह समझा कि इस मंच पर सार्थक योगदान देने के लिए उसकी नीतियों और दिशानिर्देशों की गहन समझ अत्यंत आवश्यक है। इसी उद्देश्य से मैंने लगभग तीन वर्षों तक विकिपीडिया की विभिन्न नीतियों, प्रक्रियाओं और सामुदायिक चर्चाओं का गंभीर अध्ययन किया। इस अवधि में मैंने विशेष रूप से लेख विलोपन चर्चाएँ तथा विश्वसनीय स्रोतों (RS) से संबंधित विमर्शों का अवलोकन किया और यह समझने का प्रयास किया कि नीतियों का व्यावहारिक अनुप्रयोग किस प्रकार किया जाता है।
मैंने अपने द्वारा निर्मित तथा संपादित प्रत्येक लेख में इन नीतियों और दिशानिर्देशों का यथासंभव पालन करने का प्रयास किया है। मेरा लक्ष्य सदैव निष्पक्ष, प्रमाणित और उच्च गुणवत्ता की सामग्री प्रदान करना रहा है। मैं विकिपीडिया का एक नियमित और सक्रिय संपादक हूँ तथा सामुदायिक मानकों के अनुरूप कार्य करने के लिए प्रतिबद्ध हूँ।
वर्तमान में मेरा उद्देश्य स्वतः परीक्षित सदस्य के रूप में समुदाय की सेवा करना है। मुझे विश्वास है कि मेरी समझ, अनुभव और कार्यशैली विकिपीडिया की अपेक्षाओं के अनुरूप है। अतः आपसे विनम्र निवेदन है कि मेरी अब तक की गतिविधियों और योगदानों का मूल्यांकन करें। मुझे पूर्ण विश्वास है कि मेरा कार्य विकिपीडिया की नीतियों और मूल सिद्धांतों के अनुरूप रहा है, और मैं भविष्य में भी इसी प्रतिबद्धता के साथ योगदान देता रहूँगा।
}}
;स्वीकृति
;मत
* {{विरोध}} हाल ही में आपके द्वारा "[[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]]" और "[[बौद्ध ग्रंथों की अनुवाद परंपरा]]" जैसे उत्कृष्ट व ससंदर्भ (IEEE जर्नल आदि) लेखों पर 'शीघ्र हटाने (बर्बरता)' और 'हहेच (उल्लेखनीय नहीं)' के अनुचित नामांकन किए गए हैं। उन्नत अधिकारों के लिए 'उल्लेखनीयता' और 'बर्बरता' की सटीक समझ होना अति आवश्यक है, जिसका मुझे आपके हालिया संपादनों में अभाव लगा। अतः अभी के लिए मेरी ओर से पूर्ण विरोध। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:35, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, नमस्ते। आपने लिखा है <em>"उन्नत अधिकारों के लिए 'उल्लेखनीयता' और 'बर्बरता' की सटीक समझ होना अति आवश्यक है"</em> ऐसा नियम आपने कहाँ पढ़ लिया? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:53, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, आप बिल्कुल सही हैं कि नीति में ऐसा कोई कठोर नियम नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
:::'''मत वापस लिया:''' आदरणीय SM7 जी के स्पष्टीकरण और @[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] के योगदान को देखते हुए|
:::{{समर्थन}} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:49, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
* {{समर्थन}} : '''चाहर धर्मेन्द्र''' पर्याप्त समय से हिन्दी विकिपीडिया पर कार्य कर रहे हैं और वर्तमान एवं इनकी हिन्दी-भाषा-क्षमता एवं विकिपीडिया सम्बन्धी अन्य जानकारी अच्छी है। अतः मैं इनको स्वतः परीक्षित अधिकार देने का समर्थन करता हूँ। -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 09:48, 21 अप्रैल 2026 (UTC)
*{{समर्थन|पूर्ण समर्थन}} - मैंने चाहर धर्मेन्द्र जी के कार्यों को देखा और उसकी समीक्षा की है, पिछले कुछ महीनों में और इनके द्वारा निर्मित लेख भी देखा जो काफ़ी अच्छे गुणवत्ता के प्रतीत होते है, और इनकी हिन्दी भाषा का स्तर और विकिपीडिया पर इनको कार्य करने का काफ़ी सालों का अनुभव भी प्राप्त हो गया है। इसलिए इनको ये अधिकार स्थायी रूप से दिया जाना चाहिए। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 03:00, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
* {{समर्थन}} सदस्य के योगदान देखकर मैं समर्थन करता हूं। -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 16:44, 23 अप्रैल 2026 (UTC)
;परिणाम
<!-- नया नामांकन इस लाइन के नीचे करें -->
6vev64heob6xx9000nhtbm5tnajmkfj
6544330
6544329
2026-04-27T01:40:48Z
SM7
89247
/* चाहर धर्मेंद्र */ पूर्ण हुआ
6544330
wikitext
text/x-wiki
{{विकिपीडिया:विशेषाधिकार निवेदन/शीर्ष}}
[[File:Wikipedia Autopatrolled.svg|thumb|220px|स्वतःपरीक्षित]]
{{Archives| archivelist =/पुरालेख | search=yes}}
{{Center|
<big>'''स्वतःपरीक्षित सदस्य'''</big>
}}
;दायित्व
यह अधिकार विकि के अनुभवी एवं विश्वसनीय सदस्यों को दिया जाता है ताकि स्वतः स्थापित सदस्यों के स्तर तक सुरक्षित पृष्ठों और असुरक्षित पृष्ठों के सम्पादन करने पर उनके योगदान स्वतः ही परीक्षित चिह्नित हो जाएँ। अर्थात इनके संपादन स्वतः ही परीक्षित हो जाते है इसके लिये परीक्षक की आवश्यकता नहीं होगी।
;आवश्यकताएँ
#विकि पर अच्छा संपादन अनुभव एवं अवधि
#१ प्रबंधक का समर्थन बिना किसी प्रबंधक के विरोध के
;निवृति
#विकि नीतियों का निरंतर उल्लंघन
#अपने अधिकार का दुरुपयोग करना
# लगातार एक वर्ष तक २५ से कम सकारात्मक सम्पादन। <!--https://hi.wikipedia.org/w/index.php?oldid=2596064 के "सदस्य अधिकारों का पुनः वितरण" अनुभाग के अनुसार-->
;वर्तमान सदस्य
*वर्तमान स्वतः परीक्षित सदस्यों की सूची [{{fullurl:विशेष:ListUsers|group=autopatrolled}} यहाँ] पाई जा सकती है।
{{Center|<big>'''नामांकन'''</big>}}
नामांकन करने हेतु प्रारूप नीचे दिया गया है। इसे कॉपी करके सबसे अंतिम नामांकन के नीचे पेस्ट करें और सदस्य का नाम कखग के जगह भरें
<pre>
=== [[सदस्य:कखग|कखग]] ===
{{sr-request
|Status = <!-- यह लाइन न बदलें -->
|user name = कखग
|Purpose = <!-- इस लाइन के जगह अपनी नामांकन टिप्पणी लिखें -->
}}
;स्वीकृति
;मत
;परिणाम
<!-- नया नामांकन इस लाइन के नीचे करें -->
</pre>
===निवेदन===
{{WP:Requests for permissions/Subpage|shortcut=A|subpage=स्वतः परीक्षित|notice=<noinclude>
इन अधिकारों के लिए निवेदन करने या अन्य सदस्य को इसके लिए नामांकित करने से पहले कृपया [[विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित सदस्य]] देखें। यदि प्रत्याशियों के पास [[विकिपीडिया:पुनर्निर्देशन|पुनर्निर्देशन]] एवं [[विकिपीडिया:बहुविकल्पी शब्द|बहुविकल्पी शब्दों]] को छोड़कर ''कम से कम'' '''25 नए लेख''' नहीं हैं, तो उन्हें ये अधिकार नहीं दिया जा सकता है। लेख में परीक्षकों द्वारा देखी जाने वाली समस्याओं नहीं होनी चाहिए। ध्यान दें कि ये अधिकार आपको '''लेख बनाने या उनकी परीक्षा करने में मदद नहीं कर सकते हैं'''।</noinclude>}}
=== [[सदस्य:राजकुमार|राजकुमार]] ===
{{sr-request
|Status = not done
|user name = राजकुमार
|Purpose = माननीय नमस्कार! मैं काफ़ी समय से हिन्दी विकिपीडिया पर अपना योगदान दें रहा हूँ। मैंने कई सारे प्रष्ठ निर्मित किये है एवम कई सारे पहले से बने हुए पेज का विस्तार, स्त्रोत जोडना और बर्बरता हटाने जैसे कार्य किये हुए है। मुझे बर्बरता को हटाने के लिये रौलबेक का अधिकार भी दिया गया है जो मुझे काफी मदद कर रहा है। मै कई सारे सुरक्षित पृष्ठ पर भी सम्पादन करता हुँ परन्तु उसकी पुनरीक्षक या प्रबंधक द्वारा जाँच में काफी समय लग जाता है। इसलिये मैं चाहता हुं कि मुझे स्वतःपरीक्षित सदस्य का अधिकार दिया जाये ताकी मैरे द्वारा सम्पादन स्वतः ही परीक्षित चिह्नित हो जाएँ। धन्यवाद
}}
;स्वीकृति
;मत
* {{विरोध|असहमत}} (नीचे चर्चा देखें, सदस्य को पता नहीं कि ये क्या माँग रहे और क्यों माँग रहे) --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 14:44, 9 अक्टूबर 2024 (UTC)
;प्रश्न
* [[सदस्य:राजकुमार|राजकुमार]] जी, नमस्ते। आपके जाँचे हुए संपादन स्वतः ही परीक्षित चिह्नित हो जाने के बारे में आपका विशेषाग्रह क्यों है? हम आमतौर पर विश्वस्त एवं हिंदी भाषा के ऊपर अच्छी पकड़ रखने वाले और कुछ बेहतरीन लेख बनाने वाले संपादकों को यह अधिकार प्रदान करते हैं। यह अधिकार अपने आप में स्थानांतरण जैसे महत्वपूर्ण जिम्मेदारी को भी अपने में समेटे हुए है। जब आप अभी (अपने ऊपर के अनुरोध में देखें) पृष्ठ और स्रोत जैसे शब्द सही नहीं लिख पा रहे, कैसे मान लिया जाय कि आप इस योग्य हैं कि आपको इस तरह की सुविधा दी जाये?<small>— इस [[विकिपीडिया:हस्ताक्षर|अहस्ताक्षरित]] संदेश के लेखक हैं -[[सदस्य:SM7|SM7]] ([[सदस्य वार्ता:SM7|वार्ता]] • [[विशेष:Contributions/SM7|योगदान]]){{#if:15:23, 5 अक्टूबर 2024 (UTC)| 15:23, 5 अक्टूबर 2024 (UTC)|}}</small><!-- साँचा:अहस्ताक्षरित -->
<!-- नया नामांकन इस लाइन के नीचे करें -->
:: नमस्ते! मैं समझता हूँ कि लेख के विवरण में त्रुटियों के बारे में आपका क्या कहना है। कभी-कभी मैं अपने संपादनों की जाँच करते समय इन त्रुटियों को देखता हूँ, और उन्हें ठीक करता हूँ, जिसे आप मेरे पुराने योगदानों में देख सकते हैं। अन्य संपादक भी इन गलतियों को पकड़ते हैं और सुधार करते हैं। ये छोटी-छोटी गलतियाँ मेरे द्वारा जोड़ी गई जानकारी को कम मूल्यवान नहीं बनाती हैं। मैंने पहली पंक्ति में "पृष्ठ" की वर्तनी गलत लिखी, लेकिन मैंने दूसरी पंक्ति में सही लिखा। यह गलती टाइप करते समय हो जाती है। जिस तरह आपने शुरू में "नमस्ते" की वर्तनी गलत लिखी और उसे ठीक किया, मैं भी अपनी गलतियों को ठीक करता हूँ, और कभी-कभी अन्य संपादक भी ऐसा करते हैं।<br>माननीय, मै जानता हूं कि स्थानांतरण का अधिकार कितना महत्वपूर्ण है, और मैं आपको आश्वस्त करना चाहता हूँ कि मैं उस अधिकार का उपयोग करते समय सावधान रहूँगा। [[User:राजकुमार|<span style="color: #E63E62;font-family:Georgia;">'''राज'''</span><span style="color: #414A4C;font-family:Georgia;">'''कुमार'''</span>]][[User talk:राजकुमार|<sup style="color: #E63E62">(talk)</sup>]] 01:47, 6 अक्टूबर 2024 (UTC)
:::[[सदस्य:राजकुमार|राजकुमार]] जी, पहला यही तो आपसे पूछा है। सभी के योगदान महत्वपूर्ण हैं छोटे भी और बड़े भी। तो क्या हर ऐसे छोटे सुधार करने वाले को यह अधिकार मिलना चाहिए, क्योंकि वो छोटे-छोटे सुधार करता है? ऐसे तो सैकड़ों संपादक त्रुटि देखकर उन्हें सुधारने की कोशिश करते हैं। सबसे बड़ी बात की इससे आपको क्या फ़ायदा जो यह अधिकार माँग रहे?
:::आपने यह भी लिखा है की आपको रोलबैकर अधिकार भी दिया गया है और आपको मदद मिल रही; मैंने देखा आपको यह अधिकार मिले अभी बमुश्किल 10 दिन हुए हैं। इससे व को भी लाभ मिल रहा और आपके रोलबैक सही हो रहे हैं, कम से कम इसकी प्रतिष्ठा तो हो लेने दें। या केवल अधिकार माँगने की कोई जल्दी पड़ी है?
:::''स्त्रोत'' भी टाइपो के कारण लिखा था? अगर आप वाकई अपनी ग़लतियाँ सुधारते हैं तो आपको टोके जाने के बाद तो उन्हें ऊपर संदेश में सुधार ही लेना चाहिए था। दो उदाहरणों के अलावा और भी कई तथाकथित टाइपो दिख रहे हैं। मैं किसी तरह से आश्वस्त नहीं कि ऐसा हो सकता है की कोई ''स्रोत'' को टाइपो के कारण ''स्त्रोत'' लिख दे।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 09:20, 6 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::माननीय, इस अधिकार से क्या फायदा है यह मैंने उद्देश्य में स्पष्ट किया है। मुझे पिछला अधिकार नामांकन के 6 महीने बाद मिला था, इसलिए ऐसा नहीं है कि मैं किसी अधिकार के लिए जल्दी में हूँ। रोलबैक अधिकार और स्व-परीक्षित अधिकार के कार्य अलग-अलग हैं, और मुझे समझ में नहीं आया कि आप यह क्या कहना चाहते है, शायद यह कि रोलबैक अधिकार से किये गये योगदान के आधार पर स्व-परीक्षित अधिकार मिलना चाहिये ।<br>स्रोत और स्त्रोत में सिर्फ एक अतिरिक्त t का इस्तेमाल से गलती हुई है जो एक टाइपो में गलती के कारण हुआ है। मैंने ऊपर दिए गए संदेश को सही नहीं किया क्योंकि आपका प्रश्न उसी गलती के बारे में था, जिसे अन्य प्रशासकों के लिए जानना महत्वपूर्ण था।<br>विकिपीडिया पर योगदानकर्ताओं की कमी के कारण, यह अधिकार उन लोगों को दिया जाना चाहिए जो लंबे समय से हिंदी विकिपीडिया में सकारात्मक योगदान दे रहे हैं जो पुनरीक्षक को जाचँ में देरी होने के बाद भी लेख को सुधार सके जिसे पाठकों को जल्द ही दिखे। [[User:राजकुमार|<span style="color: #E63E62;font-family:Georgia;">'''राज'''</span><span style="color: #414A4C;font-family:Georgia;">'''कुमार'''</span>]][[User talk:राजकुमार|<sup style="color: #E63E62">(talk)</sup>]] 05:09, 7 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::[[सदस्य:राजकुमार|राजकुमार]] जी, आपने जो उद्देश्य में स्पष्ट किया है वो मुझे बिलकुल नहीं समझ में आ रहा। इसीलिए पूछ रहा हूँ। आपके संपादन स्वतः परीक्षित चिह्नित हों या न हों इससे आपको क्या दिक्कत है? अगर चिह्नित नहीं हो रहे तो यह प्रबंधकों और पुनरीक्षक लोगों की समस्या है। पुनरीक्षक की जाँच में देरी से आपको कौन सी समस्या हो रही?--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:26, 7 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::: माननीय, अगर प्रबंधक और पुनरीक्षक को लगता है की मेरे द्वारा सम्पादन में बर्बरता नही है या मैं जानकारी गलत नही जोड़ता हूं तो स्वतः परीक्षित अधिकार देने से भी कोई दिक्कत नही हैं। <br>मुझे लगता है आप जाँच में देरी को एक समस्या मानते ही नही। फिर भी मैं आपको कहना चाहता हूं कि मुझे पुनरीक्षक का अधिकार नही चाहिए।<br>मैंने स्वतः परीक्षित के अधिकार के लिये नामांकन किया है। [[User:राजकुमार|<span style="color: #E63E62;font-family:Georgia;">'''राज'''</span><span style="color: #414A4C;font-family:Georgia;">'''कुमार'''</span>]][[User talk:राजकुमार|<sup style="color: #E63E62">(talk)</sup>]] 04:58, 8 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::::[[सदस्य:राजकुमार|राजकुमार]] जी, तो अपने अनुरोध में यही लिख देते साफ़-साफ़ की आप बर्बरता नहीं करते और सही जानकारी जोड़ते हैं, सुधार करते हैं - इसलिए आपको यह अधिकार दिए जाने में कोई दिक्कत नहीं - इसलिए दिया जाय। बेमतलब पुनरीक्षक जाँच इत्यादि का हवाला देने की क्या आवश्यकता थी? क्यों बहाना बना रहे की पुनरीक्षक जाँच नहीं करते इसलिए आपको यह अधिकार चाहिए?
::::::और सच में मुझे अभी तक समझ में नहीं आया की आप के संपादन की जाँच पुनरीक्षक नहीं करते तो इससे आपको क्या परेशानी है। वो जाँच पुनरीक्षण करने वालों की समस्या है। जब पुनरीक्षक लोगों को लगेगा की आपके संपादन जाँचने की ज़रूरत नहीं है तो वो स्वतः आपको इस अधिकार के लिए नामांकित कर देंगे। आप इसे माँग क्यों रहे यह तो बताइये।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:58, 8 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::::: माननीय, मैंने बार बार बताया हैं कि मुझे यह अधिकार चाहिए। एक बार फिर - कई सारे ऐसे पृष्ठ होते है जिन पर बर्बरता सामान्य रुप से अधिक होती हैं। इसलिये प्रबंधक उन लेख को पुनरीक्षक के स्तर पर सुरक्षित कर देते है जो केवल पुनरीक्षकों की अनुमति के बाद ही अपडेट होते है। हिन्दी विकिपीडिया पर योगदानकर्ताओं की कमी के कारण यहा पुनरीक्षक भी कम हैं और कई सारे पुनरीक्षक दुसरे कार्यो में व्यस्त रहने के कारण लेखों कि जाँच में काफी समय लग जाता है। कई बार जानकारी अपडेट होने में काफ़ी समय लग जाता हैं। मैंरे द्वारा किये गये सकारात्मक योगदान को देखकर मुझे यह अधिकार दिया जाये ताकि मैंरे द्वारा सम्पादन स्वतः ही परीक्षित चिह्नित हो जाएँ।<br>आप ने इस चर्चा को मेरे मात्रा त्रुटि से आपको क्या समस्या हैं तक बिना वजह ही बढाया हैं।<br>''अपने अनुरोध में यही लिख देते साफ़-साफ़ की आप बर्बरता नहीं करते और सही जानकारी जोड़ते हैं, सुधार करते हैं - इसलिए आपको यह अधिकार दिए जाने में कोई दिक्कत नहीं - इसलिए दिया जाय। बेमतलब पुनरीक्षक जाँच इत्यादि का हवाला देने की क्या आवश्यकता थी?''<br>आप यहा पर मैंरे जिस उत्तर पर सवाल उठा रहे है, यह आपके द्वारा पुछे गये एक बेमतलब पुराने प्रश्न ''आपको कौन सी समस्या हो रही?'' का जवाब था। <br>मैंने कही भी बहाना नही बनाया हैं। <br>अगर कोई अधिकार के लिये अनुरोध करता है तो उसको यह कहकर मना करना कि आप को क्या समस्या हैं, यह आपके अहंवाद को दर्शाता हैं। धन्यवाद [[User:राजकुमार|<span style="color: #E63E62;font-family:Georgia;">'''राज'''</span><span style="color: #414A4C;font-family:Georgia;">'''कुमार'''</span>]][[User talk:राजकुमार|<sup style="color: #E63E62">(talk)</sup>]] 03:48, 10 अक्टूबर 2024 (UTC)
::::::::[[स:राजकुमार|राजकुमार]] जी, मुझे कोई दिक्कत नहीं। यहाँ सब मुझे अहंवादी ही मानते हैं। आपका अनुरोध ग़लत है। आपको पता नहीं की इस अधिकार के साथ क्या मिलता है। बाक़ी आपको निर्णय करने वाले प्रबंधक बताएँगे।--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:18, 10 अक्टूबर 2024 (UTC)
;परिणाम
{{not done}} अभी सदस्य को अनुभव की आवश्यकता है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:40, 12 अक्टूबर 2024 (UTC)
[[श्रेणी:विकिपीडिया सदस्य समूह]]
=== [[स:The Sorter|The Sorter]] ===
{{Sr-request|Status=not done|user name=The Sorter|Purpose=1 साल और 5 महीनों से विकिपीडिया में मैंने अंग्रेज़ी विकिपीडिया से 801 लेखों का अनुवाद किया है, और कई सारे सांचों एवं श्रेणियों को भी बनाया है। मेरे लेख साफ़ और व्यवस्थित हैं, कुछ श्रेष्ठ उदाहरण हैं:
* [[रोलिन' (एयर रेड व्हीकल)]]
* [[ओस्पिसियो काबान्यास]]
* [[तलत जाफ़री]]
* [[कप नूडल]]
* [[जामा मस्जिद, दिल्ली]] (नवीकृत)
* [[गोकुल मेध]]
* [[पुत्रा मस्जिद]]
* [[ग़ालिब की हवेली]]
* [[ज़्वेचान क़िला]]
* [[कोन्स्तांतिनोस तासुलास]]
* [[सायन]]
* [[कोशरी]]
* [[शाह-ए-ज़िंदा]]
* [[सामसा]]
इसके साथ-साथ मैंने दूसरे सदस्यों के लेखों पर बड़े योगदान भी दिया तथा अनेक साँचों के कोड को भी अद्यतन बनाया। इस कारण मैं मानता हूँ कि मैं स्वतः परीक्षित अधिकारों के लिए उचित हूँ। कृपया मेरे अनुवाद पर विचार करें। धन्यवाद![[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 14:38, 9 मार्च 2026 (UTC)}}
;स्वीकृति
;मत
;परिणाम
{{not done}} [[special:diff/3715216/6530087|Module:Convert]] (13 मार्च 2026) में किये गये विघटनकारी बदलावों को देखते हुये यह प्रतीत हो रहा है कि आप इसी तरह के विघटनकारी बदलाव स्थानान्तरण में करोगे। अतः आपको अपनी मशीनी और अन्य भाषा के पाठ डालने की प्रक्रिया में सुधार की आवश्यकता है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:15, 27 मार्च 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैंने हाल में मॉड्यूल:Convert/text को ठीक किया है। मैं आपके बात से समझ लिया हूँ कि मुझे (ख़ासकर साँचों में) अंग्रेज़ी पाठ डालने समय सावधान रहना चाहिए। बाद में, मैं मॉड्यूल:Convert/data को भी ठीक करूँगा। [[सदस्य:The Sorter|The Sorter]] ([[सदस्य वार्ता:The Sorter|वार्ता]]) 16:55, 27 मार्च 2026 (UTC)
=== [[सदस्य:Wikiuser829|Wikiuser829]] ===
<div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa">
:''यह चर्चा समाप्त हो चुकी है। {{red|'''कृपया इसे न बदलें।'''}} आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ में नये विभागों में होनी चाहिए।'' ''इसका संक्षिप्त परिणाम निम्न रहा:''
::'''पूर्ण नहीं हुआ / अस्वीकृत'''----[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:32, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
----<!-- साँचा:चर्चा शीर्ष से -->
{{sr-request
|Status = notdone
|user name = Wikiuser829
|Purpose = मैं वर्ष 2022 से विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से योगदान कर रहा हूँ और अब तक 100 से अधिक संपादन कर चुका हूँ। वर्ष 2025 में भी मैंने 19 सार्थक संपादन किए हैं।
मैं विकिपीडिया:स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु निवेदन कर रहा हूँ। मेरे संपादन मुख्यतः सामग्री सुधार, अद्यतन जानकारी जोड़ने तथा लेखों की गुणवत्ता बेहतर करने पर केंद्रित रहे हैं।
इसके अतिरिक्त, मैं पृष्ठों के गलत या पुराने नामों को ठीक करने (स्थानांतरण/नाम परिवर्तन) में भी योगदान देना चाहता हूँ, जिसके लिए यह अधिकार उपयोगी होगा।
कृपया मेरे अनुरोध पर विचार करने का कष्ट करें।
}}
;स्वीकृति
;मत
;परिणाम
{{notdone}} सदस्य को अभी और अनुभव और अपनी उपादेयता स्थापित करने की आवश्यकता है। अनुरोध में इस अधिकार को प्राप्त होने के लिये दिया गया कारण (स्थानांतरण में योगदान) उचित नहीं है; यह अधिकार केवल इसलिए नहीं दिया जा सकता। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:32, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:''उपर्युक्त चर्चा को एक पुरालेख के रूप में संरक्षित किया गया है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें कोई बदलाव न करें।'''</span> आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ पर नये विभागों में होनी चाहिए''।<!-- साँचा:चर्चा तल से --></div>
=== [[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] ===
<div class="boilerplate metadata discussion-archived" style="background-color: #f5f3ef; overflow:auto; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #aaa">
:''यह चर्चा समाप्त हो चुकी है। {{red|'''कृपया इसे न बदलें।'''}} आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ में नये विभागों में होनी चाहिए।'' ''इसका संक्षिप्त परिणाम निम्न रहा:''
::'''पूर्ण हुआ'''--[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:40, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
----<!-- साँचा:चर्चा शीर्ष से -->
{{sr-request
|Status = done
|user name =चाहर धर्मेंद्र
|Purpose = मैंने वर्ष 2022 में विकिपीडिया से जुड़कर संपादन कार्य आरंभ किया। प्रारंभिक उत्साह के साथ ही मैंने यह समझा कि इस मंच पर सार्थक योगदान देने के लिए उसकी नीतियों और दिशानिर्देशों की गहन समझ अत्यंत आवश्यक है। इसी उद्देश्य से मैंने लगभग तीन वर्षों तक विकिपीडिया की विभिन्न नीतियों, प्रक्रियाओं और सामुदायिक चर्चाओं का गंभीर अध्ययन किया। इस अवधि में मैंने विशेष रूप से लेख विलोपन चर्चाएँ तथा विश्वसनीय स्रोतों (RS) से संबंधित विमर्शों का अवलोकन किया और यह समझने का प्रयास किया कि नीतियों का व्यावहारिक अनुप्रयोग किस प्रकार किया जाता है।
मैंने अपने द्वारा निर्मित तथा संपादित प्रत्येक लेख में इन नीतियों और दिशानिर्देशों का यथासंभव पालन करने का प्रयास किया है। मेरा लक्ष्य सदैव निष्पक्ष, प्रमाणित और उच्च गुणवत्ता की सामग्री प्रदान करना रहा है। मैं विकिपीडिया का एक नियमित और सक्रिय संपादक हूँ तथा सामुदायिक मानकों के अनुरूप कार्य करने के लिए प्रतिबद्ध हूँ।
वर्तमान में मेरा उद्देश्य स्वतः परीक्षित सदस्य के रूप में समुदाय की सेवा करना है। मुझे विश्वास है कि मेरी समझ, अनुभव और कार्यशैली विकिपीडिया की अपेक्षाओं के अनुरूप है। अतः आपसे विनम्र निवेदन है कि मेरी अब तक की गतिविधियों और योगदानों का मूल्यांकन करें। मुझे पूर्ण विश्वास है कि मेरा कार्य विकिपीडिया की नीतियों और मूल सिद्धांतों के अनुरूप रहा है, और मैं भविष्य में भी इसी प्रतिबद्धता के साथ योगदान देता रहूँगा।
}}
;स्वीकृति
;मत
* {{विरोध}} हाल ही में आपके द्वारा "[[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]]" और "[[बौद्ध ग्रंथों की अनुवाद परंपरा]]" जैसे उत्कृष्ट व ससंदर्भ (IEEE जर्नल आदि) लेखों पर 'शीघ्र हटाने (बर्बरता)' और 'हहेच (उल्लेखनीय नहीं)' के अनुचित नामांकन किए गए हैं। उन्नत अधिकारों के लिए 'उल्लेखनीयता' और 'बर्बरता' की सटीक समझ होना अति आवश्यक है, जिसका मुझे आपके हालिया संपादनों में अभाव लगा। अतः अभी के लिए मेरी ओर से पूर्ण विरोध। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:35, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, नमस्ते। आपने लिखा है <em>"उन्नत अधिकारों के लिए 'उल्लेखनीयता' और 'बर्बरता' की सटीक समझ होना अति आवश्यक है"</em> ऐसा नियम आपने कहाँ पढ़ लिया? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:53, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, आप बिल्कुल सही हैं कि नीति में ऐसा कोई कठोर नियम नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 08:06, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
:::'''मत वापस लिया:''' आदरणीय SM7 जी के स्पष्टीकरण और @[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] के योगदान को देखते हुए|
:::{{समर्थन}} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:49, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
* {{समर्थन}} : '''चाहर धर्मेन्द्र''' पर्याप्त समय से हिन्दी विकिपीडिया पर कार्य कर रहे हैं और वर्तमान एवं इनकी हिन्दी-भाषा-क्षमता एवं विकिपीडिया सम्बन्धी अन्य जानकारी अच्छी है। अतः मैं इनको स्वतः परीक्षित अधिकार देने का समर्थन करता हूँ। -- [[सदस्य:अनुनाद सिंह|अनुनाद सिंह]] ([[सदस्य वार्ता:अनुनाद सिंह|वार्ता]]) 09:48, 21 अप्रैल 2026 (UTC)
*{{समर्थन|पूर्ण समर्थन}} - मैंने चाहर धर्मेन्द्र जी के कार्यों को देखा और उसकी समीक्षा की है, पिछले कुछ महीनों में और इनके द्वारा निर्मित लेख भी देखा जो काफ़ी अच्छे गुणवत्ता के प्रतीत होते है, और इनकी हिन्दी भाषा का स्तर और विकिपीडिया पर इनको कार्य करने का काफ़ी सालों का अनुभव भी प्राप्त हो गया है। इसलिए इनको ये अधिकार स्थायी रूप से दिया जाना चाहिए। <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 03:00, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
* {{समर्थन}} सदस्य के योगदान देखकर मैं समर्थन करता हूं। -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 16:44, 23 अप्रैल 2026 (UTC)
;परिणाम
{{done}} सदस्य के योगदानों, हिंदी भाषा की पर्याप्त योग्यता, लेख निर्माण में रुचि और विकिपीडिया के लेखों में सुधार द्वारा लगातार संवर्धन को देखते हुये; उपर्युक्त चर्चा में शामिल सदस्यों के समर्थन के साथ मेरा ख़ुद का समर्थन भी है। सदस्य को उक्त अधिकार दिये जाते हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:40, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:''उपर्युक्त चर्चा को एक पुरालेख के रूप में संरक्षित किया गया है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें कोई बदलाव न करें।'''</span> आगे की वार्ताएँ इस पृष्ठ पर नये विभागों में होनी चाहिए''।<!-- साँचा:चर्चा तल से --></div>
<!-- नया नामांकन इस लाइन के नीचे करें -->
6kdd0n37759bfpfdx8grcuen5o46scb
चार्ली शीन
0
219752
6544318
6473267
2026-04-26T22:59:15Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544318
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक अभिनेता
| name = चार्ली शीन
| image = Charlie Sheen March 2009.JPG
| caption = चार्ली शीन मार्च २००९ में
| birthname = कार्लोस इरविन एस्टेवेज़
| birthdate = {{birth date and age|mf=yes|1965|9|3}}
| birthplace = [[न्यू यॉर्क शहर]], अमेरिका
| occupation = अभिनेता
| yearsactive = 1974–अबतक
| spouse = डोना पीले (1995–1996)<br />[[डेनिसे रिचर्ड्स]] (2002–2006)<br />ब्रुक मुएलर (2008–2010)
| website =
}}
'''कार्लोस इरविन एस्टेवेज़''' (जन्म [[3 सितम्बर]] [[1965]]), जिन्हें पेशेवर तौर पर '''चार्ली शीन''' के नाम से जाना जाता है, एक अमेरिकी अभिनेता है। फिल्मों में उनके द्वारा निभाई गई चरित्र भूमिकाओं में शामिल है 1986 के [[वियतनाम युद्ध]] पर आधारित नाटक ''प्लाटून'' में क्रिस टेलर की भूमिका, 1986 में बनी फिल्म ''दी रैथ'' में जेक कैसे की भूमिका और 1987 की फिल्म ''वॉल स्ट्रीट'' में बड फॉक्स की भूमिका. उनके कैरियर में अन्य कॉमेडी फ़िल्में शामिल हैं, जैसे ''मेजर लीग'', ''दी हॉट शॉट्स!'' फिल्में और ''स्केयरी मूवी 3'' और ''4'' . टेलीविजन पर, शीन को दो सिटकॉम में अपनी भूमिकाओं के लिए जाना जाता है: जिसमें उन्होंने ''स्पिन सिटी'' में चार्ली क्रावफोर्ड और ''[[टू एंड ए हाफ मेन]]'' में चार्ली हार्पर की भूमिका निभाई.
== प्रारंभिक जीवन ==
शीन का जन्म न्यूयॉर्क सिटी में कार्लोस इरविन एस्टेवेज़ के रूप में हुआ, वे अभिनेता मार्टिन शीन और कलाकार जेनेट टेम्पलटन के सबसे छोटे पुत्र हैं और उनकी चार संतानों में से तीसरे हैं। मार्टिन ने कैथोलिक आर्चबिशप और धर्मशास्त्री फुलटन जे. शीन के सम्मान में अपना मंच नाम अपनाया, जिसके कारण चार्ली ने भी यही मंच नाम अपनाया.<ref name="actors">इनसाइड द एक्टर्स स्टूडियो, 2007 में साक्षात्कार में कहा</ref> उनके माता-पिता मालीबू, कैलिफोर्निया में स्थानांतरित हो गए, ऐसा उन्होंने मार्टिन शीन के ब्रॉडवे में ''दी सब्जेक्ट वाज़ रोज़ेज़'' प्रदर्शित होने के बाद किया। शीन के दो भाई और एक बहन है, जिनमें से सभी अभिनय की दुनिया में हैं: एमिलियो स्टेवेज़, रेमन स्टेवेज़ और रेनी स्टेवेज़. शीन ने सांटा मोनिका हाई स्कूल सांटा मोनिका, कैलिफोर्निया से अपनी पढाई की, जहां वे बेसबॉल टीम के लिए एक प्रमुख पिचर और शॉर्टस्टॉप थे।<ref name="actors" /><ref>{{cite news|url=http://sports.espn.go.com/espn/page3/story?page=sheen/merron|title=How Good Was Charlie Sheen?|last=Merron|first=Jeff|date=19 फरवरी 2004|work=Page 3|publisher=ESPN|accessdate=21 मार्च 2009}}</ref> उन्होंने अभिनय में शुरू से ही रूचि दिखाई और अपने भाई एमिलियो और स्कूल के साथी रोब और चेड लोवे और पूर्व साथी क्रिस पेन के साथ कई सुपर-8 फ़िल्में बनाई. स्नातक होने के बस कुछ हफ्ते पहले, शीन को खराब अंकों और कम उपस्थिति के कारण स्कूल से निष्कासित कर दिया गया।<ref name="allmovie">{{cite news|url=http://movies.nytimes.com/person/65046/Charlie-Sheen/biography|title=Charlie Sheen|publisher=allmovie|accessdate=21 मार्च 2009}}</ref>
== कैरियर ==
1974 में शीन ने नौ वर्ष की उम्र से अभिनय शुरू कर दिया, जिसके तहत उन्होंने अपने पिता के साथ एक टेलीविजन फिल्म ''दी एग्ज़ीक्यूशं ऑफ़ प्राइवेट स्लोविक'' में एक छोटी भूमिका निभाई. शीन ने अपने फिल्म कैरियर की शुरुआत 1984 में की जब उन्होंने [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] सम्बंधित किशोर नाटक ''रेड डॉन'' में एक भूमिका निभाई जिसमें उनके साथ शामिल थे पैट्रिक स्वेज़ी, सी. थॉमस हॉवेल, ली थोम्पसन और जेनिफर ग्रे. शीन और ग्रे ''फेरिस बुलर्स डे ऑफ़'' (1986) के एक छोटे से दृश्य में पुनः साथ आये. वे संकलन श्रृंखला ''अमेज़िंग स्टोरीज़'' की एक कड़ी में भी नज़र आए. शीन को उनकी पहली प्रमुख भूमिका [[वियतनाम युद्ध]] पर बने नाटक ''प्लाटून'' (1986) में मिली. 1987 में उन्होंने ''वॉल स्ट्रीट'' में अपने पिता के साथ अभिनय किया। ''वॉल स्ट्रीट'' और ''प्लाटून'' दोनों ही ओलिवर स्टोन द्वारा निर्देशित थे, लेकिन 1988 में, स्टोन ने उनकी नई फिल्म ''बॉर्न ऑन दी फोर्थ ऑफ़ जुलाई'' (1989) में अभिनय करने के सिलसिले में शीन से संपर्क किया, जिसमें बाद में शीन के स्थान पर टॉम क्रूज को लिया गया। शीन को स्टोन द्वारा इस बात की सूचना नहीं दी गई और उन्हें केवल उनके भाई एमिलियो से यह समाचार मिला. स्टोन के बाद की फिल्मों में शीन ने कोई मुख्य भूमिका नहीं निभाई<ref>{{cite web|url=http://www.biggeststars.com/c/charlie-sheen-biography.html|title=Charlie Sheen Biography|publisher=biggeststars.com|accessdate=31 जुलाई 2008|archive-date=15 जनवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090115205920/http://www.biggeststars.com/c/charlie-sheen-biography.html|url-status=dead}}</ref> हालांकि वे ''वॉल स्ट्रीट'' की अगली कड़ी में कैमियो भूमिका में नज़र आए.
1987 में, शीन को अप्रदर्शित फिल्म ''[[Grizzly II: The Predator]]'' में रॉन की भूमिका के लिए चुना गया, यह फिल्म 1976 में बनी कम बजट वाली हॉरर फिल्म ''ग्रिजली'' की अगली कड़ी थी। 1988 में, उन्होंने बेसबॉल पर आधारित फिल्म ''एईट मेन आउट'' में अभिनय किया जिसमें उन्होंने आउटफील्डरहैपी फेल्श का किरदार निभाया. इसके अलावा 1988 में, वे अपने भाई एमिलियो एस्टेवेज़ के साथ ''यंग गंस'' में और फिर 1990 में ''मेन एट वर्क'' में नज़र आए. इसके अलावा 1990 में, वे अपने पिता मार्टिन शीन के साथ ''कैडेंस'' में नज़र आए जिसमें उन्होंने सैन्य कटघरे में रह रहे एक विद्रोही साथी कैदी की भूमिका निभाई और ''दी रूकी'' नामक एक बडी कॉप ऐक्शन फिल्म में उन्होंने [[क्लिंट ईस्टवुड]] के साथ काम किया।<ref name="actors" /> ये फ़िल्में क्रमशः मार्टिन शीन और ईस्टवुड द्वारा निर्देशित थी। 1992 में, उन्होंने ''बीयोंड द लॉ'' में लिंडा फिओरेनटिनो और माइकल मैडसन के साथ अभिनय किया। 1997 में, शीन ने ''डिस्कवरी मार्स'' नामक अपनी पहली फिल्म लिखी, जो एक डायरेक्ट-टू-वीडियो [[वृत्त चित्र|वृत्तचित्र]] था और जो इस प्रश्न से संबद्ध था की "क्या मंगल पर जीवन है?" अगले वर्ष शीन ने ''नो कोड ऑफ़ कन्डक्ट'' नामक फिल्म को लिखा, उसका निर्माण किया और उसमें अभिनय भी किया।<ref name="YH!M">{{cite web|url=http://movies.yahoo.com/movie/contributor/1800020143/filmography|title=Charlie Sheen|publisher=[[Yahoo! Movies]]|accessdate=30 जुलाई 2008}}</ref>
शीन कई कॉमेडी भूमिकाओं में नज़र आए, जिनमें शामिल है ''मेजर लीग'' फिल्में, ''मनी टॉक्स'', एक मज़ाकिया नकल ''हॉट शॉट्स!'' फिल्में. 1999 में, शीन ए एंड ई नेटवर्क के ''शुगर हिल'' नामक पाइलट में नज़र आए, जो नहीं चली. 1999 में, शीन ने ''बींग जॉन मालकोविच'' में स्वयं अपनी भूमिका निभाई. वे मज़ाकिया नकल श्रृंखला ''स्केयरी मूवी 3'' में और उसके बाद ''स्केयरी मूवी 4'' में भी नज़र आए. 2000 में, वे सिटकॉम ''स्पिन सिटी''<ref>{{cite news|url=http://www.nytimes.com/2001/05/07/arts/charlie-sheen-delivers-a-new-spin-to-spin-city.html?pagewanted=all|title=Charlie Sheen Delivers A New Spin To 'Spin City'|last=Weinraub|first=Bernard|date=7 मई 2001|work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स|page=E1}}</ref> में माइकल जे फॉक्स, के स्थान पर लिए गए, यह श्रृंखला 2002 में समाप्त हुई. 2003 में, शीन को सीबीएस (CBS) सिटकॉम ''टू एंड ए हाफ मेन'' में चार्ली हार्पर की भूमिका के लिए चुना गया, जो [[सोमवार]] रात को ''एव्री बोडी लव्स रेमंड'' के समय स्लॉट पर आता था। ''टू एंड ए हाफ मेन'' मोटे तौर पर शीन के बुरे लड़के वाली छवि पर आधारित था।<ref>{{cite news|last=Heffernan|first=Virginia|title=Swinging Bachelor's Peril: Beware of Geek Bearing Kid|url=http://www.nytimes.com/2003/09/22/arts/television-review-swinging-bachelor-s-peril-beware-of-geek-bearing-kid.html|work=दि न्यू यॉर्क टाइम्स|date=22 सितंबर 2003|page=E6}}</ref> शीन लायंस गेट के अप्रदर्शित [[एनिमेशन|एनिमेटेड]] कॉमेडी ''फ़ूड फाईट'' में डेक्स डॉगटेकटिव के रूप में नज़र आते हैं।<ref name="YH!M" />
== राजनीतिक विचार और गतिविधियां ==
=== धर्मार्थ गतिविधियां ===
शीन, ली राष्ट्रीय डेनिम डे स्तन कैंसर अनुदान संचय समारोह 2004 के प्रवक्ता थे जिसने अनुसंधान और इस बीमारी के प्रति शिक्षा के लिए मिलियनों डॉलर जुटाया. शीन ने कहा कि उनके एक मित्र की स्तन कैंसर से मृत्यु हो गई और वे इस रोग का उपचार ढूंढने में सहायता करने का प्रयास करना चाहते हैं।
2006 से, एड फॉर एड्स के एक प्रमुख दाता और समर्थक रहे शीन को ''एऍफ़ए एन्जिल पुरस्कार'' से सम्मानित किया गया, जो की उनके द्वारा कभी भी दिए गए पुरस्कारों में से एक था, यह पुरस्कार उन्हें 2009 में लाभ-रहित ''25वें रजत वर्षगांठ स्वागत'' समारोह में प्रदान किया गया।<ref>5 नवम्बर 2009 को, AIDS की 25 वी रजत वर्षगांठ रिसेप्शन और पुरस्कार, प्रस्तुति के सहायतार्थ, "[http://www.aidforaids.net/events.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028083812/http://www.aidforaids.net/events.html|date=28 अक्तूबर 2010}}"</ref> अपने वित्तीय समर्थन के अलावा, वे कई वर्षों तक स्वेच्छा से उनकी सालाना अनुदान संचय समारोह, बेस्ट इन ड्रैग शो<ref>चार्ली शीन एड्स के लिए सहायता का समर्थन करते है, अक्टूबर 2006 "[http://www.tmz.com/2006/10/23/charlie-sheen-does-drag-sort-of/]", 24 मार्च 2010 को अभिगमित.</ref> में एक सेलिब्रिटी जज के स्थान पर बने रहे, जिससे प्रत्येक वर्ष [[लॉस ऐन्जेलिस|लॉस एंजिल्स]] में एड्स की सहायता के लिए एक मिलियन डॉलर के एक चौथाई भाग<ref>एड्स वेबसाइट के लिए सहायता [http://www.aidforaids.net/events.html] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101028083812/http://www.aidforaids.net/events.html|date=28 अक्तूबर 2010}} 24 मार्च 2010 को अभिगमित</ref> जितनी कमाई होती थी।<ref>"ऐक्सेस हॉलीवुड" वीडियो साक्षात्कार, नवंबर 2008" [http://www.accesshollywood.com/access-extended-maria-menounos-judges-best-in-drag-show_video_775419?__source=omg] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110515014852/http://www.accesshollywood.com/access-extended-maria-menounos-judges-best-in-drag-show_video_775419?__source=omg|date=15 मई 2011}} 24 मार्च 2010 को अभिगमित</ref><ref>सौंडर्स, टिम, "चेक आउट दी बेस्ट इन ड्रैग दिस वीकेंड." ''लुक टू दी स्टार्स; दी वर्ल्ड ऑफ़ सेलिब्रिटी गिविंग.'' 16 अक्टूबर 2008 "[http://www.looktothestars.org/news/1398-check-out-the-best-in-drag-this-weekend]" 24 मार्च 2010 को अभिगमित</ref>
इस आयोजन का समर्थन करने के लिए वे अन्य हस्तियों को भी साथ लाए जिनमें उनके अभिनेता, पिता मार्टिन शीन, भी शामिल थे।<ref>''दी इनसाईडर'' 15 अक्टूबर 2007. 31 मार्च 2010 को अभिगमित. " [http://www.theinsider.com/news/411727_Martin_Sheen_Beats_Perez_Hilton_in_Popularity_Competition_with_the_Gays]{{Dead link|date=जून 2021|bot=InternetArchiveBot}} 24 मार्च 2010 को अभिगमित</ref> एड्स के प्रति शीन की रुचि सर्वप्रथम 1987 में सामने आई जब उन्होंने रियान व्हाइट—जो इंडियाना का एक किशोर था और जो अपने हेमोफीलिया के इलाज के दौरान रक्त आधान के माध्यम से एड्स से संक्रमित होने के बाद एड्स जागरूकता के लिए एक राष्ट्रीय प्रवक्ता बन गया।<ref>फ्रेइडमन, जैक और बिल शॉ, "अमेजिंग ग्रेस." ''पीपल पत्रिका,'' 30 मई 1988. "[http://www.people.com/people/archive/article/0, 20099075,00.html ]{{Dead link|date=अगस्त 2021 |bot=InternetArchiveBot }}" 24 मार्च 2010 को अभीगमित</ref><ref>सिट्रों, एलन, "चैरिटी रीसर्च फॉर स्टार्स--क्रिटिक्स से आईटी फोल्स शोर्ट." ''लॉस एंजिल्स टाइम्स,'' 2 नवम्बर 1988 "[http://articles.latimes.com/1990-11-02/news/mn-3707_1_hollywood-charity?pg=5]"31 मार्च 2010 को अभिगमित.</ref>
2006 में, शीन ने शीन किडज़ नाम से बच्चों के लिए कपड़ों की एक श्रृंखला भी निकाली.
<ref>{{cite web|url=http://www.sheenkidz.com/index2.shtml|title=Official Sheen Kidz website|work=Our Concept|accessdate=21 जुलाई 2008|archive-date=15 फ़रवरी 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120215134247/http://www.sheenkidz.com/cgi-sys/suspendedpage.cgi|url-status=dead}}</ref>
=== 11 सितंबर के हमले ===
20 मार्च 2006 को, शीन ने कहा कि वे अमेरिकी सरकार के [[11 सितम्बर 2001 के हमले|11 सितंबर]] के हमले के ब्योरे पर सवाल उठाते हैं।<ref>{{cite web |title=Charlie Sheen on The Alex Jones Show |url=http://www.infowars.com/video/clips/news/september_11/032006_charlie_sheen_911_wm.htm |publisher=InfoWars |date=20 मार्च 2006 |accessdate=4 अगस्त 2008}}</ref> शीन ने एक साक्षात्कार के दौरान बताया की [[वर्ल्ड ट्रेड सेंटर]] टावरों का विध्वंस एक नियंत्रित विध्वंस था।<ref>{{cite news |first=Ron |last=Brynaert|url=http://www.rawstory.com/news/2006/Sheen_interview_on_911_garners_media_0323.html
|title=Controversial Charlie Sheen 9/11 interview begins to attract media attention |date=23 मार्च 2006 |publisher=[[Raw Story]]|accessdate=17 जुलाई 2008}}</ref> उन्होंने आलोचकों से आग्रह किया कि वे उनपर व्यक्तिगत तौर पर आघात ना करे, अपितु तथ्यों के आधार पर उन्हें चुनौती दें.<ref name="CNN Showbiz मार्च">{{cite news |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0603/22/sbt.01.html |title=Showbiz Tonight मार्च 22 transcript|publisher=[[सीएनएन]]|date=22 मार्च 2008|accessdate=17 जुलाई 2008}}</ref>
तभी से चार्ली शीन 9/11 सत्य आंदोलन के एक प्रमुख अधिवक्ता बन गए।<ref>{{cite journal |last1=Keating|first1=Joshua|last2=Downie|first2=James|title=The World's Most Persistent Conspiracy Theories|journal=Foreign Policy|date=10 सितंबर 2009 |url=http://www.foreignpolicy.com/articles/2009/09/10/the_worlds_most_popular_conspiracy_theories |accessdate=13 सितंबर 2009}}</ref> 8 सितम्बर 2009 पर, शीन ने अमेरिकी राष्ट्रपति [[बराक ओबामा]] से अपील की कि वे इन हमलों की नये सिरे से जांच कराएं. ओबामा के साथ मुठभेड़ की एक काल्पनिक प्रतिलिपि में अपने विचार व्यक्त करने पर, प्रेस द्वारा इस विशेषता को उभारा गया कि वे यह मानते थे कि 9/11 कमिशन केवल एक लीपा-पोती थी और हो सकता है कि पूर्व अमेरिकी राष्ट्रपति [[जॉर्ज वॉकर बुश|जॉर्ज डब्ल्यू बुश]] का प्रशासन इसके लिए ज़िम्मेदार हो.<ref>{{cite news |first=Paul |last=Thompson |title='Call me crazy, Mr President': Actor Charlie Sheen provokes outrage over claims of 9/11 'cover-up' |work=[[Daily Mail]] |date=10 सितंबर 2009 |url=http://www.dailymail.co.uk/news/worldnews/article-1212543/Charlie-Sheen-demands-speak-Barack-Obama-9-11-government-cover-up.html |accessdate=10 सितंबर 2009}}</ref><ref>{{cite news |last=Banerjee |first=Subhajit |work=Daily Telegraph |title=Charlie Sheen urges Barack Obama to reopen 9/11 investigation in video message |date=12 सितंबर 2009 |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/6177194/Charlie-Sheen-urges-Barack-Obama-to-reopen-911-investigation-in-video-message.html |accessdate=13 सितंबर 2009 |location=London |archive-date=10 फ़रवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100210010937/http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/celebritynews/6177194/Charlie-Sheen-urges-Barack-Obama-to-reopen-911-investigation-in-video-message.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Twenty Minutes With The President |url=http://www.prisonplanet.com/twenty-minutes-with-the-president.html |date=8 सितंबर 2009|work=Charlie Sheen |publisher=''Prison Planet'' |accessdate=8 सितंबर 2009}}</ref>
== निजी जीवन ==
शीन और उनकी उस समय की प्रेमिका, पाउला प्रोफिट को एक बेटी हुई, कसानड्रा जेड स्टेवेज़ (जन्म 12 दिसम्बर 1984).<ref>{{cite news|url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,410161,00.html|title=Charlie Sheen, New Wife Have Baby On the Way|publisher=[[Fox News]]|date=25 अगस्त 2008|accessdate=20 सितंबर 2008}}</ref> 1990 में, शीन ने संयोगवश अपनी उस समय रही मंगेतर, केली प्रेस्टन<ref name="girls" /> के पैर पर गोली चला दी; जिससे हुए मामूली घाव में दो टांकों की आवश्यकता पड़ी. रिश्ता उसके बाद शीघ्र ही समाप्त हो गया।<ref>{{cite web |title=Kelly Preston |url=http://www.hollywood.com/celebrity/Kelly_Preston/190841 |work=Hollywood.com |accessdate=20 सितंबर 2008 |archiveurl=https://archive.today/20120629080929/http://www.hollywood.com/celebrity/190841/Kelly_Preston |archivedate=29 जून 2012 |url-status=live }}</ref> 1995 में, शीन ने डोना पील से शादी कर ली. यह शादी एक वर्ष से कुछ अधिक समय तक चली, 3 सितम्बर 1995, से 19 नवम्बर 1996 तक. {{Citation needed|date=सितंबर 2009}}. 1995 में हाईडी फ्लिस के एक अदालती मामले में उसके स्वामित्व वाले वेश्यालयों में आने वालों में शीन का नाम भी शामिल था।<ref>{{cite news| url=http://www.news.com.au/new-heidi-fleiss-has-stars-running/story-e6frfkp9-1111113069418 | work=The Australian | title=New 'Heidi Fleiss' has stars running | first=Robert | last=Lusetich | date=28 फरवरी 2007}}</ref> जब इस बारे में उनसे पूछताछ की गई तो शीन ने जवाब दिया "मुझे सेक्स से प्यार है और मैं इसकी कीमत अदा कर सकता हूं". 1990 के दशक के उतरार्ध में पूर्व पोर्नोग्राफिक अभिनेत्री [[जिंजर लिन]] के साथ शीन के रिश्ते ने मीडिया का ध्यान आकर्षित किया।<ref name="girls">{{Cite web |title=Charlie Sheen |first=Judy |last=Faber |url=http://www.cbsnews.com/stories/2006/08/24/entertainment/main1931661.shtml |publisher=[[CBS]] |accessdate=30 अक्टूबर 2009 |archive-date=4 जनवरी 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100104001434/http://www.cbsnews.com/stories/2006/08/24/entertainment/main1931661.shtml |url-status=dead }}</ref> वे कुछ समय के लिए पूर्व पोर्नोग्राफिक अभिनेत्री हीथर हंटर के साथ भी जुड़े रहे.<ref name="girls" />
20 मई 1998 को, शीन ने कोकीन इंजेक्शन लगाने की कोशिश की और गलती से उन्होंने अधिमात्रा ले ली. वे अस्पताल में भर्ती किये गए, लेकिन जल्द ही उन्हें अस्पताल से छुट्टी दे दी गयी। उनके पिता मार्टिन ने प्रशंसकों से उनके लिए प्रार्थना करने की एक सार्वजनिक अपील जारी की और उनके द्वारा पैरोल के उल्लंघन की सूचना दी. उनकी गिरफ्तारी के लिए एक वारंट जारी किया गया और शीन को पुनर्वसन के लिए भेजा गया।<ref name="telegraph">{{cite news|url=http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=/arts/2004/01/19/bfsheen19.xml|publisher=[[Telegraph]]|title=How Charlie Sheen saw the light|accessdate=16 जुलाई 2008|location=London|archive-date=1 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080501143448/http://www.telegraph.co.uk/arts/main.jhtml?xml=%2Farts%2F2004%2F01%2F19%2Fbfsheen19.xml|url-status=dead}}</ref><ref name="CNN">{{cite news|url=http://www.cnn.com/SHOWBIZ/Movies/9805/22/charlie.sheen/index.html|publisher=[[सीएनएन]]|title=Charlie Sheen in hospital for drugs, alcohol|accessdate=16 जुलाई 1998}}</ref>
2001 में, फिल्म ''गुड एड्वाइस'' के फिल्मांकन के दौरान अभिनेत्री डेनिस रिचर्ड्स से अपनी मुलाकात के बाद, 15 जून 2002 को, उन्होंने उससे शादी कर ली. उनकी दो बेटियां है, सैम जे. शीन (जन्म 9 मार्च 2004)<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/article/0,26334,627858,00.html|title=Sheen, Richards Welcome a Baby Girl|accessdate=1 जून 2007|author=Stephen M. Silverman|date=16 मार्च 2004|work=[[People (magazine)|People]]|archive-date=1 अक्तूबर 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20071001001417/http://www.people.com/people/article/0,26334,627858,00.html|url-status=dead}}</ref> और लोला रोज़ शीन (जन्म 1 जून 2005).<ref>{{cite web|url=http://www.people.com/people/gallery/0, 1066791,00.html|title=Denise Welcomes Baby Lola!|accessdate=1 जून 2007|author=Caryn Midler|date=2 जून 2005|work=[[People (magazine)|People]]|archive-date=13 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813085153/https://people.com/people/gallery/0,|url-status=dead}}</ref> मार्च 2005 में, जब उनकी बेटी लोला गर्भ में थी, रिचर्ड्स ने शीन से तलाक के लिए अर्जी दायर की, इसमें उन्होंने शीन पर ड्रग्स और शराब का दुरुपयोग करने और हिंसा से उन्हें डराने के आरोप लगाये.<ref>{{cite web |url=http://www.thesmokinggun.com/archive/0421061sheen1.html |title=Charlie Sheen Divorce Bombshell |publisher=[[The Smoking Gun]]|accessdate=16 जुलाई 2008}}</ref> शीन और रिचर्ड्स के तलाक को 30 नवम्बर 2006 को आधिकारिक कर दिया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.chinadaily.com.cn/entertainment/2006-12/13/content_758022.htm |title=Charlie Sheen and Denise Richards|accessdate=1 जून 2007|date=13 दिसंबर 2006 |publisher=[[China Daily]]}}</ref> शीन और रिचर्ड्स, दोनों बेटियों<ref name="FOX">{{cite news |first=Roger |last=Friedman |title=Inside Charlie Sheen's and Denise Richard's Divorce |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,299100,00.html |date=3 अक्टूबर 2007 |publisher=[[Fox News]] |accessdate=16 जुलाई 2008}}</ref> पर अधिकार को लेकर एक उग्र विवाद में उलझ गए, लेकिन उसके बाद से उन्होंने इस मामले को एक दूसरे के साथ शांति से सुलझाया, जिसमें शीन ने अप्रैल 2009 में यह बयान दिया कि "हमे वही करना पड़ा जो लड़कियों के हित में था।"<ref>{{cite web |url=http://www.intouchweekly.com/2009/04/in_touch_exclusivecharlie_shee.php |title=In Touch Exclusive: Charlie Sheen: "They've made me a better man" |work=In Touch Weekly |date=10 अप्रैल 2009 |accessdate=6 जून 2009 |archive-date=16 जून 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090616003440/http://www.intouchweekly.com/2009/04/in_touch_exclusivecharlie_shee.php |url-status=dead }}</ref>
30 मई 2008 को, शीन ने एक अचल संपत्ति निवेशक ब्रुक म्यूएलर से विवाह किया।<ref>{{cite news|date=30 मई 2008|first=Ulrica|last=Wihlborg|url=http://www.people.com/people/article/0, 20203278,00.html|work=[[People (magazine)|People]]|title=Charlie Sheen & Brooke Mueller Get Married|accessdate=17 जुलाई 2008|archive-date=7 अप्रैल 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0,|url-status=dead}}</ref> यह शीन का तीसरा और म्यूएलर का पहला विवाह था।<ref>{{cite news |date=30 मई 2008 |first=Natalie|last=Finn|url=http://uk.eonline.com/uberblog/b140223_charlies_got_newlywed_sheen.html|work=[[E! Online]]|title=Charlie's Got That Newlywed Sheen |accessdate=17 जुलाई 2008}}</ref> 14 मार्च 2009 को युगल जोड़ी के जुडवा बच्चों, बॉब और मैक्स का जन्म हुआ।<ref>{{cite web |title=Charlie Sheen and His Wife Welcome Twins |url=http://www.etonline.com/news/2009/03/71806/index.html |date=15 मार्च 2009 |work=[[E! Online]] |access-date=30 सितंबर 2010 |archive-date=22 अगस्त 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822171918/http://www.etonline.com/news/2009/03/71806/index.html |url-status=dead }}</ref>
25 दिसम्बर 2009 को शीन को म्यूएलर द्वारा लगाये गए घरेलू हिंसा, द्वितीय डिग्री यातना और धमकी के आरोपों के कारण गिरफ्तार कर लिया गया।<ref>{{cite web |url=http://www.people.com/people/article/0, 20333226,00.html |title=Charlie Sheen Arrested for Domestic Violence |date=25 दिसंबर 2009 |accessdate=25 दिसंबर 2009 |archive-date=7 अप्रैल 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407133006/https://people.com/people/article/0, |url-status=dead }}</ref> वे 8500 डॉलर का एक बॉन्ड जमा करने के बाद जेल से रिहा हुए.<ref>{{cite news |url=http://www.usatoday.com/life/people/2009-12-25-sheen-arrest_N.htm?csp=34 |title=Bond Posted |work=[[USA Today]] |date=25 दिसंबर 2009 |accessdate=25 दिसंबर 2009}}</ref><ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/8433407.stm|title=Charlie Sheen 'threatened to kill wife' |date=दिसम्बर 29, 2009|publisher=बीबीसी न्यूज़|accessdate=29 दिसम्बर 2009}}</ref> 8 फ़रवरी 2010 को, एक अदालती उपस्थिति के दौरान, शीन पर धमकी भरी गुंडागर्दी और तृतीय डिग्री यातना और आपराधिक मामलों, जैसे दोनों दुष्कर्मों के लिए औपचारिक रूप से आरोप लगाया गया।<ref>{{cite news |url=http://latimesblogs.latimes.com/lanow/2010/02/charlie-sheen-charged-with-3-felonies-in-alleged-assault-on-wife-in-aspen.html |title=Charlie Sheen charged with felony in alleged assault on wife in Aspen [Updated] |date=8 फरवरी 2010 |accessdate=9 फरवरी 2010 | work=The Los Angeles Times}}</ref> 2 अगस्त 2010 को, चार्ली शीन ने दुष्कर्मों का अपराध स्वीकार किया और याचिका सौदे के हिस्से के रूप में उसके खिलाफ अन्य आरोपों को बर्खास्त कर दिया गया और [[एसोसिएटेड प्रेस]] के एक रिपोर्टर सोलोमन बांडा द्वारा लिखित कहानी के अनुसार उन्हें "एक पुनर्वास केंद्र में 30 दिन, 30 दिवसीय परिवीक्षा और 36 घंटों के क्रोध प्रबंधन की सजा दी गयी।" चूंकि यह अभियोग उनकी पत्नी ब्रुक म्यूएलर द्वारा लगाये गए घरेलू हिंसा के आरोपों से उत्पन्न हुआ था शीन का मुकदमा ल्युटेंबर्ग संशोधन, के अंतर्गत आ गया जिसके तहत उन्हें ताउम्र बंदूक रखने से वर्जित कर दिया जायेगा.<ref>[http://news.yahoo.com/s/ap/us_people_charlie_sheen;_ylt=AiL8wPRCLeESZgAwRCMi68qs0NUE;_ylu=X3oDMTNzcGQ3dnV0BGFzc2V0A2FwLzIwMTAwODAzL3VzX3Blb3BsZV9jaGFybGllX3NoZWVuBGNjb2RlA21vc3Rwb3B1bGFyBGNwb3MDMTAEcG9zAzcEcHQDaG9tZV9jb2tlBHNlYwN5bl9oZWFkbGluZV9saXN0BHNsawNjaGFybGllc2hlZW4-Charlie शीन प्लीड्स गिल्टी टू एस्पेन एसल्ट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101030041037/http://news.yahoo.com/s/ap/us_people_charlie_sheen |date=30 अक्तूबर 2010 }} एसोसिएटेड प्रेस, सोलोमन बांडा द्वारा 2 अगस्त 2010</ref>
फरवरी 2010 में, शीन ने घोषणा की कि वे ''टू एंड ए हाफ मेन'' से एक अवकाश ले कर स्वेच्छा से एक पुनर्वसन सुविधा में प्रवेश करेंगे. सीबीएस (CBS) ने समर्थन व्यक्त किया।<ref>[http://hollywoodinsider.ew.com/2010/02/23/charlie-sheen-rehab/ चार्ली शीन टू टेक टाइम ऑफ़ CBS सिटकॉम टू एंटर रहैब] लिनेट राइस द्वारा 23 फ़रवरी 2010 को एंटरटेनमेंट वीक्ली</ref> उपचार के लिए सुविधा में भर्ती होने के निर्णय के बाद एक अलग पुनर्वसन सुविधा में उनकी पत्नी का इलाज करवाने का निर्णय लिया गया। शीन के पुनर्वास को "निवारक" माना जाता है।<ref>[http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news/entertainment&id=7293471 चार्ली शीन पुनर्वसन सुविधा में प्रवेश करते हैं] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110821195132/http://abclocal.go.com/kabc/story?section=news/entertainment&id=7293471 |date=21 अगस्त 2011 }}
23 फ़रवरी 2010, KABC समाचार</ref> मार्च में, शीन के प्रेस प्रतिनिधियों ने घोषणा की कि वे पुनर्वसन छोड़ने की तैयारी कर रहे हैं और एक लोकप्रिय सिटकॉम में काम करने के लिए लौटेंगें.<ref>[http://content.usatoday.com/communities/entertainment/post/2010/03/charlie-sheen-to-return-to-work-next-week-/1 चार्ली शीन को अगले सप्ताह काम पर वापस जाना है] 10 मार्च 2010, USA टूडे.</ref> 18 मई 2010 को, शीन ने एक समझौते पर हस्ताक्षर किया जिसके तहत वे कथित रूप से 1.78 मिलियन डॉलर प्रति कड़ी के भुगतान पर दो वर्षों के लिए सिटकॉम में लौटेंगे.<ref>[http://www.usatoday.com/life/television/news/2010-05-19-cbsupfront19_ST_N.htm?csp=hf सीबीएस ऐड्स सिक्स न्यू शोज़, हैंगस ओन टू चार्ली शीन] USA टुडे, 20 मई 2010 को गैरी लेविन द्वारा</ref>
== पुरस्कार और सम्मान ==
{{Main|List of awards and nominations received by Charlie Sheen}}
1989 में, शीन को जॉन फुसको, क्रिस्टोफर कैन, लोउ डायमंड फिलिप्स, एमिलियो स्टेवेज़ और किएफर सुदरलैंड के साथ फिल्म, ''यंग गन्स'' में अभिनय करने के कारण ब्रोंज रैंगलर से सम्मानित किया गया। 1994 में, शीन को 7021 हॉलीवुड बुलोवार्ड पर हॉलीवुड वॉक ऑफ़ फेम में एक स्टार से सम्मानित किया गया।<ref>{{cite web|url=http://uk.eonline.com/celebrities/profile/index.jsp?uuid=a39d1465-e0d7-4ac7-b922-5691eec471de|title=Charlie Sheen Profile|publisher=''[[E! Online]]''|accessdate=20 सितंबर 2008}}</ref> राजनीतिक सिटकॉम ''सिटी स्पिन'' में उनके अभिनय के लिए, शीन ने दो अल्मा (ALMA) पुरस्कार नामांकन प्राप्त किया और एक टेलीविजन श्रृंखला - संगीत या हास्य में सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन करने वाले अभिनेता का गोल्डन ग्लोब जीता.<ref name="GG">{{cite web|url=http://www.thegoldenglobes.com/welcome.html?nominee%2Fsheen_charlie.html|title=Charlie Sheen|publisher=[[Golden Globes|TheGoldenGlobes]].com|accessdate=27 जुलाई 2008|archive-date=10 फ़रवरी 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120210225011/http://www.thegoldenglobes.com/welcome.html?nominee%2Fsheen_charlie.html|url-status=dead}}</ref> शीन ने एक अल्मा पुरस्कार जीता, तीन एमी पुरस्कारों के लिए नामांकित हुए और सिटकॉम ''टू एंड ए हाफ मेन'' में अपनी भूमिका के लिए दो [[गोल्डन ग्लोब पुरस्कार]] के लिए नामांकित<ref name="GG" /> किये गए।
== फिल्मो की सूचि ==
=== फ़िल्में ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9;
|- align="center"
! style="background:#B0C4DE;" | वर्ष
! style="background:#B0C4DE;" | फिल्म
! style="background:#B0C4DE;" | भूमिका
! style="background:#B0C4DE;" | नोट
|-
| 1974
| ''दी एक्सीक्युशन ऑफ़ प्राइवेट स्लोविक''
| किड ऐट वेडिंग
| NBC TV-मूवी; बिना श्रेय की भूमिका.
|-
| 1979
| ''अपोकलिप्स नाऊ''
| एक्स्ट्रा<ref>{{cite web|url=http://www.hollywood.com/celebrity/Charlie_Sheen/196651|title=Charlie Sheen's Milestones|publisher=[[Hollywood]].com|accessdate=17 जुलाई 2008|archiveurl=https://archive.today/20121208134114/http://www.hollywood.com/celebrity/196651/Charlie_Sheen|archivedate=8 दिसंबर 2012|url-status=live}}</ref>
|
|-
|rowspan="2"| 1984
| ''रेड डॉन''
| मैट एकर्ट
|
|-
| ''साइलेंस ऑफ़ दी हार्ट''
| केन क्रूज़
| सीबीएस टीवी मूवी
|-
|rowspan="3"| 1985
| दी फोर्थ वाइज़ मैन
| कैप्टेन (हेरोड्स सोल्जर)
| टीवी-मूवी
|-
| आउट ऑफ़ दी डार्कनेस
| मैन शेविंग
| सीबीएस टीवी-मूवी
|-
| ''दी बॉयज़ नेक्स्ट डोर''
| बो रिचर्ड्स
|
|-
|rowspan="5"| 1986
| ''ल्यूक्स''
| कैप्पी
|
|-
| ''फेरिस ब्युल्र्स दे ऑफ़''
| गर्थ वोलबेक-बॉय इन पुलिस स्टेशन
| कैमियो
|-
| ''प्लाटून''
| प्राइवेट क्रिस टेलर
|
|-
| ''दी रैथ''
| जेक केसे
|
|-
विज़डम
| हैम्बर्गर रेस्ट्युरेंट मैनेजर
| कैमियो
|-
|रोस्पैन="4"|1987
| वॉल स्ट्रीट.
| बड फॉक्स
|
|-
| ''नो मैन्स लैंड''
| टेड वारिक
|
|-
| ''थ्री ऑफ़ द रोड''
| पॉल
|
|-
| ''[[Grizzly II: The Predator|ग्रिजली II: दी प्रीडेटर कोंस्र्ट]]''
| रॉन
| अप्रदर्शित <br />1983 में फिल्माया गया
|-
|rowspan="3"| 1989
| ''नेवर ओन ट्यूज़डे''
| थीफ
| बिना श्रेय का कैमियो
|-
| ''एईट मेन आउट''
| ऑस्कर 'हैप्पी' फेल्श
|
|-
| ''यंग गन्स''
| रिचर्ड "डिक" ब्रेवरिक
| ब्रोंज रैंगलर पुरस्कार
|-
|rowspan="3"| 1989
| ''टेल ऑफ़ टू सिस्टर्स''
| नैरेटर
| लेखक भी (कविता)
|-
| ''मेजर लीग''
| रिकी वाइल्ड थिंग' वौघन
|
|-
| ''कैचफायर''
| बॉब
| कैमियो
|-
|rowspan="5"| 1990
| ''कैड़ेंस''
| पीएफसी. फ्रेंकलिन फेयरचाइल्ड बीन
|
|-
| ''करेज माउंटेन''
| पीटर
|
|-
''मेन ऐट वर्क'' |
| कार्ल टेलर
|
|-
| ''नेवी सील्स''
| लेफ्टिनेंट (जे.जी.) डेल हौकिन्स
|
|-
| ''दी रुकी''
| डेविड एकरमैन
|
|-
| 1991
| ''हॉट शोर्ट्स!''
| लेफ्टिनेंट शॉन टॉपर हारले
|
|-
|rowspan="2"| 1992
| ''बीयोंड दी लॉ''
| विलियम पैट्रिक स्टीनर/ डैनियल "डान" सक्सोन/सीड
|
|-
| ''ओलिवर स्टोन: इनसाइड आउट''
| हिमसेल्फ
| वृत्तचित्र
|-
|rowspan="4"| 1993
| ''नैशनल लैम्पूंस लोडेड वेपन 1''
| जर्न, पार्किंग वैलेट
| कैमियो
|-
| ''डेडफ़ॉल''
| मॉर्गन "फैट्स" ग्रिप
| कैमियो
|-
| ''हॉट शोट्स!'' ''पार्ट डीयू ''
| लेफ्टिनेंट शॉन टॉपर हारले
|
|-
| ''दी थ्री मसकेटिय्र्स''
| अरामिस
|
|-
|rowspan="4"| 1994
| ''चार्ली शीन्स स्टंट स्पेकटैक्युल्र''
| स्वयं
| टीवी-मूवी
|-
| ''टर्मिनल वेलोसिटी''
| 'रिचर्ड 'डिच' ब्रोडी
|
|-
| ''दी चेज़''
| जैक्सन डेविस "जैक" हेमोंड़
| कार्यकारी निर्माता भी
|-
| ''मेजर लीग द्वितीय''
| रिकी वेल थिंग' वौघन
|
|-
|rowspan="4"| 1996
| ''लूज़ वोमेन''
| बार्बी लविंग बारटेन्डर
| कैमियो उपस्थिति
|-
''फ्रेम बाई फ़्रेम'' |
|
|
|-
| ''ऑल डॉग्स गो टू हेवेन 2''
| चार्ल्स बी."चार्ली" बार्किन
| (केवल आवाज)
|-
| ''दी अराईवल'' || ज़ेन जामिन्सकी ||
|-
|rowspan="3"| 1997 || ''मनी टॉक्स'' || जेम्स रसेल ||
|-
| शैडो कोंसपिरेसी || बॉबी बिशॉप ||
|-
| बैड डे ऑन दी ब्लॉक || लिले वाइलडर || अंडर प्रेशर के नाम से भी ज्ञात.
|-
| Rowspan = "5" || 1998 || ''पोस्टमोर्टेम'' || जेम्स मैकग्रेगर||
|-
| अ लेटर फ्रॉम डेथ रो || कॉप #1 || कैमियो
|-
| नो कोड ऑफ़ कन्डक्ट || जेकोब "जेक" पीटरसन || कार्यकारी निर्माता और लेखक भी
|-
|| फ्री मनी || बड डायरसन ||
|-
| ''जंकेट होर'' || स्वयं || [[वृत्त चित्र|वृतचित्र]]
|-
|rowspan="3"| 1999 || लीज़ा पिकार्ड इस फेमस || स्वयं ||
|-
| ''फाइव एसेस'' || क्रिस मार्टिन | |
| -
| बीइंग जॉन मालकोविच || स्वयं || कैमियो
|-
| 2000 || रेटेड X || आरटी जे "आर्ट" मिचेल || शोटाइम टीवी-मूवी
|-
|rowspan="2"| 2001 || गुड एड्वाइस || रियान एडवर्ड टर्नर ||
|-
| लास्ट पार्टी 2000 || स्वयं || वृतचित्र, बिना श्रेय के
|-
| 2002 || दी मेकिंग ऑफ़ ब्रेट माईकल्स || स्वयं || वृतचित्र
|-
| 2003 || ''स्केयरी मूवी 3'' || टॉम लोगन ||
|-
|rowspan="2"| 2004 || दी बिग बाउंस || बोब रोजर्स जूनियर ||
|-
| ''पौली शोर इज़ डेड'' || स्वयं || कैमियो
|-
| 2005 || ''3 एंड 3: दी गिल्टी हार्ट्स'' || चार्ली शीन || खंड 'स्पेलिंग बी'
|-
| 2006 || ''स्केयरी मूवी 4'' || टॉम लोगन || कैमियो
|-
| 2010 || [104] || बड फॉक्स || कैमियो
|-
|}
=== लघु फ़िल्में ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9;
|- align="center"
! style="background:#B0C4DE;" | Year
! style="background:#B0C4DE;" | Film
! style="background:#B0C4DE;" | Role
! style="background:#B0C4DE;" | Notes
|-
| 1986 || ''ए लाइफ इन दी डे'' || ||
|-
| 1989 || ''कॉमिकीट्स'' || स्वयं || निर्माता भी
|-
| 2003 || डीपर दैन डीप || चार्ल्स "चक" इ. ट्रेनर ||
|-
| 2004 || ''स्पेलिंग बी'' || स्वयं || 3 एंड 3 से
|-
|}
=== टेलीविज़न ===
{|class="wikitable" style="font-size: 90%;" border="2" cellpadding="4" background: #f9f9f9;
|- align="center"
! style="background:#B0C4DE;" | वर्ष
! style="background:#B0C4DE;" | शीर्षक
! style="background:#B0C4DE;" | भूमिका
! style="background:#B0C4DE;" | नोट
|-
| 1986 || ''अमेज़िंग स्टोरीज़: बुक थ्री'' || कासे || एपिसोड: "नो डे ऐट दी बीच"
|-
| 1996 || ''[[फ्रेंड्स]]'' || रियान || एपिसोड: "दी वन विथ दी चिकन पॉक्स"
|-
| 1999 || ''शुगर हिल'' || मैट || बिना बिका हुआ पायलेट
|-
| 2000-2002 || ''स्पिन सिटी'' || चार्ली क्रावफोर्ड || जीता, गोल्डन ग्लोब पुरस्कार<br />नामांकित, दो अल्मा (ALMA) पुरस्कार
|-
| 2003–वर्तमान || ''टू एंड ए हाफ मेन'' || चार्ली हार्पर || विभिन्न पुरस्कार और नामांकन जीते
1.78 मिलियन डॉलर प्रति एपिसोड.
|-
| 2006 || ओवरहाउलिन || स्वयं || एपीसोड: "लीममाज़ बॉय"
|-
| 2008 || ''दी बिग बैंग थ्योरी'' || स्वयं || एपिसोड: "दी ग्रिफिन इक्विवेलेंसी"
|-
| 2009 || ''दी टुनाईट शो विथ जे लेनो'' || स्वयं ||
|-
| 2009 || ''लोपेज टुनाईट'' || स्वयं ||
|-
| 2010 || ''फैमिली गाय'' || स्वयं || एपिसोड: "ब्रायन ग्रिफिंस हाउज़ ऑफ़ पायने"
|-
|}
== सन्दर्भ ==
{{Reflist|colwidth=30em}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
{{Commons category}}
* [http://www.cbs.com/primetime/two_and_a_half_men/bio/charlie_sheen/bio.php चार्ली शीन की जीवनी CBS.com पर - टू एंड ए हाफ मेन ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211113456/http://www.cbs.com/primetime/two_and_a_half_men/bio/charlie_sheen/bio.php |date=11 फ़रवरी 2010 }}
* {{imdb|0000221}}
* {{tvtome person|id=1379|name=Charlie Sheen}}
{{GoldenGlobeBestActorTVComedy 1990-2009}}
{{911ct|type=BLP|cat=yes}}
{{DEFAULTSORT:Sheen, Charlie}}
[[श्रेणी:1965 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:20वीं सदी के कलाकार]]
[[श्रेणी:21वीं सदी के कलाकार]]
[[श्रेणी:न्यूयॉर्क सिटी के अभिनेता]]
[[श्रेणी:अमेरिकी कार्यकर्ता]]
[[श्रेणी:अमेरिकी बाल कलाकार]]
[[श्रेणी:अमेरिकी फिल्म कलाकार]]
[[श्रेणी:आयरिश मूल के अमेरिकी लोग]]
[[श्रेणी:स्पेनिश मूल के अमेरिकी लोग]]
[[श्रेणी:हिस्पैनिक और लैटिनो अमेरिकी लोग]]
[[श्रेणी:अमेरिकी टेलीविज़न कलाकार]]
[[श्रेणी:अमेरिकी स्वर अभिनेता]]
[[श्रेणी:सर्वश्रेष्ठ संगीत अथवा हास्य अभिनेता का गोल्डन ग्लोब (टीवी) विजेता]]
[[श्रेणी:कैलिफोर्निया के डेमोक्रेट]]
[[श्रेणी:स्टेवेज़ परिवार]]
[[श्रेणी:गैलिशियन् लोग]]
[[श्रेणी:सांटा मोनिका, कैलिफोर्निया के लोग]]
[[श्रेणी:स्टेटेन द्वीप के लोग]]
[[श्रेणी:गूगल परियोजना]]
axfif7zggkqmgnqbbsnb3w79ohfrov7
जोकर (चित्रकथा)
0
221783
6544289
6519822
2026-04-26T18:25:36Z
TheWikipedian1250
457751
6544289
wikitext
text/x-wiki
{{कॉमिक्स पात्र
|name=जोकर
| image = HeathJoker.png
| publisher = [[डीसी कॉमिक्स]]
| first appearance= ''बैटमैन कॉमिक बुक'' #1<br />{{small|(25 अप्रैल, 1940)}}
| created by = जेरी रॉबिन्सन<br />बिल फिंगर<br />बॉब केन
| affiliations = [[Injustice Gang]]<br />[[Injustice League]]<br />[[Secret Society of Super Villains|The Society]]<br />[[Club of Heroes#Other versions|Club of Villains]]
| abilities =*आपराधिक मास्टरमाइंड
*रसायनज्ञ विशेषज्ञ
*हथियारबंद प्रॉप्स और टॉक्सिन्स का उपयोग
| other name = द जोकर
}}
'''जोकर''' (Joker) [[ डीसी कॉमिक्स ]]द्वारा प्रकाशित अमेरिकी कॉमिक पुस्तकों में दिखाई देने वाला एक [[सुपरविलेन]] है। बिल फिंगर , बॉब केन और जेरी रॉबिन्सन द्वारा निर्मित , यह पात्र पहली बार 25 अप्रैल, 1940 को कॉमिक बुक बैटमैन के पहले अंक में दिखाई दिया। जोकर को दुनिया के सबसे सर्वोत्तम और लोकप्रिय खलनायको (विलन) में से एक माना जाता है, जो मुख्य रूप से [[बैटमैन]] का दुश्मन है। जोकर एक सनकी, विनोदप्रिय और दुखवादी व्यक्ति माना जाता है, जिसे मानवीय मूल्यों,आदर्शो, सवेंदनाओ और नियमों के विरुद्ध लड़ता हुआ दिखाया जाता है।
संपूर्ण चित्रकथा पुस्तक में उसकी उपस्थितियों के दौरान, जोकर को प्रधान अपराधी के रूप में चित्रित किया गया है जिसका चरित्र चित्रण विविध रूपों में किया गया है। उसकी मूल और वर्तमान में प्रभावी छवि, विकृत, परपीड़क विनोदप्रियता वाले एक अत्यंत बुद्धिमान मनोरोगी की है, जबकि अन्य संस्करणों में उसकी विनोदप्रियता, सनकीपन और उसकी अजीबोगरीब हरकतों पर जोर दिया गया है। इसी प्रकार, इस पात्र के लंबे इतिहास में उसकी उत्पत्ति की अनेक कथाएं हैं; सर्वाधिक आम रूप से उसे, रासायनिक अपशिष्ट की एक टंकी में गिरता हुआ दिखाया गया है, जिससे उसकी चमड़ी का रंग उड़ जाता है और उसके बाल हरे तथा होंठ चमकीले लाल हो जाते हैं, जो उसे एक विदूषक का रूप देते हैं।
कॉमिक बुक में अपनी उपस्थिति में, जोकर को एक आपराधिक मास्टरमाइंड के रूप में चित्रित किया गया है। एक विकृत, [[दुखवादी]] हास्य-बोध वाले एक मनोरोगी के रूप में पेश किया गया यह पात्र, 1950 के दशक के अंत में कॉमिक्स कोड अथॉरिटी के नियमन के जवाब में एक ज्यादातर हानिरहित, हास्यपूर्ण शरारती व्यक्ति बन गया, 1970 के दशक की शुरुआत में अपनी गहरी जड़ों की ओर लौटने से पहले (हालांकि उसके कुछ अधिक हास्यपूर्ण लक्षण-चित्रण को चरित्र के कई अवतारों के लिए रखा गया था)। बैटमैन के दुश्मन के रूप में, जोकर सुपरहीरो की परिभाषित कहानियों का हिस्सा रहा है, जिसमें जेसन टोड की हत्या - दूसरे रॉबिन और बैटमैन के वार्ड- और बैटमैन के सहयोगियों में से एक, बारबरा गॉर्डन का पक्षाघात शामिल है। जोकर के दशकों के प्रकट होने के दौरान उसकी विभिन्न संभावित मूल कहानियां रही हैं। सबसे आम कहानी में उसका रासायनिक कचरे के एक टैंक में गिरना शामिल व्यक्तित्व और दिखावट में बैटमैन के विपरीत, जोकर को आलोचकों द्वारा उसका आदर्श प्रतिद्वन्द्वी माना जाता है।
जोकर के पास कोई अलौकिक क्षमता नहीं है, इसके बजाय वह रासायनिक इंजीनियरिंग में अपनी विशेषज्ञता का उपयोग जहरीले या घातक मिश्रण और विषयगत हथियार विकसित करने के लिए करता है, जिसमें रेजर-टिप वाले प्लेइंग कार्ड , घातक जॉय बजर और एसिड-स्प्रेइंग लैपल फूल शामिल हैं। जोकर कभी-कभी अन्य गोथम सिटी सुपरविलेन्स जैसे पेंगुइन और टू-फेस , और इनजस्टिस गैंग और इनजस्टिस लीग जैसे समूहों के साथ काम करता है, लेकिन ये रिश्ते अक्सर जोकर की बेलगाम अराजकता की इच्छा के कारण टूट जाते हैं। 1990 के दशक में जोकर के लिए उसकी पूर्व मनोचिकित्सक, [[ हार्ली क्विन]] में एक रोमांटिक दिलचस्पी शुरू हुई, जो अंततः उनके अपमानजनक रिश्ते से बचने से पहले उसकी आपराधिक साथी और प्रेमिका बन गई । हालांकि उसका प्राथमिक जुनून बैटमैन है ,
लोकप्रिय संस्कृति के सबसे प्रतिष्ठित पात्रों में से एक, जोकर को अब तक बनाए गए सबसे महान कॉमिक बुक खलनायक और काल्पनिक पात्रों में सूचीबद्ध किया गया है। चरित्र की लोकप्रियता ने उसे कई तरह के व्यापारिक वस्तुओं जैसे कपड़ों और संग्रहणीय वस्तुओं पर दिखाई दिया है, वास्तविक दुनिया की संरचनाओं (जैसे थीम पार्क आकर्षण) को प्रेरित किया है, और कई मीडिया में संदर्भित किया गया है। जोकर को लाइव-एक्शन, एनिमेटेड और वीडियो गेम अवतारों में रूपांतरित किया गया है, जिसमें सीज़र रोमेरो द्वारा निभाई गई 1960 की बैटमैन टेलीविज़न श्रृंखला और बैटमैन (1989) में जैक निकोलसन , द डार्क नाइट (2008) में हीथ लेजर , डीसी एक्सटेंडेड यूनिवर्स (2016-2021) में जेरेड लेटो और जोकर ( 2019 ) में जोकिन फीनिक्स शामिल हैं ; लेजर और फीनिक्स प्रत्येक ने अपने चित्रण के लिए अकादमी पुरस्कार अर्जित किया
''बैटमैन'' टेलीविजन श्रृंखला में जोकर की भूमिका सीजर रोमेरो के द्वारा निभाई गई है, [[टिम बर्टन]] के ''बैटमैन'' में जैक निकोल्सन ने तथा [[क्रिस्टोफ़र नोलन|क्रिस्टोफर नोलन]] के ''द डार्क नाईट'' में [[हीथ लेजर]] ने जोकर की भूमिका निभाई थी, जिसने लेजर के लिए मरणोपरांत सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का अकादमी पुरस्कार अर्जित किया था। लैरी स्टॉर्च, फ्रैंक वेलकर, मार्क हैमिल, केविन माइकल रिचर्डसन, [[जेफ बेनेट]] और जॉन डिमैगियो ने अनुप्राणित (एनीमेटेड) प्रारूपों में पात्रों के लिए आवाज प्रदान की थी।
लोकप्रिय माध्यमों में सर्वाधिक प्रतिष्ठित और मान्यता प्राप्त खलनायकों में से एक, ''जोकर'' को ''विजार्ड '''की सर्वकालीन 100 महानतम खलनायकों की सूची''' '' में #1 स्थान दिया गया।उसे आईजीएन (IGN) की सर्वकालीन 100 सर्वश्रेष्ठ चित्रकथा पुस्तक खलनायकों की सूची में भी #2 स्थान दिया गया <ref>{{Cite web|url=http://comics.ign.com/top-100-villains/2.html |title=The Joker is Number 2 |author= |date= |work= |publisher= |accessdate= }}</ref>, एम्पायर की इतिहास के महानतम चित्रकथा पुस्तक पात्रों की सूची में उसे #8 स्थान मिला (सूची में उच्चतम स्थान प्राप्त करने वाला खलनायक सहित)<ref>{{Cite web |url=http://www.empireonline.com/50greatestcomiccharacters/default.asp?c=8 |title=The 50 Greatest Comic Book Characters |author= |date= |work= |publisher=Empireonline.com |accessdate= |archive-date=15 मार्च 2012 |archive-url=https://www.webcitation.org/66BQO182p?url=http://www.empireonline.com/50greatestcomiccharacters/default.asp?c=8 |url-status=dead }}</ref> और विजार्ड पत्रिका की सर्वकालीन 200 महानतम चित्रकथा पुस्तक पात्रों की सूची में पांचवां सर्वकालीन महानतम चित्रकथा पुस्तक पात्र होने के साथ ही वह सूची में उच्चतम स्थान वाला खलनायक भी रहा। ''<ref>{{Cite web |url=http://www.wizarduniverse.com/05240810thgreatestcharacters2.html |title=? |author= |date= |work= |publisher=Wizarduniverse.com |accessdate= |archive-url=https://web.archive.org/web/20080701051755/http://www.wizarduniverse.com/05240810thgreatestcharacters2.html |archive-date=1 जुलाई 2008 |url-status=dead }}</ref>''
== प्रकाशन इतिहास ==
=== सृजन ===
[[चित्र:Joker2.jpg|thumb|left|150px|जोकर की प्रथम प्रदर्शन से: बैटमैन #1 (स्प्रिंग 1940)|कड़ी=Special:FilePath/Joker2.jpg]]
जोकर के सृजन का श्रेय विवादित है। इस पात्र की संकल्पना का सृजन जेरी रॉबिनसन द्वारा किये जाने के दावे पर, केन ने 1994 में एक साक्षात्कार में अपनी प्रतिक्रिया दीः
{{cquote|Bill Finger and I created the Joker. Bill was the writer. Jerry Robinson came to me with a playing card of the Joker. That's the way I sum it up. [The Joker] looks like [[Conrad Veidt]] — you know, the actor in ''[[The Man Who Laughs (1928 film)|The Man Who Laughs]]'', [the 1928 movie based on the novel] by [[Victor Hugo]]. [...] Bill Finger had a book with a photograph of Conrad Veidt and showed it to me and said, 'Here's the Joker'. Jerry Robinson had absolutely nothing to do with it, but he'll always say he created it till he dies. He brought in a [[playing card]], which we used for a couple of issues for him [the Joker] to use as his playing card.<ref>{{Cite web|url=http://franklovece.com/webexclusives.html |title=Frank Lovece official site: Web Exclusives — Bob Kane interview |author= |date= |work= |publisher=Entertainment Weekly |accessdate=}}</ref>}}
रॉबिन्सन, जिनके जोकर ताश 16 सितम्बर 2006 से 28 जनवरी 2007 तक [[न्यूयॉर्क नगर|न्यूयॉर्क शहर]] के ज्यूइश म्यूजियम में “मास्टर्स ऑफ अमेरिकन कॉमिक्स” प्रदर्शनी में तथा 24 अक्टूबर 2004 से 28 अगस्त 2005 तक [[अटलांटा]], [[जार्जिया (अमरीकी राज्य)|जॉर्जिया]] में विलियम ब्रेमन ज्यूइश हेरिटेज म्यूजियम में सार्वजनिक प्रदर्शन के लिए रखे थे, ने इस बात का खंडन किया है कि जब बैटमैन #1 के लिए जल्दी-जल्दी अतिरिक्त कहानियां लिखने की आवश्यकता थी, तब उन्होंने ''बैटमैन'' के जीवन का इतना बड़ा अभिशाप बनने के लिए जोकर का सृजन किया था और उन्होंने एक कॉलेज पाट्यक्रम में कहानी का श्रेय भी प्राप्त किया था।<ref>{{Cite web |url=http://www.rocketllama.com/blog-it/2009/07/21/interview-meet-the-jokers-maker-jerry-robinson/ |title=Meet the Joker's Maker, Jerry Robinson" (interview) |author= |date= |work=Rocket Llama World Headquarters |publisher= |accessdate=जुलाई 21, 2009 |archive-date=15 अक्तूबर 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015081859/http://www.rocketllama.com/blog-it/2009/07/21/interview-meet-the-jokers-maker-jerry-robinson/ |url-status=dead }}</ref> कॉनरैड वेट समानता के बारे में, रॉबिन्सन ने कहा:
{{cquote|In that first meeting when I showed them that sketch of the Joker, Bill said it reminded him of Conrad Veidt in ''The Man Who Laughs''. That was the first mention of it...He can be credited and Bob himself, we all played a role in it. The concept was mine. Bill finished that first script from my outline of the persona and what should happen in the first story. He wrote the script of that, so he really was co-creator, and Bob and I did the visuals, so Bob was also.<ref>{{Cite web |url=http://www.rocketllama.com/blog-it/2009/08/05/interview-the-jokers-maker-tackles-the-man-who-laughs |title=The Joker's Maker Tackles ''The Man Who Laughs''" (interview) |author= |date= |work= |publisher=Rocket Llama World Headquarters |accessdate=अगस्त 5, 2009 |archive-date=23 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120723035747/http://www.rocketllama.com/blog-it/2009/08/05/interview-the-jokers-maker-tackles-the-man-who-laughs/ |url-status=dead }}</ref>}}
=== स्वर्ण युग ===
''बैटमैन'' #1 (1940) से आरंभ हुए अपने लगभग एक दर्जन प्रकटनों में, जोकर ताश के आधार पर तैयार किया गया विचित्र रूप-रंग वाला, जोकर एक सीधा मानवघाती पागल था। जेल से भागने के तुरंत बाद ही उसके दूसरे प्रकटन के पश्चात् उसकी हत्या की जानी थी,<ref>स्टेरैंको, 1970</ref> लेकिन संपादक विटनी एल्सवर्थ ने सुझाव दिया कि इस पात्र को बख्श दिया जाए. जल्दी से एक पट्ट तैयार किया गया जिस पर प्रदर्शित किया गया था कि जोकर अभी जिंदा है और तदनंतर उसे चित्रकथा में जोड़ लिया गया।<ref>बैटमैन फ्रॉम द 30 टू 70, बोनान्ज़ा बुक्स, 1970</ref> अगले अंक में वह अस्पताल में स्वास्थ्य लाभ कर रह था, लेकिन एक आपराधिक गिरोह उसे निकाल ले गया।<ref>''बैटमैन'' #2</ref> अगले कई प्रकटनों में, जोकर अक्सर पकड़े जाने से बचा लेकिन एक स्पष्ट मृत्यु (एक खड़ी चट्टान से गिर रहा है, एक जलती हुई इमारत में फंस गया है, आदि) का सामना करना पड़ा, जिससे उसका शरीर अभी उबर नहीं पाया है।
''बैटमैन'' #1 में अपने प्रथम प्रकटन से, जोकर ने ऐसे [[तर्कशास्त्र|तर्क]] और औचित्य के साथ, बैटमैन के शब्दों में, "जिनका अकेले उसके लिए ही कोई अर्थ था", उसने सनकी और अमानवीयतापूर्ण, दोनों प्रकार के अपराध किए। <ref>{{Cite web|first=Bill|last=Ramey|url=http://www.batman-on-film.com/comics_jett_batman1_review2.html|title=Comic Review: Batman #1, Part 2|accessdate=3 मई 2008|date=11 मार्च 2007|publisher=Batman on Film|archive-date=13 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513212748/http://www.batman-on-film.com/comics_jett_batman1_review2.html|url-status=dead}}</ref> अपने पहले प्रकटन में पात्र अपने शिकारों को, उनके चेहरों पर विकृत मुस्कानों के साथ, छोड़ जाता है, कई दशकों से इस पात्र की अवधारणा के अनुरूप, उसकी यही कार्य प्रणाली चलती आ रही है।
''बैटमैन'' #1 में वह गॉथैम के अपराध लोक तथा पुलिस विभाग को रेडियो पर घोषणा करके चुनौती देता है कि वह गॉथैम के तीन प्रमुख नागरिकों: हेनरी क्लैरिज, जज ड्रेक तथा जे वाइल्ड की निश्चित समयों पर हत्या कर देगा। बैटमैन और रॉबिन अपराध का अन्वेषण करते हैं तथा हताहतों की लाशें प्राप्त करते हैं जिनके चेहरों पर जैसे चिरस्थाई मुस्कान जड़ दी गई हो। जोकर रॉबिन को पकड़ लेता है और अपनी उसी घातक नृशंसता के साथ उसकी हत्या करने के लिए तैयार है, किंतु बैटमैन रॉबिन को छुड़ा लेता है और जोकर को जेल जाना पड़ता है। (इस कहानी को 2005 में सुचित्रित उपन्यास में दोहराया जाता है''[[Batman: The Man Who Laughs]]'' .) अगले प्रकटन में वह बच जाता है और बैटमैन तथा गॉथैम को त्रस्त करने के लिए, अपने प्रकाशन के इतिहास में किसी भी कैद से बचता ही रहा है।{{Citation needed|date=अगस्त 2010}}
=== रजत युग ===
{{Original research|date=अगस्त 2010}}
चित्रकथा संहिता प्राधिकरण नियंत्रण बोर्ड के अधिरोपण का अनुसरण करते हुए, 1950 और 1960 के दशकों में चित्रकथा पुस्तकों के लेखकों ने जोकर को एक हानिरहित, कुड़कुड़ाने वाले उत्पाती के रूप में चित्रित किया। जब 1964 में, जूलियस श्वार्ट्ज ने बैटमैन चित्रकथाओं का संपादन संभाला तो, बैटमैन कथाओं से जोकर लगभग पूरी तरह से गायब हो गया था। 1960 के दशक की ''बैटमैन'' टेलीविजन श्रृंखला का जोकर, जोकर के ज्ञात सर्वश्रेष्ठ चरित्र-चित्रणों में से एक है।
अर्थ-वन जोकर की स्थापना पात्र के स्थापित प्रकाशित इतिहास में पूर्वव्यापी परिवर्तन का परिणाम (जिसे बोलचाल की भाषा में एक रेटकॉन के नाम से जाना जाता है) है। इसे आमतौर पर स्वीकार किया जाता है कि 1950 के दशक के प्रारंभिक-मध्य से 1986 तक जोकर के अधिकांश प्रकटनों के लिए अर्थ-वन का जोकर जिम्मेदार हैं। पूर्व-जोकर की बैटमैन की प्रतिद्वंद्वी छवि का रहस्योद्घाटन, रजत युग के जोकर को, पात्र की मूल पुनरावृत्ति से अलग पहचान दिलाने वाले सबसे बड़े अंतरों में से एक है।
अर्थ-वन पात्र के रूप में जोकर का वास्तविक प्रथम प्रकटन प्रस्तुतीकरण का विषय है क्योंकि कब स्वर्ण युग अर्थ-टू जोकर की नियमित प्रकाशित उपस्थिति रुकी तथा कब रजत युग के जोकर पात्र की शुरुआत हुई, इसकी कोई निश्चित पहचान नहीं है।
जून 1985 में, इंटरटाइटल के बाद ''क्राइसिस ऑफ इनफाइनाइट अर्थ'' को निरंतर रूप से प्रभावी किया गया, मल्टीवर्स के निरंतरत प्रकाशन को बंद कर दिया गया। अर्थ-वन तथा जोकर सहित इसके सभी निवासियों का, पुनर्गठित संकटेत्तर निरंतर प्रारूप जिसे सामान्यतः न्यू अर्थ के नाम से जाना जाता है, में विलय कर दिया गया।
=== ओ'नील और एडम्स द्वारा संशोधन ===
[[चित्र:B251.JPG|185px|thumb|बैटमैन #251 (सितंबर 1973).नील एडम्स द्वारा कला.|कड़ी=Special:FilePath/B251.JPG]]
1973 में, लेखक डेनिस ओ'नील तथा कलाकार नील एडम्स द्वारा बैटमैन कथाओं में इस पात्र को पुनर्जीवित तथा पूर्णतः संशोधित किया गया। “द जोकर्स फाइव वे रिवेंज” के साथ ''बैटमैन'' #251 में शुरुआत करते हुए, जोकर एक हत्यारे पागल के रूप में अपनी जड़ों की ओर लौटता है, जो एक सनक पर लोगों की हत्या कर देता है जबकि बैटमैन के साथ दिमागी लड़ाई का आनन्द लेता है।<ref>{{Cite web|first=Mark S.|last=Reinhart|url=http://www.batman-on-film.com/bathistory_thejokers5wayrevenge_msreinhart.html|title=The Joker's 5 Way Revenge|accessdate=3 मई 2008|date=4 अक्टूबर 2006|publisher=Batman on Film|archive-date=13 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513190008/http://www.batman-on-film.com/bathistory_thejokers5wayrevenge_msreinhart.html|url-status=dead}}</ref> ओ'नील ने कहा कि उनका विचार "बस इसे वहीं पहुंचाने का था जहां से इसने आरंभ किया था। मैं डीसी (DC) पुस्तकालय गया और कुछ आरंभिक कहानियां पढ़ीं. मैंने यह समझने की कोशिश की कि केन और फिंगर क्या करना चाहते थे।”<ref>{{Cite book|author=Pearson, Roberta E.; Uricchio, William|title="Notes from the Batcave: An Interview with Dennis O'Neil." ''The Many Lives of the Batman: Critical Approaches to a Superhero and His Media''|publisher=Routledge: London|year=1991|page=18|isbn=0-85170-276-7}}</ref> ''डिटेक्टिव कॉमिक्स'' #471-476 (अगस्त 1977 - अप्रैल 1978), जिसने आगे जाकर 1989 की फिल्म ''बैटमैन'' को प्रभावित किया तथा [[Batman: the Animated Series|1990 के दशक में अनुप्राणित श्रृंखला]] में रूपांतरित हुआ,<ref>{{Cite web|url=http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?category=5&id=40748|title=SciFi Wire (March 28, 2007): "Batman Artist Rogers is Dead"|accessdate=2 मई 2008|date=28 मार्च 2007|quote=Even though their Batman run was only six issues, the three laid the foundation for later Batman comics. Their stories include the classic 'Laughing Fish' (in which the Joker's face appeared on fish); they were adapted for ''Batman: The Animated Series'' in the 1990s. Earlier drafts of the 1989 Batman film with Michael Keaton as the Dark Knight were based heavily on their work|publisher=Sci Fi|archiveurl=https://web.archive.org/web/20080411230610/http://www.scifi.com/scifiwire/index.php?category=5&id=40748|archivedate=11 अप्रैल 2008|url-status=live}}</ref> के प्रशंसित लंबे दौर में लेखक स्टीव एंगलहार्ट तथा पेंसिल कलाकार मार्शल रॉजर्स ने जोकर के पागलपन की तीव्रता को और अधिक गहरा करने वाले तत्व जोड़े. स्टीव एंगलहार्ट/मार्शल रॉजर्स की कहानी “द लॉफिंग फिश” में जोकर इतना बेशर्म है कि उपहास भरी मुस्कुराहट के साथ मछलियों के आकार विकृत करता है, उसके बाद उम्मीद करता है कि उन पर उसे संघीय ट्रेडमार्क मंजूर हो जाएगा और फिर उन [[अफसरशाही|नौकरशाहों]] की हत्या करना आरंभ कर देता है, जिन्होंने उसे यह समझाने की कोशिश की थी कि एक [[प्राकृतिक संसाधन]] पर ऐसा दावा हासिल करना वैधानिक रूप से असंभव है।<ref>{{Cite web|first=Cullen|last=Waters|url=http://welltuncares.wordpress.com/2007/06/19/laughing_fish_comic_review/|title=“Detective Comics #475 (The Laughing Fish) and #476 (The Sign of the Joker)|accessdate=3 मई 2008|date=19 जून 2007|publisher=The Writer Journal of Cullen M. M. Waters|archive-date=23 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080523152501/http://welltuncares.wordpress.com/2007/06/19/laughing_fish_comic_review/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.toonzone.net/anbat/btas/tlf.html|title=The Laughing Fish|quote=The Joker tries to copyright his mutant fish.|accessdate=3 मई 2008|publisher=Toon Zone|archive-date=16 जुलाई 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716112823/http://www.toonzone.net/anbat/btas/tlf.html|url-status=dead}}</ref>
1970 के दशक में जोकर की अपनी नौ अंकों वाली श्रृंखला रही थी, जिसमें वह विभिन्न महानायकों एवं महाखलनायकों का सामना करता है। यद्यपि वह इस श्रृंखला का नायक है, कुछ अंकों में उन्हीं अंकों की तरह कत्ल होते हैं जिनमें वह खलनायक था, नौ अंकों में से सात में वह कत्ल करता है। 1988 में ''क्राइसिस ऑन इनफाइनाइट अर्थ'' से आगे, कंपनी में व्यापक रूप से प्रारंभिक प्रक्रिया शुरू करने के बाद, डीसी (DC) के मॉडर्न एज के लिए इस पात्र को पुनर्परिभाषित करते हुए, ''[[Batman: A Death in the Family|ए डैथ इन द फैमिली]]''<ref name="A Death in the Family">{{Cite web|url=http://www.dccomics.com/graphic_novels/?gn=1223|title=Batman: A Death in the Family|accessdate=2 मई 2008|work=[[DC Comics]]|archive-date=6 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080506083130/http://www.dccomics.com/graphic_novels/?gn=1223|url-status=dead}}</ref> और ''[[Batman: The Killing Joke|द किलिंग जोक]]'' के अंकों के साथ इस पात्र का यही प्रस्तुतीकरण जारी रहता है।<ref name="TKJ"/><ref name="Killing Joke"/>
=== संकट के बाद ===
बैटमैनः द किलिंग जोक में''[[Batman: The Killing Joke]]'', जोकर बार्बरा गॉर्डन (तब बैटगर्ल के रूप में जानी जाती थी तथा बाद की चित्रकथाओं में ओरेकल के रूप में) को गोली मार देता है, जिससे उसे निम्न अंगों का पक्षाघात हो जाता है। तब वह आयुक्त गॉर्डन का अपहरण कर लेता है और अपनी घायल बेटी के अभिवर्धित नग्न छायाचित्रों के साथ उसे धिक्कारता है, यह सिद्ध करने के लिए कि “एक बुरा दिन” आने के बाद कोई सामान्य आदमी भी पागल हो सकता है। जोकर उसे एक मूर्ख, कमजोर, पागलपन के लिए अभिशप्त, एक "औसत आदमी" का उदाहरण कह कर उसकी खिल्ली उड़ाता है। बैटमैन जोकर की योजना को असफल करके आयुक्त गॉर्डन को बचा लेता है; हालांकि आघात की अवस्था में है, गॉर्डन अपने मानसिक संतुलन तथा नैतिकता को कायम रखते हुए बैटमैन से आग्रह करता है कि जोकर को यह दिखाने के लिए कि हमारा तरीका काम करता है, उसे कानून के अनुसार गिरफ्तार करले. एक संक्षिप्त संघर्ष के बाद, बैटमैन अपने पुराने दुश्मन तक पहुंचने का एक अंतिम प्रयास करता है तथा उसके पुनर्वास की पेशकश करता है। जोकर अंततः मना कर देता है, लेकिन बैटमैन के प्रति सराहना व्यक्त करने के लिए उसे एक चुटकुला सुनाता है, जिससे एक अस्वाभाविक हंसी उत्पन्न होती है।<ref>{{Cite web|first=Alan|last=Moore|url=http://www.dccomics.com/graphic_novels/?gn=1282|title=Batman: The Killing Joke|accessdate=3 मई 2008|work=[[DC Comics]]|archive-date=1 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080501134023/http://www.dccomics.com/graphic_novels/?gn=1282|url-status=dead}}</ref>
''[[Batman: A Death in the Family|ए डैथ इन द फैमिली]]'', कहानी में जोकर दूसरे रॉबिन, जैसन टॉड की हत्या कर देता है। जैसन को पता चलता है कि एक औरत, जो उसको जन्म देने वाली मां हो सकती है, को जोकर द्वारा ब्लैकमेल किया जा रहा है। वह दवाओं की आपूर्ति में चोरी को उजागर होने से बचाने के लिए अपने बेटे को जोकर से पकड़वा देती है और जोकर जैसन को एक सब्बल से बर्बरतापूर्वक मारता है। जोकर, जैसन और उसकी मां को जहां हमला हुआ था, वहीं एक अनाज गोदाम में बंद करके ताला लगा देता है और उसे विस्फोट से उड़ा देता है। तभी बैटमैन वहां पहुंचता है। पाठकों से मतदान करने को कहा गया कि क्या वे चाहते थे कि इस विस्फोट में जैसन टॉड जीवित बच जाए. उन्होंने उसके मरने के पक्ष में मतदान किया, इसलिए बैटमैन को जैसन का निष्प्राण शरीर मिलता है। जैसन की मौत ने बैटमैन को बराबर परेशान किया है और अपने प्रमुख शत्रु के लिए उसके जुनून को और तीव्र कर दिया है।<ref name="A Death in the Family"/>
गैर-धारावाहिक एकल-दृश्य चित्रकथा ''मैड लव'' में, अरखाम असायलम की मनोचिकित्सक हरलीन किंजल सोचती हैं कि कहीं ऐसा तो नहीं है कि मृत्यु दंड से बचने के लिए जोकर पागलपन का ढोंग कर रहा हो। जब वह जोकर का उपचार आरंभ करती है तो वह चिकित्सक की सहानुभूति प्राप्त करने के लिए, याद करके अपने अत्याचारी पिता और अनियंत्रित मां की एक कहानी सुनाता है। वह बुरी तरह से उसके प्यार में पड़ जाती है और कई बार उसे अरखाम से भागने देती है, जब तक कि अंततः कलई नहीं खुल जाती. वह जुनून में सीमाएं पार कर जाती है, वह जोकर की संगिनी/प्रेमिका, हर्ले क्विन बन जाती है।<ref>{{Cite web|first=Hilary|last=Goldstein|url=http://comics.ign.com/articles/618/618636p1.html|title=The Batman Adventures: Mad Love Review|accessdate=3 मई 2008|date=24 मई 2005|publisher=IGN}}</ref>
''नो मैन्स लैंड'' के कथानक की घटनाओं के दौरान, जोकर शिशुओं के अपहरण को लेकर हुए टकराव के कारण आयुक्त गॉर्डन की दूसरी पत्नी सारा एसेन गॉर्डन का कत्ल कर देता है। इस हत्या के बाद जोकर को भौहें चढ़ाते हुए दिखाया गया है। वह बैटमैन के सामने आत्मसमर्पण कर देता है लेकिन स्वयं के घुटने में गोली मारने के लिए आयुक्त को उकसाते हुए, गॉर्डन को चिढ़ाना जारी रखता है। जोकर विलाप करता है कि वह अब कभी दुबारा नहीं चल पाएगा और तब हंसते हुए गिर पड़ता है क्योंकि उसने वही चुटकुला सुनाया है जिसे गॉर्डन ने अभी-अभी सुना कर अपनी बेटी के पक्षाघात का बदला लिया है।<ref>{{Cite web|url=http://www.comicvine.com/no-mans-land/42106/|title=No Man's Land (comics)|accessdate=9 मई 2008|publisher=Comic Vine|archive-date=31 जनवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090131215911/http://www.comicvine.com/no-mans-land/39-42106/|url-status=dead}}</ref> जब वह वापस अरखाम जाने के रास्ते में होता है, तो वह उसे ले जा रहे हेलीकॉप्टर पर नियंत्रण कर लेता है और कुरैक के लिए उड़ान भरता है, जहां वह सरकार का हिस्सा बन जाता है और पड़ौसियों के साथ युद्ध में देश की गिरती स्थिति को गति देने में सहायता प्रदान करता है। तदनंतर उसे देश के राजदूत के रूप में [[नया यॉर्क|न्यूयॉर्क]] भेजा जाता है, उस स्थिति में तब वह धमकी देता है कि यदि [[संयुक्त राष्ट्र|संयुक्त राष्ट्र संघ]] ने सेनाएं पीछे नहीं हटाई तो वह न्यूट्रॉन बम का प्रयोग करके मैनहटन में सबको मार देगा। बर्ड्स ऑफ प्रे की पॉवर गर्ल और ब्लैक कैनेरी उसे पकड़ लेती हैं, तथापि बार्बरा गॉर्डन उसे उन्हें यह बताने का गुर देती है कि हमला कैसे रोका जा सकता है, जिसके बाद जोकर को "शेष सुपरक्रीप्स के साथ" ‘द स्लैब’ भेज दिया जाता है।<ref>''बर्ड्स ऑफ़ प्रे'' (खंड. 1) #16</ref>
समस्त [[सुपरमैन]] शीर्षकों में एक बहु-भाग कहानी, ''एम्परर जोकर'' में जोकर मिस्टर म्क्सय्जप्त्ल्क (Mxyzptlk) की वास्तविकता- परिवर्तन की शक्ति को चुरा लेता है, पूरे विश्व की पुनर्रचना एक बल दिए हुए कार्टून के रूप में करता है जिसमें प्रत्येक व्यक्ति एक पाश में बंधा हुआ है। लेक्स लूथर को बार-बार मारना तथा [[चीन]] की पूरी आबादी को नष्ट कर देना, जैसे कत्ल के विभिन्न रूपों से जोकर अपना मनोरंजन करता है। जोकर द्वारा प्रतिदिन अपने विरोधियों को यंत्रणा देने और उनकी हत्या करने, उन्हें पुनः जीवन देने और फिर ऐसा बार-बार करने के साथ अब यह संघर्ष इस विश्व में बैटमैन के [[wiktionary:fate|भाग्य]] पर केंद्रित हो गया है। सुपरमैन अपने शक्तिशाली इरादे के साथ लड़ कर जोकर के प्रभाव को इस हद तक दूर कर देता है कि कमजोर हो चुके म्क्सय्जप्त्ल्क (Mxyzptlk) से संपर्क कर सके, जो कम-शक्तिवान स्पेक्टर के साथ, इससे पहले कि जोकर द्वारा म्क्सय्जप्त्ल्क (Mxyzptlk) की शक्तियों के दुरुपयोग से वासितविकता नष्ट हो जाए, जोकर की कमजोरियों का पता लगाने के लिए सुपरमैन का हौसला बढ़ाता हैं। जैसे-जैसे समय निकलता है, सुपरमैन को समझ में आ जाता है कि जोकर अभी भी बैटमैन के अस्तित्व को नहीं मिटा सकता, क्योकि जोकर स्वयं को डार्क नाइट के विरोध द्वारा परिभाषित करता है; इस तर्क के आधार पर जोकर पूरे ब्रह्मांड को नष्ट करने में समर्थ नहीं है, क्योंकि वह बैटमैन के साथ ऐसा करने में असमर्थ है। इससे जोकर का नियंत्रण टूट जाता है और म्क्सय्जप्त्ल्क (Mxyzptlk) तथा स्रेक्टर, बैटमैन जो कई बार मृत्यु के अनुभव से टूट चुका है, को छोड़ कर, जिस क्षण जोकर ने सब कुछ बाधित किया था, उस क्षण से वास्तविकता का पुनर्निर्माण करने में सफल होते हैं। सुपरमैन को बैटमैन की स्मृतियां चुरानी हैं ताकि वह अपना कार्य जारी रख सके। <ref>{{Cite comic
| Writer = [[Jeph Loeb|Loeb, Jeph]]
| Cowriters = [[J. M. DeMatteis|DeMatteis, J.M.]], [[Mark Schultz (comics)|Schultz, Mark]], [[Joe Kelly (comics)|Kelly, Joe]]
| Penciller = [[Ed McGuiness|McGuiness, Ed]]
| Copencillers =[[Mike Miller|Miller, Mike]]{{dn}}, [[Doug Mahnke|Mahnke, Doug]], [[Kano (comics)|Kano]]
| Inker = [[Cam Smith|Smith, Cam]], Marzan, Jose, Nguyen, Tom, [[John McCrea|McCrea, John]], Alquiza, Marlo, Durrurthy, Armando, various others
| Coinkers =
| Story =
| Title = Superman: Emperor Joker
| Volume = Superman #160-161, Adventures of Superman #582-583, Action Comics 769-770, Superman: The Man of Steel 104-105, and Emperor Joker.
| Issue =
| Date = January 2007
| Publisher = [[DC Comics]]
| Page = 224
| Panel =
| ID = 9781401211936
}}</ref>
पूरी कंपनी में बदलाव, ''लास्ट लाफ'' में जोकर को विश्वास हो गया है कि वह मरने वाला है और बड़े अपराधियों की जेल, द स्लैब के निवासियों में जोकर जहर के साथ संक्रमण फैलाने की एक अंतिम अपराध भरी मस्ती की योजना बनाता है। पूरी दुनिया को संक्रमित करने की योजना के साथ, वह चालाकी से अतिशक्तिवान कैदियों को जेल तोड़ने के लिए तैयार कर लेता है और उनके जोकरीकृत रूपों में सामूहिक अराजकता उत्पन्न करने के लिए उन्हें ढीला छोड़ देता है। [[ईस्टर द्वीप]] की तहस-नहस मूर्तियों के उदाहरण का प्रयोग कर के जोकर उतना खुश नहीं है, उसे नहीं लगता कि ये बदले हुए कैदी पर्याप्त रूप से हास्यमय हैं। राष्ट्रपति लेक्स लूथर के आदेशों के अनुसार पूरा [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमेरिका]] जोकर के खिलाफ युद्ध घोषित कर देता है, जवाब में जोकर राष्ट्रपति को मारने के लिए अपने नौकरों को भेजता है। ब्लैक कैनरी को पता चलता है कि जोकर पर मौत के खतरे को कम करने के लिए जोकर के चिकित्सक ने उसके कैट (CAT) स्कैन को इसलिए संशोधित किया है तैकि ऐसे प्रतीत हो कि उसके एक प्राणघातक [[ट्यूमर]] था। उससे शादी किए बिना उसे गर्भवती बनाने की जोकर की कोशिश से नाराज हर्ले क्विन, जोकर जहर का प्रतिकारक बनाने तथा महा खलनायकों को वापस सामान्य अवस्था में लाने में नायकों की सहायता करती है। यह मानते हुए कि रॉबिन को परिणामी पागलपन में किलर क्रॉक द्वारा खा लिया गया था, नाइटविंग अंततः जोकर को पकड़ लेती है और उसे पीट पीट कर जान से मार देती है। बैटमैन जोकर को पुनर्जीवित कर देता है ताकि नाइटविंग के हाथ खून से न रंगे जाएं.<ref>{{Cite web|url=http://www.comicvine.com/joker-last-laugh/46441/|title=Joker: Last Laugh (comics)|accessdate=9 मई 2008|publisher=Comic Vine|archive-date=31 जनवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090131215231/http://www.comicvine.com/joker-last-laugh/39-46441/|url-status=dead}}</ref>
बैटमैन को नष्ट करने के अपने प्रयास में, हश और रिडलर बहुत से अन्य खलनायकों को सहायता के लिए राजी करवाते हैं और चालाकी से मना लेते हैं। आंशिक रूप से इसमें ब्रूस को यह कह कर बेवकूफ बनाना भी शामिल है कि उसका बचपन का दोस्त टॉमी इलियट जोकर का ताजा शिकार है। इस प्रकार बैटमैन जोकर की हत्या करने के कगार पर होता है, तो वह तभी रुकता है जब पूर्व जीसीपीडी आयुक्त जिम गॉर्डन उसे यह याद दिला कर ठंडा करता है कि जोकर को मारने से बैटमैन एक अन्य हत्यारा बन जाएगा और जिम इस तरह जोकर को बैटमैन की जिंदगी बर्बाद करने देने से इंकार कर देता है।
''अंडर द हुड'' आर्क (''बैटमैन'' #635-650) में जैसन टॉड पुनर्जीवित होता है। उसकी मौत का बदला लेने में नाकाम रहे बैटमैन से नाराज, वह अपने हत्यारे की पुरानी पहचान रेडहुड ग्रहण कर लेता है, जोकर का अपहरण करता है और उसे गोली मार देने के लिए बैटमैन को विवश करने का प्रयास करता है। यद्यपि अपराध का मसखरा राजकुमार हैरान है कि टॉड जीवित है, इस खलनायक के लिए बॉय वंडर की मृत्यु की तुलना में पूर्व सक्रिय जोड़ी के बीच परिणमित विरोध अधिक फलदायी है और जाहिरा तौर पर उसे इसकी परवाह नहीं है कि वह मरेगा या नहीं। <ref>{{Cite comic
| Writers = [[Doug Mahnke|Mahnke, Doug]], [[Judd Winick|Winick, Judd]], [[Paul Lee|Lee, Paul]]
| Penciller =
| Copencillers =
| Inker =
| Coinkers =
| Story =
| Title = Batman: Under The Hood
| Volume =
| Issue = 635-641
| Date = November 2005
| Publisher = [[DC Comics]]
| Page = 176
| Panel =
| ID = 9781401207564
}}</ref>
''इनफाइनाइट क्राइसिस'' के समापन पर, जोकर, सोसायटी से बाहर छोड़ दिए जाने के कारण मूल ''क्राइसिस ऑन इनफाइनाइट अर्थ्स'' के नायक तथा ''इनफाइनाइट क्राइसिस'' के खलनायक एलेक्जेंडर लूथर का कत्ल कर देता है।<ref>{{Cite comic
| Writer = [[Geoff Johns|Johns, Geoff]]
| Penciller = [[Phil Jimenez|Jimenez, Phil]], [[George Perez|Perez, George]], [[Ivan Reis|Reis, Ivan]], Bennet, Joe
| Inker = [[Andy Lanning|Lanning, Andy]], [[George Perez|Perez, George]], [[Ivan Reis|Reis, Ivan]] [[Jerry Ordway|Ordway, Jerry]], Parsons, Sean, [[Art Thibert|Thibert, Art]]
| Story = Infinite Crisis #7
| Title = Infinite Crisis #7
| Volume =
| Issue = 7
| Date = June 2006
| Publisher = [[DC Comics]]
| Page = 31
| Panel = 6-7
| ID =
}}</ref>
''बैटमैन'' #655 में, एक विक्षिप्त पुलिस अधिकारी बैटमैन के रूप में जोकर के चेहरे पर गोली मार देता है, जिससे वह शारीरिक रूप से जख्मी और विकलांग हो जाता है। व्यापक [[प्लास्टिक सर्जरी]] तथा [[फिजियोथिरैपी|शारीरिक चिकित्सा]] से गुजरने के बाद, जोकर स्थायी रूप से चिपकी ग्लासगो मुस्कान के साथ एकदम नए रूपरंग में ''बैटमैन'' #663 में पुनः प्रकट होता है। अरखाम में गहन देखभाल में रहते हुए, जोकर, जोकर जहर से भी अधिक घातक जहर का विकास कर लेता है, उसके आध्यात्मिक पुनर्जन्म का संकेत देने वाले अपने वफादार सेवकों की हत्या करने के लिए, हर्ले क्विन को इस जहर का प्रयोग करने का निदेश देता है। वह पूरे अरखाम में उपद्रव मचा देता है, वह हर्ले की हत्या करने का प्रयास करता है (उसकी मृत्यु जोकर के पुनर्जन्म की अंतिम फलश्रुति है) किंतु बैटमैन आकर उसे रोक देता है।<ref>{{Cite comic|Writer = [[Grant Morrison|Morrison, Grant]]|Title = [[Batman (comic book)|Batman]]|Volume = 1|Issue = 663|Date = April 2007|Publisher = DC Comics}}</ref> इन घटनाओं का अंततः परिणाम यह होता है कि बैटमैन को नष्ट करने के प्रयास में जोकर और ब्लैक ग्लोव मिल जाते हैं।
''सैल्वेशन रन'' में जोकर को महाखलनायकों के दो गुटों, जिन्हें [[पृथ्वी]] से दूरस्थ एक जेल ग्रह पर निर्वासित किया गया है, में से एक का नेतृत्व करते हुए दर्शाया गया है।<ref>{{Cite web|url=http://www.newsarama.com/Comic-Con_07/DC/SalvationRun.html|title=SDCC '07: Bill Willingham on Salvation Run|accessdate=3 मई 2008|year=2007|publisher=Newsarama.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20070929125221/http://www.newsarama.com/Comic-Con_07/DC/SalvationRun.html|archive-date=29 सितंबर 2007|url-status=dead}}</ref> श्रृंखला के अंक छः में, जोकर लेक्स लूथर को सत्ता की आर-पार लड़ाई में लगा देता है। जैसे ही वह लाभ की स्थिति में आता है, ग्रह पर पैराडेमनों का हमला हो जाता है; जोकर आक्रमणकारियों को खदेड़ने में सहायता करता है और बाद में शेष जीवित बचे खलनायकों के साथ टेलीपोर्टेशन मशीन के माध्यम से बच निकलता है।
पृथ्वी पर लौटने के बाद, जोकर एक बार फिर अरखाम मानसिक चिकित्सालय में है। बैटमैन उससे मिलने आता है और उससे पूछता है कि क्या वह ब्लैक ग्लोव के बारे में कुछ जानता है, लेकिन जोकर ताश के दो जोड़े बांट कर प्रतिक्रिया व्यक्त करता है।<ref>{{Cite comic|Writer = [[Geoff Johns|Johns, Geoff]] and [[Grant Morrison|Morrison, Grant]]|Title = DC Universe Zero|Volume = 1|Issue = 1|Date = April 2008|Publisher = DC Comics}}</ref> सामान्य चिकित्सा के दौरान जोकर से खलनायकों के क्लब के जासूस मिलते हैं, जो बैटमैन के खिलाफ धर्मयुद्ध में शामिल होने का उसे एक मौका देते हैं। यह सोच कर कि यह एक तमाशा है, वह उनकी कार्रवाई में भाग लेता है, (वह जानता है कि उनके प्रयत्नों के बावजूद बैटमैन जीवित बच जाएगा, जिसका खुलासा वह उनके सामने दुर्भावनापूर्वक तब करता है जब वे सोचने लगते हैं कि उनकी योजना सफल हो गई है) और बैटमैन के पुत्र डेमियन द्वारा चलाई जा रही एम्बुलेंस में बैठ कर भागने से पहले अचानक कुछ ब्लैक ग्रोव सदस्यों की हत्या कर देता है।<ref>{{Cite comic|Writer = [[Grant Morrison|Morrison, Grant]]|Title = [[Batman (comic book)|Batman]]|Volume = 1|Issue = 681|Date = November 2008|Publisher = DC Comics}}</ref>
''लास्ट राइट्स'' की कहानी की घटनाओं के दौरान जैसे-जैसे उसके इतिहास की खोज का गई, जोकर का बैटमैन के अतीत के अनुभवों में उल्लेख मिलता है और उसे कई बार दिखाया गया है।<ref>''बैटमैन'' #682</ref> नील गैमन की कहानी ''[[Batman: Whatever Happened to the Caped Crusader?|वॉटेवर हैपन्ड टु द केप्ड क्रूसेडर?]]'' में उसे बैटमैन के लिए अंतिम संस्कार सेवा में प्रवेश करते हुए भी दिखाया गया है।<ref>{{Cite comic|Writer = [[Neil Gaiman|Gaiman, Neil]]|Title = [[Batman (comic book)|Batman]]|Volume = 1|Issue = 686|Date = May 2010|Publisher = DC Comics}}</ref><ref>{{Cite comic|Writer = [[Neil Gaiman|Gaiman, Neil]]|Title = [[Detective Comics]]|Volume = 1|Issue = 853|Date = May 2010|Publisher = DC Comics}}</ref>
“बैटमैन आर.आई.पी. (R.I.P.)” की समाप्ति के बाद से जोकर अलक्षित और अनसुना रहा। ''फाइनल क्राइसिस'' में डार्कसीड के हाथों ब्रूस वेन के गायब होने का अनुसरण करते हुए, उसकी अनुपस्थिति में, डिक ग्रेसन ने बैटमैन के दायित्व को संभाला. ''बैटमैन और रॉबिन'' के आरंभिक अंकों में एक ब्रिटिश पत्रकार / जासूस, ओबेरॉन सेक्सटन, द ग्रेवडिगर के उपनाम के साथ गौथम शहर में प्रकट हुआ। सेक्सटन के प्रकटन के समय एक “डोमिनो किलर” नाम का हत्यारा भी प्रकट हुआ था जिसने ब्लैक ग्लोव के सदस्यों की करीने से हत्याएं कीं. इन हत्याओं के संबंध में, यह अर्थ लगाते हुए कि जिस तरह से ये लोग मारे गए हैं, सबके पहले चुटकुलों का एक निश्चित क्रम रहा है, नये बैटमैन का सेक्सटन से आमना-सामना होता है। पूरे समय सेक्सटन के रूप में कार्य करने वाला सेक्सटन तब अपना मुखौटा हटा कर खुद को जोकर के रूप में दिखाता है।<ref>{{Cite comic|Writer = [[Grant Morrison|Morrison, Grant]]|Title = [[Batman and Robin (comic book)|Batman and Robin]]|Volume = 1|Issue = 12|Date = May 2010|Publisher = DC Comics}}</ref>
एक बार फिर गिरफ्तार होने के बाद जोकर, वंडरबॉय की सहानुभूति जीतने का प्रयास करते हुए वर्तमान रॉबिन (डेमियन वेन) का न्यून आकलन करता प्रतीत होता है। उसकी रॉबिन द्वारा एक सब्बल से पिटाई होती है (जैसन टॉड के कत्ल की तरह), तब बच्चे और मूल बैटमैन के चेहरों की समानता देखकर वह पहचान जाता है कि यह उसके पुराने शत्रु का बेटा है। जीसीपीडी अधिकारी यह निर्णय करने के बाद कि रॉबिन इस खलनायक को अच्छी तरह संभाल सकता है, जोकर की सहायता की दलीलों को अनसुना कर देते हैं।<ref>{{Cite comic|Writer = [[Grant Morrison|Morrison, Grant]]|Title = [[Batman and Robin (comic book)|Batman and Robin]]|Volume = 1|Issue = 13|Date = July 2010|Publisher = DC Comics}}</ref>
हालांकि, जोकर की जाहिरा लाचारी एक और चाल है। रॉबिन के हमलों से घायल होने का बहाना करके, वह पंगु कर देने वाले जहर से पुते नाखूनों से रॉबिन को खरोंचता है और फिर यह भेद खोलता है कि एक बार फिर उसने अपनी तिकड़म से घटनाओं का रुख अपनी ओर मोड़ लिया है तथा रॉबिन का मजाक उड़ाता है कि उसने अपना ही सब्बल उसे उपलब्ध कराया था (जैसन टॉड के कत्ल का एक और संदर्भ). प्रोफेसर पिग के अधीन एकत्रित हुए दर्शकों पर अपना जाना-पहचाना जहर छोड़ते हुए (दागी पॉपकॉर्न के माध्यम से) तथा बैटमैन और उसके साथियों को चरम संघर्ष की ओर धकेलते हुए, रॉबिन की उपयोगिता बेल्ट हथिया कर जोकर ब्लैक ग्लोव पर हमले को क्रियांवित करने के लिए भाग जाता है। जोकर को जकड़े हुए तथा मुंह पर पट्टी बंधे हुए रॉबिन के साथ एक परमाणविक हथियार लिए हुए एक आज्ञात स्थान पर देखा जाता है।
== शक्तियां, योग्यताएं और उपकरण ==
जोकर मसखरे हथियारों से अपराध करता है जैसे ब्लेड युक्त ताश की गड्डी, [[अम्ल|तेजाब]] छिड़कने वाले फूल, सायनाइड भरी हुई कचौरी, नाइट्रेग्लिसरीन भरे हुए विस्फोटक सिगार, उस्तरे की धार जैसे धमाकेदार झंडों का प्रयोग करने वाली बरछी फेंकने की गन और एक विनाशक बिजली का आनंद गुंजक. उसकका सबसे प्रमुख हथियार जोकर जहर है, एक मारक जहर जो अपने शिकारों को मृत्यु-भय से खुले और बिगड़े मुंह वाली मुस्कान से संक्रमित करता है जब वे अनियंत्रित रूप से हंसते हुए मर जाते हैं। विष कई रूपों में मिलता है, गैस से बरछी से तरल जहर और यह उसका उसके प्रथम प्रकटन से ही प्राथमिक हथियार रहा है। जोकर हर प्रकार के ज्ञात विष से प्रतिरक्षित है, साथ ही अपने खुद के हंसोड़ जहर से भी; ''बैटमैन'' #663 में मॉरीसन लिखता है कि “अपने उत्पादों का एक उत्साही उपभोक्ता होने के कारण जहरों के प्रति जोकर की प्रतिरोधकता वर्षों तक के दुरुपयोग के कारण विकसित हुई है”.<ref>{{Cite comic
| Writer = Morrison, Grant
| Artist =Van Fleet, John
| Story = The Clown at Midnight
| Title = Batman#663
| Volume =
| Issue = 663
| Date = April 2007
| Publisher = [[DC Comics]]
| Page = 22
| Panel =
| ID =
}}</ref>
जोकर को [[रसायन शास्त्र]] और [[अभियान्त्रिकी|अभियांत्रिकी]] के क्षेत्रों में कुशल और बेहद बुद्धिमान तथा विस्फोटकों के विशेषज्ञ के रूप में चित्रित किया गया है। तीसरे रॉबिन, टिम ड्रेक वाली एक लघु श्रृंखला में जोकर को एक कंप्यूटर विशेषज्ञ का अपहरण करते हुए दिखाया गया है और यह स्वीकार करते हुए कि वह कंप्यूटर के बारे में अधिक कुछ नहीं जानता, हालांकि बाद में लेखकों ने उसे एक अच्छे कंप्यूटर साक्षर के रूप में चित्रित किया है।
जोकर का निहत्थे मुकाबला करने का कौशल भिन्न भिन्न लेखकों पर निर्भर है। कुछ लेखकों ने जोकर को एक बहुत ही कुशल योद्धा के रूप में दर्शाया है, जो बैटमैन के खिलाफ (कभी कभी तो लबादा पहने जेहादी की पिटाई भी कर देता है) हाथ से हाथ मुकाबले में खुद को संभालने में सक्षम है। द्वंद्व में उसकी बहुमुखी प्रतिभा का एक कारण यह है कि, उसके स्वयं के शरीर पर छुपे हुए उपकरणों एवं हथियारों की लंबी सूची है, जिन्हें वह पलक झपकते ही बाहर निकाल लेता है (मुट्ठी भर विस्फोटक कंचों को जमीन पर लुढ़काना, उसके जूतों के कपड़े में संलग्न आकुंचनशील चाकू, आदि); दूसरी तरफ, अन्य लेखक उसे शारीरिक रूप से इतना क्षीण दर्शाते हैं कि उसे एक ही मुक्के में हराया जा सकता है। लेकिन उसे निर्बाध रूप से चुस्त वर्णित किया गया है। जोकर का द्वंद्व कौशल फिल्म और टेलीविजन रूपांतरों में भी भिन्न है।
जोकर ने अनगिनत बार मौत को धोखा दिया है, यहां तक कि अपरिहार्य और प्राणघातक परिस्थितियों में भी. उसे विस्फोटों में पकड़ा जाता देखा गया है, बार-बार गोली मारी गई है, घातक ऊंजाईयों से गिराया गया है, बिजली लगाई गई है और इसी तरह, लेकिन वह हमेशा वापस आता है एक बार फिर से कहर बरपाने के लिए। <ref>{{Cite web|first=Bill|last=Ramey|url=http://www.batman-on-film.com/comics_jett_batman663_review.html|title=Comic Review: ''Batman'' #663|accessdate=3 मई 2008|date=17 फरवरी 2007|publisher=Batman on Film|archive-date=13 मई 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080513213211/http://www.batman-on-film.com/comics_jett_batman663_review.html|url-status=dead}}</ref><ref name="Return">{{Cite video|date=2000|title=Batman Beyond: Return of the Joker|medium=DVD|publisher=Warner Bros.}}</ref>
अनेक दशकों में जोकर के जाहिरा पागलपन के संबंध में विविध प्रकार के वर्णन और संभावनाएं व्यक्त होती रही हैं। ग्रांट मॉरिसन के ग्राफिक उपन्यास ''[[Arkham Asylum: A Serious House on Serious Earth]]'' से पता चलता है कि जोकर की मानसिक स्थिति वास्तव में अतींद्रिय बोध का एक रूप, अति विवेकशीलता का एक पूर्व अप्रत्याशित रूप है। यह भी पता चलता है कि उसका अपना खुद का कोई असली व्यक्तित्व नहीं है। अपने लाभ के लिए वह एक हानिरहित जोकर बन सकता है तो एक शातिर हत्यारा भी बन सकता है। बाद में, ''नाइटफॉल'' गाथा के दौरान, स्केयरक्रो और जोकर मिल जाते हैं और गॉथम शहर के मेयर का अपहरण कर लेते हैं, स्केयरक्रो जोकर की ओर मुड़ता है और उसकी डर गैस का यह देखने के लिए प्रयोग करता है कि जोकर किस से डरता है। स्केयरक्रो आश्चर्यचकित है कि, गैस का जोकर पर कोई प्रभाव नहीं हुआ, बदले में वह उसे कुर्सी से मारता है। मॉरिसन के ''जेएलए (JLA)'' में, मार्शियन मैनहंटर जोकर द्वारा रचित एक [[अतियथार्थवाद|अवास्तविक]] भूलभुलैया में फंसा हुआ है, वह जोकर के अराजक विचार प्रतिरूप की बराबरी करने के लिए अपनी आकार-परिवर्तक क्षमताओं का प्रयोग अपने मस्तिष्क को पुनर्व्यवस्थित करने के लिए करता है। उसी कथानक में, बाद में मार्शियन मैनहंटर अपनी दूरसंवेदन शक्ति का प्रयोग करके जोकर के मस्तिष्क को पुनर्व्यवस्थित करता है और क्षणिक समझदारी की रचना करता है, यद्यपि बहुत कोशिशों के बाद वह भी सिर्फ अस्थाई. उन कुछ क्षणों में जोकर अपने बहुत से अपराधों पर अफसोस जाहिर करता है और मोचन के लिए एक मौका देने की अनुनय करता है।
''एल्सवर्ल्ड्सः डिस्टैंट फायर्स'' में, एक [[परमाणु युद्ध]] से जोकर समझदार बन जाता है किंतु इस युद्ध में अन्य सभी महान व्यक्तियों की शक्तियां छिन जाती हैं। ''[[Batman: Legends of the Dark Knight]]'' #145 में, बैटमैन जब जोकर को गोली लगने के बाद रा’स अल गुल के लाजर पिट्स में से एक में रखता है, तब वह समझदार हो जाता है, पागलपन की एकदम उलट स्थिति जो ऐसा कायाकल्प अनुभव करने के बाद ही आती है। हालांकि, विवेक केवल अस्थायी है और जल्द ही जोकर अपनी "सामान्य" स्थिति में लौट जाता है।<ref>{{Cite comic
| Writer = Dixon, Chuck
| Artist = [[Jim Aparo|Aparo, Jim]], Cebollero, John
| Story
| Title = Batman: Legends of the Dark Knight
| Volume =
| Issue = 145
| Date = September 2001
| Publisher = [[DC Comics]]
| Page = 32
| Panel =
| ID =
}}</ref>
== विभिन्न उदगम ==
हालांकि बहुत सी कहानियां जोड़ी गई हैं लेकिन जोकर के संबंध में कोई निश्चित पृष्ठकथा स्थापित नहीं की गई है और उसके वास्तविक नाम की भी पुष्टि नहीं हुई है। वह खुद उलझन में है कि वास्तव में क्या हुआ था; जैसा कि वह ''[[Batman: The Killing Joke|द किलिंग जोक]]'' में कहता है, "कभी कभी मुझे एक तरह से याद आता है, तो कभी दूसरे... अगर मेरा कोई अतीत है तो, मैं चाहता हूं कि वह बहु विकल्पी हो. हा हा! हा!"<ref name="TKJ">{{Cite comic| Writer = [[Alan Moore|Moore, Alan]]| Artist = Bolland, Brian| Story = Batman: The Killing Joke | Title = The Killing Joke| Volume = | Issue = | Date = 1988| Publisher = [[DC Comics]]| Page = | Panel = | ID = 1401209270}}</ref> ''डार्क नाइट'' फिल्म कुछ कुछ इस आदत की पुष्टि करती है। हालांकि वह अपने पूर्ण मूल का खुलासा नहीं करता, जब जोकर उन घटनाओं को याद करता है जो उसके प्रकटन के लिए जिम्मेदार हैं, तो हर बार वह अलग तरीके से बताता है। ''[[Arkham Asylum: A Serious House on Serious Earth]]'' में, ग्रांट मॉरिसन ने लिखा है, यह कहा जाता है कि जोकर पागल नहीं हो सकता, लेकिन उसके पास एक प्रकार की “अति विवेकशीलता” है जिसमें वह आधुनिक शहरी जीवन के अराजक प्रवाह के साथ तालमेल बिठाने के लिए प्रतिदिन स्वयं की पुनर्रचना करता है।<ref>{{Cite comic| Writer = [[Grant Morrison|Morrison, Grant]]| Artist = [[Dave McKean|McKean, Dave]]| Story = | Title = Arkham Asylum: A Serious House on Serious Earth| Volume = | Issue = | Date = 1990| Publisher = [[DC Comics]]| Page = | Panel = | ID =0930289560 9780930289560}}</ref>
पहले मूल संदर्भ, ''डिटेक्टिव कॉमिक्स'' #168 (1951 फरवरी), से पता चला कि जोकर एक बार रेडहुड नामक अपराधी रहा था। कहानी में, वह एक रासायनिक इंजीनियर है, जिस कंपनी ने उसे रोजगार दिया है उसी में वह चोरी करके रेडहुड का व्यक्तित्व धारण करता है। चोरी करने के बाद, जिसे बैटमैन रोक देता है, वह रासायनिक कचरे के एक टब में गिर जाता है। वह प्रक्षालित सफेद चमड़ी, लाल होंठ, हरे बाल तथा एक स्थाई मुस्कान लिए हुए बाहर निकलता है।<ref>{{Cite web|first=Matt|last=Hunt|url=http://entertainment.howstuffworks.com/joker1.htm|title=How the Joker works|accessdate=2 मई 2008|publisher=Howstuffworks}}</ref><ref name="IGN - WSS">{{Cite web|first=Daniel|last=Phillips|url=http://stars.ign.com/articles/841/841564p1.html|title=Why So Serious? - The Many Faces of Joker|quote=Sure, the basics have always been there: The Joker's maniacal grin, his green hair, red lips and purple suit.|accessdate=2 मई 2008|date=14 दिसंबर 2007|publisher=IGN|archive-date=13 अगस्त 2012|archive-url=https://www.webcitation.org/69tZ2rDjm?url=http://stars.ign.com/articles/841/841564p1.html|url-status=dead}}</ref>
सबसे व्यापक रूप से उद्धृत पृष्ठकथा, जिसे अधिकृत डीसी (DC) कॉमिक्स के प्रकाशन, ''हूज हू इन द डीसी (DC) यूनिवर्स'' में सबसे व्यापक रूप से विश्वसनीय संदर्भ के रूप में ''[[Batman: The Killing Joke|द किलिंग जोक]]'' में चित्रित किया गया है। यह उसे मूल रूप से एक रासायनिक प्लांट में एक इंजीनियर के रूप में चित्रित करती है, जो एक मंचीय हास्य कलाकार बनने के लिए नौकरी छोड़ देता है, लेकिन उसमें बुरी तरह असफल होता है। अपनी गर्भवती पत्नी, जीनी की सहायता करने के लिए हताश, वह दो अपराधियों की, जिस प्लांट में उसने नौकरी की थी, उसका दरवाजा तोड़ कर पड़ोस की कार्ड कंपनी में प्रवेश करने मदद करना स्वीकार कर लेता है। कहानी के इस संस्करण में, रेडहुड व्यक्तित्व प्रत्येक कार्य के अंदरूनी आदमी को दिया जाता है (इस प्रकार एक ही आदमी दो बार कभी नहीं होता); इस प्रकार वह सरगना बना दिखाई देता है, जो शेष दो अपराधियों को बच निकलने देता है। योजना के दौरान, पुलिस उससे संपर्क करती है और उसे बताती है कि उसकी पत्नी और अजन्मे बच्चे की एक घरेलू दुर्घटना में मृत्यु हो गई है।<ref name="TKJ"/><ref name="Killing Joke">{{Cite web|url=http://www.comicvine.com/the-killing-joke/40503/|title=The Killing Joke|accessdate=3 मई 2008|publisher=Comic Vine|archive-date=31 जनवरी 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090131215939/http://www.comicvine.com/the-killing-joke/39-40503/|url-status=dead}}</ref>
दु:ख से त्रस्त, वह योजना से पीछे हटने की कोशिश करता है, लेकिन अपराधी अपना वादा निभाने के लिए उसके हाथ मजबूत करते हैं। जैसे ही वे संयंत्र में प्रवेश करते हैं, तभी उन्हें तत्काल सुरक्षा प्रहरियों द्वारा पकड़ लिया जाता है, गोली बारी होती है जिसमें दोनों अपराधी मारे जाते हैं। इंजीनियर भागने की कोशिश करता है, तो उसका सामना बैटमैन से होता है, जो अशांति की जांच कर रहा है। डरा हुआ इंजीनियर एक रेलिंग के ऊपर से कूदता है और अचानक रसायनों के एक बंध में जा गिरता है। जब वह पास के जलाशय की सतह पर आता है, तो हुड हटा कर अपनी परछाईं देखता है: प्रक्षालित चाक जैसी सफेद चमड़ी, माणिक जैसे लाल होंठ और चमकीले हरे बाल. इन घटनाओं के साथ उस के उस दिन के अन्य दुर्भाग्य मिल कर उसे पूरी तरह पागल कर देते हैं, परिणामस्वरूप जन्म होता है जोकर का.<ref name="TKJ"/><ref name="Killing Joke"/>
कहानी "पुशबैक" (''[[Batman: Gotham Knights]]'' #50-55) जोकर की उत्पत्ति कथा के इस संस्करण का आंशिक समर्थन करती है। इस में, एक गवाह (जो संयोग से एडवर्ड निगमा निकलता है) बताता है कि अपराधियों के लिए काम करने वाले एक भ्रष्ट सिपाही द्वारा इंजीनियर को अपराध करने के लिए मजबूर करने हेतु जोकर की पत्नी का अपहरण किया गया ओर उसकी हत्या कर दी गई। जोकर इस हत्या को करने वाले भ्रष्ट पुलिस अधिकारी को तलाश करने का प्रयास करता है, लेकिन हश द्वारा बुरी तरह से पीटा जाता है और ऐसा होने से पहले ही गॉथम से निष्कासित कर दिया जाता है। "पेबैक" भी विरूपण-पूर्व जोकर को पत्नी के साथ चित्रित करता है - जिसकी पहचान "जैक” के रूप में थी, इससे इस संस्करण को और समर्थन मिलता है।<ref>{{Cite comic| Writer = Devin Grayson, Scott Beatty, A.J. Lieberman| Cowriters = | Penciller = Dale Eaglesham, Paul Ryan, Roger Robinson, Al Barrionuevo| Copencillers =| Inker = John Floyd| Coinkers = | Story = | Title = Batman: Gotham Knights| Volume = 50-55| Issue = 74| Date = March 2000 - April 2006| Publisher = DC Comics| Page = | Panel = | ID =}}</ref>
पॉल डिनी - एलेक्स रॉस की कहानी "केस स्टडी" एक बिलकुल ही अलग सिद्धांत पेश करती है। इस कहानी से पता चलता है कि जोकर एक परपीड़क गुंडा था जिसने गॉथम के अपराधियों की खाद्य श्रृंखला में अपनी जगह बनाने के लिए काम तब तक काम किया जब तक वह एक शक्तिशाली गिरोह का नेता नहीं बन गया। उसे अभी भी इस गंदे काम में संभावित रोमांच की तलाश थी, उसने अपने लिए रेडहुड की पहचान बनाई ताकि वह अल्प-कालिक अपराध कर सके। आखिरकार, उसकी बैटमैन के साथ विनाशक मुलाकात हो गई जिसके परिणामस्वरूप यह विरूपण हुआ। हालांकि, कहानी से पता चलता है कि जोकर समझदार बना रहा और बैटमैन से अपना प्रतिशोध लेने के लिए अपने अपराधों पर अनुसंधान करता रहा ताकि वे किसी रुग्ण मस्तिष्क का काम ''जैसा दिखे'' तथा वह पागलपन की आड़ में स्थाई कैद से बच सके। दुर्भाग्य से, खोज करने पर, इस सिद्धांत को प्रतिपादित करने वाली लिखित रिपोर्ट जोकर की पागल संगिनी/प्रेमिका, डॉक्टर हरलीन क्विंजेल, जिसे हर्ले क्विन के नाम से भी जाना जाता है, के द्वारा लिखी हुई पाई गई है, जो किसी भी अदालत में इसकी विश्वसनीयता को अयोग्य बना देती है।
''बैटमैन कॉन्फीडेंशियल'' (#7-12) का दूसरा प्रकाशन पूर्व संस्करण जोकर की एक प्रतिभावान अपराधी के रूप में पुनर्कल्पना करता है, जो हेडहुड की पहचान छोड़ देता है, जिसे जैक भी कहा जाता है तथा जो अपने काम से इतना ऊब जुका है कि लगभग आत्महत्या को उतारू है। वह एक महिला वेटर हरलीन क्विंजेल से बात करता है, जो जीने के लिए कुछ ढूंढने का उसे आश्वासन देती है। उसकी एक नौकरी छूट जाने के बाद, बैटमैन को लेकर जैक पर जुनून सवार हो जाता है, फलतः वह एक नृत्यशाला में बैटमैन का ध्यान आकर्षित करता है। जैक लोरना शोर को घायल कर देता है (जो ब्रूस वेन के साथ डेट पर है), फलतः बैटमैन बैटेरैंग से उसका चेहरा बिगाड़ देता है। जैक बच लिकलता है और बैटमैन जैक की सूचना गुंडों को दे देता है, जो एक रासायनिक संयंत्र में जैक को यंत्रणा देते हैं। जैक भागने के बाद कई हमलावरों को मार देता है, लेकिन एक खाली टैंक में गिर पड़ता है, अंधाधुंध चलती गोलियां उसके ऊपर रखे रसायनों से भरे टैंक में सूराख कर देती हैं और परिणामस्वरूप उनसे निकली अवसादरोधी रसायनों की बाढ़ उसके रूप-रंग को बदल कर एक मसखरे जैसा कर देती है, इस प्रकार उसका जोकर में रूपांतरण पूर्ण होता है।<ref>{{Cite comic| Writer = [[Andy Diggle|Diggle, Andy]], [[Michael Green (writer)|Green, Michael]], [[Tony Bedard]] | Artist= [[Whilce Portacio|Portacio, Whilce]], Friend, Richard, [[Denys Cowan|Cowan, Denys]], [[Rags Morales|Morales, Rags]] | Story = Batman Confidential: Lovers & Madmen (#7-12) | Title = Batman Confidential: Lovers & Madmen (#7-12)| Volume = 7-12| Issue = | Date = 2006-Present| Publisher = DC Comics| Page = | Panel = | ID =}}</ref>
जे. मिचेल स्ट्रैक्जिंस्की द्वारा लिखित एवं जोकर की उत्पत्ति पर बनी है, ''द ब्रेव एंड द बोल्ड'' अंक #31. इसमें, जोकर के मस्तिष्क के ऑपरेशन में ऑटम सहायता करता है। जोकर के सिर के अंदर उसे जोकर-पूर्व की जैक के रूप में झलक दिखाई देती हैं। बच्चे के रूप में जैक एक गुंडे को बुरी तरह मारता है; एक किशोर के रूप में वह घर में अपने माता पिता को ताले बंद करके आग लगा देता है क्योंकि उन्होने उसे [[पशुओं के साथ निर्दयता|पड़ोसियों के पालतू जानवरों को मारते हुए]] देखा था। जैक अंततः एक गिरोह में शामिल हो जाता है और बेमकसद एक दुकानदार की हत्या कर देता है, जिससे उसके साथियों पर हत्या का आरोप लग जाता है और फिर गिरोह के एक सदस्य द्वारा निंदा किये जाने पर उसकी भी हत्या कर देता है। जोकर के रूप में उसका करियर इसके कुछ बाद से ही शुरू होता है जिसमें एक पैनल द्वारा फिल्म ''द डार्क नाइट'' का उल्लेख भी शामिल है।<ref>{{Cite web|url=http://comics.ign.com/articles/106/1062409p1.html |title=The Brave and the Bold #31 review |author= |date= |work= |publisher= |accessdate= }}</ref>
== चरित्र ==
जोकर को अपराध का मसख़रा राजकुमार (या अराजकता), नफरत की हरलेक्विन (नरक) और गुलामों का इक्का कहा जाता है। डीसी (DC) यूनिवर्स के विकास के दौरान विकास, प्रस्तुतीकरणों और जोकर के अवतारों ने दो रूप लिये हैं। मूल और वर्तमान में प्रभावी छवि एक विकृत, परपीड़क विनोदप्रियता के साथ अत्यधिक बुद्धिमान और मनोरोगी [[अपराध|आपराधिक]] प्रतिभा की है।<ref>{{Cite book|title=Cracking Up: American Humor in a Time of Conflict|url=https://archive.org/details/crackingupameric0000lewi|last=Lewis|first=Paul|year=2006|publisher=University of Chicago Press|isbn=0226476995|pages=[https://archive.org/details/crackingupameric0000lewi/page/31 31]–34}}</ref><ref>{{Cite book|last=Sabin|first=Roger|authorlink=Roger Sabin|title=Comics, Comix and Graphic Novels|page=[https://archive.org/details/comicscomixgraph00sabi/page/61 61]|isbn=0714830089|publisher=Phaidon|year=1996|url=https://archive.org/details/comicscomixgraph00sabi/page/61}}</ref> पात्र का दूसरा प्रस्तुतीकरण 1940 के दशक के अंत से 1960 के दशक तक चित्रकथा पुस्तकों के साथ साथ 1960 के दशक की टेलीविजन श्रृंखला में उसकी छवि एक सनकी किंतु हानिरहित उत्पाती की है। ''बैटमैनः द एनीमेटेड सीरीज'' ने इन दो पहलुओं को मिश्रित किया, यद्यपि अधिकांश प्रस्तुतीकरणों में किसी एक या दूसरे चरित्र चित्रण का प्रयोग किया जाता है।<ref name="BTAS">{{Cite video|date=2004|title=Batman: The Animated Series|medium=DVD|publisher=Warner Bros. Home Video}}</ref>
जोकर एक हद तक जीवन और मानवता के प्रति उदासीन दृष्टिकोण रखता है, कई बार कहता भी है कि उसने जिंदगी को अर्थहीन तथा मानवता को दुनिया का सबसे बड़ा मजाक पाया है। बैटमैन के साथ उसका रिश्ता जटिल और व्यापक चरित्र चित्रण पर निर्भर है। कुछ संस्करणों में बैटमैन, जोकर का सबसे ज्यादा नापसंद दुश्मन है, जिसकी मौत उसका सर्वोच्च लक्ष्य है। अन्य में, जोकर को अपनी स्थिति बैटमैन के विलोम पा कर खुशी होती है और वह चाहता है कि यह संघर्ष जारी रहे, जैसा कि वह ''द डार्क नाइट'' में कहता है, “तुम्हें मार दूं? मैं तुम्हें मारना नहीं चाहता ... तुम बहुत ज्यादा मजेदार हो.” वह अपने सबसे बड़े शत्रु की बुद्धिमत्ता और दृढ़ चरित्र का सम्मान करता प्रतीत होता है, लेकिन डार्कनाइट की निष्ठा और अनेक भ्रष्ट अपराधियों, पुलिसवालों यहां तक कि उसकी उपस्थिति से नफरत करने वाले नागरिकों की रक्षा के प्रति उसकी प्रतिबद्धता से वह निराश है। उसका परपीड़न, जोकर्स असाइलम जैसी लघु कथाओं में भी परिलक्षित होता है, जहां वह पेंग्विन, विषैली वृक्षलता, दो-चेहरे वाला भी, जहां वह व्यंग्यात्मक रूप से जवाब देता है कि वह पाठक से बात करते समय अपनी पत्नी से मेल-मिलाप करने की बजाय फायरमैन की आत्महत्या की चर्चा अधिक पसंद करता है।
जोकर के शिकारों में पुरुष, महिलाएं, बच्चे और यहां तक कि उसके अपने गुर्गे और अन्य खलनायक भी शामिल हैं। चित्रित उपन्यास ''द जोकर: डेविल्स एडवोकेट'' में बताया जाता है कि जोकर ने 2,000 से अधिक लोगों को मारा है। जिसके लिए मृत्यूदंड हजारों बार मिले, इतने अधिक लोगों की हत्या करने के बावजूद वह हर बार पागलपन के कारण दोषी नहीं पाया जाता.<ref>{{Cite web|first=Hilary|last=Goldstein|url=http://comics.ign.com/articles/618/618664p1.html|title=The Joker: Devil's Advocate|accessdate=3 मई 2008|date=24 मई 2005|publisher=IGN}}</ref> बैटमैन कथानक 'वॉर क्राइम्स' में, पागलपन के इस लगातार प्रभाव को जारी रखना, वास्तव में उसकी खुद की वकीलों की सर्वश्रेष्ठ टीम ने संभव बनाया है। उसे तब अरखाम असायलम में रखा जाता है, जहां से वह अपनी इच्छानुसार जब चाहे चला जाता है। वह तो यहां तक दावा करता है कि यह तो उसका दो प्रदर्शनों के बीच एक विश्राम-स्थल मात्र है।
बैटमैन को जोकर को मार गिराने के लिए अनगिनत मौके दिए गए हैं, लेकिन वह अंतिम क्षणों में नरम पड़ जाता है। एक उदाहरण के रूप में, एक कथानक में, बैटमैन जोकर को मारने की धमकी देता है, लेकिन यह एहसास करके कि इस प्रकार के कृत्य से वह स्वयं एक हत्यारा बन जाएगा. इसके विपरीत, जोकर ने बैटमैन को मारने के अनेक मौके छोड़ दिए हैं क्योंकि जोकर स्वयं को अपने मुख्य शत्रु के साथ संघर्ष के रूप में परिभाषित करता है। हालांकि, बैटमैन की पोषाक में एक व्यक्ति द्वारा जोकर को गोली मार देने पर, जोकर इस तथ्य को जानकर बहुत गुस्से में आया कि उसके पुराने दुश्मन ने उसका जीवन समाप्त करने की कोशिश की। हालांकि, जोकर कभी-कभी नायकों से अभित्रस्त होता है, जिन्हें हत्या करने में कोई समस्या नहीं है, जैसे जब उसका पनिशर के साथ संघर्ष हुआ था, तो वह बुरी तरह डर गया था जब पनिशर उसे मारने ही वाला था।
जोकर, बैटमैन के सबसे बड़े दुश्मन के रूप में प्रसिद्ध है।<ref>{{Cite web|url=http://stars.ign.com/objects/923/923882_biography.html|title=IGN: Joker Biography|accessdate=18 मई 2008|publisher=IGN|archive-date=24 सितंबर 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080924180947/http://stars.ign.com/objects/923/923882_biography.html|url-status=dead}}</ref> जबकि अन्य खलनायक अपराध करने के लिए जांच-और-सच्चे तरीकों पर भरोसा रखते हैं (जैसे मिस्टर फ्रीज की फ्रीज गन या पॉयजन आइवी के जहरीले पौधे), जोकर के पास काम में लेने के लिए हथियारों की विविधता है। उदाहरण के लिए, वह फूल जो वह अपने कोट के कॉलर में लगाता है (किसी भी समय) अत्यधिक संक्षारक तेजाब छिड़कता है, जहरीली गैस, या सोडा पानी. ''[[Batman Beyond: Return of the Joker]]'' में और बहुत पहले "ड्रैडफुल बर्थडे, डियर जोकर!" (''बैटमैन'' #321) में, या अधिक हाल में डिटेक्टिव कॉमिक्स 866 (जून 2010) में, जोकर के पास एक गन है जिसमें से पहले शॉट में “बैंग” की आवाज के साथ एक झंडा निकलता है, लेकिन इसके बाद बिना ट्रिगर दबाए झंडा फायर करता है और बरछी सीधे निशाने को बेध देती है (''रिटर्न ऑफ द जोकर'' के संपादित संस्करण में गन से जोकर गैस निकलती है).<ref name="Return"/><ref>{{Cite web|first=Scott|last=Tipton|url=http://www.quickstopentertainment.com/comics101/46.html|title=Batman, Part V -- You gotta be Joking|accessdate=3 मई 2008|date=7 जनवरी 2004|publisher=Comics 101|archive-date=2 मई 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070502234334/http://www.quickstopentertainment.com/comics101/46.html|url-status=dead}}</ref> उसके सर्वाधिक आवर्ती हथियार हैं, एक उच्च-वोल्टेज हस्त-गुंजक, जिसे वह अपने शिकारों को हाथ मिलाते समय बिजली से झुलसाने के लिए प्रयुक्त करता है, इसी तरह उसका प्रसिद्ध जोकर जहर, जिससे या तो शिकार लकवाग्रस्त हो जाएगा या [[निश्चेतनता|बेहोश]] हो जाएगा या फिर मर भी सकता है, यह इस पर निर्भर करता है कि विशिष्ट बैच की शक्ति कितना है। सभी संस्करणों में जो बात समान है, वह यह है कि प्रभाव के बाद हमेशा हंसी का उन्माद होता है, साथ ही एक जमी हुई मुस्कान होती है। उसकी अप्रत्याशित, हत्यारी प्रकृति उसे डीसी (DC) यूनिवर्स के सर्वाधिक डरावने महाखलनायकों में से एक बनाती है; ''विलेन्स यूनाइटेड'' तथा ''इनफाइनाइट क्राइसिस'' लघु-श्रृंखला में, खलनायकों की गुप्त सोसायटी के सदस्य इसी कारण जोकर को शामिल करने से इंकार कर देते हैं। लघु-श्रृंखला ''अंडरवर्ल्ड अनलीज्ड'' में ट्रिक्स्टर टिप्पणी करता है, "जब महाखलनायक एक दूसरे को डराना चाहते हैं, तो वे जोकर की कहानियां सुनाते हैं।”
== अन्य संस्करण ==
डीसी (DC) कॉमिक्स प्रकाशन टैंजेंट कॉमिक्स में एक और जोकर प्रकट हुआ, वैकल्पिक पृथ्वी पर एक प्रकाशन श्रृंखला आरंभ हुई। नायकों के वही नाम हैं (द फ्लैश, बैटमैन, आदि), लेकिन उनके इतिहास और उनकी शक्तियां बेहद अलग हैं। यह पृथ्वी अब अर्थ-9 के रूप में सूचीबद्ध है। इस पृथ्वी की जोकर एक महिला नायक है, जो अपनी चुटकुलों और हास्य उपकरणों की सूची का प्रयोग तानाशाह सुपरमैन के प्राधिकार का मजाक उड़ाने के लिए करती है। यह जोकर वास्तव में तीन महिलाएं हैं: एक छात्रा मैरी मारवेल, एक उद्यमी क्रिस्टी जनाडू और एक पत्रकार लोरी लेमारिस. मैरी अंततः दुष्ट सुपरमैन द्वारा पकड़ ली जाती है और उसे मारने से पहले, शेष दोनों के नाम बताने के लिए, सताई जाती हैं। लेमारिस को जेल भेज दिया जाता है, लेकिन क्रिस्टीना का भाग्य अज्ञात रह जाता है। बाद में, लेमारिस को सुपरमैन को नीचा दिखने के लिए फिर से जोकर की विरासत की पेशकश की जाती है, लोकिन वह इंकार कर देती है क्योकि उस पोशाक के साथ बहुत दर्द जुड़ा हुआ था, उसके बजाय वह अपने हारे हुए साथी कामरेड मैनहंटर की पोशाक लेने का फैसला करती है।
''प्लैनेटरी/बैटमैन'' जोकर को जैस्पर के नाम से रिचर्ड ग्रेसन के अधीन प्लैनेटरी कार्यों के लिए फील्ड एजेंट के रूप में प्रस्तुत करता है। वह जाहिरा तौर पर हानिरहित है और जब वह घबराता है तो हंसने की उसकी एक आदत है। एलिय्याह स्नो उल्लेख करती है कि जिस तरह से कत्ल की तसवीरें देख कर जैस्पर ने "खुद को गले लगाए रखा" था, उसे पसंद नहीं है।
एल्सवर्ल्ड के चित्रित उपन्यास ''गॉथम बाय गैसलाइट'' में जोकर की एक क्रमिक हत्यारे के रूप में कैमियो उपस्थिति होती है, जो कुचले के सत (स्ट्राइकनाइन) से खुद को मारने की कोशिश करता है, जिससे एक स्थाई मुस्कान रह जाती है।
वैकल्पिक पृथ्वी से जोकर के एक वीर संस्करण को जोकस्टर कहा जाता है। वह एक नायक के रूप में प्रकट होता है और बैटमैन के खलनायक संस्करण आउलमैन से युद्ध करता है। वह, बदमाश मॉनीटर सोलोमन के हाथों मारा जाता है जिसने उसकी बेटी ड्युएला डेंट का भी कत्ल किया था।
द न्यू अर्थ-2 के जोकर को घातक रसायनों के जीवनव्यापी प्रभाव के कारण कमजोर और व्हीलचेयर से बंधे, एक बूढ़े आदमी के रूप में चित्रित किया गया है, जिसकी विडंबना यह है कि खुद को चोट पहुंचाए बिना हंसने में असमर्थ है। हंट्रेस के भाई, हैरी सिम्स का हुलिया बिगाड़ने के बाद, मृत टू-फेस के प्रतिस्थापन में एक स्थान बनाने के प्रयास में प्रतिशोधी नायिका उसे नीचे गिरा देती है। जोकर हंट्रेस को घातक जॉय बजर से मारने का प्रयास करता है, किंतु इस हमले को बीच में ही न्यू अर्थ की पॉवर गर्ल द्वारा रोक लिया जाता है और जोकर स्वयं बिजली का शिकार होकर मारा जाता है।<ref>''जस्टिस सोसायटी ऑफ अमेरिका एनुअल'' #1 (सितंबर 2008)</ref>
पेपे मोरेनो द्वारा रचित 1990 के ग्राफिक उपन्यास ''[[Batman: Digital Justice]]'' में एक [[आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस|कृत्रिम आसूचना]] जिसे जोकर वायरस कहा गया है, 21वीं सदी के अंत में भविष्यवादी, तकनीकी-निर्भर गॉथम शहर को अपनी गिरफ्त में ले लेती है और दावा करती है कि यह इसके जनक, मूल जोकर का [[पुनर्जन्म|अवतार]] है। इस संस्करण में आयुक्त जेम्स गॉर्डन का पौत्र, बैटमैन एक अन्य कृत्रिम आसूचना: द बैटकंप्यूटर, जिसे बहुत समय पहले मृत ब्रूस वेन ने प्रोग्राम किया था, की सहायता से इस वायरस को रोक देता है।
एक और चित्रित उपन्यास, जिसे सिर्फ ''जोकर'' कहा जाता है, बैटमैन के अधिक अप्रिय और यथार्थवादी संस्करण में पात्र पर अधिक ध्यान केंद्रित किया गया है।
''द डार्क नाइट रिटर्न्स'' के वैकल्पिक भविष्य में जोकर, बैटमैन की सेवानिवृत्ति के बाद से ही कोमा में रहा है और अपने मुख्य शत्रु की वापसी का समाचार देख कर उसकी चेतना वापस आ जाती है। वह अपने मनोचिकित्सक द्वारा स्वयं को स्वस्थ घोषित करने के लिए तैयार कर लेता है और देर रात्रि का एक बातचीत कार्यक्रम बुक करने के लिए एक प्रचारक को किराए पर रखता है। बैटमैन को बाहर खुले में खींचने के लिए वह टेलीविजन स्टूडियो को नष्ट करने का प्रयास करता है। बैटमैन एक कार्निवल में उसे प्यार की सुरंग में खदेड़ देता है जहां वह क्रोध में आकर जोकर की गर्दन तोड़ देता है, लेकिन अपने पुराने दुश्मन को मारने के लिए खुद को सफल नहीं कर पाता. तब जोकर अपनी टूटी गर्दन को तब तक घुमा कर जब तक वह पूरी तरह से नहीं टूट जाती, [[आत्महत्या]] कर लेता है और इस प्रकार वह बैटमैन को हत्यारा बना देता है।
''द डार्दक नाइट रिटर्न्स'' की अगली कड़ी ''डार्क नाइट स्ट्राइक्स अगेन'' में, जोकर एक रहस्यमय और जाहिरा तौर पर अविनाशी हस्ती है जो पुराने महानायकों को मार देता है। वह जोकर के रूप में प्रकट होता है और पूर्व नायकों और खलनायकों के ख्यात सूट पहनता है - जिनमें कॉस्मिक बॉय और मिस्टर म्क्सय्जप्त्ल्क (Mxyzptlk) भी शामिल है। उसके शिकारों में मार्शियन मैनहंटर, क्रीपर तथा द गार्जियन शामिल हैं। यह भेद खुला है कि वह डिक ग्रेसन है, जो वर्षों तक लूथर व अन्यों के द्वारा रैडिकल जीन चिकित्सा दिये जाने के कारण पागल हो गया है। जब वह बैटमैन से टकराता है, तो डार्क नाइट कहता है कि उसने उसे मारा है, उसकी “अक्षमता के लिए, कायरता के लिए”; वास्तव में वह ग्रेसन के लिए किसी प्रकार की कोई सहानुभूति नहीं दिखाता है और नफ़रत से तभी और वहीं उसकी मौत की व्यवस्था करता है।
फ्रैंक मिलर की नॉन-कैनन श्रृंखला, ''ऑल स्टार बैटमैन एंड रॉबिन द बॉय वंडर'' में थोड़ा सा बदला हुआ जोकर फिर से प्रकट होता है।
''[[Batman: Nosferatu]]'' में जोकर, पथभ्रष्ट डॉक्टर अखराम के प्रयोगों द्वारा निर्मित किये गये एक भयानक [[सायबॉर्ग|यंत्र-मानव (साईबोर्ग)]], द लाफिंग मैन के रूप में प्रकट होता है, जिसे डॉ॰ अखराम हत्यारे के रूप में काम में लेता है। जोकर के इस संस्करण की विडंबना यह है कि वह ब्रूस वेन समकक्ष पर एक हत्या के प्रयास के बाद इस दुनिया के बैटमैन के निर्माण के साथ ही समाप्त हो जाता है।
''[[Batman & Dracula: Red Rain]]'' की अगली कड़ी ''बैटमैन: ब्लडस्टॉर्म'' में उनके मूल नेता ड्रैकुला की मृत्यु के बाद, उनके यह जताने पर कि वे वर्तमान स्थिति में अपने अगले भोजन से आगे कुछ नहीं सोच सकते, जोकर चमगादड़ों (वैम्पायर्स) के एक समूह का नेता बन जाता है। हालांकि वह उनके मुड़ने और गॉथम के सभी बड़े अपराध परिवारों का नियंत्रण लेने के उनके प्रयासों को सफलतापूर्वक समन्वित कर रहा है, अब-वैम्पायर बैटमैन पूर्व-बिल्ली सेलिना काइल की सहायता से जोकर के नौकरों को समाप्त करने में समर्थ है। दुर्भाग्य से सेलिना जोकर के वैम्पायर्स के साथ अंतिम लड़ाई में मारी गई, उसकी मृत्यु से बैटमैन इतना क्रुद्ध है कि वह अपनी खून की प्यास के आगे घुटने टेक देता है और जोकर से खून पी लेता है, उसे एक वैम्पायर के रूप में वापस आने से रोकने के लिए, लेकिन वह यह भी जानता है कि अंत में, ड्रैकुला जितना और यहां तक कि खुद अपराध के मसखरे राजकुमार जितना बुरा राक्षस बना कर, जोकर जीत गया है।
=== अंतर्कम्पनी बदलाव-प्रक्रिया ===
{{Very long section|section}}
जोकर अंतर्कंपनी बदलाव में भी दिखाई देता है। डीसी (DC) कॉमिक्स/मार्वल कॉमिक्स के क्रॉसओवर “बैटमैन बनाम द इनक्रेडिबल हल्क” (''डीसी (DC) विशेष श्रृंखला'' #27, 1981), में जोकर को शेपर ऑफ वर्ल्ड्स की सहायता करने के लिए भर्ती किया गया है, जो पागल हो रहा है और सारी वास्तविकता को मरोड़ देगा यदि उसका उलाज नहीं किया गया। हल्क की गामा ऊर्जा को शेपर के मस्तिष्क को शांत करने में इस्तेमाल करके लगभग कॉस्मिक स्तर की शक्तियों को समेट लेता है क्योंकि शेपर ने जोकर की इच्छाएं पूरी की हैं। अपनी नई शक्ति के बावजूद, जोकर अंततः खुद को हराता है, इतने कम समय में इतने अधिक संसारों की रचना करके जब कभी हल्क और बैटमैन को हराने के प्रयास में वास्तविकता को कस कर घुमाया है, वह खुद को किनारे से ऊपर ले जाता है।
''[[स्पाइडर मैन]]/बैटमैन'' #1 (1995) में, जिस शल्य प्रक्रिया से क्रमिक हत्यारे क्लेटस कसाडी (कार्नेज) के सिर में व्यवहार-परिवर्तक कंप्यूटर चिप प्रत्यारोपित की गई है, उसी प्रक्रिया को जोकर पर भी प्रयोग किया गया है ताकि दोनों आदमियों को डरपोक आत्माओं में परिवर्तित किया जा सके। नरसंहार अपने चिप को शॉर्ट आउट करने के लिए अपने सहजीवी का उपयोग करता है, लेकिन तब तक इंतजार करता है जब तक जोकर इतना नजदीक न आ जाए कि एक छलांग में उसके पास पहुंचा जा सके, ताकि वह जोकर को लेकर उसकी चिप भी शॉर्ट आउट कर सके। दोनों में एक गठबंधन है, जो जल्दी भंग हो जाता है जब दोनों हत्या के तरीकों पर असहमत होते हैं; जोकर को हत्या के नाटकीय तरीके पसंद हैं, जबकि कार्नेज को संख्या और हत्याओं के दौर की योजना बनाने में तात्कालिकता पसंद है। जोकर कार्नेज से बचने के लिए विभिन्न चालों का उपयोग करता है और कार्नेज को मारने के प्रयास में उसके ठिकाने को उड़ा देता है। यह विफल रहता है और एक सहजीवी सामग्री में लिपटी एक लाश बैटमैन को कार्नेज की पहुंच में जाने को आकर्षित करती है। कार्नेज घोषणा करता है कि जब तक जोकर अपनी जान की परवाह किये बिना, वहां आकर प्लेग फैलाने के अपने इरादे को छोड़ने की बात नहीं कह देता, वह बैटमैन को दर्शकों के सामने मारेगा. कार्नेज का ध्यान भंग होते ही बैटमैन उसे मार गिराता है और उधर जोकर के पास से वायरल कंटेनर चुराकर [[स्पाइडर मैन|स्पाइडरमैन]], एक गली में पाछा कर उसे खत्म कर देता है। लघु श्रृंखला ''डीसी (DC) बनाम मारवल'' के प्रथम अंक में, जोकर की मुठभेड़ बेन रीली स्पाइडरमैन से होती है। इस बात से अनजान कि वे एक ही व्यक्ति नहीं हैं, जोकर अपनी पिछली मुठभेड़ का संदर्भ देता है।
डीसी (DC) कॉमिक्स/डार्क हॉर्स कॉमिक्स के क्रॉसओवर ''जोकर-मास्क'' #1-4 (2000) में, एक संग्रहालय की प्रदर्शनी को तहस-नहस करते हुए जोकर को द मास्क मिलता है जिसे वह पहन लेता है, एक ऐसी वस्तु जिसे पहनने से पहनने वाले को सुपर शक्तियों की विस्तृत श्रृंखला प्राप्त होती है और छुपी हुई इच्छाएं बाहर आती हैं। उसकी कोई इच्छा या व्यक्तित्व लक्षण छुपे न होने के बावजूद, जोकर अनिवार्य रूप से जोकर ही है जिसके पास अभेद्यता है, परमगति, शक्ति और अन्य क्षमताएं हैं। मास्क का प्रयोग करके, जोकर बैटमैन को हराने में और अजेय बनने में सक्षम है, जोकर जल्दी ही अपनी शक्ति से बोर हो जाता है, लेकिन अभी भी वह मास्क को हटाने को तैयार नहीं है। वह गॉथम टेलीविजन लहरों और प्रसारण 24/7 का विनाश करता है और धमकी देता है कि वह हर खिलौनों की दुकान में लगाए बमों से दुनिया को नष्ट कर देगा। इस से भी ऊब कर वह गॉथम शहर को नष्ट करने के लिए एक [[परमाणु बम]] का अपहरण कर लेता है। बैटमैन का जोकर/मास्क से सामना हेता है और उसका यह मानना कि मास्क में अजीब शक्तियां नहीं हैं, जोकर को बाहर निकलने और मास्क हटाने को बाध्य कर देती है। जोकर के पहनने के बाद मास्क कुछ समय के लिए नियंत्रण में रहा था। इस कहानी को गैर कैनन माना जाता है।
डीसी (DC) कॉमिक्स/2000एडी क्रॉसओवर, ''बैटमैन/जज ड्रेडः डाई लाफिंग'' #1-2, एक आयाम कूद दुर्घटना जोकर की कायाविहीन आत्मा को मेगा सिटी वन में ले जाती है, जहां वह जज डेथ तथा अन्य डार्क जजों से मिलता है और पांचवें डार्क जज के रूप में शामिल होता है। इस रूप में रहते हुए (गॉथम में अपने कैटाटोनिक शरीर के साथ), वह अन्य डार्क न्यायाधीशों के जैसे शरीर रख सकता है और उसकी हंसी इतनी शक्तिशाली हो जाती है कि यह कई खोपड़ियों के फटने का कारण बन सकती है। आतंक का शासनकाल समाप्त होता है जब बैटमैन और ड्रेड मौत, भय, आग और मॉर्टिस की आत्माओं पर कब्जा करने आते हैं तथा जोकर की आत्मा को गॉथम लौट जाने के लिए विवश कर देते हैं।
== अन्य मीडिया में ==
=== लाइव-एक्शन ===
==== ''बैटमैन'' (टी वी श्रृंखला) और बैटमैन (1966 फ़िल्म) ====
[[चित्र:Romero.nicholson.ledger (joker).jpg|thumb|300px|सीज़र रोमेरो, जैक निकोल्ह्सन और हीथ लेजर (बाएं से दाएं) द्वारा चित्रित एक जोकर.|कड़ी=Special:FilePath/Romero.nicholson.ledger_(joker).jpg]]
सीजर रोमेरो ने 1960 के दशक की ''बैटमैन'' टेलीविजन श्रृंखला की 19 कड़ियों में पात्र की भूमिका निभाई है। इस श्रृंखला के जोकर की विशेषता जोर की हंसी और हास्य-थीम आधारित अपराध हैं, जैसे शहर की जल आपूर्ति को जेली में बदल देना, एक मंचीय हास्य की भांति हास्य आधारित बैंक डकैती. एक कड़ी में उन्होंने एक सर्फिंग प्रतियोगिता में बैटमैन के साथ प्रतिस्पर्द्धा की थी। रोमेरो ने इस भूमिका के लिए अपनी विशिष्ट मूंछ साफ करवाने से इनकार कर दिया और यह आंशिक रूप से उसके चेहरे पर सफेद मेकअप के नीचे दिखाई दे रही थी। रोमेरो 1966 की फिल्म ''बैटमैन'' में अपनी भूमिका दोहराता है। बैटमैन की एक पैरोडी, जोकर के पास अपनी एक "उपयोगिता बेल्ट” और “जोकरमोबाइल" है। कुछ कहानियों में कभी कभी जोकर को पेंग्विन और कैटवूमैन के साथ जोड़ी बनाते देखा गया है। इस फिल्म में वह इन दोनों के साथ है और रिडलर भी साथ में है। उसके अतीत के जीवन पर एक मात्र सूचना बैटमैन द्वारा एक टिप्पणी है कि जोकर अपनी युवावस्था में एक सम्मोहक था।
==== ''बैटमैन'' (1989 फ़िल्म) ====
1989 की ''बैटमैन'' फिल्म में जोकर की भूमिका जैक निकोल्सन ने की है। फिल्म में, पात्र '''जैक नेपियर''' नामक मनोरोगी अपराधी है जो अपराध सरगना कार्ल ग्रिसम (जैक पैलेन्स) का दाहिना हाथ है। एक रासायनिक संयंत्र में बैटमैन (मिचेल कीटोन) के साथ हुई मुठभेड़ में नेपियर बदशकल हो जाता है जब उसी के पिस्तौल की गोली छिटक कर उसके चेहरे पर जा लगती है और वह रसायनों के एक टैंक में गिर जाता है। यद्यपि जोकर की उत्पत्ति के कई संस्करण हैं, फिल्म निर्माताओं ने यह तय किया कि 1988 के चित्रित उपन्यास ''[[Batman: The Killing Joke]]'' में वर्णित उत्पत्ति से लगभग मिलती उत्पत्ति का प्रयोग किया जाए. रसायन उसकी त्वचा का रंग उड़ा देते हैं और उसके बालों को हरा तथा होठों को लाल कर देते हैं, उसकी विशिष्ट पहचान उसकी मुस्कान [[प्लास्टिक सर्जरी]] के कच्चे प्रयास का परिणाम है।
अपने प्रतिबिम्ब से पागल होकर वह ग्रिसम को मार देता है और उसके गिरोह पर अधिकार कर लेता है, प्रेस में अधिक छा जाने के कारण, वह बैटमैन से आगे निकलने के लिए वह एक आपराधिक दल शुरू करता है। वह स्वयॆ को एक मानवहत्या कलाकार के रूप में वर्णित करता है, जो स्माइलेक्स गैस से हत्या करके एक अग्रणी कला का प्रयोग करता है, जो ऱिकार के चेहरे पर एक विकृत मुस्कान छोड़ जाती है। जब ब्रूस वेन का जोकर से झगड़ा होता है तो वह बाद में पहचान जाता है कि यह वही गुंडा है जिसने उसके माता-पिता की हत्या की थी। जोकर संवाददाता विकी वेल (किम बेसिंगर) का अपहरण कर लेता है और गॉथम शहर में नरसंहार करने का प्रयास करता है, लेकिन बैटमैन उसकी योजना को असफल कर देता है। आगामी लड़ाई के दौरान, बैटमैन और जोकर को एहसास होता है कि उन्होंने "एक दूसरे को बनाया है". जैसे ही जोकर हेलीकाप्टर से भागने वाला होता है, बैटमैन एक जूझ हुक जोकर की टांग में बांध देता है ओर उसे एक पत्थर के परनाले से जोड़ देता है, जब अपने बंधन से ढीला होकर परनाला टूटता है तो जोकर गिर कर मर जाता है।
अतीतावलोकन दृश्य में नेपियर को ब्रूस वेन के माता पिता, थॉमस और मार्था वेन की एक गली में हत्या करते हुए दिखाया जाता है। बालक नेपियर की भूमिका ह्यूगो ई. ब्लिक द्वारा निभाई गई है।
निकोल्सन के प्रदर्शन को अच्छी प्रशंसा मिली; ''न्यूजवीक'''द्वारा फिल्म की समीक्षा में कहा गया है कि फिल्म में सबसे अचछे दृश्य इस पात्र द्वारा किया गया [[अतियथार्थवाद|अति यथार्थवादी]] ब्लैक कॉमेडी है''' ''<ref name="KrollNewsWeek">{{Cite news |last=Kroll |first=Jack |title=The Joker is Wild, but Batman Carries the Night |newspaper=[[Newsweek]] |date=26 जून 1989 |url=http://www.timburtoncollective.com/articles/bat8.html |access-date=8 नवंबर 2010 |archive-date=30 जून 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150630034652/http://www.timburtoncollective.com/articles/bat8.html |url-status=dead }}</ref>.'''''2003 में, अमेरिकी फिल्म संस्थान ने 50 महानतम खलनायकों में निकोल्सन के प्रदर्शन को #45 स्थान दिया है।<ref>{{Cite web|url=http://connect.afi.com/site/PageServer?pagename=100YearsList|title=AFI's 100 Years...The Complete Lists|accessdate=23 जून 2009|publisher=American Film Institute|archive-date=16 जुलाई 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716071146/http://connect.afi.com/site/PageServer?pagename=100YearsList|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.afi.com/docs/tvevents/pdf/handv100.pdf|title=AFI's 100 Years...100 Heroes and Villains|accessdate=23 जून 2009|publisher=American Film Institute}}</ref> ''' '' '''''टिम बर्टन कहते हैं कि वे फिल्म के अंत में जोकर को मारना चाहते थे, क्योंकि उन्होंने सोचा कि खलनायक की वापसी बहुत अवास्तविक लगेगी.''' ''
==== ऑनस्टार विज्ञापन और ''बर्ड्स ऑफ प्रे'' ====
ऑनस्टार "बैटमैन" विज्ञापन अभियान के दौरान जोकर एक बार विज्ञापन में प्रकट होता है, कर्टिस आर्मस्ट्रांग द्वारा अभिनीत. रोजर स्टोनबर्नर की ''बर्ड्स ऑफ प्रे'' में एक चरित्र के रूप में क्षणिक उपस्थिति होती है। मार्क हैमिल जिन्होंने पूरे 1990 के दशक में विभिन्न अनुप्राणित शो में जोकर को आवाज दी थी, इस दृश्य में जोकर को आवाज देते हैं और वे उन केवल दो कलाकारों में से एक हैं जिन्हें श्रेय दिया गया है।
==== ''द डार्क नाइट'' ====
2008 की फिल्म ''द डार्क नाइट'' में जोकर की भूमिका [[हीथ लेजर]] द्वारा की गई है, जिन्होंने ''[[न्यू यॉर्क टाइम्स|द न्यूयॉर्क टाइम्स]]'' की सारा ल्याल को बताया कि फिल्म के दृष्टिकोण से पात्र को शून्य सहानुभूति के साथ एक "मनोरोगी, नरसंहारक, [[मनोविदालिता|मनोभाजित]] मसखरे के रूप में देखते हैं।”<ref name="Lyall">{{Cite news|author=Sarah Lyall|title=Movies: In Stetson or Wig, He's Hard to Pin Down|url=http://www.nytimes.com/2007/11/04/movies/moviesspecial/04lyal.html|work=[[दि न्यू यॉर्क टाइम्स]], Movies|publisher=nytimes.com|date=4 नवंबर 2007|accessdate=18 अगस्त 2008 }}</ref> इस फिल्म में वह एक बैंक लुटेरा है जिसका लक्ष्य [[माफिया]]-नियंत्रित बैंक हैं, उसके ढिठाई से अपनी सेवाएं देने के प्रस्ताव के बाद गॉथम के अपराध परिवार बैटमैन (क्रिश्चियन बेल) को मारने के लिए अनिच्छा से उसकी सेवाएं किराए पर लेते हैं। धीरे - धीरे इस बात का खुलासा होता है कि वह सामाजिक व्यवस्था को तितर-बितर करना चाहता है और खुद को बैटमैन के साथ उसकी लड़ाई से परिभाषित करता है।
कॉस्ट्यूम डिजाइनर लिंडी हेमिंग जोकर के रूप को उसके व्यक्तित्व के इर्द-गिर्द आधारित बताती हैं, जिसमें "वह अपने बारे में कतई परवाह नहीं करता." वह उसके डिजाइन आवारा बनाने से बची, लोकिन फिर भी वे “गंदे और मैले हैं, इसलिए जब आप उसे चलते हुए देखते हैं तो, वह थोड़ा झटके से चलता है या उत्तेजित लगता है।”<ref name="fearfulface">{{Cite news|author=Dan Jolin |title=Fear has a Face |work=[[Empire (magazine)|Empire]] |date= जनवरी 2008 |pages=87–88}}</ref> अन्य अवतारों से अलग, जहां उनके रूप रासायनिक ब्लीच का एक परिणाम है, इस जोकर के पास ग्लासगो मुस्कान है जो असमान लगे मेकअप तथा रंगे हरे बालों से और गहरी हो जाती है। अन्य जोकर अवतारों से एक और अंतर उसकी आंखों के आसपास काले मेकअप का उपयोग है। फिल्म के दौरान, वह परस्पर विरोधी कहानियां बताता है कि कैसे उसे ये निशान मिले, जिनमें बाल-उत्पीड़न और आत्म-विकृति शामिल हैं।
जोकर की पिछली फिल्म और चित्रकथा पुस्तक चित्रणों से अलग, इस पात्र के लिए आम हास्य आधारित हथियारों को चाकू, पिस्तौल और विस्फोटक उपकरणों की लंबी सूची के बदले में छोड़ देता है। फिल्म में, जोकर बैटमैन की बचपन की प्रेमिका रचेल डेवेस (मैगी जिलेनहाल) की हत्या तथा डिस्ट्रिक्ट अटोर्नी हार्वे डेन्ट के टू-फेस (आरोन एक्खार्ट) में परिवर्तन के लिए जिम्मेदार है।<ref>जेफ़ लाब्रेक्यु, "''द डार्क नाइट'' की समीक्षा," ''इंटरटेनमेंट वीकली'' 1026 (19 दिसम्बर 2008)</ref> फिल्म के चरमोत्कर्ष के दौरान, जोकर शहर को उड़ाने की धमकी देकर लोगों को उन दो नावों में भर कर भागने के लिए मजबूर करता है, जिनमें उसने पहले विस्फोटक लगा रखे हैं। एक नाव नागरिकों से भरी है और दूसरी में कैदी हैं। वह धमकी देता है कि या तो किसी भी नाव वाले दूसरी नाव को पहले ही उड़ा दें अन्यथा वह मध्यरात्रि में देनों नावों को उड़ा देगा। जब दोनों में से कोई भी नाव अन्य को नष्ट नहीं करती तब, बैटमैन उसे बताता है कि उसकी योजना असफल हो गयी है और उसे एक इमारत के किनारे से दूर फेंक देता है। बैटमैन हालांकि एक ग्रैपलिंग हुक से उसे पकड़ कर उसका जीवन बचा लेता है। जब बैटमैन उसे अधिकारियों द्वारा गिरफ्तारी के लिए छोड़ देता है, तब जोकर कहता है कि वह अभी भी "गॉथम की आत्मा के लिए लड़ाई" जीता है, जब लोग जानेंगे कि हार्वे डेन्ट ने क्या किया है तो वे हमेशा के लिए उम्मीद छोड़ देंगे।
लेजर द्वारा जोकर की भूमिका की आलोचकों द्वारा व्यापक रूप से सराहना की गई थी। 22 फ़रवरी 2009 को, लेजर ने अपने प्रदर्शन के लिए मरणोपरांत सर्वश्रेष्ठ सहायक अभिनेता का अकादमी पुरस्कार जीता। <ref>{{Cite news|last=Leopold |first=Todd |title=A rich night for best picture 'Slumdog Millionaire' |publisher=[[सीएनएन]] |date=23 फरवरी 2009 |url=http://www.cnn.com/2009/SHOWBIZ/Movies/02/22/oscar.night/index.html |accessdate=29 अगस्त 2010}}</ref> वह चौथा अभिनेता था जिसे एक चित्रकथा पुस्तक चरित्र के अभिनय के लिए नामित किया गया था और जीतने वाला वह पहला व्यक्ति था।
=== अनुप्राणन (एनीमेशन) ===
==== पूर्व प्रकटन ====
* 1968-1969 की फिल्मेशन श्रृंखला ''रॉबिन द बॉय वंदर के साथ बैटमैन'', जिसमें आवाज लैरी स्टॉर्च ने दी थी, में जोकर लगातार खलनायक के रूप में प्रकट हुआ।
* 1972 की श्रृंखला ''द न्यू स्कूबी-डू मूवीज'' की दो क्रॉसओवर कड़ियों में स्टॉर्च ने अपनी भूमिकाएं दोहराई थीं। दोनों कड़ियों में, वह पेंग्विन के साथ टीम बनाता है और बैटमैन, रॉबिन तथा मिस्ट्री इंक गिरोह का विरोध करता है।
* वह फिल्मेशन की 1977 श्रृंखला, ''द न्यू एडवेंचर्स ऑफ बैटमैन'' लेनी वेनरिब ने जिसकी आवाज दी थी, की पांच कड़ियों में प्रकट हुआ।
* ''[[The Super Powers Team: Galactic Guardians]]'' के एपिसोड “द वाइल्ड कार्ड्स”, जिसकी आवाज फ्रैंक वेलकर ने दी थी, में भी प्रकट हुआ था। इस प्रकरण में रॉयल फ्लश गैंग शामिल है। समूह एस का नेता एक प्रच्छन्न जोकर निकलता है जो डार्कसीड के नवीनतम कथानक में सहायता कर रहा है।
==== डीसी (DC) एनिमेटेड यूनिवर्स ====
[[चित्र:Joker Animated Models.jpg|thumb|230px|right|डीसी (DC) एनिमेटेड यूनिवर्स स्पिन-ऑफ्स के हर अवतार में जोकर के रूप में प्रकट होता है।|कड़ी=Special:FilePath/Joker_Animated_Models.jpg]]
* बैटमैनः द एनीमेटेड सीरीज, जो 1992 में शुरू हुई, में जोकर को आवाज मार्क हैमिल द्वारा दी गई। फीचर फिल्म के उप उत्पाद बैटमैनः मास्क ऑफ द फैंटाज्म में''[[Batman: Mask of the Phantasm]]'', यह पता चला है कि वह एक बार डाकू सैल्वेटोर वैलेस्ट्रा के लिए व्यावसायिक हत्यारा रहा था। बाद के एक एपिसोड से पता चलता है कि उसने अपना एक गैंग बना लिया था जिसका पहला निशाना एस रासायनिक संयंत्र था, जहां बैटमैन डकैती को असफल कर देता है और उसे तेजाब के एक टैंक में गिरा देता है। कई एपिसोड में उल्लेख है कि उसका असली नाम जैक नेपियर है। यह सबसे ज्यादा उल्लेखनीय रूप से तो एपिसोड “जोकर्स वाइल्ड” में उसकी पुलिस फाइल में लिखा नाम है। हालांकि, बाद के एपिसोड्स से लगता है कि यह केवल एक उपनाम हो सकता है। यह श्रृंखला जोकर की प्रेमिका, हर्ले क्विन के प्रवेश के लिए उल्लेखनीय है, जो उन थोड़े से मूल पात्रों में से एक है जिन्होंने सफलतापूर्वक शो से चित्रकथा में स्विचओवर किया है।
* जोकर श्रृंखला की अगली कड़ी ''द बैटमैन एडवेंचर्स'' में भी प्रकट होता है और एक घंटे के बैटमैन/सुपरमैन क्रॉसओवर एपिसोड, “वर्ल्ड्स फाइनेस्ट” में मुख्य खलनायक के रूप में प्रमुखता से उपस्थित हुआ है, जहां वह मेट्रोपोलिस की यात्रा करता है और लेक्स लूथर के साथ एक अरब डॉलर के बदले सुपरमैन की हत्या करने का सौदा करता है। चूंकि सुपरमैन के पास जोकर की चालाकी का कोई जवाब नहीं है और लूथर की श्रेष्ठ तकनीकी के आगे बैटमैन कहीं नहीं टिकता, इसलिए जोकर और लूथर को हराने के लिए बैटमैन और सुपरमैन अपनी शक्तियां मिला लेते हैं।
* डीसी (DC) एनीमेटेड यूनीवर्स के अनेक अनुप्राणित शो में हैमिल अपनी भूमिका को दोहराता है। वह ''जस्टिस लीग'' के एपिसोड, “इनजस्टिस फॉर ऑल” तथा “ए बेटर वर्ल्ड” में अभिनय करता है, बाद वाले एपिसोड में एक वैकल्पिक दुनिया है जिसमें जोकर को सुपरमैन द्वारा लोबोटोमाइज किया गया है और वह अब अरखाम असायलम का अधीक्षक है। उसका सबसे प्रमुख एपिसोड है "वाइल्ड कार्ड्स", जहां वह पूरे लास वेगास में भारी संख्या में बम लगा देता है और [[वास्तविक टेलीविजन|रियलिटी टेलीविजन]] का मखौल उड़ाते हुए, जस्टिस लीग के उन बमों को ढूंढने और हानिरहित करने के प्रयासों को टेलीविजन पर प्रसारित करता है। इस प्रसारण में नाटकीयता जोड़ने के लिए वह लीग को रॉयल फ्लश गैंग से भिड़ा देता है, जिसके इस संस्करण में पांच महाशक्तिशाली किशोर शामिल हैं। बम होने की बात तो दर्शकों को आकर्षित करने की एक चाल थी ताकि एस, एक अतींद्रिय संवेदी, प्रत्येक प्रसारण देखने वाले को पागल कर सके। योजना फुस हो गई जब, बैटमैन के साथ एक लड़ाई के दौरान, एस अपनी शक्तियों को जोकर की ओर मोड़ देती है, जिससे वह अस्थाई रूप से पंगु हो जाता है।
* जोकर ''स्टैटिक शॉक'' के एपिसोड “द बिग लीग्स” में भी दिखाई दिया तथा इसकी आवाज भी हैमिल ने दी थी। वह डकोटा के लिए आता है और अपराध का दौर शुरू करने के लिए हॉट स्ट्रीक, कंगोर, शिव और टैलोन को भर्ती करता है।
* जोकर, फिर से हैमिल की आवाज के साथ, डीसीएयू की फिल्म ''[[Batman Beyond: Return of the Joker]]'' में पेश हुआ, दशकों तक मृत माने जाने के बाद रहस्यमय तरीके से गॉथम लौटता है। फ्लैश बैक से पता चला है कि उसे "जूनियर जोकर"- एक पागल, जोकर का लघु रूप- बनाने के लिए और उसे बैटमैन को मारने का आदेश देने के लिए, जोकर एवं हर्ले क्विन ने रॉबिन (टिम ड्रेक) का अपहरण किया तथा उसे यंत्रणा दी। ड्रेक अंततः उस घातक "बैंग" झंडा बंदूक के साथ शूटिंग कर जोकर को ही मार देता है (संपादित संस्करण में, ड्रेक उसे एक विद्युत केबल के पास एक पोखर में धकेल देता है, जिससे दुर्घटनावश वह विद्युन्मारण का शिकार हो जाता है। एक मोड़ में, भविष्य का जोकर वास्तव में ड्रेक है, जोकर ने एक माइक्रोचिप जिसमें उसके अपने डीएनए, यादें और व्यक्तित्व निहित हैं, ड्रेक के अंदर प्रत्यारोपित कर दिया है, पूर्व बॉय वंडर को अपना आनुवंशिक प्रतिरूप बना देता है जिसके मस्तिष्क का नियंत्रण उसके पास है। नया बैटमैन (टेरी मैक्गिनिस) अंततः चिप को नष्ट कर देता है और जोकर को हमेशा-हमेशा के लिए समाप्त करके ड्रेक को बचा लेता है (डीसीएयू (DCAU) धारावाहिक में). इस योजना का उल्लेख ''जस्टिस लीग अनलिमिटेड'' के दूसरे सत्र समापन “एपिलोग” में है, जहां टेरी ब्रूस से सवाल करता है कि क्या उसने उसके डीएनए के पुनर्लेखन में कैडमस जेनेटिक तकनीक का उपयोग ठीक उसी क्रम में किया है जिससे विरासत आगे चल सके।
==== ''द बैटमैन'' ====
[[चित्र:Joker batman.jpg|thumb|बैटमैन में जोकर के रूप में प्रकट होता है।|कड़ी=Special:FilePath/Joker_batman.jpg]]
एक अनुप्राणित (एनीमेटेड) श्रृंखला ''द बैटमैन'' में जोकर का एक अलग प्रस्तुतीकरण मिलता है, जिसमें केविन मिचेल रिचर्डसन ने [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] में तथा नाओकी तत्सुता ने [[जापानी भाषा|जापानी]] भाषा में आवाज दी है। इस अवतार की बैंगनी और पीली सीधी जैकेट, अंगुली रहित दस्ताने, नंगे पांव, लंबे हरे बाल और लाल आंखें हैं। जोकर बंदर की तरह कुंग फू शैली में चलता और लड़ाई करता है, पैरों को भी उतनी ही दक्षता से काम में लेता है जितना हाथों को लेता है, अक्सर दीवार से या छत के पंखे से लटकता है (जैसे-जैसे कहानी आगे बढ़ेगी, ये क्षमताएं अधिक दिखाई नहीं देंगी). श्रृंखला में आगे जाकर उसकी उपस्थिति कुछ हद तक परिमार्जित हो जाती है, जहां वह अधिक पारंपरिक पोशाक अपनाता है, जामुनी रंग का सूट और जुराब, लेकिन बाल अभी भी लंबे हैं और जूते नहीं पहनता, सिवा एक एपिसोड के. “स्ट्रेंज माइंड” में डॉ॰ स्ट्रेंज और बैटमैन जोकर के मस्तिष्क में यात्रा करते हैं और यह पता लगाते हैं कि जोकर दुर्घटना से पहले एक निम्न स्तरीय कार्यालय कर्मचारी था जिसने एक बार “लोगों को हंसाने” का सपना देखा था। उसके होंठों का रंग भी कपड़ों के साथ बदलकर चमकदार लाल से लगभग कालापन लिये हुए लाल हो गया है।
अनुप्राणित फीचर ''बैटमैन बनाम ड्रैकुला'' में, वह अस्थाई रूप से पीले कपड़ों, पंजों, नुकीले दांत और [[पराप्राकृतिक|अलौकिक]] शक्तियों वाले एक पिशाच में रूपांतरित होता है।
==== ''क्रिप्टो द सुपरडॉग'' ====
टीवी शो ''क्रिप्टो द सुपरडॉग'' में, जोकर के प्रशिक्षित पालतू लकड़बग्घे मुख्य खलनायक हैं। जोकर खुद शो में दिखाई नहीं देता है, लेकिन विभिन्न अवसरों पर उसका उल्लेख होता है।
==== ''बैटमैन: द ब्रेव एंड द बोल्ड'' ====
''[[Batman: The Brave and the Bold]]'' में, जोकर का एक वीरतापूर्ण समकक्ष जिसे रेडहुड के नाम से जाना जाता है, एपिसोड “डीप कवर फॉर बैटमैन” में प्रकट होता है। वह कहानी की शुरुआत में अपना नकाब हटाते हुए प्रकट होता है यद्यपि हम कभी उसका चेहरा स्पष्ट रूप से नहीं देख पाते. जोकर इस शो में सबसे पहले, एपिसोड “गेम ओवर फॉर आउलमैन” में प्रकट होता है। ("डीप कवर फॉर बैटमैन" की लगातार अगली कड़ी) इसमें जेफ बेनेट द्वारा आवाज दी गई। उसका रूप रंग और व्यक्तित्व, रजत युग में डिक स्प्रैंग द्वारा तैयार संस्करण से बहुत मिलता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.worldsfinestonline.com/WF/bravebold/guides/reviews/13gameover/|title= The World's Finest - Batman: The Brave and the Bold}}</ref> आउलमैन के अपराध के दौर को रोकने के लिए, खासकर जब उसने जोकर को फीका कर दिया था, पुलिस और उसके कुछ महानायक मित्र उसके पीछे होने के बाद, बैटमैन के पास जोकर से मिल जाने के अलावा कोई चारा नहीं बचा है। उस समय के दौरान, जोकर संक्षिप्त समय के लिए एक नायक बन जाता है, लेकिन अंततः अपनी बुरी जड़ों को वापस चला जाता है क्योंकि एक अच्छा लड़का होना " उसके बस की बात नहीं". जोकर "लीजेंड्स ऑफ ए डार्क माइट!" में प्रकट होता है, द पेंगुइन और बैटमैन के अन्य खलनायकों के साथ. जोकर "हेल द टोरनैडो टायरेंट!" के विज्ञापन में प्रकट होता है जब डकैती की एक श्रृंखला में उसका बैटमैन और ग्रीन ऐरो द्वारा पीछा किया जा रहा था, उसकी कार के बहुत से प्रणोदन के साधन नायकों के संयुक्त प्रयासों से नष्ट कर दिये जाने के बाद वह पकड़ा जाता है। जोकर “डैथ रेस टु ओबलीवियन” में भी प्रकट होता है। मोंगुल के एक धावक के रूप में. वह तब तक बैटमैन के लिए कठिन बाधाएं बनाता रहता है जब तक वह दौड़ से बाहर नहीं हो जाता. ऐसा करते समय वह कभी कभी एक खेल-से-खेल व्यवस्था करता है। उसे अन्य हारने वाले खलनायकों के साथ एक कोठरी में भेज दिया जाता है और बाद में गाय गार्डनर्स की जादुई अंगूठी द्वारा निर्मित हरी कोठरी में रखा जाता है। एपिसोड “चिल ऑफ द नाइट” में जोकर पुनः अन्य खलनायकों के साथ हथियार विक्रेता जो चिल के पास एक सुपरसोनिक हथियार की बोली लगाने के लिए प्रकट होता है। बाद में वह "एम्परर जोकर!" में प्रकट होता है, अपनी प्रेमिका हर्ले क्विन के साथ प्राथमिक प्रतिपक्षी के रूप में.
==== ''जस्टिस लीग: क्राइसिस ऑन टू अर्थ्स'' ====
एक समानांतर पृथ्वी पर, जोकर का वीरतापूर्ण संस्करण, जो “जेस्टर” कहलाता है, ''[[Justice League: Crisis on Two Earths]]'' में प्रकट होता है, जिसमें आवाज जेम्स पैट्रिक स्टुअर्ट ने दी है। वह उस पृथ्वी के लेक्स लूथर का लंबे समय का सहयोगी है और उनकी दुनिया की जस्टिस लीग का पूर्व सदस्य है। फिल्म के आरंभ में वह अपना जीवन बलिदान कर देता है, जिस प्रक्रिया में दो महाखलनायक निकलते हैं ताकि लूथर बच कर निकल सके और अमेरिका के अपराध सिंडीकेट द्वारा घिरी हुई अपनी पृथ्वी के लिए सहायता प्राप्त कर सके। पीछे उसकी मांद में, उसके पास हार्ले नाम का एक बंदर दिखाया जाता है, जिसे लेक्स लुख के साथ बताता है कि “जेस्टर अब कभी नहीं आएगा”.
==== ''बैटमैन: अंडर द रेडहुड'' ====
जोकर उसी पुस्तक पर आधारित मूल अनुप्राणित फिल्म, ''[[Batman: Under the Red Hood]]'' में प्रकट होता है, जिसकी आवाज जॉन डिमैगियो ने दी है। विश्व अर्थव्यवस्था को नष्ट करने की [[आतंकवाद|आतंकवादियों]] की योजना की तरफ से बैटमैन और दूसरे रॉबिन, जैसन टॉड का ध्यान हटाने के लिए रा’स अल गुल द्वारा जोकर को काम पर रखा जाता है। जोकर इस सक्रिय जोड़ी को फुसलाकर साराजीवो, बोस्निया की ओर लाता है, जहां वह एक सब्बल से जैसन को मार देता है। उसकी मौत के लिए खुद को दोषी मानते हुए रा’स अल गुल जैसन को लाजारस गड्ढे से पुनर्जीवित कर देता है। सालों बाद, एक अपराध प्रभु के रूप में खुद को रेड हुड कह कर, जैसन गॉथम वापस आता है, जानबूझ कर उसका ध्यान आकर्षित करने के लिए उसने अपने हत्यारे की पुरानी आपराधिक पहचान अपनाई है। रेड हूड द्वारा उसे मारने के लिए कोशिश करने के बाद, ब्लैक मास्क जोकर को हिटमैन के रूप में रेड हुड को मार गिराने के लिए काम पर रखता है। जोकर ब्लैक मास्क सहित जैसन के आठ नायब-सरगनाओं का अपहरण कर लेता है और उन्हें एक तेल टैंकर में बंधक बना कर रखता है। जैसन आता है और जानकारी देता है कि उसकी पिछली कार्रवाई, जोकर को आकर्षित करके अरखाम की सुरक्षा से दूर लाने के लिए डिजाइन की गई थी, ताकि वह उसे मार सके। जैसन जोकर को मारता है और अपहरण करके उसे अपराध गली में लाता है। वह बैटमैन को बाध्य करता है कि या तो उसे या जोकर को मार दे, नहीं तो वह एक बम का विस्फोट करके तीनों को मार देगा। दोनों प्रस्तावों को रद्द करके, बैटमैन जैसन को बम विस्फोट करने के लिए कहता है, लेकिन वह स्वयं को, जैसन और जोकर को बचा लेता है। जबकि जैसन भाग निकलता है, बैटमैन जोकर को वापस अरखाम ले आता है।
=== वीडियो गेम्स ===
जोकर अनगिनत बैटमैन से संबंधित वीडियो गेम्स में दिखाई देता है, अक्सर मुख्य विरोधी की भूमिका में.
* ''बैटमैन वेंजिएन्स'' (''द न्यू बैटमैन एदवेंचर्स'' पर आधारित) में आवाज के सितारों में शामिल, जोकर के रूप में हैमिल और हर्ले क्विन विस्फोटकों, जोकर टॉक्सिन सहित ज्वलनशील पदार्थों और एक नये पदार्थ प्रोमीथियम का प्रयोग करके गॉथम को एक बार और हमेशा के लिए नष्ट करने की योजना बनाते हैं।
* ''[[LEGO Batman: The Video Game]]'' में जोकर एक खेला जा सकने वाला पात्र है, इस पात्र को आवाज प्रदान की है स्टीव ब्लम ने,<ref>''खेल सूचक'' में खेल में प्रकट होने वाले बहुत से नायकों और खलनायकों के, प्रत्येक के चित्र सहित एक एक वर्णनात्मक पैराग्राफ दो पृष्ठ की गैलरी में दिया गया है। "''लेगो (LEGO) बैटमैन'' : कैरेक्टर गैलेरी," ''गेम इंफॉर्मर'' 186 (अक्टूबर 2008): 93.</ref> जहां वह पूरे गॉथम शहर में जोकर जहर फैलाने के एक मिशन में खलनायकों के एक समूह का नेतृत्व कर रहा है। उसके पास दोहरी उजी हैं और घातक जॉयबजर का प्रयोग करके दुश्मनों को मार सकता है, जिसका इस्तेमाल विद्युत जेनरेटर में भी किया जा सकता है। उसके पास एक जूझ हुक के साथ एक हेलीकाप्टर है। वह खलनायकों के एक समूह का नेतृत्व करता है, जिसमें वह स्वयं, हर्ले क्विन, मैड हैटर, स्केयरक्रो और किलर मॉथ शामिल हैं। उसकी योजना गॉथम गिरजाघर को अपनी लाफिंग गैस से भर देने की और तब गिरजाघर को उड़ा कर पूरे गॉथम में गैस फैलाने की है। पात्र के अनलॉक किए जा सकने वाले वैकल्पिक संस्करण में जोकर द्वारा ''बैटमैनः द किलिंग जोक'' में पहनी गई उष्णकटिबंधीय पोशाक है।
* ''मॉर्टल कॉम्बैट बनाम डीसी (DC) यूनिवर्स'', जिसकी आवाज़ रिचर्ड एपकार द्वारा दी गई है, में भी वह एक खेलने योग्य पात्र है।<ref name="Epcar">{{Cite web |url=http://www.khinsider.com/news/khi-and-fxn-otakon-2008-feature.html |title=KHI and FXN - Otakon 2008 Feature! |author= |date= |work= |publisher= |accessdate= |archive-date=27 अक्तूबर 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081027074834/http://www.khinsider.com/news/khi-and-fxn-otakon-2008-feature.html |url-status=dead }} {{Cite web |url=http://www.khinsider.com/ |title=Kingdom Hearts Insider |author= |date= |work= |publisher= |accessdate=अक्टूबर 13, 20082008-10-13 }}</ref> जोकर के पास जादू से प्राप्त की गई चाल (लेकिन अक्सर घातक) वाले हथियार तथा मौत के सामान हैं और (कहानी के अनुसार) वह ब्रह्मांडों के विलय से उत्पन्न क्रोध के कारण काफी मजबूत भी है। एक बार उसे एहसास होता है कि उसने लेक्स लूथर द्वारा सौंपे गए मिशन को छोड़ दिया है, तो वह बैटमैन की खोज में चल देता है। वह आसानी से सोनिया ब्लेड को भी हरा देता है तथा डैथस्ट्रोक और कानो के बीच दो रही लड़ाई में हस्तक्षेप करता है जिससे वह कानो को खुद खत्म कर सके। कहानी में बाद में, जोकर डैथस्ट्रोक की ओर सिर्फ मनोरंजन के लिए मुड़ता है और उसे भी हरा देता है। जोकर की समाप्ति में दोनों दुनिया अलग हो जाती हैं, जोकर को पता चलता है कि उसने नई शक्तियां कायम रखी हैं और वह गॉथम को अपने अधिकार में ले लेता है, खुद “मेयर जोकर” का ताज पहन लेता है, उसके शासन में शहर में जल्दी ही अराजकता फैल जाती है। जोकर अब टूर्नामेंट आयोजित करता है जहां प्रतियोगी उसके मनोरंजन के लिए, मृत्युपर्यंत लड़ते हैं, विजेता को जोकर से लड़ना होता है।
* मार्क हैमिल ने 2009 वीडियो गेम, ''[[Batman: Arkham Asylum]]'' में अपनी भूमिका दोहराई है, जिसमें जोकर मुख्य विरोधी है। खेल में, वह बैटमैन के लिए बिछाए गए एक विस्तृत जाल में, अरखाम पर अधिकार कर लेता है और असायलम के सुरक्षा कैमरों की सहायता से अधिकांश समय बैटमैन को देखता है, वह जैसे ही द्वीप होकर अपना रास्ता बनाता है, जोकर उस पर व्यंग्य कसता है। हालांकि उसका अंतिम लक्ष्य, टाइटन नामक एक शक्तिशाली संकर वानस्पतिक-जहर को अपनी ठगों की सेना के साथ जोड़ना है, इसके लिए उसने उच्च अधिकारियों को उसे अरखाम स्थानांतरित करने के लिए राजी कर लिया है ताकि वह "एक हजार बेन्स की सेना" बना सके। इसके बाद हाल ही में जारी ज़हर आइवी, स्केयरक्रो, किलर क्रॉक और हरले को अपने ठगों के पास बैटमैन को धीमा करने के लिए भेजता है। अन्य खलनायको के मंसूबों को असफल करने के बाद, बैटमैन अरखाम के ऊपर टाइटन संवर्द्धित जोकर का सामना करता है, जिसका टेलीविजन प्रसारण जैक राइडर द्वारा पूरे अरखाम में किया जा रहा है। इस गेम के प्लेस्टेशन 3 संस्करण में, खिलाड़ी वास्तव में जोकर के रूप में चैलेंज मैप्स को ठगों की जगह आए अरखाम गार्ड्स के साथ खेल सकते हैं।<ref name="IGN20090423">{{cite news |title=The Joker Playable in Batman: Arkham Asylum |publisher=[[IGN]] |url=http://ps3.ign.com/articles/975/975942p1.html |first=Ryan |last=Clements |date=23 अप्रैल 2009 |accessdate=27 अप्रैल 2009 |archive-date=26 अप्रैल 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090426073916/http://ps3.ign.com/articles/975/975942p1.html |url-status=dead }}</ref><ref name="gametrailers.com">{{cite web|url=http://www.gametrailers.com/video/e3-09-batman-arkham/49778 |title=Batman: Arkham Asylum, E3 09: Exclusive Joker Trailer |publisher=[[GameTrailers]]|date=29 मई 2009 |accessdate=29 मई 2009}}</ref>
* जोकर ''अरखाम असायलम'' की अगली कड़ी ''[[Batman: Arkham City]]'' में दिखाई देगा। टीजर ट्रेलर में वह बीमार दिखाई देता है, वह टाइटन की शक्ति वाले जहर (बेन की शक्ति बढ़ाने के लिए प्रयोग किया गया था, उसे आकार और ताकत देने के लिए) तथा बैटमैन के हाथों मिली पराजय, दोनों के पार्श्व प्रभावों से पीड़ित है, जबकि गॉथम शहर की गलियों में हंसते और खांसते लोगों के नरसंहार के दंगों को देखते हुए, हर्ले क्विन उसकी देखभाल कर रही है। मार्क हैमिल आखिरी बार जोकर के रूप में अपनी भूमिका दोहराएंगे.
== इन्हें भी देखें ==
* बैटमैन फैमली के दुश्मनों की सूची
== फुटनोट्स ==
[https://juet.in] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200615153842/https://juet.in/ |date=15 जून 2020 }}{{Reflist|2}}
==बाहरी कड़ियाँ==
{{Wikiquote|Batman (comics)#The Joker|The Joker}}
{{Commons category}}
* [http://stars.ign.com/articles/841/841564p1.html ह्वाइ सो सीरियस? - जोकर के कई चेहरे]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120623133834/http://stars.ign.com/articles/841/841564p1.html |date=23 जून 2012 }}
* [http://dccomics.com/heroes_and_villains/?hv=origin_stories/joker DCComics.com पर जोकर की उत्पत्ति] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080730052303/http://www.dccomics.com/heroes_and_villains/?hv=origin_stories%2Fjoker |date=30 जुलाई 2008 }}
* [[DCDatabase:Joker (New Earth)|डीसी (DC) डाटाबेस परियोजना पर जोकर]]
{{Batman}}
{{1966-1968 Batman television series}}
{{DEFAULTSORT:Joker (Comics)}}
[[श्रेणी:1978 कॉमिक्स के पहले पात्र]]
[[श्रेणी:बिल फिंगर द्वारा बनाए गए पात्र]]
[[श्रेणी:बॉब केन द्वारा बनाए गए पात्र]]
[[श्रेणी:जैरी रॉबिन्सन द्वारा बनाए गए पात्र]]
[[श्रेणी:डीसी (DC) हास्य खिताब]]
[[श्रेणी:काल्पनिक जोकर]]
[[श्रेणी:काल्पनिक अपराधी]]
[[श्रेणी:काल्पनिक सामूहिक हत्यारें]]
[[श्रेणी:काल्पनिक धारावाहिक हत्यारें]]
[[श्रेणी:फिल्म के पात्र]]
[[श्रेणी:स्वर्णयुग महा-खलनायक]]
e9tvzokp66x84l7jzqr2yh7mxeuiyrc
छात्र सूचना प्रणाली (स्टूडेंट इन्फॉर्मैशन सिस्टम)
0
248326
6544415
6073323
2026-04-27T07:34:37Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544415
wikitext
text/x-wiki
'''छात्र सूचना प्रणाली (स्टूडेंट इन्फॉर्मैशन सिस्टम)''' एसआईएस (SIS) एक सॉफ्टवेयर एप्लिकेशन है जो शैक्षणिक प्रतिष्ठानों के लिए छात्रों का डेटा का प्रबंधन करती है। छात्र सूचना प्रणाली (स्टूडेंट इन्फॉर्मैशन सिस्टम) एक इलेक्ट्रॉनिक ग्रेड बुक के माध्यम से छात्रों की परीक्षा और अन्य मूल्यांकन के अंकों को दर्ज करने की क्षमताएं प्रदान करती है, छात्रों के कार्यक्रम तैयार करती है, छात्रों की उपस्थिति का पता लगाती है और स्कूल, कॉलेज या विश्वविद्यालय में छात्रों से संबंधित डेटा की कई अन्य जरूरतों का प्रबंधन करती है। इसे '''छात्र सूचना प्रबंधन प्रणाली (स्टूडेंट इन्फॉर्मैशन मैनेजमेंट सिस्टम)''' (एसआईएमएस, सिम (SIMS, SIM)), '''छात्र रिकॉर्ड प्रणाली (स्टूडेंट रिकॉर्ड सिस्टम)''' (एसआरएस (SRS)), '''छात्र प्रबंधन प्रणाली (स्टूडेंट इन्फॉर्मैशन मैनेजमेंट सिस्टम)''' (एसएमएस (SMS)), '''परिसर प्रबंधन प्रणाली (कैम्पस मैनेजमेंट सिस्टम)''' (सीएमएस (CSM)) या '''स्कूल प्रबंधन प्रणाली (स्कूल मैनेजमेंट सिस्टम)''' (एसएमएस (SMS) के रूप में भी जाना जाता है।
[[चित्र:Student Data Management.gif|thumb|right|400px|सुविचारित स्टूडेंट डेटा मैनेजमेंट के महत्व और परिणाम को दिखाते हुए एक आरेख]]
एसआईएस (SIS) एक कॉरपोरेट ग्राहक के लिए उद्यम संसाधन योजना (इंटरप्राइज रिसोर्स प्लानिंग) या ईआरपी (ERP) प्रणाली के समतुल्य है। इसी तरह ईआरपी प्रणाली चयन विधि (सिस्टम सेलेक्शन मेथडोलॉजी) से जुड़े कई मुद्दे, उनका क्रियान्वयन और ईआरपी (ERP) प्रणाली का संचालन स्कूलों और उनकी एसआईएस प्रणालियों पर लागू होता है।
== इंट्रोडक्शनक्ट ==
इन प्रणालियों के आकार, कार्यक्षेत्र और क्षमता में उन पैकेजों के आधार पर भिन्नता होती है जिन्हें अपेक्षाकृत छोटे संगठनों में केवल छात्रों के आंकड़ों को कवर करने के लिए लागू किया जाता है, उन उद्यम-संबंधी समाधानों के लिए जिनका उद्देश्य महत्वपूर्ण स्थानीय जिम्मेदारी के साथ बड़े बहु-परिसर वाले संगठनों के संचालन के ज्यादातर पहलुओं को कवर करना होता है। कई प्रणालियों को एड-ऑन "मॉड्यूल्स" खरीद कर विभिन्न स्तरों की कार्यक्षमता से जोड़ा जा सकता है और विशेष रूप से स्थानीय आवश्यकताओं को पूरा करने के लिए उनके गृह संस्थानों द्वारा विन्यस्त किया जा सकता है।
अभी हाल तक, एक छात्र रिकॉर्ड्स प्रणाली का सामान्य कार्य निम्नांकित से संबंधित व्यक्तिगत और अध्ययन संबंधी जानकारी के रखरखाव का समर्थन करना रहा है:
* भावी छात्रों द्वारा की जाने वाली पूछताछ का प्रबंधन
* प्रवेश प्रक्रिया का प्रबंधन
* नए छात्रों का दाखिला और शिक्षण संबंधी पसंदीदा विकल्पों का भंडारण
* वर्ग और शिक्षकों की समय-सारणियां का स्वतः निर्धारण
* परीक्षाओं, मूल्यांकनों, अंकों एवं ग्रेडों और शैक्षणिक प्रगति के आंकड़ों का प्रबंधन
* अनुपस्थितियों और उपस्थितियों के रिकॉर्ड को बनाए रखना
* छात्रों के साथ संवाद की रिकॉर्डिंग
* अनुशासन के रिकॉर्डों को बनाए रखना
* सांख्यिकीय रिपोर्ट उपलब्ध कराना
* बोर्डिंग हाउस (आवासीय व्यवस्था) के विवरणों का रखरखाव
* एक अभिभावक मंच के माध्यम से माता-पिता/अभिभावकों को छात्र के विवरणों से अवगत कराना
* विशेष शिक्षा/व्यक्तिगत शिक्षा योजना आईईपी (IEP) सेवाएं
* मानव संसाधन सेवाएं
* लेखांकन और बजट संबंधी सेवाएं
* छात्र स्वास्थ्य रिकार्ड
बड़े उद्यम संबंधी समाधान जो छात्रों के डेटा को अपने महत्वपूर्ण पहलू के रूप में रखते हैं, इनके अन्य कार्यों में छात्रों के वित्तीय सहयोग का प्रबंधन शामिल होता है और इससे अधिक कार्यों को विकासक द्वारा अनुकूलित किया जा सकता है।
जहां छात्रों के वित्तीय सहयोग या सांख्यिकीय निर्गमन प्रयोजनों के लिए राष्ट्रीय या सरकारी प्रणालियां मौजूद होती हैं, छात्र रिकॉर्ड प्रणाली (स्टूडेंट रिकॉर्ड्स सिस्टम) अक्सर वह कार्यक्षमता प्रदान करती है जो आवश्यक फाइलों के निर्माण का प्रबंधन करने वाले मॉड्यूल्स या कोर एलिमेंट्स के माध्यम से इस कार्य को पूरा करती है, या जानकारी के स्वरूपित हस्तांतरण में मदद करती है। इसके उदाहरण हैं संयुक्त राज्य अमेरिका में एफएएफएसए (FAFSA) (फ्री एप्लिकेशन फॉर फेडरल स्टूडेंट एड) प्रक्रिया, युनाइटेड किंगडम की स्टूडेंट लोन्स कंपनी प्रक्रियाएं (एसएसएआर (SSAR), एसएसएसी (SSAC) और फ़ाइल प्रोसेसिंग के लिए एटीएफईई (ATFEE), युनाइटेड किंगडम में यूसीएएस (UCAS) (यूनिवर्सिटीज एंड कॉलेजेज एडमिशन सर्विस) या युनाइटेड किंगडम में एचईएसए (HESA) और एचईएसईएस (HESES) छात्रों की सांख्यिकीय निर्गमन.
अतीत में, विश्वविद्यालयों और विशेष रूप से बड़े स्कूल जिलों ने अपनी स्वयं की अग्रिम छात्र रिकॉर्ड प्रणालियां बनायी हैं। ऐसा ही एक उदाहरण टोरंटो विश्वविद्यालय की आरओएसआई (ROSI) प्रणाली है। शैक्षिक संस्थानों के कारोबार में बढ़ रही जटिलता के साथ ज्यादातर संगठन अब अनुकूलन योग्य सॉफ्टवेयर खरीदना पसंद करते हैं और सॉफ्टवेयर को एक सेवा के रूप में (एसएएएस (SAAS)) खरीदने वालों की संख्या बढ़ती जा रही है, जैसे कि QuickSchools.com और्बंड (Orbund), एम्पावर (EMPOWER), वेबसिस (WeBSIS), स्पाइरल यूनिवर्स (स्पाइरल यूनिवर्स) और रेनवेब (Renweb). आजकल इस्तेमाल की जा रही ज्यादातर छात्र सूचना प्रणालियां सर्वर-आधारित हैं जिनमें एप्लिकेशन एक सेन्ट्रल कंप्यूटर सर्वर में मौजूद रहते हैं और इनसे स्कूल के अंदर या बाहर भी विभिन्न स्थानों पर क्लाइंट एप्लिकेशनों द्वारा पहुंच बनायी जाती है। लेकिन 1990 के दशक के उत्तरार्द्ध से छात्र सूचना प्रणालियां वेब में स्थानांतरित होने लगी हैं और यह प्रवृत्ति संस्थानों द्वारा पुरानी प्रणालियों को बदले जाने के साथ बढ़ती जा रही है।
== एकीकृत प्रणालियां/परिचारित सेवा ==
हाल के वर्षों में, कई तरह के दबाव छात्र सूचना प्रणालियों के विकास को संचालित करते आये हैं और, इसके परिणाम स्वरूप कई अग्रणी संस्थानों ने उनकी प्रणालियों को अपनाया है। ऐसे दबाव हैं:
* छात्रों, प्रशिक्षकों और (प्राथमिक और माध्यमिक शिक्षा, या के-12 के क्षेत्र में) अभिभावकों द्वारा जानकारियों तक 24x7 वेब-आधारित पहुंच की मांग.
* जवाबदेही और अन्य प्रयोजनों के लिए डेटा की मात्रा और आवृत्ति की बढ़ती मांग (राज्य स्तरीय, प्रांतीय और राष्ट्रीय एजेंसियों तक तथाकथित "वर्टिकल रिपोर्टिंग")
* छात्र सूचना प्रणालियों को अन्य उपकरणों, विशेष रूप से निर्देशन से संबंधित (अमेरिका में आईएमएस (IMS) प्रणालियां जैसे और्बंड (Orbund), मेस्ट्रो (Maestro), स्कूलनेट (SchoolNet) और स्कूल सिटी (School City)), पाठ्यक्रम (सीएमएस (CMS) प्रणालियां जैसे ब्लैकबोर्ड, आरएम (RM) लर्निंग प्लेटफॉर्म, कैमिलो (Chamilo), क्लेरोलिन (clarolin), ईफ्रंट (eFront), [https://web.archive.org/web/20110113124918/http://elearnapp.com/ elearnapp] डोकियोज (Dokeos), सकाई (Sakai), मूडल (Moodle), स्पाइरल यूनिवर्स (Spiral Universe) और शिक्षा (एलएमएस (एलएमएस) सिस्टम्स ऑनलाइन कोर्स वेयर जैसे एपेक्स (APEX)) के साथ एकीकरण का महत्त्व.
** एसआईएफ (SIF) (स्कूल्स इंटरओपेराबिलिटी फ्रेमवर्क का अनुपालन.
आधुनिक उपयोग से भी यह संकेत मिलता है कि छोटे के-12 स्कूल प्रौद्योगिकी की लागत को कम करते हुए लाभ उठा सकते हैं; इसने यहां तक कि इन संगठनों को ऐसे स्कूल सॉफ्टवेयर का प्रयोग करना संभव बना दिया है जिसमें ना केवल छात्रों की जानकारी का प्रबंधन शामिल है बल्कि यह माता-पिता या अभिभावकों को पैरेंट पोर्टलों के जरिये शिक्षण संबंधी स्टाफ से संपर्क करने का माध्यम भी प्रदान करता है।<ref>{{cite web| title=High school attendance, discipline, grades available to parents online| url=http://www.eagletribune.com/punews/local_story_098093812| accessdate=2009-03-19| year=2007| month=April| first=Church| last=Zach| archive-url=https://web.archive.org/web/20090404060620/http://www.eagletribune.com/punews/local_story_098093812| archive-date=4 अप्रैल 2009| url-status=live}}</ref>
== उन्नयन के नुकसान ==
एक वेब ब्राउज़र या एक वर्ड प्रोसेसर के स्तर तक उन्नयन के विपरीत, इन प्रणालियों में परिवर्तन और उन्नयन हर स्कूल कर्मचारी की दैनिक गतिविधियों पर महत्वपूर्ण प्रभाव डालता है। ये प्रणालियां आम तौर पर स्कूल संचालन के हर पहलू को स्पर्श करती हैं, यहां तक कि उस स्थिति में भी जब केवल बुनियादी मॉड्यूल इस्तेमाल किया जाता है।
इन्हीं कारणों से, निन्मांकित पर पड़ने वाले प्रभाव पर विचार करने में सावधानी बरती जानी चाहिए:
* कार्य प्रवाह (वर्कफ़्लो): चूंकि ये कार्यक्रम किसी स्कूल के व्यावसायिक कार्यप्रवाह और प्रक्रियाओं से सख्ती से जुड़े होते हैं, एसआईएस (SIS) प्रणाली में बदलाव कार्यप्रवाह में परिवर्तन के लिए मजबूर कर सकते हैं। अगर कार्यान्वयन से पहले सावधानी पूर्वक विचार नहीं किया गया तो दैनिक गतिविधियों पर इसका काफी प्रभाव पड़ सकता है।
* डेटा कन्वर्जन (आंकड़ों का रूपांतरण): वर्तमान और पुराने छात्रों के लिए ऐतिहासिक डेटा (टेप, उपस्थिति, स्वास्थ्य रिकार्ड, आदि) का डेटा कन्वर्जन भी नए एसआईएस (SIS) में रूपांतरण के लिए एक महत्वपूर्ण मुद्दा हो सकता है। चूंकि ज्यादातर स्कूलों के लिए अपने पुराने छात्रों का ऐतिहासिक डेटा रखना आवश्यक होता है, ऐसे में इस बात पर ध्यान दिया जाना चाहिए कि कौन सी जानकारी रूपांतरित की जाएगी और कौन सी संगृहीत की जाएगी.
* विशिष्ट रूप से निर्मित रिपोर्ट (कस्टमाइज्ड रिपोर्ट): छात्रों की कौन सी जानकारियों को और कैसे संगृहीत किया जाता है, इसका मानकीकरण नहीं हुआ है, ज्यादातर स्कूलों में स्टूडेंट ग्रेड के प्रिंटआउट या उपस्थिति संबंधी रिकॉर्डों के लिए अपनी स्वयं की प्रक्रियाएं और प्रणालियां होती हैं (जैसे डेटा रिपोर्टों का स्वरूपण और रूपरेखा तैयार करना). चूंकि ज्यादातर एसआईएस (SIS) पिछले एसआईएस (SIS) के लिए पूरी तरह से अनुकूल नहीं हैं, ऐसे में उन्नयन एक लम्बी और थकाऊ प्रक्रिया हो सकती है।
* प्रशिक्षण: कुछ नए एसआईएस (SIS) कार्यक्रमों की प्रवृत्ति होती है कि ये कई अनावश्यक सुविधाओं को अपने साथ शामिल कर लेते हैं जो बहुत अधित उपयोग करने वाले उपयोगकर्ताओं के लिए प्रमुख होते हैं, इसलिए नए एसआईएस (SIS) प्रोग्राम का इस्तेमाल करने के लिए कर्मचारियों को प्रशिक्षण देना काफी हद तक एक महंगी और समय-लेने वाली प्रक्रिया हो सकती है।
एक ईआरपी (ERP) प्रणाली की तरह, एसआईएस (SIS) प्रणाली का चयन करते समय स्कूलों को ईआरपी सिस्टम सेलेक्शन मेथडोलोजी (ERP System Selection Methodology) जैसी प्रक्रियाओं पर विचार करना चाहिए।
== सन्दर्भ ==
{{Reflist|2}}
==बाहरी कड़ियाँ==
* [https://quickcampus.online/school-management-system-erp-software स्कूल प्रबंधन सॉफ्टवेयर]{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }} - स्कूल प्रबंधन सॉफ्टवेयर
* [https://web.archive.org/web/20180327211701/http://itschool.co.in/ IT@School-ERP (आईटी@स्कूल-ईआरपी)] - भारत में एक ऑनलाइन स्कूल सूचना प्रणाली.
* [https://web.archive.org/web/20190127000308/https://www.schoolmanagementsoftware.in/ IT@School-ERP School Management Software (आईटी@स्कूल-ईआरपी स्कूल प्रबंधन सॉफ्टवेयर)] - भारत में एक स्कूल सूचना प्रणाली
* [https://web.archive.org/web/20190819055024/http://www.eunis.org/ ईयूएनआईएस (EUNIS) - एसोसिएशन ऑफ यूरोपियन यूनिवर्सिटी इन्फॉर्मैशन सिस्टम्स]
*[https://web.archive.org/web/20190322080434/https://www.studentportal.site/ Student Portal] दुनिया के प्रसिद्ध स्टूडेंट पोर्टल
* [https://web.archive.org/web/20110208084739/http://a-b-sis.com/ ए-बी-एसआईएस : स्कूल इन्फॉर्मैशन सिस्टम] - फिलीपींस में एक ऑनलाइन स्कूल सूचना प्रणाली
* [https://web.archive.org/web/20190607194812/http://mjdata.com/ सोलस्टार स्टूडेंट शिड्यूलिंग] - एकमात्र स्टूडेंट शिड्यूलिंग सॉफ्टवेयर
* [https://web.archive.org/web/20110313202854/http://www.oracle.com/us/products/applications/peoplesoft-enterprise/campus-solutions/index.html ओरेकल पीपुलसॉफ्ट इंटरप्राइज कैम्पस सॉल्यूशन (Oracle Enterprise PeopleSoft काम्पुस Solutions)] - पीपुलसॉफ्ट ईआरपी सॉफ्टवेयर के साथ एकीकृत छात्र प्रशासन प्रणाली
{{DEFAULTSORT:Student Information System}}
[[श्रेणी:शैक्षिक प्रौद्योगिकी]]
[[श्रेणी:शिक्षा]]
[[श्रेणी:शैक्षिक सॉफ्टवेयर]]
[[श्रेणी:सूचना प्रणालियाँ]]
p0p84cddlad471skq4iahujm6nxs4nm
विकिपीडिया वार्ता:अनुरोधित लेख/य
5
289917
6544393
979488
2026-04-27T05:09:26Z
Rajawatnadana
922012
आइए जानते है मंच संचालक (stage Anchor) योगेंद्र सिंह राजावत कौन है
6544393
wikitext
text/x-wiki
योगेंद्र सिंह राजावत एक बहुमुखी व्यक्तित्व हैं, जो राजस्थान के साहित्यिक और प्रशासनिक क्षेत्र में सक्रिय हैं। उनकी पहचान मुख्य रूप से एक कुशल मंच संचालक (Professional Anchor), कवि, और लेखक के रूप में है।
उनके बारे में प्रमुख जानकारी नीचे दी गई है:
1. साहित्यिक और रचनात्मक पहचान
लेखन: वे हिंदी के एक उम्दा कवि और कहानीकार हैं। वे अपना एक डिजिटल ब्लॉग kahanikavita99.blogspot.com भी संचालित करते हैं, जहाँ वे प्रेरणादायक और भावनात्मक रचनाएँ साझा करते हैं।
मंच संचालन (Anchoring): वे अपनी ओजपूर्ण वाणी और प्रभावशाली संवाद शैली के लिए जाने जाते हैं। उन्होंने कई बड़े मंचों, सांस्कृतिक कार्यक्रमों और साहित्यिक गोष्ठियों में एंकरिंग की है।
2. पेशेवर और शैक्षणिक पृष्ठभूमि
सरकारी सेवा: योगेंद्र सिंह वर्तमान में राजस्थान सरकार में प्रशासनिक उत्तरदायित्वों का निर्वहन कर रहे हैं।
शिक्षा: उन्होंने अपनी शैक्षणिक योग्यता में निरंतर विस्तार किया है, जिसमें समाजशास्त्र और समाज कार्य (Sociology & Social Work) जैसे विषयों में रुचि और अध्ययन शामिल है।
3. विशेषज्ञता और रुचि
भू-राजनीति (Geopolitics): उन्हें वैश्विक राजनीति, कूटनीति और अंतरराष्ट्रीय संबंधों का गहरा ज्ञान है। वे इन विषयों पर विश्लेषणात्मक लेखन भी करते हैं।
सार्वजनिक वक्ता: एक पेशेवर एंकर होने के नाते वे सार्वजनिक भाषण (Public Speaking) और मंच प्रबंधन में माहिर हैं।
4. मूल निवास
वे मूलतः राजस्थान के पाली जिले के नादाना गाँव के रहने वाले राव सिरदार हैं।
संक्षेप में, योगेंद्र सिंह राजावत एक ऐसे व्यक्तित्व हैं जो सरकारी सेवा के अनुशासन के साथ-साथ साहित्य और कला की दुनिया में भी समान रूप से सक्रिय और लोकप्रिय हैं।
6vzq4t7mhvwbqzvm41u2nvg4domzem1
6544405
6544393
2026-04-27T05:37:12Z
AMAN KUMAR
911487
[[विशेष:योगदान/Mayur|Mayur]] ([[सदस्य वार्ता:Mayur|वार्ता]]) के अवतरण 979488 पर पुनर्स्थापित : पूर्ववत किया
6544405
wikitext
text/x-wiki
{{वार्ता शीर्षक}}
gpfqtvs6ipx5lqjhtgasmr80u6e2dmv
विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन
4
448336
6544341
3777820
2026-04-27T02:03:18Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
राष्ट्रीय उद्यान
6544341
wikitext
text/x-wiki
{{विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख/शीर्षक}}
__NOTOC__
[[Image:GA candidate.svg|40px|right|श्रेष्ठ लेख नामांकन|कड़ी=]]
'''श्रेष्ठ लेख नामांकन''' एक प्रक्रिया है, जिसके बाद यदि लेख इसके मापदंड पर खरा उतरता है तो उसे श्रेष्ठ लेख माना जाता है। श्रेष्ठ लेखों की गुणवत्ता, निर्वाचित लेख से थोड़ी कम होती है। यदि आप किसी लेख का नामांकन यहाँ करना चाहते हैं तो कृपया इसके [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन/निर्देश|निर्देश]] देख लें। इस पन्ने पर किसी नामांकन को सीधे न जोड़ें।
<br />
{| style="background-color:#F4FFF0; text-align:center; width:100%; margin:2px; border:1px ridge #107020;"
| '''कृपया नये लेख का नामांकन करने के लिए श्रेष्ठ लेख नामांकन के [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन/निर्देश|निर्देश]] देखें।'''
|}<br />
= नामांकन =
# {{GANentry|1=आइटेनीयम|2=1}} --[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 17:38, 23 अप्रैल 2018 (UTC)
# {{GANentry|1=राष्ट्रीय उद्यान|2=nomination number}} --[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] ([[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|वार्ता]]) 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
[[श्रेणी:श्रेष्ठ लेख]]
2dycje44pl64201to6ij5cwtkoovwga
6544373
6544341
2026-04-27T04:44:30Z
SM7
89247
सुधार किया गया
6544373
wikitext
text/x-wiki
{{विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख/शीर्षक}}
[[श्रेणी:श्रेष्ठ लेख]]
__NOTOC__
[[Image:GA candidate.svg|40px|right|श्रेष्ठ लेख नामांकन|कड़ी=]]
'''श्रेष्ठ लेख नामांकन''' एक प्रक्रिया है, जिसके बाद यदि लेख इसके मापदंड पर खरा उतरता है तो उसे श्रेष्ठ लेख माना जाता है। श्रेष्ठ लेखों की गुणवत्ता, निर्वाचित लेख से थोड़ी कम होती है। यदि आप किसी लेख का नामांकन यहाँ करना चाहते हैं तो कृपया इसके [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन/निर्देश|निर्देश]] देख लें। इस पन्ने पर किसी नामांकन को सीधे न जोड़ें।
<br />
{| style="background-color:#F4FFF0; text-align:center; width:100%; margin:2px; border:1px ridge #107020;"
| '''कृपया नये लेख का नामांकन करने के लिए श्रेष्ठ लेख नामांकन के [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन/निर्देश|निर्देश]] देखें।'''
|}<br />
= नामांकन =
# {{GANentry|1=आइटेनीयम|2=1}} --[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 17:38, 23 अप्रैल 2018 (UTC)
# {{GANentry|1=राष्ट्रीय उद्यान|2=1}} --[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] ([[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|वार्ता]]) 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
jijqyh01o1xocpmqe7sojl8jugjh87v
6544391
6544373
2026-04-27T04:59:47Z
SM7
89247
1st nomination On Hold!
6544391
wikitext
text/x-wiki
{{विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख/शीर्षक}}
[[श्रेणी:श्रेष्ठ लेख]]
__NOTOC__
[[Image:GA candidate.svg|40px|right|श्रेष्ठ लेख नामांकन|कड़ी=]]
'''श्रेष्ठ लेख नामांकन''' एक प्रक्रिया है, जिसके बाद यदि लेख इसके मापदंड पर खरा उतरता है तो उसे श्रेष्ठ लेख माना जाता है। श्रेष्ठ लेखों की गुणवत्ता, निर्वाचित लेख से थोड़ी कम होती है। यदि आप किसी लेख का नामांकन यहाँ करना चाहते हैं तो कृपया इसके [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन/निर्देश|निर्देश]] देख लें। इस पन्ने पर किसी नामांकन को सीधे न जोड़ें।
<br />
{| style="background-color:#F4FFF0; text-align:center; width:100%; margin:2px; border:1px ridge #107020;"
| '''कृपया नये लेख का नामांकन करने के लिए श्रेष्ठ लेख नामांकन के [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन/निर्देश|निर्देश]] देखें।'''
|}<br />
= नामांकन =
<!-- # {{GANentry|1=आइटेनीयम|2=1}} --[[सदस्य:Navinsingh133|Navinsingh133]] ([[सदस्य वार्ता:Navinsingh133|वार्ता]]) 17:38, 23 अप्रैल 2018 (UTC)--><!-- लंबे समय तक समीक्षा नहीं; फिलहाल लंबित रखा जा रहा, आगे निर्णय किया जाएगा कि क्या करना है।-->
# {{GANentry|1=राष्ट्रीय उद्यान|2=1}} --[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] ([[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|वार्ता]]) 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
l8mmpk7k9hb6g7jxpz0h6stsxi2jjxb
डेयरडेविल
0
477041
6544291
3033484
2026-04-26T18:41:48Z
TheWikipedian1250
457751
6544291
wikitext
text/x-wiki
{{about|पात्र|फ़िल्म|डेयरडेविल (फ़िल्म)}}
{{कॉमिक्स पात्र
|image = डेयरडेविल.jpg
|publisher = [[मार्वल कॉमिक्स]]
|first appearance = डेयरडेविल #१ (अप्रैल १९६४)
|other name = मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक
|abilities =
* अमानवीय इन्द्रियाँ
* बढ़िया एथलीट
* मार्शल आर्टिस्ट
* जिमनास्ट व एक्रोबेट
|created by = स्टेन ली<br />बिल एवरेट
}}
'''डेयरडेविल (मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक)''' ({{lang-en|Daredevil (Matthew Michael "Matt" Murdock)}}) [[मार्वल कॉमिक्स]] का काल्पनिक सुपरहीरो पात्र है। इसकी रचना लेखक-संपादक स्टेन ली और कलाकार बिल एवरेट ने की थी।
डरडेविल की गुप्त पहचान '''मैट मर्डॉक''' (Matt Murdock) की है — पेशे से एक वकील, जो दिन में कानून के माध्यम से न्याय की रक्षा करता है और रात में एक मुखौटा पहने हुए प्रहरी के रूप में अपराध से लड़ता है। मैट मर्डॉक को बचपन में एक हादसा हुआ, जब एक ट्रक से गिरे हुए रेडियोधर्मी रसायनों ने उसकी आँखों को नुकसान पहुँचाया और वह अंधा हो गया। हालांकि इस हादसे ने उसकी दृष्टि छीन ली, इसके परिणामस्वरूप उसके अन्य इंद्रियाँ असाधारण रूप से तीव्र हो गईं — जैसे सुनने, सूंघने और छूने की क्षमता। शुरू में मैट को अपनी नई क्षमताओं को समझने में कठिनाई हुई, लेकिन समय के साथ उसने महसूस किया कि वह अपने चारों ओर की दुनिया को एक “राडार जैसी अनुभूति” (radar sense) के माध्यम से अनुभव कर सकता है। एक प्रसिद्ध सेंसई '''स्टिक''' (Stick) की कड़ी ट्रेनिंग और अनुशासन के साथ, उसने इन शक्तियों में महारत हासिल कर ली और अंततः अपराधियों से लड़ाई शुरू की जैसे कि डरडेविल, खासकर [[हेल्स किचन]] क्षेत्र में, जहाँ वह बड़ा हुआ।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==बाहरी कड़ियाँ==
{{डेयरडेविल}}
[[श्रेणी:सुपर हीरो]]
kndlr4yxtrtfllt28xl09auno9zaydz
6544295
6544291
2026-04-26T18:51:35Z
TheWikipedian1250
457751
6544295
wikitext
text/x-wiki
{{about|पात्र|फ़िल्म|डेयरडेविल (फ़िल्म)}}
{{कॉमिक्स पात्र
|image = डेयरडेविल.jpg
|publisher = [[मार्वल कॉमिक्स]]
|first appearance = डेयरडेविल #१ (अप्रैल १९६४)
|other name = मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक
|abilities =
* अमानवीय इन्द्रियाँ
* बढ़िया एथलीट
* मार्शल आर्टिस्ट
* जिमनास्ट व एक्रोबेट
|created by = स्टेन ली<br />बिल एवरेट
}}
'''डेयरडेविल (मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक)''' ({{lang-en|Daredevil (Matthew Michael "Matt" Murdock)}}) [[मार्वल कॉमिक्स]] का काल्पनिक सुपरहीरो पात्र है। इसकी रचना लेखक-संपादक स्टेन ली और कलाकार बिल एवरेट ने की थी।
डरडेविल की गुप्त पहचान '''मैट मर्डॉक''' (Matt Murdock) की है — पेशे से एक वकील, जो दिन में कानून के माध्यम से न्याय की रक्षा करता है और रात में एक मुखौटा पहने हुए प्रहरी के रूप में अपराध से लड़ता है। मैट मर्डॉक को बचपन में एक हादसा हुआ, जब एक ट्रक से गिरे हुए रेडियोधर्मी रसायनों ने उसकी आँखों को नुकसान पहुँचाया और वह अंधा हो गया। हालांकि इस हादसे ने उसकी दृष्टि छीन ली, इसके परिणामस्वरूप उसके अन्य इंद्रियाँ असाधारण रूप से तीव्र हो गईं — जैसे सुनने, सूंघने और छूने की क्षमता।
शुरुआत में मैट को अपनी नई क्षमताओं को समझने में कठिनाई हुई, लेकिन समय के साथ उसने महसूस किया कि वह अपने आसपास की दुनिया को एक “रडार जैसी संवेदना” (radar sense) के माध्यम से अनुभव कर सकता है। कठोर प्रशिक्षण और अनुशासन प्रसिद्ध सेंसई स्टिक (Stick) के जरिए उसने इन शक्तियों पर नियंत्रण पाया और अंततः “डेयरडेविल” के रूप में अपराधियों के खिलाफ लड़ने लगा, खासकर [[Hell's Kitchen]] क्षेत्र में, जहाँ वह पला-बढ़ा था।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==बाहरी कड़ियाँ==
{{डेयरडेविल}}
[[श्रेणी:सुपर हीरो]]
pqvyosqaum8io638nrlc93kqidm8t79
6544296
6544295
2026-04-26T18:55:54Z
TheWikipedian1250
457751
6544296
wikitext
text/x-wiki
{{about|पात्र|फ़िल्म|डेयरडेविल (फ़िल्म)}}
{{कॉमिक्स पात्र
|image = डेयरडेविल.jpg
|publisher = [[मार्वल कॉमिक्स]]
|first appearance = डेयरडेविल #१ (अप्रैल १९६४)
|other name = मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक
|abilities =
* अमानवीय इन्द्रियाँ
* बढ़िया एथलीट
* मार्शल आर्टिस्ट
* जिमनास्ट व एक्रोबेट
|created by = स्टेन ली<br />बिल एवरेट
}}
'''डेयरडेविल (मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक)''' ({{lang-en|Daredevil (Matthew Michael "Matt" Murdock)}}) [[मार्वल कॉमिक्स]] का काल्पनिक सुपरहीरो पात्र है। इसकी रचना लेखक-संपादक स्टेन ली और कलाकार बिल एवरेट ने की थी।
डेयरडेविल की गुप्त पहचान '''मैट मर्डॉक''' (Matt Murdock) के रूप में जानी जाती है। वह पेशे से एक वकील है, जो दिन में कानून के माध्यम से न्याय की रक्षा करता है और रात में नकाबपोश सतर्ककर्ता (vigilante) बनकर अपराध से लड़ता है।
शुरुआत में मैट को अपनी नई क्षमताओं को समझने में कठिनाई हुई, लेकिन समय के साथ उसने महसूस किया कि वह अपने आसपास की दुनिया को एक “रडार जैसी संवेदना” (radar sense) के माध्यम से अनुभव कर सकता है। कठोर प्रशिक्षण और अनुशासन प्रसिद्ध सेंसई '''स्टिक''' (Stick) के जरिए उसने इन शक्तियों पर नियंत्रण पाया और अंततः “डेयरडेविल” के रूप में अपराधियों के खिलाफ लड़ने लगा, खासकर [[Hell's Kitchen]] क्षेत्र में, जहाँ वह पला-बढ़ा था।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==बाहरी कड़ियाँ==
{{डेयरडेविल}}
[[श्रेणी:सुपर हीरो]]
30gjlkrlsam0sque2s255d44c724u5n
6544297
6544296
2026-04-26T18:57:01Z
TheWikipedian1250
457751
6544297
wikitext
text/x-wiki
{{about|पात्र|फ़िल्म|डेयरडेविल (फ़िल्म)}}
{{कॉमिक्स पात्र
|image = डेयरडेविल.jpg
|publisher = [[मार्वल कॉमिक्स]]
|first appearance = डेयरडेविल #१ (अप्रैल १९६४)
|other name = मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक
|abilities =
* अमानवीय इन्द्रियाँ
* बढ़िया एथलीट
* मार्शल आर्टिस्ट
* जिमनास्ट व एक्रोबेट
|created by = स्टेन ली<br />बिल एवरेट
}}
'''डेयरडेविल (मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक)''' ({{lang-en|Daredevil (Matthew Michael "Matt" Murdock)}}) [[मार्वल कॉमिक्स]] का काल्पनिक सुपरहीरो पात्र है। इसकी रचना लेखक-संपादक स्टेन ली और कलाकार बिल एवरेट ने की थी।
डेयरडेविल की गुप्त पहचान '''मैट मर्डॉक''' (Matt Murdock) के रूप में जानी जाती है। वह पेशे से एक वकील है, जो दिन में कानून के माध्यम से न्याय की रक्षा करता है और रात में नकाबपोश सतर्ककर्ता (vigilante) बनकर अपराध से लड़ता है।
मैट मर्डॉक बचपन में एक दुर्घटना का शिकार हो गया था, जब एक ट्रक से गिर रहे रेडियोधर्मी (radioactive) रसायनों ने उसकी आँखों को नुकसान पहुँचाया, जिससे वह अंधा हो गया। हालांकि इस हादसे ने उसकी दृष्टि छीन ली, लेकिन इसके परिणामस्वरूप उसकी अन्य इंद्रियाँ असाधारण रूप से तीव्र हो गईं—जैसे सुनने, सूँघने और स्पर्श की क्षमता।
शुरुआत में मैट को अपनी नई क्षमताओं को समझने में कठिनाई हुई, लेकिन समय के साथ उसने महसूस किया कि वह अपने आसपास की दुनिया को एक “रडार जैसी संवेदना” (radar sense) के माध्यम से अनुभव कर सकता है। कठोर प्रशिक्षण और अनुशासन प्रसिद्ध सेंसई '''स्टिक''' (Stick) के जरिए उसने इन शक्तियों पर नियंत्रण पाया और अंततः “डेयरडेविल” के रूप में अपराधियों के खिलाफ लड़ने लगा, खासकर [[Hell's Kitchen]] क्षेत्र में, जहाँ वह पला-बढ़ा था।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==बाहरी कड़ियाँ==
{{डेयरडेविल}}
[[श्रेणी:सुपर हीरो]]
0gaygubz7m339vrplzvlchk0z7h0fze
6544298
6544297
2026-04-26T18:57:52Z
TheWikipedian1250
457751
6544298
wikitext
text/x-wiki
{{about|पात्र|फ़िल्म|डेयरडेविल (फ़िल्म)}}
{{कॉमिक्स पात्र
|image = डेयरडेविल.jpg
|publisher = [[मार्वल कॉमिक्स]]
|first appearance = डेयरडेविल #१ (अप्रैल १९६४)
|other name = मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक
|abilities =
* अमानवीय इन्द्रियाँ
* बढ़िया एथलीट
* मार्शल आर्टिस्ट
* जिमनास्ट व एक्रोबेट
|created by = स्टेन ली<br />बिल एवरेट
}}
'''डेयरडेविल (मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक)''' ({{lang-en|Daredevil (Matthew Michael "Matt" Murdock)}}) [[मार्वल कॉमिक्स]] का काल्पनिक सुपरहीरो पात्र है। इसकी रचना लेखक-संपादक स्टेन ली और कलाकार बिल एवरेट ने की थी।
डेयरडेविल की गुप्त पहचान '''मैट मर्डॉक''' (Matt Murdock) के रूप में जानी जाती है। वह पेशे से एक वकील है, जो दिन में कानून के माध्यम से न्याय की रक्षा करता है और रात में नकाबपोश सतर्ककर्ता (vigilante) बनकर अपराध से लड़ता है।
मैट मर्डॉक बचपन में एक दुर्घटना का शिकार हो गया था, जब एक ट्रक से गिर रहे रेडियोधर्मी (radioactive) रसायनों ने उसकी आँखों को नुकसान पहुँचाया, जिससे वह अंधा हो गया। हालांकि इस हादसे ने उसकी दृष्टि छीन ली, लेकिन इसके परिणामस्वरूप उसकी अन्य इंद्रियाँ असाधारण रूप से तीव्र हो गईं—जैसे सुनने, सूँघने और स्पर्श की क्षमता।
शुरुआत में मैट को अपनी नई क्षमताओं को समझने में कठिनाई हुई, लेकिन समय के साथ उसने महसूस किया कि वह अपने आसपास की दुनिया को एक “रडार जैसी संवेदना” (radar sense) के माध्यम से अनुभव कर सकता है। कठोर प्रशिक्षण और अनुशासन प्रसिद्ध सेंसई '''स्टिक''' (Stick) के जरिए उसने इन शक्तियों पर नियंत्रण पाया और अंततः “डेयरडेविल” के रूप में अपराधियों के खिलाफ लड़ने लगा, खासकर [[Hell's Kitchen]] क्षेत्र में, जहाँ वह पला-बढ़ा था।
इस प्रकार, डेयरडेविल एक ऐसा नायक है जो अपनी शारीरिक सीमाओं को शक्ति में बदलकर न्याय और नैतिकता के लिए संघर्ष करता है।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==बाहरी कड़ियाँ==
{{डेयरडेविल}}
[[श्रेणी:सुपर हीरो]]
irjjc6sjxicmif3n02j2w0hfhmjr49p
6544300
6544298
2026-04-26T19:01:17Z
TheWikipedian1250
457751
6544300
wikitext
text/x-wiki
{{about|पात्र|फ़िल्म|डेयरडेविल (फ़िल्म)}}
{{कॉमिक्स पात्र
|image = डेयरडेविल.jpg
|publisher = [[मार्वल कॉमिक्स]]
|first appearance = डेयरडेविल #१ (अप्रैल १९६४)
|other name = मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक
|abilities =
* अमानवीय इन्द्रियाँ
* बढ़िया एथलीट
* मार्शल आर्टिस्ट
* जिमनास्ट व एक्रोबेट
|created by = स्टेन ली<br />बिल एवरेट
}}
'''डेयरडेविल (मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक)''' ({{lang-en|Daredevil (Matthew Michael "Matt" Murdock)}}) [[मार्वल कॉमिक्स]] का काल्पनिक सुपरहीरो पात्र है। इसकी रचना लेखक-संपादक स्टेन ली और कलाकार बिल एवरेट ने की थी।
डेयरडेविल की गुप्त पहचान '''मैट मर्डॉक''' (Matt Murdock) के रूप में जानी जाती है। वह पेशे से एक वकील है, जो दिन में कानून के माध्यम से न्याय की रक्षा करता है और रात में नकाबपोश सतर्ककर्ता (vigilante) बनकर अपराध से लड़ता है।
मैट मर्डॉक बचपन में एक दुर्घटना का शिकार हो गया था, जब एक ट्रक से गिर रहे [[रेडियोसक्रियता|रेडियोधर्मी]] (radioactive) रसायनों ने उसकी आँखों को नुकसान पहुँचाया, जिससे वह [[अन्धता|अंधा]] हो गया। हालांकि इस हादसे ने उसकी दृष्टि छीन ली, लेकिन इसके परिणामस्वरूप उसकी अन्य इंद्रियाँ असाधारण रूप से तीव्र हो गईं—जैसे सुनने, सूँघने और स्पर्श की क्षमता।
शुरुआत में मैट को अपनी नई क्षमताओं को समझने में कठिनाई हुई, लेकिन समय के साथ उसने महसूस किया कि वह अपने आसपास की दुनिया को एक “रडार जैसी संवेदना” (radar sense) के माध्यम से अनुभव कर सकता है। कठोर प्रशिक्षण और अनुशासन प्रसिद्ध सेंसई '''स्टिक''' (Stick) के जरिए उसने इन शक्तियों पर नियंत्रण पाया और अंततः “डेयरडेविल” के रूप में अपराधियों के खिलाफ लड़ने लगा, खासकर [[Hell's Kitchen]] क्षेत्र में, जहाँ वह पला-बढ़ा था।
इस प्रकार, डेयरडेविल एक ऐसा नायक है जो अपनी शारीरिक सीमाओं को शक्ति में बदलकर न्याय और नैतिकता के लिए संघर्ष करता है।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==बाहरी कड़ियाँ==
{{डेयरडेविल}}
[[श्रेणी:सुपर हीरो]]
950cic7cqmvtfx3fjedwd130cvg1lw0
6544301
6544300
2026-04-26T19:04:19Z
TheWikipedian1250
457751
6544301
wikitext
text/x-wiki
{{about|पात्र|फ़िल्म|डेयरडेविल (फ़िल्म)}}
{{कॉमिक्स पात्र
|image = डेयरडेविल.jpg
|publisher = [[मार्वल कॉमिक्स]]
|first appearance = डेयरडेविल #१ (अप्रैल १९६४)
|other name = मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक
|abilities =
* अमानवीय इन्द्रियाँ
* बढ़िया एथलीट
* मार्शल आर्टिस्ट
* जिमनास्ट व एक्रोबेट
|created by = स्टेन ली<br />बिल एवरेट
}}
'''डेयरडेविल (मैथ्यू माइकल "मैट" मर्डोक)''' ({{lang-en|Daredevil (Matthew Michael "Matt" Murdock)}}) [[मार्वल कॉमिक्स]] का काल्पनिक सुपरहीरो पात्र है। इसकी रचना लेखक-संपादक स्टेन ली और कलाकार बिल एवरेट ने की थी।
डेयरडेविल की गुप्त पहचान '''मैट मर्डॉक''' (Matt Murdock) के रूप में जानी जाती है। वह पेशे से एक वकील है, जो दिन में कानून के माध्यम से न्याय की रक्षा करता है और रात में नकाबपोश सतर्ककर्ता (vigilante) बनकर अपराध से लड़ता है।
मैट मर्डॉक बचपन में एक दुर्घटना का शिकार हो गया था, जब एक ट्रक से गिर रहे [[रेडियोधर्मी प्रदूषण|रेडियोधर्मी]] (radioactive) रसायनों ने उसकी आँखों को नुकसान पहुँचाया, जिससे वह [[अन्धता|अंधा]] हो गया। हालांकि इस हादसे ने उसकी दृष्टि छीन ली, लेकिन इसके परिणामस्वरूप उसकी अन्य इंद्रियाँ असाधारण रूप से तीव्र हो गईं—जैसे सुनने, सूँघने और स्पर्श की क्षमता।
शुरुआत में मैट को अपनी नई क्षमताओं को समझने में कठिनाई हुई, लेकिन समय के साथ उसने महसूस किया कि वह अपने आसपास की दुनिया को एक “रडार जैसी संवेदना” (radar sense) के माध्यम से अनुभव कर सकता है। कठोर प्रशिक्षण और अनुशासन प्रसिद्ध सेंसई '''स्टिक''' (Stick) के जरिए उसने इन शक्तियों पर नियंत्रण पाया और अंततः “डेयरडेविल” के रूप में अपराधियों के खिलाफ लड़ने लगा, खासकर [[Hell's Kitchen]] क्षेत्र में, जहाँ वह पला-बढ़ा था।
इस प्रकार, डेयरडेविल एक ऐसा नायक है जो अपनी शारीरिक सीमाओं को शक्ति में बदलकर न्याय और नैतिकता के लिए संघर्ष करता है।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==बाहरी कड़ियाँ==
{{डेयरडेविल}}
[[श्रेणी:सुपर हीरो]]
dwfj3mp11x54ye9yj5x2saivqlb8ks2
चेन्नई कारपोरेशन एड्स नियंत्रण एवं रोकथाम सोसाइटी
0
486184
6544369
4966244
2026-04-27T03:34:11Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544369
wikitext
text/x-wiki
{{भारतीय_सरकारी_एड्स_नियंत्रण_संस्थाएँ}}
[[चित्र:CAPACS-Logo.jpg|right|thumb|चेन्नई कारपोरेशन एड्स नियंत्रण एवं रोकथाम सोसाइटी का लोगो]]
नगर निगमों और अन्य शहरी स्थानीय निकायों जो सरकार के क्षेत्र काम करती हैं लोगों से निकटतम रहती हैं और नगरपालिका अध्यक्ष, नगर पार्षदों और अन्य नेताओं स्थानीय समुदायों की सेवा के लिए चुने जाते हैं। ऐसी ही एक संस्था चेन्नई कारपोरेशन एड्स नियंत्रण एवं रोकथाम सोसाइटी है जो एचआइवी / एड्स की रोकथाम की दिशा में तमिलनाड राज्य एड्स नियंत्रण सोसाइटी और राष्ट्रीय एड्स नियंत्रण संगठन के सहयोग से सक्रिय रूप में काम कर रही है।<ref>{{Cite web|url=http://mhupa.gov.in/AIDS_CENTRE/page7.htm|title=Municipal Corporation and HIV and AIDS program|date=|publisher=Govt of India Ministry of Housing and Urban Poverty Alleviation|accessdate=6 जुलाई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204230556/http://mhupa.gov.in/AIDS_CENTRE/page7.htm|archive-date=4 दिसंबर 2011|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.antya.com/topic/www.capacs.org/chennai|title=Www.capacs.org in Chennai|date=|publisher=Antya.com|accessdate=6 जुलाई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304185741/http://www.antya.com/topic/www.capacs.org/chennai|archive-date=4 मार्च 2016|url-status=dead}}</ref>
== चेन्नई कारपोरेशन एड्स नियंत्रण एवं रोकथाम सोसाइटी टीम ==
चेन्नई निगम के स्वास्थ्य विभाग चेन्नई कारपोरेशन एड्स नियंत्रण एवं रोकथाम सोसाइटी के प्रबंधन के लिए जिम्मेदार है। प्रशासनिक निकाय के रूप में शहर के मेयर के संरक्षक, आयुक्त अध्यक्ष और उप-आयुक्त परियोजना निदेशक के रूप में शामिल ह। कार्यकारी अध्यक्ष के नेतृत्व में समिति ने विभिन्न सोसाइटी से संबंधित निर्णय बनाते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.vsrini2.tripod.com/team.htm|title=About CAPACS|date=|publisher=Tripod|accessdate=6 जुलाई 2012|archive-date=7 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107001632/http://www.vsrini2.tripod.com/team.htm|url-status=dead}}</ref>
== चेन्नई कारपोरेशन एड्स नियंत्रण एवं रोकथाम सोसाइटी की निष्क्रीयता ==
चेन्नई कारपोरेशन एड्स नियंत्रण एवं रोकथाम सोसाइटी दूसरी एड्स नियंत्रण सोसाइटियों की तरह सक्रिय नहीं है। इसकी मिसाल सोसाइटी की वेबसाईट है जिसका डोमेन-नाम का पंजीकरण ६ मई २०१२ को समाप्त हो गया और संभवतः वेबसाईट का खाता भी जल्द ही हटाया जायगा।<ref>{{Cite web|url=http://www.capacs.org|title=www.capacs.org <font color = "red">'''Notice: This domain name expired on 06/05/2012 and is pending renewal or deletion'''. </font>|date=|publisher=GoDaddy.com|accessdate=6 जुलाई 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120827234436/http://www.capacs.org/|archive-date=27 अगस्त 2012|url-status=dead}}</ref> <br /><br />जनता से संपर्क के लिए सोसाइटी ने ट्विटर पर एक खाता खोला मगर यह लगभग निष्क्रीय है क्यूंकि उसपर सोसाइटी की और से अंतिम सन्देश २ दिसम्बर २०११ पर पोस्ट किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.twitter.com/capacs1|title=CaPaCs (capacs1) on Twitter.|date=|publisher=CAPACS|accessdate=6 जुलाई 2012}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
== सन्दर्भ ==
{{reflist}}
[[श्रेणी:भारतीय सरकारी एड्स नियंत्रण संस्थाएँ]]
[[श्रेणी:ऍचआइवी-सम्बंधित जानकारी]]
3sfsssh2iyob1i4mca7k8346lcfd7uq
सदस्य वार्ता:संजीव कुमार
3
500776
6544357
6539063
2026-04-27T02:59:20Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
श्रेष्ठ लेख नामांकन
6544357
wikitext
text/x-wiki
{{सदस्य वार्ता:संजीव कुमार/पुरालेख}}
== why are you remove this article "सुमरत सिंह" ==
आपको यह लेख हटाना नहीं चाहिय था बल्कि इसे सशोधन करना चाहिए आप इसे पुन बापिस लाइए
कारण क्या है डिलीट करने का ? [[विशेष:योगदान/~2025-39480-74|~2025-39480-74]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-39480-74|talk]]) 12:07, 9 दिसम्बर 2025 (UTC)
:ये प्रचार लेख था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:46, 9 दिसम्बर 2025 (UTC)
== सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025 के बारे में ==
सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव, अक्टूबर 2025 मे बहुत समय लग रहा पिछले बार के मुकाबल, क्यों? [[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] ([[सदस्य वार्ता:Surajkumar9931|वार्ता]]) 07:04, 25 दिसम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:Surajkumar9931|Surajkumar9931]] जी, यह केवल मूल्यांकन करने वालों की अनुपलब्धता के कारण हो रहा है। सम्भावना है कि इस माह (दिसम्बर) के अंत तक यह कार्य पूर्ण हो जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:02, 27 दिसम्बर 2025 (UTC)
== नए साल की शुभकामनाएँ ==
<div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;">
'''संजीव कुमार जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!'''
यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए।
[[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]]
हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:17, 1 जनवरी 2026 (UTC)
</div>
:@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष की मंगल शुभकामनायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:26, 3 जनवरी 2026 (UTC)
== सहायता नोट ==
संजीव जी, नमस्कार, आपने 2012 ग्वाला गद्दी दूध आंदोलन मुद्दे को डिलीट करने के लिए चर्चा चलाई है। मुझे वहां जानकारी नहीं है चर्चा कैसे की जाए, मुख्य नीतियां पढ़ रहा हूं। आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया आपका संदेश "मूल शोध उलेखनिय नहीं" को थोडा समझाएं ताकि मैं उस दिशा में बदलाव कर सकूं और आपकी उम्मीद अनुसार इस पृष्ठ को बना सकूं
धन्यावद [[सदस्य:सिलानी जोखो|सिलानी जोखो]] ([[सदस्य वार्ता:सिलानी जोखो|वार्ता]]) 08:02, 19 जनवरी 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:सिलानी जोखो|सिलानी जोखो]] जी, आपने पहले ही अपनी बात [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/2012 ग्वाला गद्दी दूध आंदोलन]] पर लिख दी है। लेकिन मुझे तो अब भी वो उल्लेखनीय नहीं लग रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:20, 20 जनवरी 2026 (UTC)
== कृपया गोप्रेक्षेश्वर लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें ==
"नमस्ते, मैंने '''गोप्रेक्षेश्वर (Gopreksheshwar)''' लेख में आए कॉपीराइट (Copyright) संबंधी मुद्दों को पूरी तरह से सुधार दिया है। लेख से कॉपी किए गए हिस्सों को हटाकर उसे अपनी भाषा में फिर से लिखा गया है और आवश्यक विश्वसनीय स्रोत (Reliable Sources) भी जोड़ दिए गए हैं। कृपया अब इस लेख की पुनः समीक्षा करें और कॉपीराइट उल्लंघन का टैग हटाने की कृपा करें।" [[विशेष:योगदान/~2026-64016-4|~2026-64016-4]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-64016-4|talk]]) 19:57, 29 जनवरी 2026 (UTC)
== तुमने मेरा अकाउंट क्यों डिलीट किया ? "बाबू अली साबरी" ==
तुमने मेरा अकाउंट क्यों डिलीट किया ? "बाबू अली साबरी" [[सदस्य:JACHR|JACHR]] ([[सदस्य वार्ता:JACHR|वार्ता]]) 00:18, 30 जनवरी 2026 (UTC)
:शायद यह संदेश त्रुटि से यहाँ लिखा गया है। मेरे पास किसी का अकाउंट डिलीट करने का अधिकार नहीं है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:00, 30 जनवरी 2026 (UTC)
== भूमिहार ==
भूमिहार कोई जाति नहीं है यह बस हाल ही 2015 के बाद एक सर्वेक्षण में रख दिया गया था अब इसको सरकार ने सुधार कर लिया है अपनी गलती को और फिर से भूमिहार ब्राह्मण ही रहेगा | [[विशेष:योगदान/~2026-69698-6|~2026-69698-6]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-69698-6|talk]]) 10:00, 1 फ़रवरी 2026 (UTC)
== Source ==
https://indianexpress.com/article/india/bhumihar-vs-bhumihar-brahmin-in-bihar-trouble-brews- [[विशेष:योगदान/~2026-69698-6|~2026-69698-6]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-69698-6|talk]]) 10:01, 1 फ़रवरी 2026 (UTC)
== कृपा करके इस अवतरण को पुनरीक्षण करें ==
[[गुरमीत राम रहीम सिंह]] अवतरण में मैंने नए विषय जोड़े है कृपा करके इसको पुनरीक्षण करे
आपका बहुत बहुत धन्यवाद [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 07:30, 9 फ़रवरी 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] Please check. Regards [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 12:19, 10 फ़रवरी 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] जी, मुझे प्रचार लग रहा है अतः मैं अन्य सदस्यों द्वारा समीक्षा की प्रतीक्षा कर रहा हूँ जिससे इसमें सुधार किया जा सके। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:03, 10 फ़रवरी 2026 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] सारी जानकारी सही एवं मान्यता प्राप्त समाचार पत्रों से ली गई है। कृपया सहयोग करें। आपका बहुत-बहुत आभार। [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 11:34, 12 फ़रवरी 2026 (UTC)
::::@[[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] जी, समाचार पत्रों में भी प्रशंसा छापी जाती है। ये तो भारतीय संसद में भी नहीं माने जाते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:51, 13 फ़रवरी 2026 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मेरा कहने का मतलब है की आज कल ज्यादातर समाचार चैनल गुरमीत राम रहीम के लिए नकारत्मक खबरे प्रकाशित करते है उसको हम प्रशंसा नहीं कह सकते, समाज और देश की भलाई के लिए मरणोपरांत शरीरदान, उपराष्ट्रपति, माननीय राष्ट्रपति से सम्मान प्राप्त होना बड़े कार्य है जो विकिपीडिया का हिस्सा होना चाहिए। आपका बहुत-बहुत आभार। [[सदस्य:JustSmile1995|JustSmile1995]] ([[सदस्य वार्ता:JustSmile1995|वार्ता]]) 17:50, 15 फ़रवरी 2026 (UTC)
== डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ: शीघ्र हटाने नामांकन पर प्रतिक्रिया ==
नमस्ते,
धन्यवाद आपके नोटिस के लिए। मैं समझता हूँ कि पृष्ठ “डॉ. विनोद कुमार” को L2 (साफ़ प्रचार) नीति के तहत शीघ्र हटाने के लिए नामांकित किया गया है।
मैं यह स्पष्ट करना चाहता हूँ कि पृष्ठ में जो सामग्री है, वह मेरे **20 वर्षों के सार्वजनिक स्वास्थ्य और naturopathy कार्य** पर आधारित है। सभी जानकारी को **neutral tone** में रखा गया है और इसे **विश्वसनीय, third-party sources और archive proofs** के साथ सत्यापित किया गया है।
**प्रमाण / Archive proof:**
* [Archive proof of content and independent references](https://archive.ph/2ViwO)
इसके अलावा, मेरा **Wikidata public item** भी बना हुआ है ([Q138034718](https://www.wikidata.org/wiki/Q138034718)) जिससे दुनिया भर के लोग देख सकते हैं कि **कौन काम कर रहा है और कौन पृष्ठ को लेकर चर्चा या नामांकन कर रहा है**।
English: Public documentation of Wikipedia deletion nomination of Dr. Vinod Kumar page , with archive proof and independent references of selfless public health and naturopathy work.
Hindi: डॉ. विनोद कुमार पृष्ठ के Wikipedia शीघ्र हटाने नामांकन का सार्वजनिक दस्तावेज़, जिसमें archive proof और स्वतंत्र स्रोत शामिल हैं, जो उनके निःस्वार्थ सार्वजनिक स्वास्थ्य और naturopathy कार्य को प्रमाणित करते हैं।
https://www.wikidata.org/wiki/Q138337489 and archive https://archive.ph/2ViwO
मैं विनम्र निवेदन करता हूँ कि इस नामांकन पर निर्णय लेते समय इन **documented proofs और verifiable facts** को ध्यान में रखा जाए। पृष्ठ केवल **सत्यापनीय तथ्य** दिखाता है जैसे शिक्षा, कार्य, awards, notable contributions और महत्वपूर्ण events। कोई promotional language शामिल नहीं है।
यदि आवश्यक हो तो मैं अतिरिक्त references और स्वतंत्र स्रोत जोड़ सकता हूँ ताकि विषय Wikipedia की **उल्लेखनीयता (notability)** के मानक पर खरा उतरे।
धन्यवाद।
--[[सदस्य:Doctorvinodkumar|Doctorvinodkumar]] ([[सदस्य वार्ता:Doctorvinodkumar|वार्ता]]) 14:33, 18 फ़रवरी 2026 (UTC)
== विकिडाटा से लेख को लिंक करना ==
नमस्ते, मैंने [[सीन कॉम्ब्स]] पर नया लेख बनाया है। चूँकि विकिडाटा आइटम (Q216936) सुरक्षित (Locked) है, कृपया इसे लिंक करने में सहायता करें।[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 11:22, 20 फ़रवरी 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, मैंने विकिडाटा से लेख को जोड़ दिया है लेकिन वर्तमान में यह लेख पूर्णतः एआई चैटबॉट से बना हुआ दिखाई दे रहा है। यदि इसे अन्तिम तिथि तक नहीं सुधारा गया तो इसे वैसे भी शून्य अंक मिलेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:26, 20 फ़रवरी 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] लिंक करने हेतु आभार। लेख की भाषा और ढांचे पर आपकी टिप्पणी को मैंने गंभीरता से लिया है। मैं इसे और अधिक स्वाभाविक और मानवीय बनाने हेतु इसमें आवश्यक सुधार कर रहा हूँ। सहयोग हेतु धन्यवाद।
::महोदय आप कुछ सुझाव दे जिससे मैं इसे मानवीय बना लूँ [[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] ([[सदस्य वार्ता:VIKRAM PRATAP7|वार्ता]]) 16:04, 20 फ़रवरी 2026 (UTC)
:::@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, सुझाव और आवश्यकतायें [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026#नियम|प्रतियोगिता पृष्ठ]] पर @[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध जी]] ने अच्छे से लिखे हैं। फिर भी आप अतिरिक्त सुझाव चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:निर्वाचित लेख आवश्यकताएँ|निर्वाचित लेख आवश्यकतायें]] देख सकते हैं। आप निर्वाचित लेखों को देख सकते हैं और उनके प्रारूप को देख सकते हैं। अंग्रेज़ी विकिपीडिया के लेख की जो कड़ी दी गयी है, उनका प्रारूप भी देख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:18, 20 फ़रवरी 2026 (UTC)
== अभिनव अरोड़ा के पृष्ठ हटाने के विषय में ==
संजीव सर, यह नाम तो काफी जाना पहचाना है जिस तरह से मैं गूगल पर उनकी जानकारी मौजूद है वो तो विकिपीडिया के लिए है। [[अभिनव अरोड़ा]] पृष्ट हटाया क्यों जा रहा है? [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 01:39, 6 मार्च 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] जी, सम्भव है आपको उल्लेखनीय लग रहा हो। लेकिन मुझे इसके उल्लेखनीय होने का कोई कारण नहीं मिल रहा। स्वयं में ये बालक कोई ज्ञान नहीं रखता, केवल इसके पिता अपने धन के बल पर इसका प्रचार करवा रहे हैं। ऐसा ही अन्य उदाहरण [[जया किशोरी]] का है। मुझे नहीं समझ में आ रहा कि उसका पृष्ठ यहाँ क्यों है? उसे भी हटा देना चाहिए। वैसे मैं आपके उपर पैसे लेकर पृष्ठ बनाने का आरोप नहीं लगा सकता क्योंकि मेरे पास ऐसे कोई साक्ष्य नहीं हैं लेकिन ऐसे लोगों के पृष्ठ पैसे देकर बनवाये जाते हैं। आप क्यों बना रहे हो, ये तो आप ही बता सकते हो। आपको लगता है कि इन्होंने कोई उल्लेखनीय काम किया है तो कृपया बतायें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:29, 6 मार्च 2026 (UTC)
::संजीव सर, आपने समय निकाल कर मुझे यह जरूरी संदेश दिया, उसके लिए आपका बहुत बहुत आभार। जैसा आप कह रहें हैं यह सही हो सकता है मैंने यह पृष्ठ इस लिए बनाया क्यों कि कई बार इसके न्यूज आर्टिकल मेरे गूगल के फीड पर दिखे। यही सोच कर मैंने यहाँ पृष्ठ निर्माण कर दिया। इस कोई गलती के लिए क्षमा चाहूंगा। [[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] ([[सदस्य वार्ता:Vedic Art|वार्ता]]) 05:17, 7 मार्च 2026 (UTC)
:::@[[सदस्य:Vedic Art|Vedic Art]] जी, मैं भी ये ही मानता हूँ कि आप इनके प्रचार से प्रभावित हो गये। लेकिन ऐसे लोग अपने प्रचार को आगे बढ़ाने के लिए [[विकिपीडिया:पेड|सशुल्क लेख निर्माण]] भी करते/करवाते हैं। ऐसा करने वाले सदस्यों को वैश्विक स्तर पर प्रतिबंधित किया जाता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 07:51, 7 मार्च 2026 (UTC)
== प्रश्न - अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव 2026 के संबंध में ==
@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय
यह जानना चाहता हूं कि जब आप किसी लेख को स्वीकृत कर देने के पश्चात् जो टिप्पणी करते हैं उसे मुझे ही संपादित करना होता है या कोई भी या आप कर सकते है क्या ?
पहले स्वीकृत लेख को किस किस आधार पर अस्वीकृत किया जा सकता है|
क्या टिप्पणी के अनुसार सम्पादन न करने पर लेख अस्वीकृत हो सकते है
धन्यवाद [[सदस्य :VIKRAM PRATAP7 | विक्रम प्रताप ]] 18:22, 7 मार्च 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:VIKRAM PRATAP7|VIKRAM PRATAP7]] जी, ऐसा कोई प्रतिबन्ध नहीं है कि उन्हें कौन सुधारे! विकिपीडिया पर कोई भी सदस्य किसी भी लेख को सुधार सकता है। आप यदि उन लेखों में सुधार करना चाहते हैं तो आपका स्वागत है। प्रतियोगिता में लेखों को स्वीकृत करने या न करने की नियमावली प्रतियोगिता पृष्ठ पर लिखी हुई है। आपका ये वाक्य मैं नहीं समझ पाया, "स्वीकृत लेख को किस आधार पर अस्वीकृत किया जा सकता है?" मैं सामान्यतः सभी लेखों पर टिप्पणी लिखता हूँ जिससे उस लेख के बारे में समझा जा सके। हालांकि कुछ लेख आवश्यकताओं को पूरा करते हैं तो वहाँ टिप्पणी लिखना आवश्यक नहीं है। टिप्पणी लिखने से लेख की अन्य कमियाँ ज्ञात होती हैं जिन्हें सुधारा जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:20, 8 मार्च 2026 (UTC)
== ल2 ==
<nowiki>[[विकिपीडिया:पृष्ठ_हटाने_की_नीति#ल2]]</nowiki> मुझे नहीं लगता है कि ल2 से मिलती जुलती है कृपया जांच करे [[विशेष:योगदान/~2026-18842-64|~2026-18842-64]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-18842-64|वार्ता]]) 16:57, 26 मार्च 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:~2026-18842-64|~2026-18842-64]]: आपके लगने से नहीं होता। आपको स्वयं का प्रचार क्यों ही प्रचार लगेगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:01, 26 मार्च 2026 (UTC)
== आपके राज में ! ==
आप अपनी सचेत दृष्टि से कई पृष्ठ बचाते हैं लेकिन [[https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=दिगम्बर_साधु&diff=prev&oldid=6375832 यह संपादन]] देखिए। incredible jainism द्वारा कई पृष्ठ से स्रोत हटाए गए और पूर्ववत नहीं हुए। -[[सदस्य:Ahinsa jain|Ahinsa jain]] ([[सदस्य वार्ता:Ahinsa jain|वार्ता]]) 03:54, 30 मार्च 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:Ahinsa jain|Ahinsa jain]] जी, यह पूरा लेख दोबारा लिखने लायक है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:00, 31 मार्च 2026 (UTC)
== रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु ==
<div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;">
नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे।
मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है।
चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा।
'''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]]
सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद!
सादर,<br>
[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:27, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
</div>
== Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
''{{int:please-translate}}''
Dear Wikimedian,
We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner.
[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026.
* You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]]
* '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST'''
With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply.
For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page.
Warm regards,
<br>
on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team
''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)''
</div>
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
==श्रेष्ठ लेख नामांकन==
नमस्ते, संजीव जी। मैंने ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख नामांकन|श्रेष्ठ लेख हेतु]] नामांकित किया है। कृपया समय निकालकर इसका अवलोकन करें और अपने सुझाव एवं मत प्रदान करने का कष्ट करें, जिससे समीक्षा प्रक्रिया सुचारु रूप से आगे बढ़ सके।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:37, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
4lumfa6xt8wbrrgx8chjhfb1nokitfl
सदस्य वार्ता:SM7
3
520128
6544260
6542994
2026-04-26T15:10:30Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
/* निवेदन पर मत आमंत्रण */ उत्तर
6544260
wikitext
text/x-wiki
<!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}}
<!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !-->
साले नीच वामपंथी कुत्ते
== हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ "राजकुमार वर्मा" को नही हटाना चाहिए था। ==
मै हिंदी विकिपीडिया का ३ साल से सक्रिय सदस्य हूं और संपादन कार्य कर रहा हूं। मैने एक हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ " राजकुमार वर्मा" बनाया था जिसमें किसी भी प्रकार का प्रचार कार्य नहीं था, और जब पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित किया गया तब उसके प्रति स्पष्ट जवाब भी दिया गया था कि पृष्ठ को क्यों नहीं हटाना चाहिए, फिर भी आपने पृष्ठ को हटा ही दिया।
आपको अधिकार मिले हैं तो उसका दुरुपयोग न करें , मेरे द्वारा निर्मित पृष्ठ में किसी भी प्रकार की प्रचार संबंधी लेख या सामग्री नहीं है।
अतः मेरे पृष्ठ को पुनः वापस लाएं।। [[सदस्य:धनंजय अहीर|धनंजय अहीर]] ([[सदस्य वार्ता:धनंजय अहीर|वार्ता]]) 16:58, 7 मार्च 2025 (UTC)धनंजय अहीर
== महाराज जी ==
नमस्ते SM7, पिछले कई सालों से आप अपने अधिकार का हिंदी विकिपीडिया पर दुरूपयोग कर रहे हैं। जिसका बिल्कुल सही उधारन है प्रेमानंद महाराज जी। कोशिश तो आपने बहुत की इसे ([[प्रेमानंद गोविंद शरण जी महाराज]]) डिलीट करने की, लेकिन महाराज जी का चमत्कार देखिए, उनके किसी चाहने वाले ने बना ही दिया। और आप कुछ भी ना कर पाये । और ना कर पायेंगे । [[विशेष:योगदान/~2025-128983|~2025-128983]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-128983|talk]]) 16:02, 4 जुलाई 2025 (UTC)
== हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे ==
<section begin="body" />
उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए।
इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं।
अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ।
'''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''.
धन्यवाद!<section end="body" />
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== soc ==
I would like to bring to your attention that [[:en:User:Krishnarthiindia|User:Krishnarthiindia]], previously blocked on English Wikipedia as a sockpuppet of ''MediaTribe'', is currently active on Hindi Wikipedia and creating multiple promotional pages.
🔗 [[सदस्य:Krishnarthiindia|User page on Hindi Wikipedia]]
I raised this issue with Hindi Wikipedia administrator सदस्य:संजीव कुमार, but his response suggests that the matter is being overlooked. Our discussion is here:
🔗 Talk page discussion
As an example, the article on ''Yohan Poonawalla'' has been repeatedly deleted on English Wikipedia due to COI and promotional issues:
* EN: [[:en:Yohan_Poonawalla|Yohan Poonawalla (deleted multiple times)]]
* HI: योहान पूनावाला
This demonstrates a clear case of cross-wiki paid/COI editing.
Further evidence of promotional editing by this user includes:
* ''Abhay Singh (Jamshedpur politician)'' (created and later deleted)
* ''Anshuman Bhagat''
* ''Yohan Poonawalla''
* ''Ajay Mehgi'' ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80 ऋतु मेंगी])
Given the user’s established connection to ''MediaTribe'' and a pattern of COI and promotional activity across projects, I kindly request an investigation into their activities on Hindi Wikipedia. [[सदस्य:The BO57!|The BO57!]] ([[सदस्य वार्ता:The BO57!|वार्ता]]) 15:46, 25 सितंबर 2025 (UTC)
== अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में ==
अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/~2025-49619-4|~2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-49619-4|talk]]) 10:16, 3 अक्टूबर 2025 (UTC)
== सदस्य:Vedic Art द्वारा बन रहे LLM आधारित पेजों पर चिंता ==
'''मैं एडमिन्स का ध्यान इस बात पर लाना चाहता हूँ कि सदस्य:Vedic_Art लगातार ऐसे पेज बना रहे हैं जो देखने में AI या LLM से तैयार लगते हैं। इन पेजों में न स्रोत होते हैं, न ढंग की जानकारी, और कई जगह गलतियाँ भी हैं।'''
'''साथ ही ये यूज़र “सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025” वाले पेज-निर्माण कार्यक्रम में भी हिस्सा ले रहे हैं। अगर ऐसे कार्यक्रमों में AI से बने पेज भेजे जाते हैं, तो हिंदी विकिपीडिया की गुणवत्ता पर बुरा असर पड़ेगा।'''
'''मेरी मुख्य बातेँ:'''
* '''विकिपीडिया का मकसद भरोसेमंद और सत्यापित जानकारी देना है, न कि AI से बना कंटेंट डालना।'''
* '''AI के पेज अक्सर बिना स्रोतोँ वाले, गलत या गढ़ी हुई बातें रखते हैं।'''
* '''गूगल पर विकिपीडिया की रैंकिंग ऊँची होती है, अगर झूठी या AI से बनी जानकारी जाएगी तो लोग गलतफ़हमी में पड़ेंगे।'''
* '''अगर गलत जानकारी फैलती है, तो उसकी ज़िम्मेदारी कौन लेगा?'''
'''मेरी विनती है कि:'''
* '''सदस्य:Vedic_Art के हाल के पेजों की जाँच हो।'''
* '''जो पेज सत्यापित नहीं हैं, उन पर कार्रवाई हो।'''
* '''साफ किया जाए कि ऐसे AI-जनित पेजों की अनुमति है या नहीं।'''
* '''क्या ऐसे यूज़र्स को प्रतियोगिता में भाग लेना चाहिए?'''
'''क्या एडमिन लोग इस तरह की गतिविधियों को स्वीकार करते हैं? इस पर साफ राय जरूरी है।'''
'''धन्यवाद,'''
'''WeSeeAllButNot''' [[सदस्य:WeSeeAllButNot|WeSeeAllButNot]] ([[सदस्य वार्ता:WeSeeAllButNot|वार्ता]]) 17:48, 5 अक्टूबर 2025 (UTC)
== Requested Page Moves ==
To align with the original title name:
* Move [[द बैड्स ऑफ बॉलीवुड]] → [[द बा***ड्स ऑफ़ बॉलीवुड]]
** Reason: The current title contains an incorrect word ("बैड्स", "ऑफ"). The proposed title reflects the accurate and original english title name.
To correct spelling errors:
* Move [[गौरी खान]] → [[गौरी ख़ान]]
** Reason: The current title misspells "ख़ान" as "खान".
* Move [[फराह खान]] → [[फ़राह ख़ान]]
** Reason: The current title misspells both "फ़राह" (as "फराह") and "ख़ान" (as "खान").
* Move [[बॉलीवुड हँगामा]] → [[बॉलीवुड हंगामा]]
** Reason: The current title uses an incorrect spelling ("हँगामा"). The proposed title corrects it to the standard spelling "हंगामा".
For consistency and commonly accepted spelling:
* Move [[इण्डिया टुडे]] → [[इंडिया टुडे]]
* Move [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] → [[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]
** Reason: The current title uses an outdated spelling ("इण्डिया"). The proposed title updates it to the standard and widely used spelling "इंडिया" for consistency.
[[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 02:05, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:Anoopspeaks|Anoopspeaks]] कृपया संबंधित पृष्ठों के वार्ता पन्नों पर साँचा:नाम बदलें के प्रयोग द्वारा लिखें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
::जी, किया [[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 08:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
==युद्ध हाथी पृष्ठ हटाने के संबंध में==
नमस्ते SM7 जी। मैंने कल रात में एक पृष्ठ बनाया था [[युद्ध हाथी]] नाम से हालांकि लेख में अभी बहुत काम बाकी था जिसे मैं आज पूरा करने वाला था परंतु आज जब मैंने अपना लेख देखा तो वह आपके द्वारा हटाया जा चुका है। कृपया हटाने का कारण बताएं? धन्यवाद --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 12:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
:नमस्ते @[[सदस्य: रोहित साव27|रोहित जी]], लेख आईपी द्वारा बनाया गया था और लेख में केवल एक वाक्य लिखा हुआ था - "इनका इस्तेमाल युद्ध के लिए होता।" जिसे सदस्य:MathXplore द्वारा परीक्षण पृष्ठ के रूप में शीह नामांकित किया गया था और मैंने इसी मापदंड के तहत हटाया है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:21, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
::माफी चाहूंगा SM7 जी शायद मेरी ग़लती है क्योंकि कल रात को मैं इस लेख पर काम कर रहा था और करते-करते सो गया था। शायद मैंने सेव नहीं किया होगा। मुझे लगा कि मैंने सेव किया होगा। माफी चाहूंगा शायद मेरी तरफ से ही गलती हुई है। आपका धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
== अस्थायी खातों को सूचना भेजना ==
नमस्ते SM7 जी, मैंने देखा है कि ट्विंकल से किसी लेख को शीह-नामांकित करने पर वो सम्बंधित खातों को सूचना सन्देश भेजता है। आईपी (मोबाइल) पतों से बने खाते को ये सन्देश नहीं भेजे जाते हैं लेकिन वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर ऐसे खातों को अस्थायी खातों से बदला जा चुका है और ये टिल्डे (~) से आरम्भ होते हैं। इन अस्थायी खातों पर सन्देश जा रहे हैं। मुझे लगता है कि इन खातों को भी डिफॉल्ट रूप से सन्देश भेजना बंद कर देना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:52, 20 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं समय मिलते ही इसे देखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:27, 21 अक्टूबर 2025 (UTC)
== 2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल ==
नमस्ते SM7 जी, [[2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल]] नामक लेख को पिछले माह @[[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] जी ने [[वि:शीह#व2|परीक्षण पाठ]] के रूप में नामांकित किया। उनका ये कैसा रौलबैक था, ये तो वो ही बता सकते हैं (अपेक्षा करता हूँ कि वो इसके बारे में बतायेंगे) लेकिन आपने भी बिना इतिहास देखे लेख को हटा दिया। सम्भवतः ये परीक्षण पाठ तो नहीं था और [[:d:Q209222|विकिडाटा आयटम]] से भी जुड़ा हुआ था जहाँ 29 अन्य भाषायें भी सूचीबद्ध हैं। अतः मुझे लगता है यह परीक्षण पाठ के रूप में नहीं हटाना चाहिए था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:09, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बिना देखे तो नहीं हटाया - यह वैसे ही लिखा हुआ था कि - "अमुक फलाने की लिखी पुस्तक है" और 2009 से बस यही पाठ था। विकिडेटा से जुड़े होने के बावज़ूद यह परीक्षण ही लगा भले उल्लेखनीय हो। आगे आप निर्णय ले सकते हैं कि इसे वापस स्थापित करना है या नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:20, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::मेरे पास कोई उल्लेखनीय स्रोत नहीं है लेकिन निम्नलिखित सामग्री के साथ रखा जा सकता है:
:::'''2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल''' (Dichlorophenoxyacetic acid) एक [[कार्बनिक यौगिक]] है जिसका रासायनिक सूत्र {{chem|C|8|H|6|Cl|2|O|3}} है। इसे अक्सर इसके [[ISO|आईएसओ]] सामान्य नाम '''2,4-डी''' कहा जाता है। यह प्रणालीगत [[शाकनाशक]] है जो अधिकतर चौड़ी पत्ती वाले खरपतवार को नष्ट करने का काम करता है लेकिन [[खाद्यान्न]], [[घास|दूब]] और [[घासभूमि]] जैसे पौधे इससे अपेक्षाकृत कम प्रभावित होते हैं।
:::2,4-डी दुनिया के सबसे पुराने और सबसे व्यापक रूप से उपलब्ध शाकनाशी रसायनों में से एक है जो सन् 1945 से व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है। वर्तमान में कई रासायनिक कंपनियों द्वारा इसका उत्पादन किया जाता है क्योंकि इसका पेटेंट बहुत पहले समाप्त हो चुका है। यह कई व्यावसायिक लॉन शाकनाशी मिश्रणों में पाया जाता है और अनाज की फसलों, चरागाहों और बागों में खरपतवारनाशक के रूप में व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 1,500 से ज़्यादा शाकनाशी उत्पादों में सक्रिय घटक के रूप में 2,4-डी होता है।
::आवश्यक हो तो उपरोक्त सामग्री के साथ स्रोतहीन का टैग रख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:03, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, वो तो [[1,4-डाइमिथाइलबेंजिन]] टाइप के लेख भी एक लाइन के साथ स्रोतहीन का टैग लगा के रखे हुए ही हैं। मेरी कोई हार्दिक इच्छा नहीं। यदि कोई इसे परीक्षण कह के शीह कर दे तो मैं इसे भी हटा ही दूँगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:21, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::::मेरी भी ऐसी कोई इच्छा नहीं है लेकिन इस तरह के 10 हज़ार पृष्ठ [[विशेष:छोटे_पृष्ठ|यहाँ]] सूचीबद्ध हैं। आप बार-बार मुझे परीक्षण पृष्ठ कहने पर डांट चुके हो, लेकिन अब आप भी उसी के साथ जुड़े हो। इन सभी को यदि हटाना है तो [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] करके हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:08, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप उल्टा कह रहे हैं। जैसा कि आप ख़ुद बता रहे - ''आप'' बार-बार ऐसे पृष्ठ परीक्षण कह के नामांकित कर चुके हैं और देख-देख के और हटा-हटा के जब मैंने एक ऐसा ही पृष्ठ किसी दूसरे के नामांकन पर स्वतः संज्ञान लेते हुए हटा ही दिया तो, अब, आप कह रहे कि वो परीक्षण नहीं था। तो आप ही बताइये कि मैं कहाँ स्टैंड लूँ? मुझे नहीं पता कि हहेच में रखा जाय तो इन्हें हटाने पे ही सहमति बनेगी या नहीं; यह पहले से प्रेडिक्शन करना मुश्किल है। एक ही तरीका बचता है कि शीह-परीक्षण की नियमावली को शब्दशः अनुसरित करें 'स्फद्घ्झा स्झाज्घ' जैसे कुछ लिखा हो केवल तभी उसे परीक्षण मान के हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:23, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::वो अर्थहीन सामग्री में आता है। परीक्षण में वो लेख भी शामिल होते हैं जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन जाते हैं। 15 वर्ष पुराने लेख को इस श्रेणी में कैसे रख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:07, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] यानी आप तैयार हैं कि केवल उन्हीं लेखों को परीक्षण के मापदंड के तहत नामांकित किया जाए जो - "जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन..." गए हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:17, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::::मैं तो सदैव ही तैयार था लेकिन जब चर्चायें बिना किसी चर्चा के वर्षों तक चलने लगी और शीह में भी महिनों का समय लगने लगा तब मैं ऐसे हटाने लगा था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:52, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
== नए साल की शुभकामनाएँ ==
<div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;">
'''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!'''
यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए।
[[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]]
हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC)
</div>
:@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC)
== विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार ==
नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC)
== जांच ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
@[[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] के अभी के कुछ संपादनों को जांच लें <br>
धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
:किसी से पूछने से पहले इंग्लिश विकिपीडिया पर ज़रूर जाएँ अथवा समाचार पढ़कर अपना ज्ञानवर्धन करें| [[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] ([[सदस्य वार्ता:Ankit231132|वार्ता]]) 14:36, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
== एक सदस्य को अवरोधित करने का नामांकन ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] को बहुत बार चेतावनी दे चुका हूं पर अपमानजनक सम्पादन कर रहे है, कृपया आप इस पर संज्ञान लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:16, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
== मदद ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
सदस्य @[[सदस्य:~2026-21206-80|~2026-21206-80]] बार बार प्रचार सम्पादन कर रहा है| केवल इनके लिए ही नहीं बल्कि और भी सदस्यों के लिए बताए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:06, 6 अप्रैल 2026 (UTC)
== व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था।
जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था।
मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था।
मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें।
साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC)
== रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु ==
<div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;">
नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे।
मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है।
चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा।
'''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]]
सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद!
सादर,<br>
[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
</div>
== पिण्डार या पिण्डर नदी ==
नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले
:*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान]
:* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण]
:* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस]
:इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय,
:::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें।
:::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==जिज्ञासा==
नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है।
* जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
== सुझाव दें ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है
[[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==निवेदन पर मत आमंत्रण==
नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें।
* आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है।
:मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा।
::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ।
::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
:::SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है।
:::आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
844hdyp7l1g1y88fsktavzscdfa21pz
6544264
6544260
2026-04-26T15:46:12Z
SM7
89247
/* निवेदन पर मत आमंत्रण */ उत्तर
6544264
wikitext
text/x-wiki
<!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}}
<!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !-->
साले नीच वामपंथी कुत्ते
== हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ "राजकुमार वर्मा" को नही हटाना चाहिए था। ==
मै हिंदी विकिपीडिया का ३ साल से सक्रिय सदस्य हूं और संपादन कार्य कर रहा हूं। मैने एक हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ " राजकुमार वर्मा" बनाया था जिसमें किसी भी प्रकार का प्रचार कार्य नहीं था, और जब पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित किया गया तब उसके प्रति स्पष्ट जवाब भी दिया गया था कि पृष्ठ को क्यों नहीं हटाना चाहिए, फिर भी आपने पृष्ठ को हटा ही दिया।
आपको अधिकार मिले हैं तो उसका दुरुपयोग न करें , मेरे द्वारा निर्मित पृष्ठ में किसी भी प्रकार की प्रचार संबंधी लेख या सामग्री नहीं है।
अतः मेरे पृष्ठ को पुनः वापस लाएं।। [[सदस्य:धनंजय अहीर|धनंजय अहीर]] ([[सदस्य वार्ता:धनंजय अहीर|वार्ता]]) 16:58, 7 मार्च 2025 (UTC)धनंजय अहीर
== महाराज जी ==
नमस्ते SM7, पिछले कई सालों से आप अपने अधिकार का हिंदी विकिपीडिया पर दुरूपयोग कर रहे हैं। जिसका बिल्कुल सही उधारन है प्रेमानंद महाराज जी। कोशिश तो आपने बहुत की इसे ([[प्रेमानंद गोविंद शरण जी महाराज]]) डिलीट करने की, लेकिन महाराज जी का चमत्कार देखिए, उनके किसी चाहने वाले ने बना ही दिया। और आप कुछ भी ना कर पाये । और ना कर पायेंगे । [[विशेष:योगदान/~2025-128983|~2025-128983]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-128983|talk]]) 16:02, 4 जुलाई 2025 (UTC)
== हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे ==
<section begin="body" />
उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए।
इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं।
अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ।
'''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''.
धन्यवाद!<section end="body" />
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== soc ==
I would like to bring to your attention that [[:en:User:Krishnarthiindia|User:Krishnarthiindia]], previously blocked on English Wikipedia as a sockpuppet of ''MediaTribe'', is currently active on Hindi Wikipedia and creating multiple promotional pages.
🔗 [[सदस्य:Krishnarthiindia|User page on Hindi Wikipedia]]
I raised this issue with Hindi Wikipedia administrator सदस्य:संजीव कुमार, but his response suggests that the matter is being overlooked. Our discussion is here:
🔗 Talk page discussion
As an example, the article on ''Yohan Poonawalla'' has been repeatedly deleted on English Wikipedia due to COI and promotional issues:
* EN: [[:en:Yohan_Poonawalla|Yohan Poonawalla (deleted multiple times)]]
* HI: योहान पूनावाला
This demonstrates a clear case of cross-wiki paid/COI editing.
Further evidence of promotional editing by this user includes:
* ''Abhay Singh (Jamshedpur politician)'' (created and later deleted)
* ''Anshuman Bhagat''
* ''Yohan Poonawalla''
* ''Ajay Mehgi'' ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80 ऋतु मेंगी])
Given the user’s established connection to ''MediaTribe'' and a pattern of COI and promotional activity across projects, I kindly request an investigation into their activities on Hindi Wikipedia. [[सदस्य:The BO57!|The BO57!]] ([[सदस्य वार्ता:The BO57!|वार्ता]]) 15:46, 25 सितंबर 2025 (UTC)
== अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में ==
अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/~2025-49619-4|~2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-49619-4|talk]]) 10:16, 3 अक्टूबर 2025 (UTC)
== सदस्य:Vedic Art द्वारा बन रहे LLM आधारित पेजों पर चिंता ==
'''मैं एडमिन्स का ध्यान इस बात पर लाना चाहता हूँ कि सदस्य:Vedic_Art लगातार ऐसे पेज बना रहे हैं जो देखने में AI या LLM से तैयार लगते हैं। इन पेजों में न स्रोत होते हैं, न ढंग की जानकारी, और कई जगह गलतियाँ भी हैं।'''
'''साथ ही ये यूज़र “सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025” वाले पेज-निर्माण कार्यक्रम में भी हिस्सा ले रहे हैं। अगर ऐसे कार्यक्रमों में AI से बने पेज भेजे जाते हैं, तो हिंदी विकिपीडिया की गुणवत्ता पर बुरा असर पड़ेगा।'''
'''मेरी मुख्य बातेँ:'''
* '''विकिपीडिया का मकसद भरोसेमंद और सत्यापित जानकारी देना है, न कि AI से बना कंटेंट डालना।'''
* '''AI के पेज अक्सर बिना स्रोतोँ वाले, गलत या गढ़ी हुई बातें रखते हैं।'''
* '''गूगल पर विकिपीडिया की रैंकिंग ऊँची होती है, अगर झूठी या AI से बनी जानकारी जाएगी तो लोग गलतफ़हमी में पड़ेंगे।'''
* '''अगर गलत जानकारी फैलती है, तो उसकी ज़िम्मेदारी कौन लेगा?'''
'''मेरी विनती है कि:'''
* '''सदस्य:Vedic_Art के हाल के पेजों की जाँच हो।'''
* '''जो पेज सत्यापित नहीं हैं, उन पर कार्रवाई हो।'''
* '''साफ किया जाए कि ऐसे AI-जनित पेजों की अनुमति है या नहीं।'''
* '''क्या ऐसे यूज़र्स को प्रतियोगिता में भाग लेना चाहिए?'''
'''क्या एडमिन लोग इस तरह की गतिविधियों को स्वीकार करते हैं? इस पर साफ राय जरूरी है।'''
'''धन्यवाद,'''
'''WeSeeAllButNot''' [[सदस्य:WeSeeAllButNot|WeSeeAllButNot]] ([[सदस्य वार्ता:WeSeeAllButNot|वार्ता]]) 17:48, 5 अक्टूबर 2025 (UTC)
== Requested Page Moves ==
To align with the original title name:
* Move [[द बैड्स ऑफ बॉलीवुड]] → [[द बा***ड्स ऑफ़ बॉलीवुड]]
** Reason: The current title contains an incorrect word ("बैड्स", "ऑफ"). The proposed title reflects the accurate and original english title name.
To correct spelling errors:
* Move [[गौरी खान]] → [[गौरी ख़ान]]
** Reason: The current title misspells "ख़ान" as "खान".
* Move [[फराह खान]] → [[फ़राह ख़ान]]
** Reason: The current title misspells both "फ़राह" (as "फराह") and "ख़ान" (as "खान").
* Move [[बॉलीवुड हँगामा]] → [[बॉलीवुड हंगामा]]
** Reason: The current title uses an incorrect spelling ("हँगामा"). The proposed title corrects it to the standard spelling "हंगामा".
For consistency and commonly accepted spelling:
* Move [[इण्डिया टुडे]] → [[इंडिया टुडे]]
* Move [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] → [[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]
** Reason: The current title uses an outdated spelling ("इण्डिया"). The proposed title updates it to the standard and widely used spelling "इंडिया" for consistency.
[[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 02:05, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:Anoopspeaks|Anoopspeaks]] कृपया संबंधित पृष्ठों के वार्ता पन्नों पर साँचा:नाम बदलें के प्रयोग द्वारा लिखें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
::जी, किया [[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 08:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
==युद्ध हाथी पृष्ठ हटाने के संबंध में==
नमस्ते SM7 जी। मैंने कल रात में एक पृष्ठ बनाया था [[युद्ध हाथी]] नाम से हालांकि लेख में अभी बहुत काम बाकी था जिसे मैं आज पूरा करने वाला था परंतु आज जब मैंने अपना लेख देखा तो वह आपके द्वारा हटाया जा चुका है। कृपया हटाने का कारण बताएं? धन्यवाद --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 12:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
:नमस्ते @[[सदस्य: रोहित साव27|रोहित जी]], लेख आईपी द्वारा बनाया गया था और लेख में केवल एक वाक्य लिखा हुआ था - "इनका इस्तेमाल युद्ध के लिए होता।" जिसे सदस्य:MathXplore द्वारा परीक्षण पृष्ठ के रूप में शीह नामांकित किया गया था और मैंने इसी मापदंड के तहत हटाया है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:21, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
::माफी चाहूंगा SM7 जी शायद मेरी ग़लती है क्योंकि कल रात को मैं इस लेख पर काम कर रहा था और करते-करते सो गया था। शायद मैंने सेव नहीं किया होगा। मुझे लगा कि मैंने सेव किया होगा। माफी चाहूंगा शायद मेरी तरफ से ही गलती हुई है। आपका धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
== अस्थायी खातों को सूचना भेजना ==
नमस्ते SM7 जी, मैंने देखा है कि ट्विंकल से किसी लेख को शीह-नामांकित करने पर वो सम्बंधित खातों को सूचना सन्देश भेजता है। आईपी (मोबाइल) पतों से बने खाते को ये सन्देश नहीं भेजे जाते हैं लेकिन वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर ऐसे खातों को अस्थायी खातों से बदला जा चुका है और ये टिल्डे (~) से आरम्भ होते हैं। इन अस्थायी खातों पर सन्देश जा रहे हैं। मुझे लगता है कि इन खातों को भी डिफॉल्ट रूप से सन्देश भेजना बंद कर देना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:52, 20 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं समय मिलते ही इसे देखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:27, 21 अक्टूबर 2025 (UTC)
== 2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल ==
नमस्ते SM7 जी, [[2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल]] नामक लेख को पिछले माह @[[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] जी ने [[वि:शीह#व2|परीक्षण पाठ]] के रूप में नामांकित किया। उनका ये कैसा रौलबैक था, ये तो वो ही बता सकते हैं (अपेक्षा करता हूँ कि वो इसके बारे में बतायेंगे) लेकिन आपने भी बिना इतिहास देखे लेख को हटा दिया। सम्भवतः ये परीक्षण पाठ तो नहीं था और [[:d:Q209222|विकिडाटा आयटम]] से भी जुड़ा हुआ था जहाँ 29 अन्य भाषायें भी सूचीबद्ध हैं। अतः मुझे लगता है यह परीक्षण पाठ के रूप में नहीं हटाना चाहिए था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:09, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बिना देखे तो नहीं हटाया - यह वैसे ही लिखा हुआ था कि - "अमुक फलाने की लिखी पुस्तक है" और 2009 से बस यही पाठ था। विकिडेटा से जुड़े होने के बावज़ूद यह परीक्षण ही लगा भले उल्लेखनीय हो। आगे आप निर्णय ले सकते हैं कि इसे वापस स्थापित करना है या नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:20, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::मेरे पास कोई उल्लेखनीय स्रोत नहीं है लेकिन निम्नलिखित सामग्री के साथ रखा जा सकता है:
:::'''2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल''' (Dichlorophenoxyacetic acid) एक [[कार्बनिक यौगिक]] है जिसका रासायनिक सूत्र {{chem|C|8|H|6|Cl|2|O|3}} है। इसे अक्सर इसके [[ISO|आईएसओ]] सामान्य नाम '''2,4-डी''' कहा जाता है। यह प्रणालीगत [[शाकनाशक]] है जो अधिकतर चौड़ी पत्ती वाले खरपतवार को नष्ट करने का काम करता है लेकिन [[खाद्यान्न]], [[घास|दूब]] और [[घासभूमि]] जैसे पौधे इससे अपेक्षाकृत कम प्रभावित होते हैं।
:::2,4-डी दुनिया के सबसे पुराने और सबसे व्यापक रूप से उपलब्ध शाकनाशी रसायनों में से एक है जो सन् 1945 से व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है। वर्तमान में कई रासायनिक कंपनियों द्वारा इसका उत्पादन किया जाता है क्योंकि इसका पेटेंट बहुत पहले समाप्त हो चुका है। यह कई व्यावसायिक लॉन शाकनाशी मिश्रणों में पाया जाता है और अनाज की फसलों, चरागाहों और बागों में खरपतवारनाशक के रूप में व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 1,500 से ज़्यादा शाकनाशी उत्पादों में सक्रिय घटक के रूप में 2,4-डी होता है।
::आवश्यक हो तो उपरोक्त सामग्री के साथ स्रोतहीन का टैग रख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:03, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, वो तो [[1,4-डाइमिथाइलबेंजिन]] टाइप के लेख भी एक लाइन के साथ स्रोतहीन का टैग लगा के रखे हुए ही हैं। मेरी कोई हार्दिक इच्छा नहीं। यदि कोई इसे परीक्षण कह के शीह कर दे तो मैं इसे भी हटा ही दूँगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:21, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::::मेरी भी ऐसी कोई इच्छा नहीं है लेकिन इस तरह के 10 हज़ार पृष्ठ [[विशेष:छोटे_पृष्ठ|यहाँ]] सूचीबद्ध हैं। आप बार-बार मुझे परीक्षण पृष्ठ कहने पर डांट चुके हो, लेकिन अब आप भी उसी के साथ जुड़े हो। इन सभी को यदि हटाना है तो [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] करके हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:08, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप उल्टा कह रहे हैं। जैसा कि आप ख़ुद बता रहे - ''आप'' बार-बार ऐसे पृष्ठ परीक्षण कह के नामांकित कर चुके हैं और देख-देख के और हटा-हटा के जब मैंने एक ऐसा ही पृष्ठ किसी दूसरे के नामांकन पर स्वतः संज्ञान लेते हुए हटा ही दिया तो, अब, आप कह रहे कि वो परीक्षण नहीं था। तो आप ही बताइये कि मैं कहाँ स्टैंड लूँ? मुझे नहीं पता कि हहेच में रखा जाय तो इन्हें हटाने पे ही सहमति बनेगी या नहीं; यह पहले से प्रेडिक्शन करना मुश्किल है। एक ही तरीका बचता है कि शीह-परीक्षण की नियमावली को शब्दशः अनुसरित करें 'स्फद्घ्झा स्झाज्घ' जैसे कुछ लिखा हो केवल तभी उसे परीक्षण मान के हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:23, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::वो अर्थहीन सामग्री में आता है। परीक्षण में वो लेख भी शामिल होते हैं जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन जाते हैं। 15 वर्ष पुराने लेख को इस श्रेणी में कैसे रख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:07, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] यानी आप तैयार हैं कि केवल उन्हीं लेखों को परीक्षण के मापदंड के तहत नामांकित किया जाए जो - "जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन..." गए हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:17, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::::मैं तो सदैव ही तैयार था लेकिन जब चर्चायें बिना किसी चर्चा के वर्षों तक चलने लगी और शीह में भी महिनों का समय लगने लगा तब मैं ऐसे हटाने लगा था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:52, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
== नए साल की शुभकामनाएँ ==
<div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;">
'''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!'''
यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए।
[[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]]
हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC)
</div>
:@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC)
== विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार ==
नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC)
== जांच ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
@[[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] के अभी के कुछ संपादनों को जांच लें <br>
धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
:किसी से पूछने से पहले इंग्लिश विकिपीडिया पर ज़रूर जाएँ अथवा समाचार पढ़कर अपना ज्ञानवर्धन करें| [[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] ([[सदस्य वार्ता:Ankit231132|वार्ता]]) 14:36, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
== एक सदस्य को अवरोधित करने का नामांकन ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] को बहुत बार चेतावनी दे चुका हूं पर अपमानजनक सम्पादन कर रहे है, कृपया आप इस पर संज्ञान लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:16, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
== मदद ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
सदस्य @[[सदस्य:~2026-21206-80|~2026-21206-80]] बार बार प्रचार सम्पादन कर रहा है| केवल इनके लिए ही नहीं बल्कि और भी सदस्यों के लिए बताए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:06, 6 अप्रैल 2026 (UTC)
== व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था।
जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था।
मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था।
मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें।
साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC)
== रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु ==
<div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;">
नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे।
मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है।
चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा।
'''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]]
सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद!
सादर,<br>
[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
</div>
== पिण्डार या पिण्डर नदी ==
नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले
:*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान]
:* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण]
:* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस]
:इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय,
:::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें।
:::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==जिज्ञासा==
नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है।
* जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
== सुझाव दें ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है
[[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==निवेदन पर मत आमंत्रण==
नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें।
* आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है।
:मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा।
::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ।
::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
:::SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है।
:::आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
::::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी नमस्ते। लेख अच्छा बनाया है आपने और आप इसपर बेहतरीन कार्य करने के लिये बधाई के पात्र हैं। मेरा सुझाव है कि आप इसे पहले '''[[वि:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]]''' हेतु नामांकित करें। इसके मापदंड निर्वाचित लेख की तुलना में थोड़े हल्के और आसान हैं। हालाँकि, हिंदी विकिपीडिया पर श्रेष्ठ लेख बनाने की प्रक्रिया उपलब्ध और लागू है पर आज तक किसी ने इसका उपयोग नहीं किया। तो हो सकता है आप '''श्रेष्ठ लेख बनाने वाले पहले विकिपीडियन''' बनें। (वैसे मैंने अभी देखा कि एक नामांकन 2018 में नवीन सिंह जी द्वारा किया गया था परंतु उसकी समीक्षा नहीं हुई - शायद उन्होंने सूचित नहीं किया चौपाल पे)।
::::एक बार श्रेष्ठ लेख के लिये प्रारंभिक समीक्षा हो जाने के बाद आप इसे '''निर्वाचित लेख''' के लिये भी नामांकित कर सकते हैं - जहाँ सामूहिक समीक्षा और सुधार सुझाये जायेंगे। अतः आप स्टेप-बाई-स्टेप चलें तो बेहतर होगा।
::::बाक़ी आपकी मर्जी है। अगर आप निर्वाचित लेख नामांकन करना चाहें तो सीधे भी कर सकते हैं। बस एक बात का ध्यान रखियेगा कि निर्वाचित लेख घोषित होने में काफ़ी समय लग सकता है - क्योंकि यहाँ समीक्षा इत्यादि में भाग लेने वालों की काफ़ी कमी है।
::::मैं दोनों ही प्रक्रियाओं में आपकी मदद अवश्य कर सकता हूँ। शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
50ib1kmzxpknd0r6737kodfvtlztr5g
6544265
6544264
2026-04-26T15:47:38Z
SM7
89247
अलग विषय के लिये अलग अनुभाग उचित है
6544265
wikitext
text/x-wiki
<!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}}
<!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !-->
साले नीच वामपंथी कुत्ते
== हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ "राजकुमार वर्मा" को नही हटाना चाहिए था। ==
मै हिंदी विकिपीडिया का ३ साल से सक्रिय सदस्य हूं और संपादन कार्य कर रहा हूं। मैने एक हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ " राजकुमार वर्मा" बनाया था जिसमें किसी भी प्रकार का प्रचार कार्य नहीं था, और जब पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित किया गया तब उसके प्रति स्पष्ट जवाब भी दिया गया था कि पृष्ठ को क्यों नहीं हटाना चाहिए, फिर भी आपने पृष्ठ को हटा ही दिया।
आपको अधिकार मिले हैं तो उसका दुरुपयोग न करें , मेरे द्वारा निर्मित पृष्ठ में किसी भी प्रकार की प्रचार संबंधी लेख या सामग्री नहीं है।
अतः मेरे पृष्ठ को पुनः वापस लाएं।। [[सदस्य:धनंजय अहीर|धनंजय अहीर]] ([[सदस्य वार्ता:धनंजय अहीर|वार्ता]]) 16:58, 7 मार्च 2025 (UTC)धनंजय अहीर
== महाराज जी ==
नमस्ते SM7, पिछले कई सालों से आप अपने अधिकार का हिंदी विकिपीडिया पर दुरूपयोग कर रहे हैं। जिसका बिल्कुल सही उधारन है प्रेमानंद महाराज जी। कोशिश तो आपने बहुत की इसे ([[प्रेमानंद गोविंद शरण जी महाराज]]) डिलीट करने की, लेकिन महाराज जी का चमत्कार देखिए, उनके किसी चाहने वाले ने बना ही दिया। और आप कुछ भी ना कर पाये । और ना कर पायेंगे । [[विशेष:योगदान/~2025-128983|~2025-128983]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-128983|talk]]) 16:02, 4 जुलाई 2025 (UTC)
== हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे ==
<section begin="body" />
उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए।
इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं।
अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ।
'''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''.
धन्यवाद!<section end="body" />
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== soc ==
I would like to bring to your attention that [[:en:User:Krishnarthiindia|User:Krishnarthiindia]], previously blocked on English Wikipedia as a sockpuppet of ''MediaTribe'', is currently active on Hindi Wikipedia and creating multiple promotional pages.
🔗 [[सदस्य:Krishnarthiindia|User page on Hindi Wikipedia]]
I raised this issue with Hindi Wikipedia administrator सदस्य:संजीव कुमार, but his response suggests that the matter is being overlooked. Our discussion is here:
🔗 Talk page discussion
As an example, the article on ''Yohan Poonawalla'' has been repeatedly deleted on English Wikipedia due to COI and promotional issues:
* EN: [[:en:Yohan_Poonawalla|Yohan Poonawalla (deleted multiple times)]]
* HI: योहान पूनावाला
This demonstrates a clear case of cross-wiki paid/COI editing.
Further evidence of promotional editing by this user includes:
* ''Abhay Singh (Jamshedpur politician)'' (created and later deleted)
* ''Anshuman Bhagat''
* ''Yohan Poonawalla''
* ''Ajay Mehgi'' ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80 ऋतु मेंगी])
Given the user’s established connection to ''MediaTribe'' and a pattern of COI and promotional activity across projects, I kindly request an investigation into their activities on Hindi Wikipedia. [[सदस्य:The BO57!|The BO57!]] ([[सदस्य वार्ता:The BO57!|वार्ता]]) 15:46, 25 सितंबर 2025 (UTC)
== अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में ==
अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/~2025-49619-4|~2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-49619-4|talk]]) 10:16, 3 अक्टूबर 2025 (UTC)
== सदस्य:Vedic Art द्वारा बन रहे LLM आधारित पेजों पर चिंता ==
'''मैं एडमिन्स का ध्यान इस बात पर लाना चाहता हूँ कि सदस्य:Vedic_Art लगातार ऐसे पेज बना रहे हैं जो देखने में AI या LLM से तैयार लगते हैं। इन पेजों में न स्रोत होते हैं, न ढंग की जानकारी, और कई जगह गलतियाँ भी हैं।'''
'''साथ ही ये यूज़र “सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025” वाले पेज-निर्माण कार्यक्रम में भी हिस्सा ले रहे हैं। अगर ऐसे कार्यक्रमों में AI से बने पेज भेजे जाते हैं, तो हिंदी विकिपीडिया की गुणवत्ता पर बुरा असर पड़ेगा।'''
'''मेरी मुख्य बातेँ:'''
* '''विकिपीडिया का मकसद भरोसेमंद और सत्यापित जानकारी देना है, न कि AI से बना कंटेंट डालना।'''
* '''AI के पेज अक्सर बिना स्रोतोँ वाले, गलत या गढ़ी हुई बातें रखते हैं।'''
* '''गूगल पर विकिपीडिया की रैंकिंग ऊँची होती है, अगर झूठी या AI से बनी जानकारी जाएगी तो लोग गलतफ़हमी में पड़ेंगे।'''
* '''अगर गलत जानकारी फैलती है, तो उसकी ज़िम्मेदारी कौन लेगा?'''
'''मेरी विनती है कि:'''
* '''सदस्य:Vedic_Art के हाल के पेजों की जाँच हो।'''
* '''जो पेज सत्यापित नहीं हैं, उन पर कार्रवाई हो।'''
* '''साफ किया जाए कि ऐसे AI-जनित पेजों की अनुमति है या नहीं।'''
* '''क्या ऐसे यूज़र्स को प्रतियोगिता में भाग लेना चाहिए?'''
'''क्या एडमिन लोग इस तरह की गतिविधियों को स्वीकार करते हैं? इस पर साफ राय जरूरी है।'''
'''धन्यवाद,'''
'''WeSeeAllButNot''' [[सदस्य:WeSeeAllButNot|WeSeeAllButNot]] ([[सदस्य वार्ता:WeSeeAllButNot|वार्ता]]) 17:48, 5 अक्टूबर 2025 (UTC)
== Requested Page Moves ==
To align with the original title name:
* Move [[द बैड्स ऑफ बॉलीवुड]] → [[द बा***ड्स ऑफ़ बॉलीवुड]]
** Reason: The current title contains an incorrect word ("बैड्स", "ऑफ"). The proposed title reflects the accurate and original english title name.
To correct spelling errors:
* Move [[गौरी खान]] → [[गौरी ख़ान]]
** Reason: The current title misspells "ख़ान" as "खान".
* Move [[फराह खान]] → [[फ़राह ख़ान]]
** Reason: The current title misspells both "फ़राह" (as "फराह") and "ख़ान" (as "खान").
* Move [[बॉलीवुड हँगामा]] → [[बॉलीवुड हंगामा]]
** Reason: The current title uses an incorrect spelling ("हँगामा"). The proposed title corrects it to the standard spelling "हंगामा".
For consistency and commonly accepted spelling:
* Move [[इण्डिया टुडे]] → [[इंडिया टुडे]]
* Move [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] → [[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]
** Reason: The current title uses an outdated spelling ("इण्डिया"). The proposed title updates it to the standard and widely used spelling "इंडिया" for consistency.
[[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 02:05, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:Anoopspeaks|Anoopspeaks]] कृपया संबंधित पृष्ठों के वार्ता पन्नों पर साँचा:नाम बदलें के प्रयोग द्वारा लिखें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
::जी, किया [[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 08:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
==युद्ध हाथी पृष्ठ हटाने के संबंध में==
नमस्ते SM7 जी। मैंने कल रात में एक पृष्ठ बनाया था [[युद्ध हाथी]] नाम से हालांकि लेख में अभी बहुत काम बाकी था जिसे मैं आज पूरा करने वाला था परंतु आज जब मैंने अपना लेख देखा तो वह आपके द्वारा हटाया जा चुका है। कृपया हटाने का कारण बताएं? धन्यवाद --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 12:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
:नमस्ते @[[सदस्य: रोहित साव27|रोहित जी]], लेख आईपी द्वारा बनाया गया था और लेख में केवल एक वाक्य लिखा हुआ था - "इनका इस्तेमाल युद्ध के लिए होता।" जिसे सदस्य:MathXplore द्वारा परीक्षण पृष्ठ के रूप में शीह नामांकित किया गया था और मैंने इसी मापदंड के तहत हटाया है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:21, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
::माफी चाहूंगा SM7 जी शायद मेरी ग़लती है क्योंकि कल रात को मैं इस लेख पर काम कर रहा था और करते-करते सो गया था। शायद मैंने सेव नहीं किया होगा। मुझे लगा कि मैंने सेव किया होगा। माफी चाहूंगा शायद मेरी तरफ से ही गलती हुई है। आपका धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
== अस्थायी खातों को सूचना भेजना ==
नमस्ते SM7 जी, मैंने देखा है कि ट्विंकल से किसी लेख को शीह-नामांकित करने पर वो सम्बंधित खातों को सूचना सन्देश भेजता है। आईपी (मोबाइल) पतों से बने खाते को ये सन्देश नहीं भेजे जाते हैं लेकिन वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर ऐसे खातों को अस्थायी खातों से बदला जा चुका है और ये टिल्डे (~) से आरम्भ होते हैं। इन अस्थायी खातों पर सन्देश जा रहे हैं। मुझे लगता है कि इन खातों को भी डिफॉल्ट रूप से सन्देश भेजना बंद कर देना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:52, 20 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं समय मिलते ही इसे देखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:27, 21 अक्टूबर 2025 (UTC)
== 2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल ==
नमस्ते SM7 जी, [[2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल]] नामक लेख को पिछले माह @[[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] जी ने [[वि:शीह#व2|परीक्षण पाठ]] के रूप में नामांकित किया। उनका ये कैसा रौलबैक था, ये तो वो ही बता सकते हैं (अपेक्षा करता हूँ कि वो इसके बारे में बतायेंगे) लेकिन आपने भी बिना इतिहास देखे लेख को हटा दिया। सम्भवतः ये परीक्षण पाठ तो नहीं था और [[:d:Q209222|विकिडाटा आयटम]] से भी जुड़ा हुआ था जहाँ 29 अन्य भाषायें भी सूचीबद्ध हैं। अतः मुझे लगता है यह परीक्षण पाठ के रूप में नहीं हटाना चाहिए था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:09, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बिना देखे तो नहीं हटाया - यह वैसे ही लिखा हुआ था कि - "अमुक फलाने की लिखी पुस्तक है" और 2009 से बस यही पाठ था। विकिडेटा से जुड़े होने के बावज़ूद यह परीक्षण ही लगा भले उल्लेखनीय हो। आगे आप निर्णय ले सकते हैं कि इसे वापस स्थापित करना है या नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:20, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::मेरे पास कोई उल्लेखनीय स्रोत नहीं है लेकिन निम्नलिखित सामग्री के साथ रखा जा सकता है:
:::'''2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल''' (Dichlorophenoxyacetic acid) एक [[कार्बनिक यौगिक]] है जिसका रासायनिक सूत्र {{chem|C|8|H|6|Cl|2|O|3}} है। इसे अक्सर इसके [[ISO|आईएसओ]] सामान्य नाम '''2,4-डी''' कहा जाता है। यह प्रणालीगत [[शाकनाशक]] है जो अधिकतर चौड़ी पत्ती वाले खरपतवार को नष्ट करने का काम करता है लेकिन [[खाद्यान्न]], [[घास|दूब]] और [[घासभूमि]] जैसे पौधे इससे अपेक्षाकृत कम प्रभावित होते हैं।
:::2,4-डी दुनिया के सबसे पुराने और सबसे व्यापक रूप से उपलब्ध शाकनाशी रसायनों में से एक है जो सन् 1945 से व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है। वर्तमान में कई रासायनिक कंपनियों द्वारा इसका उत्पादन किया जाता है क्योंकि इसका पेटेंट बहुत पहले समाप्त हो चुका है। यह कई व्यावसायिक लॉन शाकनाशी मिश्रणों में पाया जाता है और अनाज की फसलों, चरागाहों और बागों में खरपतवारनाशक के रूप में व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 1,500 से ज़्यादा शाकनाशी उत्पादों में सक्रिय घटक के रूप में 2,4-डी होता है।
::आवश्यक हो तो उपरोक्त सामग्री के साथ स्रोतहीन का टैग रख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:03, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, वो तो [[1,4-डाइमिथाइलबेंजिन]] टाइप के लेख भी एक लाइन के साथ स्रोतहीन का टैग लगा के रखे हुए ही हैं। मेरी कोई हार्दिक इच्छा नहीं। यदि कोई इसे परीक्षण कह के शीह कर दे तो मैं इसे भी हटा ही दूँगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:21, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::::मेरी भी ऐसी कोई इच्छा नहीं है लेकिन इस तरह के 10 हज़ार पृष्ठ [[विशेष:छोटे_पृष्ठ|यहाँ]] सूचीबद्ध हैं। आप बार-बार मुझे परीक्षण पृष्ठ कहने पर डांट चुके हो, लेकिन अब आप भी उसी के साथ जुड़े हो। इन सभी को यदि हटाना है तो [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] करके हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:08, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप उल्टा कह रहे हैं। जैसा कि आप ख़ुद बता रहे - ''आप'' बार-बार ऐसे पृष्ठ परीक्षण कह के नामांकित कर चुके हैं और देख-देख के और हटा-हटा के जब मैंने एक ऐसा ही पृष्ठ किसी दूसरे के नामांकन पर स्वतः संज्ञान लेते हुए हटा ही दिया तो, अब, आप कह रहे कि वो परीक्षण नहीं था। तो आप ही बताइये कि मैं कहाँ स्टैंड लूँ? मुझे नहीं पता कि हहेच में रखा जाय तो इन्हें हटाने पे ही सहमति बनेगी या नहीं; यह पहले से प्रेडिक्शन करना मुश्किल है। एक ही तरीका बचता है कि शीह-परीक्षण की नियमावली को शब्दशः अनुसरित करें 'स्फद्घ्झा स्झाज्घ' जैसे कुछ लिखा हो केवल तभी उसे परीक्षण मान के हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:23, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::वो अर्थहीन सामग्री में आता है। परीक्षण में वो लेख भी शामिल होते हैं जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन जाते हैं। 15 वर्ष पुराने लेख को इस श्रेणी में कैसे रख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:07, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] यानी आप तैयार हैं कि केवल उन्हीं लेखों को परीक्षण के मापदंड के तहत नामांकित किया जाए जो - "जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन..." गए हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:17, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::::मैं तो सदैव ही तैयार था लेकिन जब चर्चायें बिना किसी चर्चा के वर्षों तक चलने लगी और शीह में भी महिनों का समय लगने लगा तब मैं ऐसे हटाने लगा था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:52, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
== नए साल की शुभकामनाएँ ==
<div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;">
'''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!'''
यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए।
[[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]]
हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC)
</div>
:@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC)
== विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार ==
नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC)
== जांच ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
@[[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] के अभी के कुछ संपादनों को जांच लें <br>
धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
:किसी से पूछने से पहले इंग्लिश विकिपीडिया पर ज़रूर जाएँ अथवा समाचार पढ़कर अपना ज्ञानवर्धन करें| [[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] ([[सदस्य वार्ता:Ankit231132|वार्ता]]) 14:36, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
== एक सदस्य को अवरोधित करने का नामांकन ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] को बहुत बार चेतावनी दे चुका हूं पर अपमानजनक सम्पादन कर रहे है, कृपया आप इस पर संज्ञान लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:16, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
== मदद ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
सदस्य @[[सदस्य:~2026-21206-80|~2026-21206-80]] बार बार प्रचार सम्पादन कर रहा है| केवल इनके लिए ही नहीं बल्कि और भी सदस्यों के लिए बताए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:06, 6 अप्रैल 2026 (UTC)
== व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था।
जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था।
मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था।
मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें।
साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC)
== रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु ==
<div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;">
नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे।
मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है।
चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा।
'''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]]
सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद!
सादर,<br>
[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
</div>
== पिण्डार या पिण्डर नदी ==
नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले
:*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान]
:* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण]
:* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस]
:इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय,
:::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें।
:::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==जिज्ञासा==
नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है।
* जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
== सुझाव दें ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है
[[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==निवेदन पर मत आमंत्रण==
नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें।
* आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है।
:मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा।
::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ।
::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
== लेख निर्वाचन नामांकन ==
SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है।
आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी नमस्ते। लेख अच्छा बनाया है आपने और आप इसपर बेहतरीन कार्य करने के लिये बधाई के पात्र हैं। मेरा सुझाव है कि आप इसे पहले '''[[वि:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]]''' हेतु नामांकित करें। इसके मापदंड निर्वाचित लेख की तुलना में थोड़े हल्के और आसान हैं। हालाँकि, हिंदी विकिपीडिया पर श्रेष्ठ लेख बनाने की प्रक्रिया उपलब्ध और लागू है पर आज तक किसी ने इसका उपयोग नहीं किया। तो हो सकता है आप '''श्रेष्ठ लेख बनाने वाले पहले विकिपीडियन''' बनें। (वैसे मैंने अभी देखा कि एक नामांकन 2018 में नवीन सिंह जी द्वारा किया गया था परंतु उसकी समीक्षा नहीं हुई - शायद उन्होंने सूचित नहीं किया चौपाल पे)।
:एक बार श्रेष्ठ लेख के लिये प्रारंभिक समीक्षा हो जाने के बाद आप इसे '''निर्वाचित लेख''' के लिये भी नामांकित कर सकते हैं - जहाँ सामूहिक समीक्षा और सुधार सुझाये जायेंगे। अतः आप स्टेप-बाई-स्टेप चलें तो बेहतर होगा।
:बाक़ी आपकी मर्जी है। अगर आप निर्वाचित लेख नामांकन करना चाहें तो सीधे भी कर सकते हैं। बस एक बात का ध्यान रखियेगा कि निर्वाचित लेख घोषित होने में काफ़ी समय लग सकता है - क्योंकि यहाँ समीक्षा इत्यादि में भाग लेने वालों की काफ़ी कमी है।
:मैं दोनों ही प्रक्रियाओं में आपकी मदद अवश्य कर सकता हूँ। शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
copqk2vreprimozp5yvuwj6oqhwlngg
6544337
6544265
2026-04-27T01:53:11Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
/* लेख निर्वाचन नामांकन */ उत्तर
6544337
wikitext
text/x-wiki
<!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}}
<!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !-->
साले नीच वामपंथी कुत्ते
== हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ "राजकुमार वर्मा" को नही हटाना चाहिए था। ==
मै हिंदी विकिपीडिया का ३ साल से सक्रिय सदस्य हूं और संपादन कार्य कर रहा हूं। मैने एक हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ " राजकुमार वर्मा" बनाया था जिसमें किसी भी प्रकार का प्रचार कार्य नहीं था, और जब पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित किया गया तब उसके प्रति स्पष्ट जवाब भी दिया गया था कि पृष्ठ को क्यों नहीं हटाना चाहिए, फिर भी आपने पृष्ठ को हटा ही दिया।
आपको अधिकार मिले हैं तो उसका दुरुपयोग न करें , मेरे द्वारा निर्मित पृष्ठ में किसी भी प्रकार की प्रचार संबंधी लेख या सामग्री नहीं है।
अतः मेरे पृष्ठ को पुनः वापस लाएं।। [[सदस्य:धनंजय अहीर|धनंजय अहीर]] ([[सदस्य वार्ता:धनंजय अहीर|वार्ता]]) 16:58, 7 मार्च 2025 (UTC)धनंजय अहीर
== महाराज जी ==
नमस्ते SM7, पिछले कई सालों से आप अपने अधिकार का हिंदी विकिपीडिया पर दुरूपयोग कर रहे हैं। जिसका बिल्कुल सही उधारन है प्रेमानंद महाराज जी। कोशिश तो आपने बहुत की इसे ([[प्रेमानंद गोविंद शरण जी महाराज]]) डिलीट करने की, लेकिन महाराज जी का चमत्कार देखिए, उनके किसी चाहने वाले ने बना ही दिया। और आप कुछ भी ना कर पाये । और ना कर पायेंगे । [[विशेष:योगदान/~2025-128983|~2025-128983]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-128983|talk]]) 16:02, 4 जुलाई 2025 (UTC)
== हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे ==
<section begin="body" />
उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए।
इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं।
अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ।
'''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''.
धन्यवाद!<section end="body" />
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== soc ==
I would like to bring to your attention that [[:en:User:Krishnarthiindia|User:Krishnarthiindia]], previously blocked on English Wikipedia as a sockpuppet of ''MediaTribe'', is currently active on Hindi Wikipedia and creating multiple promotional pages.
🔗 [[सदस्य:Krishnarthiindia|User page on Hindi Wikipedia]]
I raised this issue with Hindi Wikipedia administrator सदस्य:संजीव कुमार, but his response suggests that the matter is being overlooked. Our discussion is here:
🔗 Talk page discussion
As an example, the article on ''Yohan Poonawalla'' has been repeatedly deleted on English Wikipedia due to COI and promotional issues:
* EN: [[:en:Yohan_Poonawalla|Yohan Poonawalla (deleted multiple times)]]
* HI: योहान पूनावाला
This demonstrates a clear case of cross-wiki paid/COI editing.
Further evidence of promotional editing by this user includes:
* ''Abhay Singh (Jamshedpur politician)'' (created and later deleted)
* ''Anshuman Bhagat''
* ''Yohan Poonawalla''
* ''Ajay Mehgi'' ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80 ऋतु मेंगी])
Given the user’s established connection to ''MediaTribe'' and a pattern of COI and promotional activity across projects, I kindly request an investigation into their activities on Hindi Wikipedia. [[सदस्य:The BO57!|The BO57!]] ([[सदस्य वार्ता:The BO57!|वार्ता]]) 15:46, 25 सितंबर 2025 (UTC)
== अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में ==
अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/~2025-49619-4|~2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-49619-4|talk]]) 10:16, 3 अक्टूबर 2025 (UTC)
== सदस्य:Vedic Art द्वारा बन रहे LLM आधारित पेजों पर चिंता ==
'''मैं एडमिन्स का ध्यान इस बात पर लाना चाहता हूँ कि सदस्य:Vedic_Art लगातार ऐसे पेज बना रहे हैं जो देखने में AI या LLM से तैयार लगते हैं। इन पेजों में न स्रोत होते हैं, न ढंग की जानकारी, और कई जगह गलतियाँ भी हैं।'''
'''साथ ही ये यूज़र “सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025” वाले पेज-निर्माण कार्यक्रम में भी हिस्सा ले रहे हैं। अगर ऐसे कार्यक्रमों में AI से बने पेज भेजे जाते हैं, तो हिंदी विकिपीडिया की गुणवत्ता पर बुरा असर पड़ेगा।'''
'''मेरी मुख्य बातेँ:'''
* '''विकिपीडिया का मकसद भरोसेमंद और सत्यापित जानकारी देना है, न कि AI से बना कंटेंट डालना।'''
* '''AI के पेज अक्सर बिना स्रोतोँ वाले, गलत या गढ़ी हुई बातें रखते हैं।'''
* '''गूगल पर विकिपीडिया की रैंकिंग ऊँची होती है, अगर झूठी या AI से बनी जानकारी जाएगी तो लोग गलतफ़हमी में पड़ेंगे।'''
* '''अगर गलत जानकारी फैलती है, तो उसकी ज़िम्मेदारी कौन लेगा?'''
'''मेरी विनती है कि:'''
* '''सदस्य:Vedic_Art के हाल के पेजों की जाँच हो।'''
* '''जो पेज सत्यापित नहीं हैं, उन पर कार्रवाई हो।'''
* '''साफ किया जाए कि ऐसे AI-जनित पेजों की अनुमति है या नहीं।'''
* '''क्या ऐसे यूज़र्स को प्रतियोगिता में भाग लेना चाहिए?'''
'''क्या एडमिन लोग इस तरह की गतिविधियों को स्वीकार करते हैं? इस पर साफ राय जरूरी है।'''
'''धन्यवाद,'''
'''WeSeeAllButNot''' [[सदस्य:WeSeeAllButNot|WeSeeAllButNot]] ([[सदस्य वार्ता:WeSeeAllButNot|वार्ता]]) 17:48, 5 अक्टूबर 2025 (UTC)
== Requested Page Moves ==
To align with the original title name:
* Move [[द बैड्स ऑफ बॉलीवुड]] → [[द बा***ड्स ऑफ़ बॉलीवुड]]
** Reason: The current title contains an incorrect word ("बैड्स", "ऑफ"). The proposed title reflects the accurate and original english title name.
To correct spelling errors:
* Move [[गौरी खान]] → [[गौरी ख़ान]]
** Reason: The current title misspells "ख़ान" as "खान".
* Move [[फराह खान]] → [[फ़राह ख़ान]]
** Reason: The current title misspells both "फ़राह" (as "फराह") and "ख़ान" (as "खान").
* Move [[बॉलीवुड हँगामा]] → [[बॉलीवुड हंगामा]]
** Reason: The current title uses an incorrect spelling ("हँगामा"). The proposed title corrects it to the standard spelling "हंगामा".
For consistency and commonly accepted spelling:
* Move [[इण्डिया टुडे]] → [[इंडिया टुडे]]
* Move [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] → [[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]
** Reason: The current title uses an outdated spelling ("इण्डिया"). The proposed title updates it to the standard and widely used spelling "इंडिया" for consistency.
[[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 02:05, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:Anoopspeaks|Anoopspeaks]] कृपया संबंधित पृष्ठों के वार्ता पन्नों पर साँचा:नाम बदलें के प्रयोग द्वारा लिखें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
::जी, किया [[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 08:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
==युद्ध हाथी पृष्ठ हटाने के संबंध में==
नमस्ते SM7 जी। मैंने कल रात में एक पृष्ठ बनाया था [[युद्ध हाथी]] नाम से हालांकि लेख में अभी बहुत काम बाकी था जिसे मैं आज पूरा करने वाला था परंतु आज जब मैंने अपना लेख देखा तो वह आपके द्वारा हटाया जा चुका है। कृपया हटाने का कारण बताएं? धन्यवाद --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 12:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
:नमस्ते @[[सदस्य: रोहित साव27|रोहित जी]], लेख आईपी द्वारा बनाया गया था और लेख में केवल एक वाक्य लिखा हुआ था - "इनका इस्तेमाल युद्ध के लिए होता।" जिसे सदस्य:MathXplore द्वारा परीक्षण पृष्ठ के रूप में शीह नामांकित किया गया था और मैंने इसी मापदंड के तहत हटाया है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:21, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
::माफी चाहूंगा SM7 जी शायद मेरी ग़लती है क्योंकि कल रात को मैं इस लेख पर काम कर रहा था और करते-करते सो गया था। शायद मैंने सेव नहीं किया होगा। मुझे लगा कि मैंने सेव किया होगा। माफी चाहूंगा शायद मेरी तरफ से ही गलती हुई है। आपका धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
== अस्थायी खातों को सूचना भेजना ==
नमस्ते SM7 जी, मैंने देखा है कि ट्विंकल से किसी लेख को शीह-नामांकित करने पर वो सम्बंधित खातों को सूचना सन्देश भेजता है। आईपी (मोबाइल) पतों से बने खाते को ये सन्देश नहीं भेजे जाते हैं लेकिन वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर ऐसे खातों को अस्थायी खातों से बदला जा चुका है और ये टिल्डे (~) से आरम्भ होते हैं। इन अस्थायी खातों पर सन्देश जा रहे हैं। मुझे लगता है कि इन खातों को भी डिफॉल्ट रूप से सन्देश भेजना बंद कर देना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:52, 20 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं समय मिलते ही इसे देखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:27, 21 अक्टूबर 2025 (UTC)
== 2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल ==
नमस्ते SM7 जी, [[2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल]] नामक लेख को पिछले माह @[[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] जी ने [[वि:शीह#व2|परीक्षण पाठ]] के रूप में नामांकित किया। उनका ये कैसा रौलबैक था, ये तो वो ही बता सकते हैं (अपेक्षा करता हूँ कि वो इसके बारे में बतायेंगे) लेकिन आपने भी बिना इतिहास देखे लेख को हटा दिया। सम्भवतः ये परीक्षण पाठ तो नहीं था और [[:d:Q209222|विकिडाटा आयटम]] से भी जुड़ा हुआ था जहाँ 29 अन्य भाषायें भी सूचीबद्ध हैं। अतः मुझे लगता है यह परीक्षण पाठ के रूप में नहीं हटाना चाहिए था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:09, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बिना देखे तो नहीं हटाया - यह वैसे ही लिखा हुआ था कि - "अमुक फलाने की लिखी पुस्तक है" और 2009 से बस यही पाठ था। विकिडेटा से जुड़े होने के बावज़ूद यह परीक्षण ही लगा भले उल्लेखनीय हो। आगे आप निर्णय ले सकते हैं कि इसे वापस स्थापित करना है या नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:20, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::मेरे पास कोई उल्लेखनीय स्रोत नहीं है लेकिन निम्नलिखित सामग्री के साथ रखा जा सकता है:
:::'''2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल''' (Dichlorophenoxyacetic acid) एक [[कार्बनिक यौगिक]] है जिसका रासायनिक सूत्र {{chem|C|8|H|6|Cl|2|O|3}} है। इसे अक्सर इसके [[ISO|आईएसओ]] सामान्य नाम '''2,4-डी''' कहा जाता है। यह प्रणालीगत [[शाकनाशक]] है जो अधिकतर चौड़ी पत्ती वाले खरपतवार को नष्ट करने का काम करता है लेकिन [[खाद्यान्न]], [[घास|दूब]] और [[घासभूमि]] जैसे पौधे इससे अपेक्षाकृत कम प्रभावित होते हैं।
:::2,4-डी दुनिया के सबसे पुराने और सबसे व्यापक रूप से उपलब्ध शाकनाशी रसायनों में से एक है जो सन् 1945 से व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है। वर्तमान में कई रासायनिक कंपनियों द्वारा इसका उत्पादन किया जाता है क्योंकि इसका पेटेंट बहुत पहले समाप्त हो चुका है। यह कई व्यावसायिक लॉन शाकनाशी मिश्रणों में पाया जाता है और अनाज की फसलों, चरागाहों और बागों में खरपतवारनाशक के रूप में व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 1,500 से ज़्यादा शाकनाशी उत्पादों में सक्रिय घटक के रूप में 2,4-डी होता है।
::आवश्यक हो तो उपरोक्त सामग्री के साथ स्रोतहीन का टैग रख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:03, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, वो तो [[1,4-डाइमिथाइलबेंजिन]] टाइप के लेख भी एक लाइन के साथ स्रोतहीन का टैग लगा के रखे हुए ही हैं। मेरी कोई हार्दिक इच्छा नहीं। यदि कोई इसे परीक्षण कह के शीह कर दे तो मैं इसे भी हटा ही दूँगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:21, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::::मेरी भी ऐसी कोई इच्छा नहीं है लेकिन इस तरह के 10 हज़ार पृष्ठ [[विशेष:छोटे_पृष्ठ|यहाँ]] सूचीबद्ध हैं। आप बार-बार मुझे परीक्षण पृष्ठ कहने पर डांट चुके हो, लेकिन अब आप भी उसी के साथ जुड़े हो। इन सभी को यदि हटाना है तो [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] करके हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:08, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप उल्टा कह रहे हैं। जैसा कि आप ख़ुद बता रहे - ''आप'' बार-बार ऐसे पृष्ठ परीक्षण कह के नामांकित कर चुके हैं और देख-देख के और हटा-हटा के जब मैंने एक ऐसा ही पृष्ठ किसी दूसरे के नामांकन पर स्वतः संज्ञान लेते हुए हटा ही दिया तो, अब, आप कह रहे कि वो परीक्षण नहीं था। तो आप ही बताइये कि मैं कहाँ स्टैंड लूँ? मुझे नहीं पता कि हहेच में रखा जाय तो इन्हें हटाने पे ही सहमति बनेगी या नहीं; यह पहले से प्रेडिक्शन करना मुश्किल है। एक ही तरीका बचता है कि शीह-परीक्षण की नियमावली को शब्दशः अनुसरित करें 'स्फद्घ्झा स्झाज्घ' जैसे कुछ लिखा हो केवल तभी उसे परीक्षण मान के हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:23, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::वो अर्थहीन सामग्री में आता है। परीक्षण में वो लेख भी शामिल होते हैं जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन जाते हैं। 15 वर्ष पुराने लेख को इस श्रेणी में कैसे रख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:07, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] यानी आप तैयार हैं कि केवल उन्हीं लेखों को परीक्षण के मापदंड के तहत नामांकित किया जाए जो - "जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन..." गए हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:17, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::::मैं तो सदैव ही तैयार था लेकिन जब चर्चायें बिना किसी चर्चा के वर्षों तक चलने लगी और शीह में भी महिनों का समय लगने लगा तब मैं ऐसे हटाने लगा था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:52, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
== नए साल की शुभकामनाएँ ==
<div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;">
'''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!'''
यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए।
[[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]]
हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC)
</div>
:@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC)
== विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार ==
नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC)
== जांच ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
@[[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] के अभी के कुछ संपादनों को जांच लें <br>
धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
:किसी से पूछने से पहले इंग्लिश विकिपीडिया पर ज़रूर जाएँ अथवा समाचार पढ़कर अपना ज्ञानवर्धन करें| [[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] ([[सदस्य वार्ता:Ankit231132|वार्ता]]) 14:36, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
== एक सदस्य को अवरोधित करने का नामांकन ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] को बहुत बार चेतावनी दे चुका हूं पर अपमानजनक सम्पादन कर रहे है, कृपया आप इस पर संज्ञान लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:16, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
== मदद ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
सदस्य @[[सदस्य:~2026-21206-80|~2026-21206-80]] बार बार प्रचार सम्पादन कर रहा है| केवल इनके लिए ही नहीं बल्कि और भी सदस्यों के लिए बताए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:06, 6 अप्रैल 2026 (UTC)
== व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था।
जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था।
मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था।
मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें।
साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC)
== रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु ==
<div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;">
नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे।
मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है।
चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा।
'''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]]
सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद!
सादर,<br>
[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
</div>
== पिण्डार या पिण्डर नदी ==
नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले
:*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान]
:* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण]
:* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस]
:इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय,
:::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें।
:::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==जिज्ञासा==
नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है।
* जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
== सुझाव दें ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है
[[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==निवेदन पर मत आमंत्रण==
नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें।
* आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है।
:मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा।
::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ।
::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
== लेख निर्वाचन नामांकन ==
SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है।
आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी नमस्ते। लेख अच्छा बनाया है आपने और आप इसपर बेहतरीन कार्य करने के लिये बधाई के पात्र हैं। मेरा सुझाव है कि आप इसे पहले '''[[वि:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]]''' हेतु नामांकित करें। इसके मापदंड निर्वाचित लेख की तुलना में थोड़े हल्के और आसान हैं। हालाँकि, हिंदी विकिपीडिया पर श्रेष्ठ लेख बनाने की प्रक्रिया उपलब्ध और लागू है पर आज तक किसी ने इसका उपयोग नहीं किया। तो हो सकता है आप '''श्रेष्ठ लेख बनाने वाले पहले विकिपीडियन''' बनें। (वैसे मैंने अभी देखा कि एक नामांकन 2018 में नवीन सिंह जी द्वारा किया गया था परंतु उसकी समीक्षा नहीं हुई - शायद उन्होंने सूचित नहीं किया चौपाल पे)।
:एक बार श्रेष्ठ लेख के लिये प्रारंभिक समीक्षा हो जाने के बाद आप इसे '''निर्वाचित लेख''' के लिये भी नामांकित कर सकते हैं - जहाँ सामूहिक समीक्षा और सुधार सुझाये जायेंगे। अतः आप स्टेप-बाई-स्टेप चलें तो बेहतर होगा।
:बाक़ी आपकी मर्जी है। अगर आप निर्वाचित लेख नामांकन करना चाहें तो सीधे भी कर सकते हैं। बस एक बात का ध्यान रखियेगा कि निर्वाचित लेख घोषित होने में काफ़ी समय लग सकता है - क्योंकि यहाँ समीक्षा इत्यादि में भाग लेने वालों की काफ़ी कमी है।
:मैं दोनों ही प्रक्रियाओं में आपकी मदद अवश्य कर सकता हूँ। शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
::नमस्कार, SM7 जी! लेख के संबंध में आपके विस्तृत सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए हार्दिक धन्यवाद। आपने जो चरणबद्ध प्रक्रिया (पहले श्रेष्ठ लेख, तत्पश्चात निर्वाचित लेख) सुझाई है, वह अत्यंत उपयोगी एवं व्यावहारिक प्रतीत होती है।
::मैं आपके सुझाव के अनुसार पहले इसे श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित करने पर विचार करूँगा, ताकि प्रारंभिक समीक्षा के माध्यम से आवश्यक सुधार किए जा सकें। इसके पश्चात निर्वाचित लेख के लिए नामांकन करना अधिक उपयुक्त रहेगा।
::आगे की प्रक्रिया में आपके सहयोग के प्रस्ताव के लिए भी धन्यवाद—यह मेरे लिए अत्यंत सहायक होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 01:53, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
ssw2kt74cvna2idfmk9g60b083kron9
6544339
6544337
2026-04-27T02:00:21Z
SM7
89247
/* लेख निर्वाचन नामांकन */ उत्तर
6544339
wikitext
text/x-wiki
<!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}}
<!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !-->
साले नीच वामपंथी कुत्ते
== हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ "राजकुमार वर्मा" को नही हटाना चाहिए था। ==
मै हिंदी विकिपीडिया का ३ साल से सक्रिय सदस्य हूं और संपादन कार्य कर रहा हूं। मैने एक हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ " राजकुमार वर्मा" बनाया था जिसमें किसी भी प्रकार का प्रचार कार्य नहीं था, और जब पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित किया गया तब उसके प्रति स्पष्ट जवाब भी दिया गया था कि पृष्ठ को क्यों नहीं हटाना चाहिए, फिर भी आपने पृष्ठ को हटा ही दिया।
आपको अधिकार मिले हैं तो उसका दुरुपयोग न करें , मेरे द्वारा निर्मित पृष्ठ में किसी भी प्रकार की प्रचार संबंधी लेख या सामग्री नहीं है।
अतः मेरे पृष्ठ को पुनः वापस लाएं।। [[सदस्य:धनंजय अहीर|धनंजय अहीर]] ([[सदस्य वार्ता:धनंजय अहीर|वार्ता]]) 16:58, 7 मार्च 2025 (UTC)धनंजय अहीर
== महाराज जी ==
नमस्ते SM7, पिछले कई सालों से आप अपने अधिकार का हिंदी विकिपीडिया पर दुरूपयोग कर रहे हैं। जिसका बिल्कुल सही उधारन है प्रेमानंद महाराज जी। कोशिश तो आपने बहुत की इसे ([[प्रेमानंद गोविंद शरण जी महाराज]]) डिलीट करने की, लेकिन महाराज जी का चमत्कार देखिए, उनके किसी चाहने वाले ने बना ही दिया। और आप कुछ भी ना कर पाये । और ना कर पायेंगे । [[विशेष:योगदान/~2025-128983|~2025-128983]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-128983|talk]]) 16:02, 4 जुलाई 2025 (UTC)
== हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे ==
<section begin="body" />
उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए।
इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं।
अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ।
'''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''.
धन्यवाद!<section end="body" />
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== soc ==
I would like to bring to your attention that [[:en:User:Krishnarthiindia|User:Krishnarthiindia]], previously blocked on English Wikipedia as a sockpuppet of ''MediaTribe'', is currently active on Hindi Wikipedia and creating multiple promotional pages.
🔗 [[सदस्य:Krishnarthiindia|User page on Hindi Wikipedia]]
I raised this issue with Hindi Wikipedia administrator सदस्य:संजीव कुमार, but his response suggests that the matter is being overlooked. Our discussion is here:
🔗 Talk page discussion
As an example, the article on ''Yohan Poonawalla'' has been repeatedly deleted on English Wikipedia due to COI and promotional issues:
* EN: [[:en:Yohan_Poonawalla|Yohan Poonawalla (deleted multiple times)]]
* HI: योहान पूनावाला
This demonstrates a clear case of cross-wiki paid/COI editing.
Further evidence of promotional editing by this user includes:
* ''Abhay Singh (Jamshedpur politician)'' (created and later deleted)
* ''Anshuman Bhagat''
* ''Yohan Poonawalla''
* ''Ajay Mehgi'' ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80 ऋतु मेंगी])
Given the user’s established connection to ''MediaTribe'' and a pattern of COI and promotional activity across projects, I kindly request an investigation into their activities on Hindi Wikipedia. [[सदस्य:The BO57!|The BO57!]] ([[सदस्य वार्ता:The BO57!|वार्ता]]) 15:46, 25 सितंबर 2025 (UTC)
== अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में ==
अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/~2025-49619-4|~2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-49619-4|talk]]) 10:16, 3 अक्टूबर 2025 (UTC)
== सदस्य:Vedic Art द्वारा बन रहे LLM आधारित पेजों पर चिंता ==
'''मैं एडमिन्स का ध्यान इस बात पर लाना चाहता हूँ कि सदस्य:Vedic_Art लगातार ऐसे पेज बना रहे हैं जो देखने में AI या LLM से तैयार लगते हैं। इन पेजों में न स्रोत होते हैं, न ढंग की जानकारी, और कई जगह गलतियाँ भी हैं।'''
'''साथ ही ये यूज़र “सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025” वाले पेज-निर्माण कार्यक्रम में भी हिस्सा ले रहे हैं। अगर ऐसे कार्यक्रमों में AI से बने पेज भेजे जाते हैं, तो हिंदी विकिपीडिया की गुणवत्ता पर बुरा असर पड़ेगा।'''
'''मेरी मुख्य बातेँ:'''
* '''विकिपीडिया का मकसद भरोसेमंद और सत्यापित जानकारी देना है, न कि AI से बना कंटेंट डालना।'''
* '''AI के पेज अक्सर बिना स्रोतोँ वाले, गलत या गढ़ी हुई बातें रखते हैं।'''
* '''गूगल पर विकिपीडिया की रैंकिंग ऊँची होती है, अगर झूठी या AI से बनी जानकारी जाएगी तो लोग गलतफ़हमी में पड़ेंगे।'''
* '''अगर गलत जानकारी फैलती है, तो उसकी ज़िम्मेदारी कौन लेगा?'''
'''मेरी विनती है कि:'''
* '''सदस्य:Vedic_Art के हाल के पेजों की जाँच हो।'''
* '''जो पेज सत्यापित नहीं हैं, उन पर कार्रवाई हो।'''
* '''साफ किया जाए कि ऐसे AI-जनित पेजों की अनुमति है या नहीं।'''
* '''क्या ऐसे यूज़र्स को प्रतियोगिता में भाग लेना चाहिए?'''
'''क्या एडमिन लोग इस तरह की गतिविधियों को स्वीकार करते हैं? इस पर साफ राय जरूरी है।'''
'''धन्यवाद,'''
'''WeSeeAllButNot''' [[सदस्य:WeSeeAllButNot|WeSeeAllButNot]] ([[सदस्य वार्ता:WeSeeAllButNot|वार्ता]]) 17:48, 5 अक्टूबर 2025 (UTC)
== Requested Page Moves ==
To align with the original title name:
* Move [[द बैड्स ऑफ बॉलीवुड]] → [[द बा***ड्स ऑफ़ बॉलीवुड]]
** Reason: The current title contains an incorrect word ("बैड्स", "ऑफ"). The proposed title reflects the accurate and original english title name.
To correct spelling errors:
* Move [[गौरी खान]] → [[गौरी ख़ान]]
** Reason: The current title misspells "ख़ान" as "खान".
* Move [[फराह खान]] → [[फ़राह ख़ान]]
** Reason: The current title misspells both "फ़राह" (as "फराह") and "ख़ान" (as "खान").
* Move [[बॉलीवुड हँगामा]] → [[बॉलीवुड हंगामा]]
** Reason: The current title uses an incorrect spelling ("हँगामा"). The proposed title corrects it to the standard spelling "हंगामा".
For consistency and commonly accepted spelling:
* Move [[इण्डिया टुडे]] → [[इंडिया टुडे]]
* Move [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] → [[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]
** Reason: The current title uses an outdated spelling ("इण्डिया"). The proposed title updates it to the standard and widely used spelling "इंडिया" for consistency.
[[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 02:05, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:Anoopspeaks|Anoopspeaks]] कृपया संबंधित पृष्ठों के वार्ता पन्नों पर साँचा:नाम बदलें के प्रयोग द्वारा लिखें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
::जी, किया [[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 08:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
==युद्ध हाथी पृष्ठ हटाने के संबंध में==
नमस्ते SM7 जी। मैंने कल रात में एक पृष्ठ बनाया था [[युद्ध हाथी]] नाम से हालांकि लेख में अभी बहुत काम बाकी था जिसे मैं आज पूरा करने वाला था परंतु आज जब मैंने अपना लेख देखा तो वह आपके द्वारा हटाया जा चुका है। कृपया हटाने का कारण बताएं? धन्यवाद --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 12:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
:नमस्ते @[[सदस्य: रोहित साव27|रोहित जी]], लेख आईपी द्वारा बनाया गया था और लेख में केवल एक वाक्य लिखा हुआ था - "इनका इस्तेमाल युद्ध के लिए होता।" जिसे सदस्य:MathXplore द्वारा परीक्षण पृष्ठ के रूप में शीह नामांकित किया गया था और मैंने इसी मापदंड के तहत हटाया है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:21, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
::माफी चाहूंगा SM7 जी शायद मेरी ग़लती है क्योंकि कल रात को मैं इस लेख पर काम कर रहा था और करते-करते सो गया था। शायद मैंने सेव नहीं किया होगा। मुझे लगा कि मैंने सेव किया होगा। माफी चाहूंगा शायद मेरी तरफ से ही गलती हुई है। आपका धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
== अस्थायी खातों को सूचना भेजना ==
नमस्ते SM7 जी, मैंने देखा है कि ट्विंकल से किसी लेख को शीह-नामांकित करने पर वो सम्बंधित खातों को सूचना सन्देश भेजता है। आईपी (मोबाइल) पतों से बने खाते को ये सन्देश नहीं भेजे जाते हैं लेकिन वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर ऐसे खातों को अस्थायी खातों से बदला जा चुका है और ये टिल्डे (~) से आरम्भ होते हैं। इन अस्थायी खातों पर सन्देश जा रहे हैं। मुझे लगता है कि इन खातों को भी डिफॉल्ट रूप से सन्देश भेजना बंद कर देना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:52, 20 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं समय मिलते ही इसे देखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:27, 21 अक्टूबर 2025 (UTC)
== 2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल ==
नमस्ते SM7 जी, [[2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल]] नामक लेख को पिछले माह @[[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] जी ने [[वि:शीह#व2|परीक्षण पाठ]] के रूप में नामांकित किया। उनका ये कैसा रौलबैक था, ये तो वो ही बता सकते हैं (अपेक्षा करता हूँ कि वो इसके बारे में बतायेंगे) लेकिन आपने भी बिना इतिहास देखे लेख को हटा दिया। सम्भवतः ये परीक्षण पाठ तो नहीं था और [[:d:Q209222|विकिडाटा आयटम]] से भी जुड़ा हुआ था जहाँ 29 अन्य भाषायें भी सूचीबद्ध हैं। अतः मुझे लगता है यह परीक्षण पाठ के रूप में नहीं हटाना चाहिए था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:09, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बिना देखे तो नहीं हटाया - यह वैसे ही लिखा हुआ था कि - "अमुक फलाने की लिखी पुस्तक है" और 2009 से बस यही पाठ था। विकिडेटा से जुड़े होने के बावज़ूद यह परीक्षण ही लगा भले उल्लेखनीय हो। आगे आप निर्णय ले सकते हैं कि इसे वापस स्थापित करना है या नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:20, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::मेरे पास कोई उल्लेखनीय स्रोत नहीं है लेकिन निम्नलिखित सामग्री के साथ रखा जा सकता है:
:::'''2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल''' (Dichlorophenoxyacetic acid) एक [[कार्बनिक यौगिक]] है जिसका रासायनिक सूत्र {{chem|C|8|H|6|Cl|2|O|3}} है। इसे अक्सर इसके [[ISO|आईएसओ]] सामान्य नाम '''2,4-डी''' कहा जाता है। यह प्रणालीगत [[शाकनाशक]] है जो अधिकतर चौड़ी पत्ती वाले खरपतवार को नष्ट करने का काम करता है लेकिन [[खाद्यान्न]], [[घास|दूब]] और [[घासभूमि]] जैसे पौधे इससे अपेक्षाकृत कम प्रभावित होते हैं।
:::2,4-डी दुनिया के सबसे पुराने और सबसे व्यापक रूप से उपलब्ध शाकनाशी रसायनों में से एक है जो सन् 1945 से व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है। वर्तमान में कई रासायनिक कंपनियों द्वारा इसका उत्पादन किया जाता है क्योंकि इसका पेटेंट बहुत पहले समाप्त हो चुका है। यह कई व्यावसायिक लॉन शाकनाशी मिश्रणों में पाया जाता है और अनाज की फसलों, चरागाहों और बागों में खरपतवारनाशक के रूप में व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 1,500 से ज़्यादा शाकनाशी उत्पादों में सक्रिय घटक के रूप में 2,4-डी होता है।
::आवश्यक हो तो उपरोक्त सामग्री के साथ स्रोतहीन का टैग रख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:03, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, वो तो [[1,4-डाइमिथाइलबेंजिन]] टाइप के लेख भी एक लाइन के साथ स्रोतहीन का टैग लगा के रखे हुए ही हैं। मेरी कोई हार्दिक इच्छा नहीं। यदि कोई इसे परीक्षण कह के शीह कर दे तो मैं इसे भी हटा ही दूँगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:21, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::::मेरी भी ऐसी कोई इच्छा नहीं है लेकिन इस तरह के 10 हज़ार पृष्ठ [[विशेष:छोटे_पृष्ठ|यहाँ]] सूचीबद्ध हैं। आप बार-बार मुझे परीक्षण पृष्ठ कहने पर डांट चुके हो, लेकिन अब आप भी उसी के साथ जुड़े हो। इन सभी को यदि हटाना है तो [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] करके हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:08, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप उल्टा कह रहे हैं। जैसा कि आप ख़ुद बता रहे - ''आप'' बार-बार ऐसे पृष्ठ परीक्षण कह के नामांकित कर चुके हैं और देख-देख के और हटा-हटा के जब मैंने एक ऐसा ही पृष्ठ किसी दूसरे के नामांकन पर स्वतः संज्ञान लेते हुए हटा ही दिया तो, अब, आप कह रहे कि वो परीक्षण नहीं था। तो आप ही बताइये कि मैं कहाँ स्टैंड लूँ? मुझे नहीं पता कि हहेच में रखा जाय तो इन्हें हटाने पे ही सहमति बनेगी या नहीं; यह पहले से प्रेडिक्शन करना मुश्किल है। एक ही तरीका बचता है कि शीह-परीक्षण की नियमावली को शब्दशः अनुसरित करें 'स्फद्घ्झा स्झाज्घ' जैसे कुछ लिखा हो केवल तभी उसे परीक्षण मान के हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:23, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::वो अर्थहीन सामग्री में आता है। परीक्षण में वो लेख भी शामिल होते हैं जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन जाते हैं। 15 वर्ष पुराने लेख को इस श्रेणी में कैसे रख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:07, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] यानी आप तैयार हैं कि केवल उन्हीं लेखों को परीक्षण के मापदंड के तहत नामांकित किया जाए जो - "जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन..." गए हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:17, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::::मैं तो सदैव ही तैयार था लेकिन जब चर्चायें बिना किसी चर्चा के वर्षों तक चलने लगी और शीह में भी महिनों का समय लगने लगा तब मैं ऐसे हटाने लगा था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:52, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
== नए साल की शुभकामनाएँ ==
<div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;">
'''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!'''
यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए।
[[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]]
हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC)
</div>
:@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC)
== विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार ==
नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC)
== जांच ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
@[[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] के अभी के कुछ संपादनों को जांच लें <br>
धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
:किसी से पूछने से पहले इंग्लिश विकिपीडिया पर ज़रूर जाएँ अथवा समाचार पढ़कर अपना ज्ञानवर्धन करें| [[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] ([[सदस्य वार्ता:Ankit231132|वार्ता]]) 14:36, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
== एक सदस्य को अवरोधित करने का नामांकन ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] को बहुत बार चेतावनी दे चुका हूं पर अपमानजनक सम्पादन कर रहे है, कृपया आप इस पर संज्ञान लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:16, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
== मदद ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
सदस्य @[[सदस्य:~2026-21206-80|~2026-21206-80]] बार बार प्रचार सम्पादन कर रहा है| केवल इनके लिए ही नहीं बल्कि और भी सदस्यों के लिए बताए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:06, 6 अप्रैल 2026 (UTC)
== व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था।
जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था।
मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था।
मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें।
साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC)
== रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु ==
<div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;">
नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे।
मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है।
चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा।
'''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]]
सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद!
सादर,<br>
[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
</div>
== पिण्डार या पिण्डर नदी ==
नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले
:*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान]
:* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण]
:* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस]
:इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय,
:::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें।
:::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==जिज्ञासा==
नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है।
* जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
== सुझाव दें ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है
[[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==निवेदन पर मत आमंत्रण==
नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें।
* आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है।
:मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा।
::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ।
::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
== लेख निर्वाचन नामांकन ==
SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है।
आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी नमस्ते। लेख अच्छा बनाया है आपने और आप इसपर बेहतरीन कार्य करने के लिये बधाई के पात्र हैं। मेरा सुझाव है कि आप इसे पहले '''[[वि:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]]''' हेतु नामांकित करें। इसके मापदंड निर्वाचित लेख की तुलना में थोड़े हल्के और आसान हैं। हालाँकि, हिंदी विकिपीडिया पर श्रेष्ठ लेख बनाने की प्रक्रिया उपलब्ध और लागू है पर आज तक किसी ने इसका उपयोग नहीं किया। तो हो सकता है आप '''श्रेष्ठ लेख बनाने वाले पहले विकिपीडियन''' बनें। (वैसे मैंने अभी देखा कि एक नामांकन 2018 में नवीन सिंह जी द्वारा किया गया था परंतु उसकी समीक्षा नहीं हुई - शायद उन्होंने सूचित नहीं किया चौपाल पे)।
:एक बार श्रेष्ठ लेख के लिये प्रारंभिक समीक्षा हो जाने के बाद आप इसे '''निर्वाचित लेख''' के लिये भी नामांकित कर सकते हैं - जहाँ सामूहिक समीक्षा और सुधार सुझाये जायेंगे। अतः आप स्टेप-बाई-स्टेप चलें तो बेहतर होगा।
:बाक़ी आपकी मर्जी है। अगर आप निर्वाचित लेख नामांकन करना चाहें तो सीधे भी कर सकते हैं। बस एक बात का ध्यान रखियेगा कि निर्वाचित लेख घोषित होने में काफ़ी समय लग सकता है - क्योंकि यहाँ समीक्षा इत्यादि में भाग लेने वालों की काफ़ी कमी है।
:मैं दोनों ही प्रक्रियाओं में आपकी मदद अवश्य कर सकता हूँ। शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
::नमस्कार, SM7 जी! लेख के संबंध में आपके विस्तृत सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए हार्दिक धन्यवाद। आपने जो चरणबद्ध प्रक्रिया (पहले श्रेष्ठ लेख, तत्पश्चात निर्वाचित लेख) सुझाई है, वह अत्यंत उपयोगी एवं व्यावहारिक प्रतीत होती है।
::मैं आपके सुझाव के अनुसार पहले इसे श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित करने पर विचार करूँगा, ताकि प्रारंभिक समीक्षा के माध्यम से आवश्यक सुधार किए जा सकें। इसके पश्चात निर्वाचित लेख के लिए नामांकन करना अधिक उपयुक्त रहेगा।
::आगे की प्रक्रिया में आपके सहयोग के प्रस्ताव के लिए भी धन्यवाद—यह मेरे लिए अत्यंत सहायक होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 01:53, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] दोनों में अंतर के लिये कृपया एक बार [[:en:WP:GVF|WP:GVF]] देखें। और जहाँ तक मुझे नियमावली याद है, वर्तमान सक्रिय सदस्यों में [[स:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी ही इकलौते सदस्य हैं जो इस समीक्षा को क्रियान्वित करने के लिये अर्ह हैं। अतः चौपाल पर और संजीव जी को अवश्य सूचित कीजियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:00, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
iiyhkzbzaxs4iyaxeuply1n1hno9lx4
6544351
6544339
2026-04-27T02:33:07Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
/* लेख निर्वाचन नामांकन */ उत्तर
6544351
wikitext
text/x-wiki
<!-- Please do NOT delete this line. Thanks! -->{{/header}}
<!-- कृपया इस लाइन और ऊपर की लाइन को को न हटायें, धन्यवाद !-->
साले नीच वामपंथी कुत्ते
== हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ "राजकुमार वर्मा" को नही हटाना चाहिए था। ==
मै हिंदी विकिपीडिया का ३ साल से सक्रिय सदस्य हूं और संपादन कार्य कर रहा हूं। मैने एक हिंदी विकिपीडिया पृष्ठ " राजकुमार वर्मा" बनाया था जिसमें किसी भी प्रकार का प्रचार कार्य नहीं था, और जब पृष्ठ को हटाने के लिए नामांकित किया गया तब उसके प्रति स्पष्ट जवाब भी दिया गया था कि पृष्ठ को क्यों नहीं हटाना चाहिए, फिर भी आपने पृष्ठ को हटा ही दिया।
आपको अधिकार मिले हैं तो उसका दुरुपयोग न करें , मेरे द्वारा निर्मित पृष्ठ में किसी भी प्रकार की प्रचार संबंधी लेख या सामग्री नहीं है।
अतः मेरे पृष्ठ को पुनः वापस लाएं।। [[सदस्य:धनंजय अहीर|धनंजय अहीर]] ([[सदस्य वार्ता:धनंजय अहीर|वार्ता]]) 16:58, 7 मार्च 2025 (UTC)धनंजय अहीर
== महाराज जी ==
नमस्ते SM7, पिछले कई सालों से आप अपने अधिकार का हिंदी विकिपीडिया पर दुरूपयोग कर रहे हैं। जिसका बिल्कुल सही उधारन है प्रेमानंद महाराज जी। कोशिश तो आपने बहुत की इसे ([[प्रेमानंद गोविंद शरण जी महाराज]]) डिलीट करने की, लेकिन महाराज जी का चमत्कार देखिए, उनके किसी चाहने वाले ने बना ही दिया। और आप कुछ भी ना कर पाये । और ना कर पायेंगे । [[विशेष:योगदान/~2025-128983|~2025-128983]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-128983|talk]]) 16:02, 4 जुलाई 2025 (UTC)
== हम अस्थायी खातों के साथ आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेंगे ==
<section begin="body" />
उत्पाद सुरक्षा एवं अखंडता टीम अस्थायी खातों के संबंध में आपके अनुभवों के बारे में जानना चाहेगी। इस सर्वेक्षण में आपकी भागीदारी हमें यह समझने में सहयता करने में बेहद मूल्यवान होगी कि अस्थायी खाते कितनी अच्छी तरह कार्य कर रहे हैं और हम आगे क्या सुधार कर सकते हैं। इसे पूरा होने में ५ मिनट से अधिक समय नहींं लगना चाहिए।
इस सर्वेक्षण की गोपनीयता नीति [[foundation:Special:MyLanguage/Legal:Survey:Temporary_Accounts_Second_Pilot_Feedback_Privacy_Statement|इस लिंक पर देखी जा सकती है]]। इस सर्वेक्षण को पूरा करके, आप गोपनीयता नीति में निर्धारित शर्तों से सहमत होते हैं।
अगर आप चाहते हैं कि हम आपसे संपर्क करें, तो कृपया हमें अपना विकि उपयोगकर्ता नाम बताएँ।
'''<big>[https://wikimedia.qualtrics.com/jfe/form/SV_emJJxsotBxVpS18?Q_Language=HI सर्वेक्षण में भाग लें]</big>'''.
धन्यवाद!<section end="body" />
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Quiddity (WMF)|Quiddity (WMF)]]</bdi> 00:44, 21 अगस्त 2025 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox4&oldid=29158797 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Quiddity (WMF)@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== soc ==
I would like to bring to your attention that [[:en:User:Krishnarthiindia|User:Krishnarthiindia]], previously blocked on English Wikipedia as a sockpuppet of ''MediaTribe'', is currently active on Hindi Wikipedia and creating multiple promotional pages.
🔗 [[सदस्य:Krishnarthiindia|User page on Hindi Wikipedia]]
I raised this issue with Hindi Wikipedia administrator सदस्य:संजीव कुमार, but his response suggests that the matter is being overlooked. Our discussion is here:
🔗 Talk page discussion
As an example, the article on ''Yohan Poonawalla'' has been repeatedly deleted on English Wikipedia due to COI and promotional issues:
* EN: [[:en:Yohan_Poonawalla|Yohan Poonawalla (deleted multiple times)]]
* HI: योहान पूनावाला
This demonstrates a clear case of cross-wiki paid/COI editing.
Further evidence of promotional editing by this user includes:
* ''Abhay Singh (Jamshedpur politician)'' (created and later deleted)
* ''Anshuman Bhagat''
* ''Yohan Poonawalla''
* ''Ajay Mehgi'' ([https://hi.wikipedia.org/w/index.php?title=%E0%A4%8B%E0%A4%A4%E0%A5%81_%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A5%80 ऋतु मेंगी])
Given the user’s established connection to ''MediaTribe'' and a pattern of COI and promotional activity across projects, I kindly request an investigation into their activities on Hindi Wikipedia. [[सदस्य:The BO57!|The BO57!]] ([[सदस्य वार्ता:The BO57!|वार्ता]]) 15:46, 25 सितंबर 2025 (UTC)
== अभिनेता गौरव देवासी का पेज बनाने के सन्दर्भ में ==
अभिनेता गौरव देवासी जो की राजस्थान राज्य में अभिनेता हे और गूगल पर बहुत आर्टिकल उपलब्ध हे.आपसे अनुरोध हे की इनका पेज बनाया जाये [[विशेष:योगदान/~2025-49619-4|~2025-49619-4]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-49619-4|talk]]) 10:16, 3 अक्टूबर 2025 (UTC)
== सदस्य:Vedic Art द्वारा बन रहे LLM आधारित पेजों पर चिंता ==
'''मैं एडमिन्स का ध्यान इस बात पर लाना चाहता हूँ कि सदस्य:Vedic_Art लगातार ऐसे पेज बना रहे हैं जो देखने में AI या LLM से तैयार लगते हैं। इन पेजों में न स्रोत होते हैं, न ढंग की जानकारी, और कई जगह गलतियाँ भी हैं।'''
'''साथ ही ये यूज़र “सामग्री संवर्द्धन संपादनोत्सव अक्टूबर 2025” वाले पेज-निर्माण कार्यक्रम में भी हिस्सा ले रहे हैं। अगर ऐसे कार्यक्रमों में AI से बने पेज भेजे जाते हैं, तो हिंदी विकिपीडिया की गुणवत्ता पर बुरा असर पड़ेगा।'''
'''मेरी मुख्य बातेँ:'''
* '''विकिपीडिया का मकसद भरोसेमंद और सत्यापित जानकारी देना है, न कि AI से बना कंटेंट डालना।'''
* '''AI के पेज अक्सर बिना स्रोतोँ वाले, गलत या गढ़ी हुई बातें रखते हैं।'''
* '''गूगल पर विकिपीडिया की रैंकिंग ऊँची होती है, अगर झूठी या AI से बनी जानकारी जाएगी तो लोग गलतफ़हमी में पड़ेंगे।'''
* '''अगर गलत जानकारी फैलती है, तो उसकी ज़िम्मेदारी कौन लेगा?'''
'''मेरी विनती है कि:'''
* '''सदस्य:Vedic_Art के हाल के पेजों की जाँच हो।'''
* '''जो पेज सत्यापित नहीं हैं, उन पर कार्रवाई हो।'''
* '''साफ किया जाए कि ऐसे AI-जनित पेजों की अनुमति है या नहीं।'''
* '''क्या ऐसे यूज़र्स को प्रतियोगिता में भाग लेना चाहिए?'''
'''क्या एडमिन लोग इस तरह की गतिविधियों को स्वीकार करते हैं? इस पर साफ राय जरूरी है।'''
'''धन्यवाद,'''
'''WeSeeAllButNot''' [[सदस्य:WeSeeAllButNot|WeSeeAllButNot]] ([[सदस्य वार्ता:WeSeeAllButNot|वार्ता]]) 17:48, 5 अक्टूबर 2025 (UTC)
== Requested Page Moves ==
To align with the original title name:
* Move [[द बैड्स ऑफ बॉलीवुड]] → [[द बा***ड्स ऑफ़ बॉलीवुड]]
** Reason: The current title contains an incorrect word ("बैड्स", "ऑफ"). The proposed title reflects the accurate and original english title name.
To correct spelling errors:
* Move [[गौरी खान]] → [[गौरी ख़ान]]
** Reason: The current title misspells "ख़ान" as "खान".
* Move [[फराह खान]] → [[फ़राह ख़ान]]
** Reason: The current title misspells both "फ़राह" (as "फराह") and "ख़ान" (as "खान").
* Move [[बॉलीवुड हँगामा]] → [[बॉलीवुड हंगामा]]
** Reason: The current title uses an incorrect spelling ("हँगामा"). The proposed title corrects it to the standard spelling "हंगामा".
For consistency and commonly accepted spelling:
* Move [[इण्डिया टुडे]] → [[इंडिया टुडे]]
* Move [[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] → [[द टाइम्स ऑफ़ इंडिया]]
** Reason: The current title uses an outdated spelling ("इण्डिया"). The proposed title updates it to the standard and widely used spelling "इंडिया" for consistency.
[[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 02:05, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:Anoopspeaks|Anoopspeaks]] कृपया संबंधित पृष्ठों के वार्ता पन्नों पर साँचा:नाम बदलें के प्रयोग द्वारा लिखें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
::जी, किया [[सदस्य:Anoopspeaks|अनूप भाटिया]] ([[सदस्य वार्ता:Anoopspeaks|वार्ता]]) 08:04, 7 अक्टूबर 2025 (UTC)
==युद्ध हाथी पृष्ठ हटाने के संबंध में==
नमस्ते SM7 जी। मैंने कल रात में एक पृष्ठ बनाया था [[युद्ध हाथी]] नाम से हालांकि लेख में अभी बहुत काम बाकी था जिसे मैं आज पूरा करने वाला था परंतु आज जब मैंने अपना लेख देखा तो वह आपके द्वारा हटाया जा चुका है। कृपया हटाने का कारण बताएं? धन्यवाद --[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 12:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
:नमस्ते @[[सदस्य: रोहित साव27|रोहित जी]], लेख आईपी द्वारा बनाया गया था और लेख में केवल एक वाक्य लिखा हुआ था - "इनका इस्तेमाल युद्ध के लिए होता।" जिसे सदस्य:MathXplore द्वारा परीक्षण पृष्ठ के रूप में शीह नामांकित किया गया था और मैंने इसी मापदंड के तहत हटाया है। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:21, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
::माफी चाहूंगा SM7 जी शायद मेरी ग़लती है क्योंकि कल रात को मैं इस लेख पर काम कर रहा था और करते-करते सो गया था। शायद मैंने सेव नहीं किया होगा। मुझे लगा कि मैंने सेव किया होगा। माफी चाहूंगा शायद मेरी तरफ से ही गलती हुई है। आपका धन्यवाद।--[[सदस्य: रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''रोहित'''</span>]]<sup>[[User talk:रोहित साव27|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color: black">'''बातचीत'''</span>]]</sup> 18:39, 13 अक्टूबर 2025 (UTC)
== अस्थायी खातों को सूचना भेजना ==
नमस्ते SM7 जी, मैंने देखा है कि ट्विंकल से किसी लेख को शीह-नामांकित करने पर वो सम्बंधित खातों को सूचना सन्देश भेजता है। आईपी (मोबाइल) पतों से बने खाते को ये सन्देश नहीं भेजे जाते हैं लेकिन वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर ऐसे खातों को अस्थायी खातों से बदला जा चुका है और ये टिल्डे (~) से आरम्भ होते हैं। इन अस्थायी खातों पर सन्देश जा रहे हैं। मुझे लगता है कि इन खातों को भी डिफॉल्ट रूप से सन्देश भेजना बंद कर देना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:52, 20 अक्टूबर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं समय मिलते ही इसे देखता हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 13:27, 21 अक्टूबर 2025 (UTC)
== 2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल ==
नमस्ते SM7 जी, [[2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल]] नामक लेख को पिछले माह @[[सदस्य:TypeInfo|TypeInfo]] जी ने [[वि:शीह#व2|परीक्षण पाठ]] के रूप में नामांकित किया। उनका ये कैसा रौलबैक था, ये तो वो ही बता सकते हैं (अपेक्षा करता हूँ कि वो इसके बारे में बतायेंगे) लेकिन आपने भी बिना इतिहास देखे लेख को हटा दिया। सम्भवतः ये परीक्षण पाठ तो नहीं था और [[:d:Q209222|विकिडाटा आयटम]] से भी जुड़ा हुआ था जहाँ 29 अन्य भाषायें भी सूचीबद्ध हैं। अतः मुझे लगता है यह परीक्षण पाठ के रूप में नहीं हटाना चाहिए था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:09, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बिना देखे तो नहीं हटाया - यह वैसे ही लिखा हुआ था कि - "अमुक फलाने की लिखी पुस्तक है" और 2009 से बस यही पाठ था। विकिडेटा से जुड़े होने के बावज़ूद यह परीक्षण ही लगा भले उल्लेखनीय हो। आगे आप निर्णय ले सकते हैं कि इसे वापस स्थापित करना है या नहीं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:20, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::मेरे पास कोई उल्लेखनीय स्रोत नहीं है लेकिन निम्नलिखित सामग्री के साथ रखा जा सकता है:
:::'''2,4-डाइक्लोरोफिनॉक्सीएसिटिक अम्ल''' (Dichlorophenoxyacetic acid) एक [[कार्बनिक यौगिक]] है जिसका रासायनिक सूत्र {{chem|C|8|H|6|Cl|2|O|3}} है। इसे अक्सर इसके [[ISO|आईएसओ]] सामान्य नाम '''2,4-डी''' कहा जाता है। यह प्रणालीगत [[शाकनाशक]] है जो अधिकतर चौड़ी पत्ती वाले खरपतवार को नष्ट करने का काम करता है लेकिन [[खाद्यान्न]], [[घास|दूब]] और [[घासभूमि]] जैसे पौधे इससे अपेक्षाकृत कम प्रभावित होते हैं।
:::2,4-डी दुनिया के सबसे पुराने और सबसे व्यापक रूप से उपलब्ध शाकनाशी रसायनों में से एक है जो सन् 1945 से व्यावसायिक रूप से उपलब्ध है। वर्तमान में कई रासायनिक कंपनियों द्वारा इसका उत्पादन किया जाता है क्योंकि इसका पेटेंट बहुत पहले समाप्त हो चुका है। यह कई व्यावसायिक लॉन शाकनाशी मिश्रणों में पाया जाता है और अनाज की फसलों, चरागाहों और बागों में खरपतवारनाशक के रूप में व्यापक रूप से उपयोग किया जाता है। 1,500 से ज़्यादा शाकनाशी उत्पादों में सक्रिय घटक के रूप में 2,4-डी होता है।
::आवश्यक हो तो उपरोक्त सामग्री के साथ स्रोतहीन का टैग रख सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:03, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, वो तो [[1,4-डाइमिथाइलबेंजिन]] टाइप के लेख भी एक लाइन के साथ स्रोतहीन का टैग लगा के रखे हुए ही हैं। मेरी कोई हार्दिक इच्छा नहीं। यदि कोई इसे परीक्षण कह के शीह कर दे तो मैं इसे भी हटा ही दूँगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:21, 12 नवम्बर 2025 (UTC)
::::मेरी भी ऐसी कोई इच्छा नहीं है लेकिन इस तरह के 10 हज़ार पृष्ठ [[विशेष:छोटे_पृष्ठ|यहाँ]] सूचीबद्ध हैं। आप बार-बार मुझे परीक्षण पृष्ठ कहने पर डांट चुके हो, लेकिन अब आप भी उसी के साथ जुड़े हो। इन सभी को यदि हटाना है तो [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] करके हटाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:08, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप उल्टा कह रहे हैं। जैसा कि आप ख़ुद बता रहे - ''आप'' बार-बार ऐसे पृष्ठ परीक्षण कह के नामांकित कर चुके हैं और देख-देख के और हटा-हटा के जब मैंने एक ऐसा ही पृष्ठ किसी दूसरे के नामांकन पर स्वतः संज्ञान लेते हुए हटा ही दिया तो, अब, आप कह रहे कि वो परीक्षण नहीं था। तो आप ही बताइये कि मैं कहाँ स्टैंड लूँ? मुझे नहीं पता कि हहेच में रखा जाय तो इन्हें हटाने पे ही सहमति बनेगी या नहीं; यह पहले से प्रेडिक्शन करना मुश्किल है। एक ही तरीका बचता है कि शीह-परीक्षण की नियमावली को शब्दशः अनुसरित करें 'स्फद्घ्झा स्झाज्घ' जैसे कुछ लिखा हो केवल तभी उसे परीक्षण मान के हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 04:23, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::वो अर्थहीन सामग्री में आता है। परीक्षण में वो लेख भी शामिल होते हैं जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन जाते हैं। 15 वर्ष पुराने लेख को इस श्रेणी में कैसे रख सकते हैं? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:07, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] यानी आप तैयार हैं कि केवल उन्हीं लेखों को परीक्षण के मापदंड के तहत नामांकित किया जाए जो - "जो अनजाने में प्रयोगपृष्ठ की तरह बना हो या फिर किसी कड़ी पर क्लिक करने के बाद किसी नये सदस्य या अस्थायी खातों से अज्ञानतावश बन..." गए हैं? --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:17, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
::::::::मैं तो सदैव ही तैयार था लेकिन जब चर्चायें बिना किसी चर्चा के वर्षों तक चलने लगी और शीह में भी महिनों का समय लगने लगा तब मैं ऐसे हटाने लगा था। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:52, 14 नवम्बर 2025 (UTC)
== नए साल की शुभकामनाएँ ==
<div style="background:#E8F5E9; padding:10px; border:1px solid #81C784; border-radius:6px;">
'''SM7 जी, नववर्ष 2026 की हार्दिक शुभकामनाएँ!'''
यह नया साल आपके और आपके परिवार के लिए अच्छा स्वास्थ्य, सफलता और सुख-समृद्धि लेकर आए।
[[File:Everlasting Fireworks looped.gif|left|x173px]]
हिंदी विकिपीडिया पर आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
[[सदस्य:Chronos.Zx|<span style="color:blue; font-weight:bold;">क्रोनोस.Zx</span>]] ([[सदस्य वार्ता:Chronos.Zx|वार्ता]]) 13:15, 1 जनवरी 2026 (UTC)
</div>
:@[[सदस्य:Chronos.Zx|Chronos.Zx]] जी, बहुत-बहुत धन्यवाद। आपको भी नववर्ष अत्यंत मंगलमय हो। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:24, 2 जनवरी 2026 (UTC)
== विशेष: कार्यक्रम आयोजक अधिकार ==
नमस्ते [[सदस्य:SM7|SM7]], आप मुझे कार्यक्रम आयोजक के अधिकार के आवेदन दर्ज करने के लिए पृष्ठ बताने के कृपा करे | [[सदस्य:Dev Jadiya|Dev Jadiya]] ([[सदस्य वार्ता:Dev Jadiya|वार्ता]]) 09:08, 18 मार्च 2026 (UTC)
== जांच ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
@[[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] के अभी के कुछ संपादनों को जांच लें <br>
धन्यवाद, [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:48, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
:किसी से पूछने से पहले इंग्लिश विकिपीडिया पर ज़रूर जाएँ अथवा समाचार पढ़कर अपना ज्ञानवर्धन करें| [[सदस्य:Ankit231132|Ankit231132]] ([[सदस्य वार्ता:Ankit231132|वार्ता]]) 14:36, 1 अप्रैल 2026 (UTC)
== एक सदस्य को अवरोधित करने का नामांकन ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, @[[सदस्य:~2026-19373-86|~2026-19373-86]] को बहुत बार चेतावनी दे चुका हूं पर अपमानजनक सम्पादन कर रहे है, कृपया आप इस पर संज्ञान लें [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 04:16, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
== मदद ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय,
सदस्य @[[सदस्य:~2026-21206-80|~2026-21206-80]] बार बार प्रचार सम्पादन कर रहा है| केवल इनके लिए ही नहीं बल्कि और भी सदस्यों के लिए बताए [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 15:06, 6 अप्रैल 2026 (UTC)
== व7 के अंतर्गत हटाए गए लेख के पुनर्विचार हेतु अनुरोध ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय, मैं आपको [[कमलेश कमल]] लेख के संबंध में लिख रहा हूँ जिसे आपने [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]] के अंतर्गत हटाया था।
जब लेख को शीघ्र हटाने के लिए चिह्नित किया गया, तब मैंने तुरंत उठाई गई आपत्तियों को दूर करने के लिए आवश्यक बदलाव किए। मैंने पूरे लेख में महत्वपूर्ण सुधार किए, जिसमें प्रचारात्मक और प्रशंसात्मक भाषा हटाना, सामग्री को निष्पक्ष दृष्टिकोण (neutral point of view) में दोबारा लिखना, और इसे अधिक विश्वकोशीय बनाने के लिए विस्तार करना शामिल था।
मेरा मानना है कि संशोधित संस्करण अब प्रचारात्मक नहीं था, या कम से कम इतना नहीं कि उसे व7 के अंतर्गत हटाया जाए। मैंने इन परिवर्तनों का उल्लेख लेख के वार्ता पृष्ठ पर भी किया था।
मेरी समझ के अनुसार, व7 उन पृष्ठों पर लागू होता है जो पूरी तरह से प्रचारात्मक होते हैं और जिनमें सुधार की संभावना नहीं होती। किए गए सुधारों को देखते हुए, आपसे निवेदन है कि कृपया लेख को पुनर्स्थापित करने पर विचार करें।
साथ ही, यदि कोई अन्य कमी या समस्या शेष हो, तो कृपया उसे बताने का कष्ट करें ताकि मैं सामग्री में और सुधार कर सकूँ। [[सदस्य:BBBhagwati|BBBhagwati]] ([[सदस्य वार्ता:BBBhagwati|वार्ता]]) 16:41, 7 अप्रैल 2026 (UTC)
== रोलबैक अधिकार के नामांकन पर आपके विचार/मत हेतु ==
<div style="background-color: #FFF9E6; padding: 15px; border: 1px solid #DAA520; border-radius: 8px; margin-top: 10px;">
नमस्ते, आशा है आप सकुशल होंगे।
मैं पिछले कुछ समय से हिंदी विकिपीडिया पर सक्रिय रूप से गश्त कर रहा हूँ और हाल के बदलावों में स्पष्ट बर्बरता को हटाने का प्रयास कर रहा हूँ। अपने इस कार्य को और अधिक सुचारू बनाने के लिए, मैंने स्वयं को '''रोलबैक अधिकार''' के लिए नामांकित किया है।
चूँकि आप हिंदी विकिपीडिया के एक अनुभवी सदस्य हैं, इसलिए मेरा आपसे विनम्र आग्रह है कि कृपया मेरे हालिया योगदानों की समीक्षा करें और अपना बहुमूल्य मत या सुझाव प्रदान करें। आपका समर्थन और मार्गदर्शन मेरे लिए अत्यंत उत्साहजनक होगा।
'''नामांकन यहाँ देखें:''' [[विकिपीडिया:रोलबैकर्स अधिकार हेतु निवेदन#AMAN KUMAR|मेरे नामांकन पर अपना मत दें]]
सहयोग के लिए अग्रिम धन्यवाद!
सादर,<br>
[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 11:29, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
</div>
== पिण्डार या पिण्डर नदी ==
नमस्ते SM7 जी, मैं आज [[पिण्डार नदी]] नामक लेख पर देख रहा हूँ कि आपने इसके समकक्ष भोजपुरी लेख निर्मित किया। वहाँ आपने शीर्षक में "पिण्डार" के स्थान पर "पिंडर" रखा। इस हिसाब से यहाँ भी "पिण्डर नदी" या "पिंडर नदी" होना चाहिए। यदि आपको सही लगता है तो यह स्थानान्तरण कर देना चाहिए। मुझे इसकी सही जानकारी नहीं है।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:36, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय, अब जांचा तो कुछ उदाहरण मिले
:*[https://www.livehindustan.com/uttarakhand/story-garhwal-pindar-river-water-poured-into-kumaon-kosi-river-jal-jeevan-mission-6775827.html लाइव हिन्दुस्तान]
:* [https://www.jagran.com/uttarakhand/almora-pindar-river-water-advocates-for-release-in-nonviolent-rivers-19447355.html दैनिक जागरण]
:* [https://www.drishtiias.com/hindi/state-pcs-current-affairs/pindari-glacier-to-make-kumaon-s-drying-rivers-sadaneera दृष्टि आईएएस]
:इन संदर्भों के अनुसार इसका नाम स्थानांतरण करके [[पिंडर नदी]] करना चाहिए| [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 18:56, 14 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] हाँ, इसके नाम में ड पर आ की मात्रा नहीं है। मैं इस नदी का पानी भी पी चुका हूँ, पर मेरी हिम्मत नहीं कि मैं आधा ण हटाऊँ। यह विवादास्पद बदलाव लेख के वार्ता पन्ने पे चर्चा के बाद पर्याप्त समर्थन से किया जाय तो बेहतर होगा। सादर। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 08:37, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::जी, चर्चा के बिना मैं स्थानान्तरित कर सकता हूँ। बाकी आप चाहो तो चर्चा भी आरम्भ कर सकते हैं। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, आपने जो स्रोत दिये हैं उनमें पिंडर और पिंडार दोनों लिखे हैं। इसके अतिरिक्त दृष्टि आईएएस वाला स्रोत विश्वसनीय नहीं है जबकि समाचार वाले भी एकरूप नहीं होने के कारण उचित नहीं माने जा सकते। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:41, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::कृपया {{tlx|virusbox}} को भी देखें। इसे आपने बहुत पहले आयात किया था लेकिन सम्बंधित मोड्यूल का आयात नहीं किया गया। @[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी ने {{tlx|विषाणु}} क्यों निर्मित किया है, मुझे इसका कोई कारण समझ में नहीं आया। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:45, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::नमस्ते SM7 जी, @[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आप स्थानान्तरित कर सकते है। खोजने पर काफ़ी विश्वसनीय स्रोत है, जिन में '''पिंडर नदी''' ही लिखा है। [https://www.google.co.th/books/edition/Prachin_Madhya_Himalaya_izkphu_e_fgeky/SeKkhjTwMbcC?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA8&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/2026_27_UKPSV_UKSSSC_Special_General_Stu/YOS4EQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA132&printsec=frontcover], [https://www.google.co.th/books/edition/Aao_Karen_Himalaya_Mein_Trekking/qfVzBQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AA%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A1%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%A6%E0%A5%80&pg=PA95&printsec=frontcover] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:55, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] महोदय,
:::::नदी के नाम पर उचित मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। वर्तनी के संबंध में आपका निर्णय मुझे पूरी तरह स्वीकार है, कृपया आप ही इसे उपयुक्त नाम पर स्थानांतरित कर दें।
:::::'''<code><nowiki>{{विषाणु}}</nowiki></code>''' साँचे के निर्माण का कारण केवल तकनीकी था। पुराना <code><nowiki>{{virusbox}}</nowiki></code> साँचा संबंधित मॉड्यूल्स के अभाव में काम नहीं कर रहा था और लेखों में कोडिंग की त्रुटियाँ (error) दिखा रहा था। मुझे जटिल मॉड्यूल आयात करने की जानकारी नहीं थी, इसलिए लेखों को त्रुटिमुक्त करने के लिए मैंने सीधे स्वदेशी '''<code><nowiki>{{ज्ञानसंदूक}}</nowiki></code>''' ढाँचे का उपयोग करके यह नया साँचा बनाया, जिसे किसी बाहरी मॉड्यूल की आवश्यकता ही नहीं है। [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 13:58, 15 अप्रैल 2026 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मैं मूल साँचे को और मॉड्यूल को अद्यतन कर दूंगा। वैसे यह मुझे भी समझ में नहीं आया कि जब यह बिना मॉड्यूल के काम नहीं कर रहा तो मैंने यह काम अधूरा क्यों छोड़ा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:53, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==जिज्ञासा==
नमस्कार! SM7 जी, लेख हटाने हेतु चल रही चर्चाओं के संबंध में एक जिज्ञासा है। सामान्यतः ऐसी चर्चाओं की एक निर्धारित समयसीमा होती है, किन्तु देखा गया है कि [[:श्रेणी:लेख हटाने हेतु वर्तमान चर्चाएँ|कई चर्चाएँ लंबे समय तक बिना किसी निष्कर्ष]] के लंबित रहती हैं। कुछ लेखों पर हुई चर्चाओं का अभी तक कोई स्पष्ट परिणाम सामने नहीं आया है कि उन्हें रखा जाना है या हटाया जाना है।
* जिज्ञासा ये है की सामान्यतः इन चर्चाओं के निष्कर्ष तक पहुँचने की समय-सीमा क्या निर्धारित होती है तथा किन परिस्थितियों में इनका परिणाम घोषित किया जाता है।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:56, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, यह इस बात पे निर्भर है कि चर्चा में भागीदार लोग कितने हैं और उनके मतों के आधार पर स्पष्ट राय क्या निकल कर आई है। अंग्रेजी की तरह यहाँ पर समय सीमा या रीलिस्ट करने जैसा कुछ नहीं है। ऐसी चर्चाओं में सदस्यों की कम भागीदारी हिंदी विकिपीडिया की एक बड़ी समस्या है। ऐसी ही स्थिति नाम बदलाव या कुछ अन्य चीजों को लेकर भी है जहाँ काम इसलिए लंबित रहता है क्योंकि चर्चा में भाग लेने वाले लोग नहीं हैं। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 18:34, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
== सुझाव दें ==
@[[सदस्य:SM7|SM7]] महोदय मैने [[विकिपीडिया:चौपाल|चौपाल]] पर एक प्रस्ताव रखा है
[[विकिपीडिया:चौपाल#पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव|पृष्ठ स्थानांतरण (Page Move) अधिकार और नए सुरक्षा स्तर पर पुनर्विचार हेतु प्रस्ताव]] [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 19:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
==निवेदन पर मत आमंत्रण==
नमस्कार, SM7 जी! मेरे [[विकिपीडिया:स्वतः_परीक्षित_अधिकार_हेतु_निवेदन#चाहर_धर्मेंद्र|स्वतः परीक्षित अधिकार हेतु किए गए निवेदन]] के संबंध में आपके विचार मेरे लिए अत्यंत महत्वपूर्ण हैं। आपसे विनम्र निवेदन है कि कृपया समय निकालकर इस पर अपना मत अवश्य प्रदान करें।
* आपके सुझाव एवं प्रतिक्रिया मेरे लिए मार्गदर्शक सिद्ध होंगे।<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:30, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, कोई चर्चा शुरू करके उसकी सूचना चौपाल पे दे देना पर्याप्त होता है। जिसे मन होगा ज़रूर चर्चा में हिस्सा लेगा। अपने द्वारा शुरू की गई चर्चा (विशेषकर कोई नामांकन) पर घूम-घूम के सबसे वार्ता पन्ने पे संदेश लिखना उचित नहीं होता, यह प्रत्यक्ष या अप्रत्यक्ष रूप से चुनाव प्रचार (कैनवासिंग) है और इस तरह के काम को मैं बिल्कुल पसंद नहीं करता; हालाँकि, जब मैं नया था तब मैंने भी ऐसे काम किये थे। बाद में समझ में आया कि यह बेवजह की उछलकूद है।
:मैं आपके स्वनामंकन से पहले ही कुछ दिनों पूर्व ख़ुद आपका नामांकन करने के बारे में सोच रहा था; फिर जब आपने नामांकन किया तब समर्थन करने की भी सोच रहा था। अब आपने यहाँ संदेश लिख दिया। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 05:46, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
::SM7 जी! आपके सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। मैं आपकी बात से सहमत हूँ और भविष्य में इस प्रकार की सूचना देने के संबंध में अधिक सावधानी रखूँगा।
::* मेरा उद्देश्य केवल सूचना साझा करना था, न कि किसी प्रकार का कैनवासिंग करना। यदि इससे असुविधा हुई हो तो उसके लिए क्षमाप्रार्थी हूँ।
::आपके समर्थन के विचार के लिए भी धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:07, 22 अप्रैल 2026 (UTC)
== लेख निर्वाचन नामांकन ==
SM7 जी! क्या ‘[[राष्ट्रीय उद्यान]]’ लेख को निर्वाचित लेख हेतु नामांकित करना उपयुक्त होगा? आपसे अनुरोध है कि कृपया समय निकालकर एक बार लेख का अवलोकन करें और मार्गदर्शन प्रदान करें कि क्या इसमें किसी प्रकार के और सुधार या संशोधन की आवश्यकता है।
आपके सुझाव मेरे लिए अत्यंत उपयोगी होंगे। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 15:10, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी नमस्ते। लेख अच्छा बनाया है आपने और आप इसपर बेहतरीन कार्य करने के लिये बधाई के पात्र हैं। मेरा सुझाव है कि आप इसे पहले '''[[वि:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]]''' हेतु नामांकित करें। इसके मापदंड निर्वाचित लेख की तुलना में थोड़े हल्के और आसान हैं। हालाँकि, हिंदी विकिपीडिया पर श्रेष्ठ लेख बनाने की प्रक्रिया उपलब्ध और लागू है पर आज तक किसी ने इसका उपयोग नहीं किया। तो हो सकता है आप '''श्रेष्ठ लेख बनाने वाले पहले विकिपीडियन''' बनें। (वैसे मैंने अभी देखा कि एक नामांकन 2018 में नवीन सिंह जी द्वारा किया गया था परंतु उसकी समीक्षा नहीं हुई - शायद उन्होंने सूचित नहीं किया चौपाल पे)।
:एक बार श्रेष्ठ लेख के लिये प्रारंभिक समीक्षा हो जाने के बाद आप इसे '''निर्वाचित लेख''' के लिये भी नामांकित कर सकते हैं - जहाँ सामूहिक समीक्षा और सुधार सुझाये जायेंगे। अतः आप स्टेप-बाई-स्टेप चलें तो बेहतर होगा।
:बाक़ी आपकी मर्जी है। अगर आप निर्वाचित लेख नामांकन करना चाहें तो सीधे भी कर सकते हैं। बस एक बात का ध्यान रखियेगा कि निर्वाचित लेख घोषित होने में काफ़ी समय लग सकता है - क्योंकि यहाँ समीक्षा इत्यादि में भाग लेने वालों की काफ़ी कमी है।
:मैं दोनों ही प्रक्रियाओं में आपकी मदद अवश्य कर सकता हूँ। शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 15:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
::नमस्कार, SM7 जी! लेख के संबंध में आपके विस्तृत सुझाव एवं मार्गदर्शन के लिए हार्दिक धन्यवाद। आपने जो चरणबद्ध प्रक्रिया (पहले श्रेष्ठ लेख, तत्पश्चात निर्वाचित लेख) सुझाई है, वह अत्यंत उपयोगी एवं व्यावहारिक प्रतीत होती है।
::मैं आपके सुझाव के अनुसार पहले इसे श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित करने पर विचार करूँगा, ताकि प्रारंभिक समीक्षा के माध्यम से आवश्यक सुधार किए जा सकें। इसके पश्चात निर्वाचित लेख के लिए नामांकन करना अधिक उपयुक्त रहेगा।
::आगे की प्रक्रिया में आपके सहयोग के प्रस्ताव के लिए भी धन्यवाद—यह मेरे लिए अत्यंत सहायक होगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 01:53, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] दोनों में अंतर के लिये कृपया एक बार [[:en:WP:GVF|WP:GVF]] देखें। और जहाँ तक मुझे नियमावली याद है, वर्तमान सक्रिय सदस्यों में [[स:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी ही इकलौते सदस्य हैं जो इस समीक्षा को क्रियान्वित करने के लिये अर्ह हैं। अतः चौपाल पर और संजीव जी को अवश्य सूचित कीजियेगा। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 02:00, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
::::जी, सूचना एवं मार्गदर्शन के लिए धन्यवाद। आपके सुझाव के अनुसार मैं चौपाल पर तथा संजीव कुमार जी को भी अवश्य सूचित करूँगा, ताकि समीक्षा प्रक्रिया उचित रूप से आगे बढ़ सके। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:33, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
184x8tenemxwwl8fd1ggdddn3sg78y8
छोटेलाल
0
594219
6544419
6507811
2026-04-27T08:22:14Z
CommonsDelinker
743
"Chotelal_Kharwar_MP.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Ziv|Ziv]] ने हटा दिया है। कारण: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Not an own work as claimed. Taken from [https://sansad.in/ls/members/biographyM/4859?from=members sansad.in] which is not al
6544419
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
|name = छोटेलाल
|image =
|caption =
|birth_date = {{birth date and age|1972|9|15|df=y}}
|birth_place = [[चन्दौली]], [[उत्तर प्रदेश]]
|office = सांसद - [[रॉबर्ट्सगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रॉबर्ट्सगंज]], [[उत्तर प्रदेश]]
|predecessor =
|successor =
|term = 2014 से 2019
|order1 =
|office1 =
|predecessor1 =
|successor1 =
|term1 =
|party = [[भारतीय जनता पार्टी]]
|spouse = मुनिया देवी
|children = 6
|alma_mater =
|nationality = भारतीय
|religion =
}}
'''छोटेलाल''' [[भारत]] की [[सोलहवीं लोक सभा|सोलहवीं लोकसभा]] के [[१६वीं लोक सभा के सदस्यों की सूची|सांसद]] हैं। [[भारतीय आम चुनाव, 2014|२०१४ के चुनावों]] में वे उत्तर प्रदेश की [[रॉबर्ट्सगंज लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|रॉबर्ट्सगंज]] सीट से [[भारतीय जनता पार्टी]] के टिकट पर चुनाव लड़कर निर्वाचित हुए।<ref>{{Cite web |url=http://www.pib.nic.in/archieve/others/2014/mar/d2014030501.pdf |title=भारतीय चुनाव आयोग की अधिसूचना, नई दिल्ली |access-date=5 अक्तूबर 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630221007/http://pib.nic.in/archieve/others/2014/mar/d2014030501.pdf |archive-date=30 जून 2014 |url-status=live }}</ref>
वर्तमान में समाजवादी पार्टी से दूसरी बार सांसद लोकसभा 80 रॉबर्ट्सगंज सोनभद्र
==बाहरी कड़ियाँ==
* [https://web.archive.org/web/20141006112328/http://india.gov.in/hi/my-government/indian-parliament/lok-sabha भारत के राष्ट्रीय पोर्टल पर सांसदों के बारे में संक्षिप्त जानकारी]
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश के सांसद]]
[[श्रेणी:1972 में जन्मे लोग]]
cyf2nacb0i3a3jyfmrb4rspmqalozq8
गौरी (बहुविकल्पी)
0
608219
6544223
5204126
2026-04-26T12:43:15Z
Kaushlendra522
739908
6544223
wikitext
text/x-wiki
Shubh Gauri is an Indian author, poet, and spiritual thinker, best known for her poetry collection Loban. Her writing, which draws inspiration from neo-Romanticism and the Indian literary movement of "Chhayavaad," combines themes of love, nature, spirituality, and cosmic memory. She is renowned for her reflective and expressive poetic voice that delves into the emotional and metaphysical aspects of the human condition.
Early Life & Education
Shubh Gauri was born on 24 January in Kota, Rajasthan. From an early age, she was interested in literature, philosophy, and poetry. She completed higher education in English Literature and M.A. in American [https://shubhgauri.com/ Literature]. Besides her literary interests, she also studied philosophical ideas that later influenced the spiritual overtones of her poetry. She is now a Post Graduate Teacher (PGT) in English.
Career
Shubh Gauri has a distinct career that is marked with her unique combination of romanticism and spirituality. Her pen usually talks about astral energies, universal memory, cosmic resonance, and the closeness of body and soul. Through her inner and emotionally rich style, she narrates a mystical story that links the person's world with the universe. She became well-known for writing the critically acclaimed poetry collection "Loban." She has strengthened her position in contemporary Indian literature by contributing poems and other works to a number of literary anthologies in addition to her book.
Notable Works
Loban (Poetry Book)
Contributions to multiple literary anthologies
Achievements and Recognition
Shubh Gauri has gained popularity for her poetry dealing with themes of spirituality, emotional transcendence, and metaphysical reflection. This has made her writings very much appreciated in literary circles for their depth and resonance. Her book Loban is one of the major works that have won her a fame for its unique style and expressive portrayal of inner consciousness.
Personal Life
Shubh Gauri is a Hindu and she uses spiritual ideas in her writing. Besides her writing, she is a PGT in English teacher, which is her second passion after literature.
fvai049f2zw4ojupnbalw09tut2piw3
6544224
6544223
2026-04-26T12:43:28Z
Quinlan83
637675
[[Special:Contributions/Kaushlendra522|Kaushlendra522]] ([[User talk:Kaushlendra522|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:रोहित साव27|रोहित साव27]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया
5204126
wikitext
text/x-wiki
'''गौरी''' शब्द का तात्पर्य निम्न में से किसी से हो सकता है:
* [[पार्वती]] - हिंदू धर्म में पूजित देवी, शिव की पत्नी
* [[गोरी नदी]]
* [[गौरी (1943 फ़िल्म)]]
* [[गौरी (1968 फ़िल्म)]]
* [[गौरी (2007 फ़िल्म)]]
* [[गौरी खान]]
* [[गौरी शंकर राय]]
* [[मोहम्मद ग़ोरी]]
* [[ग़ोरी राजवंश]]
* [[ग़ौरी प्रक्षेपास्त्र]]
{{बहुविकल्पी शब्द}}
5x0yy8b42j9upu5ttp2r45vwks7tgj9
6544226
6544224
2026-04-26T12:46:13Z
Kaushlendra522
739908
6544226
wikitext
text/x-wiki
Shubh Gauri is an Indian author, poet, and spiritual thinker, best known for her poetry collection Loban. Her writing, which draws inspiration from neo-Romanticism and the Indian literary movement of "Chhayavaad," combines themes of love, nature, spirituality, and cosmic memory. She is renowned for her reflective and expressive poetic voice that delves into the emotional and metaphysical aspects of the human condition.
Early Life & Education
Shubh Gauri was born on 24 January in Kota, Rajasthan. From an early age, she was interested in literature, philosophy, and poetry. She completed higher education in English Literature and M.A. in American [https://shubhgauri.com/ Literature]. Besides her literary interests, she also studied philosophical ideas that later influenced the spiritual overtones of her poetry. She is now a Post Graduate Teacher (PGT) in English.
Career
Shubh Gauri has a distinct career that is marked with her unique combination of romanticism and spirituality. Her pen usually talks about astral energies, universal memory, cosmic resonance, and the closeness of body and soul. Through her inner and emotionally rich style, she narrates a mystical story that links the person's world with the universe. She became well-known for writing the critically acclaimed poetry collection "Loban." She has strengthened her position in contemporary Indian literature by contributing poems and other works to a number of literary anthologies in addition to her book.
Notable Works
Loban (Poetry Book)
Contributions to multiple literary anthologies
Achievements and Recognition
Shubh Gauri has gained popularity for her poetry dealing with themes of spirituality, emotional transcendence, and metaphysical reflection. This has made her writings very much appreciated in literary circles for their depth and resonance. Her book Loban is one of the major works that have won her a fame for its unique style and expressive portrayal of inner consciousness.
Personal Life
Shubh Gauri is a Hindu and she uses spiritual ideas in her writing. Besides her writing, she is a PGT in English teacher, which is her second passion after literature.
fvai049f2zw4ojupnbalw09tut2piw3
6544228
6544226
2026-04-26T12:46:26Z
Quinlan83
637675
[[Special:Contributions/Kaushlendra522|Kaushlendra522]] ([[User talk:Kaushlendra522|talk]]) के संपादनों को हटाकर Quinlan83 (6544226) के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया: परीक्षण संपादन, कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] देखें।
5204126
wikitext
text/x-wiki
'''गौरी''' शब्द का तात्पर्य निम्न में से किसी से हो सकता है:
* [[पार्वती]] - हिंदू धर्म में पूजित देवी, शिव की पत्नी
* [[गोरी नदी]]
* [[गौरी (1943 फ़िल्म)]]
* [[गौरी (1968 फ़िल्म)]]
* [[गौरी (2007 फ़िल्म)]]
* [[गौरी खान]]
* [[गौरी शंकर राय]]
* [[मोहम्मद ग़ोरी]]
* [[ग़ोरी राजवंश]]
* [[ग़ौरी प्रक्षेपास्त्र]]
{{बहुविकल्पी शब्द}}
5x0yy8b42j9upu5ttp2r45vwks7tgj9
विनीत कुमार
0
657847
6544442
6542245
2026-04-27T10:30:16Z
हिंदुस्थान वासी
89741
कड़ियां लगाईं
6544442
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति
|name = विनीत कुमार (अभिनेता)
|image = {{wikidata|property|raw|P18}}
| birth_date = 9 फ़रवरी 1957
| owner = {{Wd|properties|linked|references|linked|P137}}
| birth_place = [[पटना]]<ref name="wikidata-cfc3fc925ddc31f71c67244753346f9fca7ab7d7-v3">{{सन्दर्भ विकिडाटा|1=Q15241312}}</ref>
|birth_name =
|citizenship = {{Wd|properties|linked|references|linked|P27}}
|education = [[राष्ट्रीय नाट्य विद्यालय]]
|employer = {{Wd|properties|linked|references|linked|P108}}
|height =
|weight =
|religion = {{Wd|properties|linked|references|linked|P140}}
|spouse = {{Wd|properties|linked|references|linked|P26}}
|website = {{Wd|properties|linked|references|linked|P856}}
|parents = {{Wd|properties|linked|references|linked|P25}}
|death_place = {{Wd|properties|references|P20}}
|death_date = {{Wd|properties|references|P570}}
|party = {{Wd|properties|references|P102}}
|death_cause = {{Wd|properties|references|P1196}} {{Wd|properties|references|P509}}
|signature =
|ethnicity =
|occupation = {{Wd|properties|linked|references|linked|P106}}
|children = {{Wd|properties|linked|references|linked|P40}}
|awards = {{Wd|properties|linked|references|linked|P166}}
|networth = {{Wd|properties|linked|references|linked|P2218}}
|residence = {{Wd|properties|linked|references|linked|P551}}
}}
'''विनीत कुमार''' एक [[भारतीय]] [[फ़िल्म|फ़िल्मों]] तथा धारावाहिकों में काम करने वाले एक [[अभिनेता]] है। <ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt2361148/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728180712/http://www.imdb.com/title/tt2361148/ |archive-date=28 जुलाई 2015 |url-status=live }}</ref> इन्होंने ज्यादातर <ref>http://movies.sulekha.com/hindi/club-60/default.htm</ref> [[हिन्दी|हिंदी]] ,[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] तथा [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] फ़िल्मों तथा धारावाहिकों में अभिनय किया है। <ref>{{Cite web |url=http://www.actorfactor.net/Education_%20Times_28_july_2008.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150812192120/http://actorfactor.net/Education_%20Times_28_july_2008.htm |archive-date=12 अगस्त 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://nsd.gov.in/alumni2.asp?id=1989 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207001907/http://nsd.gov.in/alumni2.asp?id=1989 |archive-date=7 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0474911/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117100510/http://www.imdb.com/name/nm0474911/ |archive-date=17 जनवरी 2015 |url-status=live }}</ref> उन्हें [[मसान]], द्रोहकाल, [[कच्चे धागे (1999 फ़िल्म)|कच्चे धागे]], [[अक्स]], [[ये दिल]], सोच, शूल और [[महारानी (टीवी शृंखला)|महारानी]] जैसी वेब श्रृंखला जैसी फिल्मों में उनके काम के लिए जाना जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/entertainment/story-vineet-kumar-and-mohammad-aashiq-hussain-talked-about-huma-qureshi-starrer-sony-liv-web-series-maharani-4099687.html|title='महारानी' में पटना के अभिनेता आशिक और विनीत ने दिखाया दम, मचा रहे हैं धमाल}}</ref>
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]]
[[श्रेणी:धारावाहिक अभिनेता]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:बिहार के लोग]]
[[श्रेणी:1957 में जन्मे लोग]]
{{जीवनचरित-आधार}}
k8jfsmooqgmkdp141mjprvjb1jw2n3k
6544443
6544442
2026-04-27T10:34:57Z
हिंदुस्थान वासी
89741
6544443
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति
|name = विनीत कुमार
|image = {{wikidata|property|raw|P18}}
| birth_date = 9 फ़रवरी 1957
| owner = {{Wd|properties|linked|references|linked|P137}}
| birth_place = [[पटना]]<ref name="wikidata-cfc3fc925ddc31f71c67244753346f9fca7ab7d7-v3">{{सन्दर्भ विकिडाटा|1=Q15241312}}</ref>
|birth_name =
|citizenship = {{Wd|properties|linked|references|linked|P27}}
|education = [[राष्ट्रीय नाट्य विद्यालय]]
|employer = {{Wd|properties|linked|references|linked|P108}}
|height =
|weight =
|religion = {{Wd|properties|linked|references|linked|P140}}
|spouse = {{Wd|properties|linked|references|linked|P26}}
|website = {{Wd|properties|linked|references|linked|P856}}
|parents = {{Wd|properties|linked|references|linked|P25}}
|death_place = {{Wd|properties|references|P20}}
|death_date = {{Wd|properties|references|P570}}
|party = {{Wd|properties|references|P102}}
|death_cause = {{Wd|properties|references|P1196}} {{Wd|properties|references|P509}}
|signature =
|ethnicity =
|occupation = {{Wd|properties|linked|references|linked|P106}}
|children = {{Wd|properties|linked|references|linked|P40}}
|awards = {{Wd|properties|linked|references|linked|P166}}
|networth = {{Wd|properties|linked|references|linked|P2218}}
|residence = {{Wd|properties|linked|references|linked|P551}}
}}
'''विनीत कुमार''' एक [[भारतीय]] [[फ़िल्म|फ़िल्मों]] तथा धारावाहिकों में काम करने वाले एक [[अभिनेता]] है। <ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/title/tt2361148/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150728180712/http://www.imdb.com/title/tt2361148/ |archive-date=28 जुलाई 2015 |url-status=live }}</ref> इन्होंने ज्यादातर <ref>http://movies.sulekha.com/hindi/club-60/default.htm</ref> [[हिन्दी|हिंदी]] ,[[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] तथा [[अंग्रेज़ी भाषा|अंग्रेजी]] फ़िल्मों तथा धारावाहिकों में अभिनय किया है। <ref>{{Cite web |url=http://www.actorfactor.net/Education_%20Times_28_july_2008.htm |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150812192120/http://actorfactor.net/Education_%20Times_28_july_2008.htm |archive-date=12 अगस्त 2015 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://nsd.gov.in/alumni2.asp?id=1989 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207001907/http://nsd.gov.in/alumni2.asp?id=1989 |archive-date=7 दिसंबर 2010 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.imdb.com/name/nm0474911/ |title=संग्रहीत प्रति |access-date=27 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150117100510/http://www.imdb.com/name/nm0474911/ |archive-date=17 जनवरी 2015 |url-status=live }}</ref> उन्हें [[मसान]], द्रोहकाल, [[कच्चे धागे (1999 फ़िल्म)|कच्चे धागे]], [[अक्स]], [[ये दिल]], सोच, शूल और [[महारानी (टीवी शृंखला)|महारानी]] जैसी वेब श्रृंखला जैसी फिल्मों में उनके काम के लिए जाना जाता है।<ref>{{cite web|url=https://www.livehindustan.com/entertainment/story-vineet-kumar-and-mohammad-aashiq-hussain-talked-about-huma-qureshi-starrer-sony-liv-web-series-maharani-4099687.html|title='महारानी' में पटना के अभिनेता आशिक और विनीत ने दिखाया दम, मचा रहे हैं धमाल}}</ref>
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:भारतीय अभिनेता]]
[[श्रेणी:धारावाहिक अभिनेता]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:बिहार के लोग]]
[[श्रेणी:1957 में जन्मे लोग]]
{{जीवनचरित-आधार}}
8jel10uev172d0bwbuk1yiero943ydc
देव (अभिनेता)
0
727289
6544243
6165834
2026-04-26T13:38:14Z
~2026-20729-08
918808
समूदाय जोड़ा गया है
6544243
wikitext
text/x-wiki
{{Multiple issues|
{{उल्लेखनीयता|date=जनवरी 2017}}
{{जीवनी स्रोत कम|date=जनवरी 2017}}
{{प्रसंग|date=जनवरी 2017}}
{{प्राथमिक स्रोत|date=जनवरी 2017}}
}}
{{Infobox officeholder
|name = देव (अभिनेता)
|image =Actor_Dev_at_the_53rd_International_Film_Festival_of_India.jpg
|caption =
|office = सांसद - [[घाटल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|घाटल]], [[पश्चिम बंगाल]]
|predecessor =
|successor =
|term = 2014 से 2019
|order1 =
|office1 =
|predecessor1 =
|successor1 =
|term1 =
|birth_place =
|birth_date =
|death_date =
|alma_mater =
|nationality = [[भारतीय]]
|religion =
}}
'''देव (अभिनेता) उनका जन्म 25 दिसंबर 1982, एक माहिष्य क्षत्रिय परिवार,महिषा, पश्चिम बंगाल में हुआ।''' [[भारत]] की [[सोलहवीं लोक सभा|सोलहवीं लोकसभा]] में [[१६वीं लोक सभा के सदस्यों की सूची|सांसद]] हैं। [[भारतीय आम चुनाव, 2014|2014 के चुनावों]] में इन्होंने [[पश्चिम बंगाल]] की [[घाटल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|घाटल]] सीट से [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]] की ओर से भाग लिया।<ref>{{Cite web |url=http://www.pib.nic.in/archieve/others/2014/mar/d2014030501.pdf |title=भारतीय चुनाव आयोग की अधिसूचना, नई दिल्ली |access-date=19 जुलाई 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630221007/http://pib.nic.in/archieve/others/2014/mar/d2014030501.pdf |archive-date=30 जून 2014 |url-status=live }}</ref>
== प्रमुख फिल्में ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! नम्बर !! वर्ष !! फ़िल्म !! পরিচালক !! সহশিল্পী !! প্রযোজক
|-
| ०१ || [[२००६|2006]] || '' [[Agnisapatha]] '' || [[प्रबीर नंदी]] || [[रचना बनर्जी]] || [[स्वपन कुमार साहा]]
|-
| ०२ || [[२००७|2007]] || '' [[आइ लाब इउ]] '' || [[रवि kinagi]] || [[पायल सरकार]] || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| ०३ || rowspan = 3 | [[२००८|2008]] || '' [[प्रेमेर काहिनी]] '' || [[रवि kinagi]] || [[कोएल मैलिक]] || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| ०४ || '' आप मेरी हमेशा के लिए, '' || [[राज चक्रवर्ती]] || '' विशेष उपस्थिति '' || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| ०५ || '[[बलना तुमि आमार]]' '|| [[सुजीत गुहा]] || [[कोएल मैलिक]] || [[सुरिंदर फिल्में]]
|-
| ०६ || rowspan = 4 | [[२००९|2009]] || '' [[चैलेंज (009 फ़िल्म)|को चुनौती]] '' || [[राज चक्रवर्ती]] || [[दास गांगुली]] || rowspan = 2 | [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| ०७ || '' [[पोरान जाइ जोलिय़ा रे]] '' || [[रवि kinagi]] || [[दास गांगुली]]
|-
| ०८ || '' [[दुजोने]] '' || [[राजिब बिस्वास]] || [[Shrabanti चटर्जी]] || [[एस फिल्म्स]]
|-
| ०९ || '' [[जैकपॉट]] '' || [[कौशिक गांगुली]] || '' विशेष उपस्थिति '' || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| १० || rowspan = 5 | [[२०१०|2010]] || '' [[मुझे (010 फिल्म) मत बताना | मुझे] मत बताना] '' || [[सुजीत मंडल]] || [[कोएल मैलिक]] || [[सुरिंदर फिल्में]]
|-
| ११ || '' [[लेफ्टिनेंट छह]] '' || [[राज चक्रवर्ती]] || [[पायल सरकार]] || Srijana कला
|-
| १२ || '' [[एक सितारा खोज]] '' || [[लंपट मुखर्जी]] || '' विशेष उपस्थिति '' '|| rowspan = 3 | [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| १३ || '' [[विश्व (010 फ़िल्म)|विश्व]] '' || [[राज चक्रवर्ती]] || [[जीत (अभिनेता)|जीत]], [[कोएल मैलिक]]
|-
| १४ || '' [[से दिन देखाहोय़े छिलो]] '' || [[सुजीत मंडल]] || [[श्राबंती चटर्जी]]
|-
| १५ || rowspan = 2 | [[२०११|2011]] || '' [[पाग्लु]] '' || [[राजिब बिस्वास]] || [[कोएल मैलिक]] || [[सुरिंदर फिल्में]]
|-
| १६ || "[[रोमियो (011 फ़िल्म)|रोमियो]] '' || [[सुजीत मंडल]] || [[दास गांगुली]] || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| १७ || rowspan = 4 | [[२०१२|2012]] || '' [[किडी]] '' || [[शंकर ऐरा]] || [[दास गांगुली]], [[फर्डस अहमद]] || [[एसके फिल्म]]
|-
| १८ || '' [[पाग्लु २]] '' || [[सुजीत मंडल]] || [[कोएल मैलिक]] || [[सुरिंदर फिल्में]]
|-
| १९ || '' [[चैलेंज २]] '' || [[राजा चंदा]] || [[पूजा बोस]] || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| २० || '' [[Baoyali असीमित]] '' || [[सुजीत मंडल]] || '' विशेष उपस्थिति '' ||
|-
| २१ || rowspan = 3 | [[२०१३|2013]] || '' [[खोका 420]] '' || [[राजिब बिस्वास]] || [[दास गांगुली]], [[नुसरत जहान]] || [[एसके फिल्म]]
|-
| २२ || '' [[गैंगस्टर (013 फ़िल्म)|गैंगस्टर]] '' || [[राजा चंदा]] || [[कोएल मैलिक]], [[राजतभा दत्ता]] || [[सुरिंदर फिल्में]]
|-
| २३ || '' [[मून हिल (फिल्म)|चंद्रमा रॉक]] '' || [[कमालेश्वर मुखर्जी]] || [[जेरार्ड रूडोल्फ]], [[क्लियो सरकार]] || rowspan = 3 | [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| २४ || rowspan = 4 | [[२०१४|2014]] || '' [[शापित nightie]] '' || [[बिरसा दासगुप्ता]] || '' विशेष उपस्थिति '
|-
| २५ || '' [[बिंदास (014 फ़िल्म)|बिंदास]] '' || [[राजिब बिस्वास]] || [[श्राबंती चटर्जी]], [[सयंटिका बैनर्जी]]
|-
| २६ || '' [[जंगली बतख (फिल्म)|जंगली बतख]] '' || [[स्पष्ट निर्णय चटर्जी]] ||[[श्राबंती चटर्जी ]], [[tanusri चक्रवर्ती]] || [[रिलायंस एंटरटेनमेंट]]
|-
| २७ || '' [[योद्धा-द वारियर]] '' || [[राज चक्रवर्ती]] || [[मिमी चक्रवर्ती]] || rowspan = 4 | [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| २८ || rowspan = 3 | [[२०१५|2015]] || '' [[Hirogiri (फिल्म)|hirogiri]] '' || [[रवि kinagi]] || [[मिथुन चक्रवर्ती]], [[कोएल मैलिक]], [[सयंटिका बैनर्जी]]
|-
| २९ || '' [[सिर्फ आप के लिए|केवल के लिए आप]] '' || [[बिरसा दासगुप्ता]] || [[श्राबंती चटर्जी]], [[मिमी चक्रवर्ती]], [[sohama चक्रवर्ती]]
|-
| ३० || '' [[Arasinagara (फिल्म)|arasinagara]] '' || [[अपर्णा सेन]] || [[Rtbika सेन]]
|-
| ३१ || [[२०२३|2023]] || '' बाघा जतिन ''<ref>{{Cite news |title=Bagha Jatin Movie All Details |work=FilmyZap |url=https://ww1.filmyzap.com/bagha-jatin-movie-download/ |access-date=2023-03-31 |archive-date=29 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629180254/https://ww1.filmyzap.com/bagha-jatin-movie-download/ |url-status=dead }}</ref> || अरुण रॉय || सृजा दत्ता || गुरुपद अधिकारी और [[देव]]
|-
|}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://web.archive.org/web/20141006112328/http://india.gov.in/hi/my-government/indian-parliament/lok-sabha भारत के राष्ट्रीय पोर्टल पर सांसदों के बारे में संक्षिप्त जानकारी]
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:१६वीं लोक सभा के सदस्य]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के सांसद]]
[[श्रेणी:सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस के सांसद]]
[[श्रेणी:१७वीं लोक सभा के सदस्य]]
[[श्रेणी:सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस के राजनीतिज्ञ]]
[[श्रेणी:1982 में जन्मे लोग]]
{{जीवनचरित-आधार}}
gv2cxspujdk2ec47358evijc14s5x11
6544244
6544243
2026-04-26T13:39:04Z
~2026-20729-08
918808
सुधार किया गया है
6544244
wikitext
text/x-wiki
{{Multiple issues|
{{उल्लेखनीयता|date=जनवरी 2017}}
{{जीवनी स्रोत कम|date=जनवरी 2017}}
{{प्रसंग|date=जनवरी 2017}}
{{प्राथमिक स्रोत|date=जनवरी 2017}}
}}
{{Infobox officeholder
|name = देव (अभिनेता)
|image =Actor_Dev_at_the_53rd_International_Film_Festival_of_India.jpg
|caption =
|office = सांसद - [[घाटल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|घाटल]], [[पश्चिम बंगाल]]
|predecessor =
|successor =
|term = 2014 से 2019
|order1 =
|office1 =
|predecessor1 =
|successor1 =
|term1 =
|birth_place =
|birth_date =
|death_date =
|alma_mater =
|nationality = [[भारतीय]]
|religion =
}}
'''देव (अभिनेता) का जन्म 25 दिसंबर 1982, एक माहिष्य क्षत्रिय परिवार,महिषा, पश्चिम बंगाल में हुआ।''' [[भारत]] की [[सोलहवीं लोक सभा|सोलहवीं लोकसभा]] में [[१६वीं लोक सभा के सदस्यों की सूची|सांसद]] हैं। [[भारतीय आम चुनाव, 2014|2014 के चुनावों]] में इन्होंने [[पश्चिम बंगाल]] की [[घाटल लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|घाटल]] सीट से [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस]] की ओर से भाग लिया।<ref>{{Cite web |url=http://www.pib.nic.in/archieve/others/2014/mar/d2014030501.pdf |title=भारतीय चुनाव आयोग की अधिसूचना, नई दिल्ली |access-date=19 जुलाई 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140630221007/http://pib.nic.in/archieve/others/2014/mar/d2014030501.pdf |archive-date=30 जून 2014 |url-status=live }}</ref>
== प्रमुख फिल्में ==
{| class="wikitable sortable"
|-
! नम्बर !! वर्ष !! फ़िल्म !! পরিচালক !! সহশিল্পী !! প্রযোজক
|-
| ०१ || [[२००६|2006]] || '' [[Agnisapatha]] '' || [[प्रबीर नंदी]] || [[रचना बनर्जी]] || [[स्वपन कुमार साहा]]
|-
| ०२ || [[२००७|2007]] || '' [[आइ लाब इउ]] '' || [[रवि kinagi]] || [[पायल सरकार]] || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| ०३ || rowspan = 3 | [[२००८|2008]] || '' [[प्रेमेर काहिनी]] '' || [[रवि kinagi]] || [[कोएल मैलिक]] || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| ०४ || '' आप मेरी हमेशा के लिए, '' || [[राज चक्रवर्ती]] || '' विशेष उपस्थिति '' || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| ०५ || '[[बलना तुमि आमार]]' '|| [[सुजीत गुहा]] || [[कोएल मैलिक]] || [[सुरिंदर फिल्में]]
|-
| ०६ || rowspan = 4 | [[२००९|2009]] || '' [[चैलेंज (009 फ़िल्म)|को चुनौती]] '' || [[राज चक्रवर्ती]] || [[दास गांगुली]] || rowspan = 2 | [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| ०७ || '' [[पोरान जाइ जोलिय़ा रे]] '' || [[रवि kinagi]] || [[दास गांगुली]]
|-
| ०८ || '' [[दुजोने]] '' || [[राजिब बिस्वास]] || [[Shrabanti चटर्जी]] || [[एस फिल्म्स]]
|-
| ०९ || '' [[जैकपॉट]] '' || [[कौशिक गांगुली]] || '' विशेष उपस्थिति '' || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| १० || rowspan = 5 | [[२०१०|2010]] || '' [[मुझे (010 फिल्म) मत बताना | मुझे] मत बताना] '' || [[सुजीत मंडल]] || [[कोएल मैलिक]] || [[सुरिंदर फिल्में]]
|-
| ११ || '' [[लेफ्टिनेंट छह]] '' || [[राज चक्रवर्ती]] || [[पायल सरकार]] || Srijana कला
|-
| १२ || '' [[एक सितारा खोज]] '' || [[लंपट मुखर्जी]] || '' विशेष उपस्थिति '' '|| rowspan = 3 | [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| १३ || '' [[विश्व (010 फ़िल्म)|विश्व]] '' || [[राज चक्रवर्ती]] || [[जीत (अभिनेता)|जीत]], [[कोएल मैलिक]]
|-
| १४ || '' [[से दिन देखाहोय़े छिलो]] '' || [[सुजीत मंडल]] || [[श्राबंती चटर्जी]]
|-
| १५ || rowspan = 2 | [[२०११|2011]] || '' [[पाग्लु]] '' || [[राजिब बिस्वास]] || [[कोएल मैलिक]] || [[सुरिंदर फिल्में]]
|-
| १६ || "[[रोमियो (011 फ़िल्म)|रोमियो]] '' || [[सुजीत मंडल]] || [[दास गांगुली]] || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| १७ || rowspan = 4 | [[२०१२|2012]] || '' [[किडी]] '' || [[शंकर ऐरा]] || [[दास गांगुली]], [[फर्डस अहमद]] || [[एसके फिल्म]]
|-
| १८ || '' [[पाग्लु २]] '' || [[सुजीत मंडल]] || [[कोएल मैलिक]] || [[सुरिंदर फिल्में]]
|-
| १९ || '' [[चैलेंज २]] '' || [[राजा चंदा]] || [[पूजा बोस]] || [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| २० || '' [[Baoyali असीमित]] '' || [[सुजीत मंडल]] || '' विशेष उपस्थिति '' ||
|-
| २१ || rowspan = 3 | [[२०१३|2013]] || '' [[खोका 420]] '' || [[राजिब बिस्वास]] || [[दास गांगुली]], [[नुसरत जहान]] || [[एसके फिल्म]]
|-
| २२ || '' [[गैंगस्टर (013 फ़िल्म)|गैंगस्टर]] '' || [[राजा चंदा]] || [[कोएल मैलिक]], [[राजतभा दत्ता]] || [[सुरिंदर फिल्में]]
|-
| २३ || '' [[मून हिल (फिल्म)|चंद्रमा रॉक]] '' || [[कमालेश्वर मुखर्जी]] || [[जेरार्ड रूडोल्फ]], [[क्लियो सरकार]] || rowspan = 3 | [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| २४ || rowspan = 4 | [[२०१४|2014]] || '' [[शापित nightie]] '' || [[बिरसा दासगुप्ता]] || '' विशेष उपस्थिति '
|-
| २५ || '' [[बिंदास (014 फ़िल्म)|बिंदास]] '' || [[राजिब बिस्वास]] || [[श्राबंती चटर्जी]], [[सयंटिका बैनर्जी]]
|-
| २६ || '' [[जंगली बतख (फिल्म)|जंगली बतख]] '' || [[स्पष्ट निर्णय चटर्जी]] ||[[श्राबंती चटर्जी ]], [[tanusri चक्रवर्ती]] || [[रिलायंस एंटरटेनमेंट]]
|-
| २७ || '' [[योद्धा-द वारियर]] '' || [[राज चक्रवर्ती]] || [[मिमी चक्रवर्ती]] || rowspan = 4 | [[श्री वेंकटेश फिल्म्स]]
|-
| २८ || rowspan = 3 | [[२०१५|2015]] || '' [[Hirogiri (फिल्म)|hirogiri]] '' || [[रवि kinagi]] || [[मिथुन चक्रवर्ती]], [[कोएल मैलिक]], [[सयंटिका बैनर्जी]]
|-
| २९ || '' [[सिर्फ आप के लिए|केवल के लिए आप]] '' || [[बिरसा दासगुप्ता]] || [[श्राबंती चटर्जी]], [[मिमी चक्रवर्ती]], [[sohama चक्रवर्ती]]
|-
| ३० || '' [[Arasinagara (फिल्म)|arasinagara]] '' || [[अपर्णा सेन]] || [[Rtbika सेन]]
|-
| ३१ || [[२०२३|2023]] || '' बाघा जतिन ''<ref>{{Cite news |title=Bagha Jatin Movie All Details |work=FilmyZap |url=https://ww1.filmyzap.com/bagha-jatin-movie-download/ |access-date=2023-03-31 |archive-date=29 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629180254/https://ww1.filmyzap.com/bagha-jatin-movie-download/ |url-status=dead }}</ref> || अरुण रॉय || सृजा दत्ता || गुरुपद अधिकारी और [[देव]]
|-
|}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://web.archive.org/web/20141006112328/http://india.gov.in/hi/my-government/indian-parliament/lok-sabha भारत के राष्ट्रीय पोर्टल पर सांसदों के बारे में संक्षिप्त जानकारी]
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:१६वीं लोक सभा के सदस्य]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:पश्चिम बंगाल के सांसद]]
[[श्रेणी:सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस के सांसद]]
[[श्रेणी:१७वीं लोक सभा के सदस्य]]
[[श्रेणी:सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस के राजनीतिज्ञ]]
[[श्रेणी:1982 में जन्मे लोग]]
{{जीवनचरित-आधार}}
27ghy59g5uxnjkh5jrdnlgaj5g7l3fi
अशोक यादव
0
748485
6544207
6544204
2026-04-26T12:04:32Z
Kaushlendra522
739908
6544207
wikitext
text/x-wiki
{{Multiple issues|
{{उल्लेखनीयता|date=जनवरी 2017}}
{{जीवनी स्रोत कम|date=जनवरी 2017}}
{{प्रसंग|date=जनवरी 2017}}
{{प्राथमिक स्रोत|date=जनवरी 2017}}
}}
{{Infobox officeholder
|name =अशोक यादव
|image =
|caption =
|office = विधायक - [[शिकोहाबाद विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]], [[उत्तर प्रदेश]]
|predecessor =
|successor =
|term = 2007 से 2012
|order1 =
|office1 =
|predecessor1 =
|successor1 =
|term1 =
|birth_place =
|birth_date =
|death_date =
|alma_mater =
|nationality = [[भारतीय]]
|religion =
}}
[[चित्र:Processed 446283.webp|पाठ=Ashok Yadav Shikohabad Firozabad|अंगूठाकार|Ashok Yadav Shikohabad Firozabad ]]
ASHOK YADAV यादव एक वरिष्ठ भारतीय राजनीतिज्ञ और उत्तर प्रदेश के फ़िरोज़ाबाद जिले के शिकोहाबाद क्षेत्र के एक प्रभावशाली नेता हैं। वह उत्तर प्रदेश विधानसभा के पूर्व सदस्य (विधायक) और पूर्व राज्य मंत्री (पर्यटन) रह चुके हैं। उन्हें उत्तर प्रदेश की राजनीति में उनके लंबे अनुभव और अन्य पिछड़ा वर्ग (OBC) के अधिकारों तथा आरक्षण सुधारों के प्रति उनकी मुखर वकालत के लिए जाना जाता है।
प्रारंभिक जीवन और शिक्षा
अशोक यादव का जन्म श्री महेश्वर सिंह के परिवार में हुआ था। उन्होंने इलाहाबाद विश्वविद्यालय से स्नातक और विधि स्नातक (LLB) की डिग्री प्राप्त की। इलाहाबाद विश्वविद्यालय, जिसे 'पूर्व का ऑक्सफोर्ड' कहा जाता है, उत्तर भारतीय राजनीतिक नेतृत्व की एक पारंपरिक पाठशाला रहा है। उनके कानूनी ज्ञान ने अक्सर संवैधानिक मामलों और सामाजिक न्याय पर उनके दृष्टिकोण को आकार दिया है।
राजनीतिक सफर
'''अशोक यादव''',[[भारत]] के उत्तर प्रदेश की [[उत्तर प्रदेश की पंद्रहवी विधान सभा|पंद्रहवी विधानसभा सभा]] में विधायक रहे। [[उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव २००७|2007 उत्तर प्रदेश विधान सभा चुनाव]] में इन्होंने उत्तर प्रदेश के फिरोजाबाद जिले के [[शिकोहाबाद विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] (निर्वाचन संख्या - 323) से [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] चुनाव में भाग लिया। <ref>{{Cite web |url=http://uplegisassembly.gov.in/ |title=उत्तर प्रदेश विधान सभा |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810002935/http://uplegisassembly.gov.in/ |archive-date=10 अगस्त 2019 |url-status=live }}</ref>
यादव का राजनीतिक जीवन कई दशकों में फैला हुआ है, जिसमें उन्होंने विभिन्न राजनीतिक मंचों के बावजूद अपने स्थानीय जनाधार को मजबूती से बनाए रखा है।
• प्रारंभिक राजनीति (1990 का दशक): यादव 1990 के दशक की शुरुआत में उभरे। 1993 के विधानसभा चुनाव में, उन्होंने भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के टिकट पर शिकोहाबाद से चुनाव लड़ा और मुलायम सिंह यादव के विरुद्ध एक कड़े मुकाबले में उपविजेता रहे।
• विधायक के रूप में सफलता (1996): वह पहली बार 1996 में भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के उम्मीदवार के रूप में शिकोहाबाद से विधायक चुने गए। अपने इस कार्यकाल के दौरान, उन्होंने राज्य सरकार में पर्यटन राज्य मंत्री के रूप में कार्य किया।
• स्वतंत्र (निर्दलीय) जीत (2007): अपनी व्यक्तिगत लोकप्रियता के प्रमाण के रूप में, यादव ने 2007 का चुनाव एक निर्दलीय उम्मीदवार के रूप में लड़ा। उन्होंने समाजवादी पार्टी और बसपा जैसे प्रमुख दलों के उम्मीदवारों को हराकर शिकोहाबाद सीट पर पुनः कब्जा किया।
आरक्षण और सामाजिक न्याय के प्रति भूमिका
अशोक यादव मंडल आयोग के सिद्धांतों के मुखर समर्थक रहे हैं और उन्होंने उत्तर भारत में आरक्षण प्रणाली की बारीकियों पर विशेष जोर दिया है।
1. ओबीसी कोटा प्रबंधन: यादव ने सार्वजनिक रूप से यह तर्क दिया है कि ओबीसी कोटे का उप-श्रेणियों में विभाजन एक ऐसा मामला है जिसे केंद्र के बजाय राज्य स्तर पर सुलझाया जाना चाहिए। उन्होंने पिछड़े वर्गों के भीतर सबसे वंचित वर्गों की पहचान करने के लिए राज्यों की स्वायत्तता की आवश्यकता पर जोर दिया है।
2. शासन में प्रतिनिधित्व: उन्होंने यह स्टैंड लिया है कि आरक्षण केवल विधायी सीटों तक ही सीमित नहीं होना चाहिए, बल्कि इसे सरकारी सेवा के अधीनस्थ और लिपिक पदों में भी सख्ती से लागू किया जाना चाहिए ताकि सच्ची सामाजिक समानता सुनिश्चित की जा सके।
चुनावी इतिहास
वर्ष
निर्वाचन क्षेत्र
दल
परिणाम
1996
शिकोहाबाद
भाजपा
विजेता
2004
फ़िरोज़ाबाद
भाजपा
प्रत्याशी (लोकसभा)
2007
शिकोहाबाद
निर्दलीय
विजेता
2009
फ़िरोज़ाबाद
भाजपा
प्रत्याशी (लोकसभा)
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश 15वीं विधान सभा के सदस्य]]
[[श्रेणी:शिकोहाबाद के विधायक]]
{{आधार}}
1zo8n0ymzgepvrapltnfvdrohs26khu
6544208
6544207
2026-04-26T12:05:48Z
Kaushlendra522
739908
6544208
wikitext
text/x-wiki
{{Multiple issues|
{{उल्लेखनीयता|date=जनवरी 2017}}
{{जीवनी स्रोत कम|date=जनवरी 2017}}
{{प्रसंग|date=जनवरी 2017}}
{{प्राथमिक स्रोत|date=जनवरी 2017}}
}}
{{Infobox officeholder
| name = Ashok Yadav अशोक यादव
| image =
| caption =
| office = विधायक - [[शिकोहाबाद विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]], [[उत्तर प्रदेश]]
| predecessor =
| successor =
| term = 2007 से 2012
| order1 =
| office1 =
| predecessor1 =
| successor1 =
| term1 =
| birth_place =
| birth_date =
| death_date =
| alma_mater =
| nationality = [[भारतीय]]
| religion =
}}
[[चित्र:Processed 446283.webp|पाठ=Ashok Yadav Shikohabad Firozabad|अंगूठाकार|Ashok Yadav Shikohabad Firozabad ]]
ASHOK YADAV यादव एक वरिष्ठ भारतीय राजनीतिज्ञ और उत्तर प्रदेश के फ़िरोज़ाबाद जिले के शिकोहाबाद क्षेत्र के एक प्रभावशाली नेता हैं। वह उत्तर प्रदेश विधानसभा के पूर्व सदस्य (विधायक) और पूर्व राज्य मंत्री (पर्यटन) रह चुके हैं। उन्हें उत्तर प्रदेश की राजनीति में उनके लंबे अनुभव और अन्य पिछड़ा वर्ग (OBC) के अधिकारों तथा आरक्षण सुधारों के प्रति उनकी मुखर वकालत के लिए जाना जाता है।
प्रारंभिक जीवन और शिक्षा
अशोक यादव का जन्म श्री महेश्वर सिंह के परिवार में हुआ था। उन्होंने इलाहाबाद विश्वविद्यालय से स्नातक और विधि स्नातक (LLB) की डिग्री प्राप्त की। इलाहाबाद विश्वविद्यालय, जिसे 'पूर्व का ऑक्सफोर्ड' कहा जाता है, उत्तर भारतीय राजनीतिक नेतृत्व की एक पारंपरिक पाठशाला रहा है। उनके कानूनी ज्ञान ने अक्सर संवैधानिक मामलों और सामाजिक न्याय पर उनके दृष्टिकोण को आकार दिया है।
राजनीतिक सफर
'''अशोक यादव''',[[भारत]] के उत्तर प्रदेश की [[उत्तर प्रदेश की पंद्रहवी विधान सभा|पंद्रहवी विधानसभा सभा]] में विधायक रहे। [[उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव २००७|2007 उत्तर प्रदेश विधान सभा चुनाव]] में इन्होंने उत्तर प्रदेश के फिरोजाबाद जिले के [[शिकोहाबाद विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] (निर्वाचन संख्या - 323) से [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] चुनाव में भाग लिया। <ref>{{Cite web |url=http://uplegisassembly.gov.in/ |title=उत्तर प्रदेश विधान सभा |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810002935/http://uplegisassembly.gov.in/ |archive-date=10 अगस्त 2019 |url-status=live }}</ref>
यादव का राजनीतिक जीवन कई दशकों में फैला हुआ है, जिसमें उन्होंने विभिन्न राजनीतिक मंचों के बावजूद अपने स्थानीय जनाधार को मजबूती से बनाए रखा है।
• प्रारंभिक राजनीति (1990 का दशक): यादव 1990 के दशक की शुरुआत में उभरे। 1993 के विधानसभा चुनाव में, उन्होंने भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के टिकट पर शिकोहाबाद से चुनाव लड़ा और मुलायम सिंह यादव के विरुद्ध एक कड़े मुकाबले में उपविजेता रहे।
• विधायक के रूप में सफलता (1996): वह पहली बार 1996 में भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के उम्मीदवार के रूप में शिकोहाबाद से विधायक चुने गए। अपने इस कार्यकाल के दौरान, उन्होंने राज्य सरकार में पर्यटन राज्य मंत्री के रूप में कार्य किया।
• स्वतंत्र (निर्दलीय) जीत (2007): अपनी व्यक्तिगत लोकप्रियता के प्रमाण के रूप में, यादव ने 2007 का चुनाव एक निर्दलीय उम्मीदवार के रूप में लड़ा। उन्होंने समाजवादी पार्टी और बसपा जैसे प्रमुख दलों के उम्मीदवारों को हराकर शिकोहाबाद सीट पर पुनः कब्जा किया।
आरक्षण और सामाजिक न्याय के प्रति भूमिका
अशोक यादव मंडल आयोग के सिद्धांतों के मुखर समर्थक रहे हैं और उन्होंने उत्तर भारत में आरक्षण प्रणाली की बारीकियों पर विशेष जोर दिया है।
1. ओबीसी कोटा प्रबंधन: यादव ने सार्वजनिक रूप से यह तर्क दिया है कि ओबीसी कोटे का उप-श्रेणियों में विभाजन एक ऐसा मामला है जिसे केंद्र के बजाय राज्य स्तर पर सुलझाया जाना चाहिए। उन्होंने पिछड़े वर्गों के भीतर सबसे वंचित वर्गों की पहचान करने के लिए राज्यों की स्वायत्तता की आवश्यकता पर जोर दिया है।
2. शासन में प्रतिनिधित्व: उन्होंने यह स्टैंड लिया है कि आरक्षण केवल विधायी सीटों तक ही सीमित नहीं होना चाहिए, बल्कि इसे सरकारी सेवा के अधीनस्थ और लिपिक पदों में भी सख्ती से लागू किया जाना चाहिए ताकि सच्ची सामाजिक समानता सुनिश्चित की जा सके।
चुनावी इतिहास
वर्ष
निर्वाचन क्षेत्र
दल
परिणाम
1996
शिकोहाबाद
भाजपा
विजेता
2004
फ़िरोज़ाबाद
भाजपा
प्रत्याशी (लोकसभा)
2007
शिकोहाबाद
निर्दलीय
विजेता
2009
फ़िरोज़ाबाद
भाजपा
प्रत्याशी (लोकसभा)
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश 15वीं विधान सभा के सदस्य]]
[[श्रेणी:शिकोहाबाद के विधायक]]
{{आधार}}
du570zz6bl0xgadotcsjprwmppsumdu
6544210
6544208
2026-04-26T12:09:43Z
Kaushlendra522
739908
6544210
wikitext
text/x-wiki
{{Multiple issues|
{{उल्लेखनीयता|date=जनवरी 2017}}
{{जीवनी स्रोत कम|date=जनवरी 2017}}
{{प्रसंग|date=जनवरी 2017}}
{{प्राथमिक स्रोत|date=जनवरी 2017}}
}}
{{Infobox officeholder
| name = Ashok Yadav अशोक यादव
| image =
| caption =
| office = पूर्व मंत्री उत्तर प्रदेश सरकार
विधायक - [[शिकोहाबाद विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]], [[उत्तर प्रदेश]]
| predecessor =
| successor =
| term = 2007 से 2012
| order1 =
| office1 =
| predecessor1 =
| successor1 =
| term1 =
| birth_place =
| birth_date =
| death_date =
| alma_mater =
| nationality = [[भारतीय]]
| religion =
}}
[[चित्र:Processed 446283.webp|पाठ=Ashok Yadav Shikohabad Firozabad|अंगूठाकार|Ashok Yadav Shikohabad Firozabad ]]
ASHOK YADAV यादव एक वरिष्ठ भारतीय राजनीतिज्ञ और उत्तर प्रदेश के फ़िरोज़ाबाद जिले के शिकोहाबाद क्षेत्र के एक प्रभावशाली नेता हैं। वह उत्तर प्रदेश विधानसभा के पूर्व सदस्य (विधायक) और पूर्व राज्य मंत्री (पर्यटन) रह चुके हैं। उन्हें उत्तर प्रदेश की राजनीति में उनके लंबे अनुभव और अन्य पिछड़ा वर्ग (OBC) के अधिकारों तथा आरक्षण सुधारों के प्रति उनकी मुखर वकालत के लिए जाना जाता है।
प्रारंभिक जीवन और शिक्षा
अशोक यादव का जन्म श्री महेश्वर सिंह के परिवार में हुआ था। उन्होंने इलाहाबाद विश्वविद्यालय से स्नातक और विधि स्नातक (LLB) की डिग्री प्राप्त की। इलाहाबाद विश्वविद्यालय, जिसे 'पूर्व का ऑक्सफोर्ड' कहा जाता है, उत्तर भारतीय राजनीतिक नेतृत्व की एक पारंपरिक पाठशाला रहा है। उनके कानूनी ज्ञान ने अक्सर संवैधानिक मामलों और सामाजिक न्याय पर उनके दृष्टिकोण को आकार दिया है।
राजनीतिक सफर
'''अशोक यादव''',[[भारत]] के उत्तर प्रदेश की [[उत्तर प्रदेश की पंद्रहवी विधान सभा|पंद्रहवी विधानसभा सभा]] में विधायक रहे। [[उत्तर प्रदेश विधानसभा चुनाव २००७|2007 उत्तर प्रदेश विधान सभा चुनाव]] में इन्होंने उत्तर प्रदेश के फिरोजाबाद जिले के [[शिकोहाबाद विधान सभा निर्वाचन क्षेत्र]] (निर्वाचन संख्या - 323) से [[निर्दलीय (राजनेता)|निर्दलीय]] चुनाव में भाग लिया। <ref>{{Cite web |url=http://uplegisassembly.gov.in/ |title=उत्तर प्रदेश विधान सभा |access-date=16 जून 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190810002935/http://uplegisassembly.gov.in/ |archive-date=10 अगस्त 2019 |url-status=live }}</ref>
यादव का राजनीतिक जीवन कई दशकों में फैला हुआ है, जिसमें उन्होंने विभिन्न राजनीतिक मंचों के बावजूद अपने स्थानीय जनाधार को मजबूती से बनाए रखा है।
• प्रारंभिक राजनीति (1990 का दशक): यादव 1990 के दशक की शुरुआत में उभरे। 1993 के विधानसभा चुनाव में, उन्होंने भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस के टिकट पर शिकोहाबाद से चुनाव लड़ा और मुलायम सिंह यादव के विरुद्ध एक कड़े मुकाबले में उपविजेता रहे।
• विधायक के रूप में सफलता (1996): वह पहली बार 1996 में भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) के उम्मीदवार के रूप में शिकोहाबाद से विधायक चुने गए। अपने इस कार्यकाल के दौरान, उन्होंने राज्य सरकार में पर्यटन राज्य मंत्री के रूप में कार्य किया।
• स्वतंत्र (निर्दलीय) जीत (2007): अपनी व्यक्तिगत लोकप्रियता के प्रमाण के रूप में, यादव ने 2007 का चुनाव एक निर्दलीय उम्मीदवार के रूप में लड़ा। उन्होंने समाजवादी पार्टी और बसपा जैसे प्रमुख दलों के उम्मीदवारों को हराकर शिकोहाबाद सीट पर पुनः कब्जा किया।
आरक्षण और सामाजिक न्याय के प्रति भूमिका
अशोक यादव मंडल आयोग के सिद्धांतों के मुखर समर्थक रहे हैं और उन्होंने उत्तर भारत में आरक्षण प्रणाली की बारीकियों पर विशेष जोर दिया है।
1. ओबीसी कोटा प्रबंधन: यादव ने सार्वजनिक रूप से यह तर्क दिया है कि ओबीसी कोटे का उप-श्रेणियों में विभाजन एक ऐसा मामला है जिसे केंद्र के बजाय राज्य स्तर पर सुलझाया जाना चाहिए। उन्होंने पिछड़े वर्गों के भीतर सबसे वंचित वर्गों की पहचान करने के लिए राज्यों की स्वायत्तता की आवश्यकता पर जोर दिया है।
2. शासन में प्रतिनिधित्व: उन्होंने यह स्टैंड लिया है कि आरक्षण केवल विधायी सीटों तक ही सीमित नहीं होना चाहिए, बल्कि इसे सरकारी सेवा के अधीनस्थ और लिपिक पदों में भी सख्ती से लागू किया जाना चाहिए ताकि सच्ची सामाजिक समानता सुनिश्चित की जा सके।
चुनावी इतिहास
वर्ष
निर्वाचन क्षेत्र
दल
परिणाम
1996
शिकोहाबाद
भाजपा
विजेता
2004
फ़िरोज़ाबाद
भाजपा
प्रत्याशी (लोकसभा)
2007
शिकोहाबाद
निर्दलीय
विजेता
2009
फ़िरोज़ाबाद
भाजपा
प्रत्याशी (लोकसभा)
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:उत्तर प्रदेश 15वीं विधान सभा के सदस्य]]
[[श्रेणी:शिकोहाबाद के विधायक]]
{{आधार}}
qw42e2tc32n08qq9v0mc4bsidmov9co
साँचा:GANentry
10
753697
6544371
3778694
2026-04-27T04:42:12Z
SM7
89247
सुधार किया गया
6544371
wikitext
text/x-wiki
<span id="{{anchorencode:{{{1|Example}}}}}"></span><span class="plainlinks nourlexpansion lx">[[{{ucfirst:{{{1|Example}}}}}]] <span class="ln-condensed-link-toolbar"><span class="plainlinks">([{{fullurl:{{{1|Example}}}|action=edit}} <span class="ln-condensed-link-abbr">सं<span class="ln-condensed-link-list">पादन</span></span>] | [[वार्ता:{{{1|Example}}}|<span class="ln-condensed-link-abbr">बा<span class="ln-condensed-link-list">तचीत</span></span>]] | [{{fullurl:{{{1|Example}}}|action=history}} <span class="ln-condensed-link-abbr">इ<span class="ln-condensed-link-list">तिहास</span></span>] | [{{fullurl:{{{1|Example}}}|action=protect}} <span class="ln-condensed-link-abbr">सु<span class="ln-condensed-link-list">रक्षित करें</span></span>] | [{{fullurl:Special:Whatlinkshere/{{{1|Example}}}|limit=999}} <span class="ln-condensed-link-abbr">क्या<span class="ln-condensed-link-list"> जुड़ता </span>है<span class="ln-condensed-link-list">?</span></span>] | [{{fullurl:{{{1|Example}}}|action=watch}} <span class="ln-condensed-link-abbr">ध्या<span class="ln-condensed-link-list">न सूची</span></span>] | [{{fullurl:Special:Log|page={{urlencode:{{{1|Example}}}}}}} <span class="ln-condensed-link-abbr">लॉ<span class="ln-condensed-link-list">ग</span></span>] | [https://tools.wmflabs.org/pageviews/#project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&range=latest-90&pages={{urlencode:{{{1|Example}}}|WIKI}} <span class="ln-condensed-link-abbr">पृ<span class="ln-condensed-link-list">ष्ट </span> देखा<span class="ln-condensed-link-list"> गया (</span>90<span class="ln-condensed-link-list">दि)</span></span>])</span></span></span> '''({{#ifeq:{{{exists|no}}}|yes|[[वार्ता:{{{1|Example}}}/श्रेष्ठ-लेख{{{2}}}|पुर्निरीक्षण चर्चा]]|{{#ifexist:वार्ता:{{{1|Example}}}/श्रेष्ठ-लेख{{{2}}}|[[वार्ता:{{{1|Example}}}/श्रेष्ठ-लेख{{{2}}}|समीक्षा चर्चा]]|<span class="plainlinks">[//hi.wikipedia.org/w/index.php?title=वार्ता:{{urlencode:{{{1|Example}}}/श्रेष्ठ-लेख{{{2}}}}}&action=edit&editintro=साँचा:GAN/editintro&preload=साँचा:GAN/preload समीक्षा शुरु करें]</span>}}}})'''<noinclude>
{{documentation|content=
यह साँचा [[WP:GAN|श्रेष्ठ लेख नामांकन]] पृष्ठ पर उपयुक्त कड़ियों की सूची जोड़ने के काम आता है।
== प्रयोगविधि ==
<pre>{{GANentry|1=लेख_का_शीर्षक|2=नामांकन_संख्या}}</pre>
}}
{{#ifeq: {{SUBPAGENAME}} | sandbox ||
[[श्रेणी:Wikipedia GA templates]]
}}
</noinclude>
npqqcu977p3jr683pix1i4xmwuz4w1d
जोसेफ़ स्टालिन
0
763352
6544313
6485543
2026-04-26T22:02:37Z
Dostojewskij
123441
+ श्रेणी:1878 में जन्मे लोग + श्रेणी:१९५३ में निधन
6544313
wikitext
text/x-wiki
{{जीवनी स्रोतहीन|date=अक्टूबर 2025}}
{{Infobox officeholder
| name = जोसेफ़ स्टालिन
| birthname =
| image = CroppedStalin1943.jpg
| imagesize =
| caption = 1943 में [[:en:Tehran Conference|तेहरान सम्मेलन]] के दौरान स्टालिन
| office2 = [[:en:Premier of the Soviet Union|सोवियत संघ के प्रधानमंत्री]]
| 2blankname2 = [[:en:First Deputy Premier of the Soviet Union|उप-प्रधानमंत्री]]
| 2namedata2 = निकोलाई वोज़नेसेंस्की<br />व्याचेस्लाव मोलोटोव
| 1blankname2 = [[:en:List of heads of state of the Soviet Union|राष्ट्रपति]]
| 1namedata2 = [[:en:Mikhail Kalinin|मिखाइल कालिनिन]]<br>[[:en:Nikolai Shvernik|निकोलई श्वेर्निक]]
| term_start2 = 6 मई 1941
| term_end2 = 5 मार्च 1953
| predecessor2 = [[:en:Vyacheslav Molotov|व्याचेस्लाव मोलोटोव]]
| successor2 = [[:en:Georgy Malenkov|जौर्जी मालेन्कोव]]
| office = [[:en: CPSU|सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी]] के [[:en: General Secretary of the CPSU|महासचिव]]
| term_start = 3 अप्रैल 1922
| term_end = 16 अक्टूबर 1952
| predecessor = व्याचेस्लाव मोलोटोव<br /><small>(जिम्मेदार सचिव के रूप में)</small>
| successor = निकिता ख्रुश्चेव<br /><small>(कार्यालय फिर से स्थापित)</small>
जौर्जी मालेन्कोव<br /><small>(वास्तव में)</small>
| office3 = सोवियत संघ के रक्षामंत्री
| premier3 = स्वयं
| term_start3 = 19 जुलाई 1941
| term_end3 = 25 फ़रवरी 1946
| predecessor3 = सेमोन टिमोशेनको
| successor3 = निकोलाई बुलगानिन<br /><small>रिक्ति के बाद</small>
| office4 = सचिवालय के सदस्य
| term_start4 = 3 अप्रैल 1922
| term_end4 = 5 मार्च 1953
| office5 = सभापतिमंडल के पूर्णकालिन सदस्य
| term_start5 = 25 मार्च 1919
| term_end5 = 5 मार्च 1953
| office6 = ऑर्गब्यूरो के सदस्य
| term_start6 = 16 जनवरी 1919
| term_end6 = 5 मार्च 1953
| birth_date = {{Birth date|1878|12|18|df=y}}
| birth_place = गोरी, टिफलिस राज्य, [[रूसी साम्राज्य]]
| death_date = {{Death date and age|1953|3|5|1878|12|18|df=y}}
| death_place = [[मास्को|मॉस्को]] के पास कुंटसेवो डाचा, [[:en:RSFSR|रूसी एसएफएसआर]], [[सोवियत संघ]]
| resting_place = क्रेमलिन वाल नेक्रोपॉलिस, मॉस्को, [[रूस|रूसी संघ]]
| party = [[:en:CPSU|सोवियत संघ की कम्युनिस्ट पार्टी]]
| nationality = [[सोवियत संघ|सोवियत]]
| spouse = [[केटरिना सेवानिडेज़]] (1906–1907)<br />[[नदेज़्दा ऑलिल्यूयेवा]] (1919–1932)
| children = याकोव डीजुगैशविल, वसीली डिजुगैशविल, स्वेतलाना ऑलिल्यूयेवा
| religion = कोई नहीं ([[नास्तिक]])
| allegiance = {{flag|सोवियत संघ|1922}}
| branch = सोवियत सशस्त्र बल
| serviceyears = 1943–1953
| rank = [[:en:Marshal of the Soviet Union|सोवियत संघ के मार्शल]] (1943–1945) <br /> [[:en:Generalissimus of the Soviet Union|सोवियत संघ के जनरलिसिमस]] (1945–1953)
| commands = ''सभी'' (सुप्रीम कमांडर)
| battles = द्वितीय विश्व युद्ध
| awards = [[चित्र:Hero of the Soviet Union.png|20px]]
[[चित्र:Hero of Socialist Labor medal.png|20px]]
[[चित्र:Badge of the Supreme Soviet of the Soviet Union.svg|70px]]<br />[[चित्र:OrderVictoryRibbon.svg|30px]] [[चित्र:OrderVictoryRibbon.svg|30px]]<br />[[चित्र:Order of Red Banner ribbon bar.png|25px]] [[चित्र:Order of Red Banner ribbon bar.png|25px]] [[चित्र:SU Medal XX Years of the Workers' and Peasants' Red Army ribbon.svg|25px]] [[चित्र:Order of Lenin ribbon bar.png|25px]]<br />[[चित्र:Order of Lenin ribbon bar.png|25px]] [[चित्र:SU Order of Suvorov 1st class ribbon.svg|25px]] [[चित्र:SU Medal For the Defence of Moscow ribbon.svg|25px]] [[चित्र:Order of Glory Ribbon Bar.png|25px]]<br />[[चित्र:OrdenSuheBator.png|25px]] [[चित्र:OrdenSuheBator.png|25px]] [[चित्र:SU Medal For the Victory over Japan ribbon.svg|25px]] [[चित्र:SU Medal For the Victory over Japan ribbon.svg|25px]]<br />[[चित्र:SU Medal In Commemoration of the 800th Anniversary of Moscow ribbon.svg|25px]] [[चित्र:SU Order of the Red Star ribbon.svg|25px]] [[चित्र:SU Order of the Red Star ribbon.svg|25px]] [[चित्र:SU Order of the Red Star ribbon.svg|25px]]<br />[[चित्र:Czechoslovak War Cross 1939-1945 Bar.png|25px]] [[चित्र:Czechoslovak War Cross 1939-1945 Bar.png|25px]] [[चित्र:CZE Rad Bileho Lva 5 tridy BAR.svg|25px]] [[चित्र:TCH Rad Bileho Lva 1 tridy (pre1990) BAR.svg|25px]] [[चित्र:Czechoslovak War Cross 1939-1945 Bar.png|25px]]
| signature = Stalin Signature.svg
| native_name = {{nobold|Иосиф Сталин<br>იოსებ სტალინი}}
}}
'''जोसेफ़ विसारिओनोविच स्टालिन''' ([[रूसी भाषा|रूसी]] : Ио́сиф Виссарио́нович Джугашвили) (1878-1953) एक रूसी क्रांतिकारी और राजनेता थे। वे 1924 से 1953 में [[जोसेफ स्टालिन की मृत्यु और राजकीय अंतिम संस्कार|अपनी मृत्यु]] तक [[सोवियत संघ]] के नेता थे। वे 1941 से 1953 तक [[:en:Premier of the Soviet Union|सोवियत संघ के प्रधानमंत्री]] भी थे। स्टालिन का जन्म गोरी जॉर्जिया में हुआ था।
== जीवनी ==
स्टालिन का जन्म जॉर्जिया में गोरी नामक स्थान पर हुआ था। उसके माता पिता निर्धन थे। जोसेफ़ गिरजाघर के स्कूल में पढ़ने की अपेक्षा अपने सहपाठियों के साथ लड़ने और घूमने में अधिक रुचि रखता था। जब जॉर्जिया में नए प्रकार के जूते बनने लगे तो जोज़फ़ का पिता तिफ्लिस चला गया। यहाँ जोज़फ़ को संगीत और साहित्य में अभिरुचि हो गई। इस समय तिफ्लिस में बहुत सा क्रांतिकारी साहित्य चोरी से बाँटा जाता था। जोज़फ़ इन पुस्तकों को बड़े चाव से पढ़ने लगा। 19 वर्ष की अवस्था में वह मार्क्स के सिद्धांतों पर आधारित एक गुप्त संस्था का सदस्य बना। 1899 ई. में इसके दल से प्रेरणा प्राप्त कर काकेशिया के मजदूरों ने हड़ताल की। सरकार ने इन मज़दूरों का दमन किया। 1900 ई. में तिफ्लिस के दल ने फिर क्रांति का आयोजन किया। इसके फलस्वरूप जोज़फ़ को तिफ्लिस छोड़कर बातूम भाग जाना पड़ा। 1902 ई. में जोज़फ़ को बंदीगृह में डाल दिया गया। 1903 से 1913 के बीच उसे छह बार साइबेरिया भेजा गया। मार्च 1917 में सब क्रांतिकारियों को मुक्त कर दिया गया। स्टालिन ने जर्मन सेनाओं को हराकर दो बार खार्कोव को स्वतंत्र किया और उन्हें लेनिनग्रेड से खदेड़ दिया।
1922 में सोवियत समाजवादी गणराज्यों का संघ बनाया गया और स्टालिन उसकी केंद्रीय उपसमिति में सम्मिलित किया गया। लेनिन और ट्रॉट्स्की विश्वक्रांति के समर्थक थे। स्टालिन उनसे सहमत न था। जब उसी वर्ष लेनिन को लकवा मार गया तो सत्ता के लिए ट्रॉट्स्की और स्टालिन में संघर्ष प्रारंभ हो गया। 1924 में लेनिन की मृत्यु के पश्चात् स्टालिन ने अपने को उसका शिष्य बतलाया। चार वर्ष के संघर्ष के पश्चात् ट्रॉट्स्की को पराजित करके वह रूस का नेता बन बैठा।
1928 ई. में स्टालिन ने प्रथम पंचवर्षीय योजना की घोषणा की। इस योजना के तीन मुख्य उद्देश्य थे - सामूहिक कृषि, भारी उद्योगों की स्थापना और नए श्रमिक समाज का निर्माण। सरकार सामूहिक खेतों में उत्पन्न अन्न को एक निश्चित दर पर खरीदती थी और ट्रैक्टर किराए पर देती थी। निर्धन और मध्य वर्ग के कृषकों ने इस योजना का समर्थन किया। धनी कृषकों ने इसका विरोध किया किंतु उनका दमन कर दिया गया। 1940 ई. में 86% अन्न सामूहिक खेतों में, 12 % सरकारी फार्मों में और केवल 1 % व्यक्तिगत किसानों के खेतों में उत्पन्न होने लगा। इस प्रकार लगभग 12 वर्षों में रूस में कृषि में यह क्रांतिकारी परिवर्तन हो गया। उद्योगों का विकास करने के लिए तुर्किस्तान में बिजली का उत्पादन बढ़ाया गया। नई क्रांति के फलस्वरूप 1937 में केवल 10% व्यक्ति अशिक्षित रह गए जबकि 1917 से पूर्व 79% व्यक्ति अशिक्षित थे।
स्टालिन साम्यवादी नेता ही न था, वह राष्ट्रीय [[तानाशाह]] भी था। 1936 में 13 रूसी नेताओं पर स्टालिन को मारने का षड्यंत्र रचने का आरोप लगाया गया और उन्हें [[प्राणदंड]] दिया गया। इस प्रकार स्टालिन ने अपना मार्ग निष्कंटक कर लिया। 1937 तक मजदूर संघ, सोवियत और सरकार के सभी विभाग पूर्णतया उसके अधीन हो गए। कला और साहित्य के विकास पर भी स्टालिन का पूर्ण नियंत्रण था।
1924 में [[ब्रिटेन]] के प्रधानमंत्री ने रूस की सरकार को मान्यता दे दी। 1926 में सोवियत सरकार ने टर्की और जर्मनी आदि देशों से संधि की। 1934 ई. में रूस राष्ट्रसंघ का सदस्य बना। जब जर्मनी ने अपनी सैनिक शक्ति बढ़ा ली तो स्टालिन ने ब्रिटेन और फ्रांस से संधि करके रूस की सुरक्षा का प्रबंध किया।
[[File:Bieraście, Bulvarny-Cahlanaja. Берасьце, Бульварны-Цагляная (22.09.1939) (2).jpg|thumb|22 सितंबर, 1939 को ब्रेस्ट शहर में जर्मन और सोवियत सैनिकों की सामान्य सैन्य परेड]]
[[File:Дружба народов Германии и Советского Союза, скрепленная кровью, имеет все основания быть длительной и прочной (Сталин, 23.12.1939).jpg|thumb|जर्मनी और सोवियत संघ के लोगों के बीच खून से पक्की दोस्ती के दीर्घकालिक और मजबूत होने के सभी कारण हैं (जोसेफ स्टालिन, प्रावदा अखबार, 23 दिसंबर, 1939)]]
[[File:Red Square 1 May 1941.jpg|thumb|1 मई 1941 को मास्को में आयोजित परेड में नाजी जर्मनी के राजनेता और सैन्य नेता मुख्य अतिथि के रूप में उपस्थित थे।]]
किंतु ब्रिटेन ने जब म्यूनिक समझौते से जर्मनी की मागें मान ली तो उसने 1939 में जर्मनी के साथ तटस्थता की संधि कर ली। [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] के प्रारंभ में रूस ने [[जर्मनी]] का पक्ष लिया। जब जर्मनी ने रूस पर आक्रमण किया तो ब्रिटेन और अमरीका ने रूस की सहायता की। 1942 में रूस ने जर्मनी को आगे बढ़ने से रोक दिया और 1943-44 में उसने जर्मनी की सेनाओं को पराजित किया। 1945 में स्टालिन ने अपने आपको जेनरलिसिमो (generalissimo) घोषित किया।
फरवरी, 1945 में [[याल्टा सम्मेलन]] में रूस को [[संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषद|सुरक्षा परिषद]] में [[निषेधाधिकार]] (वीटो पॉवर) दिया गया। [[चेकोस्लोवाकिया]] से [[चीन]] तक रूस के नेतृत्व में साम्यवादी सरकारें स्थापित हो गईं। [[फ़्रान्स|फ्रांस]] और [[ब्रिटेन]] की शक्ति अपेक्षाकृत कम हो गई। 1947 से ही [[रूस]] और [[संयुक्त राज्य अमेरिका|अमरीका]] में [[शीतयुद्ध|शीत युद्ध]] प्रारंभ हो गया। साम्यवाद का प्रसार रोकने के लिए अमरीका ने यूरोपीय देशों की आर्थिक सहायता देने का निश्चय किया। उसी वर्ष रूस ने [[अंतरराष्ट्रीय साम्यवाद संस्था]] को पुनर्जीवित किया। स्टालिन के नेतृत्व में सोवियत रूस ने सभी क्षेत्रों में अभूतपूर्व सफलता प्राप्त की। वस्तुओं का उत्पादन बहुत बढ़ गया और साधारण नागरिक को शिक्षा, मकान, मजदूरी आदि जीवन की सभी आवश्यक सुविधाएँ उपलब्ध हो गईं।
== स्टालिन के कार्य ==
=== पंचवर्षीय योजनाओ का निर्माण ===
स्टालिन ने रूसी प्रगति के लिए [[आयोजन|नियोजन]] की प्रक्रिया पर बल दिया और इसके तहत 1925 ई. में उसने [[भारत का योजना आयोग|योजना आयोग]] की स्थापना की और [[द्वितीय विश्वयुद्ध]] तक तीन पंचवर्षीय योजनाएं लागू की। प्रथम पंचवर्षीय योजना 1928 से 1932 ई. तक लागू रही जिसका उद्देश्य था, पूंजीवाद के अवशेषों का समाप्त करना, सोवियत रूस का औद्योगिकरण करना, कृषि का समूहीकरण एवं मशीनीकरण करना।
1932 ई. में दूसरी पंचवर्षीय योजना लागू हुई। इसमें उपभोक्ता वस्तुओं के उत्पादन पर जोर दिया गया। फलतः रूसी जनता के रहन-सहन में सुधार होने लगा। साथ ही यातायात के साधनों और निवास स्थान के निर्माण की तरफ विशेष ध्यान दिया गया। चूंकि इसी समय जर्मनी में [[एडोल्फ़ हिटलर|हिटलर]] का उदय हुआ तथा उसने रूस पर आक्रमण की नीति अपनाई। अतः स्टालिन को उपभोक्ता वस्तुओं के निर्माण की बजाय अस्त्र-शस्त्र निर्माण पर ध्यान देना पड़ा। इस काल में रूस में लोहे-इस्पात तथा कोयले का उत्पादन कई गुना बढ़ गया। टै्रक्टर, रेल इंजन के निर्माण में वह अग्रणी देश बना। यही वजह है कि नाजी आक्रमण के दौरान रूस ने उसका सफलतापूर्वक सामना किया। इसी तरह 1938 ई.में द्वितीय विश्व युद्ध प्रारंभ हो जाने के कारण इसे स्थागित करना पड़ा।
=== कृषि क्षेत्र में सुधार ===
स्टालिन ने सभी निजी कार्यों विशेषकर कृषकों के फार्मों का पूर्ण रूप से उन्मूलन कर सरकारी फार्म खोलने का आदेश जारी किया। उसने कृषि का राष्ट्रीयकरण कर व्यक्तिगत खेताें के स्थान पर सरकार तथा सामूहिक फर्मों का निर्माण किया। सामूहिक फार्मों की स्थापना बहुत से किसानों की जमीनों को सम्मिलित कर एक फार्म बनाकर किया गया, जिसमें समस्त किसान सामूहिक रूप से काम कर सकें। छोटे बड़े सभी किसानोें ने इस समूहीकरण का विरोध किया किन्तु स्टालिन ने सख्ती से उनका सामना किया। विद्रोही कुलकों एवं कृषकों को लाखों की संख्या में बंदी बनाया गया तथा हजारों को गोली से उड़ा दिया गया।
=== शिक्षा के क्षेत्र में कार्य ===
स्टालिन ने निरक्षरता को समाप्त करने पर बल दिया। उसने एक बार कहा था कि बौद्धिक क्रांति के बिना साम्यवादी आर्थिक व्यवस्था की सफलता संभव नहीं है। सरकार ने प्राथमिक शिक्षा को निःशुल्क तथा अनिवार्य कर दिया। [[रूसी भाषा]] के अलावे अन्य भाषा में भी पुस्तकों को प्रकाशित करने की व्यवस्था की गई। वैज्ञानिक तथा तकनीकी शिक्षा की तरफ विशेष ध्यान दिया गया। इन सबको सम्मिलित परिणाम यह हुआ कि 1941 ई. में रूस के 90 प्रतिशत लोग शिक्षित हो गए और रूस की वैज्ञानिक तथा तकनीकी क्षेत्र में काफी प्रगति हुई।
=== 1936 का नया संविधान ===
1918 में लेनिन के काल में जिस संविधान का निर्माण हुआ था उसे स्टालिन ने 1936 ई. में संशोधित कर नए संविधान के रूप में लागू किया। इसके तहत इनकी संसद का नाम "सुप्रीम सोवियत ऑफ द यूएसएसाअर" रखा गया। इसमें दो सदन होते थे जिनका कार्यकाल चार वर्ष निर्धारित था। 18 वर्षकी आयु वालों को मताधिकार दिया गया। नागरिको को काम पाने का अधिकार भी दिया गया।
इस प्रकार स्टालिन ने रूस को प्रगति के पथ पर अग्रसरित कर द्वितीय विश्वयुद्ध में [[नाज़ी जर्मनी|नाजी जर्मनी]] का मुकाबला करने हेतु तैयार किया। यह बात ठीक है कि उसने जोर जुल्म, आतंक राज्य तथा तानाशाही के माध्यम से नीतियों को लागू किया। वह निर्दय होकर देश के भीतरी दुश्मनों के समक्ष पेश हुआ। लेकिन यह भी सत्य है कि यदि वह ऐसा नहीं करता तो विश्व की एक मात्र मजदूरों की सरकार नाजियों के हाथ नष्ट हो जाती।
== इन्हें भी देखें ==
* [[सोवियत संघ]]
[[श्रेणी:रूस का इतिहास]]
[[श्रेणी:तानाशाह]]
[[श्रेणी:सोवियत संघ]]
[[श्रेणी:सोवियत राजनीतिज्ञ]]
[[श्रेणी:साम्यवाद]]
[[श्रेणी:मार्क्सवाद]]
[[श्रेणी:नास्तिक]]
[[श्रेणी:1878 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:१९५३ में निधन]]
eijcl5voabc0rmhpmdtelh56jmh5xh8
सेर्गेइ प्रोकोफ़िएव
0
767772
6544312
3370355
2026-04-26T22:00:51Z
Dostojewskij
123441
+ श्रेणी:1891 में जन्मे लोग + श्रेणी:१९५३ में निधन
6544312
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:Sergei Prokofiev circa 1918 over Chair Bain.jpg|अंगूठाकार|सेर्गेई प्रोकोफ़िएव न्यूयॉर्क में, 1918]]
'''सर्गेई सेर्गेयेविच प्रोकोफ़िएव''' ({{lang-rus|Сергей Сергеевич Прокофьев|r=Sergej Sergejevič Prokofjev}}; 23 अप्रैल, 1891 – 5 मार्च 1953) एक [[रूसी लोग|रूसी]] और [[सोवियत संघ|सोवियत]] [[संगीत रचयिता|संगीतकार]], पियानोवादक और [[Conducting|कंडक्टर]] थे। उन्हें 20वी शताब्दी के प्रमुख संगीतकारों में से एक माना जाता है। तीन संतरो के लिए प्यार का मार्च, सूट [[Lieutenant Kijé (Prokofiev)|''लेफ्टिनेंट Kijé'']], बैले [[Romeo and Juliet (Prokofiev)|''रोमियो और जूलियट'']] एवं ''[[Peter and the Wolf|पीटर और भेड़िया]] उनकी ख्याति प्राप्त कलाकृत्तियों में शामिल हैं'' ।
[[श्रेणी:1891 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:१९५३ में निधन]]
j6d6iw0lmrkqg08h8p909g0yh7qga8j
6544335
6544312
2026-04-27T01:46:30Z
AMAN KUMAR
911487
टैग {{[[साँचा:स्रोतहीन|स्रोतहीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]])
6544335
wikitext
text/x-wiki
{{स्रोतहीन|date=अप्रैल 2026}}
[[चित्र:Sergei Prokofiev circa 1918 over Chair Bain.jpg|अंगूठाकार|सेर्गेई प्रोकोफ़िएव न्यूयॉर्क में, 1918]]
'''सर्गेई सेर्गेयेविच प्रोकोफ़िएव''' ({{lang-rus|Сергей Сергеевич Прокофьев|r=Sergej Sergejevič Prokofjev}}; 23 अप्रैल, 1891 – 5 मार्च 1953) एक [[रूसी लोग|रूसी]] और [[सोवियत संघ|सोवियत]] [[संगीत रचयिता|संगीतकार]], पियानोवादक और [[Conducting|कंडक्टर]] थे। उन्हें 20वी शताब्दी के प्रमुख संगीतकारों में से एक माना जाता है। तीन संतरो के लिए प्यार का मार्च, सूट [[Lieutenant Kijé (Prokofiev)|''लेफ्टिनेंट Kijé'']], बैले [[Romeo and Juliet (Prokofiev)|''रोमियो और जूलियट'']] एवं ''[[Peter and the Wolf|पीटर और भेड़िया]] उनकी ख्याति प्राप्त कलाकृत्तियों में शामिल हैं'' ।
[[श्रेणी:1891 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:१९५३ में निधन]]
oaf8dk1rpue2i0qs5wyen0tc0gbjmvv
साँचा:श्रेष्ठ लेख नामांकन
10
798187
6544394
3445344
2026-04-27T05:10:20Z
SM7
89247
सुधार किया गया
6544394
wikitext
text/x-wiki
{{tmbox
|type = notice
|small = {{{small|}}}
|image = [[Image:GA onhold.svg|45px|]]
|smallimage = [[Image:GA onhold.svg|25px|]]
|text = <div style="margin:-0.4em 0 -0.3em;<!-- ~ default |p| margins-->">
{{#switch: {{{स्थिति|}}}
| नामांकन = '''{{PAGENAME}}''' को श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित किया गया है। जब तक इसकी समीक्षा नहीं की जाती है, तब तक आप इसके [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख मापदंड|मापदंडों]] को देख कर उचित सुधार कर सकते हैं।
| समीक्षा = '''{{PAGENAME}}''' को श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित किया गया है। अभी इसकी समीक्षा चल रही है। यदि आपने इस लेख को श्रेष्ठ लेख बनाने हेतु नामांकित किया है तो कृपया समीक्षा के अनुसार उचित बदलाव कर लें।
| श्रेष्ठ लेख = '''{{PAGENAME}}''' को समीक्षा के बाद, सभी [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख मापदंड|मापदंडों]] पर खरे उतरने के कारण [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]] घोषित किया गया है।
| '''{{PAGENAME}}''' को श्रेष्ठ लेख नामांकन में समीक्षा हेतु रखा गया है।
}} नामांकनकर्ता: {{{नामांकनकर्ता}}}; नामांकन तिथि: {{{दिनांक}}}</div>}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
n9g7o7z12nmz7tt46ybijh76cts5w8w
6544396
6544394
2026-04-27T05:12:58Z
SM7
89247
सुधार किया गया
6544396
wikitext
text/x-wiki
{{tmbox
|type = notice
|small = {{{small|}}}
|image = [[Image:GA onhold.svg|45px|]]
|smallimage = [[Image:GA onhold.svg|25px|]]
|text = <div style="margin:-0.4em 0 -0.3em;<!-- ~ default |p| margins-->">
{{#switch: {{{स्थिति|}}}
| नामांकन = '''{{PAGENAME}}''' को श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित किया गया है। जब तक इसकी समीक्षा नहीं की जाती है, तब तक आप इसके [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख मापदंड|मापदंडों]] को देख कर उचित सुधार कर सकते हैं।
| समीक्षा = '''{{PAGENAME}}''' को श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित किया गया है। अभी इसकी समीक्षा चल रही है। यदि आपने इस लेख को श्रेष्ठ लेख बनाने हेतु नामांकित किया है तो कृपया समीक्षा के अनुसार उचित बदलाव कर लें।
| श्रेष्ठ लेख = '''{{PAGENAME}}''' को समीक्षा के बाद, सभी [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख मापदंड|मापदंडों]] पर खरे उतरने के कारण [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]] घोषित किया गया है।
| '''{{PAGENAME}}''' को श्रेष्ठ लेख नामांकन में समीक्षा हेतु रखा गया है।
}}<!--
--> --नामांकनकर्ता: [[स:{{{नामांकनकर्ता}}}|{{{नामांकनकर्ता}}}]]; नामांकन तिथि: {{{दिनांक}}}।</div>}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
5zo7ncu5e23lcxl31sphz5fubsd1ue5
6544397
6544396
2026-04-27T05:16:17Z
SM7
89247
सुधार किया गया
6544397
wikitext
text/x-wiki
{{tmbox
|type = notice
|small = {{{small|}}}
|image = [[Image:GA onhold.svg|45px|]]
|smallimage = [[Image:GA onhold.svg|25px|]]
|text = <div style="margin:-0.4em 0 -0.3em;<!-- ~ default |p| margins-->">
{{#switch: {{{स्थिति|}}}
| नामांकन = '''{{PAGENAME}}''' को श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित किया गया है। जब तक इसकी समीक्षा नहीं की जाती है, तब तक आप इसके [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख मापदंड|मापदंडों]] को देख कर उचित सुधार कर सकते हैं।
| समीक्षा = '''{{PAGENAME}}''' को श्रेष्ठ लेख हेतु नामांकित किया गया है। अभी इसकी समीक्षा चल रही है। यदि आपने इस लेख को श्रेष्ठ लेख बनाने हेतु नामांकित किया है तो कृपया समीक्षा के अनुसार उचित बदलाव कर लें।
| श्रेष्ठ लेख = '''{{PAGENAME}}''' को समीक्षा के बाद, सभी [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख मापदंड|मापदंडों]] पर खरे उतरने के कारण [[विकिपीडिया:श्रेष्ठ लेख|श्रेष्ठ लेख]] घोषित किया गया है।
| '''{{PAGENAME}}''' को श्रेष्ठ लेख नामांकन में समीक्षा हेतु रखा गया है।
}}<!--
--> <small>''(नामांकनकर्ता: [[स:{{{नामांकनकर्ता}}}|{{{नामांकनकर्ता}}}]]; नामांकन तिथि: {{{दिनांक}}})''</small></div>}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
nz3vj67ix9kxm37ezbagzwit97bhgya
पुत्ताण्डु
0
817057
6544344
6544046
2026-04-27T02:04:58Z
QuestForTrueTruth
852879
श्रीलंका में मनाए जाने वाले त्योहार कोलम के बारे में जानकारी जोड़ी गयी है।
6544344
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Holiday
|holiday_name = पुत्ताण्डु<br>तमिल नव वर्ष
|image = A colorful Puthandu welcome to Sinhala and Tamil New Year in Sri Lanka.jpg
|caption = पुत्ताण्डु के लिए तमिल नव वर्ष की सजावट
|observedby = तमिल लोग|[[भारत]], श्रीलंका, मॉरीशस, सिंगापुर में तमिल हिन्दू<ref name="Melton2011p633"/>
|date = तमिल कालदर्शक के चित्तेराय मास का पहला दिन
|celebrations = दावत देना, उपहार भेजना, दूसरों के घरों और मंदिरों में जाना
|longtype = धार्मिक, सामाजिक
|type = हिन्दू
|significance = तमिल नव वर्ष
|date2017 = शुक्रवार, 14 अप्रैल
|relatedto = वैसाखी, विशु (केरल), थिङ्यान|म्यांमार का नव वर्ष, कम्बोडिया का नववर्ष, सोङ्क्रान (लाओ)|लाओ का नव वर्ष, विशु|मलयाली नववर्ष, पन संक्रान्ति|ओड़िया नव वर्ष, सिंहली नव वर्ष|श्री लंका का नव वर्ष, सोङ्करन (थाईलैण्ड)|थाई नव वर्ष
}}
'''पुत्ताण्डु''' (तमिल: புத்தாண்டு) [[तमिल]] कालगणना में वर्ष के प्रथम दिन का नाम है। इसे '''वरुटप्पिऱप्पु''' भी कहा जाता है, यह तमिल मास चित्तिरै का प्रथम दिवस है। यह प्रतिवर्ष ग्रेगोरियन कैलेंडर के 14 अप्रैल या उसके आस-पास ही पड़ता है। <ref name="Melton2011p633"/> इस दिन को [[भारत]] के विभिन्न भागों में वर्ष के आरम्भिक दिवस के रूप में मनाया जाता है, लेकिन इसके नाम अलग अलग होते हैं। केरल में इस दिन को 'विशु' तथा मध्य भारत एवं उत्तर भारत में [[वैसाखी]] कहते है। <ref name="Melton2011p633"/>
इस दिन, तमिल लोग "पुट्टू वतुत्काका" कहकर एक-दूसरे को बधाई देते हैं जो हिंदी के "नया वर्ष शुभ हो" के तुल्य है। <ref>{{cite book|author=William D. Crump|title=Encyclopedia of New Year's Holidays Worldwide|url=https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA220|year=2014|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9545-0|page=220|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331125215/https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA220|archive-date=31 मार्च 2017|url-status=live}}</ref> इस दिन ज्यादातर लोग अपने परिवार के साथ समय बिताते हैं एवं लोग अपने घर-द्वार की साफ सफाई करते हैं। एक थाली भी सजाते हैं जिसमे [[फल]]ों, [[पुष्प|फूलों]] और अन्य शुभ वस्तुएं राखी जाती हैं।
पुत्ताण्डु तमिलनाडु और [[पुत्तुचेरी]] के बाहर रहने वाले तमिल हिंदुओं के द्वारा भी मनाया जाता है, जैसे श्रीलंका, [[मलेशिया]], [[सिंगापुर]], रीयूनियन, [[मॉरिशस|मॉरीशस]] और अन्य देशों में भी जहाँ तमिल लोग प्रवासी के तौर पर रहते हैं। <ref name="Melton2011p633">{{cite book|author=J. Gordon Melton|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations|url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC&pg=PA633|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-206-7|page=633|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331123838/https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC&pg=PA633|archive-date=31 मार्च 2017|url-status=live}}</ref>
इस दिन, तमिल लोग एक-दूसरे को "पुत्ताण्टु वाऴ्त्तुकळ्" ({{lang|ta| புத்தாண்டு வாழ்த்துகள்}}) या "इऩिय पुत्ताण्टु नल्वाऴ्त्तुकळ्" ({{lang|ta|இனிய புத்தாண்டு நல்வாழ்த்துகள்}}) कहकर अभिवादन करते हैं, जिसका अर्थ "नव वर्ष की शुभकामनाएं" के समान है।<ref>{{cite book|author=William D. Crump|title=Encyclopedia of New Year's Holidays Worldwide |url=https://books.google.com/books?id=cDTfCwAAQBAJ&pg=PA220 |year=2014|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-9545-0|page=220}}</ref>
यह दिन पारिवारिक समय के रूप में मनाया जाता है। घरों में लोग घर की सफाई करते हैं, फलों, फूलों और शुभ वस्तुओं के साथ एक थाली तैयार करते हैं, परिवार के [[Puja (Hinduism)|पूजा]] वेदी को प्रज्वलित करते हैं और अपने स्थानीय मंदिरों में जाते हैं। लोग नए कपड़े पहनते हैं और बच्चे बड़ों के पास जाकर उनका सम्मान करते हैं और उनका आशीर्वाद लेते हैं, फिर परिवार एक साथ बैठकर शाकाहारी भोजन करता है।
पुत्ताण्डु [[तमिल लोग]] द्वारा [[तमिलनाडु]] और [[पुदुचेरी]] में, तथा [[श्रीलंका]], [[मलेशिया]], [[सिंगापुर]], [[मॉरीशस]] और [[रियूनियन]] में मनाया जाता है। तमिल प्रवासी समुदाय<ref name="Melton2011p633">{{cite book|author=J. Gordon Melton|title=Religious Celebrations: An Encyclopedia of Holidays, Festivals, Solemn Observances, and Spiritual Commemorations |url=https://books.google.com/books?id=lD_2J7W_2hQC&pg=PA633|year=2011|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-59884-206-7|page=633}}</ref><ref name=reevesp113>{{cite book|author=Peter Reeves|title=The Encyclopedia of the Sri Lankan Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=4N5UAgAAQBAJ |year=2014|publisher=Editions Didier Millet|isbn=978-981-4260-83-1|page=113}}, Quote: "The key festivals celebrated by Sri Lankan Tamils in Canada include Thai Pongal (harvest festival) in January, Puthuvarusham (Tamil/New Year) in April, and Deepavali (Festival of Lights) in October/November."</ref> इसे [[म्यांमार]], [[दक्षिण अफ्रीका]], [[यूनाइटेड किंगडम]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]], [[कनाडा]] और [[ऑस्ट्रेलिया]] जैसे देशों में भी मनाता है।
==उद्गभव और महत्व==
[[File:A food treats arrangement for Puthandu (Vaisakhi) Tamil New Year.jpg|thumb|left|पुत्ताण्डु के लिए पारंपरिक उत्सव व्यंजनों की सजावट।]]
तमिल नव वर्ष वसंत विषुव के बाद होता है एवं आम तौर पर ग्रेगोरी कैलेंडर के 14 अप्रैल को होता है। <ref name="Melton2011p633"/> यह दिन पारंपरिक तौर पर तमिल कैलेंडर के पहले दिन के तौर पर मनाया जाता है और तमिलनाडु और श्रीलंका दोनों जगहों में इस दिन सार्वजनिक अवकाश होता है। इसी दिन [[असम]], पश्चिम बंगाल, केरल, [[मणिपुर]], त्रिपुरा, [[बिहार]], ओडिशा, पंजाब, उत्तर प्रदेश, उत्तराखंड, हिमाचल प्रदेश, हरियाणा, [[राजस्थान]] में कई हिंदुओं और साथ ही नेपाल में हिंदुओं द्वारा पारंपरिक नए साल के रूप में मनाया जाता है। बांग्लादेश। श्रीलंका, म्यांमार, कंबोडिया, लाओस, थाईलैंड के कई बौद्ध समुदाय एवं श्रीलंका का सिंहली समुदाय भी इस दिन को अपने नए साल के रूप में उसी दिन भी मनाता हैं,<ref name=reevesp113>{{cite book|author=Peter Reeves|title=The Encyclopedia of the Sri Lankan Diaspora|url=https://books.google.com/books?id=4N5UAgAAQBAJ|year=2014|publisher=Editions Didier Millet|isbn=978-981-4260-83-1|page=113|access-date=28 जून 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20160520031624/https://books.google.com/books?id=4N5UAgAAQBAJ|archive-date=20 मई 2016|url-status=live}}, Quote: "The key festivals celebrated by Sri Lankan Tamils in Canada include Thai Pongal (harvest festival) in January, Puthuvarusham (Tamil/Hindu New Year) in April, and Deepavali (Festival of Lights) in October/November."</ref>
प्रारंभिक तमिल साहित्य में अप्रैल नववर्ष के कई संदर्भ मिलते हैं। नक्कीरर, [[संगम काल]] के लेखक और ''[[नेडुनलवाडई]]'' के रचयिता, ने लिखा कि सूर्य मेष/चित्रई से होकर राशि चक्र के 11 क्रमिक चिन्हों से गुजरता है।<ref>JV Chelliah: Pattupattu: Ten Tamil Idylls. Tamil Verses with English Translation. Thanjavur: Tamil University, 1985 – Lines 160 to 162 of the Neṭunalvāṭai</ref><ref>Kamil Zvelabil dates the Neṭunalvāṭai to between the 2nd and 4th century CE – Kamil Zvelebil: The Smile of Murugan on Tamil Literature of South India. E.J. Brill, Leiden, Netherlands, 1973 – page 41-42</ref> कूडलूर किऴार [[पुऱनानूरु]] में मेष राशि/चित्तिरै को वर्ष के प्रारंभ के रूप में संदर्भित करते हैं।<ref>Poem 229 of Puṟanāṉūṟu</ref><ref>Professor Vaiyapuri Pillai: 'History of Tamil Language and Literature' Chennai, 1956, pages 35, 151</ref><ref>George L. Hart and Hank Heifetz: The Four Hundred Songs of War and Wisdom: An Anthology of Poems from Classical Tamil: The Purananuru, Columbia University Press, New York, 1999 – Poem 229 in pages 142 to 143. – "At midnight crowded with darkness in the first quarter of the night when the constellation of Fire was linked with The Goat and from the moment the First Constellation arose...during the first half of the month of Pankuni, when the Constellation of the Far North was descending...". George Hart in turn dates the Purananuru to between the first and third centuries CE. See page xv – xvii</ref>टोल्काप्पियम तमिल की सबसे प्राचीन उपलब्ध व्याकरण है जो वर्ष को छह ऋतुओं में विभाजित करती है, जहाँ चित्तिरै इलवेनिल ऋतु या ग्रीष्म ऋतु की शुरुआत को चिह्नित करता है।<ref>V. Murugan, G. John Samuel: Tolkāppiyam in English: Translation, with the Tamil text, Transliteration in the Roman Script, Introduction, Glossary, and Illustrations, Institute of Asian Studies, Madras, India, 2001</ref> सिलप्पदिकारम् में 12 राशियों (या राशि चिन्हों) का उल्लेख है, जो मेष/चित्तिरै से शुरू होती हैं।<ref>Canto 26 of Silappadikaaram. Canto 5 also describes the foremost festival in the Chola country – the Indra Vilha celebrated in Chitterai</ref>[[मणिमेकलाई]] आज जिस प्रकार हम जानते हैं, उस हिंदू सौर कैलेंडर का संकेत करती है। आदियार्कुनल्लार, एक प्रारंभिक मध्यकालीन टीकाकार या उरै-आसिरियार, तमिल कैलेंडर के बारह महीनों का उल्लेख करते हैं, विशेष रूप से चित्तिरै के संदर्भ में। बाद में पगन, बर्मा में 11वीं शताब्दी ईस्वी के अभिलेखीय संदर्भ और सुखोथाई, थाईलैंड में 14वीं शताब्दी ईस्वी के संदर्भ मिलते हैं, जो दक्षिण भारतीय, प्रायः वैष्णव, दरबारियों से संबंधित हैं, जिन्हें मध्य अप्रैल से प्रारंभ होने वाले पारंपरिक कैलेंडर को परिभाषित करने का कार्य सौंपा गया था।<ref>G.H. Luce, Old Burma – Early Pagan, Locust Valley, New York, Page 68, and A.B. Griswold, 'Towards a History of Sukhodaya Art, Bangkok 1967, pages 12–32</ref>
==समारोह==
तमिल लोग पुत्ताण्डु को पारंपरिक हिंदू नया साल के रूप में मनाते हैं, जिसे पुथुरूषम भी कहा जाता है,। यह तमिल सौर कैलेंडर का पहला महीना चित्राई का महीना है और पुत्ताण्डु आमतौर पर 14 अप्रैल को ही पड़ता है। दक्षिणी [[तमिल नाडु|तमिलनाडु]] के कुछ हिस्सों में, त्योहार को चित्तारीय विशु कहा जाता है। घर के प्रवेश द्वार पर इस दिन सभी लोग बहुत ही आकर्षक [[रंगोली]] बनाकर नए वर्ष का स्वागत करते है। तमिल लोग पुत्ताण्डु, जिसे पुथुवरुषम भी कहा जाता है, को पारंपरिक "तमिल/नव वर्ष" के रूप में मनाते हैं, ऐसा पीटर रीव्स कहते हैं।<ref name=reevesp113/> यह चित्तिरै का महीना है, जो तमिल सौर कैलेंडर का पहला महीना है, और पुत्ताण्डु सामान्यतः 14 अप्रैल को पड़ता है। दक्षिणी [[तमिलनाडु]] के कुछ हिस्सों में, इस त्योहार को चित्तिरै [[विषु]] कहा जाता है। पुत्ताण्डु की पूर्व संध्या पर, एक थाली में तीन फल (आम, केला और कटहल), पान के पत्ते और सुपारी, सोने/चांदी के आभूषण, सिक्के/पैसा, फूल और एक दर्पण सजाया जाता है। यह केरल में विषु नव वर्ष त्योहार की औपचारिक थाली के समान है। तमिल परंपरा के अनुसार, यह उत्सव की थाली नव वर्ष के दिन जागने पर पहली दृष्टि के रूप में शुभ मानी जाती है। घर के प्रवेश द्वारों को रंगीन चावल के पाउडर से विस्तृत रूप से सजाया जाता है। इन डिज़ाइनों को [[कोलम]] कहा जाता है।<ref name=mercer22/>
=== मंदिरों में चित्तिरै तिरुविझा ===
मंदिरों के शहर [[मदुरै]] में, चित्तिरै तिरुविझा का उत्सव [[मीनाक्षी मंदिर]] में मनाया जाता है। एक विशाल प्रदर्शनी आयोजित की जाती है, जिसे चित्तिरै पोरुट्काच्ची कहा जाता है।<ref name="Dalal2010p406" />तमिल नववर्ष के दिन, [[रथ उत्सव]] का आयोजन तिरुविदैमरतूर में, जो [[कुंभकोणम]] के पास स्थित है, किया जाता है। [[तिरुचिरापल्ली]], [[कांचीपुरम]] और अन्य स्थानों पर भी उत्सव मनाए जाते हैं।<ref name="Dalal2010p406" />
=== कोंगु नाडु में चिथिरैकानी ===
''चिथिरैकानी'', जिसे ''विषुकानी'' के नाम से भी जाना जाता है, पुत्ताण्डु उत्सवों का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है [[कोंगु नाडु]] क्षेत्र में, जो [[केरल]] और [[तुलु नाडु]] में विषु उत्सवों के साथ समानताएँ साझा करते हैं।
[[File:Chithiraikani-kongunadu-newyear.png|thumb|एक कोंगु नाडु संस्कृति की चिथिरई कणी थाली जिसमें शुभ फलों, पान के पत्तों, चावल, सोने या चांदी के आभूषण, सिक्के, धन और फूलों की व्यवस्था होती है, जिसे दर्पण के सामने प्रदर्शित किया जाता है, जो समृद्धि का प्रतीक है।|210x210px]] यह ''चितिरैकानी'' प्रथा एक विशेष थाली की व्यवस्था करने से संबंधित है जिसमें शुभ वस्तुएँ रखी जाती हैं और जिसे एक दर्पण के सामने प्रदर्शित किया जाता है। [[कोंगु तमिल]] और [[मलयालम]] में "कानी" शब्द का अर्थ है "वह जो सबसे पहले देखा जाता है," और दोनों उत्सवों में शुभ वस्तुओं से सजी एक विशेष थाली को दर्पण के सामने प्रदर्शित किया जाता है। पारंपरिक मान्यता यह है कि नववर्ष के दिन सबसे पहले आनंददायक और शुभ वस्तुओं को देखने से समृद्धि और सौभाग्य प्राप्त होता है।
चिथिरैकानी या विशुक्कानी की थाली में आमतौर पर तीन फल (आम, केला और कटहल), पान के पत्ते, चावल, नींबू, खीरा, नारियल (कटा हुआ), सुपारी, सोने या चांदी के आभूषण, सिक्के या पैसा, फूल, और एक दर्पण शामिल होते हैं, साथ ही अन्य वस्तुएँ भी होती हैं जो धन और समृद्धि का प्रतीक होती हैं। यह व्यवस्था केरल में मनाए जाने वाले विषु उत्सव के समान होती है। केरल के कुछ हिस्सों में, विशुक्कानी की थाली में अरनमुला कन्नड़ी (वालकन्नड़ी), सुनहरे रंग के कोन्ना फूल (कैसिया फिस्टुला) जो विषु के मौसम में खिलते हैं, सोने या चांदी के आभूषण, सिक्के या पैसा, फूल, और एक दर्पण भी शामिल होते हैं। दर्पण इस बात का प्रतीक है कि व्यक्ति स्वयं को उस समृद्धि का एक हिस्सा देखे, जिसे वह पणी के रूप में देखता है।<ref>{{Cite web |title=TAMIL NEW YEAR greetings with Importance of the Festival |url=http://www.indiaherald.com/Spirituality/Read/303020/TAMIL-NEW-YEAR-greetings-with-Importance-of-the-Festival |access-date=2023-04-13 |website=indiaherald.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Dhurga |date=2023-04-13 |title=தமிழ் புத்தாண்டு அன்று காலையில் கண் விழித்ததும் முதலில் இவற்றை எல்லாம் பார்த்து விடுவதோடு, இந்த இரண்டு பொருளையும் மறக்காமல் வாங்கி விட்டால் இந்த ஆண்டில் நீங்கள் சீரும் சிறப்புமாக வாழ்வது உறுதி. |url=https://dheivegam.com/thamizh-puththandu-vazhipadu/ |access-date=2023-04-13 |website=Dheivegam |language=ta}}</ref><ref>{{Cite web |title=Vishu Kani Preparation: വിഷുക്കണി എങ്ങനെ ഒരുക്കാം |url=https://malayalam.samayam.com/spirituality/what-is-vishu-kani-and-how-to-prepare-vishu-kani-at-home-details-in-malayalam/articleshow/68721430.cms |access-date=2023-04-15 |website=Samayam Malayalam |language=ml}}</ref>
''चिथिरैकानी'' या ''विषुक्कानी'' उत्सवों के एक दिन पहले, लोग शुभ वस्तुओं की थाली तैयार करते हैं। नए वर्ष के दिन, बड़े लोग दीप जलाते हैं और परिवार के छोटे सदस्यों को जगाते हैं। जैसे ही वे जागते हैं, वे अपनी आँखें बंद करके कानी की ओर जाते हैं और उसे वर्ष के पहले दृश्य के रूप में देखते हैं। यह परंपरा दोनों क्षेत्रों में महत्वपूर्ण है और माना जाता है कि यह आने वाले वर्ष के लिए सौभाग्य और समृद्धि लाती है।<ref>{{Cite web |title=Vishu Celebration in Kerala - Vishu in Kerala, Vishu Festival in Kerala |url=http://www.vishufestival.org/vishu-celebration-in-kerala.html |access-date=2023-04-15 |website=www.vishufestival.org}}</ref>
=== श्रीलंका ===
[[File:2019_kolam_decoration_for_Pongal_festival,_South_India.jpg|thumb|left|तमिल लोग अपने घरों को चावल के आटे से बनाए गए विभिन्न शुभ रंग-बिरंगे ज्यामितीय डिज़ाइनों, जिन्हें कोलम कहा जाता है, से सजाते हैं।<ref name=mercer22>{{cite book|author=Abbie Mercer|title=Happy New Year|url=https://books.google.com/books?id=z3AnvD5jeDMC |year=2007|publisher=The Rosen Publishing Group|isbn=978-1-4042-3808-4|page=22}}</ref>]]
==विवाद==
जब २००८ में जब द्रविड़ मुनेत्र कज़गम (द्रमुक) की तमिलनाडु में सरकार थी तब उन्होंने घोषित किया था कि तमिल नए साल को तमिल थाई महीने के पहले दिन ((14 जनवरी) [[पोंगल]] के फसल त्योहार के साथ मनाया जाएगा। 29 जनवरी 2008 को डीएमके विधानसभा सदस्यों और तमिलनाडु सरकार द्वारा तमिलनाडु नया साल (घोषणा बिल 2008) राज्य कानून के रूप में अधिनियमित किया गया था। <ref>{{cite web |url=http://www.tn.gov.in/tnassembly/Governors_address_Jan2008_2.htm |title=Bill on new Tamil New Year Day is passed unanimously |publisher=Tn.gov.in |accessdate=18 October 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111028094334/http://www.tn.gov.in/tnassembly/Governors_address_Jan2008_2.htm |archive-date=28 अक्तूबर 2011 |url-status=live }}</ref> डीएमके की बहुमत वाली सरकार का यह कानून बाद में 23 अगस्त 2011 को एआईएडीएमके की बहुमत वाली सरकार ने तमिलनाडु विधानसभा में एक अलग कानून बनाकर रद्द कर दिया गया। हालाकि तमिलनाडु के कई लोगों ने DMK सरकार के कानून को नजरअंदाज कर दिया था जो त्योहार की तारीख को बदलने से सम्बंधित था, और अप्रैल के मध्य में ही अपने पारंपरिक पुत्ताण्डु नए साल के त्यौहार को मनाते रहे।
==संबंधित त्यौहार==
पुत्ताण्डु का त्यौहार अन्य जगहों पर मनाया जाता है लेकिन इनके नाम अलग है जो हैं:
#[[केरल]] में [[विषु|विशु]]
#[[आन्ध्र प्रदेश|आंध्र प्रदेश]] एवं तेलंगाना में उगाडी
#मध्य और [[उत्तर भारत|उत्तरी भारत]] में वैसाखी
#[[ओडिशा]] में [[विष्णु]] संक्रांति
#[[असम]] में रोंगली बीहु
== इन्हें भी देखें ==
*[[तमिल]]
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:त्योहार]]
[[श्रेणी:तमिल]]
cthvuba6qlevghc8t5ciydxibctpd71
जबलपुर अभियांत्रिकी महाविद्यालय, जबलपुर
0
850204
6544457
6489792
2026-04-27T11:23:18Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544457
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox university
| name = '''जबलपुर अभियांत्रिकी महाविद्यालय'''
| established = {{start date and age|1947}}
| type = [[सार्वजनिक विश्वविद्यालय | शासकीय ]]
| founder = [[एस पी चक्रवर्ती|डॉ. एस. पी. चक्रवर्ती]] <br/> {{छोटा|(संस्थापक प्राचार्य)}}
| chairperson = [[यशोधरा राजे सिंधिया]] <br/> {{छोटा|(तकनीकी शिक्षा मंत्री)}}
| principal = डॉ. अरविंद कुमार शर्मा
| city = [[जबलपुर]]
| state = [[मध्य प्रदेश]]
| country = [[भारत]]
| campus =
| former_names = शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय, जबलपुर
| website = {{url|http://www.jecjabalpur.ac.in/}}
}}
जबलपुर इंजीनियरिंग कॉलेज (JEC) जबलपुर, मध्य प्रदेश, भारत में स्थित एक संस्थान है। यह मध्य भारत का सबसे पुराना तकनीकी संस्थान है और भारत का 15-वां सबसे पुराना है।<ref>{{Cite web |url=http://www.teindia.nic.in/Files/Reports/CCR/Report%20of%20the%20University%20Education%20Commission.pdf |title=Archived copy |access-date=13 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171118055500/http://www.teindia.nic.in/files/reports/ccr/Report%20of%20the%20University%20Education%20Commission.pdf |archive-date=18 November 2017 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.patrika.com/jabalpur-news/india-s-first-electronics-and-telecommunication-engineering-study-jbp-6934707/|title=देश में सबसे पहले यहां शुरू हुई इलेक्ट्रॉनिक्स और टेलीकम्यूनिकेशन इंजीनियरिंग की पढ़ाई|website=Patrika News}}</ref> यह भारत का पहला संस्थान है जिसने देश में इलेक्ट्रॉनिक्स और दूरसंचार इंजीनियरिंग शिक्षा शुरू की है, और अंग्रेजों द्वारा भारत में स्थापित किया जाने वाला अंतिम शैक्षणिक संस्थान भी है।<ref>{{Cite web |url=http://rttctvm.bsnl.co.in/aboutus.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=26 जनवरी 2022 |archive-date=26 फ़रवरी 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210226005643/http://rttctvm.bsnl.co.in/aboutus.html |url-status=dead }}</ref><ref name="auto3">{{Cite web|url=https://www.patrika.com/jabalpur-news/jabalpur-engineering-collage-has-first-high-voltage-lab-of-country-1445162/|title=हिंदी खबर, Latest News in Hindi, हिंदी समाचार, ताजा खबर|website=Patrika News}}</ref> मध्य प्रदेश शासन इसे तकनीकी विश्वविद्यालय में बदलने की प्रक्रिया में है।<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.patrika.com/jabalpur-news/jabalpur-engineering-college-become-technical-university-1-2205429/|title=जबलपुर में तकनीकी विश्वविद्यालय खुलने का रास्ता साफ, उच्च तकनीकी शिक्षा विभाग ने लिया निर्णय|website=Patrika News|date=9 January 2018}}</ref>
==इतिहास==
[[File:President of India, Dr. Shankar Dayal Sharma addressing at the Golden Jubilee function of Government Engineering College, Jabalpur 4.jpg|thumb|जेईसी के स्वर्ण जयंती समारोह में भारत के राष्ट्रपति, मध्य प्रदेश के मुख्यमंत्री और राज्यपाल के साथ]]
JEC की स्थापना 7 जुलाई 1947 को भारत में ब्रिटिश शासन के शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय (GEC), जबलपुर के रूप में हुई थी। इसका उद्घाटन मध्य प्रांत के तत्कालीन शिक्षा मंत्री एस. वी. गोखले ने किया था।<ref name="auto1">{{cite web |url=https://www.jecjabalpur.ac.in/advertisement/jec%20annual%20report%202018-19020720021126.pdf |title=Jabalpur Engineering College, Jabalpur - Annual Report 2018-19 |access-date=13 January 2022 |website=www.jecjabalpur.ac.in |archive-date=12 मई 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210512101946/https://www.jecjabalpur.ac.in/advertisement/jec%20annual%20report%202018-19020720021126.pdf |url-status=dead }}</ref> इसने रॉबर्टसन कॉलेज, जबलपुर के मौजूदा भवन से काम करना शुरू किया, जिसका निर्माण वर्ष 1916 में किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://www.mphighereducation.nic.in/InstitutePortal/Public/About_Institute.aspx?InstId=NDE5|title=Institute Portal|website=www.mphighereducation.nic.in}}</ref> इस भवन में अब जेईसी का सिविल इंजीनियरिंग विभाग है, और रॉबर्टसन कॉलेज को पचपेड़ी में अपने वर्तमान और स्थायी परिसर में स्थानांतरित कर दिया गया है।<ref>{{Cite web|url=http://www.sciencecollegejabalpur.org/about-us/|title=About Us – Government Science College, Jabalpur, MP|access-date=26 जनवरी 2022|archive-date=26 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200426150901/https://www.sciencecollegejabalpur.org/about-us/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rdunijbpin.org/1311/Special-Features |title=Rani Durgavati Vishwavidyalaya - Special Features |access-date=13 January 2022 |website=www.rdunijbpin.org |archive-date=7 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220107222445/http://www.rdunijbpin.org/1311/Special-Features |url-status=dead }}</ref> भारतीय विज्ञान संस्थान (IISc), बैंगलोर, के इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग विभाग के तत्कालीन प्रमुख [[एस पी चक्रवर्ती|डॉ. एस. पी. चक्रवर्ती]] को इसके पहले प्राचार्य के रूप में नियुक्त किया गया था।<ref>{{Cite journal|url=https://doi.org/10.1080/03772063.1955.11485926|title=Institution Activities|date=1 September 1955|journal=IETE Journal of Research|volume=1|issue=3|pages=178–179|via=Taylor and Francis+NEJM|doi=10.1080/03772063.1955.11485926}}</ref>
जेईसी इलेक्ट्रॉनिक्स और दूरसंचार इंजीनियरिंग में स्नातक की डिग्री प्रदान करने वाला भारत का पहला संस्थान है, जो यह 1947 से दे रहा है, माइक्रोवेव इंजीनियरिंग, रेडियो और यूएचएफ इंजीनियरिंग, वीएफ और कैरियर टेलीफोन इंजीनियरिंग, और उच्च-वोल्टेज इंजीनियरिंग में मास्टर डिग्री प्रदान करने वाला भारत का पहला संस्थान है, जो यह 1953 से प्रदान कर रहा है, और उन्नत इलेक्ट्रॉनिक्स में डॉक्टरेट की उपाधि प्रदान करने वाला भारत का पहला संस्थान है, जो 1955 से यह प्रदान कर रहा है। इसने भारत का पहला टेलीविजन ट्रांसमिटिंग स्टेशन स्थापित किया है, और भारत की पहली उच्च-वोल्टेज प्रयोगशाला स्थापित की है।<ref>{{Cite web |url=https://ur.booksc.eu/book/57312765/b83d0a |title=संग्रहीत प्रति |access-date=26 जनवरी 2022 |archive-date=21 जनवरी 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220121201419/https://ur.booksc.eu/book/57312765/b83d0a |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://mis.mptechedu.org/(S(xxs0qhezxblyuedgx0gg122u))/NoAcess.aspx|title=Untitled Page|website=mis.mptechedu.org|access-date=26 जनवरी 2022|archive-date=21 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121175523/http://mis.mptechedu.org/(S(4ceocvgnhz34ucdavcbp25pd))/NoAcess.aspx|url-status=dead}}</ref><ref name="auto1"/><ref name="auto3"/>
जेईसी का रजत जयंती समारोह 1972 में मध्य प्रदेश के तत्कालीन शिक्षा मंत्री अर्जुन सिंह की उपस्थिति में मनाया गया था।<ref name="auto1"/> संस्थान ने 1997 में अपनी 50 वीं वर्षगांठ मनाई, जब भारत के राष्ट्रपति, डॉ शंकर दयाल शर्मा, मध्य प्रदेश के राज्यपाल, मोहम्मद शफी कुरैशी और मध्य प्रदेश के मुख्यमंत्री दिग्विजय सिंह ने स्वर्ण जयंती समारोह में भाग लिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.jecjabalpur.ac.in/aboutus/aboutus.aspx|title=JEC - Jabalpur Engineering College|website=www.jecjabalpur.ac.in|access-date=26 जनवरी 2022|archive-date=12 मई 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210512115940/https://www.jecjabalpur.ac.in/aboutus/aboutus.aspx|url-status=dead}}</ref><ref>https://dpl.presidentofindia.nic.in/handle/123456789/4700?viewItem=search</ref> प्लेटिनम जुबली वर्ष का उद्घाटन मध्य प्रदेश के मुख्यमंत्री शिवराज सिंह चौहान, मध्य प्रदेश की तकनीकी शिक्षा मंत्री यशोधरा राजे सिंधिया और मध्य प्रदेश के लोक निर्माण मंत्री गोपाल भार्गव ने 7 जुलाई, 2021 को किया.<ref>{{Cite web|url=https://orissadiary.com/madhya-pradesh-cm-announces-the-establishment-of-jec-as-a-world-class-college/|title=Madhya Pradesh CM announces the establishment of JEC as a world class college|first=Debamitra|last=Mishra|date=8 July 2021}}</ref>
जेईसी भारत सरकार द्वारा अपनी स्थापना के बाद से मध्य प्रदेश के नए राज्य के निर्माण तक वित्त पोषित किया गया था।<ref>{{Cite web |url=http://www.teindia.nic.in/mhrd/50yrsedu/g/12/2A/122A0501.htm |title=Archived copy |access-date=13 October 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304085348/http://www.teindia.nic.in/mhrd/50yrsedu/g/12/2A/122A0501.htm |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }}</ref> यह 1947 और 1956 के बीच सागर विश्वविद्यालय से, फिर जबलपुर विश्वविद्यालय से वर्ष 1999 तक, और 1999 से 2010 तक मध्य प्रदेश के राज्य प्रौद्योगिकी विश्वविद्यालय से संबद्ध था। 1997 में इसे एक स्वायत्त संस्थान का दर्जा दिया गया था, और वर्ष 2017 में, तकनीकी शिक्षा मंत्रालय द्वारा मध्य प्रदेश शासन को एक तकनीकी विश्वविद्यालय घोषित करने का प्रस्ताव भेजा गया है।<ref>{{Cite web|url=http://www.mptechedu.org/index.php/departments/animal-biotechnology-centre|title=Engineering Colleges|website=www.mptechedu.org|access-date=26 जनवरी 2022|archive-date=5 फ़रवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220205194326/http://mptechedu.org/index.php/departments/animal-biotechnology-centre|url-status=dead}}</ref><ref name="auto"/>
== शैक्षणिक==
{{Panorama
|image = File:Jabalpur Engineering College (JEC)'s administrative building.jpg
|height = 250
|caption = जबलपुर इंजीनियरिंग कॉलेज (जेईसी) का प्रशासनिक भवन
}}
=== विभाग ===
[[File: Jabalpur Engineering College (JEC) Civil engineering front close.jpg|thumb|सिविल इंजीनियरिंग विभाग, वर्ष 1916 में बनाया गया]]
* आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस और डेटा साइंस
* मेक्ट्रोनिक्स इंजीनियरिंग
* जनपद अभियांत्रिकी
* विद्युतीय अभियांत्रिकी
* यांत्रिकी अभियांत्रिकी
* इलेक्ट्रानिकी एवं दूरसंचार अभियांत्रिकी
* संगणक विज्ञान एवं अभियांत्रिकी
* सूचना प्रौद्योगिकी
* औद्योगिक एवं उत्पादन अभियांत्रिकी
* मानविकी विभाग
* अनुप्रयुक्त भौतिकी विभाग
* अनुप्रयुक्त रसायन विज्ञान विभाग
* अनुप्रयुक्त गणित विभाग
जेईसी इंजीनियरिंग और अनुप्रयुक्त विज्ञान में स्नातक, परास्नातक और डॉक्टरेट की डिग्री प्रदान करता है।
जेईसी ने मार्च 2013 में एक घोषणा की, कि वह एयरोस्पेस इंजीनियरिंग, ऑटोमोटिव इंजीनियरिंग, बायोमेडिकल इंजीनियरिंग, केमिकल इंजीनियरिंग, मरीन इंजीनियरिंग, मैटेरियल्स साइंस, न्यूरोसाइंस, डेटा साइंस, आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस, मेक्ट्रोनिक्स, माइक्रोइलेक्ट्रॉनिक, नैनो टेक्नोलॉजी, रक्षा प्रौद्योगिकी जैसे इंजीनियरिंग में नए पाठ्यक्रम शुरू कर रहा है, मास्टर ऑफ बिजनेस एडमिनिस्ट्रेशन, मास्टर ऑफ डिजाइन, आर्किटेक्चर, टाउन प्लानिंग और फार्मेसी के अलावा।<ref>[http://epaper.bhaskar.com/jabalpur/180/15032013/mpcg/1/ 03/15/2013 : Dainik Bhaskar e-Paper, jabalpur, e-Paper, jabalpur e Paper, e Newspaper jabalpur, jabalpur e Paper, jabalpur ePaper] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304031404/http://epaper.bhaskar.com/jabalpur/180/15032013/mpcg/1/ |date=4 मार्च 2016 }}. Epaper.bhaskar.com. Retrieved on 2013-10-05.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskarhindi.com//state/news/ai-data-science-mechatronics-branch-will-start-in-jabalpur-engineering-college-from-next-session-232945|title=अगले सत्र से जबलपुर इंजीनियरिंग कॉलेज में एआई डाटा साइंस मेकाट्रॉनिक्स ब्रांच होगी शुरू! - AI Data Science Mechatronics branch will start in Jabalpur Engineering College from next session! | अगले सत्र से जबलपुर इंजीनियरिंग कॉलेज में एआई डाटा साइंस मेकाट्रॉनिक्स ब्रांच होगी शुरू! -|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|website=Dainik Bhaskar Hindi}}</ref>
<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/defence/mp-cm-meets-rajnath-scindia-to-discuss-infrastructure-projects-in-state/2288688/|title=MP CM meets Rajnath, Scindia to discuss infrastructure projects in state|date=12 July 2021}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bhopal/day-2-of-shivrajs-delhi-visit-cm-meets-rajnath-scindia/articleshow/84358211.cms|title=Day 2 of Shivraj Singh Chouhan's Delhi visit: CM meets Rajnath Singh, Jyotiraditya Scindia | Bhopal News - Times of India|website=The Times of India}}</ref>
=== प्रवेश ===
*'''बी.ई. / बी.टेक''' - प्रवेश संयुक्त प्रवेश परीक्षा - मुख्य में प्रदर्शन के आधार पर किया जाता है।
*'''एम.ई. / एम.टेक''' - इंजीनियरिंग में ग्रेजुएट एप्टीट्यूड टेस्ट (गेट) के माध्यम से।
*'''एम.सी.ए.''' - मध्य प्रदेश व्यावसायिक परीक्षा मंडल द्वारा आयोजित एमपी प्री-एमसीए परीक्षा के माध्यम से।
*'''एम.एस.सी.''' - हर साल संबंधित विभागों यानी भौतिकी, गणित और रसायन विज्ञान के लिए 15 सीटें आवंटित की जाती हैं। चयन विशुद्ध रूप से बीएससी डिग्री परीक्षा में प्राप्त प्रतिशत पर आधारित है, पात्रता के लिए न्यूनतम अपेक्षा 50% है। आवेदकों की संख्या 15 से अधिक होने पर विभाग चयन परीक्षा आयोजित कर सकते हैं।
*'''पी.एच.डी.''' - इंजीनियरिंग में ग्रेजुएट एप्टीट्यूड टेस्ट (गेट) के माध्यम से, उसके बाद लिखित परीक्षा और साक्षात्कार।
=== प्रत्यायन ===
सभी पाठ्यक्रम [[अखिल भारतीय तकनीकी शिक्षा परिषद]] द्वारा अनुमोदित हैं, तकनीकी शिक्षा निदेशालय, मध्य प्रदेश द्वारा मान्यता प्राप्त है, और राष्ट्रीय प्रत्यायन बोर्ड द्वारा मान्यता प्राप्त है।
== परियोजनाएं ==
[[File:Jabalpur Engineering College (JEC)'s High Voltage Lab.jpg|thumb|हाई वोल्टेज लैब में 1.6 मिलियन वोल्ट का आवेग जनरेटर]]
[[File:Fire tube boiler at the Jabalpur Engineering College.jpg|thumb|मैकेनिकल इंजीनियरिंग विभाग का फायर-ट्यूब बॉयलर]]
जेईसी में चल रही परियोजनाएं: <ref>{{Cite web|url=https://www.jecjabalpur.ac.in/aboutus/achievements.aspx|title=JEC - Jabalpur Engineering College|website=www.jecjabalpur.ac.in|access-date=26 जनवरी 2022|archive-date=26 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220126211228/https://www.jecjabalpur.ac.in/aboutus/achievements.aspx|url-status=dead}}</ref>
*TIFAC (विज्ञान और प्रौद्योगिकी विभाग, भारत सरकार) द्वारा कोर (प्रासंगिकता और उत्कृष्टता केंद्र)
*CIIILP (कनाडा-इंडिया इंस्टीट्यूट इंडस्ट्री लिंकेज प्रोजेक्ट)
*भारत-इतालवी अनुसंधान परियोजना
*डीएसपी लैब, टेक्सास इंस्ट्रूमेंट्स
*सन माइक्रोसिस्टम्स ट्रेनिंग सेंटर
*नेटवर्किंग कार्यक्रम के सिस्को क्षेत्रीय अकादमी
*एआईसीटीई के साथ सतत शिक्षा के लिए राष्ट्रीय और शैक्षणिक नेटवर्किंग केंद्र
*अक्षय ऊर्जा पार्क - भारत सरकार।
*भारत सरकार द्वारा फजी लॉजिक सिस्टम का केंद्र।
*भारतीय भूवैज्ञानिक सर्वेक्षण द्वारा भारत के चयनित शहरों का माइक्रोज़ोनेशन
*प्रधानमंत्री ग्रामीण सड़क परियोजना का एसटीए (राज्य तकनीकी एजेंसी) और रिमोट सेंसिंग सेंटर - भारत सरकार।
*रोबोटिक्स और विनिर्माण की अनुसंधान परियोजना, विज्ञान और प्रौद्योगिकी मंत्रालय
*सॉफ्टवेयर टेक्नोलॉजी पार्क ऑफ इंडिया, 2 एमबीपीएस एचएसडीसी नोड, सूचना प्रौद्योगिकी मंत्रालय
*फुलर एनर्जी अवार्ड्स (राज्य स्तरीय) चयन
*एमपी। एमपीसीओएन के साथ कटनी का चैंबर कंसल्टेंसी क्लिनिक
*मिनी टूल रूम, वाणिज्य और उद्योग मंत्रालय, भारत सरकार
*ईआरनेट- दूरस्थ शिक्षा और डिजिटल पुस्तकालय के लिए एआईसीटीई सुविधा
*रिमोट सेंसिंग रिसोर्स सेंटर, [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] (इसरो)
*राष्ट्रीय और अंतर्राष्ट्रीय संगठनों के साथ समझौता ज्ञापनों पर हस्ताक्षर किए उदा। छात्रों के प्रशिक्षण को बढ़ावा देने के लिए इंफोसिस, विप्रो, टीसीएस, आईबीएम, सिस्को आदि।
== छात्र जीवन==
=== आवास ===
[[File:Jabalpur Engineering College (JEC) Boys' Hostel No. 3.jpg|thumb|बालक छात्रावास न. 3]]
{| class="wikitable" style="text-align: center; width: 300px; height: 100px;"
|-
! प्रकार !! छात्रालयो की संख्या !! पूर्ण क्षमता
|-
| छात्र || ९ ||९००
|-
| छात्रा || २ || १५०
|}
===अतिरिक्त पाठ्यचर्या गतिविधियां (तकनीकी, सांस्कृतिक और खेल) ===
[[File:Jabalpur Engineering College (JEC) Jashan auditorium 2.jpg|thumb|जशन सभागार]]
*TEDxJEC College, एक अंतरराष्ट्रीय सम्मेलन प्रतिवर्ष फरवरी के महीने में आयोजित किया जाता है।
*ऑरियोल जबलपुर इंजीनियरिंग कॉलेज का तकनीकी-सांस्कृतिक उत्सव है।
*आगाज इंट्रा-कॉलेज, अंतर-शाखा खेल-सह-सांस्कृतिक उत्सव है और सालाना आयोजित किया जाता है।
===सोसायटी===
*अनौपचारिक पत्रिका - अभियान।
*जेईसी का अपना थिएटर क्लब - अज़ान है, जो नाटक, अभिनय और नृत्य के लिए एक मंच प्रदान करता है।
*फोटोग्राफी सोसायटी - द कैमरा आई।
*लिटरेरी सोसाइटी - द लिटरेरी क्लब।
*संगीत समाज - राग।
*तकनीकी समाज - JLUG (JEC Linux उपयोगकर्ता समूह)।
*तकनीकी समाज - ऑटोमोटिव सोसायटी।
*इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग और रोबोटिक्स के लिए तकनीकी सोसायटी - ऊर्जा।
*सीएसई/आईटी क्षेत्र के लिए तकनीकी सोसायटी - जेईसी एसीएम (एसोसिएशन फॉर कंप्यूटिंग मशीनरी)।
*जेईसी कॉलेज के छात्रों द्वारा संचालित सामाजिक कल्याण समाज और जेईसी के गैर सरकारी संगठन कारवां का भी घर है, जो वंचित बच्चों को जवाहर नवोदय विद्यालय चयन परीक्षा (जेएनवीएसटी) और इसी तरह की अन्य परीक्षाओं की तैयारी में मदद करता है।
== उल्लेखनीय पूर्व छात्र ==
*'''अजय चौधरी''' - एचसीएल टेक्नोलॉजीज के सह-संस्थापक और पूर्व अध्यक्ष। [[पद्म भूषण]] से सम्मानित, भारत में तीसरा सबसे बड़ा नागरिक सम्मान। IIT पटना और IIIT नया रायपुर के अध्यक्ष और IIT हैदराबाद के पूर्व अध्यक्ष।
*'''शरद यादव''' - नागरिक उड्डयन, श्रम, कपड़ा, खाद्य प्रसंस्करण उद्योग, उपभोक्ता मामले, खाद्य और सार्वजनिक वितरण के लिए भारत के पूर्व केंद्रीय कैबिनेट मंत्री, लोकसभा और राज्यसभा के सांसद, जनता दल (यूनाइटेड) के अध्यक्ष।
*'''के एस सुदर्शन''' - वह दुनिया के सबसे बड़े स्वैच्छिक गैर-सरकारी संगठन, राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ (आरएसएस) के पांचवें सरसंघचालक (प्रमुख) थे।
*'''सी बी भावे''' - आईएएस अधिकारी। नेशनल सिक्योरिटीज डिपॉजिटरी लिमिटेड (NSDL) और भारतीय प्रतिभूति और विनिमय बोर्ड (SEBI) के पूर्व अध्यक्ष और प्रबंध निदेशक।
*'''शरत सक्सेना''' - अनुभवी भारतीय फिल्म और टेलीविजन अभिनेता।
*'''श्याम मर्दिकर''' - मुख्य प्रौद्योगिकी अधिकारी, रिलायंस जियो और पूर्व सीटीओ, भारती एयरटेल।
*'''प्रकाश नायडू''' - पूर्व परियोजना निदेशक, इंस्टीट्यूट फॉर रोबोटिक्स एंड इंटेलिजेंट सिस्टम, बैंगलोर।
*'''श्रीगोपाल व्यास''' - राज्यसभा के सांसद।
*'''हेमचंद्र केकरे''' - आईआईटी बॉम्बे में विभाग के संस्थापक प्रमुख, कंप्यूटर विज्ञान और इंजीनियरिंग। आईआईटी-बी में इलेक्ट्रिकल इंजीनियरिंग के प्रोफेसर के रूप में भी काम किया।
*'''विश्व मोहन तिवारी''' - सेवानिवृत्त एयर वाइस मार्शल, भारतीय वायु सेना।
*'''सुधीर कुमार मिश्रा''' - डीआरडीएस अधिकारी। रक्षा अनुसंधान एवं विकास संगठन (डीआरडीओ) में महानिदेशक, सीईओ और प्रबंध निदेशक, ब्रह्मोस एयरोस्पेस।
== सन्दर्भ ==
{{reflist|30em}}
[[श्रेणी:मध्य प्रदेश के अभियांत्रिकी महाविद्यालय]]
[[श्रेणी:जबलपुर के शिक्षण संस्थान]]
[[श्रेणी:मध्य प्रदेश में शिक्षा]]
7mbj1zzbj732dkjk0mhekm0nldsz8rz
ग्नू ऑक्टेव
0
855712
6544214
6452180
2026-04-26T12:17:12Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544214
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox software
| name = ग्नू ऑक्टेव<br> GNU Octave
| logo = [[File:Gnu-octave-logo.svg|100px]]
| screenshot = [[चित्र:Octave workshop screenshot.png|250px|]]
| caption = जीएनयू ऑक्टेव का एक स्क्रीनशॉट
| developer = John W. Eaton and many others<ref>{{cite web|title=contributors.in|author=Rik|url=http://hg.savannah.gnu.org/hgweb/octave/file/tip/doc/interpreter/contributors.in|accessdate=14 June 2015|date=10 June 2015|archive-date=10 अप्रैल 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220410042500/http://hg.savannah.gnu.org/hgweb/octave/file/tip/doc/interpreter/contributors.in|url-status=dead}}</ref>
| released = {{Start date and age|1988}}
| latest release version = 4.2.1
| latest release date = Feb 24, 2017<ref>{{cite web|title=release date|date=21 February 2017|url=https://www.gnu.org/software/octave/news/release/2017/02/24/octave-4.2.1-released.html|accessdate=14 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170430131650/http://www.gnu.org/software/octave/news/release/2017/02/24/octave-4.2.1-released.html|archive-date=30 अप्रैल 2017|url-status=live}}</ref>
| programming language = [[सी (प्रोग्रामिंग भाषा)|C]], [[सी++|C++]], [[फ़ोरट्रान|फोरट्रॉन]]<ref>"Building - Octave". wiki.octave.org. GNU. Retrieved 1 May 2018.</ref>
| platform = <!--List them all-->
| language count = 19
| language footnote = {{Citation needed|date=January 2016}}
| genre = [[List of numerical analysis software|Scientific computing]]
| license = [[GNU General Public License|GNU GPLv3]]
| website = {{URL|https://gnu.org/software/octave/}}
}}
'''ग्नू ऑक्टेव''' (GNU Octave) एक [[मुक्त स्रोत सॉफ्टवेयर|मुक्तस्रोत सॉफ्टवेयर]] है जिसमें एक उच्चस्तरीय [[प्रोग्रामिंग भाषा|प्रोग्रामन भाषा]] भी अन्तर्निमित है। यह [[संख्यात्मक विश्लेषण]] (numerical computations) में उपयोगी है तथा [[मैटलैब]] (Matlab) जैसा काम करने के लिये बनाया गया है।
==प्रमुख विशेषताएँ==
* मुक्तस्रोत और निःशुल्क उपलब्ध है।
* यह हर दृष्टि से मैटलैब के बहुत निकट है। जो कोड मैटलैब में चलता है, वह बिना परिवर्तन के ग्नू ऑक्टेव में भी चल जाता है। (किन्तु मैटलैब के [[सिमुलिंक]] जैसा ग्राफिकल मॉडलिंग टूल इसमें अभी उपलब्ध नहीं है।)
* मैटलैब में जो 'टूलबॉक्स' का कॉन्सेप्ट है, वैसा ही कॉन्सेप्ट इसमें 'पैकेज' का है (जैसे, कन्ट्रोल सिस्टम पैकेज, इमेज प्रोसेसिंग पैकेज, सिग्नल प्रोसेसिंग पैकेज, ऑप्टिमाइजेशन पैकेज आदि)
* ग्नू ऑक्टेव के लिए उपलब्ध पैकेजों की संख्या, मैटलैब के लिए उपलब्ध टूल्स की संख्या से कहीं अधिक है (८० से भी अधिक)।
* यह [[लिनक्स]], [[माइक्रोसॉफ्ट विंडोज़|विण्डोज]] और [[मैकिन्टौश|मैक]] [[प्रचालन तन्त्र|प्रचालन तंत्रों]] के लिए उपलब्ध है।
* [[मैट्रिक्स]] इसका मूलभूत डेटा-टाइप है (मैटलैब, जैसा ही )।
* [[समिश्र संख्या]]ओं के लिए अन्तःनिर्मित समर्थन है।
== प्रमुख पैकेज ==
ऑक्टेव के पैकेज निःशुल्क उपलब्ध हैं। ये पैकेज [https://octave.sourceforge.io/packages.php ऑक्टेव-फोर्ज ] पर उपलब्ध हैं। प्रमुख उपलब्ध पैकेज निम्नलिखित हैं-
* '''bim''' - डिफ्यूजन ऐडवेक्सन अभिक्रिया (Diffusion Advection Reaction (DAR)) के [[आंशिक अवकल समीकरण|आंशिक अवकल समीकरण]] का हल निकालने में प्रयुक्त
* '''bsltl''' - The BSLTL package is a free collection of OCTAVE/MATLAB routines for working with the biospeckle laser technique
* '''cgi''' - Common Gateway Interface for Octave
* '''communications''' - Digital Communications, Error Correcting Codes (Channel Code), Source Code functions, Modulation and Galois Fields
* '''control''' - कम्प्यूटर की सहायता से [[नियंत्रण तंत्र]] की डिजाइन से सम्बन्धित सभी गणनाएँ करने वाला ग्नू-ऑक्टेव का औजार । यह पहले से सिद्ध SLICOT लाइब्रेरी पर आधारित है।
* '''data-smoothing''' - Algorithms for smoothing noisy data
* '''database''' - Interface to SQL databases, currently only postgresql using libpq
* '''dataframe''' - Data manipulation toolbox similar to R data
* '''dicom''' - Digital communications in medicine (DICOM) file io
* '''divand''' - divand performs an n-dimensional variational analysis (interpolation) of arbitrarily located observations
* '''doctest''' - The Octave-Forge Doctest package finds specially-formatted blocks of example code within documentation files
* '''econometrics''' - Econometrics functions including MLE and GMM based techniques
* '''fem-fenics''' - pkg for the resolution of partial differential equations based on fenics
* '''financial''' - Monte Carlo simulation, options pricing routines, financial manipulation, plotting functions and additional date manipulation tools
* '''fits''' - The Octave-FITS package provides functions for reading, and writing FITS (Flexible Image Transport System) files
* '''fpl''' - Collection of routines to export data produced by Finite Elements or Finite Volume Simulations in formats used by some visualization programs
* '''fuzzy-logic toolkit''' - A mostly MATLAB-compatible fuzzy logic toolkit for Octave
* '''ga''' - Genetic optimization code
* '''general''' - General tools for Octave
* '''generate_html''' - This package provides functions for generating HTML pages that contain the help texts for a set of functions
* '''geometry''' - Library for geometric computing extending MatGeom functions
* '''gsl''' - Octave bindings to the GNU Scientific Library
* '''image''' - इसमें [[छबि-प्रसंस्करण]] (Image processing) से सम्बन्धित कार्य करने के फलन मौजूद हैं।
* '''image-acquisition''' - The Octave-forge Image Acquisition package provides functions to capture images from connected devices
* '''instrument-control''' - इसमें सीरियल, पैरेलेल, tcp, gpib, vxi11, udp और usbtmc इन्टरफेस के लिए निम्नस्तरीय इनपुट-आउटपुट फलन (Low level I/O functions) दिए गए हैं।
* '''interval''' - The interval package for real-valued interval arithmetic allows one to evaluate functions over subsets of their domain
* '''io''' - Input/Output in external formats e.g. Excel
* '''level-set''' - Routines for calculating the time-evolution of the level-set equation and extracting geometric information from the level-set function
* '''linear-algebra''' - Additional linear algebra code, including general SVD and matrix functions
* '''lssa''' - A package implementing tools to compute spectral decompositions of irregularly-spaced time series
* '''ltfat''' - The Large Time/Frequency Analysis Toolbox (LTFAT) is a MATLAB/Octave toolbox for working with time-frequency analysis, wavelets and signal processing
* '''mapping''' - Simple mapping and GIS .shp and raster file functions
* '''mataveid''' - System identification package for both MATLAB and GNU Octave
* '''matavecontrol''' - मैटलैब और ग्नू ईक्टेव दोनों के लिए कन्ट्रोल टूलबाक्स
* '''miscellaneous''' - Miscellaneous tools that would fit nowhere else
* '''mpi''' - Octave bindings for basic Message Passing Interface (MPI) functions for parallel computing
* '''msh''' - Create and manage triangular and tetrahedral meshes for Finite Element or Finite Volume PDE solvers
* '''mvn''' - Multivariate normal distribution clustering and utility functions
* '''nan''' - A statistics and machine learning toolbox for data with and w/o missing values
* '''ncarray''' - Access a single or a collection of NetCDF files as a multi-dimensional array
* '''netcdf''' - A MATLAB compatible NetCDF interface for Octave
* '''nurbs''' - Collection of routines for the creation, and manipulation of Non-Uniform Rational B-Splines (NURBS), based on the NURBS toolbox by Mark Spink
* '''ocs''' - Package for solving DC and transient electrical circuit equations
* '''octclip''' - This package allows users to do boolean operations with polygons using the Greiner-Hormann algorithm
* '''octproj''' - This package allows users to call functions of PROJ
* '''optics''' - Functions covering various aspects of optics
* '''optim''' - अरैखिक [[इष्टतमीकरण]] (Non-linear optimization) टूलकिट
* '''optiminterp''' - An optimal interpolation toolbox for octave
* '''parallel''' - Parallel execution package
* '''quaternion''' - Quaternion package for GNU Octave, includes a quaternion class with overloaded operators
* '''queueing''' - The queueing package provides functions for queueing networks and Markov chains analysis
* '''secs1d''' - A Drift-Diffusion simulator for 1d semiconductor devices
* '''secs2d''' - A Drift-Diffusion simulator for 2d semiconductor devices
* '''secs3d''' - A Drift-Diffusion simulator for 3d semiconductor devices
* '''signal''' - Signal processing tools, including filtering, windowing and display functions
* '''sockets''' - Socket functions for networking from within octave
* '''sparsersb''' - Interface to the librsb package implementing the RSB sparse matrix format for fast shared-memory sparse matrix computations
* '''splines''' - Additional spline functions
* '''statistics''' - Additional statistics functions for Octave
* '''stk''' - The STK is a (not so) Small Toolbox for Kriging
* '''strings''' - Additional functions for manipulation and analysis of strings
* '''struct''' - Additional structure manipulation functions
* '''symbolic''' - The Octave-Forge Symbolic package adds symbolic calculation features to GNU Octave
* '''tisean''' - Port of TISEAN 3
* '''tsa''' - Stochastic concepts and maximum entropy methods for time series analysis
* '''vibes''' - The VIBes API allows one to easily display results (boxes, pavings) from interval methods
* '''video''' - A wrapper for ffmpeg's libavformat and libavcodec, implementing addframe, avifile, aviinfo and aviread
* '''vrml''' - 3D graphics using VRML
* '''windows''' - Provides COM interface and additional functionality on Windows
* '''zeromq''' - ZeroMQ bindings for GNU Octave
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==इन्हें भी देखें==
*[[साईलैब]] (Scilab)
*[[साईकॉस]] (XCos)
*[[मैटलैब]]
==बाहरी कड़ियाँ==
* [https://web.archive.org/web/20171122020500/http://www.gnu.org/software/octave/ आधिकारिक जालस्थल]
* [https://octave.sourceforge.io/ ऑक्टेव-फोर्ज] -- ग्नू-ऑक्टेव के पैकेजों के विकास और संग्रह का वेबसाइट
* [https://octave-online.net/ ऑक्टेव-ऑनलाइन] -- बिना इन्स्टाल किए आनलाइन ऑक्टेव चलाइये और अपनी गणितीय समस्याएँ हल कीजिए।
* [https://web.archive.org/web/20171120183002/http://www.gnu.org/software/octave/doc/interpreter/index.html Online documentation].
* [https://web.archive.org/web/20111207102016/http://wiki.octave.org/ ऑक्टेव विकी]
* [https://web.archive.org/web/20190926031713/https://octave.sourceforge.io/control/ ऑक्टेव कन्ट्रोल पैकेज]
* [https://www.academia.edu/28209866/Computer_Aided_Control_System_Design_CACSD_Tools_for_GNU_Octave Computer Aided Control System Design (CACSD) Tools for GNU_Octave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201001201643/https://www.academia.edu/28209866/Computer_Aided_Control_System_Design_CACSD_Tools_for_GNU_Octave |date=1 अक्तूबर 2020 }}
* [https://wiki.octave.org/Using_Octave ऑक्टेव पर गणना शुरू करना] (१० मिनट में)
* [https://web.archive.org/web/20180717164909/http://users.ices.utexas.edu/~stew/docs/Octave-Matlab/index.html Differences between Octave and MATLAB]
{{संख्यात्मक विश्लेषण सॉफ्टवेयर}}
[[श्रेणी:मुक्तस्रोत सॉफ्टवेयर]]
20204oc6qpny5zv4rhu0b8b1oz9coz4
सदस्य वार्ता:M TIDIYASAR
3
864397
6544256
3659188
2026-04-26T14:57:51Z
~2026-25465-63
921950
सामग्री को "jagdish" में बदला
6544256
wikitext
text/x-wiki
jagdish
4ehezrrg04bpgfqkjrvuyafn4sbb9mt
6544258
6544256
2026-04-26T15:03:05Z
~2026-25465-63
921950
{{M TIDIYASAR-g7|M TIDIYASAR "lost account"}}
6544258
wikitext
text/x-wiki
{{Db-g7|{{Db-g7|M TIDIYASAR "lost account"}} "lost account"}}
{{M TIDIYASAR-g7|M TIDIYASAR "lost account"}}
{{M TIDIYASAR|M TIDIYASAR "lost account"}}
8tg87387lux9u2zd19siydevu2hnnhn
जगत जाखड़
0
932118
6544427
5804815
2026-04-27T08:49:47Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544427
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति
|name = जगत जाखड़
|image =
|birh_name = जगत सिंह जाखड़
|birth_place = सुन्दरेती, [[झज्जर जिला]], [[हरियाणा]]
|death_date = 2011
|death_plece = [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]]
|occupation = [[अभिनेता]]
|Known_for = [[चन्द्रावल (चलचित्र)|चन्द्रावल]] के अभिनेता रूप में
|nationality = [[भारतीय]]
|religion = [[हिन्दू]]
}}
''' जगत सिंह जाखड़ ''' [[हरियाणवी सिनेमा]] के सुप्रसिद्ध अभिनेता थे। उन्होंने दर्जन भर हरियाणवी फ़िल्मों में कार्य किया। जिनमें [[चन्द्रावल (फ़िल्म)|चन्द्रावल]] सबसे सफल फ़िल्म रही और इसी फिल्म ने जाखड़ को हरियाणा का सुपरस्टार बना दिया। जगत जाखड़ जी ने हरियाणवी फिल्म चंद्रावल में सूरज का रोल अदा करने के बाद जो ख्याति प्राप्त की वो अभूतपूर्व थी वर्ष 2011 में [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] के एक अस्पताल में जगत जाखड़ ने अन्तिम सांस ली।<ref>{{Cite web |url=https://www.moneycontrol.com/news/business/wire-news/-1159573.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=29 जुलाई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729111845/https://www.moneycontrol.com/news/business/wire-news/-1159573.html |archive-date=29 जुलाई 2018 |url-status=live }}</ref><ref>https://m.navbharattimes.indiatimes.com/-/articleshow/11148543.cms{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://m.bhaskar.com/harayana/bhiwani/news/HAR-OTH-1771315-2779076.html |title=संग्रहीत प्रति |access-date=29 जुलाई 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729111940/https://m.bhaskar.com/harayana/bhiwani/news/HAR-OTH-1771315-2779076.html |archive-date=29 जुलाई 2018 |url-status=dead }}</ref>
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:हरियाणवी अभिनेता]]
[[श्रेणी:1956 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:२०११ में निधन]]
lx59spcb2raiv638l5sob1i85vpe4zz
विकिपीडिया:प्रयोगस्थल
4
935970
6544414
6543215
2026-04-27T07:20:05Z
Bharatiya Vanijya
922015
6544414
wikitext
text/x-wiki
{{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!--
* Welcome to the sandbox! *
* Please leave this part alone *
* The page is cleared regularly *
* Feel free to try your editing skills below *
* अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें *
■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■-->
"Bharatiya Vanijya Monthly Magazines are periodic magazines that typically come out on a regular schedule and have a wide range of material। They usually get their money from advertising, the price of the product, prepaid subscriptions, or a combination of all three।
Editor : Dr Rajvir Singh"
https://www.bharatiyavanijya.com/
4vc57kf96avfg2sg499gg3qr3heaaqf
6544448
6544414
2026-04-27T10:50:34Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
प्रयोगस्थल खाली किया।
6544448
wikitext
text/x-wiki
{{Please leave this line alone (sandbox heading)}}<!--
* Welcome to the sandbox! *
* Please leave this part alone *
* The page is cleared regularly *
* Feel free to try your editing skills below *
* अपने परीक्षण संपादन इस लाइन के नीचे करें *
■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■■-->
nqyrael75jv4pl2ws5ryi3yf27rl3hh
चंद्रयात्रा
0
937356
6544284
6465664
2026-04-26T17:46:11Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544284
wikitext
text/x-wiki
<!-- infobox w/ lead-images -->
{| class="infobox" style="width: 330px;" joshihrushikesh2001@gmail.com
27967338
|-
|
{| style="background: white; white-space: nowrap;" cellpadding=0 cellspacing=2
|-
|<imagemap>
File:Moon Soft Landings.svg|frameless|330px|alt=चन्द्रमा पर अवतरण के स्थल
rect 220 0100 1100 0290 [[Luna 9]]
rect 220 0290 1100 0480 [[Surveyor 1]]
rect 220 0480 1100 0670 [[Luna 13]]
rect 220 0670 1100 0860 [[Surveyor 3]]
rect 220 0860 1100 1050 [[Surveyor 5]]
rect 220 1050 1100 1240 [[Surveyor 6]]
rect 220 1240 1100 1530 [[Surveyor 7]]
rect 220 1430 1100 1620 [[Apollo 11]]
rect 220 1620 1100 1810 [[Apollo 12]]
rect 220 1810 1100 2000 [[Luna 16]]
rect 220 2000 1100 2190 [[Luna 17]]
rect 220 2190 1100 2380 [[Apollo 14]]
rect 220 2380 1100 2570 [[Apollo 15]]
rect 220 2570 1100 2760 [[Luna 20]]
rect 220 2760 1100 2950 [[Apollo 16]]
rect 220 2950 1100 3140 [[Apollo 17]]
rect 220 3140 1100 3330 [[Luna 21]]
rect 220 3330 1100 3520 [[Luna 23]]
rect 220 3520 1100 3710 [[Luna 24]]
rect 3500 0100 4500 0290 [[Chang'e 3]]
rect 3500 0290 4500 0480 [[Chang'e 4]]
rect 3500 0480 4500 0670 [[Chang'e 5]]
rect 3500 0670 4500 0860 [[Chandrayaan 3]]
rect 3500 0860 4500 1050 [[Smart Lander for Investigating Moon]]
rect 3500 1050 4500 1240 [[IM-1]]
rect 3500 1240 4500 1430 [[Chang'e 6]]
rect 3500 1430 4500 1620 [[Blue Ghost Mission 1]]
rect 3500 1620 4500 1810 [[IM-2]]
desc bottom-left
</imagemap>
|-
| [[File:Apollo 11 first step.jpg|x159px|नील आर्मस्ट्रांग, चन्द्रमा पर पदार्पण करने वाला पहला मानव था]]
|}
|-
|
* यह मानचित्र अभी तक के सभी सफल अभियानों द्वारा चन्द्रमा पर उतरने के स्थलों की जानकारी देता है। क्लिक करें और देखें।
: {| style="width: 100%; margin: 0;"
|-
| valign=top |
{{legend2|#FF0000|border=1px solid #000000|[[Luna program]] (USSR)}}<br>
{{legend2|#FF00FF|border=1px solid #000000|[[Apollo program]] (USA)}}<br>
{{legend2|#3A3AFF|border=1px solid #000000|[[Chandrayaan program]] (India)}}<br>
{{legend2|#00FF00|border=1px solid #000000|[[IM-1|Intuitive Machines]] (USA)}}
| valign=top |
{{legend2|#00FFFF|border=1px solid #000000|[[Surveyor program]] (USA)}}<br>
{{legend2|#FFFF00|border=1px solid #000000|[[Chinese Lunar Exploration Program|Chang'e program]] (China)}}<br>
{{legend2|#D45500|border=1px solid #000000|[[Smart Lander for Investigating Moon|SLIM]] (Japan)}}
|}
: यहाँ दी गयीं तिथियाँ [[सार्व निर्देशांकित काल]] (Coordinated Universal Time) के अनुसार हैं। अपोलो परियोजना के अलावा अन्य सभी अवतरण मानवरहित थे।
* [[लूना 2|लूना २]], चन्द्रमा पर पहुँचने वाली पहली मानवनिर्मित वस्तु थी।
* Still frame from a video transmission, taken moments before [[Neil Armstrong]] became the first human to step onto the surface of the Moon, at 02:56 UTC on 21 July 1969. An estimated 500 million people worldwide watched this event, the largest television audience for a live broadcast at that time.<ref>{{Cite web|title=Manned Space Chronology: Apollo_11|url=http://www.spaceline.org/flightchron/apollo11.html|publisher=spaceline.org|accessdate=6 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080214213826/http://www.spaceline.org/flightchron/apollo11.html|archive-date=14 फ़रवरी 2008|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=Apollo Anniversary: Moon Landing "Inspired World"|url=http://news.nationalgeographic.com/news/2004/07/0714_040714_moonlanding.html|work=National Geographic|accessdate=6 February 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080209140059/http://news.nationalgeographic.com/news/2004/07/0714_040714_moonlanding.html|archive-date=9 फ़रवरी 2008|url-status=live}}</ref>
|}
'''चन्द्रयात्रा''' से तात्पर्य किसी [[अंतरिक्ष यान]] के [[चन्द्रमा]] पर उतरने से है। इसमें मानवरहित तथा मानवसहित दोनों प्रकार के यान सम्मिलित हैं। [[सोवियत संघ]] द्वारा छोड़ी गयी [[लूना 2|लूना २]] चन्द्रमा पर पहुँचने वाली प्रथम मानव-निर्मित वस्तु कही जा सकती है। यह १३ सितम्बर १९५९ को चन्द्रमा पर पहुँची थी।<ref>{{cite web | url = http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1959-014A | title = Luna 2 | publisher = NASA–NSSDC | access-date = 11 अगस्त 2018 | archive-url = https://archive.today/20120726181013/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1959-014A | archive-date = 26 जुलाई 2012 | url-status = live }}</ref>
[[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य]] का [[अपोलो ११]] यान चन्द्रमा पर पहुँचने वाला प्रथम यान था जिसमें तीन यात्री (मानव) थे। यह २० जुलाई १९६९ को चन्द्रमा पर उतरा था।<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/apollo11_40th.html NASA Apollo 11 40th anniversary] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170519080242/https://www.nasa.gov/mission_pages/apollo/apollo11_40th.html |date=19 मई 2017 }}.</ref> इसके बाद १९७२ तक अमेरिका के ६ मानवसहित तथा अनेकों मानवरहित यान चन्द्रमा पर पहुँचे। १२ अगस्त १९७६ से १४ दिसम्बर २०१३ तक कोई यान चन्द्रमा पर नहीं गया।
[[भारत]] ने २०१५ में सफलतापूर्वक चन्द्रमा पर अपना [[चन्द्रयान|यान]] उतारा और कई महत्वपूर्ण [[प्रयोग]] करने में सफल रहा। 23 अगस्त 2023 को भारत ने चंद्रमा पर [[चंद्रयान-3]] की सफल सॉफ्ट लैंडिंग की और चंद्रमा के दक्षिणी ध्रुव इलाके में ऐसा करने वाला पहला देश बन गया।<ref>{{cite news |title=चंद्रयान-3: चांद के दक्षिणी ध्रुव पर पहुंचकर भारत ने रचा इतिहास |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c9ejy0vy798o |accessdate=23 अगस्त 2023 |work=बीबीसी समाचार हिंदी |date=23 अगस्त 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=चंद्रयान 3 : भारत ने अंतरिक्ष में रचा इतिहास, चांद के साउथ पोल पर उतरा विक्रम लैंडर |url=https://ndtv.in/india/chandrayaan-3-moon-landing-live-updates-vikram-lander-soft-landing-scheduled-on-23rd-august-at-6-pm-isro-set-to-achieve-historic-milestone-4320807 |accessdate=23 अगस्त 2023 |work=एनडीटीवी इंडिया }}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==इन्हें भी देखें==
*[[लूना 2|लूना २]]
*[[अपोलो अभियान]]
*[[अंतरिक्ष यान]]
*[[चन्द्रयान|चंद्रयान]]
*[[रॉकेट]]
*[[उपग्रह|कृत्रिम उपग्रह]]
[[श्रेणी:चंद्रयात्रा]]
freqbg2y1snnqmgeqflfg5grxsu88lo
छिछोरे
0
993984
6544417
5729412
2026-04-27T07:46:27Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544417
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म
| name = छिछोरे
| image = Chhichhore Poster.jpg
| alt =
| caption = फ़िल्म का पोस्टर
| film name = <!--{{Infobox name module|language|title}} or {{Infoboxname module|title}} -->
| director = [[नितेश तिवारी]]
| producer = [[साजिद नाडियाडवाला]]
| writer = नितेश तिवारी<br>पियूष गुप्ता<br>निखिल मल्होत्रा
| starring = [[सुशांत सिंह राजपूत]]<br>[[श्रद्धा कपूर]]<br>[[वरुण शर्मा]]<br>[[प्रतीक बब्बर]]<br>[[ताहिर राज भसीन]]<br>[[नवीन पॉलीशेट्टी]]<br>तुषार पांडे<br>[[नलनीश नील]]
| studio = [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]<br>[[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]
|distributor = फॉक्स स्टार स्टूडियोज़
| released = {{film date|df=yes|2019|09|06}}
| runtime =
| music = '''संगीत:'''<br>[[प्रीतम]]<br>'''पार्श्व संगीत:'''<br>समीर उद्दीन
| cinematography = अमलेन्दु चौधरी
| editing = चारु श्री रॉय
| country = [[भारतीय]]
| language = हिन्दी
| budget = {{INR}}70 [[अंक|करोड़]]<ref>{{cite web|url=https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-budget-woes-sushant-singh-rajput-and-tinu-suresh-desais-next-467721|title=EXCLUSIVE: Budget woes for Sushant Singh Rajput and Tinu Suresh Desai's next?|publisher=Pink Villa|accessdate=25 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825025054/https://www.pinkvilla.com/entertainment/exclusives/exclusive-budget-woes-sushant-singh-rajput-and-tinu-suresh-desais-next-467721|archive-date=25 अगस्त 2019|url-status=dead}}</ref>
| gross =₹209.42 [[अंक|करोड़]]
}}
'''छिछोरे''' 2019 में आने वाली हिन्दी फिल्म है, जिसका निर्देशन [[नितेश तिवारी]] ने और निर्माण [[साजिद नाडियाडवाला]] ने ''[[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]'' के बैनर तले किया है। ये फिल्म 6 सितम्बर 2019 को रिलीज हुई। इस फिल्म में [[सुशांत सिंह राजपूत]], [[श्रद्धा कपूर]], [[वरुण शर्मा]], [[प्रतीक बब्बर]] आदि मुख्य किरदार निभा रहे हैं। इस फिल्म को सर्वश्रेष्ठ हिन्दी फिल्म का [[राष्ट्रीय फ़िल्म पुरस्कार]] मिला।<ref>{{cite web|url=https://ndtv.in/bollywood/sushant-singh-rajputs-chhichhore-announced-best-hindi-film-at-67th-national-awards-2396434|title=National Film Awards 2019: सुशांत सिंह राजपूत की 'छिछोरे' को सर्वश्रेष्ठ हिन्दी फिल्म का राष्ट्रीय पुरस्कार, कंगना रनौत बेस्ट एक्ट्रेस|work=NDTV|date=22 मार्च 2021|access-date=22 मार्च 2021|archive-date=29 जनवरी 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129145710/https://ndtv.in/bollywood/sushant-singh-rajputs-chhichhore-announced-best-hindi-film-at-67th-national-awards-2396434|url-status=dead}}</ref>
== कहानी ==
इस कहानी की शुरुआत अनिरुद्ध पाठक उर्फ अन्नी ([[सुशांत सिंह राजपूत]]) एक तलाकशुदा और अधेड़ उम्र के व्यक्ति से होती है, जो अपने बेटे राघव (मोहम्मद समद) के साथ रहता है। उसका बेटा राघव इंजीनियर बनने का इच्छुक रहता है और आईआईटी में प्रवेश परीक्षा के परिणाम का इंतेजार कर रहा होता है।
परिणाम पता चलने से पहले अन्नी अपने बेटे को शैंपेन का बोतल गिफ्ट करता है और बोलता है कि वे सफलता को साथ मिल कर मनाएंगे। इस बात से वो बेखबर रहता है कि राघव काफी ज्यादा दबाव में है और शैंपेन की बोतल बस उस दबाव को और बढ़ाने का ही काम कर रही है। अगले दिन राघव अपने अपार्टमेंट में परिणाम देखता है, उसे पता चलता है कि उसे आईआईटी में प्रवेश नहीं मिल पाएगा। घबराया हुआ राघव सीधे बालकनी से छलांग लगा देता है।
अन्नी को जैसे ही ये बात पता चलती है तो वो तुरंत अस्पताल का रुख करता है और वहाँ वो अपनी पूर्व-पत्नी और राघव की माँ माया ([[श्रद्धा कपूर]]) से मिलता है। माया इन सब का दोष अन्नी पर लगा देती है कि उसके दबाव के कारण ही राघव ने ऐसा किया। डॉक्टर उन दोनों को बताता है कि राघव की स्थिति लगातार खराब हो रही है क्योंकि वो जीना ही नहीं चाह रहा है। अन्नी अपने बेटे के भीतर जीने की चाहत लाने के लिए अपने कॉलेज के समय के किस्से सुनाता है। राघव को शक होता है कि क्या ये सब सच में हुआ था? इस बात को साबित करने के लिए अन्नी अपने कॉलेज के सारे दोस्तों को राघव से मिलने के लिए बुलाता है। वे सब मिल कर कहानी की शुरुआत करते हैं।
वर्ष 1992 में कॉलेज के पहले दिन में अन्नी को एच4 हॉस्टल का कमरा मिलता है, जो "लूजर्स (हारे हुए लोग)" नाम से मशहूर था। उसे ये नाम इस कारण मिला था, क्योंकि वहाँ वार्षिक स्पोर्ट्स प्रतियोगिता में उस ब्लॉक का ही स्कोर हमेशा कम रहता था। अन्नी अपना ब्लॉक बदलना चाहता था और इस कारण वो क्लर्क से मिलता है, वो अन्नी से कहता है कि इसमें काफी समय लग सकता है। इस दौरान अन्नी के उस ब्लॉक में पाँच अच्छे दोस्त बन जाते हैं।
* गुरमीत सिंह ढिल्लोन उर्फ सेक्सा ([[वरुण शर्मा]]),
* हिमांशु देशमुख उर्फ एसिड (नवीन पोलिशेट्टी), जल्द ही गुस्से में आने वाला और अपमानजनक बातें करने वाला
* डेरेक डीसूजा (ताहिर राज भसीन), कॉलेज के अच्छे एथलीटों में से एक और धूम्रपान करने वाला
* सुंदर श्रीवास्तव उर्फ मम्मी (तुषार पांडे), माँ का लाडला
* साहिल अवस्थी उर्फ बेवड़ा (सहर्ष कुमार शुक्ला) बेवड़ा और सबसे बुजुर्ग छात्र
इन सभी के बीच ही दो महीने गुजर जाते हैं और उसकी उन पांचों से काफी गहरी दोस्ती हो जाती है। इसी के साथ साथ वो माया के साथ डेटिंग भी शुरू कर देता है। एच3 ब्लॉक से रघुवीर (रैगी) (प्रतीक बब्बर) अन्नी के खेलने की क्षमता को देख कर उसके ब्लॉक बदलने के एप्लिकेशन को तेजी से आगे बढ़ा देता है और उससे एच3 में आने के लिए बात करता है। पर अन्नी की एच4 ब्लॉक में काफी लोगों से अच्छी दोस्ती हो जाये रहती है, इस कारण वो इस ऑफर को ठुकरा देता है। इसके बार रघुवीर उसे बताता है कि ऐसा ही ऑफर उसने डेरेक को भी दिया था, पर वो एच4 ब्लॉक में रहकर बस लूजर बन कर रह गया।
अन्नी किसी तरह लूजर का टैग उस ब्लॉक से हटाने की सोचता है और वे अपने दोस्तों के साथ टीम बना कर प्रतियोगिता जीतने की योजना बनाता है। जल्द ही उन्हें पता चल जाता है कि ये उतना आसान नहीं, जितना वे सोच रहे थे। काफी मेहनत के बाद वे फ़ाइनल के लिए क्वालिफ़ाय हो जाते हैं। अंत में एच3 और एच4 ब्लॉक के बीच बास्केटबाल का गेम होता है, जिसमें अन्नी आखिरी समय पर स्कोर करने की कोशिश करता है, पर विफल हो जाता है और उसी के साथ एच4 ब्लॉक दूसरे नंबर पर आ जाती है, जो हमेशा से सबसे नीचे रहती थी। रघुवीर भी अच्छे मुक़ाबले के लिए एच4 ब्लॉक के टीम को बधाई देता है।
कहानी वापस से वर्तमान में आ जाती है। अन्नी और उसके दोस्त राघव से बोलते हैं कि प्रतियोगिता हारने के बाद भी एच4 ब्लॉक आगे कभी "लूजर" नहीं कहलाया, क्योंकि वे हार के डर से पीछे हटते की जगह वे जीतने की कोशिश करते थे। इन सब से राघव का मन फिर जीने को करता है और लगभग साल भर बाद वो अपने कॉलेज के पहले दिन में जाते हुए दिखता है। दर्शकों से अनुरोध किया जाता है कि वे उससे कॉलेज का नाम या कितना रैंक आया आदि न पूछें।
== कलाकार ==
* [[सुशांत सिंह राजपूत]] — अनिरुद्ध
* [[श्रद्धा कपूर]] — माया
* [[वरुण शर्मा]] — सेक्सा
* [[प्रतीक बब्बर]] — रैगी
* ताहिर राज भसीन — डेरेक
* नवीन पॉलीशेट्टी — एसिड
* तुषार पांडे — मम्मी
* सहज शुक्ला — बेवड़ा
* रोहित चौहान — क्रिस क्रॉस
* नलनीश नील — राजू
== संगीत ==
{{Infobox album
| name = छिछोरे
| type = [[फिल्म एल्बम]]
| artist = [[प्रीतम]]
| cover =
| alt =
| released = 31 अगस्त 2019<ref>{{cite web|url=https://www.jiosaavn.com/album/chhichhore/V4F3M5,cNb4_|title=Chhichhore - Original Motion Picture Soundtrack|publisher=Jio Saavn|access-date=31 अगस्त 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190831110636/https://www.jiosaavn.com/album/chhichhore/V4F3M5,cNb4_|archive-date=31 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref>
| recorded = 2018–2019
| venue =
| studio =
| genre = [[बॉलीवुड संगीत]]
| length = 29:25
| language = [[Hindi language|Hindi]]
| label = [[टी-सीरीज़]]
| producer =
| prev_title = [[कलंक]]
| prev_year = 2019
| year = 2019
| next_title = [[द स्काई इस पिंक]]
| next_year = 2019
| misc = {{External media
| audio1 = {{YouTube|kSHHDkWmY6k|Audio Jukebox}}}}
}}
फिल्म का संगीत [[प्रीतम]] द्वारा संगीतबद्ध किया गया है, जबकि बोल [[अमिताभ भट्टाचार्य]] द्वारा लिखे गए हैं।
{{Tracklist
| headline = गीत सूची
| total_length = 29:25
| extra_column = गायक
| title1 = वो दिन
| extra1 = तुषार जोशी
| length1 = 5:12
| title2 = कंट्रोल
| extra2 = [[नकाश अज़ीज़]], मनीष जे टीपू, गीत सागर, [[श्रीराम चन्द्र (गायक)|श्रीराम चन्द्र]], [[अमिताभ भट्टाचार्य]]
| length2 = 3:36
| title3 = फिकर नॉट
| extra3 = नकाश अज़ीज़, [[देव नेगी]], [[अंतरा मित्र]], [[अमित मिश्रा]], श्रीराम चन्द्र, अमिताभ भट्टाचार्य
| length3 = 3:09
| title4 = कल की ही बात है
| extra4 = [[केके]]
| length4 = 4:00
| title5 = खैरियत
| note5 = सैड
| extra5 = अरिजीत सिंह
| length5 = 4:40
| title6 = खैरियत
| note6 = हैप्पी
| extra6 = [[अरिजीत सिंह]]
| length6 = 4:30
| title7 = वो दिन
| note7 = वर्शन 2
| extra7 = अरिजीत सिंह
|length7 = 4:18
}}
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* {{imdb title|tt9052870}}
* [https://web.archive.org/web/20190902010858/https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhichhore/ Chhichhore] on Bollywood Hungama
[[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में]]
[[श्रेणी:भारतीय फ़िल्में]]
jf4uavickbyjfoa4n8lw74o3dv0w0bi
2018 की बॉलीवुड फ़िल्में
0
998920
6544446
6542397
2026-04-27T10:40:22Z
MovieLoverFan
505761
/* जुलाई-सितम्बर */ Added details
6544446
wikitext
text/x-wiki
{{भारतीय फिल्म सूची}}
यह 2018 में जारी बॉलीवुड (भारतीय हिन्दी भाषा) फ़िल्मों की सूची है।<ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/hindi|title=Hindi Movie Releases in 2018|website=BookMyShow}}</ref>
==बॉक्स ऑफिस कलेक्शन==
2018 में दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस पर [[संप्राप्ति|कमाई]] के मामले में [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं:
{| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;"
|+2018 में दुनिया भर में सबसे ज्यादा सकल
|-
! श्रेणी !! शीर्षक
! निर्माण कंपनी !! वितरक
! विश्वभर सकल !! सन्दर्भ
|-
! style="text-align:center;" | 1
| ''[[संजू]]''
|[[विनोद चोपड़ा फ़िल्म्स]]<br>[[राजकुमार हिरानी|राजकुमार हिरानी फ़िल्म्स]]
|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
|{{INRConvert|586.85|c}}
| <ref name="BH-Sanju">{{cite web |title=Sanju Box Office Collection till Now |url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/sanju/box-office/ |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 2
| ''[[पद्मावत (फ़िल्म)|पद्मावत]]''
||[[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]<br>[[संजय लीला भंसाली|भंसाली प्रोडक्शन्स]]
||[[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]
|{{INRConvert|585.87|c}}
|{{efn|''पद्मावत'' विश्वभर की कमाई: {{INR|{{#expr:387.31+198.56}} करोड़}} ({{US$|8.32 करोड़|long=no}})
*भारत: {{INR|387.31 करोड़}} ({{US$|5.5 करोड़|long=no}})<ref name="bollywoodhungama"/><ref name="exchange17">{{cite web|title=Yearly Average Rates (63.665 INR per USD)|url=https://www.ofx.com/en-gb/forex-news/historical-exchange-rates/yearly-average-rates/|website=ओएफ़एक्स|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713183556/https://www.ofx.com/en-gb/forex-news/historical-exchange-rates/yearly-average-rates/|archive-date=13 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>
*विदेश: {{INR|198.56 करोड़}} ({{US$|2.82 करोड़|long=no}})<ref name="bollywoodhungama">{{cite web|title=Box Office: Padmaavat grosses Rs. 400 cr. at the worldwide box office. India|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-padmaavat-grosses-rs-400-cr-worldwide-box-office/|website=बॉलीवुड हँगामा|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
}}
|-
! style="text-align:center;" | 3
| ''[[अंधाधुन]]''
| {{ubl|[[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]|मैचबॉक्स पिक्चर्स}}
| [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]
| {{INRConvert|456.89|c}}
| <ref>{{cite web |title=Andhadhun Box Office Collection |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/andhadhun/box-office/ |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 4
| ''[[सिम्बा]]''
| {{ubl|[[धर्मा प्रोडक्शन्स]]|रोहित शेट्ठी पिक्चर्ज़}}
| [[रिलायंस इंटरटेनमेंट]]
| {{INRConvert|400.19|c}}
| <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/simmba/box-office/#bh-movie-box-office|title=Simmba Box Office Collection till Now|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 5
| ''[[ठग्स ऑफ हिंदोस्तान]]''
| [[यश राज फ़िल्म्स]]
| [[यश राज फ़िल्म्स]]
| {{INRConvert|335|c}}
| <ref name="indianexpress">{{cite news |title=Zero, Race 3 and Thugs of Hindostan: Presenting the Khans’ box-office report of 2018 |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/box-office-collection/zero-thugs-of-hindostan-race-3-presenting-khans-box-office-report-of-2018-5516678/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=31 दिसम्बर 2018 |language=en-IN}}</ref>
|-
! style="text-align:center;"| 6
| ''[[रेस 3]]''
| {{ubl|[[सलमान खान फिल्म्स]]|[[टिप्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड|टिप्स फ़िल्म्स]]}}
| {{ubl|[[टिप्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड|टिप्स फ़िल्म्स]]|[[सलमान खान फिल्म्स]]}}
| {{INRConvert|303|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4098|title=Race 3 Goes Past 303 crore Worldwide|work=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;"| 7
| ''[[बाग़ी २]]''
| [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]
| [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
| {{INRConvert|254.33|c}}
| <ref>{{cite web |title=Baaghi 2 Box Office Collection |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/baaghi-2-2/box-office/ |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 8
| ''[[हिचकी (फ़िल्म)|हिचकी]]''
| [[यश राज फ़िल्म्स]]
| यश राज फ़िल्म्स
| {{INRConvert|239.79|c}}
| <ref name="BH Gross">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-worldwide-collections-day-wise-break-hichki/|title=Box Office: Worldwide collections and day wise break up of Hichki|website=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref><ref name="adarsh">{{cite web |last=आदर्श |first=तरण |author-link=तरण आदर्श |title=Taran Adarsh on Twitter |url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1060910495178227712 |website=[[ट्विटर]] |date=9 नवम्बर 2018}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 9
| ''[[बधाई हो]]''
| {{ubl|[[जंगली पिक्चर्स]]|क्रोम पिक्चर्स}}
| [[एए फिल्म्स]]
| {{INRConvert|221.44|c}}
| <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-ho/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Ho: Box Office|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 10
| ''[[पैडमैन]]''
| {{ubl|[[कोलम्बिया पिक्चर्स]]|होप प्रोडक्शन्स|[[क्रीअर्ज एंटरटेन्मेंट]]|मिसेज फन्नीबोन्स मूवीज}}
| {{ubl|[[सोनी पिक्चर्स रिलिजिंग]]}}
| {{INRConvert|{{#expr:104.9+102.83}}|c}}
| {{efn|''पैडमैन'' की विश्वभर की कमाई:
*भारत {{ndash}} {{INR|104.9 करोड़}}<ref name="padman">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/pad-man/box-office/|title=Pad Man Box Office Collection till Now- Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
*चीन {{ndash}} {{INR|66.91 करोड़}}<ref>{{cite news |title=China box office: Pad Man collects USD 0.14 million on Day 14; closes business in China at Rs. 66.91 cr |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/china-box-office-pad-man-collects-usd-0-14-million-day-14-closes-business-china-rs-66-91-cr/ |work=[[बॉलीवुड हँगामा]] |date=29 दिसम्बर 2018}}</ref>
*जापान {{ndash}} {{INR|4.8 करोड़}}<ref>{{cite tweet|user=taran_adarsh| last=आदर्श| first=तरण|date=21 जनवरी 2019|number = 1087230075622240256 |title=#PadMan gains momentum over the weekend in #Japan... Currently running in Week 7... 23 locations this week [18 locations last week]... Fri ¥ 336,500 Sat ¥ 823,900 Sun ¥ 860,200 Total till 20 Jan 2019: ¥ 73,576,400 [₹ 4.80 cr] @comScore}}</ref>
*अन्य क्षेत्र {{ndash}} {{US$|47.8 लाख|long=no}}<ref name="padman"/> (₹33.66 करोड़)
}}
|}
=== जनवरी – मार्च ===
{| class="wikitable sortable"
! style="width:8%;" |प्रदर्शन
!नाम
!निर्देशक
!कलाकार
! style="width:1%;" |{{Tooltip|Ref|स्रोत}}
|-
| rowspan="3" |जनवरी 12
|1921
|विक्रम भट्ट
|ज़रीन ख़ान,करण कुंद्रा, टॉबी हिंस्टन
|
|-
|कालाकांडी
|अक्षत वर्मा
|सैफ अली ख़ान, ईशा तलवार, शेनाज़ ट्रेज़री
|
|-
|मुक्केबाज़
|अनुराग कश्यप
|विनीत कुमार सिंह , ज़ोया हुसैन
|
|-
|जनवरी 15
|फिर से
|कुणाल कोहली
|जेनिफर विंगेट , रजित कपूर
|
|-
| rowspan="4" |जनवरी 19
|माई बर्थडे सॉन्ग
|समीर सोनी
|संजय सूरी , नोरा फतेही
|
|-
|वोडका डायरीज़
|कुशल श्रीवास्तव
|के.के. मेनन ,मंदिरा बेदी
|
|-
|निर्दोष
|प्रदीप रंगवानी
|अरबाज़ ख़ान , मंजरी फ़ड़नीस
|
|-
|यूनियन लीडर
|संजय पटेल
|राहुल भट्ट, तिलोत्तमा शोमे
|
|-
|जनवरी 25
|पद्मावत
|संजय लीला भंसाली
| शाहिद कपूर, दीपिका पादुकोण
|
|-
|फरवरी 9
| ''पैड मैन''
|आर. बाल्की
|अक्षय कुमार, सोनम कपूर
|
|-
|फरवरी 14
|लव पर स्क्वेयर फ़ुट
| आनंद तिवारी
| विक्की कौशल, अंगिरा धर
|
|-
| rowspan="3" |फरवरी 16
|ऐय्यारी
| नीरज पांडे
| सिद्धार्थ मल्होत्रा, मनोज बाजपेयी
|
|-
|कुछ भीगे अल्फाज़
|ओनीर
|ज़ैन ख़ान दुर्रानी, गीतांजलि थापा
|
|-
| जाने क्यों दे यारों
|अक्षय आनंद
|रघु राजा, अभिषेक शर्मा
|
|-
|फरवरी 23
|सोनू के टीटू की स्वीटी
|लव रंजन
|कार्तिक आर्यन, नुशरत भरुचा
|
|-
| rowspan="2" |मार्च 2
|परी
|प्रोसित रॉय
|अनुष्का शर्मा, परमब्रत चटर्जी
|
|-
|वीरे की वेडिंग
|आशु त्रिखा
|पुलकित सम्राट, जिमी शेरगिल
|
|-
| rowspan="3" |मार्च 9
|हेट स्टोरी IV
|विशाल पांडेय
|उर्वशी रौतेला, विवान भटेना
|
|-
|दिल जंगली
|अलेया सेन
|साकिब सलीम, तापसी पन्नू
|
|-
|3 स्टोरीज़
|अर्जुन मुखर्जी
|रिचा चड्डा, पुलकित सम्राट
|
|-
|मार्च 16
|रेड
|राज कुमार गुप्ता
|अजय देवगन, इलेना डी’क्रूज़
|
|-
| rowspan="2" |मार्च 23
|हिचकी
|सिद्धार्थ पी. मल्होत्रा
|रानी मुखर्जी
|
|-
|शादी तेरी बजाएंगे हम बैंड
|गुरप्रीत संध
|राजपाल यादव, मुश्ताक़ ख़ान
|
|-
|मार्च 30
|बाग़ी 2
|अहमद खान
|टाइगर श्रॉफ, दिशा पटानी
|
|}
=== अप्रैल - जून ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |प्रदर्शन
!नाम
!निर्देशक
!कलाकार
!स्रोत
|-
|अप्रैल
|6
|ब्लैकमेल
|अभिनय देवो
|इरफ़ान ख़ान, कृति कुल्हारी
|
|-
|
|6
|मिसिंग
|मुकुल अभ्यंकर
|मनोज बाजपेयी, अन्नू कपूर
|
|-
|
|13
|अक्टूबर
| शुजीत सरकार
|वरुण धवन, बनिता संधु
|
|-
|
|13
|मर्क्युरी
|कार्तिक सुब्बराज
| प्रभु देवा, सानंत रेड्डी
|
|-
|
|13
|ज़ू
|श्लोक शर्मा
|श्वेता त्रिपाठी, शशांक अरोड़ा
|
|-
|
|20
|बियॉन्ड द क्लाउड्स
|मजीद मजीदी
|ईशान खट्टर, मालविका मोहनन
|
|-
|
|20
|नानू की जान
|फ़राज़ हैदर
|पत्रलेखा, अभय देओल
|
|-
|
|27
|दास देव
|सुधीर मिश्रा
|रिचा चड्ढा, अदिति राव हैदरी
|
|-
|
|27
|मेरी निमो
|एम. एम. शांकल्या
|अंजलि पाटिल, करण दवे
|
|-
|मे
| rowspan="3" |4
|102 नॉट आउट
|उमेश शुक्ला
|अमिताभ बच्चन, ऋषि कपूर
|
|-
|
|ओमर्त्य
|हँसल मेहता
|राजकुमार राव
|
|-
|
|राजी
|मेघना गुलजार
|विकी कौशल, आलिया भट्ट
|
|-
|
|11
|होप और हम
|सुदीप बंद्योपाध्याय
|सोनाली कुलकर्णी, आमिर बशीर
|
|-
|
|
|फ़लूदा
|धीरज सिंघ
|आरव नेगी, पीहू शर्मा
|
|-
|
|
|हाई जैक
|आकाश खुराना
|सुमीट व्यास, कुमुद मिश्रा
|
|-
|
|18
|खाऊर पे अटके
|हर्ष छाया
|विनय पाठक, सबाह कपूर
|
|-
|
|25
|परमाणु : ध स्टोरी ऑफ पोखरन
|अभिषेक शर्मा
|जॉन अब्राहन बोमानी ईरानी
|
|-
|
|
|रेस 3
|रेमो दी सौदा
|अनिल कपूर, बॉबी देओल
|
|-
|
|
|लस्ट स्टोरीस
|अनुराग कश्यप
|राधिका आपटे, संजय कपूर
|
|-
|
|29
|संजु
|राजकुमार हिरानी
|रणबीर कपूर
|
|}
== जुलाई-सितम्बर ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" |'''प्रारंभिक'''
!'''शीर्षक'''
!'''निर्देशक'''
!कलाकार
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ।
|-
|July
|6
|हनुमान वी एस महिरवान
|एजहिल वेंडन
|
|
|
|-
|
|13
|सूरमा
|शायद आली
|दिलजीत दोसांझ, अंगद बेदी
|
|
|-
|
|20
|वेन ओबामा लव्ड ओसामा
|सुधीश कुमार शर्मा
|मौसम शर्मा, राहुल यवन
|
|
|-
|
|
|धडक
|शशांक खैतन
|ईशान खटतेर, जानवी कपूर
|
|
|-
|
|27
|साहब, बीवी और गैंगस्टर 3
|तिग्मांशु धूलिया
|संजय दुतत, सोह आली खान
|
|
|-
|
|
|नवाबज़ादे
|जायेश प्रधान
|राघव जुयाल, पुनीत पाठक
|
|
|-
|August
|3
|फनने खान
|अतुल मांजरेकर
|अनिल कपूर, दिव्या दुत्ता
|
|
|-
|
|
|मुल्क
|अनुभव सिंह
|ऋषि कपूर, नीना गुप्ता
|
|
|-
|
|
|ब्रिज मोहन अमर रहे
|निखिल भट्ट
|अर्जुन माथुर, निधि सिंह
|
|
|-
|
|
|लक्ष्मी एण्ड टिकली बॉम्ब
|आदित्य कृपलानी
|सुचित्रा पिल्लई, उपेन्द्र लिमाये
|
|
|-
|
|
|कारवां
|आकर्ष खुराना
|इरफान खान, मिथिला पालकर
|
|
|-
|
|15
|गोल्ड
|रीमा कागती
|अक्षय कुमार, कुणाल कपूर
|
|
|-
|
|
|सत्यमेव जयते
|मिलाप जावेरी
|मनोज बजपायी, ऐश शर्मा
|
|
|-
|
|
|जीन्यस
|अनिल शर्मा
|ईशिता चौहान, आयेश झुलक
|
|
|-
|
|
|हैप्पी फिरर भाग जाएगी
|मुदस्सार अज़ीज़
|डियाह पेन्टी, जस्सी गिल
|
|
|-
|सितंबर
|1
|वंस अगैन
|कंवल सेठी
|शेफाली शाह, नीरज काबी
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|}
== टिप्पणी ==
{{reflist|group=lower-alpha}}
==सन्दर्भ==
{{reflist}}
[[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]]
awyrclh9cj70hgupoebpg8bt01xrpdf
6544451
6544446
2026-04-27T11:09:37Z
MovieLoverFan
505761
/* अप्रैल - जून */ Added details
6544451
wikitext
text/x-wiki
{{भारतीय फिल्म सूची}}
यह 2018 में जारी बॉलीवुड (भारतीय हिन्दी भाषा) फ़िल्मों की सूची है।<ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/hindi|title=Hindi Movie Releases in 2018|website=BookMyShow}}</ref>
==बॉक्स ऑफिस कलेक्शन==
2018 में दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस पर [[संप्राप्ति|कमाई]] के मामले में [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं:
{| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;"
|+2018 में दुनिया भर में सबसे ज्यादा सकल
|-
! श्रेणी !! शीर्षक
! निर्माण कंपनी !! वितरक
! विश्वभर सकल !! सन्दर्भ
|-
! style="text-align:center;" | 1
| ''[[संजू]]''
|[[विनोद चोपड़ा फ़िल्म्स]]<br>[[राजकुमार हिरानी|राजकुमार हिरानी फ़िल्म्स]]
|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
|{{INRConvert|586.85|c}}
| <ref name="BH-Sanju">{{cite web |title=Sanju Box Office Collection till Now |url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/sanju/box-office/ |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 2
| ''[[पद्मावत (फ़िल्म)|पद्मावत]]''
||[[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]<br>[[संजय लीला भंसाली|भंसाली प्रोडक्शन्स]]
||[[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]
|{{INRConvert|585.87|c}}
|{{efn|''पद्मावत'' विश्वभर की कमाई: {{INR|{{#expr:387.31+198.56}} करोड़}} ({{US$|8.32 करोड़|long=no}})
*भारत: {{INR|387.31 करोड़}} ({{US$|5.5 करोड़|long=no}})<ref name="bollywoodhungama"/><ref name="exchange17">{{cite web|title=Yearly Average Rates (63.665 INR per USD)|url=https://www.ofx.com/en-gb/forex-news/historical-exchange-rates/yearly-average-rates/|website=ओएफ़एक्स|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713183556/https://www.ofx.com/en-gb/forex-news/historical-exchange-rates/yearly-average-rates/|archive-date=13 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>
*विदेश: {{INR|198.56 करोड़}} ({{US$|2.82 करोड़|long=no}})<ref name="bollywoodhungama">{{cite web|title=Box Office: Padmaavat grosses Rs. 400 cr. at the worldwide box office. India|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-padmaavat-grosses-rs-400-cr-worldwide-box-office/|website=बॉलीवुड हँगामा|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
}}
|-
! style="text-align:center;" | 3
| ''[[अंधाधुन]]''
| {{ubl|[[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]|मैचबॉक्स पिक्चर्स}}
| [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]
| {{INRConvert|456.89|c}}
| <ref>{{cite web |title=Andhadhun Box Office Collection |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/andhadhun/box-office/ |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 4
| ''[[सिम्बा]]''
| {{ubl|[[धर्मा प्रोडक्शन्स]]|रोहित शेट्ठी पिक्चर्ज़}}
| [[रिलायंस इंटरटेनमेंट]]
| {{INRConvert|400.19|c}}
| <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/simmba/box-office/#bh-movie-box-office|title=Simmba Box Office Collection till Now|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 5
| ''[[ठग्स ऑफ हिंदोस्तान]]''
| [[यश राज फ़िल्म्स]]
| [[यश राज फ़िल्म्स]]
| {{INRConvert|335|c}}
| <ref name="indianexpress">{{cite news |title=Zero, Race 3 and Thugs of Hindostan: Presenting the Khans’ box-office report of 2018 |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/box-office-collection/zero-thugs-of-hindostan-race-3-presenting-khans-box-office-report-of-2018-5516678/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=31 दिसम्बर 2018 |language=en-IN}}</ref>
|-
! style="text-align:center;"| 6
| ''[[रेस 3]]''
| {{ubl|[[सलमान खान फिल्म्स]]|[[टिप्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड|टिप्स फ़िल्म्स]]}}
| {{ubl|[[टिप्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड|टिप्स फ़िल्म्स]]|[[सलमान खान फिल्म्स]]}}
| {{INRConvert|303|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4098|title=Race 3 Goes Past 303 crore Worldwide|work=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;"| 7
| ''[[बाग़ी २]]''
| [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]
| [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
| {{INRConvert|254.33|c}}
| <ref>{{cite web |title=Baaghi 2 Box Office Collection |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/baaghi-2-2/box-office/ |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 8
| ''[[हिचकी (फ़िल्म)|हिचकी]]''
| [[यश राज फ़िल्म्स]]
| यश राज फ़िल्म्स
| {{INRConvert|239.79|c}}
| <ref name="BH Gross">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-worldwide-collections-day-wise-break-hichki/|title=Box Office: Worldwide collections and day wise break up of Hichki|website=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref><ref name="adarsh">{{cite web |last=आदर्श |first=तरण |author-link=तरण आदर्श |title=Taran Adarsh on Twitter |url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1060910495178227712 |website=[[ट्विटर]] |date=9 नवम्बर 2018}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 9
| ''[[बधाई हो]]''
| {{ubl|[[जंगली पिक्चर्स]]|क्रोम पिक्चर्स}}
| [[एए फिल्म्स]]
| {{INRConvert|221.44|c}}
| <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-ho/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Ho: Box Office|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 10
| ''[[पैडमैन]]''
| {{ubl|[[कोलम्बिया पिक्चर्स]]|होप प्रोडक्शन्स|[[क्रीअर्ज एंटरटेन्मेंट]]|मिसेज फन्नीबोन्स मूवीज}}
| {{ubl|[[सोनी पिक्चर्स रिलिजिंग]]}}
| {{INRConvert|{{#expr:104.9+102.83}}|c}}
| {{efn|''पैडमैन'' की विश्वभर की कमाई:
*भारत {{ndash}} {{INR|104.9 करोड़}}<ref name="padman">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/pad-man/box-office/|title=Pad Man Box Office Collection till Now- Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
*चीन {{ndash}} {{INR|66.91 करोड़}}<ref>{{cite news |title=China box office: Pad Man collects USD 0.14 million on Day 14; closes business in China at Rs. 66.91 cr |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/china-box-office-pad-man-collects-usd-0-14-million-day-14-closes-business-china-rs-66-91-cr/ |work=[[बॉलीवुड हँगामा]] |date=29 दिसम्बर 2018}}</ref>
*जापान {{ndash}} {{INR|4.8 करोड़}}<ref>{{cite tweet|user=taran_adarsh| last=आदर्श| first=तरण|date=21 जनवरी 2019|number = 1087230075622240256 |title=#PadMan gains momentum over the weekend in #Japan... Currently running in Week 7... 23 locations this week [18 locations last week]... Fri ¥ 336,500 Sat ¥ 823,900 Sun ¥ 860,200 Total till 20 Jan 2019: ¥ 73,576,400 [₹ 4.80 cr] @comScore}}</ref>
*अन्य क्षेत्र {{ndash}} {{US$|47.8 लाख|long=no}}<ref name="padman"/> (₹33.66 करोड़)
}}
|}
=== जनवरी – मार्च ===
{| class="wikitable sortable"
! style="width:8%;" |प्रदर्शन
!नाम
!निर्देशक
!कलाकार
! style="width:1%;" |{{Tooltip|Ref|स्रोत}}
|-
| rowspan="3" |जनवरी 12
|1921
|विक्रम भट्ट
|ज़रीन ख़ान,करण कुंद्रा, टॉबी हिंस्टन
|
|-
|कालाकांडी
|अक्षत वर्मा
|सैफ अली ख़ान, ईशा तलवार, शेनाज़ ट्रेज़री
|
|-
|मुक्केबाज़
|अनुराग कश्यप
|विनीत कुमार सिंह , ज़ोया हुसैन
|
|-
|जनवरी 15
|फिर से
|कुणाल कोहली
|जेनिफर विंगेट , रजित कपूर
|
|-
| rowspan="4" |जनवरी 19
|माई बर्थडे सॉन्ग
|समीर सोनी
|संजय सूरी , नोरा फतेही
|
|-
|वोडका डायरीज़
|कुशल श्रीवास्तव
|के.के. मेनन ,मंदिरा बेदी
|
|-
|निर्दोष
|प्रदीप रंगवानी
|अरबाज़ ख़ान , मंजरी फ़ड़नीस
|
|-
|यूनियन लीडर
|संजय पटेल
|राहुल भट्ट, तिलोत्तमा शोमे
|
|-
|जनवरी 25
|पद्मावत
|संजय लीला भंसाली
| शाहिद कपूर, दीपिका पादुकोण
|
|-
|फरवरी 9
| ''पैड मैन''
|आर. बाल्की
|अक्षय कुमार, सोनम कपूर
|
|-
|फरवरी 14
|लव पर स्क्वेयर फ़ुट
| आनंद तिवारी
| विक्की कौशल, अंगिरा धर
|
|-
| rowspan="3" |फरवरी 16
|ऐय्यारी
| नीरज पांडे
| सिद्धार्थ मल्होत्रा, मनोज बाजपेयी
|
|-
|कुछ भीगे अल्फाज़
|ओनीर
|ज़ैन ख़ान दुर्रानी, गीतांजलि थापा
|
|-
| जाने क्यों दे यारों
|अक्षय आनंद
|रघु राजा, अभिषेक शर्मा
|
|-
|फरवरी 23
|सोनू के टीटू की स्वीटी
|लव रंजन
|कार्तिक आर्यन, नुशरत भरुचा
|
|-
| rowspan="2" |मार्च 2
|परी
|प्रोसित रॉय
|अनुष्का शर्मा, परमब्रत चटर्जी
|
|-
|वीरे की वेडिंग
|आशु त्रिखा
|पुलकित सम्राट, जिमी शेरगिल
|
|-
| rowspan="3" |मार्च 9
|हेट स्टोरी IV
|विशाल पांडेय
|उर्वशी रौतेला, विवान भटेना
|
|-
|दिल जंगली
|अलेया सेन
|साकिब सलीम, तापसी पन्नू
|
|-
|3 स्टोरीज़
|अर्जुन मुखर्जी
|रिचा चड्डा, पुलकित सम्राट
|
|-
|मार्च 16
|रेड
|राज कुमार गुप्ता
|अजय देवगन, इलेना डी’क्रूज़
|
|-
| rowspan="2" |मार्च 23
|हिचकी
|सिद्धार्थ पी. मल्होत्रा
|रानी मुखर्जी
|
|-
|शादी तेरी बजाएंगे हम बैंड
|गुरप्रीत संध
|राजपाल यादव, मुश्ताक़ ख़ान
|
|-
|मार्च 30
|बाग़ी 2
|अहमद खान
|टाइगर श्रॉफ, दिशा पटानी
|
|}
=== अप्रैल - जून ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |प्रदर्शन
!नाम
!निर्देशक
!कलाकार
!स्रोत
|-
|अप्रैल
|6
|ब्लैकमेल
|अभिनय देवो
|इरफ़ान ख़ान, कृति कुल्हारी
|
|-
|
|6
|मिसिंग
|मुकुल अभ्यंकर
|मनोज बाजपेयी, अन्नू कपूर
|
|-
|
|13
|अक्टूबर
| शुजीत सरकार
|वरुण धवन, बनिता संधु
|
|-
|
|13
|मर्क्युरी
|कार्तिक सुब्बराज
| प्रभु देवा, सानंत रेड्डी
|
|-
|
|13
|ज़ू
|श्लोक शर्मा
|श्वेता त्रिपाठी, शशांक अरोड़ा
|
|-
|
|20
|बियॉन्ड द क्लाउड्स
|मजीद मजीदी
|ईशान खट्टर, मालविका मोहनन
|
|-
|
|20
|नानू की जान
|फ़राज़ हैदर
|पत्रलेखा, अभय देओल
|
|-
|
|27
|दास देव
|सुधीर मिश्रा
|रिचा चड्ढा, अदिति राव हैदरी
|
|-
|
|27
|मेरी निमो
|एम. एम. शांकल्या
|अंजलि पाटिल, करण दवे
|
|-
|मे
| rowspan="3" |4
|102 नॉट आउट
|उमेश शुक्ला
|अमिताभ बच्चन, ऋषि कपूर
|
|-
|
|ओमर्त्य
|हँसल मेहता
|राजकुमार राव
|
|-
|
|राजी
|मेघना गुलजार
|विकी कौशल, आलिया भट्ट
|
|-
|
|11
|होप और हम
|सुदीप बंद्योपाध्याय
|सोनाली कुलकर्णी, आमिर बशीर
|
|-
|
|
|फ़लूदा
|धीरज सिंघ
|आरव नेगी, पीहू शर्मा
|
|-
|
|
|हाई जैक
|आकाश खुराना
|सुमीट व्यास, कुमुद मिश्रा
|
|-
|
|18
|खाऊर पे अटके
|हर्ष छाया
|विनय पाठक, सबाह कपूर
|
|-
|
|25
|परमाणु : ध स्टोरी ऑफपोखरन
|अभिषेक शर्मा
|जॉन अब्राहन बोमानी ईरानी
|
|-
|
|
|बायोस्कोप वाला
|डेब मढेकर
|गीतांजलि थापा, तिसका चोपरा
|
|-
|
|
|रेस 3
|रेमो दी सौदा
|अनिल कपूर, बॉबी देओल
|
|-
|
|
|लस्ट स्टोरीस
|अनुराग कश्यप
|राधिका आपटे, संजय कपूर
|
|-
|
|29
|संजु
|राजकुमार हिरानी
|रणबीर कपूर
|
|}
== जुलाई-सितम्बर ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" |'''प्रारंभिक'''
!'''शीर्षक'''
!'''निर्देशक'''
!कलाकार
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ।
|-
|July
|6
|हनुमान वी एस महिरवान
|एजहिल वेंडन
|
|
|
|-
|
|13
|सूरमा
|शायद आली
|दिलजीत दोसांझ, अंगद बेदी
|
|
|-
|
|20
|वेन ओबामा लव्ड ओसामा
|सुधीश कुमार शर्मा
|मौसम शर्मा, राहुल यवन
|
|
|-
|
|
|धडक
|शशांक खैतन
|ईशान खटतेर, जानवी कपूर
|
|
|-
|
|27
|साहब, बीवी और गैंगस्टर 3
|तिग्मांशु धूलिया
|संजय दुतत, सोह आली खान
|
|
|-
|
|
|नवाबज़ादे
|जायेश प्रधान
|राघव जुयाल, पुनीत पाठक
|
|
|-
|August
|3
|फनने खान
|अतुल मांजरेकर
|अनिल कपूर, दिव्या दुत्ता
|
|
|-
|
|
|मुल्क
|अनुभव सिंह
|ऋषि कपूर, नीना गुप्ता
|
|
|-
|
|
|ब्रिज मोहन अमर रहे
|निखिल भट्ट
|अर्जुन माथुर, निधि सिंह
|
|
|-
|
|
|लक्ष्मी एण्ड टिकली बॉम्ब
|आदित्य कृपलानी
|सुचित्रा पिल्लई, उपेन्द्र लिमाये
|
|
|-
|
|
|कारवां
|आकर्ष खुराना
|इरफान खान, मिथिला पालकर
|
|
|-
|
|15
|गोल्ड
|रीमा कागती
|अक्षय कुमार, कुणाल कपूर
|
|
|-
|
|
|सत्यमेव जयते
|मिलाप जावेरी
|मनोज बजपायी, ऐश शर्मा
|
|
|-
|
|
|जीन्यस
|अनिल शर्मा
|ईशिता चौहान, आयेश झुलक
|
|
|-
|
|
|हैप्पी फिरर भाग जाएगी
|मुदस्सार अज़ीज़
|डियाह पेन्टी, जस्सी गिल
|
|
|-
|सितंबर
|1
|वंस अगैन
|कंवल सेठी
|शेफाली शाह, नीरज काबी
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|}
== टिप्पणी ==
{{reflist|group=lower-alpha}}
==सन्दर्भ==
{{reflist}}
[[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]]
9mfs5phv2co689mblvje1k5b6a2y5cl
6544463
6544451
2026-04-27T11:54:39Z
MovieLoverFan
505761
/* अप्रैल - जून */ added detils
6544463
wikitext
text/x-wiki
{{भारतीय फिल्म सूची}}
यह 2018 में जारी बॉलीवुड (भारतीय हिन्दी भाषा) फ़िल्मों की सूची है।<ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/hindi|title=Hindi Movie Releases in 2018|website=BookMyShow}}</ref>
==बॉक्स ऑफिस कलेक्शन==
2018 में दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस पर [[संप्राप्ति|कमाई]] के मामले में [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं:
{| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;"
|+2018 में दुनिया भर में सबसे ज्यादा सकल
|-
! श्रेणी !! शीर्षक
! निर्माण कंपनी !! वितरक
! विश्वभर सकल !! सन्दर्भ
|-
! style="text-align:center;" | 1
| ''[[संजू]]''
|[[विनोद चोपड़ा फ़िल्म्स]]<br>[[राजकुमार हिरानी|राजकुमार हिरानी फ़िल्म्स]]
|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
|{{INRConvert|586.85|c}}
| <ref name="BH-Sanju">{{cite web |title=Sanju Box Office Collection till Now |url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/sanju/box-office/ |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 2
| ''[[पद्मावत (फ़िल्म)|पद्मावत]]''
||[[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]<br>[[संजय लीला भंसाली|भंसाली प्रोडक्शन्स]]
||[[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]
|{{INRConvert|585.87|c}}
|{{efn|''पद्मावत'' विश्वभर की कमाई: {{INR|{{#expr:387.31+198.56}} करोड़}} ({{US$|8.32 करोड़|long=no}})
*भारत: {{INR|387.31 करोड़}} ({{US$|5.5 करोड़|long=no}})<ref name="bollywoodhungama"/><ref name="exchange17">{{cite web|title=Yearly Average Rates (63.665 INR per USD)|url=https://www.ofx.com/en-gb/forex-news/historical-exchange-rates/yearly-average-rates/|website=ओएफ़एक्स|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713183556/https://www.ofx.com/en-gb/forex-news/historical-exchange-rates/yearly-average-rates/|archive-date=13 जुलाई 2017|url-status=dead}}</ref>
*विदेश: {{INR|198.56 करोड़}} ({{US$|2.82 करोड़|long=no}})<ref name="bollywoodhungama">{{cite web|title=Box Office: Padmaavat grosses Rs. 400 cr. at the worldwide box office. India|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-padmaavat-grosses-rs-400-cr-worldwide-box-office/|website=बॉलीवुड हँगामा|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
}}
|-
! style="text-align:center;" | 3
| ''[[अंधाधुन]]''
| {{ubl|[[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]|मैचबॉक्स पिक्चर्स}}
| [[वायकॉम 18 मोशन पिक्चर्स]]
| {{INRConvert|456.89|c}}
| <ref>{{cite web |title=Andhadhun Box Office Collection |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/andhadhun/box-office/ |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 4
| ''[[सिम्बा]]''
| {{ubl|[[धर्मा प्रोडक्शन्स]]|रोहित शेट्ठी पिक्चर्ज़}}
| [[रिलायंस इंटरटेनमेंट]]
| {{INRConvert|400.19|c}}
| <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/simmba/box-office/#bh-movie-box-office|title=Simmba Box Office Collection till Now|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 5
| ''[[ठग्स ऑफ हिंदोस्तान]]''
| [[यश राज फ़िल्म्स]]
| [[यश राज फ़िल्म्स]]
| {{INRConvert|335|c}}
| <ref name="indianexpress">{{cite news |title=Zero, Race 3 and Thugs of Hindostan: Presenting the Khans’ box-office report of 2018 |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/box-office-collection/zero-thugs-of-hindostan-race-3-presenting-khans-box-office-report-of-2018-5516678/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=31 दिसम्बर 2018 |language=en-IN}}</ref>
|-
! style="text-align:center;"| 6
| ''[[रेस 3]]''
| {{ubl|[[सलमान खान फिल्म्स]]|[[टिप्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड|टिप्स फ़िल्म्स]]}}
| {{ubl|[[टिप्स इंडस्ट्रीज लिमिटेड|टिप्स फ़िल्म्स]]|[[सलमान खान फिल्म्स]]}}
| {{INRConvert|303|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://boxofficeindia.com/report-details.php?articleid=4098|title=Race 3 Goes Past 303 crore Worldwide|work=[[बॉक्स ऑफिस इंडिया]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;"| 7
| ''[[बाग़ी २]]''
| [[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]
| [[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
| {{INRConvert|254.33|c}}
| <ref>{{cite web |title=Baaghi 2 Box Office Collection |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/baaghi-2-2/box-office/ |website=[[बॉलीवुड हँगामा]] |access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 8
| ''[[हिचकी (फ़िल्म)|हिचकी]]''
| [[यश राज फ़िल्म्स]]
| यश राज फ़िल्म्स
| {{INRConvert|239.79|c}}
| <ref name="BH Gross">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/box-office-worldwide-collections-day-wise-break-hichki/|title=Box Office: Worldwide collections and day wise break up of Hichki|website=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref><ref name="adarsh">{{cite web |last=आदर्श |first=तरण |author-link=तरण आदर्श |title=Taran Adarsh on Twitter |url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1060910495178227712 |website=[[ट्विटर]] |date=9 नवम्बर 2018}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 9
| ''[[बधाई हो]]''
| {{ubl|[[जंगली पिक्चर्स]]|क्रोम पिक्चर्स}}
| [[एए फिल्म्स]]
| {{INRConvert|221.44|c}}
| <ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/badhaai-ho/box-office/#bh-movie-box-office|title=Badhaai Ho: Box Office|work=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" | 10
| ''[[पैडमैन]]''
| {{ubl|[[कोलम्बिया पिक्चर्स]]|होप प्रोडक्शन्स|[[क्रीअर्ज एंटरटेन्मेंट]]|मिसेज फन्नीबोन्स मूवीज}}
| {{ubl|[[सोनी पिक्चर्स रिलिजिंग]]}}
| {{INRConvert|{{#expr:104.9+102.83}}|c}}
| {{efn|''पैडमैन'' की विश्वभर की कमाई:
*भारत {{ndash}} {{INR|104.9 करोड़}}<ref name="padman">{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/pad-man/box-office/|title=Pad Man Box Office Collection till Now- Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|access-date=13 अक्टूबर 2021|language=en}}</ref>
*चीन {{ndash}} {{INR|66.91 करोड़}}<ref>{{cite news |title=China box office: Pad Man collects USD 0.14 million on Day 14; closes business in China at Rs. 66.91 cr |url=http://www.bollywoodhungama.com/news/box-office-special-features/china-box-office-pad-man-collects-usd-0-14-million-day-14-closes-business-china-rs-66-91-cr/ |work=[[बॉलीवुड हँगामा]] |date=29 दिसम्बर 2018}}</ref>
*जापान {{ndash}} {{INR|4.8 करोड़}}<ref>{{cite tweet|user=taran_adarsh| last=आदर्श| first=तरण|date=21 जनवरी 2019|number = 1087230075622240256 |title=#PadMan gains momentum over the weekend in #Japan... Currently running in Week 7... 23 locations this week [18 locations last week]... Fri ¥ 336,500 Sat ¥ 823,900 Sun ¥ 860,200 Total till 20 Jan 2019: ¥ 73,576,400 [₹ 4.80 cr] @comScore}}</ref>
*अन्य क्षेत्र {{ndash}} {{US$|47.8 लाख|long=no}}<ref name="padman"/> (₹33.66 करोड़)
}}
|}
=== जनवरी – मार्च ===
{| class="wikitable sortable"
! style="width:8%;" |प्रदर्शन
!नाम
!निर्देशक
!कलाकार
! style="width:1%;" |{{Tooltip|Ref|स्रोत}}
|-
| rowspan="3" |जनवरी 12
|1921
|विक्रम भट्ट
|ज़रीन ख़ान,करण कुंद्रा, टॉबी हिंस्टन
|
|-
|कालाकांडी
|अक्षत वर्मा
|सैफ अली ख़ान, ईशा तलवार, शेनाज़ ट्रेज़री
|
|-
|मुक्केबाज़
|अनुराग कश्यप
|विनीत कुमार सिंह , ज़ोया हुसैन
|
|-
|जनवरी 15
|फिर से
|कुणाल कोहली
|जेनिफर विंगेट , रजित कपूर
|
|-
| rowspan="4" |जनवरी 19
|माई बर्थडे सॉन्ग
|समीर सोनी
|संजय सूरी , नोरा फतेही
|
|-
|वोडका डायरीज़
|कुशल श्रीवास्तव
|के.के. मेनन ,मंदिरा बेदी
|
|-
|निर्दोष
|प्रदीप रंगवानी
|अरबाज़ ख़ान , मंजरी फ़ड़नीस
|
|-
|यूनियन लीडर
|संजय पटेल
|राहुल भट्ट, तिलोत्तमा शोमे
|
|-
|जनवरी 25
|पद्मावत
|संजय लीला भंसाली
| शाहिद कपूर, दीपिका पादुकोण
|
|-
|फरवरी 9
| ''पैड मैन''
|आर. बाल्की
|अक्षय कुमार, सोनम कपूर
|
|-
|फरवरी 14
|लव पर स्क्वेयर फ़ुट
| आनंद तिवारी
| विक्की कौशल, अंगिरा धर
|
|-
| rowspan="3" |फरवरी 16
|ऐय्यारी
| नीरज पांडे
| सिद्धार्थ मल्होत्रा, मनोज बाजपेयी
|
|-
|कुछ भीगे अल्फाज़
|ओनीर
|ज़ैन ख़ान दुर्रानी, गीतांजलि थापा
|
|-
| जाने क्यों दे यारों
|अक्षय आनंद
|रघु राजा, अभिषेक शर्मा
|
|-
|फरवरी 23
|सोनू के टीटू की स्वीटी
|लव रंजन
|कार्तिक आर्यन, नुशरत भरुचा
|
|-
| rowspan="2" |मार्च 2
|परी
|प्रोसित रॉय
|अनुष्का शर्मा, परमब्रत चटर्जी
|
|-
|वीरे की वेडिंग
|आशु त्रिखा
|पुलकित सम्राट, जिमी शेरगिल
|
|-
| rowspan="3" |मार्च 9
|हेट स्टोरी IV
|विशाल पांडेय
|उर्वशी रौतेला, विवान भटेना
|
|-
|दिल जंगली
|अलेया सेन
|साकिब सलीम, तापसी पन्नू
|
|-
|3 स्टोरीज़
|अर्जुन मुखर्जी
|रिचा चड्डा, पुलकित सम्राट
|
|-
|मार्च 16
|रेड
|राज कुमार गुप्ता
|अजय देवगन, इलेना डी’क्रूज़
|
|-
| rowspan="2" |मार्च 23
|हिचकी
|सिद्धार्थ पी. मल्होत्रा
|रानी मुखर्जी
|
|-
|शादी तेरी बजाएंगे हम बैंड
|गुरप्रीत संध
|राजपाल यादव, मुश्ताक़ ख़ान
|
|-
|मार्च 30
|बाग़ी 2
|अहमद खान
|टाइगर श्रॉफ, दिशा पटानी
|
|}
=== अप्रैल - जून ===
{| class="wikitable"
! colspan="2" |प्रदर्शन
!नाम
!निर्देशक
!कलाकार
!स्रोत
|-
|अप्रैल
|6
|ब्लैकमेल
|अभिनय देवो
|इरफ़ान ख़ान, कृति कुल्हारी
|
|-
|
|6
|मिसिंग
|मुकुल अभ्यंकर
|मनोज बाजपेयी, अन्नू कपूर
|
|-
|
|13
|अक्टूबर
| शुजीत सरकार
|वरुण धवन, बनिता संधु
|
|-
|
|13
|मर्क्युरी
|कार्तिक सुब्बराज
| प्रभु देवा, सानंत रेड्डी
|
|-
|
|13
|ज़ू
|श्लोक शर्मा
|श्वेता त्रिपाठी, शशांक अरोड़ा
|
|-
|
|20
|बियॉन्ड द क्लाउड्स
|मजीद मजीदी
|ईशान खट्टर, मालविका मोहनन
|
|-
|
|20
|नानू की जान
|फ़राज़ हैदर
|पत्रलेखा, अभय देओल
|
|-
|
|27
|दास देव
|सुधीर मिश्रा
|रिचा चड्ढा, अदिति राव हैदरी
|
|-
|
|27
|मेरी निमो
|एम. एम. शांकल्या
|अंजलि पाटिल, करण दवे
|
|-
|मे
| rowspan="3" |4
|102 नॉट आउट
|उमेश शुक्ला
|अमिताभ बच्चन, ऋषि कपूर
|
|-
|
|ओमर्त्य
|हँसल मेहता
|राजकुमार राव
|
|-
|
|राजी
|मेघना गुलजार
|विकी कौशल, आलिया भट्ट
|
|-
|
|11
|होप और हम
|सुदीप बंद्योपाध्याय
|सोनाली कुलकर्णी, आमिर बशीर
|
|-
|
|
|फ़लूदा
|धीरज सिंघ
|आरव नेगी, पीहू शर्मा
|
|-
|
|
|हाई जैक
|आकाश खुराना
|सुमीट व्यास, कुमुद मिश्रा
|
|-
|
|18
|खाऊर पे अटके
|हर्ष छाया
|विनय पाठक, सबाह कपूर
|
|-
|
|25
|परमाणु : ध स्टोरी ऑफ पोखरन
|अभिषेक शर्मा
|जॉन अब्राहन बोमानी ईरानी
|
|-
|
|
|बायोस्कोप वाला
|डेब मढेकर
|गीतांजलि थापा, तिसका चोपरा
|
|-
|जून
|1
|वीरे दी वेडींग
|
|
|
|-
|
|
|भवेश जोशी सुपरहिरो
|
|
|
|-
|
|
|फेमस
|
|
|
|-
|
|
|रेस 3
|रेमो दी सौदा
|अनिल कपूर, बॉबी देओल
|
|-
|
|
|लस्ट स्टोरीस
|अनुराग कश्यप
|राधिका आपटे, संजय कपूर
|
|-
|
|29
|संजु
|राजकुमार हिरानी
|रणबीर कपूर
|
|}
== जुलाई-सितम्बर ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" |'''प्रारंभिक'''
!'''शीर्षक'''
!'''निर्देशक'''
!कलाकार
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ।
|-
|July
|6
|हनुमान वी एस महिरवान
|एजहिल वेंडन
|
|
|
|-
|
|13
|सूरमा
|शायद आली
|दिलजीत दोसांझ, अंगद बेदी
|
|
|-
|
|20
|वेन ओबामा लव्ड ओसामा
|सुधीश कुमार शर्मा
|मौसम शर्मा, राहुल यवन
|
|
|-
|
|
|धडक
|शशांक खैतन
|ईशान खटतेर, जानवी कपूर
|
|
|-
|
|27
|साहब, बीवी और गैंगस्टर 3
|तिग्मांशु धूलिया
|संजय दुतत, सोह आली खान
|
|
|-
|
|
|नवाबज़ादे
|जायेश प्रधान
|राघव जुयाल, पुनीत पाठक
|
|
|-
|August
|3
|फनने खान
|अतुल मांजरेकर
|अनिल कपूर, दिव्या दुत्ता
|
|
|-
|
|
|मुल्क
|अनुभव सिंह
|ऋषि कपूर, नीना गुप्ता
|
|
|-
|
|
|ब्रिज मोहन अमर रहे
|निखिल भट्ट
|अर्जुन माथुर, निधि सिंह
|
|
|-
|
|
|लक्ष्मी एण्ड टिकली बॉम्ब
|आदित्य कृपलानी
|सुचित्रा पिल्लई, उपेन्द्र लिमाये
|
|
|-
|
|
|कारवां
|आकर्ष खुराना
|इरफान खान, मिथिला पालकर
|
|
|-
|
|15
|गोल्ड
|रीमा कागती
|अक्षय कुमार, कुणाल कपूर
|
|
|-
|
|
|सत्यमेव जयते
|मिलाप जावेरी
|मनोज बजपायी, ऐश शर्मा
|
|
|-
|
|
|जीन्यस
|अनिल शर्मा
|ईशिता चौहान, आयेश झुलक
|
|
|-
|
|
|हैप्पी फिरर भाग जाएगी
|मुदस्सार अज़ीज़
|डियाह पेन्टी, जस्सी गिल
|
|
|-
|सितंबर
|1
|वंस अगैन
|कंवल सेठी
|शेफाली शाह, नीरज काबी
|
|
|-
|
|
|
|
|
|
|
|}
== टिप्पणी ==
{{reflist|group=lower-alpha}}
==सन्दर्भ==
{{reflist}}
[[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]]
h1mr457zqlj220398gol0bya0yq1ckq
2019 की बॉलीवुड फ़िल्में
0
1001436
6544449
6542401
2026-04-27T10:57:22Z
MovieLoverFan
505761
/* जनवरी - मार्च */ /* जनवरी–मार्च * added details
6544449
wikitext
text/x-wiki
2019 में प्रदर्शित होने वाली भारतीय हिन्दी फिल्मों की सूची
== बॉक्स ऑफिस कलेक्शन ==
2019 में दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस पर [[संप्राप्ति|कमाई]] के मामले में [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं<ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/box-office|title=Box Office Collection|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029103251/https://in.bookmyshow.com/movies/box-office|archive-date=29 अक्तूबर 2019|url-status=live|access-date=}}</ref>
{| class="wikidiv"
|-
| style="text-align:center; background:#9fc;"| *
| दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी फिल्म चल रही हैं
|}
{| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;"
|+2019 में दुनिया भर में सबसे ज्यादा सकल
|-
! श्रेणी !! शीर्षक
! निर्माण कम्पनी !! वितरक
! दुनिया भर में सकल !! सन्दर्भ
|-
! style="text-align:center;" | 1
|''[[वॉर (फ़िल्म)|वॉर]]''
|[[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]]
|यश राज फिल्म्स
|{{INRConvert|474.79|c}}
|<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war/box-office/#bh-movie-box-office|title=War Box Office|website=Bollywood Hungama|accessdate=1 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715070700/https://www.bollywoodhungama.com/movie/war/box-office/#bh-movie-box-office|archive-date=15 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww">{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2019/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|access-date=1 November 2019|website=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118064625/https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2019/|archive-date=18 नवंबर 2019|url-status=live}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" |2
| ''[[कबीर सिंह]]''
|{{ubl|[[टी-सीरीज़]]|सिने1 स्टूडियो}}
|एए फिल्म्स
|{{INRConvert|379.02|c}}
|<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/kabir-singh/box-office/#bh-movie-box-office|title=Kabir Singh – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=9 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626180542/https://www.bollywoodhungama.com/movie/kabir-singh/box-office/#bh-movie-box-office|archive-date=26 जून 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww"/>
|-
! style="text-align:center;" | 3
| ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]''
|आरएसवीपी मूवीज़
|आरएसवीपी मूवीज़
|{{INRConvert|342.06|c}}
|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/uri/box-office|title=Uri – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=7 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117163507/http://www.bollywoodhungama.com/movie/uri/box-office/|archive-date=17 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww"/>
|-
! style="text-align:center;" | 4
| ''[[भारत (फ़िल्म)|भारत]]''
|{{ubl|रील लाइफ प्रोडक्शन|[[सलमान खान फिल्म्स]]|[[टी-सीरीज़]]}}
|एए फिल्म्स
|{{INRConvert|325.58|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bharat/box-office/|title=Bharat Box Office Collection till Now|website=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=30 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626183519/https://www.bollywoodhungama.com/movie/bharat/box-office/|archive-date=26 जून 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww"/>
|-
! style="text-align:center;" | 5
| ''[[मिशन मंगल]]''
|{{ubl|कैप ऑफ़ गुड फिल्म्स|हॉप प्रोडक्शन|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]}}
|फॉक्स स्टार स्टूडियोज़
|{{INRConvert|290.02|c|}}
|<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/mission-mangal/box-office/#bh-movie-box-office|title=Mission Mangal – Box office collection till now|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=13 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816053534/https://www.bollywoodhungama.com/movie/mission-mangal/box-office/#bh-movie-box-office|archive-date=16 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
! style="text-align:center;" | 6
| ''[[हाउसफुल 4]]''
|{{ubl|[[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]|फॉक्स स्टार स्टूडियोज़}}
|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
|{{INRConvert|252.57|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/housefull-4/box-office/#bh-movie-box-office|title=Housefull 4 – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=10 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026082753/https://www.bollywoodhungama.com/movie/housefull-4/box-office/#bh-movie-box-office|archive-date=26 अक्तूबर 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
! style="text-align:center;" | 7
|''[[गली बॉय]]''
|{{ubl|एक्सेल एंटरटेनमेंट|टाइगर बेबी प्रोडक्शन्स}}
|एए फिल्म्स
|{{INRConvert|238.16|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/gully-boy/box-office/|title=Gully Boy – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=21 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330162729/https://www.bollywoodhungama.com/movie/gully-boy/box-office/|archive-date=30 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
! style="text-align:center;" | 8
| ''[[टोटल धमाल]]''
|{{ubl|अजय देवगन फिल्म्स|मारुती इंटरनेशनल|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]|पेन इंडिया लिमिटेड|मंगल मूर्ति फिल्म्स}}
|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
|{{INRConvert|228.27|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/total-dhamaal/box-office/|title=Total Dhamaal – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=13 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321073601/https://www.bollywoodhungama.com//movie/total-dhamaal/box-office/|archive-date=21 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
! style="text-align:center;" | 9
|''[[छिछोरे]]''
|{{ubl|[[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]|फॉक्स स्टार स्टूडियोज़}}
|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
|{{INRConvert|212.67|c}}
|<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhichhore/box-office/#bh-movie-box-office|title=Chhichhore – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=26 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902004807/https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhichhore/box-office/#bh-movie-box-office|archive-date=2 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
! style="text-align:center;" | 10
| ''[[सुपर 30]]''
|{{ubl|फैंटम फिल्म्स|[[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]|[[रिलायंस इंटरटेनमेंट]]|एचआरएक्स फिल्म्स}}
|{{ubl|रिलायंस इंटरटेनमेंट|पीवीआर पिक्चर्स}}
|{{INRConvert|208.93|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/super-30/box-office/|title=Super 30 Box Office|website=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=15 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720061232/https://www.bollywoodhungama.com/movie/super-30/box-office/|archive-date=20 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
|}
==जनवरी - मार्च ==
{| class="wikitable"
|- style="background:#b0e0e6; text-align:center;"
! colspan="2" style="width:6%;"| '''प्रदर्शन'''
! style="width:18%;"|'''नाम'''
! style="width:10.5%;"|'''निर्देशक'''
! style="width:30%;" | '''कलाकार'''
! style="width:10%;" | '''शैली''' !! स्टुडियो (प्रॉडक्शन हाउस) !! सन्दर्भ
|-
! rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |''J<br />A<br />N''
| rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''11'''
| style="text-align:center;"| ''[[उड़ी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' || आदित्य धार ||{{hlist|[[विक्की कौशल]]|[[परेश रावल]]|[[यामी गौतम]]}}|| एक्शन || आरएसवीपी मूवीज़ ||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1045525662864302086|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=28 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124951/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1045525662864302086|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/uri-the-surgical-strike/ET00062444|title=URI - The Surgical Strike|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217004404/https://in.bookmyshow.com/movies/uri-the-surgical-strike/ET00062444|archive-date=17 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''[[बटालियन 609]] '' || बृजेश बटुकनाथ त्रिपाठी ||{{hlist|[[शोएब इब्राहीम]]|एलेना कजान|फरनाज शेट्टी|विश्वास किनी|विक्की आहूजा|विकास श्रीवास्तव|चन्द्रप्रकाश ठाकुर}}|| एक्शन || एनजे लालवानी फिल्म्स ||<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/battalion-609/cast/|title=Battalion 609 Cast & Crew|last=|first=|date=|website=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113200322/http://www.bollywoodhungama.com/movie/battalion-609/cast/|archive-date=13 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/battalion-609-motion-poster/videoshow/67141837.cms|title=Battalion 609 - Motion Poster - Hindi Movie News - Bollywood - Times of India|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=13 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108190033/https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/battalion-609-motion-poster/videoshow/67141837.cms|archive-date=8 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/battalion-609/ET00092525|title=Battalion 609|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181028/https://in.bookmyshow.com/movies/battalion-609/ET00092525|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
|"style:text-align:center;"| ''[[द एक्सीडेंटल प्राइम मिनिस्टर (फ़िल्म)|द एक्सीडेंटल प्राइम मिनिस्टर]]''|| विजय रत्नाकर गुट्टे ||{{hlist|[[अनुपम खेर]]|[[अक्षय खन्ना]]|सुज़ैन बर्नर्ट|आहना कुमरा|[[अर्जुन माथुर]]}}|| जीवनी || बोहरा ब्रोस प्रॉडक्शन ||<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1078139936698560512|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=27 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124724/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1078139936698560512|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/the-accidental-prime-minister/ET00058175/|title=The Accidental Prime Minister|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228083031/https://in.bookmyshow.com/movies/the-accidental-prime-minister/ET00058175/|archive-date=28 दिसंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="7" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''18'''
| style="text-align:center;" |''[[वाय चिट इंडिया]]''||सौमिक सेन
|{{hlist|[[इमरान हाशमी]]|श्रेया धनवंतरी}}|| नाटक ||टी सीरीज़
इमरान हाशमी फ़िल्म्स
|<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/TSeries/status/1081187189445271552|title=Twitter|website=Twitter.com|accessdate=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323152437/https://twitter.com/TSeries/status/1081187189445271552|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/cheat-india/ET00069287|title=Cheat India|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202339/https://in.bookmyshow.com/movies/cheat-india/ET00069287/|archive-date=30 नवंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''706''|| श्रवण कुमार ||अतुल कुलकर्णी,मोहन आगाशे,दिव्या दत्ता
| थ्रिलर ||पैनोरमा स्टूडियोज़,प्रमुख फ़िल्म प्रोडक्शन हाउस
|<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1082200726334365697|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=7 January 2019}}</ref><ref>{{Citation|title=706 Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/706/movieshow/67105621.cms|access-date=2018-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109070118/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/706/movieshow/67105621.cms|archive-date=9 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/706/ET00091414/|title=706|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181102/https://in.bookmyshow.com/movies/706/ET00091414/|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''फ्रॉड साइया'' ||सौरभ श्रीवास्तव||{{hlist|अरशद वरसी |सारा लोरेन |सौराभ शुक्ला }}|| हास्य ||[[Tips Industries|Tips]]
|<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1062238943515566080|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322160604/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1062238943515566080|archive-date=22 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/fraud-saiyaan/ET00025679|title=Fraud Saiyaan|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181048/https://in.bookmyshow.com/movies/fraud-saiyaan/ET00025679|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| 72आवर्स : Martyr Who Never Died||[[Avinash Dhyani]]||{{hlist|[[Avinash Dhyani]]|[[Mukesh Tiwari]]|[[Virendra Saxena]]|[[Alka Amin]][[Shishir Sharma]]|Gireesh Sahdev|Prashil Rawat}} || जीवनी ||JSR Production House
|<ref>{{cite web|url= https://twitter.com/komalnahta/status/1077133344796749824?s=21|title=His sacrifice shaped the nation! Here’s the #72HoursTrailer starring Avinash Dhyani. Releasing 18th January, 2019.|website=mobile.twitter.com|accessdate=24 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/72-hours-martyr-who-never-died/ET00092012|title=72 Hours: Martyr Who Never Died|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181041/https://in.bookmyshow.com/movies/72-hours-martyr-who-never-died/ET00092012|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
|"style:text-align:center;"| ''[[Bombairiya]]'' || पिया सुकन्या ||{{hlist|[[राधिका आप्टे|राधिका आपटे]]|[[सिद्धार्थ कपूर]]|[[अक्षय ओबेरॉय]]|[[शिल्पा शुक्ला]]|[[आदिल हुसैन]]|[[अमित सियाल]]|[[रवि किशन]]}}|| काला हास्य || Sony Pictures Releasing International, TriStar Pictures, Beautiful Bay Entertainment Presentation,<br> [[Netflix]] ||<ref>{{cite web|url= https://twitter.com/taran_adarsh/status/1081057621094785025|title= Taran Adarsh on Twitter|website= Twitter.com|accessdate= 4 January 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190322160634/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1081057621094785025|archive-date= 22 मार्च 2019|url-status= live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/bombairiya/ET00074179|title=Bombairiya|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181110/https://in.bookmyshow.com/movies/bombairiya/ET00074179|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''[[रंगीला राजा]]'' || सिकंदर भारती || {{hlist|[[Govinda (actor)|Govinda]]|[[शक्ति कपूर]]|[[प्रेम चोपड़ा]]|[[गोविन्द नामदेव]]|श्यामलाल यादव|Mishika Chourasia|Anupama Agnihotri| [[Digangana Suryavanshi]]|Karishma Harshada|Arti Gupta}} || हास्य || Chitradeep International ||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1073081288590950405|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=13 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124924/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1073081288590950405|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/rangeela-raja/ET00074220|title=Rangeela Raja|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181108/https://in.bookmyshow.com/movies/rangeela-raja/ET00074220|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;" | Woh Jo Tha Ek Messiah Maulna Azad || Dr. Rajendra Gupta Sanjay, Sanjay Singh Negi || Linesh Fanse, Sirali Gupta, Dr. Rajendra Gupta Sanjay, Sudhir Joglekar, Arati Gupte, Arvind Vekariya, Virendra Mishra, Maahi Singh, K.T. Menghani, Chetan thakkar, Sunil Balwant, Chand Ansari || जीवनी || Rajendra Films || <ref>{{Cite web |url=https://in.bookmyshow.com/umbergaon/movies/woh-jo-tha-ek-messiah-maulana-azad/ET00093517 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111121412/https://in.bookmyshow.com/umbergaon/movies/woh-jo-tha-ek-messiah-maulana-azad/ET00093517 |archive-date=11 जनवरी 2019 |url-status=live }}</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''25'''
| style="text-align:center;"| ''[[Thackeray (film)|Thackeray]]'' || Abhijit Panse || {{hlist|[[Nawazuddin Siddiqui]]|[[अमृता राव]]}} || जीवनी || Raut'ers Entertainment, [[Viacom18 Motion Pictures]] ||<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/movies-to-look-forward-to/nawazuddin-siddiqui-resembles-bal-thackeray-to-perfection-in-the-latest-picture-biopic-releases-on-january-23/photostory/65046481.cms |title=Nawazuddin Siddiqui resembles Bal Thackeray to perfection in the latest picture |publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |access-date=13 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928001748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/movies-to-look-forward-to/nawazuddin-siddiqui-resembles-bal-thackeray-to-perfection-in-the-latest-picture-biopic-releases-on-january-23/photostory/65046481.cms |archive-date=28 सितंबर 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thequint.com/entertainment/bollywood/thackeray-release-date |title=Nawazuddin Siddiqui-Starrer ‘Thackeray’ Gets a Release Date |publisher=The Quint |access-date=13 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321073614/https://www.thequint.com/entertainment/bollywood/thackeray-release-date |archive-date=21 मार्च 2019 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/thackeray/ET00068005|title=Thackeray|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126181026/https://in.bookmyshow.com/movies/thackeray/ET00068005/|archive-date=26 नवंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''[[Manikarnika: The Queen of Jhansi]]'' ||{{hlist|[[Krish (director)|Radha Krishna Jagarlamudi]]|[[Kangana Ranaut]]}} ||{{hlist|[[Kangana Ranaut]]|[[Jisshu Sengupta]]|[[Suresh Oberoi]]|[[Ankita Lokhande]]|[[Danny Denzongappa]]|[[Atul Kulkarni]]|[[Mohammed Zeeshan Ayyub]]}}|| जीवनी ||Kairos Kontent Studios, [[Zee Studios]]|| <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1020545734926479360|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124840/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1020545734926479360|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/manikarnika/ET00056928|title=Manikarnika|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205103442/https://in.bookmyshow.com/movies/manikarnika/ET00056928/|archive-date=5 दिसंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|- February
| rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |'''F<br />E<br />B'''
| rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |'''1'''
| style="text-align:center;"| ''[[एक लकड़ी को देखा तो ऐसा लगा]]'' || Shelly Chopra Dhar || {{hlist|[[अनिल कपूर]]|[[सोनम कपूर]]|[[जुही चावला]]|[[राजकुमार राव]]}} || प्रेम ||[[Vinod Chopra Films]], Rajkumar Hirani Films||<ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/ek-ladki-ko-dekha-toh-aisa-laga/ET00064844|title=Ek Ladki Ko Dekha Toh Aisa Laga|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205103645/https://in.bookmyshow.com/movies/ek-ladki-ko-dekha-toh-aisa-laga/ET00064844/|archive-date=5 दिसंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1022741756901711872|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=27 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323152255/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1022741756901711872|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''[[अमावस (फ़िल्म)|अमावस]]'' ||[[भूषण पटेल]]||{{hlist|[[सचिन जोशी]]|[[Vivan Bhatena]]|[[Nargis Fakhri]]}}|| डरावना || Weeping Grave ||
<ref>{{cite web|url= https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1081545787241259008|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=5 January 2019}}</ref>
<ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/amavas/ET00087463|title=Amavas|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181025/https://in.bookmyshow.com/movies/amavas/ET00087463|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="1" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |'''8'''
| style="text-align:center;"| ''[[Sonchiriya]]'' ||[[अभिषेक चौबे]]||{{hlist|[[सुशांत सिंह राजपूत]]|[[Bhumi Pednekar]]|[[Manoj Bajpayee]]|[[Ranvir Shorey]]|[[Ashutosh Rana]]}} || अपराध ||RSVP Movies|| <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/101448233513414656|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=4 July 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/sonchiriya/ET00070046|title=Sonchiriya|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205103633/https://in.bookmyshow.com/movies/sonchiriya/ET00070046/|archive-date=5 दिसंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;background:#dbfff8;" |'''14'''
| style="text-align:center;"| ''[[Gully Boy]]'' ||[[ज़ोया अख़्तर|ज़ोया अख्तर]]||{{hlist|[[रणवीर सिंह]]|[[आलिया भट्ट]]}} || जीवनी || Tiger Baby, Excel Entertainment || <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/962245420008185856|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=1 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323165508/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/962245420008185856|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/gully-boy/ET00053235|title=Gully Boy|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315200113/https://in.bookmyshow.com/movies/gully-boy/ET00053235|archive-date=15 मार्च 2018|dead-url=|access-date=15 March 2018|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="1" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |'''15'''
| style="text-align:center;"| ''हम चार'' || अभिषेक दीक्षित || {{hlist|Prit Kamani|Simran Sharma|Anshuman Malhotra|Tushar Pandey}} || नाटक || [[Rajshri Productions]] || <ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1081153322466177024|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=4 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322160745/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1081153322466177024|archive-date=22 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/hum-chaar/ET00088364|title=Hum Chaar|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181105/https://in.bookmyshow.com/movies/hum-chaar/ET00088364|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="1" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |'''22'''
| style="text-align:center;"| ''[[टोटल धमाल]]'' || [[Indra Kumar]] || {{hlist|[[Madhuri Dixit]]|[[अजय देवगन]]|[[अनिल कपूर]]|[[रितेश देशमुख]]|[[Arshad Warsi]]|[[Jaaved Jaaferi]]|[[Aashish Chaudhary]]|[[Niharica Raizada]]}} || हास्य ||[[Fox Star Studios]] ||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1055437610863099905|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|access-date=13 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124631/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1055437610863099905|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/total-dhamaal/ET00015976|title=Total Dhamaal|last=|first=|date=6 March 2018|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217003032/https://in.bookmyshow.com/movies/total-dhamaal/ET00015976|archive-date=17 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref><br />
|-
| rowspan="9" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |'''M<br />A<br />R'''
| rowspan="3" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |'''1'''
| style="text-align:center;"| ''[[Sandeep Aur Pinky Faraar]]'' || [[Dibakar Banerjee]] || {{hlist|[[Arjun Kapoor]]|[[Parineeti Chopra]]}}|| काला हास्य ||[[Yash Raj Films]] || <ref>{{cite web|url=https://m.hindustantimes.com/bollywood/sandeep-aur-pinky-faraar-s-release-date-pushed-to-march-1-next-year/story-dL6YRfnF62NfeDOObsquGP.html|title=Sandeep Aur Pinky Faraar’s release date pushed to March 1 next year}}{{Dead link|date=जून 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/sandeep-aur-pinky-faraar/ET00059172|title=Sandeep Aur Pinky Faraar|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181045/https://in.bookmyshow.com/movies/sandeep-aur-pinky-faraar/ET00059172|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''लुका छुपी'' || Laxman Utekar || {{hlist|[[Kartik Aaryan]]|[[Kriti Sanon]]|[[Aparshakti Khurana]]|[[Pankaj Tripathi]]|[[Vinay Pathak]]}}|| प्रेम हास्य || Maddock Films || <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1072378707375992833|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=11 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/luka-chuppi/ET00078940|title=Luka Chuppi|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181112/https://in.bookmyshow.com/movies/luka-chuppi/ET00078940|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''[[Setters (film)|Setters]]'' || अश्विनी चौधरी || {{hlist|[[Shreyas Talpade]]|[[Aftab Shivdasani]]|[[Sonnalli Seygall]]|[[Ishita Dutta]]|[[Vijay Raaz]]|[[Pavan Malhotra]]|[[Jameel Khan]]|[[Manu Rishi]]}}|| थ्रिलर || Lovely Films Production House (P) Ltd. || <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1073132966618947584|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=13 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/setters/ET00085745|title=Setters|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181116/https://in.bookmyshow.com/movies/setters/ET00085745|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |'''8'''
| style="text-align:center;"| ''[[बदला (2019 फ़िल्म)|बदला]]'' || [[Sujoy Ghosh]] || {{hlist|[[अमिताभ बच्चन]]|[[Taapsee Pannu]]}}|| नाटक || [[Warner Bros. Pictures]], [[Red Chillies Entertainment]], Azure Entertainment ||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1021719910433546243|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=24 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124702/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1021719910433546243|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/badla-hindi/ET00077951|title=Badla Hindi|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181052/https://in.bookmyshow.com/movies/badla-hindi/ET00077951|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''मेरे प्यारे प्राइम मिनिस्टर'' || [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] || {{hlist|[[Anjali Patil]]|[[Makarand Deshpande]]|Rasika Aagashe|Sonia Albizuri||Syna Anand|Adarsh Bharti|Om Kanojiya}}|| सामाजिक नाटक || ROMP Pictures, [[Pen India Limited]] ||<ref>{{cite web|url= https://twitter.com/taran_adarsh/status/1075647410322366465|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=20 December 2018}}</ref><br />
|-
| style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |'''15'''
| style="text-align:center;"|''[[दे दे प्यार दे]]''||[[Akiv Ali]]||{{hlist|[[अजय देवगन]]|[[Tabu (actress)|Tabu]]|[[Rakul Preet Singh]]}}[[Jimmy Sheirgill]]|| प्रेम हास्य ||[[टी-सीरीज़|T-Series]], [[Luv Films]]||<ref>{{cite web|url= https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1071365103335890944|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=8 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/de-de-pyaar-de/ET00082637|title=De De Pyaar De|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205103650/https://in.bookmyshow.com/movies/de-de-pyaar-de/ET00082637/|archive-date=5 दिसंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="1" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |'''22'''
| style="text-align:center;"| ''[[केसरी (फ़िल्म)|केसरी]]'' || अनुराग सिंह ||{{hlist|[[अक्षय कुमार|Akshay Kumar]]|[[Parineeti Chopra]]|[[Mir Sarwar]]|[[Ashwath Bhatt]]|[[Pawan Malhotra]]|[[Rana Ranbir]]|[[Mohit Raina]]|[[Vipin Sharma]]|}}|| ऐतिहासिक नाटक ||[[Dharma Productions]] || <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/karanjohar/status/1039825287905566720|title=Today we remember the heroes! Circa 1897. 21 SIKHS VS 10000 AFGHANS. THE BRAVEST BATTLE EVER FOUGHT!!! #KESARI ...|first=Karan|last=Johar|publisher=|accessdate=22 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124726/https://mobile.twitter.com/karanjohar/status/1039825287905566720|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://m.mid-day.com/articles/its-official-parineeti-chopra-to-play-the-female-lead-in-akshay-kumars-kesari/18917184|title=It s official Parineeti Chopra to play the female lead in Akshay Kumar s Kesari|date=10 January 2018|publisher=|accessdate=17 January 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/kesari/ET00063382|title=Kesari|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315200041/https://in.bookmyshow.com/movies/kesari/ET00063382|archive-date=15 मार्च 2018|dead-url=|access-date=15 March 2018|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |'''29'''
| style="text-align:center;" |''[[जजमेंटल है क्या|मेंटल है क्या]]''||[[Prakash Kovelamudi]]||{{hlist|[[राजकुमार राव]]|[[कंगना रनौत]]}}|| Black comedy ||[[Balaji Motion Pictures]], Karma Media and Enterment ||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1050335627885989888|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=11 October 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/mental-hai-kya/ET00071872|title=Mental Hai Kya|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216143156/https://in.bookmyshow.com/movies/mental-hai-kya/ET00071872|archive-date=16 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;" |''[[सलमान ख़ान|नोटबूक]]''||नितिन कक्कर||{{hlist|Zaheer Iqbal|Pranutan Bahl}}|| नाटक ||[[Salman Khan Films]]||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1072008731351633920|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323152511/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1072008731351633920|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><br />
|}
== अप्रैल-जून ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक'''
! style="width:18%;" |'''शीर्षक'''
! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक'''
! style="width:30%;" |कलाकार
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ।
|-
| style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big>
| style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5
| style="text-align:center;" |रोमियो अकबर वेलथेर
|रोबबले गरेवल
|जॉन अब्राहम, मौनी रॉय
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |जय छठी मा
|मुरारी सिंह
|रवि किशन, प्रीत झँगाइनी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| rowspan="3" style="text-align: center;" |12
| style="text-align: center;" |अल्बर्ट पिन्टो को गुस्सा क्यू आता है ?
|सौमित्र रानाडे
|मानव कुल, नंदिता दास
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |ध ताशकेंट फाइल
|विवेक पाठक
|विनय पाठक, पल्लवी जोशी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |ब्लैक बोर्ड वीएस व्हाइट बोर्ड
|तरुण एस बिसन्त
|अशोक समरार्थ रघुबीर यादव
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |17
| style="text-align: center;" |कलंक
|अभिषेक वर्मा
|माधुरी दीक्षित, आलिया भट्ट
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |19
| style="text-align: center;" |म्यूजिक टीचर
|सार्थक दास गुप्ता
|मानव कुल, दिव्या दुतत
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |ब्लैंगक
|बहज़ाद खंबाट
|सनी देओल, करन कपाड़िया
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| rowspan="3" style="text-align: center;" |3
| style="text-align: center;" |सेटटर्स
|अश्विनी चौधरी
|ईशिता दुत्ता, जमील खान
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |यौर्स ट्रूली
|संजओय नाग
|सोनी राज़दान, पंकज त्रिपाठी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |बेड नाम गली
|आश्विन शेट्टी
|पत्रलेख पुल, दिव्येंदु शर्मा
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |10
| style="text-align: center;" |छोटा भीम कुनग फू धमाका
|राजीव छिलका
|जुली तेजवानी, पिनकी राजपूत
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |स्टूडेंट ऑफ ध ययर 2
|पुनीत मल्होत्रा
|टाइगर श्रॉफफ, अनन्या पांडे
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |17
| style="text-align: center;" |छोरियाँ छोरों से काम नहीं है
|राजेश अमरलाल बब्बर
|सतीश कौशिक, रश्मी सोमवंशी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |गुनवाली दलहनीय
|शांत आंत तांबे
|मयूर कुमार, गोविंद नामदेव
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |दे दे प्यार दे
|अकीव आली
|अजय देवगन, जिमी शेरगिल
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |24
| style="text-align: center;" |इंडिया 'स मोस्ट वांटेड
|राजकुमार गुप्ता
|अर्जुन कपूर, सुदेव नायर
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |पी एम नरेंद्र मोदी
|ओमऊनग कुमार
|विवेक ओबेरॉय, मनोज जोशी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |यह है इंडिया
|लोंहर्ष
|गावी चाहत, मोहन जोशी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |30
| style="text-align: center;" |चॉपस्टिकक्स
|सचिन यरदी
|अभय देओल, विजय राज
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |5
| style="text-align: center;" |भारत
|आली अब्बास
|सलमान खान, दिशा पटनी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |खामोशी
|चाकरी टोलेटी
|प्रभु देव, भूमिका चावल
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
|
|
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
|
|
|
|
|}
== जुलाई-सितम्बर ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" |'''प्रारंभिक'''
!'''शीर्षक'''
!'''निर्देशक'''
!कलाकार
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ
|-
|July
|5
|मलाल
|मंगेश
|शर्मीन सहेगल
|
|
|-
|
|
|वन डे
|अशोक नंदा
|अनुपम खेर, एषा गुप्ता
|
|
|}
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
{{stub}}
6yld8xzfc4n3osawnfjktx4378m2c91
6544462
6544449
2026-04-27T11:45:17Z
MovieLoverFan
505761
/* जनवरी - मार्च */ addded details
6544462
wikitext
text/x-wiki
2019 में प्रदर्शित होने वाली भारतीय हिन्दी फिल्मों की सूची
== बॉक्स ऑफिस कलेक्शन ==
2019 में दुनिया भर में बॉक्स ऑफिस पर [[संप्राप्ति|कमाई]] के मामले में [[सर्वाधिक कमाई करने वाली भारतीय फिल्मों की सूची|सबसे ज्यादा कमाई करने वाली बॉलीवुड फिल्में]] इस प्रकार हैं<ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/box-office|title=Box Office Collection|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029103251/https://in.bookmyshow.com/movies/box-office|archive-date=29 अक्तूबर 2019|url-status=live|access-date=}}</ref>
{| class="wikidiv"
|-
| style="text-align:center; background:#9fc;"| *
| दुनिया भर के सिनेमाघरों में अभी भी फिल्म चल रही हैं
|}
{| class="wikitable sortable" style="margin:auto; margin:auto;"
|+2019 में दुनिया भर में सबसे ज्यादा सकल
|-
! श्रेणी !! शीर्षक
! निर्माण कम्पनी !! वितरक
! दुनिया भर में सकल !! सन्दर्भ
|-
! style="text-align:center;" | 1
|''[[वॉर (फ़िल्म)|वॉर]]''
|[[यश राज फ़िल्म्स|यश राज फिल्म्स]]
|यश राज फिल्म्स
|{{INRConvert|474.79|c}}
|<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war/box-office/#bh-movie-box-office|title=War Box Office|website=Bollywood Hungama|accessdate=1 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190715070700/https://www.bollywoodhungama.com/movie/war/box-office/#bh-movie-box-office|archive-date=15 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww">{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2019/|title=Bollywood Top Grossers Worldwide Bollywood Hungama|access-date=1 November 2019|website=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20191118064625/https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/2019/|archive-date=18 नवंबर 2019|url-status=live}}</ref>
|-
! style="text-align:center;" |2
| ''[[कबीर सिंह]]''
|{{ubl|[[टी-सीरीज़]]|सिने1 स्टूडियो}}
|एए फिल्म्स
|{{INRConvert|379.02|c}}
|<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/kabir-singh/box-office/#bh-movie-box-office|title=Kabir Singh – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=9 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626180542/https://www.bollywoodhungama.com/movie/kabir-singh/box-office/#bh-movie-box-office|archive-date=26 जून 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww"/>
|-
! style="text-align:center;" | 3
| ''[[उरी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]''
|आरएसवीपी मूवीज़
|आरएसवीपी मूवीज़
|{{INRConvert|342.06|c}}
|<ref>{{cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/uri/box-office|title=Uri – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=7 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190117163507/http://www.bollywoodhungama.com/movie/uri/box-office/|archive-date=17 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww"/>
|-
! style="text-align:center;" | 4
| ''[[भारत (फ़िल्म)|भारत]]''
|{{ubl|रील लाइफ प्रोडक्शन|[[सलमान खान फिल्म्स]]|[[टी-सीरीज़]]}}
|एए फिल्म्स
|{{INRConvert|325.58|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bharat/box-office/|title=Bharat Box Office Collection till Now|website=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=30 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626183519/https://www.bollywoodhungama.com/movie/bharat/box-office/|archive-date=26 जून 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww"/>
|-
! style="text-align:center;" | 5
| ''[[मिशन मंगल]]''
|{{ubl|कैप ऑफ़ गुड फिल्म्स|हॉप प्रोडक्शन|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]}}
|फॉक्स स्टार स्टूडियोज़
|{{INRConvert|290.02|c|}}
|<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/mission-mangal/box-office/#bh-movie-box-office|title=Mission Mangal – Box office collection till now|publisher=Bollywood Hungama|accessdate=13 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190816053534/https://www.bollywoodhungama.com/movie/mission-mangal/box-office/#bh-movie-box-office|archive-date=16 अगस्त 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
! style="text-align:center;" | 6
| ''[[हाउसफुल 4]]''
|{{ubl|[[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]|फॉक्स स्टार स्टूडियोज़}}
|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
|{{INRConvert|252.57|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/housefull-4/box-office/#bh-movie-box-office|title=Housefull 4 – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=10 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191026082753/https://www.bollywoodhungama.com/movie/housefull-4/box-office/#bh-movie-box-office|archive-date=26 अक्तूबर 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
! style="text-align:center;" | 7
|''[[गली बॉय]]''
|{{ubl|एक्सेल एंटरटेनमेंट|टाइगर बेबी प्रोडक्शन्स}}
|एए फिल्म्स
|{{INRConvert|238.16|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/gully-boy/box-office/|title=Gully Boy – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=21 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190330162729/https://www.bollywoodhungama.com/movie/gully-boy/box-office/|archive-date=30 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
! style="text-align:center;" | 8
| ''[[टोटल धमाल]]''
|{{ubl|अजय देवगन फिल्म्स|मारुती इंटरनेशनल|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]|पेन इंडिया लिमिटेड|मंगल मूर्ति फिल्म्स}}
|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
|{{INRConvert|228.27|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/total-dhamaal/box-office/|title=Total Dhamaal – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=13 April 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321073601/https://www.bollywoodhungama.com//movie/total-dhamaal/box-office/|archive-date=21 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
! style="text-align:center;" | 9
|''[[छिछोरे]]''
|{{ubl|[[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]|फॉक्स स्टार स्टूडियोज़}}
|[[फॉक्स स्टार स्टूडियोज़]]
|{{INRConvert|212.67|c}}
|<ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhichhore/box-office/#bh-movie-box-office|title=Chhichhore – Box Office Collection till Now – Bollywood Hungama|publisher=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=26 October 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190902004807/https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhichhore/box-office/#bh-movie-box-office|archive-date=2 सितंबर 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
! style="text-align:center;" | 10
| ''[[सुपर 30]]''
|{{ubl|फैंटम फिल्म्स|[[नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट]]|[[रिलायंस इंटरटेनमेंट]]|एचआरएक्स फिल्म्स}}
|{{ubl|रिलायंस इंटरटेनमेंट|पीवीआर पिक्चर्स}}
|{{INRConvert|208.93|c}}
| <ref>{{cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/super-30/box-office/|title=Super 30 Box Office|website=[[बॉलीवुड हँगामा]]|accessdate=15 August 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190720061232/https://www.bollywoodhungama.com/movie/super-30/box-office/|archive-date=20 जुलाई 2019|url-status=live}}</ref><ref name="boxoffww" />
|-
|}
==जनवरी - मार्च ==
{| class="wikitable"
|- style="background:#b0e0e6; text-align:center;"
! colspan="2" style="width:6%;"| '''प्रदर्शन'''
! style="width:18%;"|'''नाम'''
! style="width:10.5%;"|'''निर्देशक'''
! style="width:30%;" | '''कलाकार'''
! style="width:10%;" | '''शैली''' !! स्टुडियो (प्रॉडक्शन हाउस) !! सन्दर्भ
|-
! rowspan="12" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |''J<br />A<br />N''
| rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''11'''
| style="text-align:center;"| ''[[उड़ी: द सर्जिकल स्ट्राइक]]'' || आदित्य धार ||{{hlist|[[विक्की कौशल]]|[[परेश रावल]]|[[यामी गौतम]]}}|| एक्शन || आरएसवीपी मूवीज़ ||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1045525662864302086|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=28 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124951/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1045525662864302086|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/uri-the-surgical-strike/ET00062444|title=URI - The Surgical Strike|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217004404/https://in.bookmyshow.com/movies/uri-the-surgical-strike/ET00062444|archive-date=17 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''[[बटालियन 609]] '' || बृजेश बटुकनाथ त्रिपाठी ||{{hlist|[[शोएब इब्राहीम]]|एलेना कजान|फरनाज शेट्टी|विश्वास किनी|विक्की आहूजा|विकास श्रीवास्तव|चन्द्रप्रकाश ठाकुर}}|| एक्शन || एनजे लालवानी फिल्म्स ||<ref>{{Cite web|url=http://www.bollywoodhungama.com/movie/battalion-609/cast/|title=Battalion 609 Cast & Crew|last=|first=|date=|website=Bollywood Hungama|archive-url=https://web.archive.org/web/20190113200322/http://www.bollywoodhungama.com/movie/battalion-609/cast/|archive-date=13 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/battalion-609-motion-poster/videoshow/67141837.cms|title=Battalion 609 - Motion Poster - Hindi Movie News - Bollywood - Times of India|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=13 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108190033/https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/hindi/battalion-609-motion-poster/videoshow/67141837.cms|archive-date=8 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/battalion-609/ET00092525|title=Battalion 609|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181028/https://in.bookmyshow.com/movies/battalion-609/ET00092525|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
|"style:text-align:center;"| ''[[द एक्सीडेंटल प्राइम मिनिस्टर (फ़िल्म)|द एक्सीडेंटल प्राइम मिनिस्टर]]''|| विजय रत्नाकर गुट्टे ||{{hlist|[[अनुपम खेर]]|[[अक्षय खन्ना]]|सुज़ैन बर्नर्ट|आहना कुमरा|[[अर्जुन माथुर]]}}|| जीवनी || बोहरा ब्रोस प्रॉडक्शन ||<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1078139936698560512|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=27 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124724/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1078139936698560512|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/the-accidental-prime-minister/ET00058175/|title=The Accidental Prime Minister|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228083031/https://in.bookmyshow.com/movies/the-accidental-prime-minister/ET00058175/|archive-date=28 दिसंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="7" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''18'''
| style="text-align:center;" |''[[वाय चिट इंडिया]]''||सौमिक सेन
|{{hlist|[[इमरान हाशमी]]|श्रेया धनवंतरी}}|| नाटक ||टी सीरीज़
इमरान हाशमी फ़िल्म्स
|<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/TSeries/status/1081187189445271552|title=Twitter|website=Twitter.com|accessdate=6 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323152437/https://twitter.com/TSeries/status/1081187189445271552|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/cheat-india/ET00069287|title=Cheat India|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130202339/https://in.bookmyshow.com/movies/cheat-india/ET00069287/|archive-date=30 नवंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''706''|| श्रवण कुमार ||अतुल कुलकर्णी,मोहन आगाशे,दिव्या दत्ता
| थ्रिलर ||पैनोरमा स्टूडियोज़,प्रमुख फ़िल्म प्रोडक्शन हाउस
|<ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1082200726334365697|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=7 January 2019}}</ref><ref>{{Citation|title=706 Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/706/movieshow/67105621.cms|access-date=2018-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190109070118/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/706/movieshow/67105621.cms|archive-date=9 जनवरी 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/706/ET00091414/|title=706|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181102/https://in.bookmyshow.com/movies/706/ET00091414/|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''फ्रॉड साइया'' ||सौरभ श्रीवास्तव||{{hlist|अरशद वरसी |सारा लोरेन |सौराभ शुक्ला }}|| हास्य ||[[Tips Industries|Tips]]
|<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1062238943515566080|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=13 November 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322160604/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1062238943515566080|archive-date=22 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/fraud-saiyaan/ET00025679|title=Fraud Saiyaan|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181048/https://in.bookmyshow.com/movies/fraud-saiyaan/ET00025679|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| 72आवर्स : मार्टीर हु नेवर डाई ||[[Avinash Dhyani|अनिवेश ध्यानी]] ||{{hlist|अनिवेश ध्यानी |मुकेश तिवारी ||||}}|| जीवनी ||JSR Production House
|<ref>{{cite web|url= https://twitter.com/komalnahta/status/1077133344796749824?s=21|title=His sacrifice shaped the nation! Here’s the #72HoursTrailer starring Avinash Dhyani. Releasing 18th January, 2019.|website=mobile.twitter.com|accessdate=24 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/72-hours-martyr-who-never-died/ET00092012|title=72 Hours: Martyr Who Never Died|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181041/https://in.bookmyshow.com/movies/72-hours-martyr-who-never-died/ET00092012|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
|"style:text-align:center;"| ''[[Bombairiya]]'' || पिया सुकन्या ||{{hlist|[[राधिका आप्टे|राधिका आपटे]]|[[सिद्धार्थ कपूर]]|[[अक्षय ओबेरॉय]]|[[शिल्पा शुक्ला]]|[[आदिल हुसैन]]|[[अमित सियाल]]|[[रवि किशन]]}}|| काला हास्य || Sony Pictures Releasing International, TriStar Pictures, Beautiful Bay Entertainment Presentation,<br> [[Netflix]] ||<ref>{{cite web|url= https://twitter.com/taran_adarsh/status/1081057621094785025|title= Taran Adarsh on Twitter|website= Twitter.com|accessdate= 4 January 2019|archive-url= https://web.archive.org/web/20190322160634/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1081057621094785025|archive-date= 22 मार्च 2019|url-status= live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/bombairiya/ET00074179|title=Bombairiya|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181110/https://in.bookmyshow.com/movies/bombairiya/ET00074179|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''[[रंगीला राजा]]'' || सिकंदर भारती || {{hlist|[[Govinda (actor)|Govinda]]|[[शक्ति कपूर]]|[[प्रेम चोपड़ा]]|[[गोविन्द नामदेव]]|श्यामलाल यादव|Mishika Chourasia|Anupama Agnihotri| [[Digangana Suryavanshi]]|Karishma Harshada|Arti Gupta}} || हास्य || Chitradeep International ||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1073081288590950405|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=13 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124924/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1073081288590950405|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/rangeela-raja/ET00074220|title=Rangeela Raja|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181108/https://in.bookmyshow.com/movies/rangeela-raja/ET00074220|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;" | Woh Jo Tha Ek Messiah Maulna Azad || Dr. Rajendra Gupta Sanjay, Sanjay Singh Negi || Linesh Fanse, Sirali Gupta, Dr. Rajendra Gupta Sanjay, Sudhir Joglekar, Arati Gupte, Arvind Vekariya, Virendra Mishra, Maahi Singh, K.T. Menghani, Chetan thakkar, Sunil Balwant, Chand Ansari || जीवनी || Rajendra Films || <ref>{{Cite web |url=https://in.bookmyshow.com/umbergaon/movies/woh-jo-tha-ek-messiah-maulana-azad/ET00093517 |title=संग्रहीत प्रति |access-date=13 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190111121412/https://in.bookmyshow.com/umbergaon/movies/woh-jo-tha-ek-messiah-maulana-azad/ET00093517 |archive-date=11 जनवरी 2019 |url-status=live }}</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''25'''
| style="text-align:center;"| ''[[Thackeray (film)|Thackeray]]'' || Abhijit Panse || {{hlist|[[Nawazuddin Siddiqui]]|[[अमृता राव]]}} || जीवनी || Raut'ers Entertainment, [[Viacom18 Motion Pictures]] ||<ref>{{cite web |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/movies-to-look-forward-to/nawazuddin-siddiqui-resembles-bal-thackeray-to-perfection-in-the-latest-picture-biopic-releases-on-january-23/photostory/65046481.cms |title=Nawazuddin Siddiqui resembles Bal Thackeray to perfection in the latest picture |publisher=[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया]] |access-date=13 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180928001748/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/photo-features/movies-to-look-forward-to/nawazuddin-siddiqui-resembles-bal-thackeray-to-perfection-in-the-latest-picture-biopic-releases-on-january-23/photostory/65046481.cms |archive-date=28 सितंबर 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.thequint.com/entertainment/bollywood/thackeray-release-date |title=Nawazuddin Siddiqui-Starrer ‘Thackeray’ Gets a Release Date |publisher=The Quint |access-date=13 जनवरी 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321073614/https://www.thequint.com/entertainment/bollywood/thackeray-release-date |archive-date=21 मार्च 2019 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/thackeray/ET00068005|title=Thackeray|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181126181026/https://in.bookmyshow.com/movies/thackeray/ET00068005/|archive-date=26 नवंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''[[Manikarnika: The Queen of Jhansi]]'' ||{{hlist|[[Krish (director)|Radha Krishna Jagarlamudi]]|[[Kangana Ranaut]]}} ||{{hlist|[[Kangana Ranaut]]|[[Jisshu Sengupta]]|[[Suresh Oberoi]]|[[Ankita Lokhande]]|[[Danny Denzongappa]]|[[Atul Kulkarni]]|[[Mohammed Zeeshan Ayyub]]}}|| जीवनी ||Kairos Kontent Studios, [[Zee Studios]]|| <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1020545734926479360|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=21 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124840/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1020545734926479360|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/manikarnika/ET00056928|title=Manikarnika|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205103442/https://in.bookmyshow.com/movies/manikarnika/ET00056928/|archive-date=5 दिसंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|- February
| rowspan="6" style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |'''F<br />E<br />B'''
| rowspan="2" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |'''1'''
| style="text-align:center;"| ''[[एक लकड़ी को देखा तो ऐसा लगा]]'' || Shelly Chopra Dhar || {{hlist|[[अनिल कपूर]]|[[सोनम कपूर]]|[[जुही चावला]]|[[राजकुमार राव]]}} || प्रेम ||[[Vinod Chopra Films]], Rajkumar Hirani Films||<ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/ek-ladki-ko-dekha-toh-aisa-laga/ET00064844|title=Ek Ladki Ko Dekha Toh Aisa Laga|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205103645/https://in.bookmyshow.com/movies/ek-ladki-ko-dekha-toh-aisa-laga/ET00064844/|archive-date=5 दिसंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1022741756901711872|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=27 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323152255/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1022741756901711872|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''[[अमावस (फ़िल्म)|अमावस]]'' ||[[भूषण पटेल]]||{{hlist|[[सचिन जोशी]]|[[Vivan Bhatena]]|[[Nargis Fakhri]]}}|| डरावना || Weeping Grave ||
<ref>{{cite web|url= https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1081545787241259008|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=5 January 2019}}</ref>
<ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/amavas/ET00087463|title=Amavas|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181025/https://in.bookmyshow.com/movies/amavas/ET00087463|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="1" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |'''8'''
| style="text-align:center;"| ''[[Sonchiriya]]'' ||[[अभिषेक चौबे]]||{{hlist|[[सुशांत सिंह राजपूत]]|[[Bhumi Pednekar]]|[[Manoj Bajpayee]]|[[Ranvir Shorey]]|[[Ashutosh Rana]]}} || अपराध ||RSVP Movies|| <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/101448233513414656|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=4 July 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/sonchiriya/ET00070046|title=Sonchiriya|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205103633/https://in.bookmyshow.com/movies/sonchiriya/ET00070046/|archive-date=5 दिसंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;background:#dbfff8;" |'''14'''
| style="text-align:center;"| ''[[Gully Boy]]'' ||[[ज़ोया अख़्तर|ज़ोया अख्तर]]||{{hlist|[[रणवीर सिंह]]|[[आलिया भट्ट]]}} || जीवनी || Tiger Baby, Excel Entertainment || <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/962245420008185856|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=1 April 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323165508/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/962245420008185856|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/gully-boy/ET00053235|title=Gully Boy|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315200113/https://in.bookmyshow.com/movies/gully-boy/ET00053235|archive-date=15 मार्च 2018|dead-url=|access-date=15 March 2018|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="1" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |'''15'''
| style="text-align:center;"| ''हम चार'' || अभिषेक दीक्षित || {{hlist|Prit Kamani|Simran Sharma|Anshuman Malhotra|Tushar Pandey}} || नाटक || [[Rajshri Productions]] || <ref>{{cite web|url=https://twitter.com/taran_adarsh/status/1081153322466177024|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=4 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322160745/https://twitter.com/taran_adarsh/status/1081153322466177024|archive-date=22 मार्च 2019|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/hum-chaar/ET00088364|title=Hum Chaar|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181105/https://in.bookmyshow.com/movies/hum-chaar/ET00088364|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="1" style="text-align:center;background:#dbfff8;" |'''22'''
| style="text-align:center;"| ''[[टोटल धमाल]]'' || [[Indra Kumar]] || {{hlist|[[Madhuri Dixit]]|[[अजय देवगन]]|[[अनिल कपूर]]|[[रितेश देशमुख]]|[[Arshad Warsi]]|[[Jaaved Jaaferi]]|[[Aashish Chaudhary]]|[[Niharica Raizada]]}} || हास्य ||[[Fox Star Studios]] ||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1055437610863099905|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|access-date=13 जनवरी 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124631/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1055437610863099905|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/total-dhamaal/ET00015976|title=Total Dhamaal|last=|first=|date=6 March 2018|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190217003032/https://in.bookmyshow.com/movies/total-dhamaal/ET00015976|archive-date=17 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref><br />
|-
| rowspan="9" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |'''M<br />A<br />R'''
| rowspan="3" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |'''1'''
| style="text-align:center;"| ''[[Sandeep Aur Pinky Faraar]]'' || [[Dibakar Banerjee]] || {{hlist|[[Arjun Kapoor]]|[[Parineeti Chopra]]}}|| काला हास्य ||[[Yash Raj Films]] || <ref>{{cite web|url=https://m.hindustantimes.com/bollywood/sandeep-aur-pinky-faraar-s-release-date-pushed-to-march-1-next-year/story-dL6YRfnF62NfeDOObsquGP.html|title=Sandeep Aur Pinky Faraar’s release date pushed to March 1 next year}}{{Dead link|date=जून 2025 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/sandeep-aur-pinky-faraar/ET00059172|title=Sandeep Aur Pinky Faraar|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181045/https://in.bookmyshow.com/movies/sandeep-aur-pinky-faraar/ET00059172|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''लुका छुपी'' || Laxman Utekar || {{hlist|[[Kartik Aaryan]]|[[Kriti Sanon]]|[[Aparshakti Khurana]]|[[Pankaj Tripathi]]|[[Vinay Pathak]]}}|| प्रेम हास्य || Maddock Films || <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1072378707375992833|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=11 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/luka-chuppi/ET00078940|title=Luka Chuppi|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181112/https://in.bookmyshow.com/movies/luka-chuppi/ET00078940|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''[[Setters (film)|Setters]]'' || अश्विनी चौधरी || {{hlist|[[Shreyas Talpade]]|[[Aftab Shivdasani]]|[[Sonnalli Seygall]]|[[Ishita Dutta]]|[[Vijay Raaz]]|[[Pavan Malhotra]]|[[Jameel Khan]]|[[Manu Rishi]]}}|| थ्रिलर || Lovely Films Production House (P) Ltd. || <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1073132966618947584|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=13 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/setters/ET00085745|title=Setters|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181116/https://in.bookmyshow.com/movies/setters/ET00085745|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |'''8'''
| style="text-align:center;"| ''[[बदला (2019 फ़िल्म)|बदला]]'' || [[Sujoy Ghosh]] || {{hlist|[[अमिताभ बच्चन]]|[[Taapsee Pannu]]}}|| नाटक || [[Warner Bros. Pictures]], [[Red Chillies Entertainment]], Azure Entertainment ||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1021719910433546243|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=24 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124702/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1021719910433546243|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/badla-hindi/ET00077951|title=Badla Hindi|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107181052/https://in.bookmyshow.com/movies/badla-hindi/ET00077951|archive-date=7 जनवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''मेरे प्यारे प्राइम मिनिस्टर'' || [[राकेश ओमप्रकाश मेहरा]] || {{hlist|[[Anjali Patil]]|[[Makarand Deshpande]]|Rasika Aagashe|Sonia Albizuri||Syna Anand|Adarsh Bharti|Om Kanojiya}}|| सामाजिक नाटक || ROMP Pictures, [[Pen India Limited]] ||<ref>{{cite web|url= https://twitter.com/taran_adarsh/status/1075647410322366465|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=20 December 2018}}</ref><br />
|-
| style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |'''15'''
| style="text-align:center;"|''[[दे दे प्यार दे]]''||[[Akiv Ali]]||{{hlist|[[अजय देवगन]]|[[Tabu (actress)|Tabu]]|[[Rakul Preet Singh]]}}[[Jimmy Sheirgill]]|| प्रेम हास्य ||[[टी-सीरीज़|T-Series]], [[Luv Films]]||<ref>{{cite web|url= https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1071365103335890944|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=8 December 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/de-de-pyaar-de/ET00082637|title=De De Pyaar De|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20181205103650/https://in.bookmyshow.com/movies/de-de-pyaar-de/ET00082637/|archive-date=5 दिसंबर 2018|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="1" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |'''22'''
| style="text-align:center;"| ''[[केसरी (फ़िल्म)|केसरी]]'' || अनुराग सिंह ||{{hlist|[[अक्षय कुमार|Akshay Kumar]]|[[Parineeti Chopra]]|[[Mir Sarwar]]|[[Ashwath Bhatt]]|[[Pawan Malhotra]]|[[Rana Ranbir]]|[[Mohit Raina]]|[[Vipin Sharma]]|}}|| ऐतिहासिक नाटक ||[[Dharma Productions]] || <ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/karanjohar/status/1039825287905566720|title=Today we remember the heroes! Circa 1897. 21 SIKHS VS 10000 AFGHANS. THE BRAVEST BATTLE EVER FOUGHT!!! #KESARI ...|first=Karan|last=Johar|publisher=|accessdate=22 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323124726/https://mobile.twitter.com/karanjohar/status/1039825287905566720|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://m.mid-day.com/articles/its-official-parineeti-chopra-to-play-the-female-lead-in-akshay-kumars-kesari/18917184|title=It s official Parineeti Chopra to play the female lead in Akshay Kumar s Kesari|date=10 January 2018|publisher=|accessdate=17 January 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/kesari/ET00063382|title=Kesari|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20180315200041/https://in.bookmyshow.com/movies/kesari/ET00063382|archive-date=15 मार्च 2018|dead-url=|access-date=15 March 2018|url-status=live}}</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |'''29'''
| style="text-align:center;" |''[[जजमेंटल है क्या|मेंटल है क्या]]''||[[Prakash Kovelamudi]]||{{hlist|[[राजकुमार राव]]|[[कंगना रनौत]]}}|| Black comedy ||[[Balaji Motion Pictures]], Karma Media and Enterment ||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1050335627885989888|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=11 October 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/mental-hai-kya/ET00071872|title=Mental Hai Kya|last=|first=|date=|website=BookMyShow|archive-url=https://web.archive.org/web/20190216143156/https://in.bookmyshow.com/movies/mental-hai-kya/ET00071872|archive-date=16 फ़रवरी 2019|dead-url=|access-date=|url-status=live}}</ref>
|-
| style="text-align:center;" |''[[सलमान ख़ान|नोटबूक]]''||नितिन कक्कर||{{hlist|Zaheer Iqbal|Pranutan Bahl}}|| नाटक ||[[Salman Khan Films]]||<ref>{{cite web|url=https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1072008731351633920|title=Twitter|website=mobile.twitter.com|accessdate=10 December 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190323152511/https://mobile.twitter.com/taran_adarsh/status/1072008731351633920|archive-date=23 मार्च 2019|url-status=dead}}</ref><br />
|}
== अप्रैल-जून ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक'''
! style="width:18%;" |'''शीर्षक'''
! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक'''
! style="width:30%;" |कलाकार
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ।
|-
| style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big>
| style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5
| style="text-align:center;" |रोमियो अकबर वेलथेर
|रोबबले गरेवल
|जॉन अब्राहम, मौनी रॉय
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |जय छठी मा
|मुरारी सिंह
|रवि किशन, प्रीत झँगाइनी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| rowspan="3" style="text-align: center;" |12
| style="text-align: center;" |अल्बर्ट पिन्टो को गुस्सा क्यू आता है ?
|सौमित्र रानाडे
|मानव कुल, नंदिता दास
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |ध ताशकेंट फाइल
|विवेक पाठक
|विनय पाठक, पल्लवी जोशी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |ब्लैक बोर्ड वीएस व्हाइट बोर्ड
|तरुण एस बिसन्त
|अशोक समरार्थ रघुबीर यादव
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |17
| style="text-align: center;" |कलंक
|अभिषेक वर्मा
|माधुरी दीक्षित, आलिया भट्ट
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |19
| style="text-align: center;" |म्यूजिक टीचर
|सार्थक दास गुप्ता
|मानव कुल, दिव्या दुतत
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |ब्लैंगक
|बहज़ाद खंबाट
|सनी देओल, करन कपाड़िया
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| rowspan="3" style="text-align: center;" |3
| style="text-align: center;" |सेटटर्स
|अश्विनी चौधरी
|ईशिता दुत्ता, जमील खान
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |यौर्स ट्रूली
|संजओय नाग
|सोनी राज़दान, पंकज त्रिपाठी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |बेड नाम गली
|आश्विन शेट्टी
|पत्रलेख पुल, दिव्येंदु शर्मा
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |10
| style="text-align: center;" |छोटा भीम कुनग फू धमाका
|राजीव छिलका
|जुली तेजवानी, पिनकी राजपूत
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |स्टूडेंट ऑफ ध ययर 2
|पुनीत मल्होत्रा
|टाइगर श्रॉफफ, अनन्या पांडे
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |17
| style="text-align: center;" |छोरियाँ छोरों से काम नहीं है
|राजेश अमरलाल बब्बर
|सतीश कौशिक, रश्मी सोमवंशी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |गुनवाली दलहनीय
|शांत आंत तांबे
|मयूर कुमार, गोविंद नामदेव
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |दे दे प्यार दे
|अकीव आली
|अजय देवगन, जिमी शेरगिल
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |24
| style="text-align: center;" |इंडिया 'स मोस्ट वांटेड
|राजकुमार गुप्ता
|अर्जुन कपूर, सुदेव नायर
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |पी एम नरेंद्र मोदी
|ओमऊनग कुमार
|विवेक ओबेरॉय, मनोज जोशी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |यह है इंडिया
|लोंहर्ष
|गावी चाहत, मोहन जोशी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |30
| style="text-align: center;" |चॉपस्टिकक्स
|सचिन यरदी
|अभय देओल, विजय राज
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |5
| style="text-align: center;" |भारत
|आली अब्बास
|सलमान खान, दिशा पटनी
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |खामोशी
|चाकरी टोलेटी
|प्रभु देव, भूमिका चावल
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
|
|
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
|
|
|
|
|}
== जुलाई-सितम्बर ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" |'''प्रारंभिक'''
!'''शीर्षक'''
!'''निर्देशक'''
!कलाकार
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ
|-
|July
|5
|मलाल
|मंगेश
|शर्मीन सहेगल
|
|
|-
|
|
|वन डे
|अशोक नंदा
|अनुपम खेर, एषा गुप्ता
|
|
|}
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
{{stub}}
cqczfirc8z55bmiy8ki6fu152mjq14w
सदस्य वार्ता:Renamed user 103b4c25d77e8f9d0149decbf27bf088
3
1045535
6544450
4213860
2026-04-27T11:04:39Z
AccountVanishRequests
836214
AccountVanishRequests ने अनुप्रेषण छोड़े बिना पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:Rahulsaxena.mbbs]] को [[सदस्य वार्ता:Renamed user 103b4c25d77e8f9d0149decbf27bf088]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/Rahulsaxena.mbbs|Rahulsaxena.mbbs]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Renamed user 103b4c25d77e8f9d0149decbf27bf088|Renamed user 103b4c25d77e8f9d0149decbf27bf088]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ
4213860
wikitext
text/x-wiki
{{साँचा:सहायता|realName=|name=Rahulsaxena.mbbs}}
-- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 17:11, 6 जून 2019 (UTC)
qg1tt6s6x44t3jy4b5o0ozxqt15ceez
सदस्य वार्ता:Hargobind Singh Desu
3
1050795
6544364
4229173
2026-04-27T03:13:38Z
Mfield
881963
Mfield ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)]] को [[सदस्य वार्ता:Hargobind Singh Desu]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)|HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Hargobind Singh Desu|Hargobind Singh Desu]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ
4229173
wikitext
text/x-wiki
{{साँचा:सहायता|realName=|name=HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)}}
-- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 00:19, 24 जून 2019 (UTC)
hqqr1d48rm41yfcks5zxoxqyq2oxvkh
चंद्रयान-3
0
1058512
6544285
6527300
2026-04-26T17:48:43Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544285
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox spaceflight |auto=all
| name = चंद्रयान-3
| image = Chandrayaan-3 Integrated Module in clean-room before encapsulation 01.webp
| image_caption = चंद्रयान-3 का एकीकृत मॉड्यूल, कैप्सूल में भरे जाने से ठीक पहले
| image_size = 250px
| mission_type = चंद्र लैंडर तथा रोवर
| operator = [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] (इसरो)
| COSPAR_ID =
| SATCAT =
| website = {{url|https://www.isro.gov.in/ISRO_HINDI/Chandrayaan3_Details.html|चंद्रयान 3}}
| mission_duration = ''विक्रम'' लैंडर: <14 दिन<br>''प्रज्ञान'' रोवर: <14 दिन
| Time = पृथ्वी के अनुसार [40 दिन]
| spacecraft_bus = चंद्रयान
| manufacturer = भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन (इसरो)
| launch_mass =
| payload_mass = प्रणोदक भाग: 2148 किग्रा<br>लैंडर भाग ([[विक्रम (अंतरिक्ष यान)|विक्रम]]): 26 किग्रा के ([[प्रज्ञान (रोवर)|प्रज्ञान]]) रोवर सहित 1752 किग्रा<br>कुल: 3900 किग्रा
| dimensions =
| power = प्रणोदक भाग: 758 W<br>लैंडर भाग: 738 W<br>रोवर: 50 W
| launch_date = 14 जुलाई 2023 14:35 [[भारतीय मानक समय|भामास]], (9:05 [[सार्व निर्देशांकित काल|UTC]])<ref name="scheduled launch">{{Cite news|title=ISRO to launch moon mission Chandrayaan-3 on July 14. Check details|trans-title=इसरो 14 जुलाई को लॉन्च करेगा चंद्रमा मिशन चंद्रयान-3. विवरण जाँचें |date=6 जुलाई 2023 |url=https://www.hindustantimes.com/india-news/chandrayaan3-to-be-launched-on-july-14-announces-isro-101688644208853.html |access-date=6 जुलाई 2023|website=[[हिन्दुस्तान टाइम्स]]}}</ref>
| launch_rocket = [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान संस्करण 3|एलवीएम3]]-एम4
| launch_site = [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र]]
| launch_contractor = भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन
|interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP
| type = ऑर्बिटर
| object = [[चंद्रमा]]
| component = [[चंद्र लैंडर|लैंडर]]
| arrival_date = 5 अगस्त 2023
| periapsis = {{cvt|153|km}}
| apoapsis = {{cvt|163|km}}
| apsis = cynthion
}}
{{Infobox spaceflight/IP
| type = lander
| object = [[चंद्रमा]]
| component = [[रोवर]]
| arrival_date = 23 अगस्त 2023 18:04 [[भारतीय मानक समय|आईएसटी]]<ref name="आजतक23" />
| location = {{coords|69.367621|S|32.348126|E|globe:moon|display=inline,title|format=dec}} (मैनज़ीनस और सिमपेलिनस [[क्रेटर|गड्ढों]] के बीच)<ref name="Landing site">{{cite web |title=Mission homepage |trans-title=मिशन होमपेज |url=https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3_New.html/ |access-date=29 जून 2023 |archive-date=23 जून 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230623133254/https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3_New.html |url-status=live |language=en}}</ref>
}}
| insignia = Chandrayaan-3 logo.png
| insignia_caption =
| insignia_size = 320px
| programme = [[भारतीय चन्द्रयान अभियान|भारतीय चंद्रयान अभियान]] (इसरो)
| previous_mission = [[चंद्रयान-2]]
| next_mission = [[चंद्र ध्रुवीय अन्वेषण मिशन]] (LUPEX)
}}
'''चंद्रयान-3''' [[चंद्रमा|चाँद]] पर खोजबीन करने के लिए [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन]] (इसरो) द्वारा भेजा गया तीसरा [[भारतीय चन्द्रयान अभियान|भारतीय चंद्र मिशन]] है।<ref>{{cite web|url=https://indianexpress.com/article/explained/explained-sci-tech/as-chandrayaan-3-and-luna-25-prepare-to-land-on-moon-two-questions-8898944/|title=As Chandrayaan-3 and Luna 25 prepare to land on Moon, two questions |trans-title=जबकि चंद्रयान-3 और लूना 25 चंद्रमा पर लैंड करने की तैयारी में हैं, दो प्रश्न |language=en}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/update/01-jan-2020/press-meet-briefing-dr-k-sivan-chairman-isro|title=Press Meet - Briefing by Dr. K. Sivan, Chairman, ISRO|trans-title= प्रेस मुलाक़ात - इसरो के अध्यक्ष डॉ. के. सिवन द्वारा वार्ता|date=1 जनवरी 2020|website=isro.gov.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005155551/https://www.isro.gov.in/update/01-jan-2020/press-meet-briefing-dr-k-sivan-chairman-isro|archive-date=5 अक्टूबर 2021|access-date=3 जनवरी 2020 |language=en}}</ref> इसमें [[चंद्रयान-२|चंद्रयान-2]] के समान एक लैंडर और एक [[रोवर (अंतरिक्ष यान)|रोवर]] है, लेकिन इसमें उपग्रह उपस्थित नहीं किया गया है।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-to-cost-rs-615--crore-launch-could-stretch-to-2021/articleshow/73055941.cms|title=Chandrayaan-3 to cost Rs 615 crore, launch could stretch to 2021|last=कुमार|first=चेतन|date=2 जनवरी 2020|website=The Times of India|language=अंग्रेज़ी में|trans-title=चंद्रयान-3 की लागत रुपये 615 करोड़ होगी, 2021 तक खिंच सकती है लॉन्च तिथि|access-date=3 जनवरी 2020}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3|title=NASA - NSSDCA - Spacecraft - Details|trans-title=नासा - एनएसएसडीसीए - स्पेसक्राफ्ट - विवरण|language=en|access-date=8 जुलाई 2023|archive-date=8 जून 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608231611/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=CHANDRYN3|url-status=dead}}</ref>
यह मिशन [[चंद्रयान-२|चंद्रयान-2]] की अगली कड़ी है, क्योंकि पिछला मिशन सफलतापूर्वक चंद्रमा की कक्षा में प्रवेश करने के बाद अंतिम समय में मार्गदर्शक [[सॉफ्टवेयर]] में गड़बड़ी के कारण [[चंद्रयात्रा|उतरने की नियंत्रित प्रकिया]] में विफल हो गया था, सॉफ्ट लैंडिंग का पुनः सफल प्रयास करने हेतु इस नए चंद्र परियोजना को प्रस्तावित किया गया था।<ref name="Failure report">{{Cite news|url=https://www.theweek.in/news/sci-tech/2019/11/16/how-did-chandrayaan-2-fail-isro-answer.html|title=How did Chandrayaan 2 fail? ISRO finally has the answer |trans-title= चंद्रयान 2 विफल कैसे हुआ? इसरो के पास अंततः है जवाब |last=गुप्तन|first=महेश|date=16 नवंबर 2019|work=द वीक |access-date=3 जनवरी 2020 |language=en}}</ref>
चंद्रयान-3 का प्रक्षेपण [[सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र|सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र (शार)]], [[श्रीहरीकोटा|श्रीहरिकोटा]] से 14 जुलाई, 2023 शुक्रवार को [[भारतीय मानक समय|भारतीय समय]] अनुसार दोपहर 2:35 बजे हुआ था।<ref>{{cite news |title=चंद्रयान-3 रॉकेट ट्रांसपोर्ट: रॉकेट जहां जोड़ा जाता है, वहां से कैसे पहुंचता है लॉन्च पैड तक? |url=https://www.aajtak.in/science/photo/chandrayaan-3-how-is-the-rocket-transported-from-where-it-is-made-to-the-launch-pad-all-you-need-to-know-ssc-1730803-2023-07-07-2 |accessdate=11 जुलाई 2023 |work=आज तक |date=7 जुलाई 2023}}</ref> यह यान चंद्रमा के दक्षिणी ध्रुव के पास की सतह पर 5 अगस्त 2023 को भारतीय समय अनुसार सायं 06:04 बजे के आसपास सफलतापूर्वक उतर चुका है।<ref name="आजतक23">{{cite news |title=Chandrayaan-3 Landing in Evening: इसरो शाम को क्यों करा रहा चंद्रयान-3 की लैंडिंग, क्या चाँद की सतह पर अंधेरे में उतरेगा? |url=https://www.aajtak.in/science/story/why-isro-is-planning-chandrayaan-3-landing-in-the-evening-what-has-to-do-with-the-sun-all-you-need-to-know-ssc-1762423-2023-08-21 |accessdate=23 अगस्त 2023 |work=आज तक |date=21 अगस्त 2023 }}</ref> इसी के साथ भारत [[चन्द्रमा|चंद्रमा]] के दक्षिणी ध्रुव पर सफलतापूर्वक अंतरिक्ष यान उतारने वाला पहला और [[चंद्रयात्रा|चंद्रमा पर उतरने वाला]] चौथा देश बन गया।<ref>{{cite news |title=चंद्रयान-3: चांद के दक्षिणी ध्रुव पर पहुंचकर भारत ने रचा इतिहास |url=https://www.bbc.com/hindi/articles/c9ejy0vy798o |accessdate=23 अगस्त 2023 |work=बीबीसी समाचार हिंदी |date=23 अगस्त 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=चंद्रयान 3 : भारत ने अंतरिक्ष में रचा इतिहास, चांद के साउथ पोल पर उतरा विक्रम लैंडर |url=https://ndtv.in/india/chandrayaan-3-moon-landing-live-updates-vikram-lander-soft-landing-scheduled-on-23rd-august-at-6-pm-isro-set-to-achieve-historic-milestone-4320807 |accessdate=23 अगस्त 2023 |work=एनडीटीवी इंडिया }}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
== इतिहास ==
चंद्रमा पर उतरने की नियंत्रित प्रक्रिया (सॉफ्ट लैंडिंग) की क्षमता प्रदर्शित करने के लिए [[भारतीय चन्द्रयान अभियान|चंद्रयान कार्यक्रम]] के दूसरे चरण में, इसरो ने एक कक्षित्र (ऑर्बिटर), एक लैंडर और एक रोवर से युक्त [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान संस्करण 3|लॉन्च वाहन मार्क -3 (एलवीएम 3)]] नामक प्रक्षेपण वाहन पर [[चंद्रयान-२|चंद्रयान-2]] को प्रक्षेपित किया।<ref>{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-a-shot-in-the-arm-for-gaganyaan-1/articleshow/101769970.cms|title=Chandrayaan-3 a shot in the arm for Gaganyaan-1|trans-title=चंद्रयान-3 गगनयान-1 की भुजा में एक शॉट}}</ref> [[प्रज्ञान (रोवर)|प्रज्ञान रोवर]] को तैनात करने के लिए लैंडर को सितंबर, 2019 को चंद्र सतह पर उतरना था।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-2-launch-put-off-india-israel-in-lunar-race-for-4th-position/articleshow/65275012.cms|title=Chandrayaan-2 launch put off: India, Israel in lunar race for 4th position |trans-title= चंद्रयान-2 लॉन्च टला: भारत और इज़राइल चौथे स्थान की ख़ातिर चंद्र दौड़ में |last=सिंह |first=सुरेंद्र |date=5 अगस्त 2018|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया |access-date=15 अगस्त 2018 |language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/mangaluru/ISRO-chief-signals-Indias-readiness-for-Chandrayaan-II-mission/articleshow/51178528.cms|title=ISRO chief signals India's readiness for Chandrayaan II mission|trans-title= इसरो के मुखिया ने भारत के चंद्रयान 2 अभियान के लिए तैयार होने के संकेत दिए |last=शेनॉय |first=जयदीप |date=28 फरवरी 2016|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया |access-date=3 जनवरी 2020 |language=en}}</ref>
इससे पहले चंद्रमा के दक्षिणी ध्रुव पर एक अभियान की [[जापान]] के साथ सहयोग के बारे में खबरें सामने आई थीं, जहां [[भारत]] लैंडर प्रदान करता जबकि जापान प्रक्षेपक और रोवर दोनों प्रदान करने वाला था। अभियान में स्थान से नमूने लेना और चंद्रमा पर रात के समय जीवित रहने की तकनीक शामिल करने की भी संभावनाएँ थीं।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/indias-next-moon-shot-will-be-bigger-in-pact-with-japan/articleshow/71030437.cms|title=India's next Moon shot will be bigger, in pact with Japan |trans-title= भारत का अगला चंद्र शॉट होगा बड़ा, जापान के साथ समझौते में |date=2019-07-07|access-date=2020-01-03|quote=For our next mission — Chandrayaan-3 — which will be accomplished in collaboration with JAXA (Japanese Space Agency), we will invite other countries too to participate with their payloads.}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://astrotalkuk.org/episode-82-jaxa-and-international-collaboration-with-professor-fujimoto-masaki/|title=Episode 82: JAXA and International Collaboration with Professor Fujimoto Masaki|date=2019-01-04|website=Astro talk UK|access-date=2020-01-03 |language=en}}</ref>
विक्रम लैंडर की बाद की विफलता के कारण 2025 के लिए जापान के साथ साझेदारी में प्रस्तावित [[चंद्र ध्रुवीय अन्वेषण मिशन|चंद्र ध्रुवीय खोजबीन मिशन]] (LUPEX) के लिए आवश्यक लैंडिंग क्षमताओं को प्रदर्शित करने के लिए एक और अभियान (चंद्रयान-3) करने का प्रस्ताव दिया गया।<ref name="Wire_Nov2019">''[https://thewire.in/space/isro-chandrayaan-3-lunar-lander-rover-gaganyaan ISRO Will Embark on Chandrayaan-3 by November 2020 for Another Landing Attempt]'' [इसरो नवम्बर 2020 तक चंद्रयान-3 की लैंडिंग का एक और प्रयास करेगा] ''द वायर'', 14 नवंबर 2019 (अंग्रेज़ी में)</ref> मिशन के महत्वपूर्ण फ्लाइट ऑपरेशन के दौरान, [[यूरोपीय अंतरिक्ष अभिकरण|यूरोपीय अंतरिक्ष एजेंसी (ईएसए)]] द्वारा संचालित यूरोपीय अंतरिक्ष ट्रैकिंग (एस्ट्रैक) एक अनुबंध के अंतर्गत इस मिशन को सपोर्ट प्रदान करेगी।<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Enabling_Support/Operations/ESA_Ground_Stations/ESA_and_Indian_space_agency_ISRO_agree_on_future_cooperation|title=ESA and Indian space agency ISRO agree on future cooperation |trans-title= ईएसए और भारतीय अंतरिक्ष एजेंसी इसरो भावी सहयोग पर तैयार |website=www.esa.int |language=en |access-date=2022-04-16 |language=en}}</ref>
चंद्रयान-3 को 14 जुलाई 2023 शुक्रवार को आंध्र प्रदेश के [[श्रीहरिकोटा]] स्थित सतीश धवन अंतरिक्ष केंद्र से दोपहर 2:35 मिनट पर प्रक्षेपित किया गया।
== उद्देश्य ==
इसरो ने चंद्रयान-3 मिशन के लिए तीन मुख्य उद्देश्य निर्धारित किए हैं, जिनमें शामिल हैं:
# लैंडर की चंद्रमा की सतह पर सुरक्षित और सॉफ्ट लैंडिंग कराना।
# चंद्रमा पर रोवर की विचरण क्षमताओं का अवलोकन और प्रदर्शन।
# चंद्रमा की संरचना को बेहतर ढंग से समझने और उसके विज्ञान को अभ्यास में लाने के लिए चंद्रमा की सतह पर उपलब्ध रासायनिक और प्राकृतिक तत्वों, मिट्टी, पानी आदि पर वैज्ञानिक प्रयोग करना।
== बनावट ==
[[चित्र:Chandrayaan-3_Integrated_Module_-_Views.webp|अंगूठाकार| चंद्रयान-3 एकीकृत मॉड्यूल का दृश्य]]
चंद्रयान 3 के तीन प्रमुख हिस्से हैं - प्रोपल्शन मॉड्यूल, विक्रम लैंडर, प्रज्ञान रोवर।
=== प्रोपल्शन मॉड्यूल ===
[[चित्र:Chandrayaan-3_Propulsion_Module.webp|अंगूठाकार| चंद्रयान 3 प्रोपल्शन मॉड्यूल, जिसका उपयोग रिले उपग्रह के रूप में किया जाएगा]]
<gallery mode=packed heights=120>
SHAPE payload.png|प्रोपल्शन मॉड्यूल पर मौजूद ''स्पेक्ट्रो-पोलारीमेट्री ऑफ हैबिटेबल प्लानेट अर्थ'' (SHAPE)
</gallery>
इसका प्रोपल्शन मॉड्यूल, संचार रिले उपग्रह की तरह व्यवहार करेगा। प्रोपल्शन मॉड्यूल, लैंडर और रोवर युक्त ढांचे को तब तक अंतरिक्ष में धकेलता रहेगा जब तक कि अंतरिक्ष यान 100 किमी ऊंचाई वाली चंद्र कक्षा में न पहुँच जाए। प्रोपल्शन मॉड्यूल, लैंडर के अलावा, चंद्र कक्षा से पृथ्वी के वर्णक्रमीय (स्पेक्ट्रल) और पोलारिमेट्रिक माप का अध्ययन करने के लिए ''स्पेक्ट्रो-पोलारीमेट्री ऑफ हैबिटेबल प्लानेट अर्थ'' (SHAPE) नामक एक पेलोड भी ले जा रहा है।<ref name=":1" /><ref name=":0" />
=== लैंडर ===
[[File:Chandrayaan-3 Lander.webp|thumb|चंद्रयान-3 का लैंडर]]
<gallery mode=packed heights=120>
ChaSTE payload.png|लैंडर पर मौजूद ''चंद्रा सरफेस थर्मोफिज़िकल एक्सपेरिमेंट'' (ChaSTE)
ILSA payload.png|लैंडर पर मौजूद ''इंस्ट्रूमेंट फॉर लूनर सेसमिक ऐक्टिविटी'' (ILSA)
Rambha-payload.png|लैंडर पर मौजूद ''लेंगमुइर प्रोब'' (RAMBHA-LP)
</gallery>
चंद्रयान-2 के ''[[चंद्रयान-२|विक्रम]]'' के विपरीत, जिसमें पांच 800 [[न्यूटन (इकाई)|न्यूटन]] इंजन थे और पांचवां एक निश्चित थ्रस्ट के साथ केंद्रीय रूप से लगाया गया था। चंद्रयान-3 के लैंडर में केवल चार थ्रॉटल-सक्षम इंजन होंगे,<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-no-5th-engine-on-lander/articleshow/78117138.cms|title=Chandrayaan-3: No 5th engine on lander |trans-title=चंद्रयान-3: लैंडर पर कोई पाँचवाँ इंजन नहीं होगा |last=कुमार |first=चेतन |date=15 सितम्बर 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200915053013/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-no-5th-engine-on-lander/articleshow/78117138.cms|archive-date=15 सितम्बर 2020|access-date=15 सितम्बर 2020}}</ref> इसके अतिरिक्त, चंद्रयान-3 लैंडर लेजर डॉपलर वेलोसीमीटर (एलडीवी) से लैस होगा। <ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-plans-indicate-failures-in-chandrayaan-2/articleshow/72128771.cms|title=Chandrayaan-3 plans indicate failures in Chandrayaan-2|last=कुमार |first=चेतन |date=19 नवम्बर 2019|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया |access-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191121090445/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-plans-indicate-failures-in-chandrayaan-2/articleshow/72128771.cms|archive-date=21 नवम्बर 2019}}</ref> चंद्रयान-2 की तुलना में ''इम्पैक्ट लेग्स'' को मजबूत बनाया गया है और उपकरण की खराबी का सामना करने के लिए एक से अधिक उपाय किए गए हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/tech/chandrayaan-3-to-be-more-robust-have-contingency-systems-onboard-says-isro-chief-6216451.html|title=Chandrayaan-3 To Be More Robust, Have Contingency Systems Onboard, Says ISRO Chief |trans-title=चंद्रयान-3 होगा सबसे मजबूत, बोर्ड पर आकस्मिक प्रणाली होगी, इसरो मुखिया का कहना है |last=शर्मा |first=शौर्य |date=2022-10-21|website=News18|language=en|access-date=2022-10-22 |language=en}}</ref>
लैंडर पर तापीय चालकता और तापमान को मापने के लिए ''चंद्रा सरफेस थर्मोफिज़िकल एक्सपेरिमेंट'' (ChaSTE, चास्टे), लैंडिंग साइट के आसपास भूकंपीयता को मापने के लिए ''इंस्ट्रूमेंट फॉर लूनर सेसमिक ऐक्टिविटी'' (ILSA) व प्लाज्मा घनत्व और इसकी विविधताओं का अनुमान लगाने के लिए ''लेंगमुइर प्रोब'' (RAMBHA-LP) नामक भारतीय पेलोड शामिल हैं। इसके अतिरिक्त नासा से एक निष्क्रिय लेजर रिट्रोरिफ्लेक्टर ऐरे को चंद्र लेजर रेंजिंग अध्ययनों के लिए इसमें समायोजित किया गया है।<ref name="isro-hindi">{{cite web |title=Chandrayaan-3 Details |trans-title= चंद्रयान-3 के विस्तृत विवरण |url=https://www.isro.gov.in/ISRO_HINDI/Chandrayaan3_Details.html |website=www.isro.gov.in |accessdate=11 जुलाई 2023 |language=en}}</ref>
=== रोवर ===
{{main|प्रज्ञान (रोवर)}}
[[File:Chandrayaan-3 Rover.webp|thumb|चंद्रयान-3 का रोवर]]
<gallery mode=packed heights=120>
APXS payload.png| रोवर पर मौजूद ''अल्फा पार्टिकल एक्स-रे स्पेक्ट्रोमीटर'' (APXS)
LIBS payload.png|रोवर पर मौजूद ''लेज़र इंड्यूस्ड ब्रेकडाउन स्पेक्ट्रोस्कोप'' (LIBS)
</gallery>
प्रज्ञान 6 पहियों वाला लगभग 26 किलोग्राम वज़नी एक रोवर है जो 500 मीटर के दायरे में कार्य करने की क्षमता रखता है।
प्रज्ञान रोवर उतरने वाले स्थान के आसपास तत्व संरचना का पता लगाने के लिए ''अल्फा पार्टिकल एक्स-रे स्पेक्ट्रोमीटर'' (APXS) और''लेज़र इंड्यूस्ड ब्रेकडाउन स्पेक्ट्रोस्कोप'' (LIBS) नामक पेलोड से युक्त है।<ref name="isro-hindi" />
== मिशन प्रोफाइल ==
{{multiple image
| align = center
| direction = horizontal
| width = 350px
| header =चंद्रयान-3 का एनीमेशन
| image1 = Animation of Chandrayaan-3 around Earth.gif
| कैप्शन1 = पृथ्वी के चारों ओर
| image2 = Animation of Chandrayaan-3 around Moon.gif
| कैप्शन2 = चंद्रमा के चारों ओर
| footer = {{legend2|Magenta| चंद्रयान-3}}{{·}}{{legend2| RoyalBlue| पृथ्वी}}{{·}}{{legend2|Lime| चंद्रमा}}
}}
=== कक्षा की ऊँचाई बढ़ाना एवं स्टेशन रख-रखाव ===
[[File:LVM3 M4, Chandrayaan-3 - Launch vehicle lifting off from the Second Launch Pad (SLP) of SDSC-SHAR, Sriharikota 03.webp|thumb|चंद्रयान-3 मिशन के LVM3 M4 रॉकेट का - SDSC-SHAR, श्रीहरिकोटा के दूसरे लॉन्च पैड (SLP) से लॉन्च का दृश्य|366x366px]]
उपग्रह को [[भूस्थिर उपग्रह प्रक्षेपण यान संस्करण 3|एलवीएम 3]] -M4 रॉकेट पर 14 जुलाई 2023 की दोपहर 2:35 बजे भारतीय मानक समय पर {{Convert|170|km|mi|0|abbr=on}} की ईपीओ उपभू (पेरीजी) और {{Convert|36,500|km|mi|0|abbr=on}} का अपभू (अपोजी) पर लॉन्च किया गया था। इसके बाद ऑन-बोर्ड एलएएम (लिक्विड अपोजी मोटर) और रासायनिक प्रक्षेपकों (थ्रस्टर्स) का उपयोग करके उपग्रह को ट्रांस-लूनर इंजेक्शन (चंद्रमा की ओर जाने वाला रास्ता) कक्षा में स्थापित करने के लिए विभिन्न प्रक्रियाओं को शृंखलाबद्ध तरीके से किया गया।
[[File:Chandrayaan-3_–_Mission_Profile.webp|अंगूठाकार|चंद्रयान-3 कक्षीय घुमाव]]
{| class="wikitable" style="margin:0 auto; text-align:center;"
! rowspan="2" |#
! rowspan="2" |तारीख/<br>समय (UTC)
! rowspan="2" |एलएएम जलने का समय
! colspan="2" |ऊँचाई हासिल की
! rowspan="2" |कक्षीय अवधि
! rowspan="2" |नतीजा
! rowspan="2" |संदर्भ
|-
!अपोजी/अपोलून
!पेरिजी/पेरीलून
|-
! colspan="8" |पृथ्वी से जुड़े कक्षीय बदलाव
|-
|1
|15 जुलाई 2023|| {{N/A}}
|{{convert|41762|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|173|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
|{{Success}}
|<ref name="CH3-ISRO">{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3.html|title=Chandrayaan-3 |trans-title=चंद्रयान-3 |publisher=ISRO|archive-url=https://web.archive.org/web/20230710170915/https://www.isro.gov.in/Chandrayaan3.html |archive-date=10 जुलाई 2023|access-date=14 जुलाई 2023 |language=en}}</ref>
|-
|2
|17 जुलाई 2023|| {{N/A}}
|{{convert|41603|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|226|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
|{{Success}}
|<ref name="CH3-ISRO" />
|-
|3
|18 जुलाई 2023|| {{N/A}}
|{{convert|51400|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|228|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
|4
|20 जुलाई 2023|| {{N/A}}
|{{convert|71351|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|233|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|<ref name="CH3-ISRO" />
|-
|5
|25 जुलाई 2023|| {{N/A}}
|{{convert|127603|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|236|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
! colspan="8" |चंद्रमा की ओर भेजना
|-
|1
|31 जुलाई 2023|| {{N/A}}
|{{convert|369328|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|288|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
! colspan="8" |चंद्रमा के पास कक्षीय बदलाव
|-
|1
|5 अगस्त 2023
|{{convert|1835|sec|min|abbr=on}}
|{{convert|18074|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|164|km|mi|abbr=on}}
|लगभग 21 घंटा
| {{Success}}
|
|-
|2
|6 अगस्त 2023
| {{N/A}}
|{{convert|4313|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|170|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
|3
|9 अगस्त 2023
| {{N/A}}
|{{convert|1437|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|174|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
|4
|14 अगस्त 2023
| {{N/A}}
|{{convert|177|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|150|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
|5
|16 अगस्त 2023
| {{N/A}}
|{{convert|163|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|153|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
! colspan="8" |लैंडर का प्रणोदक मॉड्यूल से अलग होना
|-
|1
|17 अगस्त 2023
| {{N/A}}
|{{convert|163|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|153|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
! colspan="8" |लैंडर की कक्षा को घटाने के लिए बदलाव
|-
|1
|18 अगस्त 2023
| {{N/A}}
|{{convert|157|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|113|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
|2
|19 अगस्त 2023
|{{convert|60|sec|min|abbr=on}}
|{{convert|134|km|mi|abbr=on}}
|{{convert|25|km|mi|abbr=on}}|| {{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
! colspan="8" |उतरना
|-
|1
|23 अगस्त 2023
|06:00PM
|{{N/A}}
|{{N/A}}
|{{N/A}}
| {{Success}}
|
|-
! colspan="8" |रोवर की चहलकदमी
|-
|1
|23 अगस्त 2023
|10:42 PM
|{{N/A}}
|{{N/A}}
|{{N/A}}
| {{Success}}
|
|}
<gallery mode="packed">
File:Moon as captured by the Lander Position Detection Camera (LPDC) aboard Chandrayaan-3 lander on 15 August 2023.webm|15 अगस्त 2023 को चंद्रयान-3 लैंडर पर लैंडर पोजिशन डिटेक्शन कैमरा (एलपीडीसी) द्वारा लिया गया चंद्रमा का चित्र
File:View from the Lander Imager Camera-1 (LI-1) on 17 August 2023 just after the separation of the Chandrayaan-3 Lander Module from the Propulsion Module.webm|चंद्रयान-3 लैंडर मॉड्यूल के प्रोपल्शन मॉड्यूल से अलग होने के ठीक बाद 17 अगस्त 2023 को लैंडर इमेजर कैमरा-1 (LI-1) से दृश्य
</gallery>
===लैन्डिंग===
[[File:Image of Chandrayaan-3 Lander captured by OHRC camera aboard Chandrayaan-2 Orbiter.webp|thumb|चंद्रयान-2 ऑर्बिटर पर ओएचआरसी कैमरे द्वारा ली गई चंद्रयान-3 लैंडर की छवि]]
[[File:Chandrayaan-3 – Image of Vikram lander on lunar surface taken by Pragyan rover navcam at 1104 IST, 30 August 2023 from 15 meters away (without text).webp|thumb|चंद्रमा पर चंद्रयान-3 का लैंडर]]
[[File:Pragyan rover deployed on the moon.webp|thumb|''प्रज्ञान'' का बाहर निकलना ]]
=== अभियान अवधि ===
{| class="wikitable"
|+
!कक्षित्र (ऑर्बिटर)
!लैंडर मॉड्यूल
!रोवर मॉड्यूल
|-
|लैंडर मॉड्यूल और रोवर को ~100 x 100 किमी लॉन्च इंजेक्शन तक ले जाना।
इसके बाद 3 से 6 महीने की अवधि के लिए प्रायोगिक पेलोड का संचालन किया जाएगा।<ref name="auto2">{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/Missions/LVM3/LVM3M4_Chandrayaan3_brochure.pdf|title=ISRO Chandrayaan 3 brochure|trans-title=इसरो चंद्रयान-3 विवरणिका |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710120424/https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/Missions/LVM3/LVM3M4_Chandrayaan3_brochure.pdf|archive-date=10 जुलाई 2023|access-date=14 जुलाई 2023|url-status=live|language=en}}</ref>
|1 चंद्र दिवस (14 पृथ्वी दिवस) <ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/Missions/LVM3/LVM3M4_Chandrayaan3_brochure.pdf|title=चंद्रयान-3 विवरणिका |archive-url=https://web.archive.org/web/20230710120424/https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/Missions/LVM3/LVM3M4_Chandrayaan3_brochure.pdf|archive-date=10 जुलाई 2023|access-date=2023-08-17|url-status=live |language=en}}</ref>
|1 चंद्र दिवस (14 पृथ्वी दिवस) <ref name="auto1" />
|}™
== वित्तपोषण ==
दिसंबर 2019 में, यह बताया गया कि [[भारतीय अंतरिक्ष अनुसंधान संगठन|इसरो]] ने परियोजना की प्रारंभिक निधिबंधन (फंडिंग) के लिए {{INRConvert|75|c}} का अनुरोध किया था, जिसमें से {{INRConvert|60|c}} मशीनरी, उपकरण और अन्य पूंजीगत व्यय की पूर्ति के लिए होगा, जबकि शेष {{INRConvert|15|c}} राजस्व व्यय मद में माँगा गया है।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/isro-seeks-75-crore-more-from-centre-for-chandrayaan-3/articleshow/72421303.cms|title=ISRO seeks 75 crore more from Centre for Chandrayaan-3 |trans-title=चंद्रयान-3 के लिए इसरो केंद्र से 74.9 करोड़ और चाह रहा है |last=कुमार |first=चेतन |date=2019-12-08|work=द टाइम्स ऑफ़ इंडिया |access-date=2019-12-08}}</ref>
परियोजना के अस्तित्व की पुष्टि करते हुए, इसरो के पूर्व अध्यक्ष [[कैलासवटिवु शिवन्|के. सिवन ने]] कहा कि अनुमानित लागत लगभग {{INRConvert|615|c}} होगी।<ref name=":0" />
== दल ==
* इसरो अध्यक्ष: [[श्रीधर सोमनाथ|एस. सोमनाथ]] <ref name=":3">{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/chandrayaan-3-just-1k-km-from-lunar-surface/articleshow/102590128.cms?from=mdr|title=Chandrayaan-3 just 1k-km from lunar surface|date=11 August 2023|work=The Times of India|access-date=12 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230812053927/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/chandrayaan-3-just-1k-km-from-lunar-surface/articleshow/102590128.cms?from=mdr|archive-date=12 August 2023|issn=0971-8257}}</ref>
* अभियान निदेशक: एस. मोहनकुमार <ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/technology/science/chandrayaan-3-landing-scientists-isro-8905504/|title=With Chandrayaan-3 set to land today, meet key scientists behind ISRO moon mission|date=23 August 2023|website=The Indian Express|language=en|access-date=23 August 2023}}</ref>
* सहायक अभियान निदेशक: जी. नारायणन <ref>{{Cite web|url=https://www.kuttymovies.pw/2023/09/chandrayaan-3-price-budget-and-cost.html|title=Chandrayaan 3 Price, Budget, Cost, (Orbiter, Lander, and Rover)|last=Rana|first=Shipon|date=24 September 2023|website=Kuttymovies|language=en-US|access-date=24 September 2023|archive-date=1 नवंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231101155837/https://www.kuttymovies.pw/2023/09/chandrayaan-3-price-budget-and-cost.html|url-status=dead}}</ref>
* परियोजना निदेशक: पी. वीरमुथुवेल <ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/sci-tech/science/chandrayaan-3-landing-not-just-sons-of-tamil-nadu-but-states-soil-itself-contributed-to-moon-mission/article67225959.ece|title=Chandrayaan-3 {{!}} Not just sons of Tamil Nadu but State's soil itself contributed to Moon mission|date=2023-08-23|work=The Hindu|access-date=2023-08-23|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref>
* उप परियोजना निदेशक: कल्पना. के के <ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/science/most-memorable-moment-for-team-chandrayaan-3-kalpana-k-deputy-project-director-moon-mission/videoshow/102991222.cms|title=Most memorable moment for team Chandrayaan-3: Kalpana K, Deputy Project Director, Moon Mission|last=Online {{!}}|first=E. T.|date=23 August 2023|website=The Economic Times|language=en|access-date=23 August 2023}}</ref>
* वाहन निदेशक: बीजू सी. थॉमस <ref name=":4">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-launch-live-updates-isro-moon-landing-mission-countdown-launch-time-sriharkota-how-to-watch/liveblog/101739131.cms|title=Chandrayaan 3 Launch Live: India's Chandrayaan-3 moon mission lifts off from Sriharikota|date=14 July 2023|website=The Times of India|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20230717084941/https://timesofindia.indiatimes.com/india/chandrayaan-3-launch-live-updates-isro-moon-landing-mission-countdown-launch-time-sriharkota-how-to-watch/liveblog/101739131.cms|archive-date=17 July 2023|access-date=14 July 2023}}</ref>
== इन्हें भी देखें ==
{{Portal|अंतरिक्ष उड़ान|Space Shuttle Columbia launching.jpg}}
* [[चंद्रयान-1]] - इस सीरीज़ का पहला अंतरिक्ष यान
* [[चंद्रयान-२|चंद्रयान-2]] - ठीक पूर्ववर्ती मिशन
* [[लूना 25]] - 5 दशक बाद चाँद पर भेजा गया रूसी लैंडर
* [[चंद्र ध्रुवीय अन्वेषण मिशन|चंद्र ध्रुवीय अन्वेषण मिशन]] (ल्यूपेक्स) - इसरो और जापानी एजेंसी [[जाक्सा|जैक्सा]] का संयुक्त अभियान
*[[भारतीय चंद्रयान अभियान]]
== संदर्भ ==
{{Reflist|30em}}
== बाहरी कड़ी ==
*{{Commons category-inline|Chandrayaan-3}}
*'''[https://indiapathshala.com/growing-india-important-achievements-of-india-in-the-field-of-space-in-the-year-2023/ अंतरिक्ष के क्षेत्र में भारत की महत्तवपूर्ण उपलब्धियां] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230830014556/https://indiapathshala.com/growing-india-important-achievements-of-india-in-the-field-of-space-in-the-year-2023/ |date=30 अगस्त 2023 }}'''
{{भारतीय अंतरिक्ष कार्यक्रम}}
{{भारतीय अंतरिक्ष यान}}
[[श्रेणी:इसरो के उपग्रह]]
[[श्रेणी:2023 की अंतरिक्ष उड़ानें]]
[[श्रेणी:चंद्र रोवर]]
[[श्रेणी:भारतीय चंद्र अन्वेषण कार्यक्रम]]
dgzospe6esbzptbybp8ii8xxslu7tc3
कुमावत
0
1069841
6544336
6482272
2026-04-27T01:51:12Z
~2026-25547-47
921999
लेख संदर्भ सहित विस्तार किया गया
6544336
wikitext
text/x-wiki
'''[[कुमावत]]''' एक [[भारतीय]] [[हिन्दू]] [[जाति]] है।<ref name=":0">{{Cite book|url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.494949/page/n38/mode/1up|title=Amchi Jata.|last=Baitade|first=G. b|date=1950}}</ref>
कुमावत कुंभलगढ़([[मेवाड़]]) के निवासी हैं जिनका वर्तमान कार्य [[स्थापत्य कला]] के ठेकेदारी से सबंधित हैं।<ref name=":0" /> इस जाति([[कुमावत]]) का जातिसूचक शब्द ''''राजकुमार'''' हुआ करता था।<ref>{{Cite book |last=Seṭha |first=Haragovindadāsa Trikamacanda |url=https://books.google.co.in/books?id=8wTGMIRwVZ4C&pg=RA1-PA158&dq=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjQiL7A35eAAxXWzTgGHZeKAIE4FBDrAXoECAsQBQ#v=onepage&q=%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BF&f=false |title=पाइअ-सद्द-महण्णवो (प्राकृत-शब्द-महार्णवः): अर्थात् प्राचीन ग्रन्थों के अनल्प अवतरणों और परिपूर्ण प्रमाणों से विभूषित बृहत्कोष |date=1986 |isbn=978-81-208-0239-1 |pages=464 |language=hi}}</ref> दुर्ग, क़िले, मंदिर इत्यादि के निर्माण व मुख्य [[स्थापत्य कला]] एवं [[चित्रकारी]] की ठेकेदारी का काम कुमावत समाज के लोगों द्वारा किया जाने लगा। स्थापत्य कला एवं शिल्पकला दोनों अलग-अलग कलाएं हैं। कुछ लोग [[कुमावत]] और [[कुम्हार]] (प्रजापति) को एक ही समझ लेते है, लेकिन दोनों अलग-अलग जातियां है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=GoZdzjvFVC4C&newbks=0&hl=mr|title=Census of India, 1931|last=Commissioner|first=India Census|date=1933|publisher=|language=}}</ref> कुमावत जाति के अधिकांश लोग स्थापत्य कला ([[वास्तुकला]]) के ठेकेदारी का काम करने लगें, जबकि कुम्हार जाति के लोग मिट्टी का अर्थात् हस्तशिल्पकला का काम करते थे।<ref name=":0" /><ref name="K. S. Singh" />उनमें से अधिकांश [[मारवाड़]] क्षेत्र और भारत के विभिन्न राज्यों में केंद्रित हैं। उन्हें अलग-अलग नामों से जाना जाता है जैसे मारू कुमावत, मेवाड़ी कुमावत, ढूंढाड़ी कुमावत, मारू ठेकेदार आदि। कुमावत को [[नायक]], ठेकेदार, स्थपति और [[पञ्चजन|हुनपंच]] के नाम से भी जाना जाता है। इस समुदाय के लिए नृवंशविज्ञान संबंधी साक्ष्य [[रानी लक्ष्मीकुमारी चुण्डावत|रानी लक्ष्मी चंदाबत]] द्वारा लिखित बागोरा बटों की गाथा और [[जेम्स टॉड]] द्वारा लिखित एनल्स एंड एंटिक्विटीज़ ऑफ राजस्थान में उपलब्ध हैं। यह समाज जयपुर से अपना त्रैमासिक प्रकाशन कुमावत क्षत्रिय हिन्दी में भी निकलता है।<ref name="K. S. Singh">{{cite book |url=https://books.google.co.in/books?id=vm_KCE4XXPMC&pg=PA565 |title=People of India: Rajasthan
|first=S. K. |last=Mandal |chapter=Kumawat |editor-first=Kumar Suresh |editor-last=Singh |editor-link=Kumar Suresh Singh |year=1998 |pages=562–564 |isbn=978-8-17154-769-2 |access-date=13 जुलाई 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150714032357/https://books.google.co.in/books?id=vm_KCE4XXPMC&pg=PA565 |archive-date=14 जुलाई 2015 |url-status=live }}</ref>
== समुदाय ==
[[कुमावत]] जाति उपसमूह, पांच जातियों के सम्मिलित समूह अर्थात [[विश्वकर्मा (जाति)|विश्वकर्मा समुदाय]] के अंतर्गत शामिल है।<ref>{{Cite journal|last=Ramaswamy|first=Vijaya|date=2004|title=Vishwakarma Craftsmen in Early Medieval Peninsular India|url=https://www.jstor.org/stable/25165073|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=47|issue=4|pages=548–582|issn=0022-4995}}</ref>
== स्थापत्य कला बोर्ड ==
राजस्थान राज्य स्थापत्य कला बोर्ड,जो कुमावत समुदाय को समर्पित है, का गठन किया गया है।<ref>{{Cite web |title=Shri Ashok Gehlot, Chief Minister, Rajasthan |url=https://cmo.rajasthan.gov.in/pressreleasedetail/117665 |access-date=2023-07-28 |website=cmo.rajasthan.gov.in |archive-date=28 जुलाई 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230728093344/https://cmo.rajasthan.gov.in/pressreleasedetail/117665 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |title=Sectoral Portal |url=https://sectors.rajasthan.gov.in/order/detail/956/0/109393 |access-date=2023-08-24 |website=sectors.rajasthan.gov.in}}</ref>
== उत्पत्ति ==
[[स्कंदपुराण ]] के नागर खंड में एवं श्री विश्वकर्मा पुराण में शिल्पियों का वर्णन मिलता हैं जो भगवान विश्वकर्मा के पांचों संतानों मनु, मय,त्वष्ठा,शिल्पी(वास्तु) और देवज्ञ में से महर्षि शिल्पी(महर्षि वास्तु) के अनुयायी/ वंशज ही शिल्पकार समुदाय(वर्तमान में कुमावत) से संबंधित हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.gitapress.org/hindi/Search_result.asp|title=Online Hindu Spiritual Books,Hinduism Holy Books,Hindu Religious Books,Bhagwat Gita Books India|date=2010-06-25|website=web.archive.org|access-date=2024-02-26|archive-date=25 जून 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100625064938/http://www.gitapress.org/hindi/Search_result.asp|url-status=bot: unknown}}</ref>
कुमावातो को प्राय: ''' गजधर''' भी कहा जाता है जो दुर्ग के दुर्गपति हुआ करते थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8Pk_CQAAQBAJ&newbks=0&hl=en|title=The Great History of Ajmer: अजमेर का वृहत् इतिहास|last=Gupta|first=Dr Mohan Lal|language=hi}}</ref>
कुमावतो को शिल्पी, पांचाल<ref name=":1">{{Cite journal|last=Ramaswamy|first=Vijaya|date=2004|title=Vishwakarma Craftsmen in Early Medieval Peninsular India|url=https://www.jstor.org/stable/25165073|journal=Journal of the Economic and Social History of the Orient|volume=47|issue=4|pages=548–582|issn=0022-4995}}</ref>, ठेकेदार<ref name=":1" />, राजकुमार, राजगीर, संगतरास,राज, मिस्त्री, राजमिस्त्री, पथरछिता(पाषाण से संबंधित शिल्पकार), परचिनिया, पच्चीकार कहा जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1qhYL4ydm5UC&newbks=0&hl=en|title=Hindi Ki Shabd Sampada|last=Mishra|first=Vidyaniwas|date=2009-01-01|isbn=978-81-267-1593-0|language=hi}}</ref>
कुमावत जाति के लोग अपने पारंपरिक स्थापत्य कला के अतिरिक्त अभिनय, चित्रकारी, भजन, लोक संगीत इत्यादि से भी संबंधित रहे हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=HcMYAAAAYAAJ&newbks=0&hl=en|title=Cittauṛagaṛha|date=1994|publisher=Javāhara Kalā Kendra|language=hi}}</ref>
== सन्दर्भ ==
[[श्रेणी:राजस्थान की जातियाँ]]
[[श्रेणी:कुमावत]]
[[श्रेणी:भारत के सामाजिक समुदाय]]
[[श्रेणी:कृषक जातियाँ]]
[[श्रेणी:भारत की मानव जातियाँ]]
[[श्रेणी:अन्य पिछड़ा वर्ग]]
[[श्रेणी:जाति]]
[[श्रेणी:राजस्थान के सामाजिक समुदाय]]
9z5qv65ov03s33ofrgy3w1bld1lu9kl
डेथ नोट
0
1101039
6544304
6544098
2026-04-26T19:24:11Z
TheWikipedian1250
457751
6544304
wikitext
text/x-wiki
{{स्रोतहीन|date=मार्च 2026}}
{{खराब अनुवाद|1=Português|date=दिसम्बर 2019}}
{{Infobox Book |
| name = デスノート<br />Desu Nōto
| image = [[चित्र:Death Note Logo Kor.png|215px]]<br />
| image_caption =
| author = [[त्सुगुमी ओहबा]]<br />[[लेशी ओबाटा]]
| country = {{flag|Japan}}
| language = [[जापानी भाषा|जापानी]]
| genre = [[नाटक|ड्रामा]], [[थ्रिलर (शैली)|थ्रिलर]], [[रहस्य (शैली)|रहस्य]], [[पराप्राकृतिक|अलौकिक]], [[स्वैरकल्पना|काल्पनिक]], [[शोनेन]]
| publisher = {{flag|Japan}} [[Shueisha]]<br />{{flag|Canada}} {{flag|USA}} [[Viz Media]]<br />{{flag|Australia}} {{flag|New Zealand}} [[Madman Entertainment]]
| release_date = 1 [[जनवरी]] [[२००३|2003]] - [[मई]] 15, [[२००६|2006]]
| pages =
| isbn = }}
'''डेथ नोट''' ({{lang-en|Death Note}}, {{lang-ja|デスノート}}) एक मंगा श्रृंखला है, जिसे क्रमशः त्सुगुमी ओबा द्वारा लिखा गया है और ताकेशी ओबाटा द्वारा चित्रित किया गया है। कहानी यागामी लाइट के जीवन का अनुसरण करती है, जो एक जापानी हाई स्कूल का छात्र है और समाज में व्याप्त अन्याय तथा अपराधियों को मिलने वाली सज़ा से निराश है। उसकी ज़िंदगी तब बदल जाती है जब उसे एक अलौकिक नोटबुक, ‘डेथ नोट’, मिलती है, जिसके माध्यम से वह किसी भी व्यक्ति की मृत्यु का कारण बन सकता है, बशर्ते वह उस व्यक्ति का नाम लिखे और उसके चेहरे की मानसिक रूप से कल्पना करे। इस श्रृंखला पर आधारित एक एनीमे रूपांतरण भी बनाया गया, जो 3 अक्टूबर 2006 से 26 जून 2007 तक प्रसारित हुआ।<ref name="c2">{{Cite book |author=Ōba, Tsugumi |title=Death Note, Vol. 1 |year=2004 |publisher=[[शुएषा|Shueisha]] |chapter=Chapter 2 |isbn=4-08-873621-4}}</ref>
== कथानक ==
[[लाइट यागामी]] टोक्यो, जापान के एक स्मार्ट और सफल हाई स्कूल के छात्र हैं। लाइट के लिए, दुनिया में सबसे महत्वपूर्ण चीज न्याय है। वह लोगों की हत्याओं, अपराधों और भ्रष्टाचार से बेहद थक चुके हैं। वह सब बदल जाता है जब [[:en:Ryuk_(Death_Note)|रयूक]], एक [[शिनिगामी]] (जापानी पौराणिक कथाओं से मृत्यु देवता का एक प्रकार), "शिनिगामी वर्ल्ड" में अपनी दैनिक दिनचर्या से ऊब जाता है और अपने दो डेथ नोट्स में से एक को मनोरंजन के लिए दुनिया के लिए जारी करता है। लाइट अपने स्कूल कैंपस में नोटबुक पाता है। जब वह पुस्तक खोलता है, तो वह पहले नियमों को पढ़ता है: "जिस व्यक्ति का नाम इस नोटबुक में लिखा गया है वह मर जाता है।" शुरू में उनकी शक्ति पर संदेह करते हुए और मानते हुए कि यह एक प्रकार का मजाक है। इसके बावजूद, वह अभी भी नोटबुक लेता है। जब वह घर जाता है, तो टीवी पर समाचार एक अपराधी को प्रसारित करता है जो लोगों को एक जीवित अनाथालय में बंधक बना लेता है। टेलीविजन पर संदिग्ध का नाम और चेहरा सामने आया है। हालाँकि वह पहले हिचकिचाता है, लाइट नोटबुक में संदिग्ध का नाम लिखता है क्योंकि उसका मानना है कि ऐसा कुछ होना असंभव है। 40 सेकंड के बाद, जब उन्हें टीवी पर पता चला कि संदिग्ध को दिल का दौरा पड़ा था और उनकी मृत्यु हो गई, तो उन्होंने महसूस किया कि डेथ नोट असली था। इस नोटबुक का उपयोग करते हुए, लाइट दुनिया में न्याय लाने और "नई दुनिया का भगवान" बनने का प्रयास करती है। दुनिया भर में अपराधियों द्वारा दिल के दौरे से लगातार मौत ने लोगों को यह महसूस कराया कि ये मौतें संयोग नहीं हैं। प्रकाश को जनता द्वारा "किरा" (जापानी भाषा के लिए अंग्रेजी शब्द हत्यारा का लिप्यंतरण) कहा जाता है। न्याय के नाम पर जो कुछ वह करता है, उसके लिए कुछ लोग कियारा का समर्थन करते हैं, जबकि अन्य किरा का समर्थन नहीं करते हैं कि वह जो करता है वह अमानवीय है। प्रकाश उन लोगों की परवाह नहीं करता है जो उसका समर्थन नहीं करते हैं, क्योंकि उसके अनुसार, दुनिया को "शुद्ध किया जा रहा है।"
इंटरपोल तब इन रहस्यमय मौतों की जांच शुरू करता है। इस मामले में शामिल लोगों में एक अंतरराष्ट्रीय स्तर पर मान्यता प्राप्त जासूस उपनाम "L" है। "एल" को पता चलता है कि "किरा" एक जापानी नागरिक है जिसने अपनी पहली हत्या के लिए ऑडिशन दिया था। "एल" कियारा को बताता है कि उसकी हरकतें अमानवीय हैं और इसके लिए उसे मार दिया जाएगा। इस प्रकार दोनों के बीच युद्ध शुरू हो जाता है। वह जो अपनी असली पहचान दूसरे के सामने प्रकट करता है, वह मर जाएगा, जो पहली नजर में है।
== पात्र ==
'''यागमी लाइट (夜神月)'''
श्रृंखला का नायक और केंद्रीय चरित्र। वह जापान का एक बहुत ही बुद्धिमान छात्र है, और उसे जापान का सबसे अच्छा छात्र भी माना जाता है, हालाँकि, वह दुनिया में होने वाले अन्याय और अपराधों से थक गया है, लेकिन जब उसकी मौत का पता चलता है, तो उसका जीवन एक अप्रत्याशित मोड़ ले लेता है, फिर एक आदर्श दुनिया बनाने के इरादे से दुनिया भर के अपराधियों को मारना शुरू कर देता है, जहां अपराध "किरा" के रूप में जाना जाता है, जबकि एक सतर्कता की पहचान के तहत अपराध मौजूद नहीं है, हालांकि उसकी योजनाओं को एक प्रसिद्ध विश्व जासूस एल द्वारा विफल कर दिया जाता है, जो जब्त करना चाहता है उसे और उसकी हत्याओं के लिए उसे न्याय दिलाओ।
'''रयूक (リューク)'''
वह [[शिनिगामी]] (जापानी पौराणिक कथाओं में एक मृत्यु देवता) है जिसने अप्रत्यक्ष रूप से यागामी लाइट को डेथ नोट दिया, जिससे उसकी बोरियत खत्म हो गई, रयूक ने मानव दुनिया में नोटबुक को यह जानने के लिए गिरा दिया कि एक मानव क्या करेगा, इसके साथ, और इस तरह उसका मनोरंजन करते हैं, जैसा कि लाइट मानव था जिसने पहली बार नोटबुक पाया था, रयूक पूरी कहानी के दौरान उसका अनुसरण करता है, और उसे [[सेब]] के लिए एक विशेष लत भी है।
'''अमानेन मीसा (弥 海砂)'''
वह एक मॉडल, अभिनेत्री और गायिका हैं, जिन्होंने डेथ नोट हासिल किया, जो रेम नामक एक स्त्री शिनीगामी के माध्यम से गेलुस नाम के एक शिनीगामी से संबंधित था। वह अपने माता-पिता के हत्यारे को मारने के लिए कियारा के प्रति आभारी होना चाहती थी और तुरंत उसके प्यार में पड़ गई।
'''L (エル)'''
वह श्रृंखला के एक प्रसिद्ध निजी जासूस और मुख्य विरोधी हैं, जिनमें से कोई भी अपनी सहायक, वटारी को छोड़कर अपनी असली पहचान या नाम नहीं जानता था। वह दुनिया भर में जटिल और अकथनीय मामलों की व्याख्या करने के लिए जाना जाता है क्योंकि वह एक बेहद बुद्धिमान व्यक्ति है, उनकी परवरिश [[इंग्लैंड]] के [[विनचेस्टर]] के एक अनाथालय में हुई।
'''नियर (ニア)'''
वह वाममी हाउस अनाथालय के गिफ्ट किए गए बच्चों में से एक है और एल की उत्तराधिकार की पहली पंक्ति है। एल की मौत की जानकारी होने पर, उसने किरो को मेलो के साथ ले जाने की पेशकश की, लेकिन मेलो ने मना कर दिया। बाद में, सरकार की मदद से, उन्होंने एसपीके बनाया, जो किरा को पकड़ने के एकमात्र उद्देश्य के साथ एक संगठन की स्थापना की, जिसने लाइट को खोजने का प्रबंधन किया। नियर के अनुसार, न तो वह और न ही मेलो एल के स्तर पर थे, लेकिन साथ में वे एक ही एल थे, या इसे पार कर गए।
'''मेलो (メロ)'''
वह वामी के हाउस अनाथालय के पास के रूप में गिफ्ट किए गए बच्चों में से एक है, और एल के उत्तराधिकार की लाइन में दूसरा है। जैसे ही एल की मृत्यु होती है, मेलो लॉस एंजिल्स में भीड़ के साथ किरा को पास से पकड़ने के लिए एक सौदा करता है, लेकिन उसकी हत्या कर दी जाती है। लाइट के सहयोगियों में से एक, किओमी टकादा, जिसने लाइट के आदेश से डेथ नोट पर उसका नाम लिखा था।
'''मिकामी तेरू (魅上 照)'''
वह एक अभियोजक है जिसे यागमी लाइट ने अपनी योजनाओं में एक साथी के रूप में चुना था। मिकामी ने डेथ नोट पर कब्जा कर लिया क्योंकि लाइट को लगता है कि मीसा अमन के लिए इसे रखना बहुत खतरनाक है। बचपन से ही मिकामी में न्याय की गहरी भावना रही है, लेकिन वर्षों से बदमाशी और आघात के कारण उनके विचार विकृत हो गए हैं। मिकामी उन लोगों को दंडित करना चाहता है, जिन्हें वह "बुरा" मानता है (जो कि लाइट के पतन के लिए, अनुत्पादक लोगों और सेवानिवृत्त अपराधियों को शामिल करता है), और किरा के आंकड़े को भगवान के रूप में मानते हैं।
== सन्दर्भ ==
n4m69xxlfhmvxp724x7fvf1q3i54ryw
चरणजीत कुमार
0
1110703
6544307
4392863
2026-04-26T21:02:15Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544307
wikitext
text/x-wiki
'''चरणजीत कुमार''' एक पूर्व भारतीय [[हॉकी]] खिलाड़ी हैं। वह [[1980 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|1980 में ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] में मास्को में स्वर्ण पदक जीतने वाली [[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|भारतीय हॉकी टीम]] का हिस्सा थे।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/haryana/chandigarh-city-the-indian-hockey-team-won-the-gold-medal-at-the-ninteen-eighty-moscow-olympics-815851.html|title=यादें: आज के दिन 35 साल पहले भारतीय हॉकी टीम ने मास्को ओलंपिक में जीता था GOLD|date=2015-07-29|website=News18 India|access-date=2019-11-29|archive-date=28 नवंबर 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128083240/https://hindi.news18.com/news/haryana/chandigarh-city-the-indian-hockey-team-won-the-gold-medal-at-the-ninteen-eighty-moscow-olympics-815851.html|url-status=dead}}</ref> वह [[1984 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|1984 के ओलंपिक]] में [[भारतीय राष्ट्रीय पुरुष हॉकी टीम|भारतीय हॉकी टीम]] का भी हिस्सा थे।
== पारिवारिक पृष्ठभूमि ==
चरणजीत का परिवार ने कई हॉकी खिलाडी दिए हैं। उनके पिता राज कुमार भी हॉकी खिलाडी थे जो [[1964 ग्रीष्मकालीन ओलंपिक|1964 ओलिंपिक]] टीम के हिस्सा थे हालांकि वह स्टैंडबॉय रखे जाने के कारण एक भी मैच नहीं खेल पाए थे। चरणजीत के छोटे भाई गुनदीप कुमार 1988 साउथ कोरिया ओलंपिक टूर्नामेंट में भारतीय टीम का हिस्सा बने।<ref>{{Cite web|url=https://www.bhaskar.com/news/latest-jalandhar-news-042003-1736421.html|title=पिता ओलंपिक में स्टैंडबॉय, बेटे ने 1980 ओलंपिक में जीता गोल्ड|date=2018-05-18|website=Dainik Bhaskar|language=hi|access-date=2019-11-29}}</ref>
== आजीविका ==
ओलिंपिक खेलने से पहले 1977 में चरणजीत बीएसएफ में इंस्पेक्टर के पद पर सेवा दी। 1980 ओलंपिक में गोल्ड मेडल के बाद 1981 में बीएसएफ से पंजाब पुलिस में डेपुटेशन पर इंस्पेक्टर शामिल हुए। 1987 में बीएसएफ ने डीएसपी प्रमोट किया लेकिन पंजाब पुलिस ने 1994 को दोबारा सीधा डीएसपी भर्ती किया। 2004 में एसपी बने और साल 2016 में एनआरआई विंग से एआईजी रिटायर्ड हुए।
== सन्दर्भ ==
[[श्रेणी:भारत के हॉकी खिलाड़ी]]
[[श्रेणी:हॉकी]]
i4fuvipt6hgyc3t8r7wwnef5bq4uxzl
नई मंडी घड़साना
0
1193677
6544422
6427913
2026-04-27T08:40:44Z
~2026-25649-59
922023
Removed Incorrect And Fictional Content
6544422
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
|name = नई मंडी घड़साना
|other_name = New Mandi Gharsana
|image = Gharsana gurudwara.jpg
|image_caption = नई मंडी घड़साना का गुरद्वारा
|pushpin_label = नई मंडी घड़साना
|pushpin_map = India Rajasthan
|coordinates = {{coord|29.025|73.078|display=inline, title}}
|pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति
|subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}}
|subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]]
|subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[श्रीगंगानगर ज़िला]]
|elevation_m =
|population_total =
|population_as_of = 2011
|demographics_type1 = भाषा
|demographics1_title1= प्रचलित भाषाएँ
|demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], [[हिन्दी]]
|timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30
|postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 335707, 335711
|area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01506
|registration_plate = RJ-13
|website =
}}
'''नई मंडी घड़साना''' (New Mandi Gharsana) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[श्रीगंगानगर ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref>घडसी लौहार ने घड़साना को बसाया।जिनमें से द्वितीय रानी पुष्पावली ने इनकी मित्रता को नष्ट करने के लिए षड्यंत्र रचा था) के मध्य हुआ, जो कि अनिर्णायक रहा। कुछ समय पश्चात एक रोटी कथा के कारण उनकी मित्रता हो है। उन दोनों राजवंशों के मध्य पुश्छतैनी शत्रुता थी, जो इन दोनों ने समाप्त की। द्वितीय युद्ध- विदेशी आक्रमणकारी वलाद तृतीय, जो ट्रांसलवेनिया का सम्राट और ड्रेकुला के नाम से प्रसिद्ध था, उत्तरी पश्चिम से शाही सेना से इंसानेर पर आक्रमण कर दिया। रावल रविंद्र सेन अपने मित्र की सहायता करने के इन्सानेर पहुंचे। दोनों राजा ने अपने अराध्य देव दिनूनाथ जी का आशीर्वाद प्राप्त कर युद्ध की ओर प्रस्थान किया। युद्धवीरों ने अपनी वीरता दिखाई और रावल रविंद्र सेन के सेनापति शेल्ला वेल्लारी ने शमशीर-ए-कुहान से ड्रेकुला का वध कर दिया परन्तु सेनापति भी वीरगति को प्राप्त हुए। इस युद्ध को कलवन्तन का युद्ध कहा गया है। विजय के पश्चात दोनों राजा ने गजुआ स्तम्भ का निर्माण करवाया। इसमें उनकी मित्रता व युद्ध का वर्णन मिलता है। इस खोज का श्रेय पुरातात्त्विक विशेषज्ञ प्रोफेसर प्रीतम सिंह और डॉ. एम गौर को दिया जाता है।
== इन्हें भी देखें ==
* [[श्रीगंगानगर ज़िला]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:राजस्थान के शहर]]
[[श्रेणी:श्रीगंगानगर ज़िला]]
[[श्रेणी:श्रीगंगानगर ज़िले के नगर]]
fecs4pyrswf9z53bqk606982qlqwzp4
6544423
6544422
2026-04-27T08:41:41Z
~2026-25649-59
922023
Removed Incorrect And Fictional Content
6544423
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
|name = नई मंडी घड़साना
|other_name = New Mandi Gharsana
|image = Gharsana gurudwara.jpg
|image_caption = नई मंडी घड़साना का गुरद्वारा
|pushpin_label = नई मंडी घड़साना
|pushpin_map = India Rajasthan
|coordinates = {{coord|29.025|73.078|display=inline, title}}
|pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति
|subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}}
|subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]]
|subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[श्रीगंगानगर ज़िला]]
|elevation_m =
|population_total =
|population_as_of = 2011
|demographics_type1 = भाषा
|demographics1_title1= प्रचलित भाषाएँ
|demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], [[हिन्दी]]
|timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30
|postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 335707, 335711
|area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01506
|registration_plate = RJ-13
|website =
}}
'''नई मंडी घड़साना''' (New Mandi Gharsana) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[श्रीगंगानगर ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref>घडसी लौहार ने घड़साना को बसाया।और ड्रेकुला के नाम से प्रसिद्ध था, उत्तरी पश्चिम से शाही सेना से इंसानेर पर आक्रमण कर दिया। रावल रविंद्र सेन अपने मित्र की सहायता करने के इन्सानेर पहुंचे। दोनों राजा ने अपने अराध्य देव दिनूनाथ जी का आशीर्वाद प्राप्त कर युद्ध की ओर प्रस्थान किया। युद्धवीरों ने अपनी वीरता दिखाई और रावल रविंद्र सेन के सेनापति शेल्ला वेल्लारी ने शमशीर-ए-कुहान से ड्रेकुला का वध कर दिया परन्तु सेनापति भी वीरगति को प्राप्त हुए। इस युद्ध को कलवन्तन का युद्ध कहा गया है। विजय के पश्चात दोनों राजा ने गजुआ स्तम्भ का निर्माण करवाया। इसमें उनकी मित्रता व युद्ध का वर्णन मिलता है। इस खोज का श्रेय पुरातात्त्विक विशेषज्ञ प्रोफेसर प्रीतम सिंह और डॉ. एम गौर को दिया जाता है।
== इन्हें भी देखें ==
* [[श्रीगंगानगर ज़िला]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:राजस्थान के शहर]]
[[श्रेणी:श्रीगंगानगर ज़िला]]
[[श्रेणी:श्रीगंगानगर ज़िले के नगर]]
itzbvrtyqfb99ywmzywq6qnal7am7pf
6544424
6544423
2026-04-27T08:42:09Z
~2026-25649-59
922023
Removed Incorrect And Fictional Content
6544424
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
|name = नई मंडी घड़साना
|other_name = New Mandi Gharsana
|image = Gharsana gurudwara.jpg
|image_caption = नई मंडी घड़साना का गुरद्वारा
|pushpin_label = नई मंडी घड़साना
|pushpin_map = India Rajasthan
|coordinates = {{coord|29.025|73.078|display=inline, title}}
|pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति
|subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}}
|subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]]
|subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[श्रीगंगानगर ज़िला]]
|elevation_m =
|population_total =
|population_as_of = 2011
|demographics_type1 = भाषा
|demographics1_title1= प्रचलित भाषाएँ
|demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], [[हिन्दी]]
|timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30
|postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 335707, 335711
|area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01506
|registration_plate = RJ-13
|website =
}}
'''नई मंडी घड़साना''' (New Mandi Gharsana) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[श्रीगंगानगर ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref>घडसी लौहार ने घड़साना को बसाया। ने शमशीर-ए-कुहान से ड्रेकुला का वध कर दिया परन्तु सेनापति भी वीरगति को प्राप्त हुए। इस युद्ध को कलवन्तन का युद्ध कहा गया है। विजय के पश्चात दोनों राजा ने गजुआ स्तम्भ का निर्माण करवाया। इसमें उनकी मित्रता व युद्ध का वर्णन मिलता है। इस खोज का श्रेय पुरातात्त्विक विशेषज्ञ प्रोफेसर प्रीतम सिंह और डॉ. एम गौर को दिया जाता है।
== इन्हें भी देखें ==
* [[श्रीगंगानगर ज़िला]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:राजस्थान के शहर]]
[[श्रेणी:श्रीगंगानगर ज़िला]]
[[श्रेणी:श्रीगंगानगर ज़िले के नगर]]
f15defx4n6r7uas7ltkkje16uiy7r1i
6544425
6544424
2026-04-27T08:42:35Z
~2026-25649-59
922023
Removed Incorrect And Fictional Content
6544425
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
|name = नई मंडी घड़साना
|other_name = New Mandi Gharsana
|image = Gharsana gurudwara.jpg
|image_caption = नई मंडी घड़साना का गुरद्वारा
|pushpin_label = नई मंडी घड़साना
|pushpin_map = India Rajasthan
|coordinates = {{coord|29.025|73.078|display=inline, title}}
|pushpin_map_caption = राजस्थान में स्थिति
|subdivision_type = देश |subdivision_name = {{IND}}
|subdivision_type1 = [[भारत के राज्य तथा केन्द्र-शासित प्रदेश|प्रान्त]] |subdivision_name1 = [[राजस्थान]]
|subdivision_type2 = [[भारत के ज़िले|ज़िला]] |subdivision_name2 = [[श्रीगंगानगर ज़िला]]
|elevation_m =
|population_total =
|population_as_of = 2011
|demographics_type1 = भाषा
|demographics1_title1= प्रचलित भाषाएँ
|demographics1_info1= [[राजस्थानी भाषा|राजस्थानी]], [[पंजाबी भाषा|पंजाबी]], [[हिन्दी]]
|timezone1 = [[भारतीय मानक समय|भामस]] |utc_offset1 = +5:30
|postal_code_type = [[पिनकोड]] |postal_code = 335707, 335711
|area_code_type = दूरभाष कोड |area_code = 01506
|registration_plate = RJ-13
|website =
}}
'''नई मंडी घड़साना''' (New Mandi Gharsana) [[भारत]] के [[राजस्थान]] राज्य के [[श्रीगंगानगर ज़िले]] में स्थित एक नगर है।<ref>"[https://books.google.com/books?id=0LU7DwAAQBAJ Lonely Planet Rajasthan, Delhi & Agra]," Michael Benanav, Abigail Blasi, Lindsay Brown, Lonely Planet, 2017, ISBN 9781787012332</ref><ref>"[https://books.google.com/books?id=9TuZDwAAQBAJ Berlitz Pocket Guide Rajasthan]," Insight Guides, Apa Publications (UK) Limited, 2019, ISBN 9781785731990</ref>
== इन्हें भी देखें ==
* [[श्रीगंगानगर ज़िला]]
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:राजस्थान के शहर]]
[[श्रेणी:श्रीगंगानगर ज़िला]]
[[श्रेणी:श्रीगंगानगर ज़िले के नगर]]
a3trni4bxk0bx6udw42snun7xlpz8cq
श्रीभाष्य
0
1230587
6544310
6321978
2026-04-26T21:18:48Z
आर्य सूर्यव्रत।
895894
कुछ बदलाव।
6544310
wikitext
text/x-wiki
'''श्रीभाष्य''' [[रामानुजाचार्य]] द्वारा रचित सबसे प्रसिद्ध ग्रन्थ तथा आचार्य [[वादरायण]] के [[वेदान्तसूत्र]] का [[भाष्य]] है। यह ग्रन्थ रामानुजाचार्य के लगभग १०० वर्ष की आयु प्राप्ति के बाद पूर्ण हुआ था। इस ग्रन्थ में रामानुजाचार्य ने [[विशिष्टाद्वैत]] के दार्शनिक सिद्धान्तों का विवेचन किया है। यह एक प्रकार से [[आदि शंकराचार्य]] के [[अद्वैत वेदान्त]] दर्शन (और विशेष रूप से [[माया]] के सिद्धान्त) का खण्डन भी है।
श्रीभाष्य में रामनुजाचार्य ने तीन प्रकार के 'तत्त्वों' का वर्णन किया है- [[ब्रह्म]], [[आत्मा|जीवात्मा]] और जगत् [[मध्वाचार्य]] सहित बाद के [[वैष्णव]] आचार्यों ने इसी सिद्धान्त का अनुसरण किया है। इस ग्रन्थ में [[भक्ति]] को '[[मोक्ष]]' का साधन बताया गया है। आचार्य रामानुज ने श्रीभाष्य को और अच्छी तरह समझने के लिए 'वेदान्तदीप' तथ 'वेदान्तसार' नामक ग्रन्थों को रचा।
अपने इस भाष्य के आरम्भ में आचार्य रामानुज ने [[बोधायन]] द्वारा किए गए ब्रह्मसूत्र के भाष्य को उद्धृत किया है और कहा है कि इस ग्रन्थ में जो भी विचार रामानुज ने दिए हैं वे सब पहले के आचार्यों जैसे बोधायन के विचारों के अनुकूल हैं।
[[चित्र:Ramanuja_contemplating_his_philosophy_of_the_one_personal_god,_A.D._1100.jpg|अंगूठाकार]]
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==इन्हें भी देखें==
*[[वेदान्तसूत्र]]
*[[रामानुजाचार्य]]
*[[विशिष्टाद्वैत]]
==बाहरी कड़ियाँ==
*[https://www.onlinesanskritbooks.com/2019/02/shree-bhashyam-with-hindi-translation.html श्रीभाष्यम् भाग-१ और भाग-२] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201113184716/https://www.onlinesanskritbooks.com/2019/02/shree-bhashyam-with-hindi-translation.html |date=13 नवंबर 2020 }} डाउनलोड करें।
[[श्रेणी:संस्कृत ग्रन्थ]]
ahvj5peptkh1hghhpxtf0kf70bv278y
चित्रांग मौर्य
0
1285756
6544323
6538185
2026-04-27T00:39:07Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544323
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox royalty
|name = चित्रांगद मोरी
|birth_date =
|death_date =
|image=File:मोरी राजपूत साम्राज्य.jpg
| caption= धवल मोरी (संस्कृत - मौर्य) का साम्राज्य अपने शीर्ष शिखर पर । इस साम्राज्य के संस्थापक चित्रांगद थे ।
|father =
|mother =
|reign = {{circa| 6th Century}}
|dynasty = मोरिय क्षत्रिय राजवंश
|religion = सनातन धर्म
|successor = वराहगुप्त मोरिय
}}
'''चित्रांगद मोरी''' या '''चित्रांग मौर्य ,''' मोरी कबीले के एक सरदार थे ।<ref>{{Cite web|url=http://hi.negapedia.org/articles/%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97_%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF|title=चित्रांग मौर्य - Negapedia|website=hi.negapedia.org|language=hi|access-date=2023-07-24}}</ref> जिन्होंने चित्तौड़गढ़ के किले की नींव रखी थी और यह भारत का सबसे बड़ा किला है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=-e8_EAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PA179&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A5%80+%E0%A4%A8%E0%A5%80%E0%A4%82%E0%A4%B5+%E0%A4%B0%E0%A4%96%E0%A5%80+%E0%A4%A5%E0%A5%80+%E0%A4%94%E0%A4%B0+%E0%A4%AF%E0%A4%B9+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%B8%E0%A4%AC%E0%A4%B8%E0%A5%87+%E0%A4%AC%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%BE+%E0%A4%95%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A5%A4&hl=en|title=Rajasthan Police Sub Inspector Paper-II Exam (RPSC SI) {{!}} 1100+ Solved Questions (10 Mock Tests + 1 Previous Year Paper)|last=Experts|first=EduGorilla Prep|date=2022-08-03|publisher=EduGorilla Community Pvt. Ltd.|isbn=978-93-91464-52-3|language=hi}}</ref> चित्रांग मौर्य ने चितोड़गढ़ किले के कुंड का निर्माण किया था ।<ref>{{Cite web|url=https://www.thefound.in/2021/06/chittogarh-fort-gadh-to-chittorgarh-baaki-sab-gadhaiya-history-of-chittogarh-fort.html|title=चित्तौड़गढ़ किला : “गढ तो चित्तौड़गढ़ बाकी सब गढैया” 180 मीटर ऊंची पहाड़ी पर बने किले का इतिहास - The Found : Latest News, Current Affairs, Articles हिंदी में...|website=www.thefound.in|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001009/https://www.thefound.in/2021/06/chittogarh-fort-gadh-to-chittorgarh-baaki-sab-gadhaiya-history-of-chittogarh-fort.html|url-status=dead}}</ref> अवंती जनपद शासक चित्रांगद की राजधानी चित्तौड़गढ़ थी। उन्होंने 8वीं शताब्दी ईस्वी में राज्य किया और उनके महल के खंडर आज भी मौजूद हैं। चितोड़गढ़ को तब चित्रकोट अथवा चित्रकूट के नाम से जाना जाता था, जो बोलचाल की भाषा में बदलकर चित्तौड़गढ़ हो गया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4OKTEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=RA4-PA6&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%A4%E0%A4%AC+%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A5%8B%E0%A4%9F+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE+%E0%A4%B8%E0%A5%87+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%A5%E0%A4%BE&hl=en|title=Dharohar Vastunisth Rajasthan (Rajasthan Objective Hindi): Bestseller Book by Kunwar Kanak Singh Rao: Dharohar Vastunisth Rajasthan (Rajasthan Objective Hindi)|last=Rao|first=Kunwar Kanak Singh|date=2022-10-08|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5488-458-0|language=hi}}</ref>
[[File:Chittorgarh fort.JPG|thumb|चित्रांग मौर्य द्वारा बनवाया गया चित्तौड़गढ़ किला]]
'''मौर्य''' या '''मोरी''' प्राचीन काल में [[चित्तौड़गढ़]]<ref>{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/989811493|title=मुनि जिनविजय|last=author.|first=समदानी, सत्यनारायण,|oclc=989811493}}</ref>पर राज करता था ,मोरी राजपूत [[चन्द्रगुप्त मौर्य|चंद्रगुप्त मौर्य]]<ref>{{Cite book|url=http://worldcat.org/oclc/1102208005|title=मौर्य सम्राट : चंद्रगुप्त मौर्य-चाणक्य पर आधारित ऐतिहासिक उपन्यास|last=author.|first=भटनागर, राजेंद्रमोहन,|isbn=978-93-5072-453-8|oclc=1102208005}}</ref>के वंशज हैं। चितोड़गढ़ के संस्थापक चित्रांगद मोरी केेे वंश के आज भी मालवा क्षेत्र में निवास करते हैं, जिनमें कई आबादियों मे मोरी है ।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/chittorgarh/travel-guide/exploring-chittorgarh-fort-a-historical-marvel-in-the-desert-state-of-rajasthan/gs50898697.cms|title=Exploring Chittorgarh Fort: a historical marvel in the desert state of Rajasthan|last=Sahay|first=Harshita SahayHarshita|work=The Times of India|access-date=2023-07-25|issn=0971-8257}}</ref>
== सैन्यबल ==
मान कवि के राजविलास में चित्रांगद मौर्य द्वारा चितौड़ दुर्ग की स्थापना<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=W8NAEAAAQBAJ&pg=PA44&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A6+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj0iuu-t6iAAxWkcWwGHc6DACI4FBDoAXoECAoQAw#v=onepage&q=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A6%20%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&f=false|title=Rajasthan Fireman Exam Guide (Hindi): Bestseller Book by Alok Singh: Rajasthan Fireman Exam Guide (Hindi)|last=Singh|first=Alok|date=2021-01-19|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5488-044-5|language=hi}}</ref> तथा उसके द्वारा 18 प्रांतों पर शासन करने का शानदार वर्णन है। चित्रांगद मौर्य की सेना में 3 लाख अश्व, 3 हजार हाथी, 1 हजार स्थ और असंख्य पदाति थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=dcVhDwAAQBAJ&pg=RA2-PT181&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A6+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiR_uHDtqiAAxUuSWwGHZx3B_kQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A6%20%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&f=false|title=Rajasthan Samanya Gyan (Paperback): Bestseller Book by Dr. Sunita Singh: Rajasthan Samanya Gyan (Paperback)|last=Singh|first=Dr Sunita|date=2021-01-19|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5266-787-1|language=hi}}</ref>
== चित्रकूट का इतिहास ==
[[File:Government ASI board installed at Chittorgarh fort.jpg|thumb|चित्तौड़गढ़ किले में लगा Archeological Survey Of India का बोर्ड मोरी के मौर्य वंश की शाखा होने की जानकारी देता है।]]
इतिहासकारों के अनुसार इस किले का निर्माण मौर्यवंशीय राजा चित्रांगद ने सातवीं शताब्दी में करवाया था<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=XT83EAAAQBAJ&pg=PA63&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A6+%E0%A4%A8%E0%A5%87+%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82+%E0%A4%B6%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80+%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj7_Y_Mu6iAAxV1amwGHb0aBS0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE%20%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A6%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%20%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82%20%E0%A4%B6%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A5%8D%E0%A4%A6%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82&f=false|title=फ्रोम द डायरी ऑफ़ ए मिडिल क्लास बॉय: भाग 1: From the Diary of a Middle Class Boy in Hindi autobiographies biographies biography hindi book hindi books inspirational books in hindi inspiring books motivational book in hindi motivational books for students self help books in hindi|last=Kumawat|first=Ashok|date=2021-07-07|publisher=Ashok Kumawat|language=hi}}</ref> और इसे अपने नाम पर चित्रकूट के रूप में बसाया।<ref>{{Cite web|url=https://www.rajasthangyan.com/rajasthan?nid=43|title=राजस्थान के दुर्ग -RajasthanGyan|website=www.rajasthangyan.com|access-date=2023-07-24}}</ref> मेवाड़ के प्राचीन सिक्कों पर एक तरफ चित्रकूट नाम अंकित मिलता है। चित्तौड़ से कुछ दूर मानसरोवर नामक तालाब पर मौर्यवंशी राजा मान का शिलालेख मिला है।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindi.rajras.in/rajasthan-mein-maurya-shashan/|title=राजस्थान में मौर्य शासन|last=आरएएस|first=राज|date=2019-09-21|website=राज आरएएस|language=en-US|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001010/https://www.hindi.rajras.in/rajasthan-mein-maurya-shashan/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VmluAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A4%BC+%E0%A4%B8%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9B+%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B0+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95+%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AC+%E0%A4%AA%E0%A4%B0+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88&q=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A4%BC+%E0%A4%B8%E0%A5%87+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%9B+%E0%A4%A6%E0%A5%82%E0%A4%B0+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%B0%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%B0+%E0%A4%A8%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95+%E0%A4%A4%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%AC+%E0%A4%AA%E0%A4%B0+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%E0%A5%80+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%B6%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%87%E0%A4%96+%E0%A4%AE%E0%A4%BF%E0%A4%B2%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88&hl=en|title=Sirohī Rājya kā itihāsa|last=Ojhā|first=Gaurīśaṅkara Hīrācanda|date=1999|publisher=Rājasthānī Granthāgāra|language=hi}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.goldenclasses.com/historical-period-maurya-%e0%a4%90%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%b9%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%bf%e0%a4%95-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2-%e0%a4%ae%e0%a5%8c%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2/|title=Historical Period Maurya ऐतिहासिक काल मौर्य काल - Golden Classes|date=2020-09-26|language=en-US|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001007/https://www.goldenclasses.com/historical-period-maurya-%E0%A4%90%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2-%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://historicalsaga.com/%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9c%e0%a4%b8%e0%a5%8d%e0%a4%a5%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%95%e0%a4%be-%e0%a4%aa%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%be%e0%a4%9a%e0%a5%80%e0%a4%a8-%e0%a4%87%e0%a4%a4%e0%a4%bf%e0%a4%b9/|title=राजस्थान का प्राचीन इतिहास – Historical Saga|language=en-US|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001010/http://historicalsaga.com/%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BE%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9A%E0%A5%80%E0%A4%A8-%E0%A4%87%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B9/|url-status=dead}}</ref>जी.एच. ओझा ने उदयपुर राज्य के इतिहास में लिखा है कि चित्तौड़ का किला मौर्य वंश के राजा चित्रांगद ने बनाया था<ref>{{Cite web|url=https://www.knowledgekahub.com/2021/11/Rajasthan-History-Notes-In-Hindi-PDF-Download.html|title=[PDF] राजस्थान का प्राचीन इतिहास - Important Notes|last=kmshubb@gmail.com|first=Knowledge Hub|date=2021-11-16|website=Knowledge Hub|language=en|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001009/https://www.knowledgekahub.com/2021/11/Rajasthan-History-Notes-In-Hindi-PDF-Download.html|url-status=dead}}</ref>, जिसे आठवीं शताब्दी में बापा रावल ने मौर्य वंश के अंतिम राजा मान से यह किला छिना था।<ref>{{Cite web|url=https://www.educationfact.in/%e0%a4%ae%e0%a5%8c%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%af-%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b2%e0%a5%80%e0%a4%a8-%e0%a4%b8%e0%a4%ad%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%a4%e0%a4%be-%e0%a4%94%e0%a4%b0-%e0%a4%b8%e0%a4%82%e0%a4%b8/|title=मौर्य कालीन सभ्यता और संस्कृति {{!}} मौर्य कालीन सामाजिक जीवन|last=Suthar|first=Chirag|date=2023-05-06|language=en-US|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001010/https://www.educationfact.in/%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A5%80%E0%A4%A8-%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%A4%E0%A4%BE-%E0%A4%94%E0%A4%B0-%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%B8/|url-status=dead}}</ref> इसके अतिरिक्त कोटा के कणसवा गाँव से [[राजा धवल मौर्य]] का शिलालेख मिला है जो बताता है कि राजस्थान में मौर्य राजाओं एवं उनके सामंतों का प्रभाव रहा होगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.rajasthanhistory.com/blog/articles-rajasthan/ancient-history-of-rajasthan|title=Ancient history of Rajasthan {{!}} Rajasthan Blog|website=www.rajasthanhistory.com|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001007/https://www.rajasthanhistory.com/blog/articles-rajasthan/ancient-history-of-rajasthan|url-status=dead}}</ref>
इनके पश्चात कुछ पीढ़ियाँ पूर्व आखिरी राजा राजा मान मोरी चित्तौड़गढ़ के शासक बने।<ref>{{Cite web|url=https://historyinhindi.in/raja-maan-mori-history-in-hindi/|title=राजा मान मोरी Raja Maan Mori- जिन्हें बप्पा रावल ने धोखे से मारा? - History in Hindi|date=2021-05-29|language=en-US|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001009/https://historyinhindi.in/raja-maan-mori-history-in-hindi/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1ahjAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95&q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95&hl=en|title=Maru-Bhāratī|date=1991|publisher=Biṛlā Ejyūkeśana Ṭrasṭa.|language=hi}}</ref> <ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=3BBuAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95&q=%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%BE+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A5%8B%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A4%BC%E0%A4%97%E0%A4%A2%E0%A4%BC+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%95&hl=en|title=Rājasthāna: jilevāra sāṃskr̥tika evaṃ aitihāsika adhyayana|last=Guptā|first=Mohanalāla|date=2004|publisher=Rājasthānī Granthāgāra|language=hi}}</ref>सन् ७३८ राजा बप्पा रावल ने राजपूताने पर राज्य करने वाले मौर्यवंश के अंतिम शासक मानमोरी को हराकर यह किला अपने अधिकार में कर लिया। <ref>{{Cite web|url=https://www.amarujala.com/photo-gallery/bizarre-news/know-about-chittorgarh-fort-in-rajsthan-largest-fort-of-india|title=अजब-गजब: कहानी भारत के एक ऐतिहासिक किले की, जिसका महाभारत काल से जुड़ा है निर्माण का रहस्य|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2023-07-24}}</ref> फिर मालवा के परमार राजा मुंज ने इसे गुहिलवंशियों से छीनकर अपने राज्य में मिला लिया।<ref>{{Cite web|url=https://dsguruji.com/fort-and-castle-of-rajasthan/|title=राजस्थान के किले / महल Fort and Castle of Rajasthan - राजस्थान GK नोट्स|last=https://www.facebook.com/dsguruji|website=DsGuruJi|language=en-US|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001006/https://dsguruji.com/fort-and-castle-of-rajasthan/|url-status=dead}}</ref> इस प्रकार ९ वीं -१० वीं शताब्दी में इस पर परमारों का आधिपत्य रहा।<ref>{{Cite web|url=https://historyguruji.com/parmar-rajvansh-ka-itihas/#:~:text=%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%82%E0%A4%B6%20%E0%A4%A8%E0%A5%87%209%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%82%20%E0%A4%B8%E0%A5%87,%E0%A4%B0%E0%A5%82%E0%A4%AA%20%E0%A4%AE%E0%A5%87%E0%A4%82%20%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%A8%20%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%87%20%E0%A4%A5%E0%A5%87%E0%A5%A4|title=परमार राजवंश (Parmar Dynasty) » प्राचीन इतिहास »|website=historyguruji.com|access-date=2023-07-24}}</ref> सन् ११३३ में गुजरात के सोलंकी राजा जयसिंह (सिद्धराज) ने यशोवर्मन को हराकर परमारों से मालवा छीन लिया, जिसके कारण चित्तौड़गढ़ का दुर्ग भी सोलंकियों के अधिकार में आ गया।<ref>{{Cite web|url=http://ignca.nic.in/coilnet/rj067.htm|title=Mewar Bhaugolik Prishthbhumi|website=ignca.nic.in|access-date=2023-07-24}}</ref> तदनंतर जयसिंह के उत्तराधिकारी कुमारपाल के भतीजे अजयपाल को परास्त कर<ref>{{Cite web|url=https://www.ugtabharat.com/25926/|title=राष्ट्र का गौरव है चित्तौडग़ढ़ का किला|last=ब्यूरो|first=उगता भारत|date=2020-09-08|website=उगता भारत : हिंदी समाचार पत्र|language=hi-IN|access-date=2023-07-24}}</ref> मेवाड़ के राजा सामंत सिंह ने सन् ११७४ के आसपास पुनः गुहिलवंशियों का आधिपत्य स्थापित कर दिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=Rv9TYPCFoXMC&newbks=0&printsec=frontcover&pg=RA1-PA225&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%B8%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%B9+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%89%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A7%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%95%E0%A5%81%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AD%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%9C%E0%A5%87+%E0%A4%85%E0%A4%9C%E0%A4%AF%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2+%E0%A4%95%E0%A5%8B+%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A4+%E0%A4%95%E0%A4%B0&hl=en|title=Ekalingmahatmya Eklingam Mandir Ka Sthalpuran Va Mewaar Ke Rajvansh Ka Itihaas|last=Sharma|first=Premlata|date=1976|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|isbn=978-81-208-2244-3|language=sa}}</ref> तराइन के द्वितीय युद्ध में सामंंत सिंह की मृत्यु हो गयी | <ref>{{Cite web|url=http://samanyagyanedu.in/%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7/|title=तराइन का युद्ध|last=Swami|first=Lokesh Kumar|date=2018-01-16|website=Samanya Gyan|language=en-US|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001006/http://samanyagyanedu.in/%E0%A4%A4%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%87%E0%A4%A8-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AF%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7/|url-status=dead}}</ref>सन् १२१३ से १२५२ तक नागदा को इल्तुतमिश केे द्वारा तहस- नहस कर देने पर के बाद यहाँ राजा जैत्र सिंह ने अपनी राजधानी चित्तौड़ से शासन चलाया।<ref>{{Cite web|url=http://rajputanavirasat.com/2022/03/13/मेवाड़-के-रावल-जैत्रसिंह-भ-2/|title=मेवाड़ के रावल जैत्रसिंह (भाग - 2)|last=tanveersingh|date=2022-03-13|website=Rajputana Virasat|language=en-US|access-date=2023-07-24}}{{Dead link|date=अगस्त 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> सन् १३०३ में यहाँ के रावल रत्नसिंह की अलाउद्ददीन खिलजी से लड़ाई हुई।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.rapidleaks.com/travel/chittorgarh-fort/|title=राजस्थान के सबसे पहले व बड़े जौहर का गवाह बना ये किला।|date=2019-10-14|website=RapidleaksIndia|language=en-US|access-date=2023-07-24}}</ref> इस लड़ाई में अलाउद्दीन खिलजी की विजय हुई और उसने अपने पुत्र खिज्र खाँ को यह राज्य सौंप दिया<ref>{{Cite web|url=https://sarkariexamhindi.com/full-chittorgarh-fort-history-in-hindi-latest/|title=चित्तौड़गढ़ दुर्ग का इतिहास-Chittorgarh Fort History In Hindi - SARKARI EXAM HINDI|date=2023-05-16|language=en-US|access-date=2023-07-24|archive-date=25 जुलाई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230725001010/https://sarkariexamhindi.com/full-chittorgarh-fort-history-in-hindi-latest/|url-status=dead}}</ref> खिज्र खाँ ने वापसी पर चित्तौड़ का राजकाज कान्हादेव के भाई मालदेव को सौंप दिया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=1kEAEAAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT230&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A5%8C%E0%A4%A1%E0%A4%BC+%E0%A4%95%E0%A4%BE+%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5+%E0%A4%95%E0%A5%87+%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%88+%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A6%E0%A5%87%E0%A4%B5&hl=en|title=Dharmik, Aitihasik Sthalon Par Vaastu Ka Prabhav - (धार्मिक, ऐतिहासिक स्थलों एवं राष्ट्रों पर वास्तु का प्रभाव)|last=Saluja|first=Kuldeep|date=2020-10-16|publisher=Diamond Pocket Books Pvt Ltd|isbn=978-93-5296-165-8|language=hi}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://myrpsc.in/2020/12/10/राजस्थान-के-दुर्ग-एवं-दर्/|title=राजस्थान के दुर्ग एवं दर्शनिय स्थल (Fort and Monuments of Rajasthan)|last=admin|date=2020-12-10|website=MYRPSC|language=en-US|access-date=2023-07-24}}</ref>
== उत्पति ==
चित्रांगद मोरिय (मौर्य) मौर्य सम्राट सम्प्रति की पीढ़ी से थे ।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=--4rAAAAMAAJ&newbks=0&printsec=frontcover&dq=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A6+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&q=%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%97%E0%A4%A6+%E0%A4%AE%E0%A5%8C%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF&hl=en|title=Kshatriya śākhāoṃ kā itihāsa|last=Maṇḍāvā|first=Devīsiṅgha|date=1998|publisher=Kavi Prakāśana|isbn=978-81-86436-11-0|language=hi}}</ref> महाराणा राज सिंह- प्रथम (1652-80) के शासनकाल के दौरान रचित मान- कवि के राजविलास में चित्रांगद मोरीय (मौर्य) द्वारा चित्रकुट (चित्तौड़गढ़) के किले का निर्माण करने की कथा का भी उल्लेख किया गया है और उनकी तुलना सूर्यवंश के रघु से की गई है।<ref>{{Cite web|url=https://pragyata.com/the-mauryas-of-the-medieval-period-a-rough-sketch/,%20https://pragyata.com/the-mauryas-of-the-medieval-period-a-rough-sketch/|title=The Mauryas of the medieval period: A rough sketch - Pragyata|last=Parmar|first=Vikrant|date=2022-03-21|language=en-GB|access-date=2023-07-24}}{{Dead link|date=अगस्त 2023 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
{{Quote box
|quote = चित्रकोट गढ़ चारु, मंडि चित्रांगद मोरिय।
रघू करत तहॅं राज, ढाहि अरिजन ढंढोरिय॥
|source = -मान-कवि ,राजविलास<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.483692|title=Man Rajovilash|last=Motilal Menariya|date=1957}}</ref>
}}
बौद्ध पाली साहित्य की उत्तरविहार अट्टकथा मोरियो की उत्पति के विषय में जानकारी देती हैं जो इस प्रकार है<ref>{{Cite web|url=https://gayajidham.com/awesome-reading/who-are-maurya/178|title=मौर्यवंश क्षत्रिय या शूद्र - Who are Maurya - 3 Minutes Read - Gayajidham|website=Gayaji Dham|language=hi|access-date=2023-08-13}}</ref> -
<blockquote>
मोरिय नगरे चन्दवडूनो खत्तिया राजा नाम रज्ज करोति मोरिव नगरे नाम पिप्पलिवावनिया गामो अहोसि । तेन तस्स नगरस्स सामिनो साकिया च तेसं पुत्त पुत्ता सकल जम्बूद्वीपे मोरिया नाम ति पाकटा जाता। ततो पभुति तेसं वंसो मोरियवंसो ति वुच्चति, तेन वृत्त मोरियानं खत्तियानं वंसजातं ति ।
चन्द वड्ढनो राजस्स मोरियरञो सा अहू । अग्ग महेसी धम्ममोरिया पुत्ता तस्सासि चन्द्रगुप्तो 'ति ॥ आदिच्चा नाम गोतेन साकिया नाम जातिया । मोरियानं खात्तियानं वंसजातं सिरिधरं ।
<br>
-उत्तरविहार अट्टकथा<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/uttara-vihara-atthakatha|title=Uttara Vihara Atthakatha|date=2020}}</ref>
<br>
हिन्दी अनुवाद- मौर्य नगर में चन्द्र वर्द्धन राजा नाम के क्षत्रिय राज्य कर रहे थे। पिप्पलिवन में मोरियनगर नामक एक गाँव था। तब उस नगर गाँव समीप शाक्यों के पुत्र पं- पौत्र सकल जम्बुद्वीप में मौर्य (मोरिय) नाम से प्रसिद्ध हुए। तत्पश्चात उनके वंश का नाम मौर्य वंश (मोरिय) पड़ा। मौर्य राजा चन्द्र वर्द्धन कि महारानी धम्ममोरिया बनी। उन दोनों से उपन्न पुत्र चन्द्रगुप्त नाम से जगत में विख्यात हुए। आदित्य गोत्र (सूर्यवंश) शाक्य जाति में जन्मे मौर्य वंश के क्षत्रियों में श्रीमान चन्द्रगुप्त राजा हुये।
</blockquote>
इसके अतिरिक्त 738 ईस्वी के मोरी राजा सम्राट धवल मोरी के ब्राह्मण सामंत शिवगण ने कसावा अभिलेख लिखवाया था जिसमे सामंत शिवगण ने विक्रमी संवत 795 में कोटा के कंसवा शिलालेख मे धवल मोरी को मौर्य सम्राट बताता है -
'''(कंसवा शिलालेख):'''
<blockquote>
५ भूभृतां इ दूर-अभ्यगत-वाहिनी-परिकरो रत्न-प्रकार्-[ज*]ज्वलः श्रीमान्।
इत्थम्-अदार-सागर-समो '''मौर्य-अन्वयो''' दृश्यते ॥ दिज्ञागा इव जात्य-सम्भृत-मुदो दान-०[ज*]ज्वलैर्-आननैर्->विस्र(श्र)म्भेन रमन्त्य्-अभीत-मनसो मान्-उद्धुरास्-सर्वतः। सद्वंशत्व-वस-प्रसिद्ध-यससो यस्मिन् प्रसिद्ध गुणैः श्लाघ्या भद्रतया॥
६ छ सत्त्व-बहुल-ब पक्षैस्-ससम् (मम्) भूभृतः इत्थम् भवत्सु
भुपेषु भुम्जत्सु सकलां '''महीम् धवल-आत्मा नृपस्-तत्त्र यससा धवलो-भवत्''' ॥ कय्-आदि-प्रकत्-आर्जितैर्-अहर्-अह[ब*] स्वैर्-एव दोषैः सदा निर्व्वस्त्रा[*] सतत-क्षुध[ह*] प्रति-दिनम् स्पष्टीभवय् (द)-यातनाः। रात्रि-सरिचरना भृसं पर-गृहेष्व्=इत्थम् विजित्य=आरयोः येन् आद्य== आपि नरेन्द्र-
</blockquote>
==मोरी और परमार सम्बन्ध==
13 वी सदी में मेरुतुंग ने स्थिरावली की रचना की थी जिसमे उज्जैन के सम्राट गंधर्वसेन को जो विक्रमादित्य परमार के पिता थे उन्हें मौर्य सम्राट सम्प्रति का पौत्र लिखा था।
जिन चित्तौड़ के मौर्यो को भाट ग्रंथो में मोरी लिखा है वहां मोरी को परमार की शाखा लिख दिया।जबकि परमार नाम बहुत बाद में आया।उन्ही को समकालीन विद्वान रघुवंशी मौर्य लिखते है। उज्जैन अवन्ति मरुभूमि तक सम्प्रति का पुरे मालवा और पश्चिम भारत पर राज था जो उसके हिस्से में आया था।इसकी राजधानी उज्जैन थी।इसी उज्जैन में स्थिरावली के अनुसार सम्प्रति मौर्य के पौत्र के पुत्र विक्रमादित्य ने राज किया जिन्हें भाट ग्रंथो में परमार लिखा गया।
परमार राजपूतो की उत्पत्ति अग्नि वंश से मानी जाती है परन्तु अग्नि से किसी की उत्पत्ति नही होती है। राजस्थान के जाने माने विद्वान सुरजन सिंंह झाझड, हरनाम सिंह चौहान के अनुसार परमार राजवंश मौर्य वंश की शाखा है। इतिहासकार गौरीशंकर ओझा के अनुसार सम्राट अशोक के बाद मौर्यो की एक शाखा का मालवा पर शासन था । भविष्य पुराण मे भी इसा पुर्व मे मालवा पर परमारो के शासन का उल्लेख मिलता है।
== यह भी देखें ==
* [[मौर्य राजवंश]]
* [[चंद्रगुप्त मौर्य]]
*[[मोरी राजपूत]]
*[[राजा मान मोरी]]
*[[राजा धवल मौर्य]]
== संदर्भ ==
[[श्रेणी:राजस्थान का इतिहास]]
[[श्रेणी:चित्तौड़गढ़ ज़िला]]
oe3qgunub0ydf4owuzkbqggzi38rtkf
सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र
3
1365494
6544338
6539093
2026-04-27T01:55:08Z
SM7
89247
/* स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई */ नया अनुभाग
6544338
wikitext
text/x-wiki
{{archives
|auto= short
|index= /पुरालेख_1
}}
<!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !-->
<!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें -->
== नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! ==
<div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!--
-->" class="plainlinks">
[[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]]
{{Paragraph break}}
{{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}}
'''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
<br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br />
</div>
''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}''
{{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks -->
नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी
<div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks">
[[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]]
{{Paragraph break}}
{{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}}
“ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
</div>
== बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में ==
आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC)
== केसर ==
आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC)
:नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC)
== ट्राली ==
आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC)
:* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना।
:* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए।
:* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है।
:<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC)
::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ:
::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है।
::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं।
::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती।
::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए।
:::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है।
:::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए।
:::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC)
::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC)
:::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है।
::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा।
::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC)
::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC)
{{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा:
* '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है।
* '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है।
* '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है।
आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC)
== LLM ==
नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा।
:* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है।
:<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC)
::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC)
::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC)
== पाँच प्रेम भाषाएँ ==
[[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC)
::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है।
:::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है?
:::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC)
::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा।
::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा।
:::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी
:::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC)
== तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल ==
आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे।
:{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC)
::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC)
== बोमिस ==
आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC)
== [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center>
इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है।
यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC)
:[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया।
::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था।
::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC)
:::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC)
::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद
:::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC)
== पन्ना देखने के आँकड़े ==
आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC)
== Improving articles ==
Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/~2025-21994-3|~2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC)
== आपके लिए एक बार्नस्टार! ==
{| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);"
|rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]]
|style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार'''
|-
|style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC)
|}
== [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center>
इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा।
यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC)
== "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख ==
{| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk"
|-
|[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]]
|13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार]] पर सुझाएँ।
|}
<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
== मड़वा मटकोर ==
नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC)
== Request ==
Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/~2025-35911-92|~2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC)
:जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC)
::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/~2025-36690-40|~2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC)
:::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC)
== Please check your mail as soon as possible ==
{{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC)
== आपके लिए एक बार्नस्टार! ==
{| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);"
|rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]]
|style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार'''
|-
|style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC)
|}
== विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम ==
[[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC)
:प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC)
== [[जॉन लैसेटर]] ==
नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी,
इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
== [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में ==
आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम!
मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है।
मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं।
मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे।
आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय,
::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
== Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
''{{int:please-translate}}''
Dear Wikimedian,
We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner.
[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026.
* You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]]
* '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST'''
With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply.
For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page.
Warm regards,
<br>
on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team
''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)''
</div>
:इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई ==
चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे।
चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा:
* ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें।
* यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं।
* हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा।
* पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है।
बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
d6jdy38teitp8plq6mb617fndzx6et7
6544340
6544338
2026-04-27T02:01:56Z
AMAN KUMAR
911487
/* शुभकामनाएं */ नया अनुभाग
6544340
wikitext
text/x-wiki
{{archives
|auto= short
|index= /पुरालेख_1
}}
<!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !-->
<!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें -->
== नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! ==
<div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!--
-->" class="plainlinks">
[[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]]
{{Paragraph break}}
{{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}}
'''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
<br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br />
</div>
''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}''
{{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks -->
नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी
<div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks">
[[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]]
{{Paragraph break}}
{{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}}
“ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
</div>
== बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में ==
आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC)
== केसर ==
आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC)
:नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC)
== ट्राली ==
आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC)
:* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना।
:* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए।
:* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है।
:<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC)
::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ:
::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है।
::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं।
::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती।
::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए।
:::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है।
:::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए।
:::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC)
::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC)
:::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है।
::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा।
::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC)
::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC)
{{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा:
* '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है।
* '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है।
* '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है।
आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC)
== LLM ==
नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा।
:* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है।
:<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC)
::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC)
::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC)
== पाँच प्रेम भाषाएँ ==
[[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC)
::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है।
:::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है?
:::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC)
::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा।
::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा।
:::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी
:::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC)
== तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल ==
आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे।
:{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC)
::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC)
== बोमिस ==
आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC)
== [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center>
इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है।
यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC)
:[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया।
::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था।
::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC)
:::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC)
::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद
:::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC)
== पन्ना देखने के आँकड़े ==
आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC)
== Improving articles ==
Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/~2025-21994-3|~2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC)
== आपके लिए एक बार्नस्टार! ==
{| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);"
|rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]]
|style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार'''
|-
|style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC)
|}
== [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center>
इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा।
यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC)
== "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख ==
{| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk"
|-
|[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]]
|13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार]] पर सुझाएँ।
|}
<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
== मड़वा मटकोर ==
नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC)
== Request ==
Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/~2025-35911-92|~2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC)
:जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC)
::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/~2025-36690-40|~2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC)
:::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC)
== Please check your mail as soon as possible ==
{{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC)
== आपके लिए एक बार्नस्टार! ==
{| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);"
|rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]]
|style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार'''
|-
|style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC)
|}
== विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम ==
[[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC)
:प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC)
== [[जॉन लैसेटर]] ==
नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी,
इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
== [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में ==
आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम!
मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है।
मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं।
मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे।
आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय,
::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
== Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
''{{int:please-translate}}''
Dear Wikimedian,
We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner.
[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026.
* You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]]
* '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST'''
With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply.
For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page.
Warm regards,
<br>
on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team
''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)''
</div>
:इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई ==
चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे।
चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा:
* ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें।
* यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं।
* हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा।
* पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है।
बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
== शुभकामनाएं ==
{| style="background-color: #f1f8ff; border: 2px solid #c8e1ff; padding: 15px; border-radius: 10px; width: 100%; box-shadow: 2px 2px 5px rgba(0,0,0,0.1);"
|-
| style="width: 120px; text-align: center; vertical-align: middle;" | [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|200px]]
| style="padding-left: 15px; font-size: 14px; line-height: 1.6;" | <span style="font-size: 18px; color: #0050a0;">'''बधाई हो, चाहर धर्मेंद्र जी!'''</span><br><br>आपको हिन्दी विकिपीडिया पर '''स्वतः परीक्षित''' अधिकार प्राप्त होने पर हार्दिक शुभकामनाएँ! <br><br> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:01, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
|}
d43k1sqw0lxuj80kjud4fguvwqapzv1
6544342
6544340
2026-04-27T02:03:26Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
/* स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई */ उत्तर
6544342
wikitext
text/x-wiki
{{archives
|auto= short
|index= /पुरालेख_1
}}
<!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !-->
<!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें -->
== नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! ==
<div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!--
-->" class="plainlinks">
[[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]]
{{Paragraph break}}
{{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}}
'''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
<br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br />
</div>
''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}''
{{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks -->
नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी
<div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks">
[[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]]
{{Paragraph break}}
{{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}}
“ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
</div>
== बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में ==
आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC)
== केसर ==
आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC)
:नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC)
== ट्राली ==
आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC)
:* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना।
:* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए।
:* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है।
:<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC)
::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ:
::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है।
::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं।
::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती।
::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए।
:::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है।
:::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए।
:::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC)
::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC)
:::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है।
::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा।
::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC)
::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC)
{{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा:
* '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है।
* '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है।
* '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है।
आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC)
== LLM ==
नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा।
:* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है।
:<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC)
::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC)
::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC)
== पाँच प्रेम भाषाएँ ==
[[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC)
::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है।
:::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है?
:::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC)
::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा।
::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा।
:::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी
:::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC)
== तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल ==
आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे।
:{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC)
::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC)
== बोमिस ==
आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC)
== [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center>
इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है।
यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC)
:[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया।
::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था।
::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC)
:::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC)
::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद
:::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC)
== पन्ना देखने के आँकड़े ==
आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC)
== Improving articles ==
Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/~2025-21994-3|~2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC)
== आपके लिए एक बार्नस्टार! ==
{| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);"
|rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]]
|style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार'''
|-
|style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC)
|}
== [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center>
इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा।
यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC)
== "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख ==
{| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk"
|-
|[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]]
|13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार]] पर सुझाएँ।
|}
<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
== मड़वा मटकोर ==
नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC)
== Request ==
Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/~2025-35911-92|~2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC)
:जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC)
::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/~2025-36690-40|~2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC)
:::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC)
== Please check your mail as soon as possible ==
{{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC)
== आपके लिए एक बार्नस्टार! ==
{| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);"
|rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]]
|style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार'''
|-
|style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC)
|}
== विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम ==
[[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC)
:प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC)
== [[जॉन लैसेटर]] ==
नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी,
इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
== [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में ==
आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम!
मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है।
मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं।
मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे।
आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय,
::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
== Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
''{{int:please-translate}}''
Dear Wikimedian,
We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner.
[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026.
* You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]]
* '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST'''
With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply.
For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page.
Warm regards,
<br>
on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team
''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)''
</div>
:इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई ==
चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे।
चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा:
* ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें।
* यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं।
* हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा।
* पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है।
बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके मार्गदर्शन एवं शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद।
:आपके द्वारा बताए गए सभी बिंदुओं को मैं ध्यानपूर्वक समझकर पालन करने का प्रयास करूँगा। विशेष रूप से, संशय की स्थिति में सामुदायिक राय लेना, विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर ही स्थानांतरण करना तथा नामों से संबंधित प्रचलित मानकों की जानकारी रखना—इन सभी बातों का मैं यथासंभव ध्यान रखूँगा।
:आपके विश्वास एवं सहयोग के लिए पुनः धन्यवाद। आशा है कि आपके मार्गदर्शन में मैं विकिपीडिया के संवर्धन में सार्थक योगदान दे सकूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:03, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
== शुभकामनाएं ==
{| style="background-color: #f1f8ff; border: 2px solid #c8e1ff; padding: 15px; border-radius: 10px; width: 100%; box-shadow: 2px 2px 5px rgba(0,0,0,0.1);"
|-
| style="width: 120px; text-align: center; vertical-align: middle;" | [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|200px]]
| style="padding-left: 15px; font-size: 14px; line-height: 1.6;" | <span style="font-size: 18px; color: #0050a0;">'''बधाई हो, चाहर धर्मेंद्र जी!'''</span><br><br>आपको हिन्दी विकिपीडिया पर '''स्वतः परीक्षित''' अधिकार प्राप्त होने पर हार्दिक शुभकामनाएँ! <br><br> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:01, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
|}
056fjdgjaifqwqeoov0i4hea0yunoqd
6544343
6544342
2026-04-27T02:04:38Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
/* शुभकामनाएं */ उत्तर
6544343
wikitext
text/x-wiki
{{archives
|auto= short
|index= /पुरालेख_1
}}
<!-- कृपया इस पंक्ति और ऊपर की लाइन को न हटायें, धन्यवाद !-->
<!-- नया संदेश इस पंक्ति के नीचे लिखें -->
== नए साल की शुभकामनाएँ, चाहर धर्मेंद्र! ==
<div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{border-radius|1em}} {{box-shadow|0.1em|0.1em|0.5em|rgba(0,0,0,0.75)}}<!--
-->" class="plainlinks">
[[File:Fuochi d'artificio.gif|left|x173px]][[File:Happy new year 01.svg|x173px|right]]
{{Paragraph break}}
{{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}}
'''चाहर धर्मेंद्र''',<br />एक समृद्ध, उत्पादक और सुखद [[नया साल]], और विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
<br /><span style="font-weight:bold">[[सदस्य:मनीष पँवार|<span style="color:black; font-style:italic">मनीष पँवार</span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:मनीष पँवार|<span style="color:green">वार्ता</span>]]</sup></span> 11:04, 31 दिसम्बर 2022 (UTC)<br /><br />
</div>
''{{resize|88%|सदस्य वार्ता पृष्ठों में <nowiki>{{</nowiki>मनीष/नव वर्ष<nowiki>}}</nowiki> जोड़कर नव वर्ष की खुशियाँ भेजें।}}''
{{clear}}<!-- From template:Happy New Year fireworks -->
नए साल की शुभकामनाएँ, मनीष पँवार जी
<div style="border: 3px solid #FFD700; background-color: #FFFAF0; padding:0.2em 0.4em; height:auto; min-height:173px; {{SAFESUBST:<noinclude />round corners}}" class="plainlinks">
[[File:Crackers 1.jpg|left|x173px]][[File:Happy New Year 2022!.gif|x173px|right]]
{{Paragraph break}}
{{Center|{{resize|179%|'''''[[नव वर्ष|नए साल की शुभकामनाएँ]]!'''''}}}}
“ यहाँ एक उज्ज्वल नव वर्ष और पुराने के लिए एक स्नेहपूर्ण विदाई है; यहाँ उन चीजों के बारे में है जो अभी आने वाली हैं, और उन यादों के बारे में जो हमारे पास हैं । "आपके पास एक समृद्ध नया साल हो सकता है।" "आपको एक खुश, स्वस्थ नव वर्ष की शुभकामनाएं।" "नया साल आपको स्वास्थ्य, धन और खुशी का आशीर्वाद दे।" विकिपीडिया में आपके योगदान के लिए धन्यवाद।
</div>
== बिना स्रोत और आधार के एक विशेष जाति के सम्बंध में पक्षपात करने के सम्बंध में ==
आप लगातार दूसरे जाति के लोगों से संबंधित अभिलेख जो पर्याप्त स्रोतों के आधार पर लिखें गए हैं । उसके मूल स्रोत और आलेख को अनावश्यक रुप से हटाना विकिपीडिया मानकों के अनुरूप नहीं है । कृपया ऐसा न करें। [[सदस्य:Kamalydv|Kamalydv]] ([[सदस्य वार्ता:Kamalydv|वार्ता]]) 15:07, 3 अप्रैल 2023 (UTC)
== केसर ==
आपने [[केसर]] नामक लेख की सामग्री बदली है और नयी सामग्री मशीनी अनुवाद जैसी प्रतीत हो रही है। ऐसा क्यों किया गया है? क्या आप इसे सुधारेंगे? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:08, 25 मई 2025 (UTC)
:नमस्कार संजीव जी, बिल्कुल इसे सही कर दिया जायेगा <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 03:40, 26 मई 2025 (UTC)
== ट्राली ==
आपने [[ट्राली]] नामक लेख में मूल शोध डाल दिया है। ऐसे ही आप विभिन्न लेखों में सम्पादन कर रहे हैं। यदि आपके सम्पादनों की समीक्षा करने में मुझे लिखने जितना ही समय लगने लग गया तो फिर आपके सम्पादनों की क्या आवश्यकता है? इससे बेहतर मैं स्वयं ही लिख लूँगा। आपको पहले भी [[केसर]] लेख पर मैंने लिखा था लेकिन आपने कुछ सुधार नहीं किया। कृपया पहले [[वि:स्वशिक्षा|स्वशिक्षा]] पर सम्पादन के तरिके सीख लें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:31, 28 मई 2025 (UTC)
:* [[ट्राली]] नामक लेख इंग्लिश विकि [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley] लेख का हिंदी अनुवाद है। आप को इस में क्या कमी नजर आ रही है। मैने तो इसे हिंदी में बदला ही तो है, वो भी अपने अनुसार। कॉपी पेस्ट तो नहीं किया है ना।
:* आप को लगता है की [[एडीसन रोग]] लेख पर एक पूरा दिन लगा कर मैने गलती की। आप मुझे बताये की मेरे से इस लेख में क्या क्या गलतियां हुयी है, ताकि अगले सम्पादनों में वो गलती ना की जाए। अपना कीमती समय निकाल कर [[एडीसन रोग]] लेख को सही कीजिए।
:* रही बात स्वयं ही लिखने की तो, संजीव कुमार जी, जिन लेखों में मैने इन ४-५ दिनों से सम्पादन किये है वो 2022 से जैसे के जैसे ही है।
:<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:52, 28 मई 2025 (UTC)
::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] जी, मैं विशेष रूप से [[एडीसन रोग]] नामक लेख की बात नहीं कर रहा। मैंने ये देखा है कि आपने विभिन्न लेखों में सामग्री जोड़ी है। मैं समय की कमी के कारण उनकी समीक्षा नहीं कर पाया हूँ और यह मानकर चल रहा हूँ कि आपने सही सम्पादन ही किये होंगे। लेकिन [[ट्राली]] में आपके योगदान को देखते हुये लगता है कि समीक्षा करनी ही होगी। अभी के लिए मैं आपको इसी लेख पर लिखता हूँ:
::* सम्बंधित अंग्रेज़ी पृष्ठ के अंत में {{tl|disambiguation}} लिखा हुआ है जिसके तुल्य हमारे यहाँ स्थानीय रूप से {{tl|बहुविकल्पी शब्द}} है।
::* इसका अर्थ हुआ कि यह सामान्य लेख नहीं बल्कि एक बहुविकल्पी पृष्ठ होना चाहिए। इसका अर्थ है कि लेख उन शब्दों पर निर्मित है जो वर्तनी समान रखते हैं लेकिन संख्या में एक से अधिक हैं।
::* आपने जो सामग्री डाली है उसमें एक भी कड़ी नहीं है। बहुविकल्पी लेखों में विकि-कड़ियाँ होनी चाहिए। यदि अपने यहाँ पहले से लेख नहीं है या निकट भविष्य में आपकी योजना नहीं है तो वो कड़ियाँ नहीं जोड़ी जाती।
::अतः आपको लेख खाली करके उसमें केवल वो कड़ियाँ डालनी चाहियें जो [[ट्राली]] नाम से बने हुये लेखों की हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:32, 28 मई 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ठीक है जब आपको समय मिले मेरे किये हुए सम्पादन की समीक्षा जरूर कीजिए।
:::* ट्राली लेख एक बहुविकल्पी पृष्ठ है, ये जान कर ही इस को बनाया था। लेकिन ये नहीं पता था की विकि-कड़ियाँ होनी जरूरी है।
:::* थोड़ा समय दे तो ये सारे लेख बना दिए जायेगे। यदि आप चाहे तो जब तक बाकि लेख नहीं बनते, इस लेख से सारी जानकारी को हटा दी जाए।
:::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:59, 28 मई 2025 (UTC)
::::यदि अच्छा काम करोगे तो जाँचने की आवश्यकता नहीं होगी। मेरी भी समय सीमा है। यदि आप इतने अच्छे लेख बना दोगे तो बहुत ही अच्छी बात है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 16:11, 28 मई 2025 (UTC)
:::::"घोड़ा-चलित ट्रॉली" नाम से आपने एक लेख बनाया है जो मुझे पूर्णतः मशीनी अनुवाद लग रहा है। जहाँ तक मुझे याद है, हिन्दी में इसे "तांगा" कहते हैं। यदि इसे तांगा पर स्थानान्तरित कर दूँ, तो आपको कोई ऐतराज होगा? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:57, 29 मई 2025 (UTC)
::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जहा तक मुझे लगता है, घोड़ा गाड़ी या तांगा गाड़ी इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Carriage Carriage] इस लेख का अनुवाद होगा। घोड़ा-चलित ट्रॉली लेख, इंग्लिश के [https://en.wikipedia.org/wiki/Trolley_(horse-drawn) Trolley (horse-drawn)] इस लेख का अनुवाद है। बाकि इस बारे में आप को मेरे से ज्यादा पता है।
::::::* मैने अनुवाद कर के वही लिखा है, जो इंग्लिश लेख में लिखा हुआ है। आप ने लिखा पूर्णतः मशीनी अनुवाद है, इसी लेख को आप जिस भी मशीन से अनुवाद करेंगे। जो मेरा लिखा हुआ है वैसा कभी नहीं आएगा।
::::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:19, 29 मई 2025 (UTC)
:::::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, मशीनी अनुवाद के बारे में बहुत नहीं जानता, आप से निवेदन है की, मेरे आज के ही बनाये हुए किसी भी एक लेख को आप बदलिए। जिस से मुझे भी ज्ञात हो की ये मशीनी अनुवाद क्या होता है। उस बदलाव को देख कर मै मेरे आगे के सम्पादन करुगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 09:29, 29 मई 2025 (UTC)
::::::::पूर्णतः मशीनी अनुवाद होता तो मैं लेख को [[वि:शीह#ल5|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित कर देता। आपने प्रयास किया है कि मशीनी अनुवाद को सुधारकर रखा जाये। मैंने आपके निर्मित कुछ लेखों पर यह टैग इसीलिए लगाये हैं जिससे उन्हें भविष्य में सुधारा जा सके। चूँकि मैं विषय में विशेषज्ञता नहीं रखता अतः मुझे अनुवाद ठीक करने में अधिक समय लगेगा। लेकिन कुछ सुझाव दे सकता हूँ जिससे आपको इसमें सुधार करने में सुविधा रहेगी। आप लेख को अंग्रेज़ी या अन्य भाषा में पढ़कर समझ लें। उसके बाद बिना उसे देखे, जो आपको याद हो उसे हिन्दी में लिखें। उस समय अनुवाद मशीनी नहीं होगा। स्रोतो आप अंग्रेज़ी विकिपीडिया से ले सकते हैं। मैंने [[घोड़ा-चलित ट्रॉली]] में आपके लिखे पहले पैरा को सुधारने का प्रयास किया है। चूँकि अभी भी उसमें वाक्य लम्बे हैं और विराम-चिह्नों का प्रयोग ठीक से नहीं हुआ है। कोशिश करें की इसे और भी सरल रूप में लिखा जाये। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:49, 29 मई 2025 (UTC)
{{od|9}}[[पर्यटक ट्रॉली]] में आपने सुधार का प्रयास किया है। इसमें भी सुझाव देता हूँ कि पहले वाक्य में आपने शुरूआत में लिखा है, "पर्यटक ट्रॉली, जिसे कभी-कभी रोड ट्रॉली भी कहा जाता है, एक विशेष प्रकार की बस होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या ट्राम की शैली में डिज़ाइन किया गया है।" इसे निम्नलिखिति में से किसी एक रूप में बदलना बेहतर होगा:
* '''पर्यटक ट्रॉली''' अथवा '''रोड ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है।
* '''पर्यटक ट्रॉली''' एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में बनाया गया है। इसे कभी-कभी '''रोड ट्रॉली''' भी कहा जाता है।
* '''पर्यटक ट्रॉली''' (अन्य नाम '''रोड ट्रॉली''') एक विशेष प्रकार की [[बस]] होती है जिसे पारंपरिक स्ट्रीटकार या [[ट्राम]] की शैली में निर्मित किया गया है।
आप शायद इससे भी बेहतर लिखोगे।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:58, 29 मई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, बहुत बहुत धन्यवाद आपका, ये सीखने के लिए एक बहुत ही अच्छा उदाहरण है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Magenta;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:#6F00FF">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:00, 29 मई 2025 (UTC)
== LLM ==
नमस्ते धर्मेन्द्र जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख पूरी तरह से [[:en:LLM|LLM]] से लिखा हुआ लग रहा है। क्या आपने इसे पूरी तरह से AI से तैयार किया है? – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 05:36, 5 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, [[प्रेम रेड्डी]] लेख इंग्लिश विकि लेख की कॉपी है। किसी ने कहा था की इंग्लिश लेख को देखो और अपने अनुसार बदल दो, इस लेख में यही किया गया है। मुझे अलग अलग पॉइंट बना कर लिखने में अच्छा लगा, इसलिए इस प्रकार लिखा।
:* यदि इस तरीके से नहीं लिख सकते तो इस को बदला भी जा सकता है।
:<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:47, 5 जून 2025 (UTC)
::लेख देखकर ऐसा लग रहा है कि यह पूरी तरह एआई द्वारा लिखा गया है। इसका पूरा प्रारूप एआई के उत्तरों की शैली जैसा है। जिन शब्दों और वाक्य संरचनाओं का उपयोग किया गया है, वे किसी व्यक्ति के नहीं, बल्कि एआई के लिखे हुए लगते हैं। आपने पूरे लेख में प्रेम रेड्डी के कार्यों की प्रशंसा की है, जो विकिपीडिया की [[विकिपीडिया:NPOV|तटस्थता नीति]] के विरुद्ध है। ऐसी स्थिति में यह लेख प्रकाशित करने योग्य नहीं लगता। यह अंग्रेजी लेख की सामग्री से भी मेल नहीं खाता है। मेरा सुझाव है कि आप इसे दोबारा लिखें। आप अन्य लेखों का प्रारूप देखकर मार्गदर्शन ले सकते हैं। साथ ही, लेख पूरी तरह तटस्थ होना चाहिए। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 06:04, 5 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:DreamRimmer|DreamRimmer]] जी, जरूरी नहीं की जो काम एआई द्वारा किया जाए, वैसा हम नहीं लिख सकते, स्कूल समय में इसी प्रकार अलग अलग हेडलाइन बना कर निबंध लिखा करते थे। उस समय ये एआई तो, होता भी नहीं था। बाकि लेख सही कर दिया गए है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:00, 5 जून 2025 (UTC)
::::सुधार के लिए धन्यवाद। – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 07:06, 5 जून 2025 (UTC)
== पाँच प्रेम भाषाएँ ==
[[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक से आपने एक लेख निर्मित किया है। यह शीर्षक मुझे उचित नहीं लग रहा। यदि पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद किया गया है तो इसे स्वीकार किया जा सकता है अन्यथा पुस्तक का मूल शीर्षक ही देवनागरी में रखना उचित होगा। "The Five Love Languages" को "द फाइव लव लैंग्वेजेज" लिखना ही बेहतर है जिसमें आप (अनुवाद: पाँच प्रेम भाषायें) जैसा कुछ जोड़ सकते हो। यदि यह प्रकाशकों का अनुवाद है तो कृपया स्रोत दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:04, 9 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पुस्तक का प्रकाशकों द्वारा इस नाम से अनुवाद नहीं किया गया है। [[पाँच प्रेम भाषाएँ]] शीर्षक लेख को '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' पर अनुप्रेषित किया जा सकता है या फिर आप इस लेख का नाम बदल कर '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' कर दीजिये। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:59, 9 जून 2025 (UTC)
::सही शीर्षक क्या है? [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] में आपने "द फाइव लव लैंग्वेज" लिखा है जबकि अंग्रेज़ी में "लैंग्वेजेज" लिखा हुआ दिखाई दे रहा है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:17, 9 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, पाँच की बात हो रही है तो '''द फाइव लव लैंग्वेजेज''' ही सही होगा। गलती सही कर दी गयी है।
:::* एक सवाल था, सदस्य वार्ता से पुरानी वार्ता को पुरालेख में कैसे बदल सकते है?
:::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 9 जून 2025 (UTC)
::::[[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार करने का प्रयास कीजियेगा।
::::पुरालेख वाले में अपने यहाँ ये काम करने वाला कोई सक्रिय बॉट नहीं है अतः यह काम हाथ से करना होता है। इसके लिए आप {{tl|archives}} साँचा लेख के उपर जोड़ लें और सामग्री को यहाँ से हटाकर पुरालेख में डाल लें। इसके लिए आप अपनी सुविधा के अनुसार "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_1" या "सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/पुरालेख_१" अथवा सदस्य_वार्ता:चाहर_धर्मेंद्र/Archive_1" में से कोई एक तरीका अपना सकते हो। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:18, 9 जून 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी बिल्कुल, जैसे ही समय मिलता है [[गैरी चैपमैन (लेखक)]] और [[स्नेह]] में सम्बंधित सुधार कर दिया जायेगा।
:::::*जानकारी के लिए आप का बहुत बहुत धन्यवाद, संजीव जी
:::::<span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 13:31, 9 जून 2025 (UTC)
== तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल ==
आपने हाल ही में [[विकिपीडिया:तकनीकी बातों पर अक्सर पूछे जाने वाले सवाल]] निर्मित किया है। क्या यह [[:en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है? <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:48, 10 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, यह [[en:Wikipedia:FAQ/Technical]] के तुल्य निर्मित करने के लिए बनाना आरम्भ किया गया है, लेकिन इस में थोड़ा समय लगेगा। क्युकी इस लेख को पूरा करने के लिए, पहले कुछ और लेख बनाने होंगे।
:{{tl|पाठक सहायता}} पाठक सहायता टेम्पलेट्स में यदि ये लेख '''सहायता:लिंक''', '''सहायता:पृष्ठ पाद लेख टेम्पलेट्स''' नहीं बनाना है तो इस को पाठक सहायता टेम्पलेट्स से हटा दीजिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:27, 10 जून 2025 (UTC)
::मैंने आपके उत्तर में साँचे को कड़ी में बदल दिया है। मैं केवल जानकारी के लिए पूछ रहा था। आप समय लेकर आराम से निर्मित कर सकते हैं और जब पृष्ठ पूरी तरह बन जाये तब [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इसकी सूचना लिख दीजियेगा। अभी उसके उपर {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा सकते हो। मैं यह जानकारी इसलिए ले रहा हूँ जिससे आवश्यकता पड़ने पर इसे विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ा जा सके।<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 12:34, 10 जून 2025 (UTC)
:::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, {{tl|काम जारी}} का साँचा लगा दिया है, लेकिन आप के संदेश से पहले ही मैने इस लेख को विकिडाटा पर सम्बंधित कड़ी से जोड़ दिया था। क्या इस को वापस हटाने की जरूरत है? <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 12:44, 10 जून 2025 (UTC)
== बोमिस ==
आपने [[बोमिस]] नामक लेख निर्मित किया। मैंने कल [[मारियाडीबी]] में कुछ बदलाव किये थे जिससे यह स्पष्ट हो कि न्यूनतम लेख में कितने बदलाव आवश्यक हैं। लेकिन आपने इसके बाद भी विभिन्न लेख निर्मित किये हैं। यदि आप इन लेखों में सुधार नहीं करते हैं तो इन्हें मशीनी अनुवाद कहकर शीघ्र हटाने हेतु नामांकित कर दिया जायेगा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:14, 12 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, [[मारियाडीबी]] की तरह [[बोमिस]] लेख में भी बदलाव कर दिए गए है। बाकि लेख को भी जैसे ही समय मिलेगा, जरूरत के हिसाब से बदलाव कर दिए जायेंगे। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 17:54, 12 जून 2025 (UTC)
== [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध|श्रेणी:विकिपीडिया पर प्रशासकीय निबंध]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center>
इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है।
यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 13:31, 28 जून 2025 (UTC)
:[[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ भी आपने ही निर्मित किया है। जब नियमावली पहले से मौजूद है तो आप ये निबंध क्यों लिख रहे हो? ये नियमावली के अनुरूप शीर्षक हैं अतः ऐसे निबंध लिखना उचित नहीं प्रतीत हो रहा। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 15:46, 28 जून 2025 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] परियोजना पृष्ठ पर अजनाभ जी ने स्व-नामांकन किया था। उस में आप की ओर से जवाब में यदि लिखा हुआ था की नये सदस्य को ये अधिकार नहीं दिए जा सकते। क्यों नहीं दिए जा सकते, इस लिए [[विकिपीडिया:प्रशासन नये उपयोगकर्ताओं के लिए नहीं है]] पृष्ठ बनाया।
::* [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] में Zendrago X जी के नामांकन पर मुरही जी ने जवाब दिया है '''इस नामंकन को बंद करने की ज़रूरत है। ये शुरुआत से [https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:Not_now अभी नहीं] के अंदर था। ''' मै तो ये पृष्ठ भी बनाने वाला था।
::क्या मुझे नहीं बनाना चाहिए? आप की राय मेरे लिए बहुत मायने रखती है। क्या करना चाहिए? जरूर बताए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 05:10, 29 जून 2025 (UTC)
:::आपने जो दो उदाहरण दिये हैं, उनमें सम्बंधित पृष्ठ के उपर नियमावली लिखी हुई है जिसमें सदस्य का नया नहीं होना स्वतः आवश्यक हो जाता है। जैसे [[विकिपीडिया:प्रशासक अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में लिखा है: "समान्यत नामांकित सदस्य विकि पर सक्रिय होना चाहिये अर्थात लम्बे समय तक असक्रिय न रहे।" अर्थात् नया सदस्य तो हाल ही में आया है अतः वो इस आवश्यकता को पूरा नहीं करता। प्रशासक के लिए पहले से प्रबंधन अधिकारों का अनुभव होना आवश्यक है। ठीक इसी तरह [[विकिपीडिया:प्रबन्धन अधिकार हेतु निवेदन]] की आवश्यकताओं में भी लिखा है: "सदस्य को उत्पात हटाने (रोलबैक) हेतु एवं लेख गुणवत्ता जाँच (परीक्षक) का अनुभव भी होना चाहिये।" अर्थात् सदस्य को पुनरीक्षण (अधिकार सहित) अनुभव होना चाहिए। अतः इस आधार पर उपरोक्त पृष्ठ अनावश्यक हैं। यदि आप [[:en:Wikipedia:Not now]] का अनुवाद करना चाहते हो तो कर सकते हो लेकिन इसके लिए पृष्ठ के उपर {{tl|सूचना पृष्ठ}} जोड़ें तथा {{tlx|nutshell|पृष्ठ के बारे में संक्षिप्त जानकारी}} जोड़ सकते हैं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 05:58, 29 जून 2025 (UTC)
::::आपने [[विकिपीडिया:अभी नहीं]] पर प्रशासक और प्रबन्धक की कड़ियाँ गलत जोड़ दी हैं। हिन्दी विकिपीडिया पर परम्परा के अनुसार [[वि:प्रबन्धक|प्रबन्धक]] शब्द अंग्रेज़ी के admin या sysop के तुल्य है जबकि [[वि:प्रशासक|प्रशासक]] अंग्रेज़ी के Bureaucrat के तुल्य है। कोई भी प्रबन्धक किसी अन्य प्रबन्धक व्यक्ति को बॉट, प्रबन्धक या उच्चतर अधिकार न ही दे सकता है और न ही ले सकता है लेकिन प्रशासक अन्य सदस्यों को प्रशासक, प्रबन्धक, बॉट आदि अधिकार दे भी सकता है और ले भी सकता है। सन् 2012 में हिन्दी विकिपीडिया को कुछ कारणों से प्रशासक मुक्त कर दिया गया था। वर्तमान में हिन्दी विकिपीडिया पर प्रशासकों की कोई आवश्यकता नहीं है हालांकि यदि सदस्य संख्या (गुणवत्ता वाले सम्पादन करने वाले) बहुत बढ़ जाती है तो यहाँ भी लोगों को प्रशासक बनाया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:58, 30 जून 2025 (UTC)
:::::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी! जानकारी देने के लिए धन्यवाद
:::::गलती को सुधार दिया गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:18, 30 जून 2025 (UTC)
== पन्ना देखने के आँकड़े ==
आपने [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/चमोली के पर्यटन स्थल]] की चर्चा में पन्ना देखने के आँकड़े की कड़ी के बारे में पूछा है। वो इस उत्तर के लिए उचित स्थान नहीं है अतः यहाँ लिख रहा हूँ। यदि आप कंप्यूटर/लैप्टॉप में देख रहे हैं तो सम्बंधित पृष्ठ के इतिहास में जायें और आपको उपर ही यह कड़ी मिल जायेगी। यदि आप मोबाइल में देख रहे हैं तो यह कड़ी आपको सीधे नहीं मिलेगी अतः बेहतर होगा कि आप [https://pageviews.wmcloud.org/?project=hi.wikipedia.org&platform=all-access&agent=user&redirects=0&range=latest-20&pages= ये कड़ी] खोलें। इसमें Pages में जहाँ सम्भवतः "बिल्ली", "कुत्ता" लिखा हुआ है, उसे हटाकर अपना इच्छित शीर्षक लिख दें। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:53, 8 जुलाई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, जानकारी के लिए बहुत बहुत धन्यवाद। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 11:03, 8 जुलाई 2025 (UTC)
== Improving articles ==
Some Disney articles need improvement, especially ones without translations/transliterations in infoboxes. An example is [[लिव एंड मॅडी]]. Another example is [[लेडी एंड द ट्रैम्प]]. There's also [[फ्रोज़न]], [[फन एंड फैंसी फ्री]], [[वन हंड्रेड एण्ड वन डालमेशियन]], [[पिनोक्कियो (१९४० की फ़िल्म)]], [[द रेस्क्यूअर्स]], [[द रेस्क्यूअर्स डाउन अंडर]], [[डम्बो]], [[ग्रेट माउस डिटेक्टिव]], [[ओलिवर एंड कंपनी]], and [[अलादीन (1992 डिज्नी फिल्म)]]. Also, [[बोल्ट (2008 फिल्म)]] and [[डायनासोर (फ़िल्म)]] only have Wikidata infoboxes, [[कंकड़ और पेंगुइन]] doesn't have anything in its infobox, and [[ऑल डॉग्स गो टु हेवन]] doesn't have actual content. Finally, do you think you could add more context to [[एनकैंटो: अ मॅजिकल स्टोरी]]? [[विशेष:योगदान/~2025-21994-3|~2025-21994-3]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-21994-3|talk]]) 18:22, 20 जुलाई 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:~2025-21994-3|~2025-21994-3]] जी, बिल्कुल। सुधार कर दिए गए है <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 07:27, 21 जुलाई 2025 (UTC)
== आपके लिए एक बार्नस्टार! ==
{| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);"
|rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Editors Barnstar Hires.png|100px]]
|style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''सम्पादक बार्नस्टार'''
|-
|style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | आपके योगदानों को देखकर बहुत अच्छा लगा। आप वाकई में बहुत अच्छा कार्य कर रहे हैं। हिंदी विकिपीडिया हेतु आपका समर्पण प्रशंसनीय है। ऐसे ही निरंतर योगदान करते रहिए! – [[User:DreamRimmer|<span style="color:#5A4FCF">'''Dream'''Rimmer</span>]] [[User talk:DreamRimmer|<span style="color:##5A4FCF;">■</span>]] 17:47, 22 जुलाई 2025 (UTC)
|}
== [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:माहिरा शर्मा|माहिरा शर्मा]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये {{user|Sanjeev bot}} द्वारा नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center>
इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा।
यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> [[सदस्य:Pkrs1|Pkrs1]] ([[सदस्य वार्ता:Pkrs1|वार्ता]]) 15:38, 1 सितंबर 2025 (UTC)
== "मुखपृष्ठ समाचार" में आपका लेख ==
{| class="messagebox {{#ifeq:|yes|small|standard}}-talk"
|-
|[[Image:Gnome globe current event.svg|30px|Current events globe]]
|13 नवम्बर 2025 को '''[[वि:समाचार|मुखपृष्ठ समाचार]]''' का अद्यतन हुआ जिसमें आपके द्वारा लिखे गए या काफी सुधारे गए लेख '''''[[जेम्स वॉटसन]]''''' से तथ्य लिया गया था। अगर आपको किसी और रोचक ख़बर का ज्ञान हो तो उसे [[विकिपीडिया:समाचार/उम्मीदवार]] पर सुझाएँ।
|}
<span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 18:00, 13 नवम्बर 2025 (UTC)
== मड़वा मटकोर ==
नमस्ते धर्मेंद्र जी, आपने [[मड़वा मटकोर]] को परीक्षण पाठ के रूप में [[वि:शीह|शीघ्र हटाने हेतु]] नामांकित किया है। मुझे लगता है इसे उल्लेखनीय नहीं होने के लिए [[वि:हहेच|हटाने हेतु चर्चा]] के लिए नामाकित करना चाहिए। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:10, 15 नवम्बर 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, आपने बिल्कुल सही कहा है। चर्चा के लिए नामांकित कर दिया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 08:16, 15 नवम्बर 2025 (UTC)
== Request ==
Could you please translate what I wrote at [[लिव एंड मॅडी]] and [[ओलिवर एंड कंपनी]]? [[विशेष:योगदान/~2025-35911-92|~2025-35911-92]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-35911-92|talk]]) 19:08, 23 नवम्बर 2025 (UTC)
:जी बिल्कुल <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 21:01, 23 नवम्बर 2025 (UTC)
::Could you remove the English text from these pages? I couldn't remove it, because of the abuse filter. Also, it looks like [[डम्बो]] has a machine translation in the story. Could you fix that too? [[विशेष:योगदान/~2025-36690-40|~2025-36690-40]] ([[सदस्य वार्ता:~2025-36690-40|talk]]) 02:17, 27 नवम्बर 2025 (UTC)
:::Yes, the work has been done. <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 20:26, 27 नवम्बर 2025 (UTC)
== Please check your mail as soon as possible ==
{{You've got mail}} -'''[[User:J ansari|<span style="background:#5d9731; color:white;padding:1px;">जे. अंसारी</span>]] [[User talk:J ansari|<span style="background:#1049AB; color:white; padding:1px;">वार्ता</span>]]''' 18:33, 15 दिसम्बर 2025 (UTC)
== आपके लिए एक बार्नस्टार! ==
{| style="background-color: var(--background-color-success-subtle, #fdffe7); border: 1px solid var(--border-color-success, #fceb92); color: var(--color-base, #202122);"
|rowspan="2" style="vertical-align: middle; padding: 5px;" | [[चित्र:Special Barnstar Hires.png|100px]]
|style="font-size: x-large; padding: 3px 3px 0 3px; height: 1.5em;" | '''विशेष बार्नस्टार'''
|-
|style="vertical-align: middle; padding: 3px;" | चाहर धर्मेंद्र जी,नमस्ते!आपके कार्य प्रशंसनीय है,हिंदी विकिपीडिया की अमूल्य विशेष सेवा के लिए आपको बहुत बहुत धन्यवाद <span style="background:Brown;border:1px solid #FF00FF;border-radius:18px;padding:4px">[[User:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:black">Cptabhiimanyuseven</span>]]•[[User talk:Cptabhiimanyuseven|<span style="color:lightgrey">(@píng mє)</span>]]</span> 09:45, 27 फ़रवरी 2026 (UTC)
|}
== विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026 परिणाम ==
[[File:Main Barnstar.png|right|90 px]] बधाई हो! <span style="font-size:11pt">प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] में भाग लेकर इसे सफल बनाने तथा सांत्वना पुरस्कार प्राप्त करने के लिए आयोजकों की तरफ से धन्यवाद एवं बधाई। पुरस्कार राशि प्राप्त करने के लिए २५ मार्च २०२६ तक [https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdAp7lxMY2nSh5wnsTi8SQOA4vu-0DGi2siReQtMcdictAemg/viewform?usp=header पुरस्कार सूचना प्रपत्र] जरूर भरें। पुरस्कार प्राप्त होने की सूचना भी दें। --[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 08:56, 18 मार्च 2026 (UTC)
:प्रिय {{PAGENAME}} जी, [[विकिपीडिया:अंतरराष्ट्रीय मातृभाषा दिवस संपादनोत्सव/2026]] की पुरस्कार राशी अमेजन कूपन के रूप में भेजी जा चुकी है। कृपया अपना ईमेल जाँच लें। कोई समस्या हो तो मुझे सूचित करें -[[सदस्य:अनिरुद्ध कुमार|अनिरुद्ध कुमार]] ([[सदस्य वार्ता:अनिरुद्ध कुमार|वार्ता]]) 06:28, 9 अप्रैल 2026 (UTC)
== [[जॉन लैसेटर]] ==
नमस्ते चाहर धर्मेंद्र जी,
इस लेख को संभवतः आपने शीघ्र हटाये जाने से बचाने हेतु सुधारा है। इसे थोड़ा सा और विस्तार देकर कम-से-कम एक पैराग्राफ का बना देते तो बेहतर होता। एक लाइन वाले लेख देखकर पशोपेश के स्थिति हो जाती है और समझ में नहीं आता कि रखें या हटायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:37, 4 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी, नमस्ते! बिल्कुल, याद दिलाने के लिए आपका बहुत-बहुत धन्यवाद। उस दिन समय की कमी के कारण मैं विस्तार से नहीं लिख सका था। अब कार्य सफलतापूर्वक पूरा हो गया है। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 04:32, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
::जी, सुधार करने के लिये आपका आभार। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 06:12, 5 अप्रैल 2026 (UTC)
== [[कृत्रिम बुद्धिमत्ता संचालित अनुवाद]] लेख के नामांकन के संदर्भ में ==
आदरणीय चाहर धर्मेंद्र जी, राम-राम!
मैंने देखा कि आपने एक नए सदस्य द्वारा बनाए गए लेख "अनुवाद में कृत्रिम बुद्धिमत्ता" पर शीघ्र हटाने (बर्बरता) का टैग लगाया है।
मुझे हमारी [https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF_%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A4%E0%A4%BE:AMAN_KUMAR#%E0%A4%B8%E0%A4%B2%E0%A4%BE%E0%A4%B9 पुरानी चर्चा] याद आ गई, जहाँ आपने ही मुझे बहुत अच्छी सीख दी थी कि ''"शीघ्र हटाने जैसे कड़े कदमों के बजाय लेखों में सुधार हमारी सामूहिक जिम्मेदारी है।"'' आपकी उसी सीख का पालन करते हुए मैंने इस लेख की जाँच की। यह लेख बर्बरता नहीं है; इसकी भाषा अकादमिक है और इसमें IEEE Access जैसे अंतरराष्ट्रीय जर्नल्स के 4 प्रामाणिक संदर्भ दिए गए हैं।
मुझे विश्वास है कि गश्त (Patrolling) की जल्दबाजी में या टूल के कारण आपसे यह टैग गलती से लग गया होगा। इसलिए, आपकी ही दी गई सीख और 'नए सदस्यों को न डराने की नीति' (WP:BITE) का सम्मान करते हुए, मैंने इस लेख से हटाने का नामांकन हटा दिया है, ताकि नए सदस्य का उत्साह न टूटे।
आशा है आप मेरे इस कदम से सहमत होंगे। आपके निरंतर मार्गदर्शन के लिए आभार [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:07, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी, मुझे हमारी पिछली चर्चा स्मरण है। मेरे विचार से उपलब्ध प्रामाणिक संदर्भों के आधार पर यह लेख अभी उल्लेखनीयता के मानदंडों को पूर्ण नहीं करता। चूँकि आपने हटाने का नामांकन हटा दिया है, इसलिए पुनः हटाने हेतु नामांकन करने के बजाय इसे चर्चा के लिए नामांकित किया गया है। आप कृपया वहाँ अपनी राय प्रस्तुत कर दें, शेष निर्णय सामूहिक सहमति के आधार पर लिया जाएगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 16:29, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|चाहर धर्मेंद्र]] महोदय,
::आपकी बात बिल्कुल सही है। किसी भी विवादित स्थिति में 'हटाने हेतु चर्चा' (AfD) के माध्यम से सामूहिक निर्णय लेना ही विकिपीडिया की सबसे पारदर्शी प्रक्रिया है। मैंने चर्चा पृष्ठ पर संदर्भों के आधार पर अपना मत रख दिया है। आपके इस सौहार्दपूर्ण और प्रक्रियात्मक दृष्टिकोण के लिए धन्यवाद [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 16:38, 10 अप्रैल 2026 (UTC)
== Last Few Days: WikiConference India 2026 Scholarship Applications ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
''{{int:please-translate}}''
Dear Wikimedian,
We're happy to share that scholarship applications for '''WikiConference India 2026''' are currently open and the deadline is just around the corner.
[[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026|WikiConference India 2026]] is the fourth edition of the national-level conference that brings together Wikimedians and stakeholders engaged in Indic-language Wikimedia projects and the broader open knowledge movement across India and South Asia. The conference will take place in Kochi, Kerala, from 4–6 September 2026.
* You can find the more information and the application form at the [[m:Special:MyLanguage/WikiConference India 2026/Scholarship|Scholarship page here at Meta wiki]]
* '''Scholarship deadline: 15 April 2026, 11:59 PM IST'''
With only a few days left, we warmly encourage you to apply if you haven’t already and kindly request you to share this with your community and encourage others to apply.
For more information and regular updates, we encourage you to visit the conference Meta page.
Warm regards,
<br>
on behalf of the WikiConference India 2026 Organising Team
''This message was sent with [[सदस्य:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[सदस्य वार्ता:MediaWiki message delivery|वार्ता]]) on 18:30, 11 अप्रैल 2026 (UTC)''
</div>
:इसे अपनी भाषा में अनुवादित कर दिया गया है। [[विकिपीडिया:चौपाल#अंतिम कुछ दिन: विकि सम्मेलन भारत 2026 छात्रवृत्ति आवेदन]] <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 23:49, 11 अप्रैल 2026 (UTC)
<!-- https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/WCI_2026_active_users&oldid=30389801 पर मौजूद सूची का प्रयोग कर के User:Gnoeee@metawiki द्वारा भेजा गया सन्देश -->
== स्वतः परीक्षित/पुनरीक्षित अधिकार प्राप्त होने पर बधाई ==
चाहर धर्मेंद्र जी नमस्ते। [[Special:Redirect/revision/6544330|चर्चा अनुसार]] आपको उक्त अधिकार दिये गये हैं, इसके लिये बधाई। आशा करता हूँ कि आप इसी तरह विकिपीडिया के संवर्धन में अपना मूल्यवान योगदान जारी रखेंगे।
चूँकि इस अधिकार के साथ अब आपको पन्नों के नाम बदलने का अधिकार भी मिल गया है, कुछ बिंदु स्पष्ट कर देना चाहूँगा:
* ख़ुद संशय की स्थिति में हों तो और लोगों की राय (प्रक्रिया अनुसार) लेकर ही स्थानांतरण करें।
* यदि उचित कारण और विश्वसनीय स्रोत से समर्थित स्थानांतरण हो तो बेहिचक इस कार्य को कर सकते हैं।
* हिंदी विकिपीडिया पर कुछ नाम विवादित वर्तनी के कारण भी नहीं किये जाते हैं। इनकी जानकारी प्राप्त करने का प्रयास कीजिएगा।
* पन्ने का नाम बदलना या ऐसी चर्चा का परिणाम घोषित करना केवल प्रबंधकों की जिम्मेदारी नहीं है; ऐसी नाम बदलाव वाली चर्चाओं में (जैसी कि चर्चा में आम सहमति बन चुकी हो) अंतिम निर्णय लेने का अधिकार और जिम्मेदारी अब आपकी भी है।
बहुत-बहुत शुभकामनायें। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 01:55, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
:@[[सदस्य:SM7|SM7]] जी। आपके मार्गदर्शन एवं शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद।
:आपके द्वारा बताए गए सभी बिंदुओं को मैं ध्यानपूर्वक समझकर पालन करने का प्रयास करूँगा। विशेष रूप से, संशय की स्थिति में सामुदायिक राय लेना, विश्वसनीय स्रोतों के आधार पर ही स्थानांतरण करना तथा नामों से संबंधित प्रचलित मानकों की जानकारी रखना—इन सभी बातों का मैं यथासंभव ध्यान रखूँगा।
:आपके विश्वास एवं सहयोग के लिए पुनः धन्यवाद। आशा है कि आपके मार्गदर्शन में मैं विकिपीडिया के संवर्धन में सार्थक योगदान दे सकूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:03, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
== शुभकामनाएं ==
{| style="background-color: #f1f8ff; border: 2px solid #c8e1ff; padding: 15px; border-radius: 10px; width: 100%; box-shadow: 2px 2px 5px rgba(0,0,0,0.1);"
|-
| style="width: 120px; text-align: center; vertical-align: middle;" | [[File:Everlasting Fireworks looped.gif|200px]]
| style="padding-left: 15px; font-size: 14px; line-height: 1.6;" | <span style="font-size: 18px; color: #0050a0;">'''बधाई हो, चाहर धर्मेंद्र जी!'''</span><br><br>आपको हिन्दी विकिपीडिया पर '''स्वतः परीक्षित''' अधिकार प्राप्त होने पर हार्दिक शुभकामनाएँ! <br><br> [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 02:01, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
|}
:@[[सदस्य:AMAN KUMAR|AMAN KUMAR]] जी। आपकी शुभकामनाओं के लिए हार्दिक धन्यवाद। यह मेरे लिए अत्यंत प्रेरणादायक है। मैं आगे भी विकिपीडिया के संवर्धन में अपना योगदान जारी रखने का प्रयास करूँगा। <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 02:04, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
mvbzbximylhr3ovux4dq25s0xno8gfl
चान संतोखी
0
1391580
6544314
6489613
2026-04-26T22:12:28Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544314
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| honorific_prefix = महामहिम
| name = चान संतोखी
| image = Chan with sash (cropped).jpg
| caption = Presidential portrait of Chan Santokhi
| office1 = 9वां [[सूरीनाम के राष्ट्रपति]]
| vicepresident1 = [[रोनी ब्रंसविज्क]]
| term_start1 = 16 जुलाई 2020
| term_end1 =
| predecessor1 = [[डेसी बोउटर्सी]]
| successor1 =
| office2 = [[प्रगतिशील सुधार दल (सूरीनाम)|प्रगतिशील सुधार दल]] के नेता
| term_start2 = 3 जुलाई 2011
| term_end2 =
| predecessor2 = [[राम सरयू]]
| successor2 =
| office3 = [[नेशनल असेंबली (सूरीनाम)|नेशनल असेंबली]] के सदस्य
| term_start3 = 12 अगस्त 2010
| term_end3 = 16 जुलाई 2020
| constituency3 = [[वानिका जिला]]
| president4 = [[रोनाल्ड वीनीटियन]]
| office4 = [[न्याय और पुलिस मंत्रियों की सूची (सूरीनाम)|न्याय और पुलिस मंत्री]]
| term_start4 = 1 सितंबर 2005
| term_end4 = 13 अगस्त 2010
| predecessor4 = सिगफ्राइड गिल्ड्स
| successor4 = लैमुरे लाटौर (''विज्ञापन अंतरिम'') <br /> मार्टिन मिसिडजान
| office5 =[[कैरेबियन समुदाय]] के अध्यक्ष
| term_start5 = 1 जुलाई 2022<ref name="caricom.org">https://caricom.org/wp-content/uploads/ROTATION-SCHEDULE-HGC.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211228224044/https://caricom.org/wp-content/uploads/ROTATION-SCHEDULE-HGC.pdf |date=28 दिसंबर 2021 }} {{Bare URL PDF|date=June 2022}}</ref>
|term_end5 =
| successor5 =
| predecessor5 = [[जॉनी ब्रिसेनो]]<ref name="caricom.org"/>
| 1blankname5 = प्रधान सचिव
| 1namedata5 = कार्ला बार्नेट
| birth_name = चंद्रिका प्रसाद संतोखी
| birth_date = {{birth date and age|1959|2|3|df=y}}
| birth_place = [[लेलीडॉर्प]], [[सूरीनाम (नीदरलैंड राज्य)|सूरीनाम]]
| children = 4
| party = [[प्रगतिशील सुधार दल (सूरीनाम)|प्रगतिशील सुधार दल]]
| spouse = {{marriage|[[Mellisa Seenacherry]]|18 July 2020}}
| website =
|nickname = ''[[शेरिफ]]''
| alma_mater = नीदरलैंड्स पोलिटियाएकेडमी, [[एपेलडॉर्न]]
}}
[[चित्र:Чандрикаперсад Сантохи.jpg|अंगूठाकार|आधिकारिक फोटो, २०२०]]
'''चंद्रिका प्रसाद संतोखी'''(डच उच्चारण: [cɑnˈdrikaːpɛrˌsɑt sɑnˈtɔki]; जन्म 3 फरवरी 1959) सूरीनाम के एक राजनेता और पूर्व पुलिस अधिकारी हैं, जो 2020 से सूरीनाम के 9वें राष्ट्रपति हैं। 2020 के चुनाव जीतने के बाद, संतोखी एकमात्र सूरीनाम के राष्ट्रपति उम्मीदवार थे। 13 जुलाई को, एक निर्विरोध चुनाव में संतोषी को राष्ट्रपति चुना गया। उनका उद्घाटन 16 जुलाई को हुआ था।<ref name="inaug"/>
== प्रारंभिक जीवन ==
संतोखी का जन्म 3 फरवरी 1959 को सूरीनाम जिले (अब जिला वानिका के रूप में जाना जाता है) के लेलीडॉर्प में एक इंडो-सूरीनामी हिंदू परिवार में हुआ था। वह नौ बच्चों के परिवार में सबसे छोटे के रूप में ग्रामीण इलाकों में पले-बढ़े। उनके पिता पारामारिबो के बंदरगाह में काम करते थे और उनकी माँ ने लेलीडॉर्प में एक दुकान सहायक के रूप में काम किया था।<ref>{{cite web |last1=Wagenaar |first1=Leonoor |title=Crimefighter met lef |url=http://parbode.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1689&Itemid=75 |website=Parbode |archiveurl=https://archive.today/20130104130906/http://parbode.com/index.php?option=com_content&task=view&id=1689&Itemid=75 |archivedate=4 January 2013 |language=nl |date=1 December 2006 |url-status=dead |access-date=10 August 2012 }}</ref>
==कैरियर==
=== पुलिस कैरियर ===
संतोखी ने पारामारिबो के अल्जेमेन मिडेलबेयर स्कूल में अपना वीडब्ल्यूओ डिप्लोमा प्राप्त करने के बाद, उन्हें नीदरलैंड में अध्ययन करने के लिए छात्रवृत्ति प्राप्त हुई। 1978 से 1982 तक उन्होंने एपेलडॉर्न में नीदरलैंड की पुलिस अकादमी में अध्ययन किया।<ref name="premtime">{{cite web |title=Chandrikapersad Santokhi (Den Haag) |url=http://premtime.ntr.nl/2011/09/26/chandrikapersad-santokhi-den-haag/ |website=NTR PREMTIME |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120126055009/http://premtime.ntr.nl/2011/09/26/chandrikapersad-santokhi-den-haag/ |archivedate=26 January 2012 |language=nl |date=26 September 2011 |url-status=dead |access-date=19 July 2012 }}</ref> अपनी पढ़ाई पूरी करने के बाद वे सितंबर 1982 में पुलिस में काम करने के लिए सूरीनाम लौट आए। 23 साल की उम्र से, संतोखी ने 1989 में राष्ट्रीय आपराधिक जांच विभाग के प्रमुख के रूप में नियुक्त होने तक गेयर्सविलिज्ट और वानिका में एक पुलिस निरीक्षक के रूप में काम किया। 1991 में उन्हें पुलिस आयुक्त नियुक्त किया गया।<ref>{{cite web|url=http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2668/Buitenland/article/detail/871508/2007/10/02/De-meest-bedreigde-man-van-Suriname.dhtml|title=De meest bedreigde man van Suriname|language=nl|url-access=subscription|website=de Volkskrant}}</ref>
=== न्याय मंत्री ===
सितंबर 2005 में, संतोखी ने प्रोग्रेसिव रिफॉर्म पार्टी की ओर से न्याय और पुलिस मंत्री के रूप में शपथ ली। कार्यालय में उनके कार्यकाल को अपराध पर भारी कार्रवाई, विशेष रूप से मादक पदार्थों की तस्करी और कानून और व्यवस्था के सख्त, गैर-बकवास प्रवर्तन द्वारा चिह्नित किया गया था। इससे उन्हें शेरिफ उपनाम मिला, जो उन्हें देसी बौटर्स से मिला था।<ref>{{cite news|url=https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/moet-bouterse-bang-zijn-voor-chan-de-sheriff~b2f69452/|title=Moet Bouterse bang zijn voor Chan de Sheriff? |website=De Volkskrant|access-date=26 May 2020|url-access=subscription|language=nl}}</ref>
===दिसंबर हत्याकांड का मुकदमा ===
संतोखी, जिन्होंने पुलिस आयुक्त के रूप में, अपने मंत्री पद की शुरुआत में दिसंबर में हुई हत्याओं की जांच का नेतृत्व किया, ताकि दिसंबर की हत्या का मुकदमा आखिरकार शुरू हो सके। दिसंबर हत्याओं के मुकदमे के लिए विशेष रूप से उनके पास डोंबर्ग, वानिका में एक भारी सुरक्षित अदालत कक्ष बनाया गया था।<ref>{{cite news|url=https://www.nd.nl/nieuws/buitenland/732580/proces-decembermoorden-wordt-hervat|title=Proces Decembermoorden wordt hervat|website=Nederlands Dagblad|access-date=26 May 2020|language=nl}}</ref> क्योंकि मुकदमे के पीछे संतोखी का आवेग था, वह उस मुकदमे में मुख्य संदिग्ध देसी बौटर्स का एक बहुत चर्चित मामला बन गया। परीक्षण शुरू होने से चार दिन पहले 26 नवंबर 2007 को बोउटर्स ने कहा कि संतोखी "उसे कैद और मार डालना चाहते हैं"।<ref>{{cite news|url=http://www.volkskrant.nl/vk/nl/2668/Buitenland/article/detail/866570/2007/11/28/Bouterse-bedreigt-minister-van-Justitie-Santokhi.dhtml|title=Bouterse bedreigt minister van Justitie Santokhi|website=de Volkskrant|url-access=subscription}}</ref> बॉटर्स ने कहा कि "उसे बाहर निकालने" के कई पिछले प्रयास विफल रहे और संतोखी को चेतावनी दी कि वह "बाउटर्स को खत्म करने के इरादे" से सावधान रहें। 29 नवंबर 2019 को, अपील की अदालत ने दिसंबर की हत्याओं के मुकदमे में फैसला सुनाया,<ref>{{cite news|url=https://www.srherald.com/suriname/2019/11/29/breaking-news-twintig-jaar-cel-voor-bouterse/|title=Breaking News: Twintig jaar cel voor Bouterse|website=Suriname Herald|access-date=27 May 2020|language=nl}}</ref> और बॉटर्स को 20 साल की कैद की सजा सुनाई गई थी।<ref>{{cite news|url=https://www.elsevierweekblad.nl/buitenland/achtergrond/2020/05/overwinning-oppositie-betekent-einde-tijdperk-bouterse-758155/|title=Overwinning oppositie in Suriname betekent einde tijdperk Bouterse|website=Elsevier Weekblad|access-date=26 May 2020|language=nl|archive-date=20 अगस्त 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820220535/https://www.elsevierweekblad.nl/buitenland/achtergrond/2020/05/overwinning-oppositie-betekent-einde-tijdperk-bouterse-758155/|url-status=dead}}</ref>
10 सितंबर 2008 को, संतोखी ने बौटर्स पर अपमान, बदनामी और मानहानि का मुकदमा किया, क्योंकि बॉटर्स ने आरोप लगाया था कि संतोखी के ड्रग डीलरों और अन्य अपराधियों से संबंध थे।<ref>{{cite news|url=https://www.waterkant.net/suriname/2008/09/10/kortgeding-santokhi-tegen-bouterse/?cn-reloaded=1|title=Kortgeding Santokhi tegen Bouterse|date=10 September 2008|access-date=27 May 2020|language=nl|website=Waterkant}}</ref> 23 सितंबर 2008 को, अदालत ने फैसला सुनाया कि आरोप अप्रमाणित थे, बाउटर्स को एक सुधार प्रकाशित करने का आदेश दिया, और प्रत्येक दिन के लिए SRD 100,000 का जुर्माना भुगतान Bouterse सजा को निष्पादित करने में विफल रहा।<ref>{{cite news|url=https://www.volkskrant.nl/nieuws-achtergrond/bouterse-tekent-beroep-aan-tegen-vonnis~ba3c04f4/|title=Bouterse tekent beroep aan tegen vonnis|access-date=27 May 2020|website=de Volkskrant|url-access=subscription|language=nl}}</ref> उसी दिन, बॉटर्स ने डी वेस्ट में एक सुधार रखा जहां उन्होंने स्वीकार किया कि बयान असत्य थे।<ref>{{cite news|url=https://www.waterkant.net/suriname/2008/09/23/bouterse-plaatst-rectificatie-in-de-west/|title=Bouterse plaatst rectificatie in De West|website=Waterkant|access-date=27 May 2020|language=nl}}</ref>
===2010 आम चुनाव ===
2010 के सूरीनाम के आम चुनाव में, प्रोग्रेसिव रिफॉर्म पार्टी की पार्टी सूची में अपेक्षाकृत कम स्थान पर होने के बावजूद, संतोखी को देसी बौटर्स के बाद सबसे अधिक वोट मिले।<ref>{{cite news|url=http://www.nieuws-suriname.nl/aangeboden-chan-santokhi-leiderschap-in-een-nieuwe-politieke-werkelijkheid/|title=Aangeboden Chan Santokhi: leiderschap in een nieuwe politieke werkelijkheid|access-date=25 May 2020|language=nl|website=Nieuws Suriname|archive-date=21 जुलाई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200721005939/http://www.nieuws-suriname.nl/aangeboden-chan-santokhi-leiderschap-in-een-nieuwe-politieke-werkelijkheid/|url-status=dead}}</ref> उसी वर्ष जुलाई में, उन्हें सत्तारूढ़ राजनीतिक गठबंधन न्यू फ्रंट फॉर डेमोक्रेसी एंड डेवलपमेंट की ओर से राष्ट्रपति पद के उम्मीदवार के रूप में नियुक्त किया गया था। राष्ट्रपति चुनाव में संतोखी के प्रतिद्वंद्वी देसी बौटर्स थे। चूंकि बोउटर्स (एनडीपी) ने रोनी ब्रंसविज्क (एबीओपी) और पॉल सोमोहर्डजो (पीएल) के साथ सहयोग किया, उनके राजनीतिक गठबंधन में कुल 36 सीटें थीं, जबकि न्यू फ्रंट के पास केवल चौदह सीटें थीं।<ref>{{cite news|url=https://www.waterkant.net/suriname/2010/07/07/bouterse-en-brunswijk-gaan-suriname-regeren/|title=Bouterse en Brunswijk willen Suriname regeren|website=Waterkant|access-date=27 May 2020|language=nl|date=7 July 2010}}</ref> नतीजतन, Bouterse सूरीनाम के आठवें राष्ट्रपति चुने गए।<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-latin-america-53394785 |title=Suriname election: Convicted murderer Dési Bouterse is replaced by ex-police chief |website=BBC News|access-date=28 October 2020}}</ref>
=== सीआईसीएडी के अध्यक्ष ===
संतोखी, जो पंद्रह वर्षों तक इंटर-अमेरिकन ड्रग एब्यूज कंट्रोल कमीशन (सीआईसीएडी) के आधिकारिक प्रतिनिधि थे, को 6 दिसंबर 2010 को इस संगठन के अध्यक्ष के रूप में एक वर्ष के लिए चुना गया था। CICAD अमेरिकी राज्यों के संगठन का एक स्वायत्त निकाय है, जो पश्चिमी गोलार्ध की दवा नीति का समन्वय करता है। सन् 2009 में, संतोखी एक वर्ष के लिए इस संगठन के उपाध्यक्ष भी थे।<ref>{{cite news|url=http://www.starnieuws.com/index.php/welcome/index/nieuwsitem/3685|title=Breaking news: Santokhi gekozen tot CICAD-voorzitter|website=Starnieuws|date=6 December 2011}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.rnw.nl/suriname/article/santokhi-voorzitter-inter-amerikaanse-drugsbestrijding|title=Santokhi voorzitter inter-amerikaanse drugsbestrijding|website=rnw.nl|access-date=17 अगस्त 2022|archive-date=9 दिसंबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101209143631/http://www.rnw.nl/suriname/article/santokhi-voorzitter-inter-amerikaanse-drugsbestrijding|url-status=dead}}</ref>
=== प्रगतिशील सुधार दल के अध्यक्ष ===
[[File:Chan Santokhi, Sep 2020 (cropped).jpg|thumb|2020 में चान संतोखी]]
3 जुलाई 2011 को, संतोखी को वूरुइटस्ट्रेवेन्डे हेर्वोमिंग्स पार्टिज (वीएचपी) (प्रोग्रेसिव रिफॉर्म पार्टी) के अध्यक्ष के रूप में चुना गया था। प्रोग्रेसिव रिफॉर्म पार्टी, जो कभी इंडो-सूरीनामी पार्टी थी, संतोखी की अध्यक्ष के रूप में नियुक्ति के बाद से, एक बहु-जातीय पार्टी में विकसित हुई है, जो वर्तमान आंकड़ों के अनुसार, सूरीनाम में दूसरी सबसे बड़ी राजनीतिक पार्टी है। संसद में आठ सीटों के साथ, वीएचपी 2020 तक सबसे बड़ी विपक्षी पार्टी थी।<ref>http://www.dewest-online.com/?p=15457 ''VHP groeit sinds aantreden Santokhi'', De West 13/01/2012</ref> With eight seats in the parliament, the VHP was the biggest opposition party until 2020.<ref>{{cite news|url=https://www.waterkant.net/suriname/2017/08/28/vhp-corruptiezaken-suriname-vervolgen/|title=VHP: alle corruptiezaken in Suriname vervolgen|website=Waterkant.net|access-date=26 May 2020|language=nl}}</ref>
=== सूरीनाम के राष्ट्रपति ===
[[File:Secretary Pompeo and Ambassador Williams Meet with Surinamese President Chandrikapersad Santokhi and Surinamese Foreign Minister Albert Ramdin (50368021192).jpg|thumb|सितंबर 2020 में अमेरिकी विदेश मंत्री माइक पोम्पिओ के साथ संतोखी]]
26 मई 2020 को, 2020 के सूरीनाम के आम चुनाव के प्रारंभिक परिणामों से पता चला कि वीएचपी सबसे बड़ी पार्टी थी, और चान संतोखी सूरीनाम के नौवें राष्ट्रपति बनने के लिए सबसे संभावित उम्मीदवार थे।<ref>{{cite news|url=https://www.gfcnieuws.com/vhp-grote-winnaar-verkiezingen-25-mei-2020/|title=VHP grote winnaar verkiezingen 25 mei 2020|website=GFC Nieuws|access-date=26 May 2020|language=nl|archive-date=15 जुलाई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715145326/https://www.gfcnieuws.com/vhp-grote-winnaar-verkiezingen-25-mei-2020/|url-status=dead}}</ref> 30 मई को, चान संतोखी ने सूरीनाम के राष्ट्रपति पद के लिए अपनी उम्मीदवारी की घोषणा की।<ref>{{cite web|url=https://www.starnieuws.com/index.php/welcome/index/nieuwsitem/58878|title=Breaking: Santokhi president en Brunswijk DNA-voorzitter |access-date=30 May 2020|language=nl|website=Star Nieuws}}</ref> 29 जून को, विहिप ने राष्ट्रपति पद के लिए चान संतोखी को अपने उम्मीदवार के रूप में नामित किया।<ref>{{cite news|url=https://www.srherald.com/suriname/2020/06/29/chan-santokhi-voorgedragen-als-presidentskandidaat/|title=Chan Santokhi voorgedragen als presidentskandidaat|website=Suriname Herald|access-date=29 June 2020|language=nl}}</ref> 7 जुलाई को, गठबंधन ने चान संतोखी को सूरीनाम के राष्ट्रपति और रॉनी ब्रंसविज्क को सूरीनाम के उपराष्ट्रपति के रूप में नामित किया।<ref>{{cite news|url=http://dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/07/santokhi-en-brunswijk-kandidaat-president-en-vicepresident/|title=Santokhi en Brunswijk kandidaat president en vicepresident|website=De Ware Tijd|access-date=7 July 2020|language=nl|archive-date=7 जुलाई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200707215549/http://dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/07/santokhi-en-brunswijk-kandidaat-president-en-vicepresident/|url-status=dead}}</ref> 8 जुलाई 2020, 15:00 (यूटीसी−3) को किसी अन्य उम्मीदवार को नामांकित नहीं किया गया था, और 13 जुलाई को एक निर्विरोध चुनाव में संतोखी को राष्ट्रपति के रूप में चुना गया था।<ref name="liveblog">{{cite news|url=http://dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/13/live-blog-verkiezing-president-en-vicepresident-suriname/|title=Live blog: Verkiezing president en vicepresident Suriname|website=De Ware Tijd|access-date=13 July 2020|language=nl|archive-date=15 जनवरी 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210115220444/http://dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/13/live-blog-verkiezing-president-en-vicepresident-suriname/|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.starnieuws.com/index.php/welcome/index/nieuwsitem/59535|title=Kandidaatstelling Santokhi en Brunswijk een feit |website=Star Nieuws|access-date=8 July 2020|language=nl}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.dbsuriname.com/2020/07/08/breaking-ndp-dient-geen-lijst-in/|title=Breaking: NDP dient geen lijst in|website=Dagblad Suriname|access-date=8 July 2020|language=nl}}</ref> उनका उद्घाटन 16 जुलाई को COVID-19 महामारी के कारण जनता के बिना पारामारिबो में ओनाफंकेलिजखेड्सप्लिन में समारोह में किया गया था।<ref>{{cite news|url=https://www.waterkant.net/suriname/2020/07/12/inauguratie-nieuwe-president-van-suriname-op-onafhankelijkheidsplein/|title=Inauguratie nieuwe president van Suriname op Onafhankelijkheidsplein|website=Waterkant|access-date=13 July 2020|language=nl}}</ref><ref name="inaug">{{cite news|title=Live blog: Inauguratie president en vicepresident|language=nl|website=De Ware Tijd|url=http://dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/16/live-blog-inauguratie-president-en-vicepresident/|access-date=16 July 2020|archive-date=9 अक्तूबर 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201009095133/http://dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/16/live-blog-inauguratie-president-en-vicepresident/|url-status=dead}}</ref> उन्होंने अपने शपथ समारोह में हिंदू संस्कृत के श्लोकों और मंत्रों का पाठ करते हुए शपथ ली।<ref>{{Cite web|title=Suriname elects Indian-origin 'Chan' Santokhi as President|url=https://currentaffairs.adda247.com/suriname-elects-indian-origin-chan-santokhi-as-president/|access-date=2020-09-27|website=currentaffairs.adda247.com}}</ref> संतोखी के उद्घाटन को कई ईसाई धर्मगुरुओं ने भी आशीर्वाद दिया था।<ref>{{cite news|url=https://www.radiotamara.org/archief-radio-tamara-org/chan-santokhi-is-de-nieuwe-president-van-suriname|title=Chan Santokhi is de nieuwe President van Suriname|website=Radio Tamara|access-date=28 September 2020|language=nl}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.dwtonline.com/laatste-nieuws/2020/07/16/live-blog-inauguratie-president-en-vicepresident/|title=Live blog: Inauguratie president en vicepresident|website=De Ware Tijd|access-date=28 September 2020|language=nl}}</ref>
सितंबर 2021 में, संतोखी ने नीदरलैंड का दौरा किया और 2008 के बाद से ऐसा करने वाले पहले सूरीनाम के राष्ट्रपति बने, दोनों देशों के बीच राजनयिक संबंध ठंडा होने के बाद। नीदरलैंड के प्रधान मंत्री मार्क रूटे ने मेल-मिलाप को "ऐतिहासिक" बताया।<ref>{{cite news|url=http://www.trouw.nl/binnenland/waarom-het-bezoek-van-de-surinaamse-president-aan-nederland-historisch-is~b7aa1aec/|title=Waarom het bezoek van de Surinaamse president aan Nederland historisch is|website=Trouw|access-date=8 September 2021|language=nl|url-access=subscription}}</ref>
==व्यक्तिगत जीवन==
19 जुलाई 2020 को चैन संतोखी ने अपने लॉन्ग-टर्म पार्टनर मेलिसा सीनाचेरी से शादी की। शादी एक निजी समारोह में हुई थी।<ref>{{cite news|url=https://www.starnieuws.com/index.php/welcome/index/nieuwsitem/59707|title=President Santokhi en partner Mellisa trouwen vandaag |website=Star Nieuws|access-date=19 July 2020|language=nl}}</ref> मेलिसा पेशे से वकील हैं।<ref>{{cite news|url=https://www.srherald.com/suriname/2020/07/19/president-santokhi-en-partner-mellisa-in-het-huwelijksbootje-gestapt/ |title=President Santokhi en partner Mellisa in het huwelijksbootje gestapt |website=Suriname Herald|access-date=20 July 2020|language=nl}}</ref> पिछली शादी से उनके दो वयस्क बच्चे (एक बेटी और एक बेटा) भी हैं।<ref>{{cite book |last1=Ramcharan |first1=Ashwin |title=Chan |date=21 April 2020 |publisher=Uitgeverij De Mango Boom |isbn=978-94-028-1728-7 |page=163 |url=https://www.hindorama.com/wp-content/uploads/2020/04/Chan-e-book-2020.pdf |language=nl}}</ref>
==बाहरी कड़ियाँ==
* [https://www.facebook.com/pages/Chan-Santokhi/162440947149462/ Chan Santokhi's Facebook page]
* [https://twitter.com/chansantokhi/ Chan Santokhi's Twitteraccount]
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
{{सूरीनाम के राष्ट्रपति}}
[[श्रेणी:1959 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:सूरीनाम के हिंदू]]
[[श्रेणी:सूरीनाम के राष्ट्रपति]]
[[श्रेणी:सूरीनाम के राजनीतिज्ञ]]
8otvizsih37ln375jfiz7nwqd9vxvtq
जनजातीय अनुसंधान संस्थान और संग्रहालय
0
1411523
6544438
6088346
2026-04-27T10:11:46Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544438
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox museum
| name = आदिवासी अनुसंधान संस्थान संग्रहालय
| established = 2006
| location = मोराबादी, [[राँची]], [[झारखण्ड]]
| coordinates = {{coord|23.39415|N|85.33323|E}}
| type = आदिवासी संग्रहालय
| collections = पत्थर की मूर्तियां, [[टेराकोटा]], हथियार, नृवंशविज्ञान संबंधी वस्तु
| visitors = ~1,000 (मासिक)
| owner = [[झारखण्ड सरकार]]
| website = {{url|ekalyan.cgg.gov.in}}
}}
'''आदिवासी अनुसंधान संस्थान संग्रहालय''' भारतीय राज्य [[झारखण्ड]] की राजधानी [[राँची]] में है।<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/jharkhand/jharkhand-plans-study-to-detect-psychological-barriers-of-tribal-students-at-play-psychiatrists-on-board/cid/1794632|title=What holds back tribal students in an urban milieu?|website=www.telegraphindia.com|access-date=2022-11-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.dailypioneer.com/2019/state-editions/tribal-life-rejuvenated-at-tribal-museum.html|title=Tribal life rejuvenated at Tribal Museum|last=Pioneer|first=The|website=The Pioneer|language=en|access-date=2022-11-13}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.incredibleindia.org/content/incredible-india-v2/en/destinations/ranchi/listicles/things-to-do/tribal-research-institute-and-museum.html|title=Incredible India {{!}} Tribal Research Institute and Museum|website=www.incredibleindia.org|access-date=2022-11-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/jharkhand/ranchi-tribal-museum-shows-lifestyle-and-culture-of-tribals-society-ranchi-jharkhand-19905401.html|title=आदिवासी समाज का दर्पण है रांची का ट्राइबल म्यूजियम, यहां मिलती है 32 जनजातियों की जानकारी|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2022-11-13}}</ref>
== प्रदर्शित जनजातियां ==
*[[असुर (आदिवासी)|असुर]]
*[[बैगा (जनजाति)|बैगा]]
*बेदिया
*[[भूमिज]]
*बिंझिया
*[[बिरहोर]]
*बिरजिया
*[[कंवर]]
*करमाली
*[[खड़िया आदिवासी|खड़िया]]
*[[खरवार]]
*[[खोंड]]
*कोरा
*[[मुण्डा]]
*[[उराँव|उरांव]]
*[[लोहरा]]
*[[सांथाल जनजाति|संथाल]]
*सोरिया पहाड़िया
*सबर
==चित्र दीर्घा==
[[File:" hunting technic01.jpg ".jpg|thumb|180px]]
[[File:" Hunter.jpg ".jpg|thumb|180px]]
[[File:" hunting technic.jpg ".jpg|thumb|180px]]
== सन्दर्भ ==
ecgnj18i2xd6n0193fazcx3rxrr6836
सदस्य वार्ता:Kaushlendra522
3
1413189
6544229
5697019
2026-04-26T12:46:28Z
Quinlan83
637675
चेतावनी - लेवल 1
6544229
wikitext
text/x-wiki
{{साँचा:सहायता|realName=|name=Kaushlendra522}}
-- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 15:33, 20 नवम्बर 2022 (UTC)
== अप्रैल 2026 ==
[[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:गौरी (बहुविकल्पी)]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:Quinlan83|Quinlan83]] ([[सदस्य वार्ता:Quinlan83|वार्ता]]) 12:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
pe9fj35137sat6lo9lodparzl6d8exg
6544234
6544229
2026-04-26T13:04:06Z
Kaushlendra522
739908
/* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग
6544234
wikitext
text/x-wiki
{{साँचा:सहायता|realName=|name=Kaushlendra522}}
-- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 15:33, 20 नवम्बर 2022 (UTC)
== अप्रैल 2026 ==
[[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:गौरी (बहुविकल्पी)]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:Quinlan83|Quinlan83]] ([[सदस्य वार्ता:Quinlan83|वार्ता]]) 12:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
== शीघ्र हटाने पर चर्चा ==
इस सदस्य पृष्ठ को वेब होस्ट के रूप में विकिपीडिया का स्पष्ट दुरुपयोग होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[सदस्य:Kaushlendra522|Kaushlendra522]] ([[सदस्य वार्ता:Kaushlendra522|वार्ता]]) 13:04, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
मैं, इस सदस्य पृष्ठ के संबंध में प्रस्तुत नामांकन पर अपनी आपत्ति दर्ज कर रहा हूँ।
इस पृष्ठ पर दी गई जानकारी पूर्णतः सार्थक, सत्यापित एवं विकिपीडिया के उद्देश्यों के अनुरूप है। यह केवल व्यक्तिगत प्रचार या असंबंधित सामग्री नहीं है, बल्कि इसमें एक आध्यात्मिक व्यक्तित्व के बारे में संक्षिप्त, तथ्यात्मक एवं ज्ञानवर्धक विवरण प्रस्तुत किया गया है। पृष्ठ में किसी भी प्रकार की नीतियों का उल्लंघन नहीं किया गया है।
नामांकन में यह कहा गया है कि पृष्ठ विकिपीडिया के लक्ष्यों से संबंधित नहीं है, जबकि वास्तव में यह एक उभरते हुए आध्यात्मिक व्यक्तित्व इस प्रकार की जानकारी ज्ञानकोशीय महत्व रखते है।
अतः निवेदन है कि:
इस नामांकन को न हटाया जाए।
पृष्ठ को यथावत बनाए रखा जाए, अथवा आवश्यक सुधार हेतु समय दिया जाए।
मैं यह भी सुनिश्चित करताहूँ कि यदि किसी प्रकार का प्रारूप, संदर्भ या विश्वसनीय स्रोत जोड़ने की आवश्यकता है, तो उसे शीघ्र पूरा किया जाएगा।
धन्यवाद।
7pprfz8ow9r0f0c2dsuk34zuitc4my1
6544240
6544234
2026-04-26T13:30:34Z
Kaushlendra522
739908
/* शीघ्र हटाने पर चर्चा */ नया अनुभाग
6544240
wikitext
text/x-wiki
{{साँचा:सहायता|realName=|name=Kaushlendra522}}
-- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 15:33, 20 नवम्बर 2022 (UTC)
== अप्रैल 2026 ==
[[File:Information.svg|25px|alt=|link=]] विकिपीडिया पर [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|आपका स्वागत है]], प्रयोग के लिए धन्यवाद! [[:गौरी (बहुविकल्पी)]] पृष्ठ पर आपका प्रयोग सफल रहा, और अब इसे हटा दिया गया है। यदि आप और भी प्रयोग करना चाहते हैं, तो कृपया [[विकिपीडिया:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। विकिपीडिया के बारे में अधिक जानने के लिए [[विकिपीडिया:नवागन्तुकों का स्वागत|स्वागत पृष्ठ]] देखें। धन्यवाद! [[सदस्य:Quinlan83|Quinlan83]] ([[सदस्य वार्ता:Quinlan83|वार्ता]]) 12:46, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
== शीघ्र हटाने पर चर्चा ==
इस सदस्य पृष्ठ को वेब होस्ट के रूप में विकिपीडिया का स्पष्ट दुरुपयोग होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[सदस्य:Kaushlendra522|Kaushlendra522]] ([[सदस्य वार्ता:Kaushlendra522|वार्ता]]) 13:04, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
मैं, इस सदस्य पृष्ठ के संबंध में प्रस्तुत नामांकन पर अपनी आपत्ति दर्ज कर रहा हूँ।
इस पृष्ठ पर दी गई जानकारी पूर्णतः सार्थक, सत्यापित एवं विकिपीडिया के उद्देश्यों के अनुरूप है। यह केवल व्यक्तिगत प्रचार या असंबंधित सामग्री नहीं है, बल्कि इसमें एक आध्यात्मिक व्यक्तित्व के बारे में संक्षिप्त, तथ्यात्मक एवं ज्ञानवर्धक विवरण प्रस्तुत किया गया है। पृष्ठ में किसी भी प्रकार की नीतियों का उल्लंघन नहीं किया गया है।
नामांकन में यह कहा गया है कि पृष्ठ विकिपीडिया के लक्ष्यों से संबंधित नहीं है, जबकि वास्तव में यह एक उभरते हुए आध्यात्मिक व्यक्तित्व इस प्रकार की जानकारी ज्ञानकोशीय महत्व रखते है।
अतः निवेदन है कि:
इस नामांकन को न हटाया जाए।
पृष्ठ को यथावत बनाए रखा जाए, अथवा आवश्यक सुधार हेतु समय दिया जाए।
मैं यह भी सुनिश्चित करताहूँ कि यदि किसी प्रकार का प्रारूप, संदर्भ या विश्वसनीय स्रोत जोड़ने की आवश्यकता है, तो उसे शीघ्र पूरा किया जाएगा।
धन्यवाद।
== शीघ्र हटाने पर चर्चा ==
I respectfully contest this speedy deletion nomination.
The page was created to provide encyclopedic information about a spiritual speaker. I understand that the current version may appear promotional, and I am willing to सुधार it immediately by:
1. Removing all promotional language
2. Adding independent and reliable sources
3. Making the content neutral and verifiable
I request that the page be given time for improvement instead of immediate deletion.
Thank you
5jw4i5l4f6egzspckyc08n8b6sa60v9
ग्यालेक्सी फोरके टेलीविजन
0
1421846
6544216
6126190
2026-04-26T12:25:08Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544216
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox television channel
| name = ग्यालेक्सी फोरके टेलीविजन
| logo =
| logo_size =
| logo_caption =
| logo_alt =
| airdate =
| launch_date = वि.सं. २०७८ असोज १५ <!-- {{Start date|YYYY|MM|DD|df=y}} -->
| closed date = <!-- {{End date|YYYY|MM|DD|df=y}} -->
| picture format =
| share =
| share as of =
| share source =
| network =
| owner = गोर्खा मिडिया नेटवर्क प्रा. लि.
| parent =
| motto =
| country = {{flag|नेपाल}}
| language = [[नेपाली भाषा|नेपाली]]
| broadcast area =
| affiliates =
| headquarters = बालुवाटार, [[काठमांडू]]
| former names =
| replaced names =
| replaced by names =
| sister names =
| timeshift names =
| website = {{url|https://www.galaxytvnepal.com}}
| terr serv 1 =
| terr chan 1 =
| sat serv 1 =
| sat chan 1 =
| cable serv 1 =
| cable chan 1 =
| sat radio serv 1 =
| sat radio chan 1 =
| iptv serv 1 =
| iptv chan 1 =
| online serv 1 =
| online chan 1 =
| 3gmobile serv 1 =
}}
'''ग्यालेक्सी फोरके टेलीविजन''' [[नेपाल]] का एक निजी क्षेत्र का टेलीविजन स्टेशन है।<ref>{{Cite web |url=https://www.galaxytvnepal.com/ |title=ग्यालेक्सी फोरके टेलिभिजन |website=www.galaxytvnepal.com |language=en |accessdate=2022-10-07 |archive-date=7 अक्तूबर 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221007090001/https://www.galaxytvnepal.com/ |url-status=dead }}</ref> [[गोरखा मीडिया नेटवर्क]] द्वारा संचालित इस टेलीविजन कंपनी के अध्यक्ष और संस्थापक जिबी राई हैं।<ref>{{Cite web |url=https://khabarhub.com/2021/23/246403/ |title=रवि लामिछानले ल्याए नेपालमा पहिलो ‘फोर के’ टेलिभिजन |website=खबरहब |language=नेपाली |accessdate=2022-10-07}}</ref> इस टेलीविजन का मुख्य कार्यालय [[काठमांडू]] बालुवाटार में स्थित है। २०२१ अक्टूबर ०१ को आधिकारिक रूप से प्रसारण शुरू करने वाले इस टेलीविजन का दावा है कि उसने शुरू से ही फोरके गुणवत्ता प्रविधि को अपनाया है। इसका अपना यूट्यूब चैनल भी है और इसे एफएम पर भी सुना जा सकता है।
<ref>{{Cite web |url=https://shilapatra.com/detail/96232 |last=शर्मा |first=राजेश |title=टेलिभिजन प्रस्तोताले हात जोडेर नमस्कार गर्न नहुने हो ? |website=शिलापत्र |language=नेपाली |accessdate=2022-10-07}}</ref> संस्थापक प्रबंध निदेशक [[रवि लामिछाने]] ने राजनीति में शामिल होने के लिए कुछ महीनों के भीतर अपनी संबद्धता समाप्त कर दी।<ref>{{Cite web |url=https://www.setopati.com/social/230135/ |title=रवि लामिछानेले ल्याए ग्यालेक्सी टिभी, यस्ता छन् प्रसारण हुने मुख्य कार्यक्रम |website=सेतोपाटी |language=नेपाली |accessdate=2022-10-07 }}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://nepallive.com/story/284020 |title='राजनीतिमा लाग्न' रवि लामिछानेले छाडे ग्यालेक्सी टिभी |website=नेपाल लाइभ |language=नेपाली |accessdate=2022-10-07}}</ref> इस टेलीविजन के मुख्य संपादक [[प्रशान्त अर्याल]] हैं और समाचार समन्वयक [[रामबहादुर रावल]] हैं। जिबि राइ
== संबद्ध पत्रकार और प्रस्तुतकर्ता ==
*[[प्रशान्त अर्याल]]-प्रधान सम्पादक
*[[रामबहादुर रावल]]-समाचार संयोजक
*[[विजय कुमार पाण्डे]]
*[[रमेश प्रसाईं]]
*निमेष बन्जाडे
*साजना तामाङ
*[[राजेश हमाल]]
*[[दीपकराज गिरी]]
==इन्हें भी देखें==
*[[रवि लामिछाने]]
==सन्दर्भ==
{{reflist}}
[[श्रेणी:नेपाल की मीडिया]]
[[श्रेणी:नेपाली टेलीविजन]]
10ssast14a2gmzoga4l1ubrnbeitdxm
चंद्रमुखी (2022 फिल्म)
0
1427896
6544280
6529951
2026-04-26T17:38:58Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544280
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक फ़िल्म
| name = चंद्रमुखी
| image = Chandramukhi Marathi film.jpeg
| caption =
| director = [[प्रसाद ओक]]
| writer = [[चिन्मय मंडलेकर]]
| based_on = [[विश्वास पाटिल]] द्वारा ''चंद्रमुखी''
| producer = अक्षय बरदापुरकर<br>पीयूष सिंह<br>अभयानंद सिंह<br>सौरभ गुप्ता
| starring = {{ubl|[[अमृता खानविलकर]]|[[आदिनाथ कोठारे]]|[[मृण्मयी देशपांडे]]|[[समीर चौगुले]]|[[मोहन आगाशे]]}}
| cinematography = संजय के. मेमाने
| editing = फैज़ल महादिक<br>इमरान महादिक
| music = [[अजय-अतुल]]
| studio = प्लैनेट मराठी<br>गोल्डन रेशियो फिल्म्स<br>फ्लाइंग ड्रैगन एंटरटेनमेंट<br>क्रिएटिव वाइब
| distributor = प्लैनेट मराठी
| released = २९ अप्रैल २०२२
| runtime = १६४ मिनट
| country = भारत
| language = मराठी
| budget = {{INR|५करोड़}}<ref>{{Cite web |date=2022-05-24 |title=Chandramukhi is a salute to folk artists: Amruta Khanvilkar |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/chandramukhi-a-salute-to-folk-artists-amruta-khanvilkar-7934091/ |access-date=2022-06-13 |website=The Indian Express |archive-date=2022-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220613184547/https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/chandramukhi-a-salute-to-folk-artists-amruta-khanvilkar-7934091/ |url-status=live }}</ref>
| gross = {{INRConvert|18|c}}<ref>{{Cite web |date=2022-05-26 |title='Chandramukhi' was supposed to be my first film, says director Prasad Oak |url=https://theprint.in/features/chandramukhi-was-supposed-to-be-my-first-film-says-director-prasad-oak/971684/ |access-date=2022-06-21 |website=ThePrint }}</ref>
}}
'''''चंद्रमुखी''''' ( {{Translation|मून-फेस ब्यूटी}}) २०२२ की भारतीय [[मराठी भाषा|मराठी]] भाषा की संगीतमय [[प्रेमकहानी फ़िल्म|रोमांटिक ड्रामा]] फिल्म है जो [[चिन्मय मान्डलेकर|चिन्मय मंडलेकर]] द्वारा लिखित, प्रसाद ओक द्वारा निर्देशित<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/art-entertainment/amruta-khanvilkar-chandramukhi-was-supposed-to-be-my-first-film-says-director-prasad-oak-interview-news-198717|title=Chandramukhi Was Supposed To Be My First Film, Says Director Prasad Oak|website=|archive-url=https://web.archive.org/web/20220611100155/https://www.outlookindia.com/art-entertainment/amruta-khanvilkar-chandramukhi-was-supposed-to-be-my-first-film-says-director-prasad-oak-interview-news-198717|archive-date=2022-06-11|access-date=2022-06-13}}</ref> और प्लैनेट मराठी, गोल्डन रेशियो फिल्म्स, फ्लाइंग ड्रैगन एंटरटेनमेंट और क्रिएटिव वाइब के तहत निर्मित है। [[विश्वास पाटील|विश्वास पाटिल]] द्वारा लिखित इसी नाम के एक उपन्यास पर आधारित, फिल्म प्रमुख [[तमाशा]] गायक और नर्तक चंद्रा और एक उभरते [[राजनेता]] दौलत और उसके नतीजों के बीच एक गहन संगीतमय प्रेम कहानी का अनुसरण करती है।<ref>{{Cite web|url=https://www.filmfare.com//news/bollywood/exclusive-interview-amruta-khanvilkar-on-chandramukhi-53322.html|title=Exclusive Interview: Amruta Khanvilkar on Chandramukhi|website=filmfare.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220605011134/https://www.filmfare.com/news/bollywood/exclusive-interview-amruta-khanvilkar-on-chandramukhi-53322.html|archive-date=2022-06-05|access-date=2022-06-13}}</ref> फिल्म में [[अमृता खानविलकर]], आदिनाथ कोठारे और मृण्मयी देशपांडे मुख्य भूमिका में हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/movies/chandramukhi-42754/cast-crew|title=Chandramukhi (2022) Cast - Actor, Actress, Director, Producer, Music Director|website=Cinestaan|access-date=2022-06-23|archive-date=13 जून 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220613182300/https://www.cinestaan.com/movies/chandramukhi-42754/cast-crew|url-status=dead}}</ref> संगीत को [[अजय-अतुल|अजय-अतुल]] की जोड़ी ने कंपोज़ किया हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/articles/2022/mar/24/33779/composing-a-lavni-is-never-a-challenge-for-marathi-boys-says-ajay-gogavale-on-chandramukhi|title=Composing a lavni is never a challenge for Marathi boys, says Ajay Gogavale on Chandramukhi|last=Zore|first=Suyog|website=Cinestaan|access-date=2022-07-29|archive-date=29 जुलाई 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220729152114/https://www.cinestaan.com/articles/2022/mar/24/33779/composing-a-lavni-is-never-a-challenge-for-marathi-boys-says-ajay-gogavale-on-chandramukhi|url-status=dead}}</ref>
''चंद्रमुखी'' को मूल रूप से दिवाली २०२१ को रिलीज के रूप में घोषित किया गया था, लेकिन इसे [[2020 भारत में कोरोनावायरस महामारी|भारत में COVID-19 महामारी]] के कारण स्थगित कर दिया गया था और अंत में इसको सिनेमाघर में २९ अप्रैल २०२२ को रिलीज किया गया। इसे समीक्षकों से सकारात्मक समीक्षा मिली, जिसमें छायांकन, विषय, संगीत और इसके प्रमुख अभिनेताओं, विशेष रूप से खानविलकर द्वारा चंद्रा के चित्रण के लिए प्रशंसा की गई। फिल्म ने ₹१८ करोड़ कि कमाई की और एक व्यावसायिक सफलता बन गई।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/marathi-movies/news/chandramukhi-5-days-box-office-collection-amruta-khanvilkar-s-film-is-another-hit-in-marathi-cinema-334103.html|title=Chandramukhi 5 Days Box Office Collection: Amruta Khanvilkar's Film Is Another HIT In Marathi Cinema|date=2022-05-05|website=filmibeat.com|access-date=2022-06-23}}</ref>
== कलाकार ==
* [[अमृता खानविलकर]] - चंद्रमुखी (चंद्र) उमाजीराव जुन्नरकर
* आदिनाथ कोठारे - दौलतराव देशमाने
* मृण्मयी देशपांडे - दमयंती (डॉली) दौलतराव देशमाने
* समीर चौगुले - बट्टाशाराव गंगवले
* मोहन आगाशे - दादासाहेब सासवडकर
* राजेंद्र शिसात्कर - नानासाहेब जोंढाले
* राधा सागर - शेवंता
* वंदना वक्नीस - हीराबाई उमाजीराव जुन्नारकर
* सचिन गोस्वामी - सावंत
* सुरभि भावे - मीरा
* नेहा डंडले - लालन
* दीपक अलेगांवकर - नखवा सेठ
* संजय जाधव - पटेल
* सात्विक ताकर - परदेशी
* संजय कदम - रिपोर्टर नितिन
* अजित रेडेकर - डॉ. पटनाकर
* लेनोज चुंगथ - सुवर्णन
* माधुरी कोंडे - रानीबाई
* निसार शेख - भंगडी सेठ
* उत्तरा मोने - लेडी रिपोर्टर
* रिया जेल - गर्दबाई
* अविनाश उमाप - ज़रूर
* अशोक शिंदे - शाहीर उमाजीराव जुन्नारकर (कैमियो उपस्थिति)
* प्राजक्ता माली - नयना चंद्रपुरकर (कैमियो उपस्थिति)
* स्मिता गोंडकर - मानसी प्रकाश (कैमियो उपस्थिति)
* मयंक ओक - कृष्णा (कैमियो उपस्थिति)
* शिवली परब - यंग चंद्रा (कैमियो उपस्थिति)
== उत्पादन ==
=== विकास ===
फिल्म की कहानी विश्वास पाटिल के उपन्यास ''चंद्रमुखी'' पर आधारित है।
अभिनेता-निर्देशक प्रसाद ओक ने पहली बार २००४ में उपन्यास पढ़ा और लोक कलाकारों के प्रति उनके प्रेम के कारण ''चंद्रमुखी'' को एक फीचर फिल्म में बदलने के लिए प्रेरित हुए और उन्होंने सोचा कि निर्देशक के रूप में यह उनकी पहली फिल्म होगी। वे एक दशक से अधिक समय से कहानी के अधिकार हासिल करने की कोशिश कर रहे थे, लेकिन लेखक विश्वास पाटिल इसके लिए तैयार नहीं थे। इस बीच, ओक ने दो फीचर फिल्मों ''कच्चा लिंबू'' (२०१७) और हिरकानी (२०१९) का निर्देशन किया।<ref name=":1"/>
२०१९ के आसपास पाटिल इस विचार से सहमत हो गए और फिल्म का विकास शुरू हो गया। खानविलकर और ओक ने प्लैनेट मराठी, गोल्डन रेशियो फिल्म्स, फ्लाइंग ड्रैगन एंटरटेनमेंट और क्रिएटिव वाइब के बैनर तले फिल्म का निर्माण करने के लिए निर्माता अक्षय बरदापुरकर, पीयूष सिंह, अभयानंद सिंह और सौरभ गुप्ता से संपर्क किया। ओक ने अजय-अतुल को संगीत के लिए और चिन्मय मंडलेकर को पटकथा और संवाद के लिए चुना। मांडलेकर को किताब से स्क्रिप्ट विकसित करने में सात से आठ महीने लगे।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/regional/chandramukhi-a-salute-to-folk-artists-amruta-khanvilkar-7934091/|title=Chandramukhi is a salute to folk artists: Amruta Khanvilkar|date=2022-05-24|website=The Indian Express|access-date=2022-06-23}}</ref> छायांकन संजय मेमाने ने संभाली थी। नीलेश वाघ, जिन्होंने पहले कोर्ट (२०१४), आनंदी गोपाल (२०१९ ) और ''धुरला'' (२०२०) में काम किया था, प्रोडक्शन डिजाइन के प्रभारी थे। राष्ट्रीय पुरस्कार विजेता कॉस्ट्यूम डिजाइनर सचिन लोवलेकर ने परिधान किए और आभूषण पीएन गाडगिल ज्वैलर्स द्वारा प्रदान किए गए। ओक शुरू से ही निश्चित थे कि वह खानविलकर को ''चंद्रमुखी'' के रूप में लेना चाहते थे, हालांकि खानविलकर और अन्य स्टार कास्ट का खुलासा नहीं किया गया रिलीज से पहले।
=== फिल्माने ===
प्रधान फोटोग्राफी ८ नवंबर २०२० को शुरू हुई।<ref name="IANS">{{Cite web|url=https://www.dtnext.in/cinema/2020/11/09/chandramukhi-first-big-banner-marathi-film-since-covid-outbreak-starts-shoot|title=Chandramukhi: First big banner Marathi film since Covid outbreak starts shoot|website=DT next|archive-url=https://web.archive.org/web/20221123192751/https://www.dtnext.in/cinema/2020/11/09/chandramukhi-first-big-banner-marathi-film-since-covid-outbreak-starts-shoot|archive-date=23 November 2022|access-date=2022-06-25}}</ref> मुहूर्त शॉट भायखला के मसीना अस्पताल में फिल्माया गया था। दूसरा शेड्यूल ७ दिसंबर २०२० को शुरू हुआ और १८ दिसंबर २०२० को खत्म हुआ। [[मुम्बई फ़िल्म सिटी|फिल्म सिटी]] सहित विभिन्न शूटिंग स्थानों में [[भोर, महाराष्ट्र|भोर]], [[सासवड़|सासवड]], [[सातारा|सतारा]] और [[मुम्बई|मुंबई]] थे। फिल्मांकन ४५ दिनों के भीतर पूरा हो गया था। फिल्म का पोस्ट-प्रोडक्शन फरवरी २०२१ के अंत तक पूरा किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/its-a-wrap-for-prasad-oaks-chandramukhi-shares-a-group-photo-with-the-team/articleshow/81204473.cms|title=It's a wrap for Prasad Oak's 'Chandramukhi'; shares a group photo with the team - Times of India|website=The Times of India|access-date=2022-06-25}}</ref>
== गीत संगीत ==
गीतों की रचना जोड़ी [[अजय-अतुल|अजय-अतुल]] ने की थी और गीत गुरु ठाकुर द्वारा लिखे गए थे। प्रसाद ओक के साथ दोनों का यह पहला सहकार्यता था। स्वर [[श्रेया घोषाल]], अजय गोगावले, प्रियंका बर्वे, मधुरा दातार, विश्वजीत बोरवंकर और आर्य अम्बेकर द्वारा प्रदान किए गए, जबकि मंगेश धड़के ने पार्श्व संगीत किया। दीपाली विचारे और आशीष पाटिल ने गानों को नृत्य संयोजन किया है।<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/entertainment/amruta-khanvilkar-chandramukhi-marathi-movie-chandra-song-got-2-crore-views-on-you-tube-mhgm-705487.html|title=Chandramukhi: अमृताच्या लावणीची प्रेक्षकांवर जादू; चंद्रा गाण्याला You Tube वर|date=2022-05-21|website=News18 Lokmat|language=mr|access-date=2022-06-23|archive-date=30 अक्तूबर 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221030131216/https://lokmat.news18.com/entertainment/amruta-khanvilkar-chandramukhi-marathi-movie-chandra-song-got-2-crore-views-on-you-tube-mhgm-705487.html|url-status=dead}}</ref> एल्बम ३० अप्रैल २०२२ को एवरेस्ट मराठी द्वारा जारी किया गया।<ref>{{Cite web|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/chandramukhi-kanha-official-song-release-1057766|title='चंद्रमुखी' मधील नवं गाणं रिलीज; अजय गोगावलेच्या आवाजातील 'कान्हा' गाणं प्रेक्षकांच्या भेटीला|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2022-05-09|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2022-06-23}}</ref>
''चंद्रमुखी'' के गीत संगीत को आलोचकों और दर्शकों से सकारात्मक प्रतिक्रिया मिली; शीर्षक गीत " चंद्रा " चार्टबस्टर हिट हुआ।<ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/marathi-movies/news/chandramukhi-music-review-musician-duo-ajay-atul-s-songs-are-tribute-to-maharashtra-s-folk-culture-333695.html|title=Chandramukhi Music Review: Musician Duo Ajay-Atul's Songs Are Tribute To Maharashtra's Folk Culture - Filmibeat|date=2022-04-27|website=www.filmibeat.com|access-date=2022-06-13}}</ref> [[द इंडियन एक्सप्रेस|इंडियन एक्सप्रेस]] द्वारा "बाई गा" गीत को "२०२२ के सर्वश्रेष्ठ गीतों" के रूप में सूचीबद्ध किया गया है।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/entertainment/best-songs-of-2022-pasoori-jab-saiyaan-alaikadal-in-the-list-8354336/|title=Best songs of 2022: Pasoori, Jab saiyaan, Alaikadal in the list|date=2022-12-31|website=The Indian Express|access-date=2023-01-03}}</ref>
{{Track listing
| headline = ट्रैक लिस्टिंग
| extra_column = गायक
| title1 = [[चन्द्र (गीत)|चन्द्र]]
| extra1 = [[श्रेया घोषाल]]
| music1 = [[अजय-अतुल]]
| lyrics1 = [[गुरु ठाकुर]]
| length1 = ०५:४२
| title2 = बाई गा
| extra2 = [[आर्य अम्बेकर]]
| lyrics2 = गुरु ठाकुर, अजय-अतुल
| music2 = अजय-अतुल
| length2 = ०६:२२
| title3 = तोह चाँद राती
| extra3 = [[श्रेया घोषाल]]
| lyrics3 = गुरु ठाकुर
| length3 = ०४:११
| music3 = अजय-अतुल
| title4 = सवाल जवाब
| extra4 = [[प्रियंका बर्वे]], मधुरा दातार, विश्वजीत बोरवंकर
| title5 = चिराभरनी
| length5 = ०३:३५
| lyrics5 = गुरु ठाकुर
| music5 = अजय-अतुल
| extra5 = चौरस - रुचा सोमन, अदिति कुलकर्णी, दीप्ति रेगे, मृण्मयी दादके, शरयू दाते, सोनाली कार्णिक, शमिका भिडे, शाल्मली सुक्तनकर, उमेश जोशी, स्वप्निल गोडबोले, जनार्दन धत्रक, जितेंद्र तुपे, विजय धुरी, सागर लेले, विवेक नाइक, गौरव दांडेकर
| title6 = कान्हा
| length6 = ०४:२०
| lyrics6 = गुरु ठाकुर
| music6 = अजय-अतुल
| extra6 = अजय गोगावले
| lyrics4 = गुरु ठाकुर
| length4 = ०८:३५
| music4 = अजय-अतुल
| total_length = ३१:६५
}}
== विपणन और रिलीज ==
यह फिल्म साल की बहुप्रतीक्षित मराठी फिल्मों में से एक थी, और दर्शकों की उम्मीदें बहुत अधिक थीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/marathi-movies/news/chandramukhi-five-reasons-to-watch-amruta-khanvilkar-s-film-in-theatres-333931.html|title=Chandramukhi: Five Reasons To Watch Amruta Khanvilkar's Film In Theatres|date=2022-05-02|website=www.filmibeat.com|access-date=2022-06-25}}</ref> फिल्म की घोषणा जनवरी २०२० में की गई थी, और फिल्म का एक छोटा आधिकारिक टीज़र १३ अप्रैल २०२१ को जारी किया गया था। पोस्टर का पहला लुक राजनीतिक पोशाक में दिख रही एक लावणी नर्तकी के साथ जारी किया गया था, लेकिन अभिनेत्री का चेहरा छिपया गया था। ''चंद्रमुखी'' को शुरुआत में ५ नवंबर २०२१ को [[दीपावली|दिवाली]] के मौके पर रिलीज करने के लिए उम्मीद की गई थी। [[2020 भारत में कोरोनावायरस महामारी|COVID-19 महामारी]] के कारण उत्पादन में देरी के कारण, इसे २९ अप्रैल २०२० तक के लिए स्थगित कर दी गई थी।<ref name="IANS"/>
''चंद्रमुखी के'' निर्माताओं ने फिल्म का प्रचार बड़े पैमाने पर किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/watch-chandramukhi-amruta-khanvilkar-leads-flash-mob-inside-pune-metro-5051743.html|title=Watch: Chandramukhi Amruta Khanvilkar Leads Flash Mob Inside Pune Metro|date=2022-04-25|website=News18|access-date=2022-06-25}}</ref> उत्पादन के दौरान रिसाव से बचने के लिए उचित देखभाल की गई। दूसरा टीज़र १० फरवरी २०२२ को रिलीज़ किया गया था। टीज़र ने अभिनेताओं को प्रकट नहीं किया, बल्कि दर्शकों को पीछे से अभिनेताओं के बारे में पहेली बना दी। फिल्म को यह [[टैगलाइन]] के साथ प्रचारित किया गया था, "तो ध्येय धुरंधर राजकारणी... ती तमाशतली शुक्रसाची चांदणी... लाल दिवा और घुंग्रांच्या गुंटावळीची... राजकीय रशिली प्रेमकहाणी..." <ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/regional-cinema/story/prasad-oak-s-chandramukhi-shows-love-story-of-a-shrewd-politician-and-a-dancer-teaser-out-1911315-2022-02-10|title=Prasad Oak's Chandramukhi shows love story of a shrewd politician and a dancer. Teaser out|last=Cyril|first=Grace|date=10 February 2022|website=India Today|access-date=2022-06-25}}</ref>
१६ मार्च २०२२ को, आदिनाथ कोठारे को ४८-सेकंड के टीज़र के साथ दौलत देशमाने के रूप में प्रदर्शित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/exclusive-addinath-kothare-as-daulat-deshmane-in-chandramukhi/articleshow/90225122.cms|title=EXCLUSIVE! Addinath Kothare as Daulat Deshmane in Chandramukhi - Times of India|website=The Times of India|access-date=2022-06-25}}</ref> २२ मार्च २०२२ को मुंबई के हेरिटेज थिएटर में आयोजित होने वाले पहले मराठी फिल्म समारोह रॉयल ओपेरा हाउस में सितारों से सजे कार्यक्रम का आयोजन किया गया। जहां निर्माताओं ने चंद्रा के लुक में अमृता खानविलकर के ३५ फुट लंबे कट-आउट का अनावरण करके चंद्रा की घोषणा की और उन्होंने फिल्म के एक गाने पर लावणी का प्रदर्शन भी किया।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/amruta-khanvilkars-35-foot-cut-out-adorns-the-chandramukhi-launch-at-royal-opera-house-in-mumbai/articleshow/90383756.cms|title=Amruta Khanvilkar's 35-foot cut out adorns the 'Chandramukhi' launch at Royal Opera House in Mumbai - Times of India|website=The Times of India|access-date=2022-06-25}}</ref> इसके बाद, गाने " चंद्रा ",<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/chandramukhi-first-song-chandra-amruta-khanvilkar-steals-the-show-with-her-lavani-dance-watch/articleshow/90533684.cms|title='Chandramukhi' first song 'Chandra': Amruta Khanvilkar steals the show with her Lavani dance- Watch - Times of India|website=The Times of India|access-date=2022-06-25}}</ref> "तो चांद रति"<ref>{{Cite web|url=https://marathi.abplive.com/entertainment/chandramukhi-marathi-movie-to-chand-rati-song-release-1048885|title='तो चांद राती...' अमृता आणि आदिनाथचा रोमँटिक अंदाज; 'चंद्रमुखी'तील नवं गाणं प्रदर्शित|last=टीम|first=एबीपी माझा वेब|date=2022-04-09|website=marathi.abplive.com|language=mr|access-date=2022-06-25}}</ref> और "बाई गा"<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/chandramukhi-amruta-khanvilkar-and-addinath-kothares-new-song-bai-ga-is-out/articleshow/90860577.cms|title='Chandramukhi': Amruta Khanvilkar and Addinath Kothare's new song 'Bai Ga' is out! - Times of India|website=The Times of India|access-date=2022-06-25}}</ref> जारी किए गए, जिसने फिल्म के लिए बहुत उम्मीदें बड़ी। इसके बाद, बत्ताशा के रूप में समीर चौगुले, दादासाहेब सस्वदकर के रूप में [[मोहन आगाशे|मोहन अगाशे]], और नाना जोंधले के रूप में राजेंद्र शिसातकर का टीज़र के माध्यम से अनावरण किया गया। लगभग तीन मिनट लंबा आधिकारिक ट्रेलर फिल्म से आठ दिन पहले जारी किया गया था। ट्रेलर को दर्शकों ने खूब सराहा।<ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/marathi-movie-chandramukhi-official-trailer-amruta-khanvilkar-addinath-kothare-a590/|title=Chandramukhi Trailer : ढोलकीचा ताल, घुंगरांचे बोल आणि दिलखेचक अदा...; पाहा, 'चंद्रमुखी'चा अप्रतिम ट्रेलर|date=2022-04-21|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2022-06-25}}</ref> मराठी सितारों के साथ, [[हिन्दी सिनेमा|बॉलीवुड]] धक धक गर्ल [[माधुरी दीक्षित]] और वैश्विक आइकन [[प्रियंका चोपड़ा|प्रियंका चोपड़ा जोनास]] ने ट्रेलर की प्रशंसा की।<ref>{{Cite web|url=https://www.koimoi.com/bollywood-news/chandramukhi-bollywood-stars-madhuri-dixit-priyanka-chopra-riteish-deshmukh-shower-praises-on-marathi-films-trailer-say-cant-wait-to-watch-it/|title=Chandramukhi: Bollywood Stars Madhuri Dixit, Priyanka Chopra & Riteish Deshmukh ShowerPraises On Marathi Film's Trailer, Say 'Can't Wait To Watch It'|date=2022-04-27|website=Koimoi|access-date=2022-06-25}}</ref> मृण्मयी देशपांडे को कलाकारों के हिस्से के रूप में प्रकट नहीं किया गया था। दमयंती दौलतराव देशमाने के रूप में उनके एक पोस्टर का ट्रेलर के बाद अनावरण किया गया, क्योंकि उनका इरादा ट्रेलर के बजाय ऐसा करने का था।<ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/marathi-upcoming-movie-chandramukhi-actress-mrunmayee-deshpande-play-damayanti-role-a734/|title=चंद्राला टक्कर देण्यासाठी येतीये दमयंती; 'चंद्रमुखी'मध्ये मृण्मयी देशपांडे साकारणार 'ही' महत्त्वपूर्ण भूमिका|date=2022-04-21|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2022-06-25}}</ref> प्राजक्ता माली और खानविलकर अभिनीत "सावल जवाब" गीत फिल्म की रिलीज से तीन दिन पहले जारी किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/sawal-jawab-the-second-single-from-amruta-khanvilkars-chandramukhi-out-watch-5064901.html|title=Sawal Jawab, The Second Single From Amruta Khanvilkar's Chandramukhi, Out -- Watch|date=2022-04-27|website=News18|access-date=2022-06-25}}</ref>
[[स्पाइस जेट|स्पाइसजेट]] के विमान पर लगा ''चंद्रमुखी'' का पोस्टर दुनिया में पहली बार विमान पर लगा मराठी इंडस्ट्री की फिल्म का पोस्टर.<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/movies/amruta-khanvilkars-chandramukhi-poster-on-an-aircraft-a-first-for-marathi-industry-5077723.html|title=Amruta Khanvilkar's Chandramukhi Poster On An Aircraft, A First For Marathi Industry|date=2022-04-29|website=News18|access-date=2022-06-25}}</ref> यह कार्यक्रम फिल्म की रिलीज से ठीक एक दिन पहले मुंबई के [[छत्रपति शिवाजी अंतर्राष्ट्रीय विमानक्षेत्र|छत्रपति शिवाजी महाराज अंतरराष्ट्रीय हवाईअड्डे]] पर हुआ। प्रचार के हिस्से के रूप में, खानविलकर को [[फ़िल्मफ़ेयर (पत्रिका)|फिल्मफेयर]] पत्रिका के कवर पर चित्रित किया गया था, जो कवर की शोभा बढ़ाने वाले पहेली मराठी अभिनेत्री बन गई।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/amruta-khanvilkar-becomes-the-first-marathi-actress-to-grace-the-cover-of-filmfare-magazine/articleshow/90655535.cms|title=Amruta Khanvilkar becomes the first Marathi actress to grace the cover of Filmfare magazine - Times of India|website=The Times of India|access-date=2022-06-25}}</ref>
यह फिल्म २० जून २०२२ से [[प्राइम वीडियो|अमेज़न प्राइम वीडियो]] पर डिजिटल रूप से रिलीज़ हुई थी।
=== आलोचनात्मक स्वीकार्यता ===
रिलीज़ होने पर, फिल्म को सकारात्मक आलोचनात्मक प्रशंसा मिली, अधिकांश आलोचकों ने इसके छायांकन, संगीत, विषय, प्रदर्शन और प्रमुख अभिनेताओं (विशेष रूप से खानविलकर) की सराहना की। ''[[द टाइम्स ऑफ़ इण्डिया|द टाइम्स ऑफ इंडिया]]'' के मिहिर भनागे ने ''चंद्रमुखी'' को 5 में से 3 सितारे दिए, और निष्कर्ष निकाला, "एक लंबी कहानी को छोटा करने के लिए, ''चंद्रमुखी'' एक अच्छी घड़ी है। क्रिस्प एडिटिंग के साथ, यह और भी बेहतर हो सकता था। अजय-अतुल के संगीत का विशेष उल्लेख, जो गाने में आवश्यक देहाती स्पर्श जोड़ता है और अनुभव को बढ़ाता है।"<ref>{{Cite web|url=https://m.timesofindia.com/entertainment/marathi/movie-reviews/chandramukhi/amp_movie_review/91177509.cms|title=Chandramukhi Movie Review: A decent love story which could have been a better political drama|website=m.timesofindia.com|access-date=2022-06-13}}</ref> सिनेटॉकर्स की रुचिका बोन्सोड ने फिल्म को 5 में से 4 स्टार दिए और कहा, "कुल मिलाकर, फिल्म एक प्रेम कहानी का एक आदर्श वर्णन है जो आपको भावुक कर देगी और लोक कलाकार का सम्मान करेगी।"<ref>{{Cite web|url=https://www.cinetalkers.com/chandramukhi-review-amruta-khanvilkar-and-addinath-kothare-delivers-an-intense-love-tale/|title=Chandramukhi Review: Amruta Khanvilkar and Addinath Kothare delivers an intense love tale|date=2022-04-29|website=CineTalkers|access-date=2022-06-24}}</ref> [[कोईमोई|कोइमोई]] के शुभम कुलकर्णी इसे "एक फिल्म का मिश्रित बैग" कहते हैं। उन्होंने अजय-अतुल के संगीत और खानविलकर की कड़ी मेहनत और उनकी अभिव्यंजक आँखों की प्रशंसा की। कुल मिलाकर, उन्होंने कहा, "वह उन्हें अपना कृष्ण कहती हैं, वह उन्हें अपने मंदिर की देवी कहते हैं, मेरी इच्छा है कि वही कविता दिल की धड़कन को स्पष्ट करने के दौरान जीवित रहे" 5 में से 3 सितारों की रेटिंग के साथ।<ref>{{Cite web|url=https://www.koimoi.com/reviews/marathi-movie-reviews/chandramukhi-movie-review-amruta-khanvilkars-hardwork-ajay-atuls-music-deep-rooted-in-culture-stand-out-in-this-rather-mixed-bag-of-a-film/|title=Chandramukhi Movie Review: Amruta Khanvilkar's Hardwork & Ajay-Atul's Music Deep Rooted In Culture Stand Out In This Rather Mixed Bag Of A Film|date=2022-04-29|website=Koimoi|access-date=2022-06-24}}</ref>
द वीक की समीक्षा ने महान कृति नाटक की सराहना की, इसे "श्रेष्ठ सिनेमैटोग्राफी, पटकथा और एक अद्भुत साउंडट्रैक की पृष्ठभूमि के खिलाफ सेट किया गया, कलाकार केवल एक ट्रेलर के माध्यम से दर्शकों को भावनाओं के बवंडर के माध्यम से ले जाता है। ''चंद्रमुखी'' प्रचार तक रहती है।"<ref>{{Cite web|url=https://www.theweek.in/news/entertainment/2022/05/05/Ace-performances-stellar-cast-epic-dialogues-Audiences-applaud-the-magnum-opus-drama-chandramukhi.html|title=Ace performances, stellar cast, epic dialogues: Audiences applaud the magnum opus drama 'Chandramukhi'|website=The Week|access-date=2022-06-24}}</ref> सिनेस्तान के सुयोग जोरे ने 4 में से 2 सितारों का मूल्यांकन किया और ''चंद्रमुखी'' को "न केवल दो असंभावित लोगों की प्रेम कहानी के रूप में वर्णित किया, बल्कि यह [[महाराष्ट्र]] की ''लावणी'' और कविता की पुरानी और समृद्ध संस्कृति के लिए एक श्रद्धांजलि भी है।" उन्होंने खानविलकर के प्रदर्शन की प्रशंसा की और कहा, "यह फिल्म खानविलकर की है। एक्ट्रेस ने बस किरदार में खुद को ढाला है। अगर निर्माताओं ने ''चंद्रमुखी'' को थोड़ी और गहराई दी होती, तो खानविलकर का प्रदर्शन एक टूर डी फोर्स होता।"<ref>{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/reviews/chandramukhi-42754|title=Chandramukhi review: Go with low expectations and you just might enjoy this overstuffed melodrama|last=Zore|first=Suyog|website=Cinestaan|access-date=2022-06-24|archive-date=30 अप्रैल 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220430042940/https://www.cinestaan.com/reviews/chandramukhi-42754|url-status=dead}}</ref>
इसके विपरीत, समीर अहिरे ने लिखा, "''चंद्रमुखी'' एक चंद्रमा पर चढ़ी हुई फिल्म है जो सुंदर दिखती है लेकिन इसमें उस गुरुत्वाकर्षण का अभाव है जो इसे पृथ्वी पर ला सकता था।" हालांकि उन्होंने इसकी छायांकन, संगीत और प्रदर्शन की सराहना की। फिल्मीबीट के जॉनसन थॉमस ने इसकी तुलना ओक के पिछले काम से की, उन्होंने इसे 5 में से 2.5 दिया और लिखा "यह रनटाइम के अंतिम दौर में ही है कि ओक एक निर्णायक क्षण का निर्माण करता है - जैसा कि ''चंद्रमुखी'' का अंतिम टकराव है।"<ref>{{Cite web|url=https://www.movietalkies.com/reviews/chandramukhi-2/|title=Chandramukhi Movie Review: Amruta Khanvilkar, Mrunamyee Deashpande & Ajay-Atul's Music Shine In This Moon Plated Film With Low Gravity|last=Ahire|first=Sameer|website=Movie Talkies|access-date=2022-06-24|archive-date=20 जनवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230120162746/https://www.movietalkies.com/reviews/chandramukhi-2/|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/marathi-movies/news/chandramukhi-movie-review-earnest-amruta-khanvilkar-in-a-film-that-has-its-moments-333938.html|title=Chandramukhi Movie Review: An Earnest Amruta Khanvilkar In A Film That Has Its Moments|last=Thomas|first=Johnson|date=2022-05-02|website=filmibeat.com|access-date=2022-06-24}}</ref>
फिल्म साथी ने [[अमृता खानविलकर]] और आदिनाथ कोठारे को उनके बीच "मई २०२२ के सर्वश्रेष्ठ प्रदर्शन" सूची में उनके बीच चिलचिलाती केमिस्ट्री के लिए नामित किया।
=== बॉक्स ऑफिस ===
''चंद्रमुखी'' ने बॉक्स ऑफिस पर अनुकूल शुरुआत की। इसने पहले दिन ₹१.२१ करोड़ (US$160,000) की कमाई की।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/chandramukhi-box-office-collection-day-1-amruta-khanvilkar-and-addinath-kothare-starrer-mints-1-21-cr/articleshow/91209246.cms|title='Chandramukhi' box office collection day 1: Amruta Khanvilkar and Addinath Kothare starrer mints 1.21 cr - Times of India|website=The Times of India|access-date=2022-06-13}}</ref> फिल्म बॉक्स ऑफिस पर पाँच दिनों में लगभग ₹७.४२ करोड़ (US$960,000) एकत्र किए। अपने शुरुआती सप्ताह में ₹१४ करोड़ (यूएस $ 1.8 मिलियन) एकत्र किए। <ref name=":0"/> यह फिल्म २९ अप्रैल २०२२ को ईद की पूर्व संध्या पर दो बड़ी हिंदी फिल्मों, [[हीरोपंती 2]] और [[रनवै 34|रनवे 34]] के साथ रिलीज हुई थी।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/marathi-film-chandramukhi-to-get-more-shows-as-runway-34-and-heropanti-2-have-lacklustre-showing-exclusive/articleshow/91190378.cms|title=Marathi film 'Chandramukhi' to get more shows as 'Runway 34' and 'Heropanti 2' have lacklustre showing - Exclusive! - Times of India|website=The Times of India|access-date=2022-06-25}}</ref> ''चंद्रमुखी'' ने न केवल भारतीय बॉक्स ऑफिस पर अच्छा प्रदर्शन किया बल्कि विदेशी बाजार में भी ध्यान आकर्षित किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.khaleejtimes.com/entertainment/marathi-movie-sets-cash-registers-ringing-in-dubai|title=Marathi movie sets cash registers ringing in Dubai|last=Farooqui|first=Mazhar|website=Khaleej Times|access-date=2022-06-25}}</ref> यह संयुक्त अरब अमीरात के सिनेमाघरों में सफल रही।<ref>{{Cite web|url=https://gulfnews.com/entertainment/bollywood/why-is-marathi-film-chandramukhi-starring-amruta-khanvilkar-setting-the-uae-box-office-on-fire-1.87735022|title=Why is Marathi film 'Chandramukhi', starring Amruta Khanvilkar, setting the UAE box-office on fire?|website=gulfnews.com|access-date=2022-06-24}}</ref>
== संदर्भ ==
{{Reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* {{आईएमडीबी शीर्षक|13206784|Chandramukhi}}
* [https://www.primevideo.com/detail/0HUIMKLTXQD2OEWX3Q9X27RZUP/ref=atv_me_in-_c_8cG7CE_brws_4_2 Chandramukhi] [[प्राइम वीडियो|Amazon Prime Video]]
[[श्रेणी:2022 की फ़िल्में]]
[[श्रेणी:2020s marathi-language films]]
[[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]]
tld80m8bgn52mnma64wkjwlp7rez6vb
निजामी बंधु
0
1444652
6544292
6207595
2026-04-26T18:44:58Z
Folkroom
764179
REMOVED SINGER WHO IS NOT YET PART OF GROUP
6544292
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
| name = निजामी बंधु
| image = Nizamishootgzb.jpg
| image_size =
| caption = [[शादाब फ़रीदी निज़ामी] और सोहराब फ़रीदी निजामी
| native_name = निज़ामी क़व्वाल
| alias = [[निजामी बंधु]]
| origin = [[निज़ामुद्दीन दरगाह]], [[दिल्ली]], भारत
| genre = [[सूफ़ी]], [[क़व्वाली]], [[बॉलीवुड]]
| instrument = [[हारमोनियम]], [[तबला]], [[ढोलक]], [[बैंजो]]
| years_active = १३५०-अब
| label = [[फोकरूम इंडिया]]
| associated_acts = [[Hans Raj Hans]], [[Wadali Brothers]], [[Gurdas Maan]], [[Sabri Brothers]], [[Rahat Fateh Ali Khan]], [[Faiz Ali Faiz]], [[Abida Parveen]]
| website = {{URL|nizamibandhu.com}}
| current_members = [[Chand Nizami]], [[Shadab Faridi Nizami]], सोहराब फ़रीदी निज़ामी, नाजीम अहमद, ज़ीशान ख़ान, क़ैसर अहमद, मोहम्मद शोएब, अफजाल अहमद
| past_members = महमूद निज़ामी, ग़ुलाम फ़रीद निज़ामी, [[मुश्ताक़ ख़ान]]
}}
'''निजामी बंधु''' ( {{भाषा-हिन्दी|निजामी बंधु}} <span>:</span> <span lang="hi">निजामी बंधु</span>
[[श्रेणी:Articles containing Hindi-language text]]
, {{भाषा-उर्दू|نظامی بندھو}} <span>:</span> <span dir="rtl" lang="ur">نظامی بندھو</span>
[[श्रेणी:Articles containing Urdu-language text]]
) फरीदी और सोहराब फरीदी निजामी से बना एक [[भारत|भारतीय]] संगीत समूह है।
वे [[हज़रत निज़ामुद्दीन|निजामुद्दीन औलिया]] के सम्मान में कवि [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] द्वारा लिखित [[क़व्वाली|कव्वाली का]] प्रदर्शन करते हैं।
== इतिहास ==
समूह के सदस्यों के परिवारों ने सदियों से भारतीय मंदिरों व दरगाह में गाया है। उन्नीसवीं शताब्दी में परिवारों ने शादियों, निजी महफिलों और फिल्मों जैसे आयोजनों में अपने प्रदर्शन का विस्तार किया।
2011 में, वर्तमान समूह अभिनेता [[रणबीर कपूर]] के साथ [[हज़रत निज़ामुद्दीन दरगाह|निजामुद्दीन दरगाह]] पर प्रदर्शन करते हुए फिल्म ''[[रॉकस्टार]]'' में ''कुन फयाकुन'' गीत में दिखाई दिया। 2015 में वे [[कबीर खान]] द्वारा निर्देशित फिल्म ''[[बजरंगी भाईजान]]'' में दिखाई दिए, और कवि [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] द्वारा लिखित " आज रंग है " गीत को गाया व फ़िल्म में चित्रित हुए। समूह का निर्देशन और प्रचार अक्षय केआर सिंह कर रहे हैं।
== इस परंपरा में विगत कव्वाल ==
1. [[Aashaq Khan?action=edit&redlink=1|'''आशाक खान''']] वर्ष 1865 से 1946 तक।
2. [[मुशताक ख़ान (अभिनेता)|'''मुश्ताक खान''']] वर्ष 1887 से 1965 तक।
3. [[Mahmood Nizami?action=edit&redlink=1|'''महमूद निजामी''']] वर्ष 1909 से 1992 तक।
4. [[Ghulam Farid Nizami?action=edit&redlink=1|'''गुलाम फरीद निजामी''']] वर्ष 1965 से 2003 तक।
== इतिहास ==
समूह के सदस्यों के परिवारों ने सदियों से भारतीय मंदिरों में गाया है। उन्नीसवीं शताब्दी में परिवारों ने शादियों, निजी महफिलों और फिल्मों जैसे आयोजनों में अपने प्रदर्शन का विस्तार किया।
2011 में, वर्तमान समूह अभिनेता [[रणबीर कपूर]] के साथ [[हज़रत निज़ामुद्दीन दरगाह|निजामुद्दीन दरगाह]] पर प्रदर्शन करते हुए फिल्म ''[[रॉकस्टार]]'' में ''कुन फयाकुन'' गीत में दिखाई दिया। 2015 में वे [[कबीर खान]] द्वारा निर्देशित फिल्म ''[[बजरंगी भाईजान]]'' में दिखाई दिए, और कवि [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] द्वारा लिखित " आज रंग है " गीत को गाया व फ़िल्म में प्रदर्शित हुए। समूह का निर्देशन और प्रचार अक्षय केआर सिंह कर रहे हैं।
== फिल्मोग्राफी ==
2011 में फिल्म [[रॉकस्टार]] से संगीत निर्देशक और संगीतकार [[ए॰ आर॰ रहमान|एआर रहमान]] द्वारा निर्देशित गीत कुन फया कुन में प्रदर्शित होने के बाद बैंड को प्रसिद्धि मिली, उसके बाद बैंड ने फिल्म [[बजरंगी भाईजान]] में आज रंग है गीत गाया और चित्रित भी हुए, जहां बैंड को हजरत [[हज़रत निज़ामुद्दीन दरगाह|निजामुद्दीन दरगाह]] पर क़व्वाली करते देखा गया।
__असूचीबद्ध__
3zgh520b5jrtg5hm25tbosa1x2hatim
6544293
6544292
2026-04-26T18:48:03Z
Folkroom
764179
6544293
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
| name = निजामी बंधु
| image = Nizami Bandhu Sohrab and Shadab.jpg
| image_size =
| caption = [[शादाब फ़रीदी निज़ामी] और सोहराब फ़रीदी निजामी
| native_name = निज़ामी क़व्वाल
| alias = [[निजामी बंधु]]
| origin = [[निज़ामुद्दीन दरगाह]], [[दिल्ली]], भारत
| genre = [[सूफ़ी]], [[क़व्वाली]], [[बॉलीवुड]]
| instrument = [[हारमोनियम]], [[तबला]], [[ढोलक]], [[बैंजो]]
| years_active = १३५०-अब
| label = [[फोकरूम इंडिया]]
| associated_acts = [[Hans Raj Hans]], [[Wadali Brothers]], [[Gurdas Maan]], [[Sabri Brothers]], [[Rahat Fateh Ali Khan]], [[Faiz Ali Faiz]], [[Abida Parveen]]
| website = {{URL|nizamibandhu.com}}
| current_members = [[Chand Nizami]], [[Shadab Faridi Nizami]], सोहराब फ़रीदी निज़ामी, नाजीम अहमद, ज़ीशान ख़ान, क़ैसर अहमद, मोहम्मद शोएब, अफजाल अहमद
| past_members = महमूद निज़ामी, ग़ुलाम फ़रीद निज़ामी, [[मुश्ताक़ ख़ान]]
}}
'''निजामी बंधु''' ( {{भाषा-हिन्दी|निजामी बंधु}} <span>:</span> <span lang="hi">निजामी बंधु</span>
[[श्रेणी:Articles containing Hindi-language text]]
, {{भाषा-उर्दू|نظامی بندھو}} <span>:</span> <span dir="rtl" lang="ur">نظامی بندھو</span>
[[श्रेणी:Articles containing Urdu-language text]]
) फरीदी और सोहराब फरीदी निजामी से बना एक [[भारत|भारतीय]] संगीत समूह है।
वे [[हज़रत निज़ामुद्दीन|निजामुद्दीन औलिया]] के सम्मान में कवि [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] द्वारा लिखित [[क़व्वाली|कव्वाली का]] प्रदर्शन करते हैं।
== इतिहास ==
समूह के सदस्यों के परिवारों ने सदियों से भारतीय मंदिरों व दरगाह में गाया है। उन्नीसवीं शताब्दी में परिवारों ने शादियों, निजी महफिलों और फिल्मों जैसे आयोजनों में अपने प्रदर्शन का विस्तार किया।
2011 में, वर्तमान समूह अभिनेता [[रणबीर कपूर]] के साथ [[हज़रत निज़ामुद्दीन दरगाह|निजामुद्दीन दरगाह]] पर प्रदर्शन करते हुए फिल्म ''[[रॉकस्टार]]'' में ''कुन फयाकुन'' गीत में दिखाई दिया। 2015 में वे [[कबीर खान]] द्वारा निर्देशित फिल्म ''[[बजरंगी भाईजान]]'' में दिखाई दिए, और कवि [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] द्वारा लिखित " आज रंग है " गीत को गाया व फ़िल्म में चित्रित हुए। समूह का निर्देशन और प्रचार अक्षय केआर सिंह कर रहे हैं।
== इस परंपरा में विगत कव्वाल ==
1. [[Aashaq Khan?action=edit&redlink=1|'''आशाक खान''']] वर्ष 1865 से 1946 तक।
2. [[मुशताक ख़ान (अभिनेता)|'''मुश्ताक खान''']] वर्ष 1887 से 1965 तक।
3. [[Mahmood Nizami?action=edit&redlink=1|'''महमूद निजामी''']] वर्ष 1909 से 1992 तक।
4. [[Ghulam Farid Nizami?action=edit&redlink=1|'''गुलाम फरीद निजामी''']] वर्ष 1965 से 2003 तक।
== इतिहास ==
समूह के सदस्यों के परिवारों ने सदियों से भारतीय मंदिरों में गाया है। उन्नीसवीं शताब्दी में परिवारों ने शादियों, निजी महफिलों और फिल्मों जैसे आयोजनों में अपने प्रदर्शन का विस्तार किया।
2011 में, वर्तमान समूह अभिनेता [[रणबीर कपूर]] के साथ [[हज़रत निज़ामुद्दीन दरगाह|निजामुद्दीन दरगाह]] पर प्रदर्शन करते हुए फिल्म ''[[रॉकस्टार]]'' में ''कुन फयाकुन'' गीत में दिखाई दिया। 2015 में वे [[कबीर खान]] द्वारा निर्देशित फिल्म ''[[बजरंगी भाईजान]]'' में दिखाई दिए, और कवि [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] द्वारा लिखित " आज रंग है " गीत को गाया व फ़िल्म में प्रदर्शित हुए। समूह का निर्देशन और प्रचार अक्षय केआर सिंह कर रहे हैं।
== फिल्मोग्राफी ==
2011 में फिल्म [[रॉकस्टार]] से संगीत निर्देशक और संगीतकार [[ए॰ आर॰ रहमान|एआर रहमान]] द्वारा निर्देशित गीत कुन फया कुन में प्रदर्शित होने के बाद बैंड को प्रसिद्धि मिली, उसके बाद बैंड ने फिल्म [[बजरंगी भाईजान]] में आज रंग है गीत गाया और चित्रित भी हुए, जहां बैंड को हजरत [[हज़रत निज़ामुद्दीन दरगाह|निजामुद्दीन दरगाह]] पर क़व्वाली करते देखा गया।
__असूचीबद्ध__
qfxylp15xnaikb873etf0l756n9ymun
6544331
6544293
2026-04-27T01:42:18Z
AMAN KUMAR
911487
4 संदर्भ जोड़े, ज्ञान संदूक को सुधारा
6544331
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
| name = निज़ामी बंधु
| image = Nizami Bandhu Sohrab and Shadab.jpg
| image_size =
| caption = [[शादाब फ़रीदी निज़ामी]] और सोहराब फ़रीदी निज़ामी
| native_name = निज़ामी क़व्वाल
| alias = निज़ामी ब्रदर्स
| origin = [[निज़ामुद्दीन दरगाह]], [[नई दिल्ली|दिल्ली]], भारत
| genre = [[सूफी|सूफ़ी]], [[क़व्वाली]], [[बॉलीवुड]]
| instrument = [[हारमोनियम]], [[तबला]], [[ढोलक]], [[बैंजो]]
| years_active = 1350–वर्तमान
| label = फ़ोकरूम इंडिया
| associated_acts = {{ubl|[[हंसराज हंस]]|[[वडाली ब्रदर्स]]|[[गुरदास मान]]|[[साबरी ब्रदर्स]]|[[राहत फ़तेह अली ख़ान]]|फ़ैज़ अली फ़ैज़|[[आबिदा परवीन]]}}
| website = {{URL|nizamibandhu.com}}
| current_members = {{ubl|[[चाँद निज़ामी]]|[[शादाब फ़रीदी निज़ामी]]|सोहराब फ़रीदी निज़ामी|नाज़िम अहमद|ज़ीशान ख़ान|क़ैसर अहमद|मोहम्मद शोएब|अफ़ज़ाल अहमद}}
| past_members = {{ubl|महमूद निज़ामी|ग़ुलाम फ़रीद निज़ामी|[[मुश्ताक़ ख़ान]]}}
}}
'''निजामी बंधु''' ( {{भाषा-हिन्दी|निजामी बंधु}} <span>:</span> <span lang="hi">निजामी बंधु</span>
, {{भाषा-उर्दू|نظامی بندھو}} <span>:</span> <span dir="rtl" lang="ur">نظامی بندھو</span>
) फरीदी और सोहराब फरीदी निजामी से बना एक [[भारत|भारतीय]] संगीत समूह है। वे [[हज़रत निज़ामुद्दीन|निजामुद्दीन औलिया]] के सम्मान में कवि [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] द्वारा लिखित [[क़व्वाली|कव्वाली का]] प्रदर्शन करते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/parties/delhi/Qawwal-singers-Nizami-Bandhu-performed-in-Delhi/articleshow/17843184.cms|title=Qawwal singers Nizami Bandhu performed in Delhi|date=2013-01-02|work=The Times of India|access-date=2026-04-27|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.balconytv.com/v/nizami-bandhu|title=NIZAMI BANDHU - Video Archive|website=Balcony TV|access-date=2026-04-27}}</ref>
== इतिहास ==
समूह के सदस्यों के परिवारों ने सदियों से भारतीय मंदिरों व दरगाह में गाया है। उन्नीसवीं शताब्दी में परिवारों ने शादियों, निजी महफिलों और फिल्मों जैसे आयोजनों में अपने प्रदर्शन का विस्तार किया।
2011 में, वर्तमान समूह अभिनेता [[रणबीर कपूर]] के साथ [[हज़रत निज़ामुद्दीन दरगाह|निजामुद्दीन दरगाह]] पर प्रदर्शन करते हुए फिल्म ''[[रॉकस्टार]]'' में ''कुन फयाकुन'' गीत में दिखाई दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/meet-the-nizami-bandhu-qawwali-s-rockstars/story-NlHuHmoLvv2omhiPRbOqHP.html|title=Meet the Nizami Bandhu, qawwali’s rockstars|last=Raza|first=Danish|date=2017-01-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-04-27}}</ref> 2015 में वे [[कबीर खान]] द्वारा निर्देशित फिल्म ''[[बजरंगी भाईजान]]'' में दिखाई दिए, और कवि [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] द्वारा लिखित " आज रंग है " गीत को गाया व फ़िल्म में चित्रित हुए। समूह का निर्देशन और प्रचार अक्षय केआर सिंह कर रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-chand-nizami-shared-his-thoughts-on-qawwali-18569401.html|title=बजरंगी भाई जान के सिंगर ने क्या कहा कव्वाली के बारे में, सुनिए - Chand Nizami shared his thoughts on Qawwali|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-04-27}}</ref>
== इस परंपरा में विगत कव्वाल ==
1. '''आशाक खान''' वर्ष 1865 से 1946 तक।
2. [[मुशताक ख़ान (अभिनेता)|'''मुश्ताक खान''']] वर्ष 1887 से 1965 तक।
3. '''महमूद निजामी''' वर्ष 1909 से 1992 तक।
4. '''गुलाम फरीद निजामी''' वर्ष 1965 से 2003 तक|
== सन्दर्भ ==
<references />
__असूचीबद्ध__
gs5sao2cpd4odtuufyutsk0sdkqtu9z
6544332
6544331
2026-04-27T01:43:16Z
AMAN KUMAR
911487
सुधार
6544332
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
| name = निज़ामी बंधु
| image = Nizami Bandhu Sohrab and Shadab.jpg
| image_size =
| caption = [[शादाब फ़रीदी निज़ामी]] और सोहराब फ़रीदी निज़ामी
| native_name = निज़ामी क़व्वाल
| alias = निज़ामी ब्रदर्स
| origin = [[निज़ामुद्दीन दरगाह]], [[नई दिल्ली|दिल्ली]], भारत
| genre = [[सूफी|सूफ़ी]], [[क़व्वाली]], [[बॉलीवुड]]
| instrument = [[हारमोनियम]], [[तबला]], [[ढोलक]], [[बैंजो]]
| years_active = 1350–वर्तमान
| label = फ़ोकरूम इंडिया
| associated_acts = {{ubl|[[हंसराज हंस]]|[[वडाली ब्रदर्स]]|[[गुरदास मान]]|[[साबरी ब्रदर्स]]|[[राहत फ़तेह अली ख़ान]]|फ़ैज़ अली फ़ैज़|[[आबिदा परवीन]]}}
| website = {{URL|nizamibandhu.com}}
| current_members = {{ubl|[[चाँद निज़ामी]]|[[शादाब फ़रीदी निज़ामी]]|सोहराब फ़रीदी निज़ामी|नाज़िम अहमद|ज़ीशान ख़ान|क़ैसर अहमद|मोहम्मद शोएब|अफ़ज़ाल अहमद}}
| past_members = {{ubl|महमूद निज़ामी|ग़ुलाम फ़रीद निज़ामी|[[मुश्ताक़ ख़ान]]}}
}}
'''निजामी बंधु''' ( {{भाषा-हिन्दी|निजामी बंधु}} <span>:</span> <span lang="hi">निजामी बंधु</span>, {{भाषा-उर्दू|نظامی بندھو}}<span>:</span> <span dir="rtl" lang="ur">نظامی بندھو</span>) फरीदी और सोहराब फरीदी निजामी से बना एक [[भारत|भारतीय]] संगीत समूह है। वे [[हज़रत निज़ामुद्दीन|निजामुद्दीन औलिया]] के सम्मान में कवि [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] द्वारा लिखित [[क़व्वाली|कव्वाली का]] प्रदर्शन करते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/life-style/parties/delhi/Qawwal-singers-Nizami-Bandhu-performed-in-Delhi/articleshow/17843184.cms|title=Qawwal singers Nizami Bandhu performed in Delhi|date=2013-01-02|work=The Times of India|access-date=2026-04-27|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.balconytv.com/v/nizami-bandhu|title=NIZAMI BANDHU - Video Archive|website=Balcony TV|access-date=2026-04-27}}</ref>
== इतिहास ==
समूह के सदस्यों के परिवारों ने सदियों से भारतीय मंदिरों व दरगाह में गाया है। उन्नीसवीं शताब्दी में परिवारों ने शादियों, निजी महफिलों और फिल्मों जैसे आयोजनों में अपने प्रदर्शन का विस्तार किया।
2011 में, वर्तमान समूह अभिनेता [[रणबीर कपूर]] के साथ [[हज़रत निज़ामुद्दीन दरगाह|निजामुद्दीन दरगाह]] पर प्रदर्शन करते हुए फिल्म ''[[रॉकस्टार]]'' में ''कुन फयाकुन'' गीत में दिखाई दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/art-and-culture/meet-the-nizami-bandhu-qawwali-s-rockstars/story-NlHuHmoLvv2omhiPRbOqHP.html|title=Meet the Nizami Bandhu, qawwali’s rockstars|last=Raza|first=Danish|date=2017-01-20|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-04-27}}</ref> 2015 में वे [[कबीर खान]] द्वारा निर्देशित फिल्म ''[[बजरंगी भाईजान]]'' में दिखाई दिए, और कवि [[अमीर ख़ुसरो|अमीर खुसरो]] द्वारा लिखित " आज रंग है " गीत को गाया व फ़िल्म में चित्रित हुए। समूह का निर्देशन और प्रचार अक्षय केआर सिंह कर रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttarakhand/nainital-chand-nizami-shared-his-thoughts-on-qawwali-18569401.html|title=बजरंगी भाई जान के सिंगर ने क्या कहा कव्वाली के बारे में, सुनिए - Chand Nizami shared his thoughts on Qawwali|website=Jagran|language=hi|access-date=2026-04-27}}</ref>
== इस परंपरा में विगत कव्वाल ==
1. '''आशाक खान''' वर्ष 1865 से 1946 तक।
2. [[मुशताक ख़ान (अभिनेता)|'''मुश्ताक खान''']] वर्ष 1887 से 1965 तक।
3. '''महमूद निजामी''' वर्ष 1909 से 1992 तक।
4. '''गुलाम फरीद निजामी''' वर्ष 1965 से 2003 तक|
== सन्दर्भ ==
<references />
__असूचीबद्ध__
0306r69w1papo2m8klrfloyzxwcmron
राघव चड्ढा
0
1460484
6544436
6543811
2026-04-27T10:03:02Z
~2026-23158-75
920528
6544436
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Indian politician
| image = Raghav Chadha.jpg
| birth_date = 11 नवंबर 1988
| birth_place = [[दिल्ली]], [[भारत]]
| office1 = राज्य सभा
| constituency1 = पंजाब
| termstart1 = 9 अप्रैल 2022
| predecessor1 = प्रताप सिंह बाजवा
| constituency2 = राजिंदर नगर
| office2 = विधायक
| term_start2 = 12 फरवरी 2020
| term_end2 = वर्तमान
| predecessor2 = विजेंद्र गर्ग विजय
| successor2 =
| office3 = दिल्ली जल बोर्ड के उपाध्यक्ष
| term_start3 = 2 मार्च 2020<ref>{{Cite web|url=https://www.news18.com/news/india/aap-mla-raghav-chadha-appointed-delhi-jal-board-vice-chairman-2522837.html|title=AAP MLA Raghav Chadha Appointed Delhi Jal Board Vice Chairman|date=2 March 2020}}</ref><ref>http://www.delhijalboard.nic.in/sites/default/files/All-PDF/PR_RC_03.03.2020_E_0.pdf {{Bare URL PDF|date=March 2022}}</ref>
| term_end3 =
| predecessor3 = दिनेश मोहनिया
| successor3 =
| alma_mater = दिल्ली विश्वविद्यालय
| profession = दिल्ली विश्वविद्यालय
| party = [[भारतीय जनता पार्टी]]
| spouse = {{marriage|[[परिणीति चोपड़ा]]|2023}}
| known_for = आप के प्रवक्ता<ref>{{cite web|title=Official Spokespersons|url=http://www.aamaadmiparty.org/official-spokespersons|publisher=Aam Aadmi Party|access-date=11 September 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Meet Raghav Chadha, AAP ka cute quotient - Times of India|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/delhi/Meet-Raghav-Chadha-AAP-ka-cute-quotient/articleshow/46296450.cms|work=Times of India|date=19 February 2015}}</ref>
| website = [https://www.raghavchadha.in Official Website]
}}
'''राघव चड्ढा''' एक भारतीय राजनीतिज्ञ हैं और [[भारतीय जनता पार्टी]] के सदस्य हैं। वे [[पंजाब]] से [[राज्यसभा]] के सबसे युवा सदस्य हैं। वे पूर्व दिल्ली जल बोर्ड के उपाध्यक्ष और दिल्ली के राजेंद्र नगर विधानसभा सीट से 2022 तक विधायक थे।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.starsunfolded.com/raghav-chadha-hindi/|title=Raghav Chadha Biography in Hindi {{!}} राघव चड्ढा जीवन परिचय {{!}} StarsUnfolded - हिंदी|website=hindi.starsunfolded.com|access-date=2023-06-05}}</ref>
==राजनीतिक जीवन==
राघव चद्दा ने आम आदमी पार्टी के माध्यम से राजनीति में प्रवेश किया और 2015 में पार्टी के राष्ट्रीय कोषाध्यक्ष के रूप में नियुक्त किया गया। उन्होंने 2019 का लोकसभा चुनाव दक्षिण दिल्ली निर्वाचन क्षेत्र से आप उम्मीदवार के रूप में लड़ा था, लेकिन उन्हें हार का सामना करना पड़ा था। राघव चड्ढा ने 2020 का दिल्ली विधानसभा चुनाव राजेंद्र नगर निर्वाचन क्षेत्र से लड़ा और जीत हासिल की और विधायक के रूप में पहली बार विधानसभा के लिए चुने गए। उन्हें 2 मार्च 2020 को दिल्ली जल बोर्ड के उपाध्यक्ष के रूप में नियुक्त किया गया था।<ref>{{Cite web|url=https://pmmodiyojanaye.in/raghav-chadha-biography/|title=राघव चड्ढा जीवन परिचय, उम्र, राजनीति बैकग्राउंड {{!}} [Raghav Biography]|last=Editor|first=Arvind|date=2023-05-29|website=PM Modi Yojanaye|language=|access-date=2023-06-05|archive-date=5 जून 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230605140533/https://pmmodiyojanaye.in/raghav-chadha-biography/|url-status=dead}}</ref>
राघव चद्दा को पंजाब राज्य के लिए आम आदमी पार्टी के प्रभारी के रूप में नियुक्त किया गया था, और उन्होंने 2022 के पंजाब विधानसभा चुनावों के प्रभारी के रूप में पार्टी की जीत में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई थी। उन्हें 21 मार्च, 2022 को आम आदमी पार्टी द्वारा राज्यसभा के लिए नामित किया गया था।
==निजी जीवन==
राघव चड्ढा ने 13 मई 2023 को [[नई दिल्ली]] के कपूरथला हाउस में अभिनेत्री [[परिणीति चोपड़ा]] के साथ सगाई की।<ref>{{Cite web |date=13 मई 2023 |title=Parineeti Chopra gets engaged to Raghav Chadha, shares first pics: 'Everything I prayed for' |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/bollywood/parineeti-chopra-raghav-chadha-engagement-photos-videos-8605619/lite/ |access-date=13 मई 2023 |work=इंडियन एक्सप्रेस}}</ref> इसके बाद 24 सितंबर 2023 को [[उदयपुर]] स्थित द लीला पैलेस में पारंपरिक [[हिन्दू विवाह|हिंदू रीति-रिवाजों]] के अनुसार उनका विवाह संपन्न हुआ।<ref>{{Cite web |date=24 सितंबर 2023 |title=Parineeti Chopra and Raghav Chadha wedding live updates: Raagrina done with pheras, are now married |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/parineeti-chopra-raghav-chadha-wedding-live-updates-udaipur-pictures-videos-guests-101695526408661-amp.html |access-date=24 सितंबर 2023 |work=हिंदुस्तान टाइम्स }}</ref><ref>{{Cite news |title=Parineeti Chopra and Raghav Chadha are now married! |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/parineeti-chopra-and-raghav-chadha-are-now-married/articleshow/103908105.cms |access-date=24 सितंबर 2023 |work=टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref>
यह दंपति 19 अक्टूबर 2025 को अपने पहले संतान के रूप में एक पुत्र के आगमन से अभिभूत हुआ,<ref name="It's a boy! Parineeti Chopra and Raghav Chadha welcome their first child together">{{cite news |title=It's a boy! Parineeti Chopra and Raghav Chadha welcome their first child together |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/parineeti-chopra-and-raghav-chadha-welcome-their-first-child-together/articleshow/124684148.cms |access-date=19 अक्टूबर 2025 |work=टाइम्स ऑफ इंडिया |date=19 अक्टूबर 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251019163017/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/parineeti-chopra-and-raghav-chadha-welcome-their-first-child-together/articleshow/124684148.cms |archive-date=19 अक्टूबर 2025}}</ref> जिसने उनके जीवन में एक नए अध्याय का आरंभ किया।
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:भारतीय राजनीतिज्ञ]]
[[श्रेणी:राज्यसभा सदस्य]]
[[श्रेणी:आम आदमी पार्टी के राजनीतिज्ञ]]
9iwqzq6nbyt3mhgm377gwid8bozwbeu
चीनी ड्रैगन
0
1461044
6544345
6271462
2026-04-27T02:04:57Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544345
wikitext
text/x-wiki
{{ख़राब अनुवाद|listed=yes|date=जून 2023}}
{{Infobox mythical creature|name=चीनी ड्रैगन|image=Chinese dragon asset heraldry.svg|caption=The [[Azure Dragon]] depicted on the [[flag of the Qing dynasty]]|Folklore=[[चीनी पटकथा]]|Grouping=काल्पनिक प्राणी|Sub_Grouping=[[ड्रैगन]]|AKA=|Country=[[चीन]]|Region=|Details=<!-- Any additional details -->|First_Attested=<!-- First attestation (in other words, source) -->|Similar_entities=|Mythology=चीनी}}
'''चीनी ड्रैगन''', जिसे '''''लूंग''''', '''''लोंग''''' या '''''लंग''''' ([[चीनी भाषा]]: ''龍'') के नाम से भी जाना जाता है, चीनी पौराणिक कथाओं, चीनी लोककथाओं और बड़े पैमाने पर [[चीन की संस्कृति|चीनी संस्कृति]] में एक प्रसिद्ध प्राणी है। चीनी [[अझ़दहा|ड्रेगन के]] कई जानवर-जैसे रूप हैं जैसे कछुए और मछली, लेकिन आमतौर पर चार पैरों वाले [[साँप|सांप]] के रूप में चित्रित किए जाते हैं। शिक्षाविदों ने चीनी ड्रैगन की उत्पत्ति पर चार विश्वसनीय सिद्धांतों की पहचान की है: सांप, चीनी घड़ियाल, [[गरज|गड़गड़ाहट]] और प्रकृति की पूजा।{{Sfn|Meccarelli|2021|pp=123–142}} वे परंपरागत रूप से शक्तिशाली और [[wiktionary:auspicious|शुभ]] शक्तियों का प्रतीक हैं, विशेष रूप से पानी, वर्षा, आंधी और बाढ़ पर नियंत्रण। ड्रैगन उन लोगों के लिए भी शक्ति, शक्ति और सौभाग्य का प्रतीक है जो [[चीन की सभ्यता|पूर्वी एशियाई संस्कृति]] में इसके योग्य हैं। इंपीरियल चीन के दिनों के दौरान, [[चीन का सम्राट|चीन के सम्राट]] आमतौर पर ड्रैगन को अपनी शाही ताकत और शक्ति के प्रतीक के रूप में इस्तेमाल करते थे।<ref>{{Cite book|title=The Illustrated Book of Dragons and Dragon Lore|last=Ingersoll|first=Ernest|publisher=Cognoscenti Books|year=2013|location=Chiang Mai|display-authors=etal}}</ref> चीनी संस्कृति में उत्कृष्ट और उत्कृष्ट लोगों की तुलना एक अजगर से की जाती है, जबकि अक्षम लोगों की तुलना में कोई उपलब्धि नहीं होती है, जैसे कि कीड़ा जैसे अन्य असम्मानित जीव।
बड़ी संख्या में एशियाई देशों में ड्रेगन की छाप चीनी संस्कृति से प्रभावित हुई है, जैसे कि कोरिया, वियतनाम और जापान में। चीनी परंपरा ने हमेशा ड्रैगन टोटेम को राष्ट्रीय प्रतीक के रूप में इस्तेमाल किया है, और चिंग [[चिंग राजवंश|राजवंश]] के "येलो ड्रैगन फ्लैग" ने इस धारणा को प्रभावित किया है कि चीन कई यूरोपीय देशों में एक ड्रैगन है। आधुनिक भूटान के ध्वज का सफेद ड्रैगन एक क्लासिक चीनी शैली का ड्रैगन है।<ref>Congrong Xiao.[https://francis-press.com/uploads/papers/lhOQqZWM1mBqsBMZZYMz2Bu4S1ot6ghdE79jO6zP.pdf Universal Culture in Europe and Asia——A Brief Analysis of the History of Universal Culture in Ancient Rome and China][J].International Journal of Frontiers in Sociology,2021(10):109-115</ref>
== प्रतीकात्मक मूल्य ==
[[चित्र:三星堆-青铜龙_Sanxingdui_bronze_Chinese_dragon.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|306x306पिक्सेल| Sanxingdui, [[शांग राजवंश]] से कांस्य ड्रैगन]]
[[चित्र:Dinastia_zhou_occ.le,_drago_decorativo_in_giada,_770-256_ac._ca..JPG|अंगूठाकार| जेड ड्रैगन, [[झोऊ राजवंश|झोउ राजवंश]]]]
[[चित्र:Dragon_Pendant,_Eastern_Zhou_dynasty_or_Warring_States_period,_c_4th_3rd_century_BC.jpg|अंगूठाकार| जेड ड्रैगन पेंडेंट, [[झोऊ राजवंश|झोउ राजवंश]]]]
[[चित्र:明皇家琉璃龙纹瓦当.jpg|अंगूठाकार| एक ओरी-टाइल पर ड्रैगन इमेजरी]]
[[चित्र:Coffin_board_with_dragon_engraving.jpg|अंगूठाकार| मकबरे पर ड्रैगन की नक्काशी, [[लियाओ राजवंश]] (९१६–११२५)]]
[[चित्र:Song_Dynasty_Stone_Sutra_Pillar,_Dali_Kingdom_(9965032676).jpg|अंगूठाकार| एक स्तंभ, [[सोंग राजवंश|सांग राजवंश]] के आधार पर ड्रैगन सजावट]]
ऐतिहासिक रूप से चीनी ड्रैगन [[चीन का सम्राट|चीन के सम्राट]] के साथ जुड़ा हुआ था और शाही शक्ति का प्रतिनिधित्व करने के लिए एक प्रतीक के रूप में इस्तेमाल किया जाता था। हान राजवंश के संस्थापक लियू बैंग ने दावा किया कि उसकी मां द्वारा एक अजगर का सपना देखने के बाद उसकी कल्पना की गई थी।<ref name="identity">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=T7AL_qGOBsYC&pg=PA77|title=The Construction of Racial Identities in China and Japan|last=Dikötter|first=Frank|date=10 November 1997|publisher=C Hurst & Co Publishers Ltd|isbn=978-1850652878|pages=76–77}}</ref> [[तांग राजवंश]] के दौरान, सम्राट एक शाही प्रतीक के रूप में ड्रैगन रूपांकनों के साथ वस्त्र पहनते थे, और उच्च अधिकारियों को ड्रैगन वस्त्रों के साथ भी प्रस्तुत किया जा सकता था। [[युआन राजवंश]] में दो सींग वाले पांच पंजे वाले ड्रैगन को केवल स्वर्ग के पुत्र या सम्राट द्वारा उपयोग के लिए नामित किया गया था, जबकि चार पंजे वाले ड्रैगन का उपयोग राजकुमारों और रईसों द्वारा किया जाता था।<ref name="komaroff">{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=mUgyAQAAQBAJ&pg=PA320|title=Beyond the Legacy of Genghis Khan|date=2006|publisher=Brill Academic Publishers|isbn=978-9047418573|editor-last=Linda Komaroff|page=320}}</ref> इसी तरह मिंग और चिंग [[चिंग राजवंश|राजवंश]] के दौरान, पांच पंजे वाला ड्रैगन केवल सम्राट द्वारा उपयोग के लिए सख्ती से आरक्षित था। चिंग [[चिंग राजवंश|राजवंश]] में ड्रैगन पहले चीनी राष्ट्रीय ध्वज पर दिखाई दिया।
शांग और झोउ राजवंशों में चीनी ड्रैगन की छवि मोटे तौर पर स्थापित थी, लेकिन लंबे समय तक कोई बड़ा बदलाव नहीं हुआ। हान राजवंश में सामंती शाही शक्ति के प्रतीक के रूप में पंखों वाला यिंगलोंग अक्सर रॉयल ड्रैगन जहाजों में दिखाई देता था, जिसका अर्थ है कि हान राजवंश में शाही परिवार द्वारा उपयोग किए जाने वाले अधिकांश ड्रैगन छवि डिजाइन यिंगलोंग पैटर्न हैं। यिंगलोंग प्राचीन चीनी पौराणिक कथाओं में पंखों वाला ड्रैगन है। वर्तमान में यिंगलोंग की पंखों वाली छवि के साहित्य रिकॉर्ड का परीक्षण "गुआंग्या" (''{{lang|zh-hant|廣雅}}'') से किया जा सकता है। तीन साम्राज्यों की अवधि के दौरान, लेकिन शांग और झोउ राजवंशों से कांस्य के बर्तन में पत्थर की नक्काशी, रेशम चित्रों और हान राजवंश के लाह के बर्तन में यिंगलोंग के पंख वाले डिजाइन पाए गए हैं। यिंगलोंग के साहित्य अभिलेखों को पूर्व-किन अवधि के दस्तावेजों में देखा जा सकता है, जैसे ''क्लासिक ऑफ़ माउंटेन एंड सीज़'' और ''[[चू-त्सि|चुत्सि]]''। २२०० साल पहले चीनी पौराणिक कथाओं ''के क्लासिक ऑफ़ माउंटेन एंड सीज़'' में रिकॉर्ड के अनुसार यिंगलोंग में बाद के चीनी ड्रेगन की मुख्य विशेषताएँ थीं - आकाश को नियंत्रित करने की शक्ति और महान पौराणिक स्थिति।<ref name="kns.cnki.net">XiaoCongRong.[https://kns.cnki.net/kcms/detail/detail.aspx?dbcode=CJFD&dbname=CJFDAUTO&filename=JGWC202146037&uniplatform=NZKPT&v=rOoqDQ-6QPdOb4gqZMFRclaRzpu0QeUcL1dDBZuAFZvvvyK_boqwTl4F8cR4uinz 探究中华龙纹设计的历史流变(Exploring the historical evolution of Chinese dragon design)][J].今古文创,2021(46):92-93.</ref>
हालांकि, तांग और सोंग राजवंशों के बाद से चीन की शाही शक्ति का प्रतीक असली ड्रैगन की छवि अब पंखों के साथ यिंग्लोंग नहीं थी, लेकिन आधुनिक समय में आम पंखहीन येलो ड्रैगन थी। यिंगलोंग और येलो ड्रैगन के विकास के लिए विद्वान चेन झेंग ने "यिंगलोंग - असली ड्रैगन की छवि की उत्पत्ति" में प्रस्तावित किया कि झोउ राजवंश के मध्य से यिंगलोंग के पंख धीरे-धीरे लौ पैटर्न और बादल पैटर्न का रूप बन गए। कलात्मक रचना में ड्रैगन का कंधा, जिसने पंख रहित लंबे साँप की आकृति प्राप्त की। पंखों वाले यिंगलोंग के साथ हुआंगलोंग की छवि का उपयोग किया गया था। तब से युद्धों की एक श्रृंखला के साथ, चीनी सभ्यता को भारी नुकसान हुआ, जिसके परिणामस्वरूप पंख वाले यिंगलोंग की छवि को भुला दिया गया, और पंख रहित पीले ड्रैगन की छवि ने मूल यिंगलोंग को बदल दिया और चीन की शाही शक्ति का प्रतीक वास्तविक ड्रैगन बन गया। इस आधार पर, विद्वान जिओ कांग्रोंग ने आगे कहा कि चीनी पूर्वजों द्वारा यिंगलोंग के पंखों की सरलीकृत कलात्मक रचना एक सतत प्रक्रिया है, अर्थात ड्रैगन के पंखों का सरलीकरण एक अपरिवर्तनीय प्रवृत्ति है। जिओ कांग्रोंग का मानना है कि "यिंग लोंग" की जगह "येलो ड्रैगन" की घटना को टाला नहीं जा सकता है, भले ही चीनी सभ्यता को आपदा का सामना करना पड़ा हो या नहीं।<ref name="kns.cnki.net"/>
ड्रैगन को कभी-कभी पश्चिम में [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] के राष्ट्रीय प्रतीक के रूप में प्रयोग किया जाता है, हालांकि इस तरह का प्रयोग आमतौर पर चीन के जनवादी गणराज्य या [[चीनी गणराज्य|चीन गणराज्य]] में नहीं देखा जाता है। इसके बजाय, यह आमतौर पर संस्कृति के प्रतीक के रूप में उपयोग किया जाता है। [[हॉन्ग कॉन्ग|हांगकांग]] में ड्रैगन ब्रिटिश शासन के तहत हथियारों के कोट का एक घटक था। यह बाद में एक सरकारी प्रचार प्रतीक, ब्रांड हांगकांग के डिजाइन की एक विशेषता बन गया।<ref>[http://www.brandhk.gov.hk/brandhk/eview.htm "Brand Overview"], Brand Hong Kong, 09-2004 Retrieved 23 February 2007. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081223104613/http://www.brandhk.gov.hk/brandhk/eview.htm|date=23 December 2008}}</ref>
चीनी ड्रैगन के यूरोपीय ड्रैगन से बहुत अलग अर्थ हैं - यूरोपीय संस्कृतियों में ड्रैगन आक्रामक अर्थ के साथ एक अग्नि-श्वास प्राणी है, जबकि चीनी ड्रैगन एक आध्यात्मिक और सांस्कृतिक प्रतीक है जो समृद्धि और सौभाग्य का प्रतिनिधित्व करता है, साथ ही बारिश भी देवता जो सद्भाव को बढ़ावा देता है। यह बताया गया कि [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीनी सरकार ने]] ड्रैगन को अपने आधिकारिक [[2008 ग्रीष्मकालीन ओलम्पिक|२००८ ग्रीष्मकालीन ओलंपिक]] शुभंकर के रूप में इस्तेमाल करने के खिलाफ फैसला किया क्योंकि चीन के बाहर ड्रेगन के आक्रामक अर्थ हैं, और इसके बजाय अधिक "दोस्ताना" प्रतीकों को चुना।<ref name="Chinese Prefer Dragon">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6171963.stm "Fiery Debate Over China's Dragon"], BBC News, an article covering China's decision not to use a dragon mascot and the resulting disappointment.</ref> कभी-कभी चीनी लोग "[[हान चीनी|ड्रैगन के वंशज]]" ({{zh|t={{linktext|龍|的|傳|人}}|s={{linktext|龙|的|传|人}}}}) जातीय पहचान के संकेत के रूप में १९७० के दशक में शुरू हुई एक प्रवृत्ति के हिस्से के रूप में जब विभिन्न एशियाई राष्ट्रीयताएँ प्रतिनिधित्व के रूप में पशु प्रतीकों की तलाश कर रही थीं, उदाहरण के लिए भेड़िये का उपयोग [[मंगोल|मंगोलों]] द्वारा किया जा सकता है क्योंकि इसे माना जाता है उनके पौराणिक पूर्वज।<ref name="identity"/><ref>{{Cite web|url=http://www.history.upenn.edu/coursepages/hist086/material/Mongols1.html|title=The Mongolian Message|archive-url=https://web.archive.org/web/20190613184640/http://www.history.upenn.edu/coursepages/hist086/material/Mongols1.html|archive-date=13 June 2019|access-date=28 November 2016}}</ref>
=== राज्य के प्रतीक के रूप में ===
ड्रैगन कई राजवंशों के लिए चीनी सम्राट का प्रतीक था। चिंग [[चिंग राजवंश|राजवंश]] के दौरान, एज़्योर ड्रैगन को पहले चीनी राष्ट्रीय ध्वज पर चित्रित किया गया था। इसे फिर से बारह प्रतीकों के राष्ट्रीय प्रतीक पर चित्रित किया गया था, जिसका उपयोग १९१३ से १९२८ तक चीन गणराज्य के दौरान किया गया था।
{{Gallery|File:Yuan Jade Seal 01.jpg|इंपीरियल जेड सील, [[युआन राजवंश]] (१२७१-१३६८)|File:Ming Jade Seal 01.jpg|जेड सील, [[मिंग राजवंश]] (१३६८-१६४४)|File:Flag of China (1889–1912).svg|[[चिंग राजवंश]] का झंडा, १८८९-१९१२|File:Flag of CER (1897).svg|चीनी पूर्वी रेलवे का ध्वज, १८९७-१९१५|File:Flag of the Commissioner of Weihaiwei (1899-1903).svg|केंद्र में चीनी ड्रैगन के साथ वीहाईवेई के आयुक्त का ध्वज, १८९९-१९०३|File:Twelve Symbols national emblem of China.svg|[[चीन गणराज्य]] का राजकीय प्रतीक, १९१३-१९२८|File:Coat of arms of Hong Kong (1959-1997).svg|एक सुनहरे चीनी ड्रैगन ने १९९७ में इसके परित्याग तक औपनिवेशिक हांगकांग के प्रतीक का समर्थन किया।|File:Coat of arms of Portuguese Macau (1976-1999).svg|एक पीले रंग का चीनी ड्रैगन एक ढाल लिए हुए था, जो पुर्तगाल की भुजाओं पर चित्रित ढाल की तरह उभरा हुआ था, मकाऊ का प्रतीक १९९९ तक औपनिवेशिक सरकार के अधीन।}}
चीनी संस्कृति के प्रभाव के कारण, [[वियतनाम]] में ड्रैगन को राज्य के प्रतीक के रूप में भी अपनाया गया था। गुयेन राजवंश के दौरान, ड्रैगन को शाही मानकों पर चित्रित किया गया था। यह वियतनाम राज्य और बाद में [[दक्षिणी वियतनाम|दक्षिण वियतनाम]] के हथियारों के कोट पर भी चित्रित किया गया था।
{{Gallery|File:Imperial Standard of Nguyen Dynasty1.svg|Imperial standard of emperors [[Khải Định]] and [[Bảo Đại]], 1922–1945|File:Imperial Flag of Annam.svg|Imperial pennon of Nguyễn dynasty, 1802–1945|File:Nguyen Imperial Pennon (m4).gif|Vertical imperial pennon of Nguyễn dynasty|File:Coat of arms of Annam - S.M. Bao Daï, Le Dragon d'Annam (1980) Bảo Đại (保大).svg|Personal arms of Bảo Đại|File:Quốc huy Quốc gia Việt Nam (國徽國家越南).svg|Coat of Arms of the State of Vietnam, 1954–1955|File:Flag of Bao Dai (1948-1955).svg|Personal standard of Bảo Đại as the Chief of State of Vietnam, 1948–1955|File:Flag of the Vietnamese National Army.svg|Flag of the [[Vietnamese National Army]], with a dragon in each corner|File:Coat of arms of the Republic of Vietnam (1963–1975).svg|The Chinese dragon was used as the supporters of the coat of arms of South Vietnam, 1967–1975}}
== ड्रैगन पूजा ==
[[चित्र:Jietai_Temple_Double_Dragon_Statue.jpg|अंगूठाकार| जीताई मंदिर में डबल ड्रैगन की संगमरमर की मूर्ति]]
=== मूल ===
प्राचीन चीनी स्वयं को "ड्रैगन के देवता" के रूप में पहचानते थे क्योंकि चीनी ड्रैगन एक कल्पित सरीसृप है जो पूर्वजों और ''क्यूई'' ऊर्जा से विकास का प्रतिनिधित्व करता है।<ref name="Zai 2015">Dr Zai, J. [https://books.google.com/books?id=-WzMCQAAQBAJ&printsec=frontcover1 ''Taoism and Science: Cosmology, Evolution, Morality, Health and more'']. Ultravisum, 2015.</ref> ज़िंगलोंगवा संस्कृति (६२००-५४०० ईसा पूर्व) में चाहाई साइट (लिओनिंग) में लाल-भूरे रंग के पत्थर में एक जूमोर्फिक रचना के ड्रैगन जैसे रूपांकन पाए गए हैं।{{Sfn|Meccarelli|2021|pp=123–142}} चीनी संस्कृति के भीतर ड्रेगन की उपस्थिति १९८७ में हेनान में यांगशाओ संस्कृति से पांचवीं सहस्राब्दी ईसा पूर्व की एक ड्रैगन मूर्ति की खोज के साथ कई हजारों साल पहले की है,<ref>{{Cite book|title=An introduction to Chinese culture through the family|last=Howard Giskin and Bettye S. Walsh|publisher=[[State University of New York Press]]|year=2001|isbn=0-7914-5047-3|page=126}}</ref> और कुंडलित रूप में रैंक के जेड बैज लगभग ४७००-२९०० ईसा पूर्व होंगशान संस्कृति से खुदाई की गई है।<ref>[http://www.nga.gov/education/chinatp_sl01.htm "Teaching Chinese Archeology"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080211223345/http://www.nga.gov/education/chinatp_sl01.htm|date=11 February 2008}}, National Gallery of Art, Washington, D.C.</ref> जल्द से जल्द ड्रैगन कलाकृतियों में से कुछ होंगशान संस्कृति से सुअर ड्रैगन नक्काशी हैं।
कुंडलित ड्रैगन या सांप के रूप ने प्रारंभिक चीनी संस्कृति में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। शुरुआती [[चीनी भावचित्र|चीनी लेखन]] में "ड्रैगन" के चरित्र का एक समान कुंडलित रूप है, जैसा कि शांग काल के बाद के जेड ड्रैगन ताबीज में है।
प्राचीन चीनी ने डायनासोर की हड्डियों का पता लगाने के लिए ड्रैगन की हड्डियों के रूप में संदर्भित किया और उन्हें इस तरह प्रलेखित किया। उदाहरण के लिए ३०० ईसा पूर्व में चांग क्यू [[सिचुआन]] में "ड्रैगन हड्डियों" की खोज का दस्तावेजीकरण करता है।<ref>{{Cite book|title=Dinosaurian Faunas of China|last=Dong Zhiming|publisher=China Ocean Press, Beijing|year=1992|isbn=3-540-52084-8|oclc=26522845|author-link=Dong Zhiming}}</ref> डायनासोर के लिए आधुनिक चीनी शब्द恐龍;恐龙; ('आतंकवादी ड्रैगन'), और मध्य चीन के ग्रामीणों ने लंबे समय से पारंपरिक दवाओं में उपयोग के लिए "ड्रैगन की हड्डियों" का पता लगाया है, जो आज भी जारी है।<ref>{{Cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/6276948.stm|title=Dinosaur bones 'used as medicine'|date=6 July 2007|work=[[BBC News Online]]|access-date=6 July 2007}}</ref>
चीन में खोजे गए विभिन्न प्रकार के डायनासोर के लिए [[द्विपद नामपद्धति|द्विपद नाम]], ''मेई लांग'', चीनी में ({{lang|zh|[[:wikt:寐|寐 मे]]}} और {{lang|zh|[[:wikt:龙|龙 लॉंग]]}}) का अर्थ है 'स्लीपिंग ड्रैगन'। लंबे समय तक मेई के जीवाश्म अवशेष चीन में एक सोते हुए और कुंडलित रूप में पाए गए हैं, जिसमें डायनासोर अपने थूथन को अपने पूरे शरीर के चारों ओर अपनी पूंछ को घेरते हुए अपने एक अगले अंग के नीचे रखता है।
=== पौराणिक प्राणी ===
[[चित्र:契丹冠_01.jpg|अंगूठाकार| ड्रैगन क्राउन, [[लियाओ राजवंश]]]]
कुलदेवता या प्राकृतिक प्राणियों के शैलीगत चित्रण के रूप में इसकी उत्पत्ति से चीनी ड्रैगन एक पौराणिक जानवर बनने के लिए विकसित हुआ। [[हान राजवंश|हान राजवंश के]] विद्वान वांग फू ने चीनी मिथकों को दर्ज किया कि ''लंबे'' ड्रेगन में नौ शारीरिक समानताएँ थीं।<blockquote>लोग ड्रैगन की आकृति को घोड़े के सिर और सांप की पूंछ से रंगते हैं। इसके अलावा, 'तीन जोड़ों' और 'नौ समानताएँ' (ड्रैगन के) के रूप में भाव हैं: सिर से कंधे तक, कंधे से स्तन तक, स्तन से पूंछ तक। ये जोड़ हैं; नौ समानता के रूप में वे निम्नलिखित हैं: उसके सींग हिरण के समान हैं, उसका सिर ऊंट जैसा है, उसकी आंखें राक्षस की हैं, उसकी गर्दन सांप की है, उसका पेट एक सीप जैसा है (<nowiki><i id="mwAUU">शेन</i></nowiki> , {{lang|zh|蜃}}), उसके तराजू एक कार्प के हैं, उसके पंजे एक बाज के हैं, उसके तलवे एक बाघ के हैं, उसके कान एक गाय के हैं। उसके सिर पर एक व्यापक प्रतिष्ठा (एक बड़ी गांठ) जैसी चीज है, जिसे [ ''चिमू'' ] ({{lang|zh|尺木}}) कहा जाता है। यदि एक अजगर के पास [ ''चिमू'' ] नहीं है, तो वह आकाश में नहीं चढ़ सकता।{{Sfn|Visser|1913|p=70}}</blockquote>आगे के स्रोत नौ पशु समानता की भिन्न सूचियाँ देते हैं। साइनोलॉजिस्ट हेनरी दोरे एक प्रामाणिक ड्रैगन की इन विशेषताओं को सूचीबद्ध करता है: "हिरण के सींग। मगरमच्छ का सिर। एक राक्षस की आंखें। साँप की गर्दन। एक कछुए का [[अंग (शारीरिकी)|आंत]]। बाज के पंजे। एक बाघ की हथेलियाँ। एक गाय के कान। और वह अपने सींगों से सुनती है, उसके कानों से सुनने की सारी शक्ति छिन गई है।” वह नोट करता है कि, "दूसरों का कहना है कि इसमें खरगोश की आंखें, मेंढक का पेट, कार्प के तराजू हैं"।{{Sfn|Doré|1917|p=681}}
[[चित्र:Guimet_porcelana_china_02.JPG|बाएँ|अंगूठाकार| एक काले फूलदान पर पीला ड्रैगन, [[युआन राजवंश]]]]
चीनी ड्रेगन को शारीरिक रूप से संक्षिप्त माना जाता था। ११७ पैमानों में से ८१ यांग सार (सकारात्मक) के हैं जबकि ३६ यिन सार (नकारात्मक) के हैं। प्रारंभ में ड्रैगन परोपकारी, बुद्धिमान और न्यायप्रिय था, लेकिन बौद्धों ने कुछ ड्रेगन के बीच पुरुषवादी प्रभाव की अवधारणा पेश की। जिस तरह पानी नष्ट करता है, उन्होंने कहा, उसी तरह कुछ ड्रेगन बाढ़, ज्वार की लहरों और तूफानों से नष्ट कर सकते हैं। उन्होंने सुझाव दिया कि माना जाता है कि कुछ सबसे खराब बाढ़ एक अजगर को परेशान करने वाले नश्वर का परिणाम है।
चीनी ड्रेगन की कई तस्वीरें उनकी ठुड्डी के नीचे या उनके पंजों में एक जलता हुआ मोती दिखाती हैं। मोती आध्यात्मिक ऊर्जा, ज्ञान, समृद्धि, शक्ति, अमरता, गड़गड़ाहट या चंद्रमा से जुड़ा है। चीनी कला में अक्सर जलते हुए मोती का पीछा करने या लड़ने वाले ड्रेगन की एक जोड़ी को दर्शाया गया है।
चीनी ड्रेगन को कभी-कभी सामने के अंगों से बाहर निकलने वाले बल्ले जैसे पंखों के साथ चित्रित किया जाता है, लेकिन अधिकांश में पंख नहीं होते हैं, क्योंकि उड़ने की उनकी क्षमता (और बारिश/पानी आदि को नियंत्रित करना) रहस्यमय है और उनके शारीरिक परिणाम के रूप में नहीं देखा जाता है। गुण।
[[चित्र:Kesi_fragment_with_dragon_design_on_purple_ground,_China,_Yuan_dynasty,_1200s-1300s_AD,_textile_-_Tokyo_National_Museum_-_Tokyo,_Japan_-_DSC08441.jpg|अंगूठाकार| ड्रैगन डिजाइन, [[युआन राजवंश]] के साथ कपड़ा]]
यह वर्णन ड्रैगन के कलात्मक चित्रण के साथ वर्तमान समय तक मेल खाता है। ड्रैगन ने अलौकिक शक्तियों की लगभग असीमित श्रेणी भी हासिल कर ली है। ऐसा कहा जाता है कि यह एक [[रेशम कीट|रेशमकीट]] के रूप में खुद को छिपाने में सक्षम है, या हमारे पूरे ब्रह्मांड जितना बड़ा हो जाता है। यह बादलों के बीच उड़ सकता है या पानी में छिप सकता है ( ''गुआंजी'' के अनुसार)। यह बादलों का निर्माण कर सकता है, पानी में बदल सकता है, अपने परिवेश के साथ मिश्रण करने की क्षमता के रूप में रंग बदल सकता है, छलावरण या अंधेरे में चमक के एक प्रभावी रूप के रूप में (''शुओवेन जिज़ी'' के अनुसार)।
कई अन्य देशों में लोककथाओं में ड्रैगन में राशि चक्र के अन्य ११ प्राणियों के सभी गुण होने की बात कही गई है, इसमें चूहे की मूंछें, बैल का चेहरा और सींग, बाघ के पंजे और दांत, बाघ का पेट शामिल हैं। खरगोश, सांप का शरीर, घोड़े के पैर, बकरी की बकरी, बंदर की बुद्धि, मुर्गे की शिखा, कुत्ते के कान और सुअर की थूथन।
कुछ हलकों में नीचे की ओर मुंह किए हुए ड्रैगन को चित्रित करना अपशकुन माना जाता है, क्योंकि ड्रैगन को इस तरह से रखना अपमानजनक माना जाता है कि वह आकाश में नहीं चढ़ सकता। इसके अलावा, टैटू में ड्रेगन के चित्रण प्रचलित हैं क्योंकि वे शक्ति और शक्ति के प्रतीक हैं, विशेष रूप से आपराधिक संगठन जहां ड्रेगन अपने आप में एक अर्थ रखते हैं। जैसे यह माना जाता है कि व्यक्ति को काफी उग्र और मजबूत होना चाहिए, इसलिए ड्रैगन को अपनी त्वचा पर पहनने का अधिकार अर्जित करना चाहिए, ऐसा न हो कि उसकी किस्मत ड्रेगन द्वारा खा ली जाए।
एक कला इतिहासकार जॉन बोर्डमैन के अनुसार चीनी ड्रैगन और भारतीय [[मकर]] के चित्रण ग्रीक पौराणिक कथाओं में ''केटोस'' से प्रभावित हो सकते हैं, संभवतः ''केटोस'' की रेशम-सड़क छवियों के संपर्क के बाद चीनी ड्रैगन अधिक सरीसृप दिखाई दिए और बाद में सिर के आकार को स्थानांतरित कर दिया। <ref>{{Cite book|title=The Greeks in Asia|url=https://archive.org/details/greeksinasia0000boar|last=Boardman|first=John|date=2015|publisher=Thames and Hudson|isbn=978-0500252130|author-link=John Boardman (art historian)}}</ref>
=== मौसम और पानी के शासक ===
[[चित्र:Golden_canteen_with_dragon,_Ming_Dynasty.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल| १५ वीं शताब्दी के [[मिंग राजवंश]] के दौरान बनाई गई एक सुनहरी कैंटीन पर बादलों के बीच तैरता एक अजगर देखा गया]]
चीनी ड्रेगन लोकप्रिय धर्म में पानी और मौसम से दृढ़ता से जुड़े हुए हैं। ऐसा माना जाता है कि वे पानी के चलने वाले निकायों, जैसे झरने, नदी या समुद्र के शासक हैं। ड्रैगन भगवान बारिश के डिस्पेंसर के साथ-साथ पीढ़ी की ''यांग'' मर्दाना शक्ति का जूमोर्फिक प्रतिनिधित्व है। {{Sfnp|Tom|1989}} पानी और मौसम के शासकों के रूप में इस क्षमता में ड्रैगन रूप में अधिक मानवरूपी है, जिसे अक्सर राजा की पोशाक में पहने हुए एक मानवीय रूप के रूप में चित्रित किया जाता है, लेकिन एक राजा के मुखिया पहने हुए ड्रैगन के सिर के साथ।
चार प्रमुख ड्रैगन राजा हैं, जो चार समुद्रों में से प्रत्येक का प्रतिनिधित्व करते हैं: पूर्वी सागर ( [[पूर्वी चीन सागर]] के अनुरूप), दक्षिण सागर ([[दक्षिणी चीन सागर|दक्षिण चीन सागर]] के अनुरूप), पश्चिम सागर (कभी-कभी [[चिंगहई झील|किन्हाई झील]] और उससे आगे के रूप में देखा जाता है), और उत्तरी सागर (कभी-कभी [[बयकाल झील|बैकल झील]] के रूप में देखा जाता है)।
इस जुड़ाव के कारण, उन्हें पानी से संबंधित मौसम संबंधी घटनाओं के "प्रभारी" के रूप में देखा जाता है। पूर्व-आधुनिक समय में कई चीनी गाँवों (विशेष रूप से नदियों और समुद्रों के पास) में उनके स्थानीय "ड्रैगन राजा" को समर्पित मंदिर थे। सूखे या बाढ़ के समय, स्थानीय जेंट्री और सरकारी अधिकारियों के लिए यह प्रथा थी कि वे ड्रैगन को खुश करने के लिए बलिदान देने और अन्य धार्मिक संस्कारों का संचालन करने के लिए समुदाय का नेतृत्व करें, या तो बारिश या उसके समाप्ति के लिए कहें।
[[पाँच राजवंश और दस राजशाहियों का काल|पांच राजवंशों और दस राज्यों की]] अवधि में वुय के राजा को अक्सर "ड्रैगन राजा" या "सी ड्रैगन राजा" के रूप में जाना जाता था, क्योंकि उनकी व्यापक हाइड्रो-इंजीनियरिंग योजनाओं ने समुद्र को "वश में" कर दिया था।
चीन, कोरिया, वियतनाम के तटीय क्षेत्रों में पारंपरिक किंवदंतियों और समुद्र पर लोगों के संरक्षक के रूप में [[ह्वेल|व्हेल]] (व्हेल देवताओं) की पूजा को बौद्ध धर्म के आगमन के बाद ड्रैगन राजाओं के रूप में संदर्भित किया गया है।<ref>李 善愛, 1999, 護る神から守られる神へ : 韓国とベトナムの鯨神信仰を中心に, pp.195-212, 国立民族学博物館調査報告 Vol.149</ref>
=== शाही सत्ता का प्रतीक ===
[[चित्र:A047.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| कांस्य ड्रैगन, चिंग [[चिंग राजवंश|राजवंश]]]]
[[चित्र:MET_DP12019.jpg|अंगूठाकार| कपड़ा के एक टुकड़े पर डबल ड्रेगन, [[चिंग राजवंश]]]]
चीनी किंवदंती के अनुसार दोनों चीनी प्राइमोजेनिटर, जल्द से जल्द द्वार और [[पीला सम्राट]] (हुआंगडी), 'लोंग' (चीनी ड्रैगन) से निकटता से संबंधित थे। उनके शासनकाल के अंत में पहले पौराणिक शासक, पीला सम्राट, को एक ड्रैगन में अमर कर दिया गया था जो उनके प्रतीक जैसा था, और स्वर्ग में चढ़ गया। अन्य महान शासक, यान सम्राट, अपनी मां की टेलीपैथी से एक पौराणिक ड्रैगन के साथ पैदा हुए थे। चूंकि चीनी येलो सम्राट और यान सम्राट को अपना पूर्वज मानते हैं, वे कभी-कभी खुद को "''ड्रैगन के वंशज''" के रूप में संदर्भित करते हैं। इस किंवदंती ने [[चीन का इतिहास|शाही]] शक्ति के प्रतीक के रूप में चीनी ड्रैगन के उपयोग में भी योगदान दिया।
कई [[चीन के राजवंश|चीनी राजवंशों]] में ड्रेगन (आमतौर पर प्रत्येक पैर पर पांच पंजे के साथ) सम्राट के लिए एक प्रतीक थे। चिंग राजवंश के दौरान, शाही ड्रैगन पीले या सोने के रंग का था, और मिंग राजवंश के दौरान यह लाल था। <ref>Hayes, L. (1923). ''[https://archive.org/stream/chinesedragon00hayeuoft#page/n7/mode/2up The Chinese Dragon]''. Shanghai, China: Commercial Press Ltd.</ref> शाही सिंहासन को ''ड्रैगन सिंहासन'' कहा जाता था। देर से चिंग राजवंश के दौरान, ड्रैगन को राष्ट्रीय ध्वज के रूप में भी अपनाया गया था। ड्रेगन को शाही महलों और शाही मकबरों की सीढ़ियों और पैदल मार्गों पर नक्काशी में चित्रित किया गया है, जैसे कि [[बीजिंग]] में [[फॉरबिडन सिटी|निषिद्ध शहर]] में।
कुछ चीनी किंवदंतियों में एक सम्राट ड्रैगन के आकार में एक [[जन्म चिह्न]] के साथ पैदा हो सकता है। उदाहरण के लिए एक किंवदंती एक ड्रैगन बर्थमार्क के साथ पैदा हुए एक किसान की कहानी बताती है जो अंततः मौजूदा राजवंश को उखाड़ फेंकता है और एक नया पाता है; एक अन्य किंवदंती राजकुमार को अपने दुश्मनों से छुपाने के बारे में बता सकती है, जिसे उसके ड्रैगन बर्थमार्क द्वारा पहचाना जाता है।
इसके विपरीत, चीन की साम्राज्ञी की पहचान अक्सर चीनी फ़ीनिक्स से की जाती थी।
=== आधुनिक विश्वास ===
ड्रैगन भगवान की पूजा पूरे चीन में पांचवें और छठे चंद्रमा के दौरान बलिदान और जुलूसों के साथ मनाया जाता है, और विशेष रूप से छठे चंद्रमा के तेरहवें दिन उनके जन्मदिन की तारीख पर। {{Sfnp|Tom|1989}} आधुनिक [[हेबेई]] में अच्छा करने वाले संघों का एक लोक धार्मिक आंदोलन मुख्य रूप से एक सामान्य ड्रैगन भगवान को समर्पित है, जिसका आइकन उनके नाम के साथ एक टैबलेट है, जिसके लिए इसे "ड्रैगन टैबलेट का आंदोलन" नाम दिया गया है।
== ड्रैगन का चित्रण ==
[[चित्र:C-shaped_jade_dragon.jpg|अंगूठाकार| होंगशान संस्कृति का ट-आकार का जेड कुलदेवता (सी. ४७००-२९२० ई.पू )]]
[[चित्र:Warring_States-Han_Jade_Dragon_29.jpg|अंगूठाकार| [[झगड़ते राज्यों का काल|युद्धरत राज्यों की अवधि]] (४०३-२२१ ईसा पूर्व) से [[हरिताश्म|जेड]] -नक्काशीदार ड्रैगन आभूषण।]]
[[चित्र:Configuration_of_Bird,_Dragon,_and_Snake,_China,_Warring_States_period,_4th-3rd_century_BC,_nephrite_-_Arthur_M._Sackler_Museum,_Harvard_University_-_DSC00754.jpg|अंगूठाकार| जेड ड्रैगन, [[झगड़ते राज्यों का काल|युद्धरत राज्यों की अवधि]]]]
=== नवपाषाण चित्रण ===
पूरे चीन में नवपाषाण-काल के पुरातात्विक स्थलों में ड्रेगन या ड्रैगन जैसे चित्रण बड़े पैमाने पर पाए गए हैं। ज़िंगलोंगवा संस्कृति स्थलों पर ड्रेगन के कुछ शुरुआती चित्रण पाए गए। [[शिआन|शीआन]] में यांगशाओ संस्कृति स्थलों ने ड्रैगन रूपांकनों के साथ मिट्टी के बर्तनों का उत्पादन किया है। पुयांग में एक दफन स्थल शिशुइपो जो यांगशाओ संस्कृति से जुड़ा हुआ है, क्लैम के गोले से बना एक बड़ा ड्रैगन मोज़ेक दिखाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=vMfOCwAAQBAJ&pg=PA83|title=The Dragon in the Cockpit: How Western Aviation Concepts Conflict with Chinese Value Systems|last=Hung-Sying Jing|last2=Allen Batteau|publisher=Routledge|year=2016|isbn=978-1317035299|page=83}}</ref> लियांगझू संस्कृति ने भी ड्रैगन जैसे पैटर्न का निर्माण किया। वर्तमान समय के [[भीतरी मंगोलिया|इनर मंगोलिया]] में होंगशान संस्कृति स्थलों ने सुअर ड्रेगन के रूप में जेड ड्रैगन वस्तुओं का उत्पादन किया जो चीनी ड्रेगन के पहले ३-आयामी प्रतिनिधित्व हैं।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=O3h2KfXoOPYC&pg=PA46|title=Atlas of World Art|last=John Onians|date=26 April 2004|publisher=Laurence King Publishing|isbn=978-1856693776|page=46}}</ref>
ऐसा ही एक प्रारंभिक रूप पिग ड्रैगन था। यह एक कुंडलित, लम्बा प्राणी है जिसका सिर [[जंगली सूअर|सूअर]] जैसा दिखता है।<ref>[http://www.nga.gov/exhibitions/china1999/037_010.htm "Jade coiled dragon, Hongshan Culture (c. 4700–2920 B.C.)"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070313003502/http://www.nga.gov/exhibitions/china1999/037_010.htm|date=13 March 2007}}, National Gallery of Art, Washington, D.C. Retrieved 23 February 2007.</ref> शुरुआती [[चीनी भावचित्र|चीनी लेखन]] में "ड्रैगन" के चरित्र का एक समान कुंडलित रूप है, जैसा कि [[शांग राजवंश]] के बाद के [[हरिताश्म|जेड]] ड्रैगन [[तावीज़|ताबीज में]] है। लोंगशान संस्कृति के दूसरे चरण से ताओसी (शांक्सी) में लाल मिट्टी के बर्तनों पर चित्रित एक सांप जैसा ड्रैगन शरीर खोजा गया था, और लगभग २००० फ़िरोज़ा और जेड के साथ लेपित एक ड्रैगन जैसी वस्तु एर्लिटौ में खोजी गई थी।{{Sfn|Meccarelli|2021|pp=123–142}}
=== शास्त्रीय चित्रण ===
[[चित्र:Chinese_silk,_4th_Century_BC.JPG|बाएँ|अंगूठाकार| मशान, [[हूबेई|हुबेई]] प्रांत, चीन में चौथी शताब्दी ईसा पूर्व के [[झोऊ राजवंश|झोउ युग के]] मकबरे से कढ़ाई की गई रेशम की जाली के अनुष्ठान के परिधान का विवरण। बहने वाली, घुमावदार डिजाइन में ड्रेगन, फीनिक्स और बाघ शामिल हैं।]]
चीनी साहित्य और मिथक प्रसिद्ध ''लंबे समय'' के अलावा कई ड्रेगन का उल्लेख करते हैं। भाषाविद् माइकल कैर ने चीनी क्लासिक ग्रंथों में प्रमाणित १०० से अधिक प्राचीन ड्रैगन नामों का विश्लेषण किया।<ref name="Carr">Carr, Michael. 1990. [http://sealang.net/sala/archives/pdf4/carr1990chinese.pdf "Chinese Dragon Names"], ''Linguistics of the Tibeto-Burman Area'' 13.2:87–189. He classified them into seven categories: Rain-dragons, Flying-dragons, Snake-dragons, Wug-dragons [''wug'' refers to "worms, bugs, and small reptiles"], Crocodile-dragons, Hill-dragons, and Miscellaneous dragons.</ref> ऐसे कई चीनी नाम [[प्रत्यय]] - ''दीर्घ'' से व्युत्पन्न हैं:
* ''तियानलोंग'' ({{Lang-zh|天龍}}), आकाशीय ड्रैगन जो स्वर्गीय महलों की रखवाली करता है और दिव्य रथों को खींचता है; [[शिशुमार तारामंडल|ड्रेको]] नक्षत्र का भी एक नाम है
* ''शेनलोंग'' ({{Lang-zh|神龍}}), वज्र देवता जो मौसम को नियंत्रित करता है, एक मानव सिर की उपस्थिति, ड्रैगन का शरीर, और ड्रम जैसा पेट
* ''Fuzanglong'' ({{Lang-zh|伏藏龍}}), ज्वालामुखियों से जुड़े कीमती धातुओं और रत्नों के अंडरवर्ल्ड संरक्षक
* ''दिलोंग'' ({{Lang-zh|地龍}}), नदियों और समुद्रों के नियंत्रक; [[केंचुआ|केंचुए]] का भी एक नाम है
* ''यिंगलोंग'' ({{Lang-zh|應龍}}), बारिश और बाढ़ से जुड़ा पंखों वाला ड्रैगन, [[पीला सम्राट|येलो सम्राट]] द्वारा ची यू को मारने के लिए इस्तेमाल किया गया
* ''जियाओलोंग'' ({{Lang-zh|蛟龍}}), सींग रहित या स्केल्ड ड्रैगन, सभी जलीय जानवरों का नेता
* ''पानलोंग'' ({{Lang-zh|蟠龍}}), झील ड्रैगन जो स्वर्ग में नहीं चढ़ा है
* ''हुआंगलोंग'' ({{Lang-zh|黃龍}}), सींग रहित ड्रैगन सम्राट का प्रतीक है
* ''Feilong'' ({{Lang-zh|飛龍}}), पंखों वाला ड्रैगन जो बादलों और धुंध पर सवारी करता है; टेरोसॉरस की एक प्रजाति के लिए भी एक नाम ( फीलोंग किक और फी लोंग कैरेक्टर की तुलना करें)
* ''क्विंगलोंग'' ({{Lang-zh|青龍}}), चीनी चार प्रतीकों में पूर्व से जुड़ा जानवर, चीनी नक्षत्रों में पौराणिक जीव
* ''किउलोंग'' ({{Lang-zh|虯龍}}), विरोधाभासी रूप से "सींग वाले ड्रैगन" और "सींग रहित ड्रैगन" दोनों के रूप में परिभाषित
* ''झुलोंग'' ({{Lang-zh|燭龍}}) या ''झुयिन'' ({{Lang-zh|燭陰}}) एक विशाल लाल ड्रैकोनिक था चीनी पौराणिक कथाओं में सौर देवता। माना जाता है कि इसमें एक मानव का चेहरा और साँप का शरीर था, जिसने अपनी आँखें खोलकर और बंद करके दिन और रात बनाई, और सांस से मौसमी हवाएँ बनाईं। (ध्यान दें कि यह ''झुलोंग'' इसी तरह के वर्मिलियन ड्रैगन या पिग ड्रैगन से अलग है)।
* ''चिलोंग'' ({{Lang-zh|螭龍 or 魑龍}}), एक सींग रहित ड्रैगन या पहाड़ी राक्षस
कम चीनी ड्रैगन नाम ''लंबे'' उपसर्ग से व्युत्पन्न हैं -:
* लोंगवांग (''龍王'') चार समुद्रों के दिव्य शासक
* लोंगमा (''龍馬''), लुओ नदी से उभरा और फू शी को बा गुआ प्रकट किया
कुछ अतिरिक्त चीनी ड्रेगन का नाम ''लंबे'' ''{{lang|zh|龍}}'' से नहीं रखा गया है , उदाहरण के लिए
* हाँग (虹), एक दो-सिर वाला ड्रैगन या इंद्रधनुष सर्प
* शेन (蜃), एक आकार बदलने वाला ड्रैगन या समुद्री राक्षस माना जाता है कि [[मरीचिका|मृगतृष्णा]] पैदा करता है
* ''बाशे'' (巴蛇) एक विशाल अजगर जैसा अजगर था जो हाथियों को खा जाता था
* ''टेंग'' (螣) या ''तेंगशे'' (腾蛇;騰蛇; "बढ़ता सांप") पैरों के बिना एक उड़ने वाला ड्रैगन है
चीनी विद्वानों ने ड्रेगन को विविध प्रणालियों में वर्गीकृत किया है। उदाहरण के लिए [[सोंग राजवंश]] के सम्राट हुइजोंग ने पांच रंगीन ड्रेगन को "राजाओं" के रूप में मान्यता दी।
* अज़्योर ड्रैगन [''{{lang|zh|青龍}}''; ''चिंगलोंग''] आत्माएँ, सबसे दयालु राजा।
* वर्मिलियन ड्रैगन [''{{lang|zh|朱龍}}''; ''झूलोंग'' या ''{{lang|zh|赤龍}}''; ''चिलोंग''] आत्माएँ, राजा जो झीलों को आशीर्वाद देते हैं।
* पीला ड्रैगन [''{{lang|zh|黃龍}}''; ''हुआंगलोंग''] आत्माएँ, राजा जो सभी याचिकाओं को अनुकूल रूप से सुनते हैं।
* द व्हाइट ड्रैगन [''{{lang|zh|白龍}}''; ''बैलोंग''] आत्माएँ, गुणी और शुद्ध राजा।
* द ब्लैक ड्रैगन [''{{lang|zh|玄龍}}''; ''शुआनलोंग'' या ''{{lang|zh|黑龍}}''; ''हेइलोंग''] आत्माएँ, रहस्यवादी जल की गहराई में रहने वाले राजा।<ref>Adapted from {{Harvnb|Doré|1917}}, [https://books.google.com/books?id=Xr4sAAAAYAAJ&pg=PA682 p. 682].</ref>
केंद्र के येलो ड्रैगन को पूर्व के एज़्योर ड्रैगन के साथ जोड़ने के साथ, ये वर्मिलियन, व्हाइट और ब्लैक ड्रैगन्स चार प्रतीकों के साथ समन्वय करते हैं, जिसमें दक्षिण का वर्मिलियन पक्षी, पश्चिम का व्हाइट टाइगर, और ब्लैक कछुआ शामिल है। उत्तर।
ड्रेगन को अलग-अलग प्राकृतिक तत्वों को उनके "पौराणिक रूप" जैसे "[[जल]], [[वायु]], [[पृथ्वी]], [[आग|अग्नि]], [[प्रकाश]], [[हवा]], [[तूफान]] और [[बिजली]]" में नियंत्रित करने और अवतार लेने में सक्षम माना जाता था।<ref name=":3">{{Cite book|title=The Book of Symbols: Reflections on Archetypal Images|url=https://archive.org/details/bookofsymbolsref0000unse|last=Carlson|first=Kathie|last2=Flanagin|first2=Michael N.|last3=Martin|first3=Kathleen|last4=Martin|first4=Mary E.|last5=Mendelsohn|first5=John|last6=Rodgers|first6=Priscilla Young|last7=Ronnberg|first7=Ami|last8=Salman|first8=Sherry|last9=Wesley|first9=Deborah A.|collaboration=Authors|publisher=[[Taschen]]|year=2010|isbn=978-3-8365-1448-4|editor-last=Arm|editor-first=Karen|location=Köln|pages=[https://archive.org/details/bookofsymbolsref0000unse/page/n707 704]|editor-last2=Ueda|editor-first2=Kako|editor-last3=Thulin|editor-first3=Anne|editor-last4=Langerak|editor-first4=Allison|editor-last5=Kiley|editor-first5=Timothy Gus|editor-last6=Wolff|editor-first6=Mary}}</ref> कुछ ड्रेगन जो आग में साँस लेने में सक्षम थे, उन्हें ''तियान'' से निर्वासित करने और [[पृथ्वी]] पर निर्वासित करने के लिए सोचा गया था।<ref>{{Cite web|url=https://blog.tutorabcchinese.com/expats/chinese-dragon-western-difference-lucky|title=Difference Between A Chinese Dragon and A Western Dragon|last=Hua|first=Sara Lynn|date=2016-06-28|website=TutorABC Chinese China Expats & Culture Blog|language=en|access-date=2023-05-18|archive-date=18 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518170952/https://blog.tutorabcchinese.com/expats/chinese-dragon-western-difference-lucky|url-status=dead}}</ref>
=== अजगर के नौ बेटे ===
[[चित्र:Yangzhou_-_Wudang_Palace_-_bell_-_pulao_-_P1070199.JPG|अंगूठाकार| वुडांग पैलेस, यंग्ज़हौ में एक घंटी पर ''पुलाव'']]
[[चित्र:LugouQiao-Qianlong-bridge-rebuilding-stele-3610.JPG|अंगूठाकार| मार्को पोलो ब्रिज, बीजिंग के पास कियानलोंग एरा ''बिक्सी'']]
कई [[मिंग राजवंश]] ग्रंथों की सूची है कि ड्रैगन की नौ संतानों (''{{lang|zh|龍生九子}}'') के रूप में क्या दावा किया गया था और बाद में ये लोकप्रिय चीनी कहानियों और लेखों में प्रमुखता से दिखाई देते हैं। विद्वान शिए झाओझे (१५६७-१६२४) अपने काम ''वू ज़ा ज़ू'' (१५९२ के आसपास) में निम्नलिखित सूची देता है, जैसा कि एम०डब्ल्यू ० द वीज़े द्वारा प्रतिपादित किया गया है:<blockquote>सोलहवीं शताब्दी के अंत का एक प्रसिद्ध काम, ''वुज़ाज़ु {{lang|zh|五雜俎}}'', हमें ड्रैगन के नौ अलग-अलग बच्चों के बारे में बताते हैं, जिनकी आकृतियाँ उनके स्वभाव के अनुसार आभूषणों के रूप में उपयोग की जाती हैं।
* [''{{lang|zh|蒲牢}}''; ''पु लाओ''], चार पैरों वाला छोटा रूप ड्रैगन वर्ग जो चीखना पसंद करता है, घंटियों के शीर्ष पर दर्शाया जाता है, जो हैंडल के रूप में कार्य करता है।
* [''{{lang|zh|囚牛}}''; ''च्यु नीउ''], जो संगीत की तरह, संगीत वाद्ययंत्रों को सजाने के लिए उपयोग किए जाते हैं।
* [''{{lang|zh|蚩吻}}''; ''ची वेन''], जो निगलने की तरह, छतों के रिजपोल (सभी बुरे प्रभावों को निगलने के लिए) के दोनों सिरों पर रखे जाते हैं।
* [''{{lang|zh|嘲風}}''; ''चाओ फेंग''], जानवरों जैसे ड्रैगन जो रोमांच पसंद करते हैं, छतों के चारों कोनों पर रखे जाते हैं।
* [''{{lang|zh|睚眦}}''; ''yá zì''], जो मारना पसंद करते हैं, तलवार के पहरे पर खुदे हुए हैं।
* [''{{lang|zh|屓屭}}''; ''xì xì''], जिसका आकार [{{lang|zh|{{linktext|螭虎}}}} ''ची हु'' (एक प्रकार का छोटा रूप ड्रैगन) ], और साहित्य के शौकीन हैं, कब्र-स्मारकों के किनारों पर प्रतिनिधित्व करते हैं।
* [''{{lang|zh|狴犴}}''; ''बी आन''], जो मुकदमेबाजी की तरह, जेल के फाटकों (पहरा रखने के लिए) के ऊपर रखे जाते हैं।
* [''{{lang|zh|狻猊}}''; ''सुआन नी''], जो बैठना पसंद करते हैं, बौद्ध मूर्तियों (बुद्धों या बोधिसत्वों के चरणों के नीचे) के आधार पर प्रदर्शित होते हैं।
* [''贔屭''; ''बी शी'', जिसे ''बा ज़िया''के नाम से भी जाना जाता है], अंत में बड़े कछुए जो भारी वस्तुओं को ले जाना पसंद करते हैं, उन्हें कब्र-स्मारकों के नीचे रखा जाता है।
इसके अलावा, एक ही लेखक नौ अन्य प्रकार के ड्रेगन की गणना करता है, जिन्हें विभिन्न वस्तुओं या इमारतों के आभूषणों के रूप में उनकी पसंद के जेलों, पानी, नई पकड़ी गई मछलियों की रैंक गंध या नए मारे गए मांस, हवा और बारिश, गहने, धुएं के अनुसार दर्शाया जाता है। मुंह बंद करना (की-होल को सजाने के लिए इस्तेमाल किया जाता है), खड़ी जगहों पर खड़ा होना (छत पर रखा हुआ) और आग लगाना।<ref name="Visser101">{{Harvnb|Visser|1913}}. The primary source is [[:zh:s:五雜俎/卷09|Wu Za Zu, chapter 9]], beginning with "{{Lang-|zh|龍生九子...}}". The title of Xie Zhaozhe's work, ''Wu Za Zu'', has been variously translated into English as ''Five Assorted Offerings'' (in [https://web.archive.org/web/20020126162753/http://www.renditions.org/renditions/authors/xiezz.html Xie Zhaozhe]), ''Five Sundry Bands'' (in "[https://archive.today/20130415163750/http://jhmas.oxfordjournals.org/cgi/pdf_extract/57/2/177?ck=nck Disease and Its Impact on Politics, Diplomacy, and the Military ...]")
or ''Five Miscellanies'' (in [https://books.google.com/books?id=Ju3N4VeiQ28C&pg=PA48 Changing clothes in China: fashion, history, nation], p. 48).</ref></blockquote>शेंगान वैजी (''{{lang|zh|升庵外集}}'') कवि यांग शेन (''{{lang|zh|楊慎}}'', १४८८-१५५९) ड्रैगन के नौ बच्चों के लिए अलग-अलग ५वें और ९वें नाम देता है: ''ताओ ती'' (''{{lang|zh|饕餮}}''), जानवरों का रूप, जो खाने के लिए प्यार करता है और भोजन से संबंधित सामानों पर पाया जाता है, और ''जिओ तु'' (''{{lang|zh|椒圖}}''), जो एक शंख या सीप की तरह दिखता है, परेशान होना पसंद नहीं करता है, और सामने के दरवाजे या दहलीज पर प्रयोग किया जाता है। यांग की सूची में ''बाई झी'', ''ची वेन'' या ''चाओ फेंग'', ''पु लाओ'', ''बाई आन'', ''ताओ ती'', ''किउ'' ''निउ, या ज़ी'', ''सुआन नी'' और ''जिआओ तू शामिल हैं''। इसके अलावा, ''बा शिया'' (''{{lang|zh|𧈢𧏡}}'') सहित कुछ कहावतें भी हैं, रेप्टिलिया जानवर और ड्रैगन का संकर, एक प्राणी जो पानी पीना पसंद करता है, और आमतौर पर पुल संरचनाओं पर उपयोग किया जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=KQJ_tIU1ixoC&pg=PA345|last={{lang|zh|吾三省}} (Wu Sanxing)|publisher={{lang|zh|商務印書館(香港)}} (Commercial Press, Hong Kong)|year=2006|isbn=962-07-1846-1|page=345|language=zh|script-title=zh:中國文化背景八千詞 (Eight thousand words and expressions viewed against the background of Chinese culture)}}</ref>
"ड्रैगन के बच्चे" सूची का सबसे पुराना ज्ञात सत्यापन लू रोंग (१४३६-१४९४) द्वारा ''शुयुआन ज़ाजी'' (''{{lang|zh|菽園雜記}}''; अर्थात सेम बाग से विविध रिकॉर्ड) में पाया जाता है, हालाँकि, उन्होंने कहा कि सूची में विभिन्न प्राचीन वस्तुओं के पर्यायवाची शब्द हैं, न कि एक ड्रैगन के बच्चे। ड्रैगन के नौ बेटों को शंघाई मिंट द्वारा २०१२ के ड्रैगन वर्ष में दो सेट सिक्कों के साथ, एक चांदी में और एक पीतल में स्मरण किया गया था। सेट में प्रत्येक सिक्का ९ बेटों में से एक को दर्शाता है, जिसमें पिता ड्रैगन के लिए एक अतिरिक्त सिक्का भी शामिल है, जो नौ बेटों को उल्टा दर्शाता है।<ref>CCT4243: [https://www.coincompendium.com/w/index.php/CCT4243 2012 lunar dragon nine sons of the dragon 20 coin set] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304090039/https://www.coincompendium.com/w/index.php/CCT4243|date=4 March 2016}}</ref> यह एक चीनी मुहावरा भी है, जिसका अर्थ है कि भाइयों में से प्रत्येक के अपने गुण हैं।{{उद्धरण आवश्यक|date=October 2020}}
=== ड्रैगन पंजे ===
[[चित्र:Qing_Porcelain,_Qianlong_Reign_101.jpg|अंगूठाकार|300x300पिक्सेल| पोर्सिलेन बॉल, [[चिंग राजवंश]] पर पांच पंजे वाला ड्रैगन]]
[[चित्र:Freer_SacklerDSCF8044.JPG|बाएँ|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल| कांस्य दर्पण का उल्टा, ८वीं शताब्दी, [[तांग राजवंश]], प्रत्येक पैर पर तीन पैर की उंगलियों के साथ एक ड्रैगन दिखा रहा है]]
प्रारंभिक चीनी ड्रेगन को दो से पांच पंजों के साथ चित्रित किया गया है। चीनी ड्रैगन को अपनाने वाले विभिन्न देशों की अलग-अलग प्राथमिकताएँ हैं; मंगोलिया और कोरिया में चार पंजे वाले ड्रेगन का उपयोग किया जाता है, जबकि जापान में तीन पंजे वाले ड्रेगन आम हैं।<ref>{{Cite web|url=http://www.dragonsinn.net/eastjap-2.htm|title=Famous Japanese Dragons|date=9 January 2021}}</ref> चीन में तांग राजवंश के दौरान तीन पंजे वाले ड्रेगन का लोकप्रिय रूप से वस्त्रों पर उपयोग किया जाता था।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/bub_gb_CzdICSqnELkC|title=The Arts of China|last=Michael Sullivan|date=1992|publisher=University of California Press|isbn=978-0520049185|page=[https://archive.org/details/bub_gb_CzdICSqnELkC/page/n197 214]}}</ref> [[युआन राजवंश]] के दौरान ड्रैगन आकृति के उपयोग को संहिताबद्ध किया गया था, और पांच पंजे वाले ड्रेगन सम्राट द्वारा उपयोग के लिए आरक्षित हो गए थे, जबकि राजकुमारों ने चार पंजे वाले ड्रेगन का इस्तेमाल किया था।<ref name="komaroff"/> फीनिक्स और पांच-पंजे वाले दो-सींग वाले ड्रेगन का उपयोग युआन राजवंश में अधिकारियों और अन्य वस्तुओं जैसे प्लेट और जहाजों पर नहीं किया जा सकता है।<ref name="komaroff" /><ref>{{Cite web|url=http://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=991360|website=The [[History of Yuan]]|script-title=zh:《志第二十八 輿服一》}}</ref> यह आगे निर्धारित किया गया था कि "आम लोगों के लिए किलिन, नर फेनघुआंग (चीनी फीनिक्स), सफेद खरगोश, लिंग्ज़ी, पांच पैर की अंगुली वाले दो सींग वाले ड्रैगन, आठ ड्रेगन, नौ ड्रेगन, 'दस हजार वर्ष' के पैटर्न वाले किसी भी कपड़े, फॉर्च्यून-दीर्घायु चरित्र और सुनहरा पीला आदि को पहनना मना है।"<ref>{{Cite web|url=http://ctext.org/wiki.pl?if=gb&chapter=311790|website=The [[History of Yuan]], [[Ukhaantu Khan, Emperor Huizong of Yuan|Emperor Shundi]] ({{lang|zh|[[:zh:元史|元史]]·順帝紀)}}, compiled under [[Song Lian]] ({{lang|zh|[[:zh:宋濂|宋濂]]}}), AD 1370|script-title=zh:《本紀第三十九 順帝二》|quote={{lang|zh|禁服麒麟、鸞鳳、白兔、靈芝、雙角五爪龍、八龍、九龍、萬壽、福壽字、赭黃等服}}}}</ref>
[[मिंग राजवंश]] के होंगवु सम्राट ने ड्रैगन मूल भाव के उपयोग पर [[युआन राजवंश|युआन राजवंश के]] नियमों का अनुकरण किया और यह आदेश दिया कि ड्रैगन उसका प्रतीक होगा और उसके पांच पंजे होने चाहिए। चार पंजे वाले ड्रैगन का इस्तेमाल आमतौर पर शाही बड़प्पन और कुछ उच्च पदस्थ अधिकारियों के लिए किया जाता था। तीन पंजे वाले ड्रैगन का उपयोग निचले रैंक और आम जनता (मिंग राजवंश में विभिन्न चीनी सामानों पर व्यापक रूप से देखा जाता है) द्वारा किया जाता था। ड्रैगन, हालांकि, केवल शाही परिवार के साथ निकटता से जुड़े चुनिंदा रॉयल्टी के लिए था, आमतौर पर विभिन्न प्रतीकात्मक रंगों में जबकि यह किसी के लिए भी मृत्युदंड का अपराध था - सम्राट के अलावा - कभी भी पूरी तरह से सोने के रंग का, पांच-पंजे का उपयोग करने के लिए ''लोंग'' ड्रैगन मोटिफ। पंजे की संख्या या रंगों के अनुचित उपयोग को देशद्रोह माना जाता था, अपराधी के पूरे कबीले को फांसी की सजा दी जाती थी। [[चिंग राजवंश]] के दौरान, [[मांचु लोग|मांचस ने]] शुरू में तीन पंजे वाले ड्रेगन को सबसे पवित्र माना और १७१२ तक इसका इस्तेमाल किया जब इसे पांच पंजे वाले ड्रेगन से बदल दिया गया, और चिंग सम्राटों के चित्र आमतौर पर पांच पंजे वाले ड्रेगन के साथ चित्रित किए गए थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=szcrOWz2gM8C&pg=PA20|title=All About Chinese Dragons|last=Roy Bates|year=2007|isbn=978-1435703223|page=20–21}}</ref>
कला के कार्यों में जो शाही संग्रह को छोड़ दिया, या तो उपहार के रूप में या अदालत के किन्नरों (एक लंबे समय से चली आ रही समस्या) द्वारा चोरी के माध्यम से जहां व्यावहारिक हो, प्रत्येक सेट से एक पंजा हटा दिया गया था, जैसा कि नक्काशीदार लाहवेयर के कई टुकड़ों में के लिए उदाहरण के लिए लंदन में विक्टोरिया और अल्बर्ट संग्रहालय में प्रसिद्ध चीनी लाह के बर्तन की मेज।
== सांस्कृतिक संदर्भ ==
=== नौ की संख्या ===
{{Clear}}नंबर नौ [[चीनी जनवादी गणराज्य|चीन]] में विशेष है क्योंकि इसे स्वर्ग की संख्या के रूप में देखा जाता है, और चीनी ड्रेगन अक्सर इसके साथ जुड़े होते हैं। उदाहरण के लिए एक चीनी ड्रैगन को आम तौर पर नौ विशेषताओं के संदर्भ में वर्णित किया जाता है और आमतौर पर ११७ (९×१३) स्केल-८१ (९×९) यांग और ३६ (९×४) यिन होते हैं। यही कारण है कि ड्रैगन के नौ रूप और ड्रैगन के नौ बेटे हैं (ऊपर शास्त्रीय चित्रण देखें)। नाइन-ड्रैगन वॉल नौ अलग-अलग ड्रेगन की छवियों वाली एक स्पिरिट वॉल है, और यह शाही चीनी महलों और उद्यानों में पाई जाती है। क्योंकि नौ को सम्राट की संख्या माना जाता था, केवल सबसे वरिष्ठ अधिकारियों को अपने लबादे पर नौ ड्रेगन पहनने की अनुमति दी गई थी - और उसके बाद केवल चोगे के साथ पूरी तरह से सरकोट के साथ कवर किया गया था। निचले स्तर के अधिकारियों के लबादे पर आठ या पाँच ड्रेगन थे, फिर से सरकोट के साथ कवर किया गया; यहाँ तक कि सम्राट ने स्वयं अपने नौ ड्रैगनों में से एक को छिपाकर अपना ड्रैगन वस्त्र पहना था।
चीन में "नौ ड्रेगन" नामक कई स्थान हैं, हांगकांग में कॉव्लून (कैंटोनीज़ में) सबसे प्रसिद्ध हैं। वियतनाम में [[मीकांग नदी|मेकांग]] का हिस्सा ''क्यू लांग'' के नाम से जाना जाता है, उसी अर्थ के साथ।{{Panorama|image=File:Chen Rong - Nine Dragons.jpg|height=230|alt=|caption=''नाइन ड्रैगन्स'' से एक पूर्ण ड्रैगन (और पूंछ के अंत और दूसरे के पंजे) का नज़दीकी दृश्य १२४४ में [[सोंग राजवंश]] कलाकार द्वारा चित्रित हैंडस्क्रॉल चेन रोंग|dir=rtl}}
=== चीनी राशि चक्र ===
[[चित्र:Wadang-qinglong.jpg|अंगूठाकार| पूर्व का नीला ड्रैगन]]
ड्रैगन [[चीनी राशि|चीनी राशि चक्र]] में १२ जानवरों में से एक है जो [[चीनी कालदर्शक|चीनी कैलेंडर]] में वर्षों को नामित करने के लिए उपयोग किया जाता है। यह माना जाता है कि प्रत्येक जानवर कुछ व्यक्तित्व लक्षणों से जुड़ा होता है। ड्रैगन वर्ष आमतौर पर बच्चे पैदा करने के लिए सबसे लोकप्रिय होते हैं।<ref>{{Cite news|url=https://www.economist.com/graphic-detail/2017/09/04/why-chinese-children-born-in-years-of-the-dragon-are-more-successful|title=Why Chinese children born in years of the dragon are more successful|date=4 September 2017|work=The Economist}}</ref> [[राशिचक्र|राशि चक्र]] के किसी भी अन्य पशु वर्ष की तुलना में ड्रैगन वर्ष में अधिक लोग पैदा हुए हैं।<ref>{{Cite journal|last=Mocan|first=Naci H.|last2=Yu|first2=Han|date=May 2019|orig-year=August 2017|title=Can Superstition Create a Self-Fulfilling Prophecy? School Outcomes of Dragon Children of China|url=https://www.nber.org/papers/w23709.pdf|journal=The National Bureau of Economic Research|issue=NBER Working Paper No. 23709|pages=13, 47|access-date=3 December 2019}}</ref>
=== तारामंडल ===
एज़्योर ड्रैगन ( चिंग लोंग, ''{{lang|zh|青龍}}'') को चार खगोलीय संरक्षकों में से प्राथमिक माना जाता है, अन्य तीन झू क्यू''{{lang|zh|—朱雀}}'' हैं (सिंदूर पक्षी), बाई हू{{lang|zh|—白虎}} ([[सफ़ेद बाघ|सफेद बाघ]]), जुआन वू{{lang|zh|—玄武}} (काला कछुआ जैसा जीव)। इस संदर्भ में एज़्योर ड्रैगन पूर्व और लकड़ी के तत्व से जुड़ा हुआ है।
=== ड्रैगन बोट रेसिंग ===
[[चित्र:元_佚名_臨王振鵬_金明池圖_卷-Dragon_Boat_Regatta_on_Jinming_Lake_MET_DP204603.jpg|अंगूठाकार| हांगकांग में ड्रैगन बोट रेसिंग (१४वीं सदी की पेंटिंग)]]
विशेष त्योहारों पर, विशेष रूप से डुआनवु महोत्सव में ड्रैगन बोट रेस उत्सव का एक महत्वपूर्ण हिस्सा हैं। आमतौर पर, ये एक ड्रमर और स्टीयरमैन के साथ २० पैडलर्स की टीम द्वारा पैडल की जाने वाली नावें होती हैं। नावों में नाव के सिर और पूंछ के रूप में एक नक्काशीदार ड्रैगन होता है। ड्रैगन बोट रेसिंग भी चीन के बाहर समारोहों का एक महत्वपूर्ण हिस्सा है, जैसे [[चीनी नववर्ष|चीनी नव वर्ष]] पर। इसी तरह की एक दौड़ भारत में केरल राज्य में लोकप्रिय है जिसे वल्लमकली कहा जाता है और सदियों पहले चीनी व्यापारियों के केरल के समुद्र तटों पर जाने के रिकॉर्ड हैं (इब्न बतूता)।{{उद्धरण आवश्यक|date=September 2020}}
=== ड्रैगन नाच ===
शुभ अवसरों पर, [[चीनी नववर्ष|चीनी नव वर्ष]] और दुकानों और घरों के खुलने सहित, उत्सवों में अक्सर ड्रैगन कठपुतलियों के साथ नृत्य करना शामिल होता है। ये "जीवन के आकार" कपड़े और लकड़ी की कठपुतलियाँ हैं, जो लोगों की एक टीम द्वारा हेरफेर की जाती हैं, डंडे के साथ ड्रैगन का समर्थन करती हैं। वे ड्रम, नाटक और संगीत की संगत में कोरियोग्राफ किए गए मूव्स करते हैं। उन्होंने रेशम से बने अच्छे कपड़े भी पहने थे।
=== ड्रैगन और फेनघुआंग ===
फेनहुआंग ({{zh|s=凤凰|t=鳳凰}}), जापानी में हो-ओ के रूप में जाना जाता है, पूर्वी एशियाई पौराणिक कथाओं में पाए जाने वाले [[फ़ीनिक्स (मिथक)|फ़ीनिक्स]] जैसे पक्षी हैं जो अन्य सभी पक्षियों पर शासन करते हैं। चीनी प्रतीकवाद में यह एक स्त्रैण इकाई है जिसे मर्दाना चीनी ड्रैगन के साथ जोड़ा जाता है, एक संतुलित और आनंदमय रिश्ते के दृश्य रूपक के रूप में एक खुशहाल शादी और एक रीजेंट के लंबे शासनकाल दोनों का प्रतीक है।
=== नाग के रूप में ड्रैगन ===
[[चित्र:Phra_Maha_Chedi_Chai_Mongkol_Naga_emerging_from_mouth_of_Makara.jpg|अंगूठाकार| मकर के मुख से निकला फरा महा चेदि चाई मोंगकोल नागा]]
कई [[बौद्ध धर्म|बौद्ध]] देशों में [[नाग (हिन्दू धर्म)|नाग]] की अवधारणा को महान और बुद्धिमान नागों या ड्रेगन की स्थानीय परंपराओं के साथ मिला दिया गया है, जैसा कि एक चीनी ड्रैगन की शैली में [[मकर]] के मुंह से निकलने वाली बहु-सिर वाले नाग की इस सीढ़ी छवि में दर्शाया गया है। थाईलैंड के रोई एट प्रांत नोंग फोक जिले में वाट फा नामथिप थेप प्रसित वराराम के परिसर में फ्रा महा [[स्तूप|चेदी]] चाय मोंगकोल में।{{उद्धरण आवश्यक|date=January 2022}}
=== ड्रेगन और बाघ ===
बाघ को अजगर का शाश्वत प्रतिद्वंद्वी माना जाता है, इस प्रकार विभिन्न कलाकृतियाँ एक अजगर और बाघ को एक महाकाव्य लड़ाई लड़ते हुए दर्शाती हैं। समान प्रतिद्वंद्वियों (अक्सर आजकल खेलों में) का वर्णन करने के लिए एक अच्छी तरह से इस्तेमाल किया जाने वाला चीनी मुहावरा "ड्रैगन बनाम टाइगर" है। [[चीनी मार्शल आर्ट]] में "ड्रैगन शैली" का उपयोग आंदोलन को समझने पर अधिक आधारित लड़ाई की शैलियों का वर्णन करने के लिए किया जाता है, जबकि "टाइगर शैली" क्रूर शक्ति और तकनीकों के संस्मरण पर आधारित है।
=== ड्रेगन और वनस्पति विज्ञान ===
[[चित्र:Ulmus_pumila_'Pendula',_1908.jpg|दाएँ|अंगूठाकार| ड्रैगन का पंजा एल्म, फेंगताई, १९०८]]
एल्म कल्टीवर <nowiki><i id="mwA9o">उल्मस पुमिला</i></nowiki> 'पेंडुला', उत्तरी चीन से जिसे पश्चिम में 'वीपिंग चाइनीज एल्म' कहा जाता है, स्थानीय रूप से इसकी शाखाओं के कारण ''लुंग चाओ यू शू'' ('ड्रैगन का पंजा एल्म') के रूप में जाना जाता है।<ref>U. pumila 'Pendula', '
[http://ars-grin.gov/npgs/pi_books/scans/pi043.pdf "Inventory of Seeds and Plants Imported ... April–June 1915"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121009235909/http://ars-grin.gov/npgs/pi_books/scans/pi043.pdf |date=9 अक्तूबर 2012 }} (March 1918)</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.cfh.ac.cn/(S(e02oru45kcxcxci21o5sw255)X(1))/Album/ShowPhoto.aspx?albumid=211b2456-906e-4ee5-8b00-72476a7c1eb8&&page=1&&photoid=edc2087a-46e1-4127-a773-eaa6287e54a4|title=U. pumila 'Pendula'|publisher=Cfh.ac.cn|script-title=zh:中国自然标本馆|access-date=30 August 2013}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
=== भाषा ===
कई चीनी [[लोकोक्ति|कहावतों]] और मुहावरों में ड्रैगन के संदर्भ हैं, जैसे "उम्मीद है कि आपका बच्चा ड्रैगन बन जाएगा" ({{Zh|s=望子成龙|t=望子成龍}})।
== लोकप्रिय संस्कृति में ==
* पारंपरिक लोककथाओं के एक भाग के रूप में ड्रेगन विभिन्न प्रकार की पौराणिक कथाओं में दिखाई देते हैं। शास्त्रीय उपन्यास ''[[पश्चिम की यात्रा|जर्नी टू द वेस्ट]]'' में पश्चिम के ड्रैगन चिंग के बेटे को स्वर्गीय अदालत में एक पार्टी में अपने अविवेक के कारण यात्रियों के लिए घोड़े के रूप में सेवा करने की निंदा की गई थी। सन वुकोंग के कर्मचारी, रुई जिंगू बैंग को पूर्वी समुद्र के ड्रैगन चिंग एओ गुआंग से लूट लिया गया था। ''फ़ेंगशेन यानी'' और अन्य कहानियों में लड़का नायक, नेज़ा, ड्रैगन चिंग्स को हरा देता है और समुद्रों को वश में कर लेता है। चीनी ड्रेगन भी असंख्य जापानी [[ऐनिमे|एनीमे]] फिल्मों और टेलीविजन शो, [[मांगा|मंगा]] और पश्चिमी [[राजनीतिक कार्टून|राजनीतिक कार्टूनों]] में पीपुल्स रिपब्लिक ऑफ चाइना के अवतार के रूप में दिखाई देते हैं। नाओमी नोविक के ''टेमेरायर'' उपन्यासों में ड्रेगन के लिए चीनी सम्मान पर जोर दिया गया है, जहां वे ड्रैगन को वश में करने वाले पहले लोग थे और उन्हें पश्चिम में युद्ध के लिए पूरी तरह से पाले जाने वाले जानवरों के बजाय समान, बुद्धिजीवियों या यहां तक कि रॉयल्टी के रूप में माना जाता है। मांडा एक बड़ा चीनी ड्रैगन है जो गॉडज़िला कहानी में दिखाई देता है। कॉमिक बुक सीरीज़ ''गॉड इज़ डेड'' में एक सुनहरा तीन सिर वाला ड्रैगन भी दिखाई देता है।
* लाल ड्रैगन चीन का प्रतीक है जो कई [[माहजंग|महाजोंग]] खेलों में दिखाई देता है।
* ऑरोरा नामक एक विद्रोही जलपरी द्वारा कास्ट किया गया एक चीनी जल ड्रैगन ऑस्ट्रेलियाई टेलीविजन श्रृंखला ''माको मरमेड्स'' के सीज़न ३ में मुख्य प्रतिपक्षी है। शो में एक नए चीनी जलपरी के साथ मेल खाने के लिए ड्रैगन काफी हद तक चीनी पौराणिक कथाओं पर आधारित है।
* ''वेंडी वू का मुख्य विरोधी: घर वापसी योद्धा'', यान-लो, एक चीनी ड्रैगन है। इस तथ्य के बावजूद कि फिल्म की घटनाओं के दौरान उनकी मृत्यु हो गई है, वह एक आत्मा के रूप में बुरी योजनाएँ बनाना जारी रखते हैं।
* ''मॉन्स्टर हाई'' में जिनाफायर लोंग एक चीनी ड्रैगन की बेटी है।
* १९८२ रैनकिन/बास प्रोडक्शंस में एक चीनी ड्रैगन को लो ताए झाओ, गोल्डन [[जादू|विजार्ड]] के लिए स्टीड के रूप में दिखाया गया है, जिसका दायरा हल्का और [[पृथ्वी का वायुमण्डल|हवा]] है।
* [[एडी मर्फी|एडी मर्फी ने]] १९९८ की डिज्नी एनिमेटेड फिल्म ''[[मुलन (1998 फ़िल्म)|मुलान]]'' और २००४ की अगली कड़ी, ''मुलान II'' में एक लाल चीनी ड्रैगन मुशु को आवाज दी।
* ''अवतार: द लेजेंड ऑफ आंग'' और ''द लेजेंड ऑफ कोर्रा'' पर चीनी ड्रैगन्स ने ड्रैगन्स को काफी प्रभावित किया, जिसमें फैंग भी शामिल है।
* [[मार्वल सिनेमैटिक यूनिवर्स]] फिल्म ''[[शांग-ची एंड द लेजेंड ऑफ द टेन रिंग्स|शांग-ची एंड द लीजेंड ऑफ द टेन रिंग्स]]'' में द ग्रेट प्रोटेक्टर एक चीनी जल ड्रैगन है जो ता लो के दायरे की रक्षा करता है। मंदारिन के रूप में प्रस्तुत करते समय, एल्ड्रिच किलियन के मोहरे, ट्रेवर स्लेटी के [[राजसिंहासन|सिंहासन]] कक्ष में चीनी ड्रेगन की मूर्तियों को भी चित्रित किया गया था; वास्तविक संस्करण खोजने से बहुत पहले, शांग ची के पिता
* प्रतिष्ठित मौत का संग्राम लोगो एक पारंपरिक चीनी ड्रैगन के एक छायाचित्र को दर्शाता है।
* "पूर्वी ड्रेगन" गेम शैडरून में चार प्रकार के ड्रेगन में से एक हैं, साथ में पश्चिमी ड्रेगन, लेविथान और पंख वाले सर्पेंट हैं।
* [[यूनिकोड|यूनिकोड में]] चीनी ड्रैगन के लिए दो इमोजी प्रतीक शामिल हैं, वे हैं
== पूरे एशिया में क्षेत्रीय विविधताएँ ==
[[चित्र:BLW_Wall-tile_with_Dragon.jpg|बाएँ|अंगूठाकार| पूर्व के एज़्योर ड्रैगन, [[इलख़ानी साम्राज्य|इल्खानेट को]] दर्शाती दीवार टाइल]]
[[चित्र:청룡_조선고적도보.jpg|अंगूठाकार| एक गोरियो मकबरे में पूर्व के एज़्योर ड्रैगन का चित्रण करने वाला भित्ति चित्र]]
जबकि कला और साहित्य में ड्रैगन के चित्रण उन सभी संस्कृतियों में सुसंगत हैं जिनमें यह पाया जाता है, कुछ क्षेत्रीय अंतर हैं।
पूर्व एशियाई, दक्षिण एशियाई और दक्षिण पूर्व एशियाई संस्कृतियों में ड्रैगन के चित्रण की विशेषताओं के बारे में अधिक जानकारी के लिए देखें:
=== चीनी ड्रैगन के समान ड्रेगन ===
* [[मकर]], हिंदू और बौद्ध पौराणिक कथाओं में एक समुद्री ड्रैगन
* [[याली]], हिंदू पौराणिक कथाओं में एक प्रसिद्ध प्राणी
* [[भैरव]] के साथ चित्रित नेपाली ड्रैगन, जिसे "उड़ने वाला सांप" भी कहा जाता है
=== चीनी ड्रैगन के समान ड्रेगन ===
* [[मकर]], हिंदू और बौद्ध पौराणिक कथाओं में एक समुद्री ड्रैगन
* [[याली]], हिंदू पौराणिक कथाओं में एक पौराणिक प्राणी
* [[भैरव]] के साथ चित्रित नेपाली ड्रैगन, जिसे "उड़ने वाला सांप" भी कहा जाता है
== चित्रदीर्घा ==
=== वास्तुकला ===
<gallery class="center" widths="180" heights="180">
चित्र:Datong jiulongbi.jpg|दातोंग में नाइन-ड्रैगन वॉल, मिंग राजवंश द्वारा १३९२ में निर्मित
चित्र:營造法式三 28.jpg|''यिंगज़ाओ फ़शी'', सांग राजवंश से ड्रैगन सजावट वाला स्तंभ
चित्र:Jin dynasty dragon columns.jpg|ड्रैगन स्तंभ अवशेष, जिन राजवंश (१११५-१२३४)
चित्र:Qufu 2009 1229.jpg|१७३० में चिंग राजवंश में निर्मित कन्फ्यूशियस, क्यूफू के मंदिर में ड्रैगन डिजाइन वाला स्तंभ
चित्र:曲阜孔庙大成殿盘龙柱群.jpg|कन्फ्यूशियस के मंदिर, चुफू में ड्रैगन स्तंभ
चित्र:Beijing-Verbotene Stadt-Halle der Wahrung der Harmonie-12-gje.jpg|निषिद्ध शहर में सीढ़ियों की उड़ान के बीच ड्रेगन की पत्थर की नक्काशी
चित्र:China-beijing-forbidden-city-P1000252.jpg|निषिद्ध शहर के कंगनी-टाइलों पर ड्रैगन के प्रतीक
</gallery>
=== वस्त्र ===
<gallery class="center" widths="180" heights="180">
चित्र:TangTaizong.jpg|तांग के सम्राट ताइज़ोंग ड्रैगन वस्त्र में
चित्र:Seated Portrait of Ningzong's Empress.jpg|महारानी यांग के वस्त्र, सोंग राजवंश की सीमाओं पर ड्रैगन की छवियां
चित्र:A Seated Portrait of Ming Emperor Taizu.jpg|एक ड्रैगन वस्त्र, मिंग राजवंश में होंगवु सम्राट
चित्र:Portrait assis de l'empereur Ming Xianzong.jpg|ड्रैगन वस्त्र, मिंग राजवंश में चेनघुआ सम्राट
चित्र:The Qianlong Emperor in Ceremonial Armour on Horseback.jpg|सेरेमोनियल कवच में कियानलोंग सम्राट ड्रैगन, चिंग राजवंश की कई छवियों से सजाया गया
चित्र:Ceremonial Armors for Man (Dingjia) and Horse MET DP277203.jpg|ड्रैगन इमेजरी के साथ औपचारिक चिंग राजवंश कवच, १८वीं सदी।
चित्र:Imperial court robe with nine dragons, China, Qing dynasty, 1800s AD, silk and gold-wrapped thread embroidery on brown silk - Portland Art Museum - Portland, Oregon - DSC08471.jpg|नौ ड्रेगन, चिंग राजवंश के साथ दरबारी वस्त्र
चित्र:MET TP534A.jpg|नौ ड्रेगन, चिंग राजवंश के साथ दरबारी वस्त्र
</gallery>
=== चित्रकारी ===
<gallery class="center" widths="180" heights="180">
चित्र:Figure Driving a Dragon - Google Art Project.jpg|मैन राइडिंग ए ड्रैगन, वारिंग स्टेट्स काल
चित्र:Mural painting of four animals in clouds.jpg|पूर्व का एज़्योर ड्रैगन, हान राजवंश
चित्र:金朝龍.jpg|स्क्रॉल पेंटिंग में ड्रैगन, जिन राजवंश (१११५-१२३४)
चित्र:元 佚名 臨王振鵬 金明池圖 卷-Dragon Boat Regatta on Jinming Lake MET DP204601 CRD.jpg|ड्रैगन के सिर वाली नावें, युआन वंश, १४वीं शताब्दी
चित्र:明 佚名 雲龍圖 軸-Dragon Amid Clouds and Waves MET 2007 438 O02 sf.jpg|बेनामी द्वारा ''क्लाउड ड्रैगन'', मिंग राजवंश, १५वीं-१६वीं शताब्दी
चित्र:Brooklyn Museum - Dragon Clouds and Waves.jpg|ड्रैगन बादल और लहरें, १६वीं-१७वीं शताब्दी
चित्र:DP205785.jpg|एक अजगर की सवारी करने वाले नक्षत्र देवता, मिंग राजवंश, १६वीं सदी।
</gallery>
=== धातुकार्य ===
<gallery class="center" widths="180" heights="180">
चित्र:Warring States Bronze Inlaid Chariot Shaft Head.jpg|ड्रैगन के सिर के आकार का कांस्य रथ शाफ्ट, युद्धरत राज्यों की अवधि
चित्र:Gilded Bronze Handle of a Dragon, Eastern Han.JPG|कांस्य ड्रैगन हेड हैंडल, हान राजवंश
चित्र:King of Nanyue imperial seal knob top.png|ड्रैगन हैंडल के साथ सोने की मुहर, हान राजवंश द्वारा नान्यु को दी गई
चित्र:Lobed Mirror (Jing) with Dragon LACMA AC1998.251.32.jpg|लोब्ड आईना, तांग राजवंश
चित्र:鎏金铁心铜龙.JPG|गिल्ट गोल्ड ड्रैगन, तांग राजवंश
चित्र:契丹冠 06.jpg|ड्रैगन और फीनिक्स मुकुट, लियाओ वंश
चित्र:铜座龙-2.jpg|कांस्य सिटिंग ड्रैगन, जिन राजवंश (१११५-१२३४)
</gallery>
=== जेड ===
<gallery class="center" widths="180" heights="180">
File:Warring States Jade Dragon 29.jpg| जेड क्लाउड ड्रैगन, [[Warring States|वारिंग स्टेट्स]] पीरियड
File:Belt clasp with dragon design.jpg| जेड बेल्ट अकवार, [[Northern and Southern dynasties|उत्तरी और दक्षिणी राजवंश]] काल
File:Belt plaque with dragon design.jpg| जेड बेल्ट पट्टिका, [[Yuan dynasty|युआन राजवंश]]
File:Belt plaque with dragon medallions design.jpg| जेड बेल्ट पट्टिका, [[Ming dynasty|मिंग राजवंश]]
File:Plaque de ceinture dragon jade Taipei 30122016 1.jpg| जेड बेल्ट पट्टिका, [[Ming dynasty|मिंग राजवंश]]
File:Republic of China Jade Seal.jpg| जेड सील ड्रैगन संभाल के साथ
File:MET 32746.jpg| जेड फूलदान
</gallery>
=== मिट्टी के पात्र ===
<gallery class="center" widths="180" heights="180">
File:Northern Song Porcelain Pot - Dragon Design.jpg| ब्लैक ड्रैगन डिज़ाइन वाला पॉट, [[Song dynasty|सॉन्ग डायनेस्टी]]
File:Blue and white vase 1271 1368 Jingdezhen unearthed in Jiangxi Province.jpg| [[Yuan dynasty|युआन राजवंश]] (१२७१-१३६८) के नीले और सफेद फूलदान पर ड्रैगन, [[Jiangxi Province|जियांग्शी प्रांत]] में पाया गया।
File:Yellow dragon jar (cropped).JPG| पीले ड्रैगन, [[Ming dynasty|मिंग राजवंश]] के साथ ढक्कनदार जार
File:Ming-Schale1.jpg| ड्रैगन, [[Ming dynasty|मिंग राजवंश]] के साथ [[Blue-and-white porcelain|नीले और सफेद चीनी मिट्टी के बरतन]] प्लेट
File:Ming Jingdezhen Porcelain, Chongzhen Reign 01.jpg| एक समुंदर के किनारे के ड्रैगन, [[Ming dynasty|मिंग राजवंश]] का चित्रण करने वाला कप
File:Qing Dynasty Dish with dragons.jpg| प्लेट दो ड्रेगन के साथ, चिंग [[Qing dynasty|राजवंश]]
File:Pair of Bowls (Wan) with Dragons Chasing Flaming Pearl LACMA 58.51.2a-b (4 of 4).jpg| रेड ड्रैगन, चिंग [[Qing dynasty|राजवंश]] के साथ बाउल
</gallery>
=== आधुनिक कलाकृति ===
<gallery>
File:BJ 渾天儀Armillary sphere 北京首都國際機場 Beijing Capital International Airport 紫薇辰恆 Ziwei Chenheng Aug-2010 visitors.JPG| ज़ीवेई चेन्हेंग, एक [[Armillary sphere|आर्मिलरी गोला]] जिसमें ड्रैगन इसे पकड़े हुए है
File:ThreeToeDragon.jpg| [[Shanghai|शंघाई]] में गैर-शाही चीनी ड्रैगन
File:Temple Dragon.jpg| सिंचु, ताइवान में एक मंदिर के शीर्ष पर एक ड्रैगन की मिनी-मूर्तिकला
File:A visitor of Sanggar Agung Temple toke a picture under the dragon statues, Surabaya-Indonesia.jpg| [[Sanggar Agung|संगर अगुंग]] मंदिर, [[Surabaya|सुरबाया]], [[Indonesia|इंडोनेशिया]] में समुद्र से घिरी विशाल ड्रैगन की मूर्तियाँ
File:Vihara Dharmayana Kuta 2.jpg| विहार धर्मयान कुटा, [[Bali|बाली]], [[Indonesia|इंडोनेशिया]] में चीनी ड्रैगन की मूर्ति
</gallery>
[[चित्र:Qing_Porcelain,_Kangxi_Reign_43.jpg|अंगूठाकार| एक लाल ड्रैगन, चिंग [[चिंग राजवंश|राजवंश]] का चित्रण करने वाला पोर्सिलीन जार]]
== संदर्भ ==
=== उद्धरण ===
<references group="" responsive="0"></references>
=== सूत्र ===
{{refbegin}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Xr4sAAAAYAAJ&pg=PA681|title=Researches into Chinese Superstitions|last=Doré|first=Henri|publisher=Ch'eng-wen|year=1917|page=681|translator1=M. Kennelly|ol=13587109M|author-link=:fr:Henri Doré|translator2=D. J. Finn|translator3=L. F. McGreat}}<!--year=1966 DEADLINK https://openlibrary.org/b/OL13587109M/Researches-into-Chinese-superstitions-->
* {{cite journal|last=Meccarelli|first=Marco|author-link=<!--Marco Meccarelli-->|date=2021|title=Discovering the Long : Current Theories and Trends in Research on the Chinese Dragon|url=https://academic.hep.com.cn/fhc/EN/10.3868/s020-010-021-0006-6|journal=Frontiers of History in China|volume=16|issue=1|pages=123–142|doi=10.3868/s020-010-021-0006-6|issn=1673-3401|access-date=7 जून 2023|archive-date=8 अगस्त 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210808190355/https://academic.hep.com.cn/fhc/EN/10.3868/s020-010-021-0006-6|url-status=dead}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=TozUCgAAQBAJ|title=Asian Folk Religion and Cultural Interaction|last=Nikaido|first=Yoshihiro|publisher=Vandenhoeck & Ruprecht|year=2015|isbn=978-3847004851}}
* {{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UVceic7Z4moC|title=Local Religion in North China in the Twentieth Century: The Structure and Organization of Community Rituals and Beliefs|last=Overmyer|first=Daniel L.|publisher=Brill|year=2009|isbn=978-9004175921}}
* {{cite book|url=https://archive.org/details/echoesfromoldchi0000tomk|title=Echoes from Old China: Life, Legends, and Lore of the Middle Kingdom|last=Tom|first=K. S.|publisher=University of Hawaii Press|year=1989|isbn=0824812859|url-access=registration}}
* {{citation|last=Visser|first=Marinus Willem de|title=The Dragon in China and Japan|url=https://archive.org/stream/cu31924021444728|page=|year=1913|location=Amsterdam|publisher=J. Müller|authorlink=<!--:de:Marinus Willem de Visser-->|access-date=7 जून 2023|archive-date=19 जनवरी 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100119201804/http://fax.libs.uga.edu/GR830xD7xV8/1f/dragon_in_china_and_japan.pdf#page/|url-status=dead}},@University of Georgia Library
{{refend}}
== बाहरी संबंध ==
* {{Wikiquote-inline}}
{{Clear}}{{Chinese mythology}}{{Dragons}}{{East Asian topics}}{{Authority control}}
[[श्रेणी:चीनी संस्कृति]]
[[श्रेणी:अझ़दहे]]
[[श्रेणी:वेबग्रंथागार साँचा वेबैक कड़ियाँ]]
[[श्रेणी:चीनी भाषा पाठ वाले लेख]]
[[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]]
4cdh6npm88kviu3u7xiswme04101c25
बहनें
0
1475749
6544302
5936138
2026-04-26T19:17:06Z
~2026-25476-24
921983
Hindi Ankit
6544302
wikitext
text/x-wiki
[[Hindi]]{{Infobox television
| image =
| caption =
| creator =
| writer = आर एम जोशी <br> मितेश शाह <br> स्वाति शाह <br> स्वाति पांडे <br> गरिमा गोयल
| director = समीर कुलकर्णी <br> अंकुश मोहला
| creative_director = संदीप सिकंद
| starring =
| open_theme = "तेरी अखियों में"
| country = भारत
| language = हिंदी
| num_episodes = 325
| producer = [[जमनादास मजेठिया]] <br> [[आतिश कपाड़िया]]
| runtime = 24 मिनट
| company = हैट्स ऑफ प्रोडक्शंस
| network = [[स्टार प्लस]]
| picture_format =
| first_aired = {{start date|df=yes|2010|02|08}}
| last_aired = {{end date|df=yes|2011|04|29}}
}}
'''''बहनें''''' एक भारतीय टेलीविजन [[सोप ओपेरा]] है, जो 8 फरवरी 2010 से 29 अप्रैल 2011 तक [[स्टार प्लस]] पर प्रसारित होता है<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/star-attraction/627541/|title=Star attraction|website=The Financial Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622175158/https://www.financialexpress.com/archive/star-attraction/627541/|archive-date=22 June 2020}}</ref> [[जमनादास मजेठिया|जेडी मजेठिया]] के हैट्स ऑफ प्रोडक्शंस द्वारा निर्मित, इसमें [[Aalesha Sayed|आलेशा सैयद]], [[शिजू कटारिया]], [[अदा खान]] और [[ओजस्वी अरोरा|ओजस्वी ओबेरॉय]] ने अभिनय किया।<ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/tube-talk/576947/|title=Tube Talk|website=The Indian Express}}</ref>
यह चार बहनों, पूर्वा, स्मृति, आकाशी और अनोखी की कहानी है जो अपने माता-पिता, सेवंतीलाल और रेवती शास्त्री के साथ बड़ौदा में रहती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://m.photos.timesofindia.com/tv/shows/behenein/articleshow/5811147.cms|title=Behenein|website=The Times of India}}</ref>
== कथानक ==
कहानी चार अमीर और खूबसूरत शास्त्री बहनों - पूर्वा, स्मृति, आकाशी और अनोखी के इर्द-गिर्द घूमती है, जो अपने माता-पिता और बाद में अपनी विधवा चाची के साथ रहती हैं।
== ढालना ==
=== मुख्य ===
* पूर्वा शास्त्री संघवी के रूप में आलेशा सैयद - रेवती और सेवंती की सबसे बड़ी बेटी; स्मृति, आकाशी और अनोखी की बहन; विशाल का चचेरा भाई; मिहिर की दूसरी पत्नी; जूनियर रेवती की माँ; प्रेम और पुचकी की दत्तक माँ
* स्मृति शास्त्री मेहता के रूप में [[शिजू कटारिया]] - रेवती और सेवंती की दूसरी बेटी; पूर्वा, आकाशी और अनोखी की बहन; विशाल का चचेरा भाई; मिहिर की पूर्व पत्नी; जय की दूसरी पत्नी; प्रेम की माँ; निशा की सौतेली माँ
* आकाशी शास्त्री दास के रूप में [[अदा खान]] - रेवती और सेवंती की तीसरी बेटी; पूर्वा, स्मृति और अनोखी की बहन; विशाल का चचेरा भाई; श्यामद की पत्नी
* अनोखी शास्त्री पटेल के रूप में [[ओजस्वी ओबेरॉय]] - रेवती और सेवंती की सबसे छोटी बेटी; पूर्वा, स्मृति और आकाशी की बहन; विशाल का चचेरा भाई; भावेश की पत्नी
=== पुनरावर्ती ===
* मिहिर सांघवी के रूप में [[सुदीप साहिर]] - कामिनी के बेटे; शीतल और शलाका का भाई; स्मृति के पूर्व पति; पूर्वा का पति; प्रेम और जूनियर रेवती के पिता; पुचकी के दत्तक पिता
* पुचकी सांघवी के नाम से अज्ञात - पूर्वा और मिहिर की दत्तक पुत्री; प्रेम और जूनियर रेवती की दत्तक बहन
* जूनियर रेवती संघवी के नाम से अज्ञात - पूर्वा और मिहिर की बेटी; प्रेम की सौतेली बहन; पुचकी की दत्तक बहन
* प्रेम सांघवी के नाम से अज्ञात - स्मृति और मिहिर के बेटे; पूर्वा का दत्तक पुत्र; जूनियर रेवती के सौतेले भाई; पुचकी का दत्तक भाई
* [[सिद्धांत वीर सूर्यवंशी|आनंद सूर्यवंशी]] / [[अक्षय आनन्द|अक्षय आनंद]] जय मेहता के रूप में - समीरा के विधुर; स्मृति के दूसरे पति; निशा के पिता
* शीतल सांघवी के रूप में आयशा खान - कामिनी की बड़ी बेटी; मिहिर और शलाका की बहन
* श्यामद दास के रूप में मनोज मिश्रा - गोमती के बेटे; आकाशी का पति
* भावेश पटेल के रूप में [[धीरज धूपर]] - अनोखी के पति
* कामिनी सांघवी के रूप में [[डॉली मिन्हास]] - शीतल, मिहिर और शलाका की माँ; प्रेम और जूनियर रेवती की दादी; पुचकी की दत्तक दादी
* शलाका संघवी के नाम से अज्ञात - कामिनी की छोटी बेटी; शीतल और मिहिर की बहन
* गहना बसिष्ठ - गोमती दास - श्यामद की माँ
* रमन के रूप में [[गौरव नंदा]]
* अमर मल्होत्रा के रूप में [[अजय चौधरी]] - पूर्वा का प्रेमी और पूर्व मंगेतर
* निशा मेहता के रूप में [[निया शर्मा]] - समीरा और जय की बेटी; स्मृति की सौतेली बेटी
* [[करण वीर मेहरा]] करण राजवंश के रूप में - स्मृति के नकली पति
* रेवती शास्त्री के रूप में [[श्रुति उल्फत]] - सेवंती की पत्नी; पूर्वा, स्मृति, आकाशी और अनोखी की माँ; प्रेम और जूनियर रेवती की दादी; पुचकी की दत्तक दादी (मृत)
* सेवंतीलाल शास्त्री के रूप में [[दर्शन जरीवाला]] - नीमा के भाई; रेवती का पति; पूर्वा, स्मृति, आकाशी और अनोखी के पिता; प्रेम और जूनियर रेवती के दादा; पुचकी के दत्तक दादा (मृत)
* मानसी कपूर के रूप में इतिश्री सिंह - मिहिर की पूर्व मंगेतर
* नीमा शास्त्री के रूप में [[केतकी दवे]] - सेवंती की बहन; विशाल की माँ
* क्षितिज अग्रवाल के रूप में आलोक अरोड़ा - ललित और हर्ष के बेटे; आकाशी की पूर्व मंगेतर
* समीर शर्मा के रूप में देवराज सिंह अरोड़ा - अनोखी का प्रेमी
* श्यामद के भाई के रूप में अज्ञात
* श्यामद की बहन के रूप में अज्ञात
== संदर्भ ==
{{Reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [http://www.startv.in/shows.asp?serialid=98&channel_id=1 स्टार टीवी इंडिया बहनें वीडियो आधिकारिक साइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527234628/http://www.startv.in/shows.asp?serialid=98&channel_id=1 |date=27 मई 2012 }}
[[श्रेणी:स्टार प्लस के धारावाहिक]]
[[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]]
hzae3lpq09jkvx7pxjhqlr1tcciovug
6544333
6544302
2026-04-27T01:44:36Z
AMAN KUMAR
911487
[[विशेष:योगदान/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[सदस्य वार्ता:InternetArchiveBot|वार्ता]]) के अवतरण 5936138 पर पुनर्स्थापित : पूर्ववत किया
6544333
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox television
| image =
| caption =
| creator =
| writer = आर एम जोशी <br> मितेश शाह <br> स्वाति शाह <br> स्वाति पांडे <br> गरिमा गोयल
| director = समीर कुलकर्णी <br> अंकुश मोहला
| creative_director = संदीप सिकंद
| starring =
| open_theme = "तेरी अखियों में"
| country = भारत
| language = हिंदी
| num_episodes = 325
| producer = [[जमनादास मजेठिया]] <br> [[आतिश कपाड़िया]]
| runtime = 24 मिनट
| company = हैट्स ऑफ प्रोडक्शंस
| network = [[स्टार प्लस]]
| picture_format =
| first_aired = {{start date|df=yes|2010|02|08}}
| last_aired = {{end date|df=yes|2011|04|29}}
}}
'''''बहनें''''' एक भारतीय टेलीविजन [[सोप ओपेरा]] है, जो 8 फरवरी 2010 से 29 अप्रैल 2011 तक [[स्टार प्लस]] पर प्रसारित होता है<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/archive/star-attraction/627541/|title=Star attraction|website=The Financial Express|archive-url=https://web.archive.org/web/20200622175158/https://www.financialexpress.com/archive/star-attraction/627541/|archive-date=22 June 2020}}</ref> [[जमनादास मजेठिया|जेडी मजेठिया]] के हैट्स ऑफ प्रोडक्शंस द्वारा निर्मित, इसमें [[Aalesha Sayed|आलेशा सैयद]], [[शिजू कटारिया]], [[अदा खान]] और [[ओजस्वी अरोरा|ओजस्वी ओबेरॉय]] ने अभिनय किया।<ref>{{Cite web|url=http://archive.indianexpress.com/news/tube-talk/576947/|title=Tube Talk|website=The Indian Express}}</ref>
यह चार बहनों, पूर्वा, स्मृति, आकाशी और अनोखी की कहानी है जो अपने माता-पिता, सेवंतीलाल और रेवती शास्त्री के साथ बड़ौदा में रहती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://m.photos.timesofindia.com/tv/shows/behenein/articleshow/5811147.cms|title=Behenein|website=The Times of India}}</ref>
== कथानक ==
कहानी चार अमीर और खूबसूरत शास्त्री बहनों - पूर्वा, स्मृति, आकाशी और अनोखी के इर्द-गिर्द घूमती है, जो अपने माता-पिता और बाद में अपनी विधवा चाची के साथ रहती हैं।
== ढालना ==
=== मुख्य ===
* पूर्वा शास्त्री संघवी के रूप में आलेशा सैयद - रेवती और सेवंती की सबसे बड़ी बेटी; स्मृति, आकाशी और अनोखी की बहन; विशाल का चचेरा भाई; मिहिर की दूसरी पत्नी; जूनियर रेवती की माँ; प्रेम और पुचकी की दत्तक माँ
* स्मृति शास्त्री मेहता के रूप में [[शिजू कटारिया]] - रेवती और सेवंती की दूसरी बेटी; पूर्वा, आकाशी और अनोखी की बहन; विशाल का चचेरा भाई; मिहिर की पूर्व पत्नी; जय की दूसरी पत्नी; प्रेम की माँ; निशा की सौतेली माँ
* आकाशी शास्त्री दास के रूप में [[अदा खान]] - रेवती और सेवंती की तीसरी बेटी; पूर्वा, स्मृति और अनोखी की बहन; विशाल का चचेरा भाई; श्यामद की पत्नी
* अनोखी शास्त्री पटेल के रूप में [[ओजस्वी ओबेरॉय]] - रेवती और सेवंती की सबसे छोटी बेटी; पूर्वा, स्मृति और आकाशी की बहन; विशाल का चचेरा भाई; भावेश की पत्नी
=== पुनरावर्ती ===
* मिहिर सांघवी के रूप में [[सुदीप साहिर]] - कामिनी के बेटे; शीतल और शलाका का भाई; स्मृति के पूर्व पति; पूर्वा का पति; प्रेम और जूनियर रेवती के पिता; पुचकी के दत्तक पिता
* पुचकी सांघवी के नाम से अज्ञात - पूर्वा और मिहिर की दत्तक पुत्री; प्रेम और जूनियर रेवती की दत्तक बहन
* जूनियर रेवती संघवी के नाम से अज्ञात - पूर्वा और मिहिर की बेटी; प्रेम की सौतेली बहन; पुचकी की दत्तक बहन
* प्रेम सांघवी के नाम से अज्ञात - स्मृति और मिहिर के बेटे; पूर्वा का दत्तक पुत्र; जूनियर रेवती के सौतेले भाई; पुचकी का दत्तक भाई
* [[सिद्धांत वीर सूर्यवंशी|आनंद सूर्यवंशी]] / [[अक्षय आनन्द|अक्षय आनंद]] जय मेहता के रूप में - समीरा के विधुर; स्मृति के दूसरे पति; निशा के पिता
* शीतल सांघवी के रूप में आयशा खान - कामिनी की बड़ी बेटी; मिहिर और शलाका की बहन
* श्यामद दास के रूप में मनोज मिश्रा - गोमती के बेटे; आकाशी का पति
* भावेश पटेल के रूप में [[धीरज धूपर]] - अनोखी के पति
* कामिनी सांघवी के रूप में [[डॉली मिन्हास]] - शीतल, मिहिर और शलाका की माँ; प्रेम और जूनियर रेवती की दादी; पुचकी की दत्तक दादी
* शलाका संघवी के नाम से अज्ञात - कामिनी की छोटी बेटी; शीतल और मिहिर की बहन
* गहना बसिष्ठ - गोमती दास - श्यामद की माँ
* रमन के रूप में [[गौरव नंदा]]
* अमर मल्होत्रा के रूप में [[अजय चौधरी]] - पूर्वा का प्रेमी और पूर्व मंगेतर
* निशा मेहता के रूप में [[निया शर्मा]] - समीरा और जय की बेटी; स्मृति की सौतेली बेटी
* [[करण वीर मेहरा]] करण राजवंश के रूप में - स्मृति के नकली पति
* रेवती शास्त्री के रूप में [[श्रुति उल्फत]] - सेवंती की पत्नी; पूर्वा, स्मृति, आकाशी और अनोखी की माँ; प्रेम और जूनियर रेवती की दादी; पुचकी की दत्तक दादी (मृत)
* सेवंतीलाल शास्त्री के रूप में [[दर्शन जरीवाला]] - नीमा के भाई; रेवती का पति; पूर्वा, स्मृति, आकाशी और अनोखी के पिता; प्रेम और जूनियर रेवती के दादा; पुचकी के दत्तक दादा (मृत)
* मानसी कपूर के रूप में इतिश्री सिंह - मिहिर की पूर्व मंगेतर
* नीमा शास्त्री के रूप में [[केतकी दवे]] - सेवंती की बहन; विशाल की माँ
* क्षितिज अग्रवाल के रूप में आलोक अरोड़ा - ललित और हर्ष के बेटे; आकाशी की पूर्व मंगेतर
* समीर शर्मा के रूप में देवराज सिंह अरोड़ा - अनोखी का प्रेमी
* श्यामद के भाई के रूप में अज्ञात
* श्यामद की बहन के रूप में अज्ञात
== संदर्भ ==
{{Reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [http://www.startv.in/shows.asp?serialid=98&channel_id=1 स्टार टीवी इंडिया बहनें वीडियो आधिकारिक साइट] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120527234628/http://www.startv.in/shows.asp?serialid=98&channel_id=1 |date=27 मई 2012 }}
[[श्रेणी:स्टार प्लस के धारावाहिक]]
[[श्रेणी:भारतीय टेलीविजन धारावाहिक]]
q7vvg4enwx4l8ifobimambhbw7iamci
चक्राकार परिभाषा
0
1489685
6544294
5979558
2026-04-26T18:49:12Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544294
wikitext
text/x-wiki
[[चित्र:Circular_definition_of_circular_definition.png|पाठ=Circular definition: a definition that is circular|अंगूठाकार|"Circular definition" की चक्राकार परिभाषा]]
'''चक्राकार परिभाषा''' एक प्रकार की [[परिभाषा]] है जो विवरण के भाग के रूप में परिभाषित [[शब्दावली विज्ञान|शब्द]] (शब्दों) का उपयोग करती है या मानती है कि वर्णित शब्द (शब्दों) पूर्वमेव ज्ञात हैं। कई प्रकार की चक्राकार परिभाषाएँ हैं, और शब्द को चित्रित करने के कई तरीके हैं: [[संकेतप्रयोगविज्ञान|व्यावहारिक]], [[कोशकर्म|शब्दकोषीय]] और [[भाषाविज्ञान|भाषिक]]। चक्राकार परिभाषाएँ चक्राकार तर्क से सम्बन्धित हैं क्योंकि वे दोनों एक स्वसन्दर्भित दृष्टिकोण को शामिल करते हैं।
यदि श्रोतागण को या तो पूर्वमेव ही मुख्य शब्द का अर्थ पता होना चाहिए, या यदि परिभाषित किए जाने वाले शब्द का उपयोग परिभाषा में ही किया जाता है, तो चक्राकार परिभाषाएँ अनुपयोगी हो सकती हैं।
भाषा विज्ञान में, एक चक्राकार परिभाषा एक शब्दिमके अर्थ का वर्णन है जो एक या अधिक पर्यायवाची शब्दिम का प्रयोग करके निर्मित है जो सभी परस्पर के सन्दर्भ में परिभाषित हैं। <ref name="SIL">{{Cite web|url=https://glossary.sil.org/term/circular-definition|title=Circular Definition|date=2015-12-03|website=Glossary of Linguistic Terms|language=en|access-date=2023-03-07|archive-date=17 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171017022132/http://www.glossary.sil.org/term/circular-definition|url-status=dead}}</ref>
==सन्दर्भ==
{{Reflist}}
dsupsjbb51msnq7g5golp1soaoc41o9
चेक गणराज्य का राष्ट्रीय पुस्तकालय
0
1499714
6544360
6417092
2026-04-27T03:04:51Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544360
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Library|library_name=चेक गणराज्य का<br/>राष्ट्रीय पुस्तकालय|image=Clementinum baroque library 7.jpg|caption=चेक गणराज्य के राष्ट्रीय पुस्तकालय में बारोक पुस्तकालय हॉल|country=[[चेक गणराज्य]]|location=क्लेमेंटाइन, [[प्राग]]|coordinates={{coord|50|5|14.62|N|14|25|2.58|E|region:CZ_type:landmark|display=inline,title}}|type=राष्ट्रीय पुस्तकालय|established={{Start date and age|1777|paren=yes}}|collection_size=कुल चीज 7,358,308<ref name="vz2018">{{Cite book |title=Výroční zpráva Národní knihovny České republiky 2018 |journal=Výroční Zpráva |year=2019 |language=cs |access-date=8 दिसम्बर 2023 |isbn=978-80-7050-711-7 |issn=1804-8625 |url=https://www.nkp.cz/soubory/ostatni/vz2018.pdf |archive-date=29 जून 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190629100950/https://www.nkp.cz/soubory/ostatni/vz2018.pdf |url-status=dead }}</ref><br />पांडुलिपियाँ
21,271<ref name="vz2018"/><br/>अति प्राचीन प्रतियाँ: लगबह्ग 4,200<ref name=incu>{{cite web|title=Incunabula|url=http://text.en.nkp.cz/collections/by-document-type/historical-book-collection/manuscripts-and-incunabula/inkunabule-en|website=www.nlp.cz|publisher=चेक गणराज्य का राष्ट्रीय पुस्तकालय|access-date=8 दिसम्बर 2023|archive-date=12 अक्तूबर 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012071720/http://text.en.nkp.cz/collections/by-document-type/historical-book-collection/manuscripts-and-incunabula/inkunabule-en/|url-status=dead}}</ref>|director=टोमास फोल्तीन|website={{URL|https://www.nkp.cz/}}}}
'''चेक गणराज्य का राष्ट्रीय पुस्तकालय''' अथवा '''नेशनल लाइब्रेरी ऑफ़ चेक रिपब्लिक''' [[चेक गणराज्य]] का केंद्रीय पुस्तकालय है। यह संस्कृति मंत्रालय द्वारा संचालित किया जाता है। पुस्तकालय का मुख्य ऐतिहासिक भवन [[प्राग]] के केंद्र में क्लेमेंटिनम में स्थित है, जहाँ इसकी लगभग आधी पुस्तकें रखी गई हैं। संग्रह का अन्य आधा हिस्सा होस्टिवार जिले में संग्रहीत है।<ref>{{Cite web|url=http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html|title=Need for new library intensifies|date=28 May 2008|website=The Prague Post|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509001135/http://www.praguepost.cz/archivescontent/6131-need-for-new-library-intensifies.html|archive-date=9 May 2014|access-date=8 May 2014}}</ref> यह पुस्तकालय चेक गणराज्य का सबसे बड़ा पुस्तकालय है, जिसमें लगभग 60 लाख दस्तावेज़ हैं। पुस्तकालय में वर्तमान में लगभग 20,000 पंजीकृत पाठक हैं। हालाँकि इसमें ज्यादातर चेक भाषा की सामग्री शामिल हैं, पुस्तकालय में तुर्की, ईरान और भारत की पुरानी सामग्री भी संग्रहीत है।<ref name="digitisation">{{Cite web|url=http://www.radio.cz/en/section/science/national-librarys-rare-prints-and-manuscripts-at-the-click-of-a-mouse|title=National Library's rare prints and manuscripts at the click of a mouse|date=2005-11-24|website=Radio Prague|access-date=2019-12-18}}</ref> पुस्तकालय प्राग की चार्ल्स विश्वविद्यालय के लिए किताबें भी हैं। <ref>{{Cite news|url=http://www.praguepost.cz/examples/weekly-paper-2009-02-18.pdf|title=Opinion|last=Tucker|first=Aviezer|date=18–24 February 2009|work=The Prague Post|access-date=8 May 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140509001128/http://www.praguepost.cz/examples/weekly-paper-2009-02-18.pdf|archive-date=9 May 2014|location=Prague|page=A4}}</ref>
== सन्दर्भ ==
{{reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* {{Official website}}
{{Authority control}}
[[श्रेणी:चेक गणराज्य]]
[[श्रेणी:राष्ट्रीय संस्थाएँ]]
gpquq9e9849wg4503dw7idpyj127aib
नईमुद्दीन मुरादाबादी
0
1504793
6544401
6537018
2026-04-27T05:31:52Z
Mnjkhan
900134
/* शुरूआती ज़िंदगी */
6544401
wikitext
text/x-wiki
'''सय्यद मोहम्मद''' '''नईमुद्दीन मुरादाबादी''' (1887-1948), जिन्हें '''सद्र-उल-अफ़ाज़िल''' के नाम से भी जाना जाता है, एक भारतीय न्यायविद, विद्वान, मुफ़्ती, कुरान व्याख्याता और शिक्षक थे। वह दर्शनशास्त्र, ज्यामिति, तर्कशास्त्र और हदीस के विद्वान और अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन के नेता थे। वह नाअत के कवि भी थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=RS73Xn1Gjv8C&q=All+India+Sunni+Conference&pg=PA152&redir_esc=y#v=snippet&q=All%20India%20Sunni%20Conference&f=false|title=Muslim Organisations in the Twentieth Century: Selected Entries from Encyclopaedia of the World of Islam|last=Adel|first=Gholamali Haddad|last2=Elmi|first2=Mohammad Jafar|last3=Taromi-Rad|first3=Hassan|date=2012-08-31|publisher=EWI Press|isbn=978-1-908433-09-1|language=en}}</ref>
== शुरूआती ज़िंदगी ==
नईमुद्दीन का जन्म 1 जनवरी 1887 (21 सफ़र 1300 हिजरी) को भारत के [[मुरादाबाद]] में मुइनुद्दीन के घर हुआ था। उनका परिवार मूल रूप से मशहद, ईरान से आया था। राजा औरंगज़ेब के शासनकाल के दौरान, उन्होंने ईरान से भारत की यात्रा की, जहाँ उन्हें सत्तारूढ़ राजशाही से भूमि अनुदान प्राप्त हुआ। वे अंततः लाहौर पहुँचे और अबुल-हसनत के पास बस गए।
मुरादाबादी ने 8 साल की उम्र में कुरान को याद कर लिया था। उन्होंने अपने पिता के साथ उर्दू और फ़ारसी साहित्य का अध्ययन किया और शाह फदल अहमद के साथ दर्स-ए-निज़ामी का अध्ययन किया। बाद में उन्होंने शाह मुहम्मद गुल से धार्मिक कानून में डिग्री हासिल की और उनके प्रति निष्ठा की प्रतिज्ञा की।<ref>{{Cite web|url=https://aalequtub.com/hazrat-sadrul-afazil-syed-naeemuddin-muradabadi-r-a/|title=Hazrat Sadrul Afazil Syed Naeemuddin Muradabadi r.a|date=2019-02-04|website=Aal-e-Qutub Aal-e-Syed Abdullah Shah Ghazi|language=en|access-date=2024-01-05}}</ref>
== इस्लाम धर्म में योगदान ==
नईमुद्दीन ने वहाबीवाद पर हमला करने वाले कार्यों के अलावा, पैगंबर मुहम्मद के अदृश्य ज्ञान के बचाव में लिखा और इस तरह सुन्नी बरेलवी विद्वानों के बीच तेजी से स्वीकृति प्राप्त की। उन्होंने देवबंदियों और अन्य लोगों को अपने विरोधियों के रूप में लेते हुए एक कुशल वाद-विवादकर्ता के रूप में भी प्रतिष्ठा विकसित की।
उनके पहले कदमों में से एक जामिया नईमिया मोरादाबाद की लंबे समय तक चलने वाली विरासत को खोजना था जो सुन्नी बरेलवी गतिविधियों का एक क्षेत्रीय केंद्र बन गया।<ref>{{Cite web|url=https://sufinama.org/authors/mohammad-naimuddin-moradabadi/ebooks|title=Books of Mohammad Naimuddin Moradabadi|website=Sufinama|language=en|access-date=2024-01-05}}</ref>
उन्होंने शुद्धि आंदोलन के मद्देनजर मुस्लिम समुदाय को धमकी दे रही पुन: धर्मांतरण की लहर को नियंत्रित करने और उलटने के लिए जमात-ए-रजा-ए-मुस्तफा के तहत सम्मेलन, बहस और घर-घर कार्यक्रम आयोजित किए। उन्होंने जेआरएम के माध्यम से विशेष रूप से उत्तर प्रदेश के पूर्वी हिस्सों और राजस्थान में लगभग चार लाख लोगों के हिंदू धर्म में पुन: धर्मांतरण को सफलतापूर्वक रोका।
उन्हें 1925 में जामिया नईमिया मोरादाबाद में ऑल इंडिया सुन्नी कॉन्फ्रेंस एआईएससी के नाजिम-ए-एआईए (महासचिव) के रूप में चुना गया था। उनके अधीन एआईएससी देवबंदी-प्रभुत्व वाली जमीयत-ए-उलेमा-ए-हिंद की प्रतिक्रिया के रूप में उभरी। नेहरू समिति की रिपोर्ट के खिलाफ एक महत्वपूर्ण प्रस्ताव पारित किया गया, जिसे मुसलमानों के हितों के लिए खतरनाक बताया गया और साथ ही जमीयत-ए-उलेमा-ए-हिंद नेतृत्व पर हिंदुओं के हाथों की कठपुतली की तरह काम करने पर भी निशाना साधा गया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Cl8kAQAAIAAJ&q=naimuddin+muradabadi&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgFEAI|title=The Light|date=1986|publisher=Bilal Muslim Mission of Tanzania|language=en}}</ref>
अल्लामा नईमउद्दीन ने इस्लामी आंदोलनों में भाग लिया और खिलाफत कमेटी का भी हिस्सा थे, एक संगठन जिसका उद्देश्य तुर्की में सल्तनत को मजबूत करना था, जो तुर्क युग की शुरुआत से अस्तित्व में था। उन्होंने छात्रों को पढ़ाया और व्याख्यान दिये।
उन्होंने 'शुद्धि आंदोलन' का विरोध करने के लिए आगरा, जयपुर, किशन गढ़, गोबिंद गढ़, अजमेर की हवाली, मीथार और भरतपुर का दौरा किया, जिसे इस क्षेत्र में इस्लाम के लिए खतरे के रूप में देखा गया था। 1924 (1343 हिजरी) में, उन्होंने मासिक 'अस-सवाद-अल-आज़म' जारी किया और अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन में दो राष्ट्र सिद्धांत का समर्थन किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YMMpEAAAQBAJ&pg=PT119&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgOEAI|title=Syncretic Islam: Life and Times of Ahmad Raza Khan Barelvi|last=Maheshwari|first=Anil|last2=Singh|first2=Richa|date=2021-04-18|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-93-5435-009-2|language=en}}</ref>
18 सितंबर 1948 को ब्रिटिश भारत से पाकिस्तान के अलग होने के बाद, मुरादाबादी ने अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन के उद्घाटन पर भाषण दिया। उन्होंने मिंटो-पार्क में एक अलग मुस्लिम राज्य के प्रस्ताव (लाहौर संकल्प) को पारित करने में योगदान दिया। 1942 में आयोजित बनारस सम्मेलन में वे मुख्य आयोजक थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ZVRTAAAAYAAJ&q=naimuddin+muradabadi&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgMEAI|title=Qurʼan, the Fundamental Law of Human Life: Surat-ul-Baqarah (sections 38-40), Surat Aal-e-Imran (complete), Surat-un-Nisa (sections 1 and 2)|last=Ali|first=Syed Anwer|date=1982|publisher=Syed Publications|isbn=978-969-412-082-9|language=en}}</ref>
== काम ==
उन्होंने चौदह किताबें और कई ग्रंथ लिखे, जिनमें खज़ैन-अल-इरफ़ान भी शामिल है, जो उर्दू में अहमद रज़ा खान बरेलवी द्वारा कुरान के अनुवाद पर आधारित कन्ज़ अल-ईमान की तफ़सीर (व्याख्या) है। उन्होंने रियाज़-ए-नईम (आराम का बगीचा) नामक कविताओं का एक संग्रह भी छोड़ा।
* मुरादाबादी के कार्यों में शामिल हैं:
* तफ़सीर ख़ज़ाइन-अल-इरफ़ान
* नईम उल बयान फाई तफ़सीर उल कुरान
* अलकलिमतुल उल्या ली इलाइ इल्म उल मुस्तफ़ा
* अत्याब अल-बयान रद्द-ए-तफवियातुल ईमान इस्माइल डेलवी के तकविया-तुल ईमान पर एक लंबा खंडन
* मुज़ालिम ए नजदिया
* असवत उल अज़ाब अला क़वामी अल-क़िबाब
* अदब-उल-अख़यार
* सवानेह कर्बला
* सीरत-ए-सहाबा
* अत-तहकीकत ली दफ़' अल-तलबीसत
* इरशाद अल-अनम फ़ी महफ़िल अल मावलिद वल क़ियाम
* किताब-उल-अक़ैद
* ज़ाद उल हरमैन
* अल-मवालत
* गुलबन ए ग़रीब नवाज़
* शाहराह शाहराह मिआता आमिल
* पैराचिन कल
* फन्ने सिपह गिरी
* शाहराह बुखारी (अपूर्ण)
* शाहराह कुतबी (अपूर्ण)
* रियाज़ ए नईम
* कश्फ उल हिजाब मसाइल आयसल उल सवाब
* फ़राएद उल नूर फ़ी जराह उल क़ुबूर
* दीवान-ए-उर्दू
वह अहमद रज़ा खान और सैय्यद मुहम्मद अली हुसैन शाह अल-किचोचावी के उत्तराधिकारी थे।
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:1887 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:१९४८ में निधन]]
[[श्रेणी:क़ुरआन के अनुवादक]]
s7905nurfq3e0xj1o35ze9xq5dtr2yo
6544402
6544401
2026-04-27T05:32:18Z
Mnjkhan
900134
/* सन्दर्भ */
6544402
wikitext
text/x-wiki
'''सय्यद मोहम्मद''' '''नईमुद्दीन मुरादाबादी''' (1887-1948), जिन्हें '''सद्र-उल-अफ़ाज़िल''' के नाम से भी जाना जाता है, एक भारतीय न्यायविद, विद्वान, मुफ़्ती, कुरान व्याख्याता और शिक्षक थे। वह दर्शनशास्त्र, ज्यामिति, तर्कशास्त्र और हदीस के विद्वान और अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन के नेता थे। वह नाअत के कवि भी थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=RS73Xn1Gjv8C&q=All+India+Sunni+Conference&pg=PA152&redir_esc=y#v=snippet&q=All%20India%20Sunni%20Conference&f=false|title=Muslim Organisations in the Twentieth Century: Selected Entries from Encyclopaedia of the World of Islam|last=Adel|first=Gholamali Haddad|last2=Elmi|first2=Mohammad Jafar|last3=Taromi-Rad|first3=Hassan|date=2012-08-31|publisher=EWI Press|isbn=978-1-908433-09-1|language=en}}</ref>
== शुरूआती ज़िंदगी ==
नईमुद्दीन का जन्म 1 जनवरी 1887 (21 सफ़र 1300 हिजरी) को भारत के [[मुरादाबाद]] में मुइनुद्दीन के घर हुआ था। उनका परिवार मूल रूप से मशहद, ईरान से आया था। राजा औरंगज़ेब के शासनकाल के दौरान, उन्होंने ईरान से भारत की यात्रा की, जहाँ उन्हें सत्तारूढ़ राजशाही से भूमि अनुदान प्राप्त हुआ। वे अंततः लाहौर पहुँचे और अबुल-हसनत के पास बस गए।
मुरादाबादी ने 8 साल की उम्र में कुरान को याद कर लिया था। उन्होंने अपने पिता के साथ उर्दू और फ़ारसी साहित्य का अध्ययन किया और शाह फदल अहमद के साथ दर्स-ए-निज़ामी का अध्ययन किया। बाद में उन्होंने शाह मुहम्मद गुल से धार्मिक कानून में डिग्री हासिल की और उनके प्रति निष्ठा की प्रतिज्ञा की।<ref>{{Cite web|url=https://aalequtub.com/hazrat-sadrul-afazil-syed-naeemuddin-muradabadi-r-a/|title=Hazrat Sadrul Afazil Syed Naeemuddin Muradabadi r.a|date=2019-02-04|website=Aal-e-Qutub Aal-e-Syed Abdullah Shah Ghazi|language=en|access-date=2024-01-05}}</ref>
== इस्लाम धर्म में योगदान ==
नईमुद्दीन ने वहाबीवाद पर हमला करने वाले कार्यों के अलावा, पैगंबर मुहम्मद के अदृश्य ज्ञान के बचाव में लिखा और इस तरह सुन्नी बरेलवी विद्वानों के बीच तेजी से स्वीकृति प्राप्त की। उन्होंने देवबंदियों और अन्य लोगों को अपने विरोधियों के रूप में लेते हुए एक कुशल वाद-विवादकर्ता के रूप में भी प्रतिष्ठा विकसित की।
उनके पहले कदमों में से एक जामिया नईमिया मोरादाबाद की लंबे समय तक चलने वाली विरासत को खोजना था जो सुन्नी बरेलवी गतिविधियों का एक क्षेत्रीय केंद्र बन गया।<ref>{{Cite web|url=https://sufinama.org/authors/mohammad-naimuddin-moradabadi/ebooks|title=Books of Mohammad Naimuddin Moradabadi|website=Sufinama|language=en|access-date=2024-01-05}}</ref>
उन्होंने शुद्धि आंदोलन के मद्देनजर मुस्लिम समुदाय को धमकी दे रही पुन: धर्मांतरण की लहर को नियंत्रित करने और उलटने के लिए जमात-ए-रजा-ए-मुस्तफा के तहत सम्मेलन, बहस और घर-घर कार्यक्रम आयोजित किए। उन्होंने जेआरएम के माध्यम से विशेष रूप से उत्तर प्रदेश के पूर्वी हिस्सों और राजस्थान में लगभग चार लाख लोगों के हिंदू धर्म में पुन: धर्मांतरण को सफलतापूर्वक रोका।
उन्हें 1925 में जामिया नईमिया मोरादाबाद में ऑल इंडिया सुन्नी कॉन्फ्रेंस एआईएससी के नाजिम-ए-एआईए (महासचिव) के रूप में चुना गया था। उनके अधीन एआईएससी देवबंदी-प्रभुत्व वाली जमीयत-ए-उलेमा-ए-हिंद की प्रतिक्रिया के रूप में उभरी। नेहरू समिति की रिपोर्ट के खिलाफ एक महत्वपूर्ण प्रस्ताव पारित किया गया, जिसे मुसलमानों के हितों के लिए खतरनाक बताया गया और साथ ही जमीयत-ए-उलेमा-ए-हिंद नेतृत्व पर हिंदुओं के हाथों की कठपुतली की तरह काम करने पर भी निशाना साधा गया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Cl8kAQAAIAAJ&q=naimuddin+muradabadi&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgFEAI|title=The Light|date=1986|publisher=Bilal Muslim Mission of Tanzania|language=en}}</ref>
अल्लामा नईमउद्दीन ने इस्लामी आंदोलनों में भाग लिया और खिलाफत कमेटी का भी हिस्सा थे, एक संगठन जिसका उद्देश्य तुर्की में सल्तनत को मजबूत करना था, जो तुर्क युग की शुरुआत से अस्तित्व में था। उन्होंने छात्रों को पढ़ाया और व्याख्यान दिये।
उन्होंने 'शुद्धि आंदोलन' का विरोध करने के लिए आगरा, जयपुर, किशन गढ़, गोबिंद गढ़, अजमेर की हवाली, मीथार और भरतपुर का दौरा किया, जिसे इस क्षेत्र में इस्लाम के लिए खतरे के रूप में देखा गया था। 1924 (1343 हिजरी) में, उन्होंने मासिक 'अस-सवाद-अल-आज़म' जारी किया और अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन में दो राष्ट्र सिद्धांत का समर्थन किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YMMpEAAAQBAJ&pg=PT119&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgOEAI|title=Syncretic Islam: Life and Times of Ahmad Raza Khan Barelvi|last=Maheshwari|first=Anil|last2=Singh|first2=Richa|date=2021-04-18|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-93-5435-009-2|language=en}}</ref>
18 सितंबर 1948 को ब्रिटिश भारत से पाकिस्तान के अलग होने के बाद, मुरादाबादी ने अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन के उद्घाटन पर भाषण दिया। उन्होंने मिंटो-पार्क में एक अलग मुस्लिम राज्य के प्रस्ताव (लाहौर संकल्प) को पारित करने में योगदान दिया। 1942 में आयोजित बनारस सम्मेलन में वे मुख्य आयोजक थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ZVRTAAAAYAAJ&q=naimuddin+muradabadi&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgMEAI|title=Qurʼan, the Fundamental Law of Human Life: Surat-ul-Baqarah (sections 38-40), Surat Aal-e-Imran (complete), Surat-un-Nisa (sections 1 and 2)|last=Ali|first=Syed Anwer|date=1982|publisher=Syed Publications|isbn=978-969-412-082-9|language=en}}</ref>
== काम ==
उन्होंने चौदह किताबें और कई ग्रंथ लिखे, जिनमें खज़ैन-अल-इरफ़ान भी शामिल है, जो उर्दू में अहमद रज़ा खान बरेलवी द्वारा कुरान के अनुवाद पर आधारित कन्ज़ अल-ईमान की तफ़सीर (व्याख्या) है। उन्होंने रियाज़-ए-नईम (आराम का बगीचा) नामक कविताओं का एक संग्रह भी छोड़ा।
* मुरादाबादी के कार्यों में शामिल हैं:
* तफ़सीर ख़ज़ाइन-अल-इरफ़ान
* नईम उल बयान फाई तफ़सीर उल कुरान
* अलकलिमतुल उल्या ली इलाइ इल्म उल मुस्तफ़ा
* अत्याब अल-बयान रद्द-ए-तफवियातुल ईमान इस्माइल डेलवी के तकविया-तुल ईमान पर एक लंबा खंडन
* मुज़ालिम ए नजदिया
* असवत उल अज़ाब अला क़वामी अल-क़िबाब
* अदब-उल-अख़यार
* सवानेह कर्बला
* सीरत-ए-सहाबा
* अत-तहकीकत ली दफ़' अल-तलबीसत
* इरशाद अल-अनम फ़ी महफ़िल अल मावलिद वल क़ियाम
* किताब-उल-अक़ैद
* ज़ाद उल हरमैन
* अल-मवालत
* गुलबन ए ग़रीब नवाज़
* शाहराह शाहराह मिआता आमिल
* पैराचिन कल
* फन्ने सिपह गिरी
* शाहराह बुखारी (अपूर्ण)
* शाहराह कुतबी (अपूर्ण)
* रियाज़ ए नईम
* कश्फ उल हिजाब मसाइल आयसल उल सवाब
* फ़राएद उल नूर फ़ी जराह उल क़ुबूर
* दीवान-ए-उर्दू
वह अहमद रज़ा खान और सैय्यद मुहम्मद अली हुसैन शाह अल-किचोचावी के उत्तराधिकारी थे।
==इन्हें भी देखें==
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:1887 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:१९४८ में निधन]]
[[श्रेणी:क़ुरआन के अनुवादक]]
tp0izg8l7qq9sik39szmm28unleddwa
6544403
6544402
2026-04-27T05:32:43Z
Mnjkhan
900134
/* इन्हें भी देखें */
6544403
wikitext
text/x-wiki
'''सय्यद मोहम्मद''' '''नईमुद्दीन मुरादाबादी''' (1887-1948), जिन्हें '''सद्र-उल-अफ़ाज़िल''' के नाम से भी जाना जाता है, एक भारतीय न्यायविद, विद्वान, मुफ़्ती, कुरान व्याख्याता और शिक्षक थे। वह दर्शनशास्त्र, ज्यामिति, तर्कशास्त्र और हदीस के विद्वान और अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन के नेता थे। वह नाअत के कवि भी थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=RS73Xn1Gjv8C&q=All+India+Sunni+Conference&pg=PA152&redir_esc=y#v=snippet&q=All%20India%20Sunni%20Conference&f=false|title=Muslim Organisations in the Twentieth Century: Selected Entries from Encyclopaedia of the World of Islam|last=Adel|first=Gholamali Haddad|last2=Elmi|first2=Mohammad Jafar|last3=Taromi-Rad|first3=Hassan|date=2012-08-31|publisher=EWI Press|isbn=978-1-908433-09-1|language=en}}</ref>
== शुरूआती ज़िंदगी ==
नईमुद्दीन का जन्म 1 जनवरी 1887 (21 सफ़र 1300 हिजरी) को भारत के [[मुरादाबाद]] में मुइनुद्दीन के घर हुआ था। उनका परिवार मूल रूप से मशहद, ईरान से आया था। राजा औरंगज़ेब के शासनकाल के दौरान, उन्होंने ईरान से भारत की यात्रा की, जहाँ उन्हें सत्तारूढ़ राजशाही से भूमि अनुदान प्राप्त हुआ। वे अंततः लाहौर पहुँचे और अबुल-हसनत के पास बस गए।
मुरादाबादी ने 8 साल की उम्र में कुरान को याद कर लिया था। उन्होंने अपने पिता के साथ उर्दू और फ़ारसी साहित्य का अध्ययन किया और शाह फदल अहमद के साथ दर्स-ए-निज़ामी का अध्ययन किया। बाद में उन्होंने शाह मुहम्मद गुल से धार्मिक कानून में डिग्री हासिल की और उनके प्रति निष्ठा की प्रतिज्ञा की।<ref>{{Cite web|url=https://aalequtub.com/hazrat-sadrul-afazil-syed-naeemuddin-muradabadi-r-a/|title=Hazrat Sadrul Afazil Syed Naeemuddin Muradabadi r.a|date=2019-02-04|website=Aal-e-Qutub Aal-e-Syed Abdullah Shah Ghazi|language=en|access-date=2024-01-05}}</ref>
== इस्लाम धर्म में योगदान ==
नईमुद्दीन ने वहाबीवाद पर हमला करने वाले कार्यों के अलावा, पैगंबर मुहम्मद के अदृश्य ज्ञान के बचाव में लिखा और इस तरह सुन्नी बरेलवी विद्वानों के बीच तेजी से स्वीकृति प्राप्त की। उन्होंने देवबंदियों और अन्य लोगों को अपने विरोधियों के रूप में लेते हुए एक कुशल वाद-विवादकर्ता के रूप में भी प्रतिष्ठा विकसित की।
उनके पहले कदमों में से एक जामिया नईमिया मोरादाबाद की लंबे समय तक चलने वाली विरासत को खोजना था जो सुन्नी बरेलवी गतिविधियों का एक क्षेत्रीय केंद्र बन गया।<ref>{{Cite web|url=https://sufinama.org/authors/mohammad-naimuddin-moradabadi/ebooks|title=Books of Mohammad Naimuddin Moradabadi|website=Sufinama|language=en|access-date=2024-01-05}}</ref>
उन्होंने शुद्धि आंदोलन के मद्देनजर मुस्लिम समुदाय को धमकी दे रही पुन: धर्मांतरण की लहर को नियंत्रित करने और उलटने के लिए जमात-ए-रजा-ए-मुस्तफा के तहत सम्मेलन, बहस और घर-घर कार्यक्रम आयोजित किए। उन्होंने जेआरएम के माध्यम से विशेष रूप से उत्तर प्रदेश के पूर्वी हिस्सों और राजस्थान में लगभग चार लाख लोगों के हिंदू धर्म में पुन: धर्मांतरण को सफलतापूर्वक रोका।
उन्हें 1925 में जामिया नईमिया मोरादाबाद में ऑल इंडिया सुन्नी कॉन्फ्रेंस एआईएससी के नाजिम-ए-एआईए (महासचिव) के रूप में चुना गया था। उनके अधीन एआईएससी देवबंदी-प्रभुत्व वाली जमीयत-ए-उलेमा-ए-हिंद की प्रतिक्रिया के रूप में उभरी। नेहरू समिति की रिपोर्ट के खिलाफ एक महत्वपूर्ण प्रस्ताव पारित किया गया, जिसे मुसलमानों के हितों के लिए खतरनाक बताया गया और साथ ही जमीयत-ए-उलेमा-ए-हिंद नेतृत्व पर हिंदुओं के हाथों की कठपुतली की तरह काम करने पर भी निशाना साधा गया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Cl8kAQAAIAAJ&q=naimuddin+muradabadi&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgFEAI|title=The Light|date=1986|publisher=Bilal Muslim Mission of Tanzania|language=en}}</ref>
अल्लामा नईमउद्दीन ने इस्लामी आंदोलनों में भाग लिया और खिलाफत कमेटी का भी हिस्सा थे, एक संगठन जिसका उद्देश्य तुर्की में सल्तनत को मजबूत करना था, जो तुर्क युग की शुरुआत से अस्तित्व में था। उन्होंने छात्रों को पढ़ाया और व्याख्यान दिये।
उन्होंने 'शुद्धि आंदोलन' का विरोध करने के लिए आगरा, जयपुर, किशन गढ़, गोबिंद गढ़, अजमेर की हवाली, मीथार और भरतपुर का दौरा किया, जिसे इस क्षेत्र में इस्लाम के लिए खतरे के रूप में देखा गया था। 1924 (1343 हिजरी) में, उन्होंने मासिक 'अस-सवाद-अल-आज़म' जारी किया और अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन में दो राष्ट्र सिद्धांत का समर्थन किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YMMpEAAAQBAJ&pg=PT119&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgOEAI|title=Syncretic Islam: Life and Times of Ahmad Raza Khan Barelvi|last=Maheshwari|first=Anil|last2=Singh|first2=Richa|date=2021-04-18|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-93-5435-009-2|language=en}}</ref>
18 सितंबर 1948 को ब्रिटिश भारत से पाकिस्तान के अलग होने के बाद, मुरादाबादी ने अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन के उद्घाटन पर भाषण दिया। उन्होंने मिंटो-पार्क में एक अलग मुस्लिम राज्य के प्रस्ताव (लाहौर संकल्प) को पारित करने में योगदान दिया। 1942 में आयोजित बनारस सम्मेलन में वे मुख्य आयोजक थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ZVRTAAAAYAAJ&q=naimuddin+muradabadi&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgMEAI|title=Qurʼan, the Fundamental Law of Human Life: Surat-ul-Baqarah (sections 38-40), Surat Aal-e-Imran (complete), Surat-un-Nisa (sections 1 and 2)|last=Ali|first=Syed Anwer|date=1982|publisher=Syed Publications|isbn=978-969-412-082-9|language=en}}</ref>
== काम ==
उन्होंने चौदह किताबें और कई ग्रंथ लिखे, जिनमें खज़ैन-अल-इरफ़ान भी शामिल है, जो उर्दू में अहमद रज़ा खान बरेलवी द्वारा कुरान के अनुवाद पर आधारित कन्ज़ अल-ईमान की तफ़सीर (व्याख्या) है। उन्होंने रियाज़-ए-नईम (आराम का बगीचा) नामक कविताओं का एक संग्रह भी छोड़ा।
* मुरादाबादी के कार्यों में शामिल हैं:
* तफ़सीर ख़ज़ाइन-अल-इरफ़ान
* नईम उल बयान फाई तफ़सीर उल कुरान
* अलकलिमतुल उल्या ली इलाइ इल्म उल मुस्तफ़ा
* अत्याब अल-बयान रद्द-ए-तफवियातुल ईमान इस्माइल डेलवी के तकविया-तुल ईमान पर एक लंबा खंडन
* मुज़ालिम ए नजदिया
* असवत उल अज़ाब अला क़वामी अल-क़िबाब
* अदब-उल-अख़यार
* सवानेह कर्बला
* सीरत-ए-सहाबा
* अत-तहकीकत ली दफ़' अल-तलबीसत
* इरशाद अल-अनम फ़ी महफ़िल अल मावलिद वल क़ियाम
* किताब-उल-अक़ैद
* ज़ाद उल हरमैन
* अल-मवालत
* गुलबन ए ग़रीब नवाज़
* शाहराह शाहराह मिआता आमिल
* पैराचिन कल
* फन्ने सिपह गिरी
* शाहराह बुखारी (अपूर्ण)
* शाहराह कुतबी (अपूर्ण)
* रियाज़ ए नईम
* कश्फ उल हिजाब मसाइल आयसल उल सवाब
* फ़राएद उल नूर फ़ी जराह उल क़ुबूर
* दीवान-ए-उर्दू
वह अहमद रज़ा खान और सैय्यद मुहम्मद अली हुसैन शाह अल-किचोचावी के उत्तराधिकारी थे।
==इन्हें भी देखें==
* [[जामिया नईमिया मुरादाबाद]]
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:1887 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:१९४८ में निधन]]
[[श्रेणी:क़ुरआन के अनुवादक]]
ejarjo0c891sg7ec4uwp2k8665szccl
6544404
6544403
2026-04-27T05:33:42Z
Mnjkhan
900134
/* इन्हें भी देखें */
6544404
wikitext
text/x-wiki
'''सय्यद मोहम्मद''' '''नईमुद्दीन मुरादाबादी''' (1887-1948), जिन्हें '''सद्र-उल-अफ़ाज़िल''' के नाम से भी जाना जाता है, एक भारतीय न्यायविद, विद्वान, मुफ़्ती, कुरान व्याख्याता और शिक्षक थे। वह दर्शनशास्त्र, ज्यामिति, तर्कशास्त्र और हदीस के विद्वान और अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन के नेता थे। वह नाअत के कवि भी थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=RS73Xn1Gjv8C&q=All+India+Sunni+Conference&pg=PA152&redir_esc=y#v=snippet&q=All%20India%20Sunni%20Conference&f=false|title=Muslim Organisations in the Twentieth Century: Selected Entries from Encyclopaedia of the World of Islam|last=Adel|first=Gholamali Haddad|last2=Elmi|first2=Mohammad Jafar|last3=Taromi-Rad|first3=Hassan|date=2012-08-31|publisher=EWI Press|isbn=978-1-908433-09-1|language=en}}</ref>
== शुरूआती ज़िंदगी ==
नईमुद्दीन का जन्म 1 जनवरी 1887 (21 सफ़र 1300 हिजरी) को भारत के [[मुरादाबाद]] में मुइनुद्दीन के घर हुआ था। उनका परिवार मूल रूप से मशहद, ईरान से आया था। राजा औरंगज़ेब के शासनकाल के दौरान, उन्होंने ईरान से भारत की यात्रा की, जहाँ उन्हें सत्तारूढ़ राजशाही से भूमि अनुदान प्राप्त हुआ। वे अंततः लाहौर पहुँचे और अबुल-हसनत के पास बस गए।
मुरादाबादी ने 8 साल की उम्र में कुरान को याद कर लिया था। उन्होंने अपने पिता के साथ उर्दू और फ़ारसी साहित्य का अध्ययन किया और शाह फदल अहमद के साथ दर्स-ए-निज़ामी का अध्ययन किया। बाद में उन्होंने शाह मुहम्मद गुल से धार्मिक कानून में डिग्री हासिल की और उनके प्रति निष्ठा की प्रतिज्ञा की।<ref>{{Cite web|url=https://aalequtub.com/hazrat-sadrul-afazil-syed-naeemuddin-muradabadi-r-a/|title=Hazrat Sadrul Afazil Syed Naeemuddin Muradabadi r.a|date=2019-02-04|website=Aal-e-Qutub Aal-e-Syed Abdullah Shah Ghazi|language=en|access-date=2024-01-05}}</ref>
== इस्लाम धर्म में योगदान ==
नईमुद्दीन ने वहाबीवाद पर हमला करने वाले कार्यों के अलावा, पैगंबर मुहम्मद के अदृश्य ज्ञान के बचाव में लिखा और इस तरह सुन्नी बरेलवी विद्वानों के बीच तेजी से स्वीकृति प्राप्त की। उन्होंने देवबंदियों और अन्य लोगों को अपने विरोधियों के रूप में लेते हुए एक कुशल वाद-विवादकर्ता के रूप में भी प्रतिष्ठा विकसित की।
उनके पहले कदमों में से एक जामिया नईमिया मोरादाबाद की लंबे समय तक चलने वाली विरासत को खोजना था जो सुन्नी बरेलवी गतिविधियों का एक क्षेत्रीय केंद्र बन गया।<ref>{{Cite web|url=https://sufinama.org/authors/mohammad-naimuddin-moradabadi/ebooks|title=Books of Mohammad Naimuddin Moradabadi|website=Sufinama|language=en|access-date=2024-01-05}}</ref>
उन्होंने शुद्धि आंदोलन के मद्देनजर मुस्लिम समुदाय को धमकी दे रही पुन: धर्मांतरण की लहर को नियंत्रित करने और उलटने के लिए जमात-ए-रजा-ए-मुस्तफा के तहत सम्मेलन, बहस और घर-घर कार्यक्रम आयोजित किए। उन्होंने जेआरएम के माध्यम से विशेष रूप से उत्तर प्रदेश के पूर्वी हिस्सों और राजस्थान में लगभग चार लाख लोगों के हिंदू धर्म में पुन: धर्मांतरण को सफलतापूर्वक रोका।
उन्हें 1925 में जामिया नईमिया मोरादाबाद में ऑल इंडिया सुन्नी कॉन्फ्रेंस एआईएससी के नाजिम-ए-एआईए (महासचिव) के रूप में चुना गया था। उनके अधीन एआईएससी देवबंदी-प्रभुत्व वाली जमीयत-ए-उलेमा-ए-हिंद की प्रतिक्रिया के रूप में उभरी। नेहरू समिति की रिपोर्ट के खिलाफ एक महत्वपूर्ण प्रस्ताव पारित किया गया, जिसे मुसलमानों के हितों के लिए खतरनाक बताया गया और साथ ही जमीयत-ए-उलेमा-ए-हिंद नेतृत्व पर हिंदुओं के हाथों की कठपुतली की तरह काम करने पर भी निशाना साधा गया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=Cl8kAQAAIAAJ&q=naimuddin+muradabadi&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgFEAI|title=The Light|date=1986|publisher=Bilal Muslim Mission of Tanzania|language=en}}</ref>
अल्लामा नईमउद्दीन ने इस्लामी आंदोलनों में भाग लिया और खिलाफत कमेटी का भी हिस्सा थे, एक संगठन जिसका उद्देश्य तुर्की में सल्तनत को मजबूत करना था, जो तुर्क युग की शुरुआत से अस्तित्व में था। उन्होंने छात्रों को पढ़ाया और व्याख्यान दिये।
उन्होंने 'शुद्धि आंदोलन' का विरोध करने के लिए आगरा, जयपुर, किशन गढ़, गोबिंद गढ़, अजमेर की हवाली, मीथार और भरतपुर का दौरा किया, जिसे इस क्षेत्र में इस्लाम के लिए खतरे के रूप में देखा गया था। 1924 (1343 हिजरी) में, उन्होंने मासिक 'अस-सवाद-अल-आज़म' जारी किया और अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन में दो राष्ट्र सिद्धांत का समर्थन किया।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=YMMpEAAAQBAJ&pg=PT119&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgOEAI|title=Syncretic Islam: Life and Times of Ahmad Raza Khan Barelvi|last=Maheshwari|first=Anil|last2=Singh|first2=Richa|date=2021-04-18|publisher=Bloomsbury Publishing|isbn=978-93-5435-009-2|language=en}}</ref>
18 सितंबर 1948 को ब्रिटिश भारत से पाकिस्तान के अलग होने के बाद, मुरादाबादी ने अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन के उद्घाटन पर भाषण दिया। उन्होंने मिंटो-पार्क में एक अलग मुस्लिम राज्य के प्रस्ताव (लाहौर संकल्प) को पारित करने में योगदान दिया। 1942 में आयोजित बनारस सम्मेलन में वे मुख्य आयोजक थे।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=ZVRTAAAAYAAJ&q=naimuddin+muradabadi&dq=naimuddin+muradabadi&hl=en&newbks=1&newbks_redir=0&sa=X&ved=2ahUKEwjVmcnpwsaDAxVUbfUHHZZFDDoQ6AF6BAgMEAI|title=Qurʼan, the Fundamental Law of Human Life: Surat-ul-Baqarah (sections 38-40), Surat Aal-e-Imran (complete), Surat-un-Nisa (sections 1 and 2)|last=Ali|first=Syed Anwer|date=1982|publisher=Syed Publications|isbn=978-969-412-082-9|language=en}}</ref>
== काम ==
उन्होंने चौदह किताबें और कई ग्रंथ लिखे, जिनमें खज़ैन-अल-इरफ़ान भी शामिल है, जो उर्दू में अहमद रज़ा खान बरेलवी द्वारा कुरान के अनुवाद पर आधारित कन्ज़ अल-ईमान की तफ़सीर (व्याख्या) है। उन्होंने रियाज़-ए-नईम (आराम का बगीचा) नामक कविताओं का एक संग्रह भी छोड़ा।
* मुरादाबादी के कार्यों में शामिल हैं:
* तफ़सीर ख़ज़ाइन-अल-इरफ़ान
* नईम उल बयान फाई तफ़सीर उल कुरान
* अलकलिमतुल उल्या ली इलाइ इल्म उल मुस्तफ़ा
* अत्याब अल-बयान रद्द-ए-तफवियातुल ईमान इस्माइल डेलवी के तकविया-तुल ईमान पर एक लंबा खंडन
* मुज़ालिम ए नजदिया
* असवत उल अज़ाब अला क़वामी अल-क़िबाब
* अदब-उल-अख़यार
* सवानेह कर्बला
* सीरत-ए-सहाबा
* अत-तहकीकत ली दफ़' अल-तलबीसत
* इरशाद अल-अनम फ़ी महफ़िल अल मावलिद वल क़ियाम
* किताब-उल-अक़ैद
* ज़ाद उल हरमैन
* अल-मवालत
* गुलबन ए ग़रीब नवाज़
* शाहराह शाहराह मिआता आमिल
* पैराचिन कल
* फन्ने सिपह गिरी
* शाहराह बुखारी (अपूर्ण)
* शाहराह कुतबी (अपूर्ण)
* रियाज़ ए नईम
* कश्फ उल हिजाब मसाइल आयसल उल सवाब
* फ़राएद उल नूर फ़ी जराह उल क़ुबूर
* दीवान-ए-उर्दू
वह अहमद रज़ा खान और सैय्यद मुहम्मद अली हुसैन शाह अल-किचोचावी के उत्तराधिकारी थे।
==इन्हें भी देखें==
* [[जामिया नईमिया मुरादाबाद]]
* [[बरेलवी|बरेलबी आन्दोलन]]
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:1887 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:१९४८ में निधन]]
[[श्रेणी:क़ुरआन के अनुवादक]]
t19td47nzzkb2d01s4kzw7dslvlvect
गौरी प्रधान तेजवानी
0
1508639
6544209
6259632
2026-04-26T12:06:48Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544209
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति
|name=गौरी प्रधान तेजवानी
|image=Gauri Pradhan Screening of ‘Thoda Lutf Thoda Ishq’.jpg
|caption=2017 में तेजवानी
|birth_date={{birth_date|1977|09|16|df=y}}
|birth_place=[[जम्मू]], [[जम्मू और कश्मीर |जम्मू और कश्मीर]], भारत
|birth_name=गौरी प्रधान
|occupation={{hlist|व्यवसायी महिला|मॉडल|अभिनेत्री}}
|nationality=भारतीय
|years active=2000–2010; 2014–2015; 2017–2019; 2023- उपस्थित
|spouse={{marriage|[[हितेन तेजवानी]]|2004}}
|signature=
|website=
}}
'''गौरी प्रधान तेजवानी''' (जन्म 16 सितंबर, 1977 को [[जम्मू (शहर)|जम्मू]], [[जम्मू और कश्मीर]], भारत में) एक भारतीय अभिनेत्री और पूर्व मॉडल हैं जो हिंदी टेलीविजन में काम करती हैं। उन्हें सोनी टीवी के ''[[कुटुंब (टीवी श्रृंखला)|कुटुंब]]'' में गौरी प्रथम मित्तल, [[स्टार प्लस]] के ''[[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]]'' में नंदिनी करण विरानी, ''[[स्पेशल स्क्वाड (भारतीय टीवी श्रृंखला)|स्पेशल स्क्वाड]]'' में डॉ. दीपिका घोष और [[कलर्स (टीवी चैनल)|कलर्स टीवी]] के ''[[तू आशिकी]]'' में अनीता शर्मा की भूमिका निभाने के लिए जाना जाता है।
== प्रारंभिक जीवन और शिक्षा ==
प्रधान का जन्म [[जम्मू (शहर)|जम्मू]], [[जम्मू और कश्मीर]], भारत में [[मराठी लोग|मराठी]] परिवार में हुआ था। उनके पिता मेजर सुभाष वासुदेव प्रधान एक सेवानिवृत्त भारतीय सेना अधिकारी हैं और उनकी मां आशा एक [[गृहप्रबन्ध|गृहिणी]] हैं। प्रधान तीन भाई-बहनों में दूसरे नंबर पर हैं; उनके बड़े भाई भरत एक [[शैल-रसायन|पेट्रोकेमिकल]] इंजीनियर हैं, जबकि उनकी छोटी बहन गीतांजलि एमडी हैं। प्रधान अपने परिवार में एकमात्र ऐसे व्यक्ति हैं जिन्होंने मॉडलिंग और अभिनय को अपना करियर बनाया है।<ref>{{Cite web|url=http://www.mazale.in/gauri-pradhan-tejwanis-height-age-serials-personal-life-biography/|title=Gauri Pradhan Tejwani's Height, Age, Serials, Personal Life, Biography|archive-url=https://web.archive.org/web/20190730060151/http://www.mazale.in/gauri-pradhan-tejwanis-height-age-serials-personal-life-biography|archive-date=30 July 2019|access-date=17 December 2014}}</ref>
अपने पिता की नौकरी की प्रकृति के कारण उनका बचपन पूरे देश में यात्रा करते हुए बीता। परिणामस्वरूप, उन्होंने विभिन्न स्कूलों में पढ़ाई की, उनमें से एक [[उधमपुर]] में कार्मेल कॉन्वेंट स्कूल था। उनके पिता की सेवानिवृत्ति के बाद, परिवार [[पुणे]] ( [[महाराष्ट्र]] ) में बस गया, जहाँ उन्होंने बीएससी ( [[इलैक्ट्रॉनिक्स|इलेक्ट्रॉनिक्स]] ) के पाठ्यक्रम के लिए सर परशुरामभाऊ कॉलेज में दाखिला लिया।<ref>{{Cite web|url=http://www.hiten-gauri.net/flash2/FlashHT.swf|title=Biography of Gauri Pradhan:About Gauri|archive-url=https://web.archive.org/web/20130917113100/http://www.hiten-gauri.net/flash2/FlashHT.swf|archive-date=17 September 2013}}</ref> बाद में उन्होंने [[लंदन विश्वविद्यालय]] से संबद्ध एक संस्थान से [[मनोविज्ञान]] के पाठ्यक्रम में दाखिला लिया।<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[ ''[[विकिपीडिया:उद्धरण आवश्यक|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2023)">प्रशस्ति - पत्र आवश्यक</span>]]'' ]</sup>
== व्यक्तिगत जीवन ==
[[चित्र:HitenTejwaniGauriPradhan.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|230x230पिक्सेल| एक इवेंट के दौरान पति हितेन तेजवानी के साथ गौरी]]
[[चित्र:Gauri_Pradhan_Tejwani-_Disney_Princess_Academy.jpg|दाएँ|अंगूठाकार|220x220पिक्सेल| डिज़्नी प्रिंसेस एकेडमी के लॉन्च पर गौरी अपनी बेटी कात्या के साथ]]
ब्रीज़ साबुन के विज्ञापन की शूटिंग के दौरान गौरी की मुलाकात अपने पति [[हितेन तेजवानी|हितेन तेजवानी से]] [[हैदराबाद]] में हुई थी। बाद में, वे टेली-सीरीज़ ''[[कुटुंब (टीवी श्रृंखला)|कुटुम्ब]]'' के सेट पर मिले और संयोग से उन्हें मुख्य जोड़ी के रूप में चुना गया। ऑनस्क्रीन केमिस्ट्री के कारण उनके बीच रोमांस पनपने लगा और उन्होंने डेटिंग शुरू कर दी।<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/television/soaps/story/kutumb-turns-19-hiten-tejwani-and-gauri-pradhan-thank-fans-for-all-the-love-1736561-2020-10-30|title=Kutumb turns 19, Hiten Tejwani and Gauri Pradhan thank fans for all the love|last=Keshri|first=Shweta|date=30 October 2020|website=India Today|language=en|access-date=10 May 2021}}</ref> एक अन्य डेली सोप ''[[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]]'' में स्टार प्रेमी करण और नंदिनी का किरदार निभाते हुए उन्होंने शादी करने का फैसला किया।<ref>{{Cite web|url=http://www.shaaditimes.com/celebrities/celebrity-news/the-tejwani-040802/|title=Jodi no 1: Gauri Pradhan and Hiten Tejwani|publisher=shaaditimes|access-date=24 जनवरी 2024|archive-date=12 मई 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200512034901/http://www.shaaditimes.com/celebrities/celebrity-news/the-tejwani-040802/|url-status=dead}}</ref>
दो साल के प्रेमालाप के बाद, उन्होंने 29 अप्रैल 2004 को पुणे के सन-एन-सैंड होटल में एक निजी समारोह में लगभग 40-50 मेहमानों की उपस्थिति में महाराष्ट्रीयन रीति-रिवाजों के अनुसार शादी कर ली। इसके तुरंत बाद वे हनीमून के लिए थाईलैंड के को समुई गए। उनका रिसेप्शन 9 मई 2004 को [[जूहू|जुहू]] के आर्मी क्लब में 400 से अधिक मेहमानों के साथ आयोजित किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://idiva.com/news-relationships/celeb-love-story-gauri-hiten-tejwani/2752/|title=Celeb Love Story: Gauri & Hiten Tejwani|publisher=iDiva Trendspotter|access-date=28 December 2010|archive-date=30 दिसंबर 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20101230013509/http://idiva.com/news-relationships/celeb-love-story-gauri-hiten-tejwani/2752|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.weddingsutra.com/celeb_wed/featured_gauri.asp|title=Gauri and Hiten|archive-url=https://web.archive.org/web/20141217225044/http://www.weddingsutra.com/celeb_wed/featured_gauri.asp#.VJHeJdKUezE|archive-date=17 December 2014}}</ref>
11 नवंबर 2009 को, वे माता-पिता बने जब प्रधान ने लीलावती अस्पताल, [[बांद्रा]], [[मुम्बई|मुंबई]] में जुड़वां बच्चों, एक बेटे और एक बेटी को जन्म दिया।<ref>{{Cite web|url=http://entertainment.gaeatimes.com/2009/11/12/hiten-and-gauri-blessed-with-twins-59872/|title=Hiten and Gauri blessed with Twins|website=Gaea Times|access-date=11 November 2009|archive-date=6 फ़रवरी 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230206092020/https://entertainment.gaeatimes.com/2009/11/12/hiten-and-gauri-blessed-with-twins-59872/|url-status=dead}}</ref>
== फिल्मोग्राफी ==
=== वीडियो संगीत ===
{| class="wikitable sortable" style="font-size:100%"
!वर्ष
! एल्बम
! गाना
! गायक
! सह-कलाकार
|-
| 2000
| ''खुबसूरत'' (वीनस वीडियो सीडी)
| चेरा सुबह ए बनारस
| [[तलत अज़ीज़]]
| [[सलिल अंकोला]]
|-
| 2001
| ''झांझर'' ( [[टिप्स इंडस्ट्रीज|टिप्स म्यूजिक]] )
| तेरी झांझर किसने बनाई
| [[हंसराज हंस]]
| [[जॉन अब्राहम]]
|-
| 2001
| ''याद'' ( [[टी-सीरीज़]] )
| हमें तुमसे प्यार है कैसे कहे
| [[सोनू निगम]]
| [[विवान भटेना]]
2008 सी कोम्पनी गौरी प्रधान के रूप में
|}
== टेलीविजन ==
{| class="wikitable sortable"
!वर्ष
! धारावाहिक
! भूमिका
! टिप्पणियाँ
|-
| 2000-2001
| ''[[नूरजहाँ (टीवी श्रृंखला)| नूरजहाँ]]''
| मेहर-उन-निसा / महारानी [[नूर जहाँ|नूरजहाँ]]
| rowspan="2" | मुख्य भूमिका
|-
| 2001-2002
| ''[[कुटुंब (टीवी श्रृंखला)|कुटुंब]]''
| गौरी अग्रवाल/गौरी प्रथम मित्तल
|-
| 2002
| ''[[कृष्णा अर्जुन (टीवी श्रृंखला)|कृष्ण अर्जुन]]''
| श्वेता
| एपिसोडिक भूमिका
|-
| 2002-2003
| ''[[कुटुंब (टीवी श्रृंखला)|कुटुंब]]''
| गौरी प्रधान / गौरी प्रथम मान / श्वेता चट्टोपाध्या मान
| rowspan="2" | मुख्य भूमिका
|-
| rowspan="2" | 2003
| ''[[नाम गुम जाएगा]]''
| प्रियंका सिंह
|-
| ''[[क्या हादसा क्या हक़ीक़त]]'' - ''कब क्यों कहां''
| मयूरी/गौरी
| एपिसोडिक भूमिका
|-
| 2004-2005
| ''[[इसे कहते हैं गोलमाल घर]]''
|
| rowspan="2" | मुख्य भूमिका
|-
| 2004-2008
| ''[[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]]''
| नंदिनी ठक्कर/नंदिनी अंश विरानी/नंदिनी करण विरानी
|-
| rowspan="2" | 2005
| ''[[जस्सी जैसी कोई नहीं]]''
| गौरी प्रधान
| अतिथि भूमिका
|-
| ''[[रिहाई (टीवी श्रृंखला)|रिहाई]]''
|
| एपिसोडिक भूमिका
|-
| 2005-2006
| ''[[स्पेशल स्क्वाड (भारतीय टीवी श्रृंखला)|स्पेशल स्क्वाड]]''
| फोरेंसिक एक्सपर्ट डॉ. दीपिका घोष
| मुख्य भूमिका
|-
| 2006
| ''[[कैसा ये प्यार है]]''
| कानन
| सहायक की भूमिका
|-
| 2007
| ''[[कसम से]]''
| श्रीमती अनुपम कपाड़िया
| अतिथि
|-
| 2008
| ''[[लेफ्ट राइट लेफ्ट (धारावाहिक)|लेफ्ट राइट लेफ्ट]]''
| कैप्टन शोना दास
| rowspan="4" | सहायक की भूमिका
|-
| 2009
| ''[[कुमकुम (टीवी धारावाहिक)|कुमकुम - एक प्यारा सा बंधन]]''
| अदिति कपूर
|-
| 2014–2015
| ''[[मेरी आशिकी तुम से ही]]''
| फाल्गुनी नितिन जोशी/फाल्गुनी हर्षद पारेख जतिन सुखाड़िया
|-
| 2015
| ''[[रिश्तों का मेला]]''
| नेहा
|-
| 2017–2018
| ''[[तू आशिकी]]''
| अनिता शर्मा
|
|-
| 2023–वर्तमान
| ''[[पशमींना - धागे मोहब्बत के]]''
| प्रीति सूरी
|
|-
|}
=== वास्तविकता प्रदर्शन ===
{| class="wikitable sortable"
!वर्ष
! दिखाओ
! भूमिका
! चैनल
! टिप्पणियाँ
|-
| 2002
| ''[[किसमें कितना है दम]]''
| प्रतियोगी
| [[स्टार प्लस]]
| rowspan="8" | रियलिटी शो
|-
| 2006
| ''[[जोड़ी कमाल की]]''
| प्रतियोगी
| rowspan="2" | [[स्टार भारत|स्टार वन]]
|-
| 2006
| ''[[नच बलिये|नच बलिए 2]]''
| प्रतियोगी
|-
| 2008
| ''[[क्या आप पांचवी पास से तेज़ हैं?]]''
| अतिथि प्रतियोगी
| [[स्टार प्लस]]
|-
| 2008
| ''[[सोनी टीवी द्वारा प्रसारित कार्यक्रमों की सूची|कभी कभी प्यार कभी कभी यार]]''
| प्रतियोगी
| [[सोनी एंटरटेनमेंट टेलीविज़न|सोनी टी वी]]
|-
| 2008
| ''[[नच बलिये|नच बलिए 4]]''
| मेज़बान
| [[स्टार प्लस]]
|-
| 2010
| ''[[मीठी चूरी नंबर 1]]''
| प्रतियोगी
| [[इमेजिन टीवी|एनडीटीवी इमेजिन]]
|-
| 2017
| ''[[बिग बॉस 11]]''
| अतिथि (पारिवारिक कार्य में भाग लेने के लिए)
| rowspan="2" | [[कलर्स (टीवी चैनल)|कलर्स टीवी]]
|-
| 2019
| ''[[कलर्स चैनल पर कार्यक्रमों की सूची|किचन चैंपियन]] 5''
| अतिथि प्रतियोगी (एपिसोड 4)
| खाना पकाने का शो
|}
== पुरस्कार एवं नामांकन ==
{| class="wikitable sortable"
!वर्ष
! पुरस्कार
! वर्ग
! मनोनीत
! परिणाम
|-
| 2004
| [[एमटीवी]] स्टाइल लाइक्रा अवार्ड्स
| टीवी पर सर्वाधिक स्टाइलिस्ट व्यक्ति (महिला)
| rowspan="2" | ''[[क्योंकि सास भी कभी बहू थी]]''
| {{नामांकन}}
|-
| 2005
| [[इंडियन टेली अवार्ड्स]]
| सहायक भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री
| {{Won}}
|-
| rowspan="2" | 2018
| बोरोप्लस गोल्ड अवार्ड्स
| मुख्य भूमिका वाली महिला में सर्वश्रेष्ठ अभिनेता (नकारात्मक)
| rowspan="3" | ''[[तू आशिकी]]''
| {{नामांकन}}
|-
| [[इंडियन टेलीविजन अकादमी अवॉर्ड्स|भारतीय टेलीविजन अकादमी पुरस्कार]]
| नकारात्मक भूमिका में सर्वश्रेष्ठ अभिनेत्री (लोकप्रिय)
| {{नामांकन}}
|-
| 2019
| [[इंडियन टेली अवार्ड्स]]
| नकारात्मक भूमिका में अभिनेता (महिला)
| {{नामांकन}}
|}
== संदर्भ ==
{{Reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* {{IMDb name|1650168}}
[[श्रेणी:मुम्बई से अभिनेत्रियाँ]]
[[श्रेणी:1977 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:जम्मू और कश्मीर से अभिनेत्रियाँ]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:मराठी लोग]]
[[श्रेणी:भारतीय टेलीविज़न अभिनेत्री]]
e99aqh7p25u5c4frcbi6lyjb2fjval9
चिल्का रोटी
0
1511863
6544327
6061065
2026-04-27T01:19:48Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544327
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox food
| name = छिलका रोटी
| alternate_name = चिल्का रोटी
| image = File:Chilka Roti.jpg
| caption =
| country = [[भारत]]
| region = [[झारखण्ड]]
| type = [[रोटी]]
| main_ingredient = [[चावल]]
}}
'''छिलका रोटी''' भारत के [[झारखण्ड]] राज्य की एक पारंपरिक रोटी है। यह चावल के आटे से तैयार किया जाता है। इसे [[चटनी]], सब्जियों और मांस के साथ परोसा जाता है। इसे '''चिल्का रोटी''' भी कहा जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/lifestyle/recipe-chilka-roti-recipe-jharkhand-famous-food-dish-chilka-roti-banane-ka-tarika-in-hindi-neer-3981235.html|title=Chilka Roti Recipe: झारखंड की फेमस चिल्का रोटी का लें ज़ायका, आसान है रेसिपी|date=2022-01-30|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2024-02-07}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://zeenews.india.com/hindi/food/photo-gallery-jharkhand-s-most-famous-food-items/789152|title=Jharkhand Special: चिल्का रोटी से लेकर चावल की बीयर तक, झारखंड में मशहूर हैं ये व्यंजन|website=Zee News|language=hi|access-date=2024-02-07}}</ref>
चावल को पारंपरिक '[[ढेंकी]]' में पीसकर आटा तैयार किया जाता है। इसके बाद आटे को पानी में मिलाकर घोल बना लिया जाता है और स्वाद के लिए नमक मिलाया जाता है। फिर गरम तवे पर थोड़ा सा तेल लगाकर, घोल को गोलाकार में फैलाया जाता है।<ref>{{Cite web|url=https://cookwithrenu.com/chilka-roti-lentil-rice-crepes/|title=Chilka Roti (Lentil & Rice Crepes)|last=Dongre|first=Renu Agrawal|date=2020-09-14|website=Cook With Renu|language=en-US|access-date=2024-02-07}}</ref> घोल के हल्का भूरा हो जाने पर इसे पलट दिया जाता है और दूसरी तरफ से भी भून लिया जाता है। अच्छी तरह से सिकने पर जब दूसरी तरफ का रंग हल्का भूरा हो जाए तो रोटी तैयार होता है। इसे आम तौर पर चटनी, सब्जियों और मांस के साथ परोसा जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.pakwangali.in/state-wise/how-to-make-jharkhand-famous-chilka-roti-at-home-recipe-in-hindi/article/1139374.html|title=झारखंड की फेमस चिल्का रोटी बनाने की विधि|website=Pakwangali|language=hi|access-date=2024-02-07}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.archanaskitchen.com/chilka-roti-recipe-jharkhand-style-rice-and-lentil-roti|title=Chilka Roti Recipe (Jharkhand Style Rice and Lentil Roti)|last=Anantham|first=Nithya|website=Archana's Kitchen|language=en|access-date=2024-02-07}}</ref>
==इन्हें भी देखें==
* [[धुस्का]]
* [[पिठा]]
== सन्दर्भ ==
{{सन्दर्भ}}
[[श्रेणी:खाद्य पदार्थ]]
[[श्रेणी:खान पान]]
my28tmn3fkrj9hcdq8c20mr19xxfa6j
कटरा विधानसभा
0
1513722
6544281
6217085
2026-04-26T17:45:18Z
~2026-25326-61
921973
6544281
wikitext
text/x-wiki
{{लेखक-आधार}} Katra vidhansabha mein Sabse Tej sukhvindar Singh ne Jo Aam aadami Party ke neta Hain bahut hi senior leader{{infobox Indian constituency
|district= [[शाहजहांपुर जिला | शाहजहांपुर]]
|state= [[उत्तर प्रदेश]]
|electors= 2,92,322
|reservation= कोई नहीं
|mla= [[वीर विक्रम सिंह]]
|latest_election_year= 2022
|party= [[भारतीय जनता पार्टी]]
}}
'''कटरा विधानसभा''', [[भारत]] देश के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य की 403 विधानसभाओं में से एक है। ये विधानसभा क्षेत्र, [[शाहजहांपुर]] जिले की लोकसभा के अंतर्गत आता है। वर्तमान में इस लोकसभा का प्रतिनिधित्व [[भारतीय जनता पार्टी]] से [[वीर विक्रम सिंह]] कर रहे हैं। इस विधानसभा का पहला चुनाव 2008 में हुआ था, और इसका क्रमांक 131 है।
==वार्ड/क्षेत्र==
इस विधानसभा क्षेत्र का विस्तार तिलहर (तहसील) के [[खेड़ा बझेड़ा]], [[जलालपुर]], [[कटरा (नगर पालिका)]], [[खुदागंज (नगर पालिका)]], और जलालाबाद (तहसील) के [[परौर]] तक है।
==विधायक==
{| class="wikitable sortable"
|-
! # !! सत्र !! विधायक !! दल !! कब से !! कब तक !! Comments !! Ref
|-
| 01 || 16वां || [[राजेश यादव]] || [[समाजवादी पार्टी]] || 2012 || 2017 || - || <ref name=" 2012 Election Results ">{{cite news|title= 2012 Election Results|publisher=[[भारतीय चुनाव आयोग]] website|access-date=15 Dec 2015|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Stats_Report_UP2012.pdf}}</ref>
|-
|02 || 17वां ||rowspan=2|[[वीर विक्रम सिंह]] ||rowspan=2|[[भारतीय जनता पार्टी]] || 2017 || 2022 || - || <ref>[https://myneta.info/uttarpradesh2022/candidate.php?candidate_id=861 Candidate Info - MyNeta]</ref>
|-
|03 || 18वां || 2022 || अभी तक || - || -
|-
|}
==इन्हें भी देखें==
* [[शाहजहांपुर जिला]]
* [[भारतीय आम चुनाव]]
==सन्दर्भ==
a8m0giauk44iohxbtvcj7t0jeyfuxwq
6544282
6544281
2026-04-26T17:45:39Z
Quinlan83
637675
[[Special:Contributions/~2026-25326-61|~2026-25326-61]] ([[User talk:~2026-25326-61|Talk]]) के संपादनों को हटाकर [[User:DreamRimmer bot III|DreamRimmer bot III]] के आखिरी अवतरण को पूर्ववत किया
6217085
wikitext
text/x-wiki
{{infobox Indian constituency
|district= [[शाहजहांपुर जिला | शाहजहांपुर]]
|state= [[उत्तर प्रदेश]]
|electors= 2,92,322
|reservation= कोई नहीं
|mla= [[वीर विक्रम सिंह]]
|latest_election_year= 2022
|party= [[भारतीय जनता पार्टी]]
}}
'''कटरा विधानसभा''', [[भारत]] देश के [[उत्तर प्रदेश]] राज्य की 403 विधानसभाओं में से एक है। ये विधानसभा क्षेत्र, [[शाहजहांपुर]] जिले की लोकसभा के अंतर्गत आता है। वर्तमान में इस लोकसभा का प्रतिनिधित्व [[भारतीय जनता पार्टी]] से [[वीर विक्रम सिंह]] कर रहे हैं। इस विधानसभा का पहला चुनाव 2008 में हुआ था, और इसका क्रमांक 131 है।
==वार्ड/क्षेत्र==
इस विधानसभा क्षेत्र का विस्तार तिलहर (तहसील) के [[खेड़ा बझेड़ा]], [[जलालपुर]], [[कटरा (नगर पालिका)]], [[खुदागंज (नगर पालिका)]], और जलालाबाद (तहसील) के [[परौर]] तक है।
==विधायक==
{| class="wikitable sortable"
|-
! # !! सत्र !! विधायक !! दल !! कब से !! कब तक !! Comments !! Ref
|-
| 01 || 16वां || [[राजेश यादव]] || [[समाजवादी पार्टी]] || 2012 || 2017 || - || <ref name=" 2012 Election Results ">{{cite news|title= 2012 Election Results|publisher=[[भारतीय चुनाव आयोग]] website|access-date=15 Dec 2015|url=http://eci.nic.in/eci_main/StatisticalReports/AE2012/Stats_Report_UP2012.pdf}}</ref>
|-
|02 || 17वां ||rowspan=2|[[वीर विक्रम सिंह]] ||rowspan=2|[[भारतीय जनता पार्टी]] || 2017 || 2022 || - || <ref>[https://myneta.info/uttarpradesh2022/candidate.php?candidate_id=861 Candidate Info - MyNeta]</ref>
|-
|03 || 18वां || 2022 || अभी तक || - || -
|-
|}
==इन्हें भी देखें==
* [[शाहजहांपुर जिला]]
* [[भारतीय आम चुनाव]]
==सन्दर्भ==
lzysnlpjzs1yb457urzkpn31xaimkx8
हैमर और बोल्टर
0
1516650
6544255
6535526
2026-04-26T14:57:18Z
~2026-25395-75
921951
6544255
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox television
| name = हैमर और बोल्टर
| genre = {{Plainlist|
* एक्शन
* गहरी कल्पना
* नाटक
* डरावनी
* कल्पित विज्ञान
}}
| creator = गेम्स वर्कशॉप
| based_on = [[वॉरहैमर 40,000]] & [[वॉरहैमर: सिग्मर का युग]]
| writer =
| director = डाईलन शिप्ली
| voices =
| composer =
| country = यूनाइटेड किंगडम
| language = अंग्रेज़ी
| num_seasons = 1
| num_episodes = 16
| executive_producer =
| animator = फारस्ट्राइड फीचर्स
| runtime = 15-30 मिनट
| company = {{Plainlist|
* गेम्स वर्कशॉप
}}
| network = वॉरहैमर प्लस
| first_aired = {{Start date|2021|8|21}}
| last_aired = {{End date|2025|01|22}}
}}
हैमर एंड बोल्टर एक एनिमेटेड श्रृंखला है जो वॉरहैमर 40,000 और वॉरहैमर: एज ऑफ सिग्मर गेम्स पर आधारित है।<ref>{{Cite web |title=Hammer and Bolter (TV Series) |url=https://www.radiotimes.com/programme/b-fzmp8t/hammer-and-bolter/ |website=Radio Times}}</ref> अगस्त 2021 से 15 एपिसोड विशेष रूप से गेम्स वर्कशॉप की स्ट्रीमिंग वेबसाइट वॉरहैमर+ पर प्रसारित किए गए।<ref>{{Cite web |title=Warhammer Plus: Hammer and Bolter returns next week |url=https://www.wargamer.com/warhammer-plus/hammer-and-bolter-trailer |website=Wargamer}}</ref>
==कहानी==
हैमर एंड बोल्टर एक संकलन श्रृंखला है, जिसके पहले 8 एपिसोड डायलन शिप्ली द्वारा निर्देशित हैं। प्रत्येक 30 मिनट का एपिसोड गेम्स वर्कशॉप वॉरहैमर 40,000 ब्रह्मांड के एक विशेष गुट पर केंद्रित था, जैसे कि इंपीरियल गार्ड, कैओस स्पेस मरीन, ऑर्क्स, नेक्रोन, या टायरानिड्स। कुछ बाद के एपिसोड गेम्स वर्कशॉप के एज ऑफ सिग्मर गेम के गुटों पर ध्यान केंद्रित करने के लिए स्विच किए जाएंगे, जैसे कि ओर्रक्स, सिटीज ऑफ सिग्मर, स्लेव्स टू डार्कनेस, विच हंटर्स, स्केवेन, सोलब्लाइट वैम्पायर्स, या स्टॉर्मकास्ट इटरनल्स।<ref>{{Cite web |title=Warhammer TV |url=https://warhammertv.com/details/24905 |access-date=2 मार्च 2024 |archive-date=21 फ़रवरी 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221105920/https://warhammertv.com/details/24905 |url-status=dead }}</ref> एनीमेशन शैली 1980 के दशक के जापानी एनीमे आधारित है।<ref>{{Cite web |date=November 17, 2022 |title=Review: Hammer and Bolter "A New Life" |url=https://www.bubbleblabber.com/review-hammer-and-bolter-a-new-life/ |website=Bubbleblabber}}</ref>
==एपिसोड==
{| class="wikitable"
|+ हैमर और बोल्टर सीजन 1
|-
! एपिसोड !! शीर्षक !! टिप्पणियाँ
|-
| 1 || डेथ्स हैंड || एक शाही जिज्ञासु भाग्य को धोखा देने और अपनी अनुमानित हत्या को रोकने की कोशिश करता है।<ref>{{Cite web |title=Hammer and Bolter (TV Mini Series 2021– ) - IMDb |url=http://www.imdb.com/title/tt14497732/episodes |via=www.imdb.com}}</ref>
|-
| 2 || बाउन्ड फॉर ग्रेटनेस || इंपीरियल लाइब्रेरी में एक भिक्षु को केऑस गॉड त्ज़ेन्च द्वारा निषिद्ध किताबें पढ़ने के लिए लुभाया जाता है जिन्हें उसे हर दिन गिनना पड़ता है।
|-
| 3 || ओल्ड बेल आई || एक अनुभवी ऑर्क दो युवा योद्धाओं को इंपीरियल कमिश्नर यारिक के साथ अपनी मुठभेड़ के बारे में बताता है।<ref>[https://geekdad.com/2021/08/hammer-and-bolter-episode-1-warhammer-reveal/ Old Bale Eye]</ref><ref>[https://www.belloflostsouls.net/2022/08/warhammer-40k-theories-commissar-yarrick-is-powered-by-orks.html Yarrick is powered by Orks]</ref>
|-
| 4 || फैंग्स || अंतरिक्ष भेड़ियों में तीन नए रंगरूट अपने आप को अपने अनुष्ठान के लिए तैयार करते हैं, जबकि बुजुर्ग शर्त लगाते हैं कि उनमें से कौन जीवित रहेगा, अंतरिक्ष मरीन बनने के अगले परीक्षणों में उत्तीर्ण होगा।
|-
| 5 || ए क्वेस्चन ऑफ फेथ || सिस्टर्स ऑफ़ बैटल की दो नन खोर्ने पंथवादियों के एक लंबे समय से मृत संत की कब्र की रक्षा करती हैं।
|-
| 6 || गार्डन ऑफ घोस्ट्स || एक एल्डार योद्धा लड़ाकू ड्रोनों को जीवंत बनाने के लिए गिरे हुए योद्धाओं की आत्मा के पत्थरों की तलाश में अपने बचपन के शिल्प जगत के नष्ट हुए अवशेषों को खंगालता है।
|-
| 7 || किल प्रोटोकॉल || एक तकनीकी पुजारी और उसका कस्टेलन रोबोट नष्ट हुए ग्रह पर प्राचीन पुरातत्व की खोज करते हैं।
|-
| 8 || कैडिया स्टैन्ड्स || शाही रक्षक विध्वंसकारी आक्रमण से एक ग्रह की रक्षा करते हैं।<ref>[https://www.pcgamer.com/things-to-read-and-watch-after-playing-darktide/ Things to read and watch after Darktide]</ref>
|-
| 9 || आर्टेफ़ैक्ट्स || ब्लैक लीजन कैओस अंतरिक्ष नौसैनिक और डार्क एल्डार एक शक्तिशाली नेक्रोन कलाकृति प्राप्त करने वाले पहले व्यक्ति बनने की होड़ में हैं।
|-
| 10 || प्लेग सॉन्ग || डेथ गार्ड कैओस स्पेस मरीन मनुष्य के साम्राज्य के वेबवे को महामारी से संक्रमित करने का प्रयास करते हैं।
|-
| 11 || डबल ऑर नथिंग || ओर्रक्स ने सिग्माराइट शहर को धमकी दी है।
|-
| 12 || मोनसटर्स || अट्रामोर की चोटियों में, डार्कोथ योद्धाओं की एक घोड़ा-जनजाति को अस्तित्व के लिए दैनिक लड़ाई का सामना करना पड़ता है। जनजाति के मुखिया जोर्वाक ब्रांड की अपने लोगों के लिए बेहतर भविष्य की महत्वाकांक्षा है, लेकिन उनका विनाश केवल एक रात दूर है।
|-
| 13 || ए न्यू लाइफ || एक परिवार अपने नवजात शिशु के साथ घिरे हुए शाही छत्तों वाले शहर से सुरक्षित रास्ते की तलाश कर रहा है।<ref>[https://www.bubbleblabber.com/review-hammer-and-bolter-a-new-life/ A New Life]</ref>
|-
|14
|अन्डरसिटी
|हम्मरहल अक्शा की सड़कों पर लोग लापता हो रहे हैं। क्या विच हंटर हनिवर टोल और उनके अनिच्छुक सहयोगी, पूर्व फ़्रीगिल्ड कैप्टन, आर्मंड कैलिस, पता लगा सकते हैं कि क्या चल रहा है? और वे सीवरों में क्या खोजेंगे...<ref>{{Cite web |title=WarhammerTV - Hammer and Bolter |url=https://warhammertv.com/details/24905?playlist_id=5 |access-date=2023-06-08 |website=Warhammer TV |archive-date=21 फ़रवरी 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240221111048/https://warhammertv.com/details/24905?playlist_id=5 |url-status=dead }}</ref>
|-
|15
|ईटर्नल
|जब एक पकड़े गए सम्राट के बच्चों के दिग्गज से ओझाओं के अध्याय द्वारा पूछताछ की जाती है, तो घमंडी लूसियस द इटरनल तीसरे अध्याय के रहस्यों को उजागर करने से पहले उसे चुप कराने के लिए निकल पड़ता है।<ref>{{Cite web |title=Warhammer community |url=https://www.warhammer-community.com/2023/07/05/death-is-all-part-of-the-plan-in-this-weeks-spectacular-episode-of-hammer-and-bolter/ |access-date=2023-09-19 |website=Warhammer Community}}</ref>
|}
==समीक्षाएँ==
एनीमेशन की गुणवत्ता, संवाद और स्रोत सामग्री के प्रति इसकी विश्वसनीयता के कारण आलोचकों ने आम तौर पर श्रृंखला के प्रति अनुकूल प्रतिक्रिया दी है।<ref>{{Cite web |last=Collins |first=Adrian |date=October 21, 2021 |title=REVIEW: Hammer and Bolter Episode 4: Fangs |url=https://www.grimdarkmagazine.com/review-hammer-and-bolter-episode-4-fangs/ |website=Grimdark Magazine}}</ref> एपिसोड ओल्ड बेल आई को प्रशंसक-पसंदीदा चरित्र कमिसार यारिक की उपस्थिति के कारण विशेष रूप से उच्च प्रशंसा मिली।<ref>{{Cite web |last=Crowther |first=Matt |date=August 21, 2021 |title=Hammer and Bolter – Old Bale Eye Review and First Impressions |url=https://spruesandbrews.com/2021/08/21/hammer-and-bolter-old-bale-eye-review-and-first-impressions/}}</ref><ref>[https://www.starburstmagazine.com/features/warhammer-plus-a-year-on Warhammer plus a year on]</ref>
== सन्दर्भ ==
{{reflist}}
[[श्रेणी:वॉरहैमर]]
[[श्रेणी:विज्ञान कथा]]
0blv1a42idyxbvm61tue0263yeyv7k8
पैसिफ़िक रिम (फ़्रैंचाईज़ी)
0
1518975
6544303
6303119
2026-04-26T19:20:40Z
TheWikipedian1250
457751
6544303
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox media franchise
| title = पैसिफ़िक रिम
| creator = ट्रैविस बीचम<br>गुइलेर्मो डेल टोरो
| origin = ''[[पैसिफ़िक रिम (फ़िल्म)|पैसिफ़िक रिम]]'' (2013)
| owner = लेजेंड्री पिक्चर्स
| years = 2013–अबतक
| films = {{Plainlist|
* ''[[पैसिफ़िक रिम (फ़िल्म)|पैसिफ़िक रिम]]'' (2013)
* ''[[पैसिफ़िक रिम अपराइज़िग]]'' (2018)
}}
| tv = ''[[पैसिफ़िक रिम: द ब्लैक]]'' (2021–2022)
}}
पैसिफ़िक रिम (स्पेनिश: टाइटेन्स डेल पैसिफिको) एक मैक्सिकन-अमेरिकी फ़्रैंचाइज़ी है जिसमें [[काइजू]]<nowiki/>-राक्षस किश्तें शामिल हैं; जिसमें दो नाटकीय फिल्में शामिल हैं: पैसिफिक रिम (2013) और पैसिफिक रिम अप्राइजिंग (2018), और एक एनिमेटेड टेलीविजन श्रृंखला: पैसिफिक रिम: द ब्लैक (2021-2022)। समग्र कथानक भविष्य पर केंद्रित है जहां विशाल काइजु राक्षस प्रशांत महासागर के तल पर एक अंतर-आयामी पोर्टल से उत्पन्न होते हैं, और उनके हमलों के लिए सैन्य प्रतिक्रिया होती है। ट्रैविस बीचम द्वारा लिखी गई एक मूल कहानी पर आधारित, फ्रेंचाइजी अस्तित्व के लिए मानवता के कार्यों की खोज करके उसके मूल काल्पनिक भविष्य का विस्तार करती है। यह फ्रेंचाइजी मैक्सिकन फिल्म निर्देशक गुइलेर्मो डेल टोरो द्वारा बनाई गई थी।
मूल फिल्म को सकारात्मक आलोचनात्मक और वित्तीय प्रतिक्रिया मिली थी।<ref>{{Cite Rotten Tomatoes |id=pacific_rim_2013 |title=Pacific Rim |type=movie |access-date=January 20, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Pacific-Rim|title=''Pacific Rim'' (2013) – Financial Information|website=The Numbers|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213161703/https://www.the-numbers.com/movie/Pacific-Rim|archive-date=February 13, 2023|url-status=live|access-date=April 9, 2022}}</ref> दूसरी फिल्म को मिश्रित आलोचनात्मक प्रतिक्रिया मिली, हालांकि इसने बॉक्स ऑफिस पर फिर भी लाभ कमाया।<ref>{{Cite Rotten Tomatoes |id=pacific_rim_uprising |title=Pacific Rim Uprising |type=movie |access-date=January 20, 2023}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Pacific-Rim-Uprising|title=Pacific Rim Uprising (2018) - Financial Information|website=The Numbers|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213161703/https://www.the-numbers.com/movie/Pacific-Rim-Uprising|archive-date=February 13, 2023|url-status=live|access-date=April 9, 2022}}</ref> फ्रैंचाइज़ी का विस्तार एक एनिमेटेड टेलीविज़न श्रृंखला की रिलीज़ के साथ हुआ जो दो सीज़न तक चली और विशेष रूप से नेटफ्लिक्स पर रिलीज़ हुई। इस शो को समीक्षकों और दर्शकों ने खूब सराहा।<ref>{{Cite Rotten Tomatoes |id=pacific_rim_the_black |title=Pacific Rim: The Black |type=tv |season=1 |access-date=January 20, 2023}}</ref>
फ्रैंचाइज़ी को जारी रखने के लिए विकास की योजनाएँ हैं।<ref name="Future_SF" />
== फ़िल्में ==
{| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center" width=100%
|-
! scope="col" style="width:16%;" | फिल्म
! scope="col" | अमरीकी<br>रिलीज
! scope="col" | डायरेक्टर
! scope="col" | पटकथा लेखक
! scope="col" | कथाकार
! scope="col" | निर्माता
|-
! scope="row" style="text-align:left" | ''[[पैसिफ़िक रिम (फ़िल्म)|पैसिफ़िक रिम]]''
| style="text-align:center" | {{Start date|2013|07|12}}
| गुइलेर्मो डेल टोरो
| ट्रैविस बीचम और गुइलेर्मो डेल टोरो
| ट्रैविस बीचम
| गुइलेर्मो डेल टोरो, थॉमस टुल्ल, जॉन जश्नी और मैरी पेरेंट
|-
! scope="row" style="text-align:left" | ''[[पैसिफ़िक रिम अपराइज़िग]]''
| style="text-align:center" | {{Start date|2018|03|23}}
| स्टीवन एस. डेकनाइट
| colspan="2"| स्टीवन एस. डेकनाइट,<br>एमिली कारमाइकल और किरा स्नाइडर और टी.एस. नॉवेलिन
| मैरी पेरेंट, कैले बॉयटर, गुइलेर्मो डेल टोरो, जॉन बॉयेगा, फेमी ओगन्स, थॉमस टुल्ल और जॉन जश्नी
|}
===''पैसिफ़िक रिम'' (2013)===
{{main|पैसिफ़िक रिम (फ़िल्म)}}
2013 में, काइजू के नाम से जाने जाने वाले दूसरे ब्रह्मांड के राक्षसी प्राणियों की टोलियां समुद्र से बाहर आईं, जब प्रशांत महासागर के तल पर "द ब्रीच" नामक एक अन्य आयाम का वर्महोल खुला। जैसे-जैसे मानव जाति ने अपनी प्रगति के लिए संघर्ष किया, ग्रह की जातियाँ एक प्रतिरोध का रूप ले लेती हैं और एक चौतरफा युद्ध में शामिल हो जाती हैं। राक्षसों की प्रगति को विफल करने के लिए, मानव जाति ने जेगर्स नामक विशाल रोबोट बनाए, जो जवाबी लड़ाई के लिए प्रौद्योगिकी और हथियारों से लैस थे। मशीनों के तंत्रिका कनेक्शन के माध्यम से एक साथ जुड़े दो पायलटों द्वारा नियंत्रित, मानव बलों ने पैन पैसिफिक डिफेंस कोर नामक ग्रह पर नियंत्रण हासिल करने का प्रयास किया है। जेगर पायलट से संयुक्त सेना के प्रमुख बने मार्शल स्टेकर पेंटेकोस्ट के निर्देशन में, पृथ्वी की सभ्यताओं ने पूर्ण विलुप्त होने को रोक दिया।
2020 में, अपने शुरुआती हमले के वर्षों बाद, भाइयों येंसी और रैले बेकेट ने "नाइफहेड" कोडनेम वाले शक्तिशाली काइजू के हमले से एंकरेज अलास्का की रक्षा के लिए एक जैगर को सह-पायलट किया। लड़ाई के दौरान जीव येंसी को मार देता है, जबकि रैले मशीन पर पूरी तरह से नियंत्रण कर लेता है और अंततः राक्षस को हरा देता है। अनुभव से आहत और अपने बड़े भाई के निधन से दुखी होकर, रैले ने जैगर कार्यक्रम छोड़ दिया। अब 2025 में मानवता हार की कगार पर है. काइजू के खिलाफ एक आखिरी स्टैंड में, मानव जाति का भविष्य रैले और माको मोरी नाम के एक अप्रयुक्त प्रशिक्षु के हाथों में है, जिन्हें पेंटेकोस्ट द्वारा बीते युग के पुराने मॉडल जेगर को पायलट करने के लिए भर्ती किए जाने के बाद एक साथ काम करना होगा। साथ मिलकर, इस जोड़ी को अपने मतभेदों को दूर करना होगा, एक संयुक्त प्रयास में "द ब्रीच" को बंद करना होगा और ग्रह को बचाने के लिए प्रगति को रोकना होगा।<ref name="PacificRim_Variety">{{cite web|url=https://variety.com/2013/film/reviews/film-review-pacific-rim-1200535260|work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]]|title=Film Review: {{'}}''Pacific Rim''{{'}}|last=Change|first=Justin|date=July 7, 2013|access-date=August 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230113070103/https://variety.com/2013/film/reviews/film-review-pacific-rim-1200535260/|archive-date=January 13, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="PacificRim_THR">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/pacific-rim-film-review-581518|work=[[द हॉलीवुड रिपोर्टर]]|title=''Pacific Rim'': Film Review|last=McCarthy|first=Todd|date=July 7, 2013|access-date=August 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230115172244/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/pacific-rim-film-review-581518/|archive-date=January 15, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="PacificRim_Empire">{{cite web|url=https://www.empireonline.com/movies/reviews/pacific-rim-review|work=[[Empire (magazine)|Empire]]|title=''Pacific Rim'' Review|last=Nathan|first=Ian|date=October 5, 2011|access-date=August 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220825104715/https://www.empireonline.com/movies/reviews/pacific-rim-review/|archive-date=August 25, 2022|url-status=live}}</ref>
===''पैसिफ़िक रिम अपराइज़िग'' (2018)===
{{main|पैसिफ़िक रिम अपराइज़िग}}
2035 में, ब्रीच की लड़ाई के दस साल बाद प्रशांत महासागर के तल पर पोर्टल को सफलतापूर्वक बंद कर दिया गया, जिसके माध्यम से प्रीकर्सर्स नामक एक विदेशी जाति ने ग्रह को जीतने के लिए दूसरे आयाम से जानवरों को भेजा, जेक पेंटेकोस्ट ने चोरी और बिक्री से अपना करियर बनाया। ब्लैक मार्केट में पुरानी जैगर मशीनों के हिस्से। एक समय के होनहार पायलट, जिसके वीर पिता ने विशाल काइजू के खिलाफ जीत सुनिश्चित करने के लिए अपना जीवन लगा दिया, ने आपराधिक अंडरवर्ल्ड में शामिल होने के लिए अपना प्रशिक्षण छोड़ दिया। अपने पालन-पोषण से दूर होने के प्रयासों के बावजूद, पेंटेकोस्ट को जल्द ही पता चलता है कि जब एक नया और अजेय खतरा शहरों में फैलने लगता है तो उसे अपनी सैन्य स्थिति में वापस खींच लिया जाता है। सभ्यता के फिर से पूरी तरह से नष्ट होने के कगार पर पहुंच जाने के बाद, वह टूटे हुए रिश्तों को सुधारना चाहता है और अपनी दत्तक बहन माको मोरी के साथ फिर से जुड़ना चाहता है। मानव जाति की संयुक्त ताकतों के साथ, जेक को इस अवसर पर आगे बढ़ना होगा और अपने महान पिता की विरासत को कायम रखना होगा।<ref name="Uprising_Variety">{{cite web|url=https://variety.com/2018/film/reviews/pacific-rim-uprising-review-1202726331|work=[[वैराइटी (पत्रिका)|वैराइटी]]|title=Film Review: {{'}}''Pacific Rim Uprising''{{'}}|last=Shager|first=Nick|date=March 20, 2018|access-date=August 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221221120042/https://variety.com/2018/film/reviews/pacific-rim-uprising-review-1202726331/|archive-date=December 21, 2022|url-status=live}}</ref><ref name="Uprising_THR">{{cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/pacific-rim-uprising-1095702|work=[[द हॉलीवुड रिपोर्टर]]|title={{'}}''Pacific Rim Uprising''{{'}}: Film Review|last=Scheck|first=Frank|date=March 20, 2018|access-date=August 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203103254/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-reviews/pacific-rim-uprising-1095702/|archive-date=February 3, 2023|url-status=live}}</ref><ref name="Uprising_SF">{{cite web|url=https://www.slashfilm.com/557105/pacific-rim-uprising-review|work=Slash Film|title={{'}}''Pacific Rim Uprising''{{'}} Review: At First It's Dull, And Then It's Kind Of Amazing|author=Han, Karen|date=March 23, 2018|access-date=August 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230203102809/https://www.slashfilm.com/557105/pacific-rim-uprising-review/|archive-date=February 3, 2023|url-status=live}}</ref>
===भविष्य===
अक्टूबर 2017 में, डेकेनाइट ने कहा कि तीसरी फिल्म का कथानक लिखा जा चुका है, हालांकि इसका विकास पैसिफ़िक रिम अप्राइज़िंग की आलोचनात्मक और वित्तीय सफलता पर निर्भर है। फिल्म निर्माता ने कहा कि योजनाओं में काल्पनिक ब्रह्मांड को सीक्वेल और स्पिन-ऑफ में विस्तारित करना शामिल है जो सीधे पिछली किश्तों से जुड़ा हुआ है, साथ ही स्टैंडअलोन रिलीज भी; योजनाओं की तुलना स्टार वार्स और स्टार ट्रेक से की जा रही है।<ref name="Future_SF">{{cite news|url=https://www.slashfilm.com/pacific-rim-universe|title=Expanded {{'}}''Pacific Rim''{{'}} Universe May Be Coming Soon, Says {{'}}''Uprising''{{'}} Director|last=Pearson|first=Ben|work=Slash Film|date=October 9, 2017|access-date=August 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308164222/https://www.slashfilm.com/pacific-rim-universe/|archive-date=March 8, 2021|url-status=live}}</ref> डेकेनाइट ने बाद में मॉन्स्टरवर्स के साथ फ्रैंचाइज़ी क्रॉसओवर में अपनी रुचि के बारे में बात की।<ref name="Crossover_Collider">{{cite news|url=https://collider.com/pacific-rim-godzilla-king-kong-crossover-monsters-universe/#steven-s-deknight|title=Exclusive: {{'}}''Pacific Rim Uprising''{{'}} Director Says Crossover with {{'}}''Godzilla''{{'}} and {{'}}''King Kong''{{'}} Is Possible|last=Chitwood|first=Adam|publisher=[[Complex (magazine)|Complex Media]]|work=[[Collider (website)|Collider]]|date=October 20, 2017|access-date=August 24, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230216065927/https://collider.com/pacific-rim-godzilla-king-kong-crossover-monsters-universe/#steven-s-deknight|archive-date=February 16, 2023|url-status=live}}</ref>
==टेलिविज़न==
{{main|पैसिफ़िक रिम: द ब्लैक}}
नवंबर 2018 में, एक एनीमे-शैली वाली एनिमेटेड सीक्वल श्रृंखला के विकास की घोषणा की गई थी। क्रेग काइल और ग्रेग जॉनसन सह-निर्माता और सह-श्रोता के रूप में काम करते हैं। कथानक विद्रोह की घटनाओं का अनुसरण करता है, और एक पूर्णतावादी किशोर लड़के और उसकी भोली छोटी बहन के इर्द-गिर्द केंद्रित है, जो अपने लापता माता-पिता को खोजने के प्रयास में, काइजू राक्षसों द्वारा बसाए गए खतरनाक परिदृश्य को पार करने के लिए एक परित्यक्त जैगर को पायलट करते हैं। यह प्रोजेक्ट लेजेंडरी एंटरटेनमेंट, लेजेंडरी टेलीविज़न और पॉलीगॉन पिक्चर्स के बीच एक संयुक्त उद्यम प्रोडक्शन है और इसे नेटफ्लिक्स ओरिजिनल सीरीज़ के रूप में रिलीज़ किया गया है। श्रृंखला विशेष रूप से नेटफ्लिक्स पर स्ट्रीमिंग के माध्यम से वितरित की जाती है। श्रृंखला को दो सीज़न के लिए ऑर्डर किया गया था।<ref name="TheBlack_Deadline">{{cite web|url=https://deadline.com/2018/11/netflix-anime-pacific-rim-altered-carbon-cagaster-of-an-insect-cage-yasuke-trese-1202498191|work=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|title=Netflix Unveils {{'}}''Pacific Rim''{{'}}, {{'}}''Altered Carbon''{{'}} & More In New Lineup Of Anime Originals|last=Ramos|first=Dino-Ray|date=November 7, 2018|access-date=February 1, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219105753/https://deadline.com/2018/11/netflix-anime-pacific-rim-altered-carbon-cagaster-of-an-insect-cage-yasuke-trese-1202498191/|archive-date=December 19, 2022|url-status=live}}</ref><ref name="TheBlack_IGN">{{cite web|url=https://www.ign.com/articles/2019/07/04/netflixs-pacific-rim-anime-is-coming-in-2020-confirmed-for-two-seasons|work=[[IGN]]|title=Netflix's ''Pacific Rim'' Anime Is Coming in 2020, Confirmed for Two Seasons|last=Purslow|first=Matt|date=July 4, 2019|access-date=March 21, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213161705/https://www.ign.com/articles/2019/07/04/netflixs-pacific-rim-anime-is-coming-in-2020-confirmed-for-two-seasons|archive-date=February 13, 2023|url-status=live}}</ref>
''द ब्लैक'' का समापन अप्रैल 2022 में रिलीज़ हुए दूसरे और अंतिम सीज़न के साथ हुआ।<ref name="TheBlack_Deadline2">{{cite web|url=https://deadline.com/2022/03/pacific-rim-the-black-canceled-final-season-2-on-netflix-premiere-date-first-look-photos-1234984766/|work=[[Deadline Hollywood|Deadline]]|title={{'}}''Pacific Rim: The Black''{{'}} To End With Season 2 On Netflix, Premiere Date Set|last=Andreeva|first=Nellie|date=March 23, 2022|access-date=April 8, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20230213161704/https://deadline.com/2022/03/pacific-rim-the-black-canceled-final-season-2-on-netflix-premiere-date-first-look-photos-1234984766/|archive-date=February 13, 2023|url-status=live}}</ref>
== सन्दर्भ ==
{{reflist}}
[[श्रेणी:सैन्य विज्ञान कथा]]
[[श्रेणी:काल्पनिक विज्ञान]]
[[श्रेणी:विज्ञान कथा]]
[[श्रेणी:पैसिफ़िक रिम]]
[[श्रेणी:मीडिया फ्रेंचाइजी]]
[[श्रेणी:मेका]]
i4i8vxoqw3qjqi603s2ghm3pwxnxwla
चारुमति
0
1529898
6544316
6134566
2026-04-26T22:48:32Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544316
wikitext
text/x-wiki
{{स्रोत कम|date=जून 2024}}
{{Infobox royalty
| image = Charumati Stupa Charumati Bihar Dhaju Stupa Chabahil Stupa Chabahil Kathmandu Nepal Rajesh Dhungana(21).jpg
| caption = चारुमति विहार स्तूप
| spouse = देवपाल
| father = [[अशोक]]
|mother= [[असंधिमित्रा]]
}}
'''चारुमति''' ([[ब्राह्मी लिपि|ब्राह्मी]] : 𑀘𑀸 𑀭𑀼𑀼 𑀫𑀓𑀻), जिन्हे चारुमित्र भी कहा जाता है, वो भारतीय [[मौर्य राजवंश|मौर्य]] सम्राट [[अशोक]] और महारानी असंधिमित्रा की बेटी थी।<ref>{{Cite book|title=Bauddha Adhyayana Kī Bhāratīya Patrika, Volume 8|last=BJK Institute of Buddhist & Asian Studies|publisher=Tara Book Agency|year=1996|page=74}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=4Jk6oE4sh18C&dq=%22Charumitra%22&pg=PA193|title=India and Nepal: Sacred Centres and Anthropological Researches|last=Makhan Jha|publisher=M.D. Publications|year=1998|isbn=9788175330818|page=193}}</ref> उनका विवाह काठमांडू में नेपाल के राजकुमार देवपाल क्षत्रिय से हुआ था।<ref>Dhanavajra Vajracharya, Licchavikalin Abhilekha, Kathmandu : Nepal Asiali Adyayan Sansthan, 2030 B.S. p-392</ref> उन्हें चाबहिल जिसे चारुमति विहार कहा जाता है, उसके मठ की स्थापना की, जो नेपाल के सबसे पुराने बौद्ध मठों में से एक है। उन्होंने जीवन के अंतिम वर्षों में अपने पिता की देखभाल की थी और उपगुप्त के बौद्ध तीर्थयात्रा पर उनके साथ गई थीं।
बौद्ध ग्रंथों में उनकी और सम्राट अशोक की नेपाल यात्रा का वर्णन किया गाया है, 2002 तक कोई पुरातात्विक प्रमाण नहीं मिला था।<ref>{{Cite web |url=http://www.thingsasian.com/stories-photos/2331 |title=Thingsasian |access-date=21 मई 2024 |archive-date=2 जून 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140602162026/http://www.thingsasian.com/stories-photos/2331 |url-status=dead }}</ref> किंतु 2003 में, ढांडो चैत्य को पुनर्स्थापित करते समय, खुदाई में पुरातत्वविदों ने उनके नाम के साथ एक मौर्यकालीन अभिलेख वाले ईंट की खोज की। ऊपरी हिस्से पर ब्राह्मी में "चारूवति" लिखा था और भुजीमोल लिपि में "चारूवति ढांडे....हेतू प्रभा" उत्कीर्ण है। ईंट का माप 35.5cm x 23 सेमी x 7 सेमी और वजन 8.6kg है।
== संदर्भ ==
{{Reflist|}}
== यह भी देखें ==
*
* [[बौद्ध धर्म]]
* [[अशोक]]
* [[चाबहिल]]
[[श्रेणी:भारतीय बौद्ध]]
7zticdkt38sq6l2usxx7y05sjmmvmqc
इकरा चौधरी
0
1537312
6544420
6401469
2026-04-27T08:22:56Z
CommonsDelinker
743
"Iqra_Hassan.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:Ziv|Ziv]] ने हटा दिया है। कारण: [[:c:COM:L|Copyright violation]]: Not an own work as claimed. Taken from [https://sansad.in/ls/members/biographyM/5795?from=members sansad.in] which is not allowed ev
6544420
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| name = इकरा चौधरी
| office = [[सांसद]], [[लोकसभा]]
| image =
| term_start = 4 जून 2024
| constituency = [[कैराना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र|कैराना]]
| party = [[समाजवादी पार्टी]]
| occupation = [[राजनीतिज्ञ]]
| birth_date = {{birth date and age|1994|8|26|df=y}}
| birth_place = [[कैराना]], [[उत्तर प्रदेश]], [[भारत]]
| predecessor = [[प्रदीप कुमार (राजनेता)|प्रदीप कुमार चौधरी]]
}}
'''इकरा चौधरी''' (जन्म: 26 अगस्त 1994) एक [[भारतीय]] राजनीतिज्ञा तथा वर्तमान में [[कैराना लोक सभा निर्वाचन क्षेत्र]] से [[सांसद]] हैं। वे [[समाजवादी पार्टी]] दल की राजनेत्री हैं। वह एक मुस्लिम गुज्जर परिवार से ताल्लुक रखती हैं।<ref>{{cite news |last=Verma |first=Ritesh |date=24 December 2024 |title=कैराना सांसद इकरा चौधरी बोलीं- मृगांका सिंह और मेरे परिवार का गोत्र एक ही है, मुझे इस पर गर्व है |url=https://www.livehindustan.com/uttar-pradesh/iqra-hasan-is-proud-of-sharing-gurjar-caste-gotra-with-mriganka-singh-family-kairana-201735047476515.html |work=[[Hindustan]] |access-date=25 January 2025}}</ref> 2024 के आम चुनाव के दौरान इकरा ने भारतीय जनता पार्टी के [[प्रदीप कुमार (राजनेता)|प्रदीप कुमार]] को 69,116 मतों के अंतर से हराकर कैराना से संसद सदस्य बनने का गौरव प्राप्त किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/shamli-city-lok-sabha-election-2024-iqra-hasan-profile-sp-candidate-from-kairana-education-political-back-ground-in-up-hindi-news-23657972.html|title=Iqra Hasan: लंदन से पढ़ाई, पिता पूर्व सांसद-भाई विधायक, जानिए कैराना से सपा प्रत्याशी इकरा हसन के बारे में - Iqra Hasan Profile: Lok Sabha Election 2024 know SP Candidate from Kairana Education Political Back Ground in UP Hindi News|website=Jagran|language=hi|access-date=6 June 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://frontline.thehindu.com/politics/profile-of-samajwadi-party-mp-iqra-hasan-lok-sabha-election-2024/article68358344.ece|title=Iqra Hasan: Youngest MP from Kairana Brings Fresh Perspective to Indian Politics|last=Ara|first=Ismat|date=4 July 2024|website=Frontline|language=en|access-date=16 July 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/elections/carrying-forward-family-legacy-sps-kairana-candidate-iqra-hasan-looks-to-bridge-communal-gap-9278654/|title=Carrying forward family legacy, SP's Kairana candidate Iqra Hasan looks to bridge 'communal gap'|last=Mishra|first=Dheeraj|date=19 April 2024|website=The Indian Express|language=en|access-date=16 July 2024}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/lucknow/akhileshs-experiment-with-youth-for-sp-debutants-with-political-lineage-wrest-3-seats-from-bjp-9372782/|title=Akhilesh's experiment with Youth: For SP, debutants with political lineage wrest 3 seats from BJP|date=5 June 2024|website=The Indian Express|language=en|access-date=12 August 2024}}</ref>
==इन्हें भी देखें==
[[नवाब तालाब]] कैराना
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:1994 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:सांसद]]
[[श्रेणी:सांसद लोकसभा]]
5pztbwj7nx7nhp2qse9e2ct0a981pbd
जमुना टुडू
0
1553614
6544464
6361474
2026-04-27T11:58:44Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544464
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=जमुना टुडू
|image=2017 Women Transforming India Award to Ms. Jamuna Tudu Matrukham (Jharkhand) – Maturkham’s Lady Tarzan, organised by the NITI Aayog, in New Delhi on August 29, 2017 (cropped).jpg
|caption=2017 में जमुना
|birth_name=<!-- only use if different from name -->|birth_date={{birth date and age|df=yes|mf=yes|1980|12|19}}<ref>{{cite news |title=महिला ब्रिगेड संग जंगल माफिया से लेती हैं लोहा, राष्ट्रपति से सम्मान पा चुकी हैं जमुना टुडू |url=https://www.jansatta.com/photos/picture-gallery/lady-tarzan-jamuna-tudu-takes-timber-mafia-know-unknown-facts-see-photos/1117888/ |access-date=16 August 2020 |work=Jansatta |date=13 August 2019 |language=hi}}</ref>
|birth_place=[[मयूरभंज]], [[उड़ीसा]], भारत <ref>{{cite news |title=लकड़ी माफिया से निपट रही झारखंड की ये लेडी टार्जन |url=https://hindi.firstpost.com/india/odisha-born-jamuna-tudu-the-lady-tarzan-who-dares-timber-mafia-in-jharkhand-pr-66394.html |access-date=22 September 2024 |work=Firstpost Hindi |date=12 November 2017 |archive-date=14 नवंबर 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171114233758/http://hindi.firstpost.com/india/odisha-born-jamuna-tudu-the-lady-tarzan-who-dares-timber-mafia-in-jharkhand-pr-66394.html |url-status=dead }}</ref>
|death_date=<!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (DEATH date then BIRTH date) -->|death_place=
|nationality=भारतीय
|other_names=लेडी टार्ज़न
|years_active=1998–वर्तमान <ref>{{cite news |title=पेड़ों की रक्षा के लिए दांव पर लगाई अपनी जान, पद्मश्री जमुना टुडू को अब दुनिया कहती है लेडी टार्जन |url=https://hindi.news18.com/news/jharkhand/east-singhbum-padmashree-jamuna-tudu-alone-fought-to-protect-trees-now-being-called-lady-tarzan-jhnj-2895799.html |access-date=16 August 2020 |work=News18 India |archive-date=29 अप्रैल 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210429044241/https://hindi.news18.com/news/jharkhand/east-singhbum-padmashree-jamuna-tudu-alone-fought-to-protect-trees-now-being-called-lady-tarzan-jhnj-2895799.html |url-status=dead }}</ref>|known_for=पर्यावरण कार्यकर्ता|awards=पद्मश्री|spouse={{Marriage|मानसिंह टुडू|1998}}<ref>{{cite news |title=पर्यावरण संरक्षण के संकल्प ने गांव की बहू को दिलाया वन रत्न सम्मान : यमुना |url=https://www.bhaskar.com/news/JHA-MAT-latest-chakulia-news-021503-3087514-NOR.html |access-date=16 August 2020 |work=Dainik Bhaskar |date=30 July 2017 |language=hi}}</ref>}}
'''जमुना टुडू''' (जन्म 19 दिसंबर 1980) एक भारतीय पर्यावरण कार्यकर्ता हैं। उन्होंने और पांच अन्य महिलाओं ने अपने गाँव के पास पेड़ों की अवैध कटाई को रोका और बाद में यह एक संगठन में फैल गया। [[झारखंड]] में टिम्बर माफिया और नक्सलों का मुकाबला करने के लिए उन्हें '''लेडी टार्ज़न''' कहा जाता है।
वह “वन सुरक्षा समिति” की संस्थापक भी हैं, जो [[झारखंड]] में उनके गांव के पास पेड़ों की अवैध कटाई को रोकती है।<ref>{{cite news |title=Meet Padma Shri Jamuna Tudu: 'Lady Tarzan' Of Jharkhand Forests |url=https://kalingatv.com/features/meet-padma-shri-jamuna-tudu-lady-tarzan-of-jharkhand-forests/ |access-date=22 September 2024 |work=KalingaTV |date=30 January 2019}}</ref><ref>{{cite news |last1=Mohan |first1=Shriya |title=She came, she saw, she saved |url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/know/she-came-she-saw-she-saved/article9978036.ece# |access-date=22 September 2024 |work=@businessline |language=en}}</ref>
==पुरस्कार==
* [[पद्म श्री]] 2019 <ref>{{cite news |title=झारखंड की चार हस्तियों को पद्मश्री पुरस्कार |url=https://www.jagran.com/jharkhand/ranchi-four-people-of-jharkhand-padma-shri-award-18892707.html |access-date=22 September 2024 |work=Dainik Jagran |language=hi}}</ref>
* [[वूमेन ट्रांसफॉर्मिंग इंडिया]] 2017 <ref>{{cite web |title=Women Transforming India - Jamuna Tudu |url=https://niti.gov.in/sites/default/files/2018-12/Women-Transforming-India-2017-Awardees.pdf |access-date=22 September 2024}}</ref>
* [[गॉडफ्रे फिलिप्स राष्ट्रीय वीरता पुरस्कार]] 2014 <ref>{{cite news |title=This Tribal Lady & Her Band Saved 50 Hectares of Forests for 20 Years! |url=https://www.thebetterindia.com/120193/this-tribal-lady-and-her-band-of-women-saved-50-hectares-of-forests-for-20-years/ |access-date=22 September 2024 |work=The Better India |date=6 November 2017}}</ref>
==संदर्भ==
[[श्रेणी:1980 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:सामाजिक कार्य में पद्मश्री प्राप्तकर्ता]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
mosw530ctwnrieyqv0dshcg9ydx48t1
जम पेट्रोकेमिकल कंपनी
0
1560210
6544459
6453863
2026-04-27T11:31:11Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 6 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544459
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox company
| name = जम पेट्रोकेमिकल कंपनी<br>Jam Petrochemical Company (JPC)<br>شرکت پتروشیمی جم
| logo =
| logo_caption =
| type = [[सार्वजनिक कंपनी]]
| traded_as = [[तेहरान के शेयर बाज़ार|TSE]]: [https://en.tsetmc.com/loader.aspx?ParTree=121C1412&inscode=11853318351155835 PJMX4]
| ISIN =IRR1PJMZ0104
| founded = 2000
| founder = [[ईरान की राष्ट्रीय पेट्रोकेमिकल कंपनी]]
| hq_location_city = [[असालुयेह]]
| hq_location_country = {{IRN}}
| area_served =
| key_people =
| industry = [[शैल-रसायन]]
| products = [[पॉलीएथिलीन]]<br>[[ऐल्कीन|ओलेफिन्स]]<br>[[उच्च घनत्व पॉलीएथिलीन]] (HDPE)<br>[[निम्न घनत्व लाइनर पॉलीएथिलीन]] (LLDPE)<br>[[1,3-ब्यूटाडाइइन|ब्यूटाडीन]]<br>[[ब्यूटीन-1]]
| owner =
| website = {{url|https://jpcomplex.ir/en}}
}}
'''जम पेट्रोकेमिकल कंपनी''' ([[फ़ारसी भाषा|फ़ारसी]]: شرکت پتروشیمی جم,{{lang-en|Jam Petrochemical Company (JPC)}}) [[ईरान]] की एक प्रमुख [[शैल-रसायन|पेट्रोकेमिकल]] कंपनी है, जो [[बुशहर प्रांत]] के [[असालुयेह]] में स्थित है। इसकी स्थापना वर्ष 2000 में हुई थी।<ref>{{cite web
|language = en
|website = Financial Tribune
|url = https://financialtribune.com/articles/energy/115761/jam-petrochemical-company-attends-german-trade-fair
|title = Jam Petrochemical Company Attends German Trade Fair
|date = October 31, 2022
|access-date = October 31, 2024
|archive-date = 20 जून 2024
|archive-url = https://web.archive.org/web/20240620034739/https://financialtribune.com/articles/energy/115761/jam-petrochemical-company-attends-german-trade-fair
|url-status = dead
}}</ref><ref>{{cite web
|language = en
|website = Financial Tribune
|url = https://financialtribune.com/node/66384
|title = Jam Petrochem Complex Expanding Value Chain
|date = June 13, 2017
|access-date = October 31, 2024
|archive-date = 24 दिसंबर 2024
|archive-url = https://web.archive.org/web/20241224045418/https://financialtribune.com/articles/energy/66384/jam-petrochem-complex-expanding-value-chain
|url-status = dead
}}</ref><ref>{{cite web
|language = en
|website = offshore-technology.com
|url = https://www.offshore-technology.com/data-insights/jam-petrochemical-company-assaluyeh-complex-iran/?cf-view&cf-closed
|title = Petrochemicals complex profile: Jam Petrochemical Company Assaluyeh Complex, Iran
|date = May 28, 2024
|access-date = October 31, 2024
}}{{Dead link|date=नवंबर 2024 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web
| language=en
|website=emis.com
|url= https://www.emis.com/php/company-profile/IR/Jam_Petrochemical_Company_Public_Joint_Stock__%D8%AC%D9%85_%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%AA%D8%B1%D9%88%D9%83%D9%8A%D9%85%D9%8A%D8%A7%D9%88%D9%8A%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%87%D9%85%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%A7%D9%85%D8%A9__en_4062910.html#
|title= Jam Petrochemical Company Public Joint Stock (Iran)
|date=May 25, 2024
| access-date= October 31, 2024
}}</ref><ref>{{cite web
| language=en
|website=trend.az
|url=https://en.trend.az/business/economy/3412498.html
|title= Iran's Jam Petrochemical Complex sees increase in sales
|date=April 21, 2021
| access-date= October 31, 2024
}}</ref><ref>{{cite web
|language=en
|website=Financial Tribune
|url=https://financialtribune.com/articles/energy/94392/irans-jam-petrochem-co-unveils-new-polyethylene-grades
|title=Iran's Jam Petrochem Co.Unveils New Polyethylene Grades
|date=October 12, 2018
|access-date=October 31, 2024
|archive-date=16 जून 2024
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240616170033/https://financialtribune.com/articles/energy/94392/irans-jam-petrochem-co-unveils-new-polyethylene-grades
|url-status=dead
}}</ref><ref>{{cite web
| website =Tehran Times
| language=en
| title= World praises Iran’s petrochemical achievements: LyondellBasell exec
| date= June 10, 2009
| access-date= October 31, 2024
| url =https://www.tehrantimes.com/news/196379/World-praises-Iran-s-petrochemical-achievements-LyondellBasell
}}</ref><ref>{{cite web
| website =Mehr News Agency
| language=en
| title= Jam petchem plant boosts output by 15%
| date= August 14, 2019
| access-date= October 31, 2024
| url =https://en.mehrnews.com/news/148852/
}}</ref><ref>{{cite web
| website= Shana: Petro Energy Information Network
| language= en
| title= Jam petchem plant boosts output by 15%
| date= August 13, 2019
| access-date= October 31, 2024
| url= https://en.shana.ir/news/292017/
| archive-date= 24 दिसंबर 2024
| archive-url= https://web.archive.org/web/20241224010542/https://en.shana.ir/news/292017/Jam-Petchem-Plant-Boosts-Output-by-15
| url-status= dead
}}</ref><ref>{{cite web
| website= energypress.ir
| language= en
| title= Jam Petrochemical Overhaul schedule has been announced
| date= October 15, 2023
| access-date= October 31, 2024
| url= https://energypress.ir/en/?p=195
}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref><ref>{{cite web
| website= energypress.ir
| language= en
| title= Jam Petrochemical goes to ChinaPlas
| date= April 22, 2024
| access-date= October 31, 2024
| url= https://energypress.ir/en/?p=806
| archive-date= 24 दिसंबर 2024
| archive-url= https://web.archive.org/web/20241224010808/https://energypress.ir/en/jam-petrochemical-goes-to-chinaplas/
| url-status= dead
}}</ref><ref>{{cite web
| url=https://rocketreach.co/jam-petrochemical-company-profile_b55120f6f64ce5c8
| title=Jam Petrochemical Company Information
| language=en
| access-date= October 31, 2024
}}</ref>
==इतिहास==
जम पेट्रोकेमिकल कंपनी की स्थापना वर्ष 2000 में ईरान की राष्ट्रीय रणनीति के तहत हुई। इसका उद्देश्य पेट्रोकेमिकल उद्योग का विकास करना और साउथ पार्स गैस क्षेत्र के संसाधनों का अधिकतम लाभ उठाना था। यह कंपनी [[बुशहर प्रांत]] के असालुयेह में 77 हेक्टेयर क्षेत्र में, पार्स विशेष आर्थिक ऊर्जा क्षेत्र में स्थित है। JPC को ईरान की तीसरी आर्थिक विकास योजना के अंतर्गत साउथ पार्स गैस संसाधनों का उपयोग करने के लिए स्थापित किया गया। कंपनी के पास "ओलेफिन्स 10" परियोजना का हिस्सा होने के कारण ईंधन, कच्चे माल, बंदरगाहों और सड़कों जैसी बुनियादी सुविधाओं की निकटता का लाभ है, जिससे यह घरेलू और अंतर्राष्ट्रीय बाजारों में अपना योगदान दे सकती है और ईरान के गैर-तेल निर्यात में भी मदद करती है।<ref>{{cite web
| website =Tehran Times
| language=en
| title= Iran to open 6 petrochemical plants soon
| date= January 15, 2008
| access-date= October 31, 2024
| url = https://www.tehrantimes.com/news/161264/Iran-to-open-6-petrochemical-plants-soon
}}</ref><ref>{{cite web
| website =Tehran Times
| language=en
| title= Assaluyeh petrochemical zone ‘impressive, fantastic’, foreigners say
| date= December 17, 2015
| access-date= October 31, 2024
| url =https://www.tehrantimes.com/news/251572/Assaluyeh-petrochemical-zone-impressive-fantastic-foreigners
}}</ref><ref>{{cite web
|website=پتروشیمی جم
|url=https://jpcomplex.ir/aboutus-fa/
|title=درباره پتروشیمی جم
|access-date=October 31, 2024
|language=fa
|archive-date=12 नवंबर 2024
|archive-url=https://web.archive.org/web/20241112085806/https://jpcomplex.ir/aboutus-fa/
|url-status=dead
}}</ref><ref>{{cite web
|website=پتروشیمی جم
|url=https://jpcomplex.ir/geo-fa/
|title=موقعیت جغرافیایی
|access-date=October 31, 2024
|language=fa
|archive-date=8 सितंबर 2024
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908134740/https://jpcomplex.ir/geo-fa/
|url-status=dead
}}</ref><ref>{{cite web
|website=پتروشیمی جم
|url=https://jpcomplex.ir/history-fa/
|title=تاریخچه پتروشیمی جم
|access-date=October 31, 2024
|language=fa
|archive-date=8 सितंबर 2024
|archive-url=https://web.archive.org/web/20240908124423/https://jpcomplex.ir/history-fa/
|url-status=dead
}}</ref>
==उत्पादन इकाइयाँ और उत्पाद==
जम पेट्रोकेमिकल कंपनी के उत्पादन परिसर में कई विशेषीकृत इकाइयाँ हैं, जो विभिन्न प्रकार के पेट्रोकेमिकल उत्पादों का उत्पादन करती हैं। मुख्य इकाइयों में [[ऐल्कीन|ओलेफिन्स]], [[उच्च घनत्व पॉलीएथिलीन]] (HDPE), [[निम्न घनत्व लाइनर पॉलीएथिलीन]] (LLDPE), [[1,3-ब्यूटाडाइइन|ब्यूटाडीन]] और [[ब्यूटीन-1]] शामिल हैं। ये उत्पादन इकाइयाँ JPC को वैश्विक स्तर पर सबसे बड़े ओलेफिन उत्पादकों में से एक बनाती हैं और ईरान में पॉलिमर उत्पादों के प्रमुख आपूर्तिकर्ताओं में शामिल करती हैं। कंपनी का उत्पाद पोर्टफोलियो विभिन्न ग्रेड के [[पॉलीएथिलीन]] और अन्य पेट्रोकेमिकल डेरिवेटिव्स से भरपूर है, जो [[मध्य पूर्व]] और अन्य अंतर्राष्ट्रीय बाजारों में उपलब्ध हैं।<ref>{{cite web
|website=پتروشیمی جم
|url=https://jpcomplex.ir/products-fa/
|title=محصولات
|access-date=October 31, 2024
|language=fa
|archive-date=11 नवंबर 2024
|archive-url=https://web.archive.org/web/20241111054022/https://jpcomplex.ir/products-fa/
|url-status=dead
}}</ref><ref>{{cite web
|language = en
|website = Financial Tribune
|url = https://financialtribune.com/node/115349
|title = Jam Petrochem Plant to Increase Production
|date = September 28, 2022
|access-date = October 31, 2024
|archive-date = 24 दिसंबर 2024
|archive-url = https://web.archive.org/web/20241224010934/https://financialtribune.com/articles/energy/115349/jam-petrochem-plant-to-increase-production
|url-status = dead
}}</ref>
==प्रतिबंध==
जुलाई 2022 में, संयुक्त राज्य अमेरिका के वित्त विभाग ने ईरानी पेट्रोकेमिकल उत्पादों के निर्यात को लक्षित करते हुए जम पेट्रोकेमिकल कंपनी पर प्रतिबंध लगाए।<ref>{{cite web
| website =LURSOFT
| language=en
| title= JAM PETROCHEMICAL COMPANY
| date=
| access-date= October 31, 2024
| url =https://sanctions.lursoft.lv/person/jam-petrochemical-company/ofac-37916
}}</ref><ref>{{cite web
| website =OFAC
| language=en
| title=Sanctions List Search
| date=
| access-date= October 31, 2024
| url =https://sanctionssearch.ofac.treas.gov/Details.aspx?id=37916
}}</ref><ref>{{cite web
| website =opensanctions.org
| language=en
| title=Jam Petrochemical Company
| date=
| access-date= October 31, 2024
| url =https://www.opensanctions.org/entities/NK-9s2CzySRK82s6ZyW97CgPf/
}}</ref><ref>{{cite web
| website =United States Department of the Treasury
| language=en
| title= Treasury Targets Iranian Oil and Petrochemical Trade Network
| date= July 6, 2022
| access-date= October 31, 2024
| url =https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0851
}}</ref><ref>{{cite web
| website =Reuters
| language=en
| title=U.S. tightens sanctions on Iran, targets Chinese, Emirati firms over oil
| date= July 7, 2022
| access-date= October 31, 2024
| url =https://www.reuters.com/world/middle-east/us-targets-iranian-oil-petrochemical-trade-network-2022-07-06/
}}</ref><ref>{{cite web
| website =Middle East Eye
| language=en
| title= Biden administration ramps up Iran sanctions as nuclear talks falter
| date= July 6, 2022
| access-date= October 31, 2024
| url =https://www.middleeasteye.net/news/us-treasury-targets-iran-oil-and-petrochemical-trade-network
}}</ref><ref>{{cite web
| website =The Times of Israel
| language=en
| title=US Treasury sanctions Iranian petrochemical firms shipping products to Asia
| date= July 6, 2022
| access-date= October 31, 2024
| url =https://www.timesofisrael.com/us-treasury-sanctions-iranian-petrochemical-firms-shipping-products-to-asia/
}}</ref><ref>{{cite web
| language=en
| website = antaranews.com
| url=https://en.antaranews.com/news/92416/us-eu-to-lift-sanctions-against-14-giant-iranian-petrochemical-companies-soon
|title= US, EU to lift sanctions against 14 giant Iranian petrochemical companies soon
|date= January 28, 2014
| access-date= October 31, 2024
}}</ref><ref>{{cite web
| language=en
| website =Voice of America
|url= https://www.voanews.com/a/us-targets-hong-kong-uae-companies-in-fresh-iran-sanctions/6647862.html
|title= US Tightens Sanctions on Iran, Targets Chinese, Emirati Firms Over Oil
|date=July 6, 2022
| access-date= October 31, 2024
}}</ref>
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची|2}}
[[श्रेणी:बुशहर प्रांत]]
[[श्रेणी:पेट्रोलियम उद्योग]]
[[श्रेणी:ईरान की अर्थव्यवस्था]]
ic47xle3ycb1w1v7mayl03ya4pgrluo
चंद्रमोहन बिश्नोई
0
1561754
6544283
6312575
2026-04-26T17:45:43Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544283
wikitext
text/x-wiki
'''चंद्रमोहन बिश्नोई''' एक भारतीय राजनीतिज्ञ और हरियाणा के पूर्व [[उप मुख्यमंत्री|उपमुख्यमंत्री]] हैं। वे हरियाणा के पूर्व मुख्यमंत्री [[भजन लाल|भजन लाल बिश्नोई]] के बड़े बेटे हैं। वे वर्तमान में [[भारतीय राष्ट्रीय कांग्रेस]] के सदस्य हैं, जबकि पहले वे [[हरियाणा जनहित काँग्रेस|हरियाणा जनहित कांग्रेस]] के सदस्य थे।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/india/india-others/remember-chand-mohammad-he-is-back-as-chander-mohan-for-votes/|title=Remember Chand Mohammad? He is back as Chander Mohan, for votes|date=2014-10-09|website=The Indian Express|language=en|access-date=2024-11-13}}</ref> वे [[कालका विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, हरियाणा|कालका निर्वाचन क्षेत्र]] से लगातार 4 बार [[हरियाणा विधानसभा]] के सदस्य चुने गए हैं। वे अक्टूबर 2024 में [[पंचकुला विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र, हरियाणा]] से चुने गए थे।<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/panchkula-assembly-election-result-2024-vote-counting-today-bjps-gian-gupta-is-pitched-against-congresss-chander-mohan/articleshow/114012433.cms|title=Panchkula Assembly Election Result 2024: Congress's Chander Mohan defeats BJP's Gian Chand Gupta by 1997 votes|date=2024-10-08|work=The Times of India|access-date=2024-11-13|issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.aajtak.in/elections/assembly-chunav/story/panchkula-assembly-constituency-chandramohan-bishnoi-congress-gyanchand-gupta-bjp-bhajanlal-kuldip-bishnoi-ntc-bikt-dskc-2059346-2024-10-02|title=खुद कांग्रेस तो भाई बीजेपी में... पांचवीं बार विधायकी की रेस में हैं भूतपूर्व चांद मोहम्मद उर्फ चंद्रमोहन|date=2024-10-02|website=आज तक|language=hi|access-date=2024-11-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://hindi.news18.com/news/haryana/chandigarh-city-haryana-chunav-2024-congress-panchkula-assembly-candidate-chandar-mohan-bishnoi-love-story-with-anuradha-bali-8680740.html|title=Haryana Chunav 2024: प्यार के लिए धर्म बदला, डिप्टी CM के पद से हाथ धोया, हरियाणा की 'फिजा' में आज भी होते हैं इस कांग्रेस प्रत्याशी की लव स्टोरी के चर्चे|date=2024-09-12|website=News18 हिंदी|language=hi|access-date=2024-11-13}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:1965 में जन्मे लोग]]
qv5zki4o3p0g4os9xnrrw96y19u7qnz
चित्तधर हृदय
0
1572146
6544322
6343081
2026-04-27T00:18:59Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544322
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति|name=चित्तधर हृदय|image=Chittadhar portrait.jpg|image_size=200px|caption=चित्तधर हृदय नेपाल के २०वीं शताब्दी के महानतम सहित्यकारों में से एक हैं।|birth_name=चित्तधर तुलाधर|birth_date={{Birth date|1906|5|19|df=y}}|birth_place=Nyata Tunchhen|death_date={{Death date and age|1982|06|09|1906|5|19|df=y}}|death_place=|resting_place=|occupation=|nationality=[[नेपाल|नेपाली]]|citizenship=|education=|alma_mater=|title=कवि केसरी|spouse=ज्ञान प्रभा|partner=|children=|relatives=|awards=|signature=|website=<!-- www.example.com -->}}
'''चित्तधर हृदय''' ( 19 मई 1906 – 9 जून 1982) नेपाल के एक कवि थे जिन्हें नेपाल का २०वीं शताब्दी का एक प्रमुख साहित्यकार माना जाता है।<ref>{{Cite web|url=http://www.oxfordscholarship.com/oso/public/content/religion/9780195341829/toc.html|title=Sugata Saurabha: An Epic Poem from Nepal on the Life of the Buddha by Chittadhar Hridaya|publisher=Oxford Scholarship Online|access-date=1 March 2011|archive-date=15 जुलाई 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110715030935/http://www.oxfordscholarship.com/oso/public/content/religion/9780195341829/toc.html|url-status=dead}}</ref>
सन १९५६ में नेपाल के राजा महेन्द्र ने उन्हें 'कवि केसरी' की उपाधि से विभूषित किया था।<ref>{{Cite news|url=http://www.gorkhapatra.org.np/detail.php?article_id=31294&cat_id=4|title=Oxford publishes Nepali epic in English|last=Sthapit|first=Arhan|date=25 February 2008|work=The Rising Nepal|access-date=28 February 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724190152/http://www.gorkhapatra.org.np/detail.php?article_id=31294&cat_id=4|archive-date=24 July 2011}}</ref> उन्होंने साहित्य रचना मुख्यतःः [[नेपालभाषा]] में की है। किन्तु [[नेपाली भाषा|नेपाली]] और [[हिन्दी]] में भी पुस्तकें रची है।
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:20वीं सदी के नेपाली कवि]]
[[श्रेणी:नेपाली पुरुष कवि]]
[[श्रेणी:१९८२ में निधन]]
[[श्रेणी:1906 में जन्मे लोग]]
ba78iwjuekuwfc08yxqcoa1orw4zxuh
सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra
3
1577140
6544455
6543829
2026-04-27T11:15:54Z
SM7
89247
सफाई की गयी
6544455
wikitext
text/x-wiki
{{साँचा:सहायता|realName=|name=Ramnathshivendra}}
-- [[सदस्य:नया सदस्य सन्देश|नया सदस्य सन्देश]] ([[सदस्य वार्ता:नया सदस्य सन्देश|वार्ता]]) 14:07, 13 फ़रवरी 2025 (UTC)
== {subst:add-desc-I|1=25 shivendra ramnath 46.jpg}} ==
this is my image and created by me pl.add this with my image [[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 13:14, 15 मार्च 2025 (UTC)
== please kindly unblock me, I never can use this honourable plateform for personal or any how for Advertisement ==
[[चित्र:Sonbhadra_history_cover_copy.jpg_1.jpg|अंगूठाकार|Sonbhadra history cover copy.jpg 1]]
this Article is authentic and proved by the history of Sonbhadra and gazettier of Mirzpur [[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 05:32, 25 मार्च 2025 (UTC)
== [[:अधिनियमोें के आईने में आदिवासी|अधिनियमोें के आईने में आदिवासी]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:अधिनियमोें के आईने में आदिवासी|अधिनियमोें के आईने में आदिवासी]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।
निबन्ध अथवा ब्लॉग कि तरह लिखा गया लेख।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> यदि यह पृष्ठ हटा दिया गया है, तो आप [[वि:चौपाल|चौपाल]] पर इस पृष्ठ को अपने सदस्य उप-पृष्ठ में डलवाने, अथवा इसकी सामग्री ई-मेल द्वारा प्राप्त करने हेतु अनुरोध कर सकते हैं। <span style="font-family: Cambria;">[[सदस्य:Nilesh shukla|<span style="color: teal;">'''निलेश शुक्ला'''</span>]] ([[User talk:Nilesh shukla|वार्ता]])</span> 12:12, 26 मार्च 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:Nilesh shukla|Nilesh shukla]]
:आप अगर उचित समझे तो रखें नहीं तो इसे हटा दे क्योंकि मैं विकिपीडिया की नीति को ठीक से नहीं समझ पा रहा हूं हालांकि मैं ने बहुत प्रयास किया था फिर भी नहीं समझ पाया। मुझे केवल इतना ही समझ में आया
:कि इस तरह के आलेख विकिपीडिया पर आने चाहिए
:। मैं एक आदिवासी जनपद का हूं और आदिवासियों के इतिहास के बारे में अच्छी तरीके से जानता हूं फिर भी कोई कमी रह गई हो तो आप स्वतंत्र है मुझे इसमें कोई आपत्ति नहीं आप इस आर्टिकल को हटा सकते हैं। मुझे खुशी है कि आपने इस आर्टिकल को देखा पढ़ा और समझा।
:कष्ट के लिए बहुत-बहुत धन्यवाद
:रामनाथ शिवेंद्र [[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 15:57, 26 मार्च 2025 (UTC)
== [[:वार्ता:विजयगढ़|वार्ता:विजयगढ़]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:वार्ता:विजयगढ़|वार्ता:विजयगढ़]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center>
इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है।
यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 08:01, 3 अप्रैल 2025 (UTC)
== [[:चित्र:25 shivendra ramnath 46.jpg|चित्र:25 shivendra ramnath 46.jpg]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:चित्र:25 shivendra ramnath 46.jpg|चित्र:25 shivendra ramnath 46.jpg]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|मापदंड फ़2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#फ़2|फ़2]]{{*}} चित्र का विकिमीडिया कॉमन्स पर स्रोत और लाइसेंस जानकारी सहित उपलब्ध होना'''</center>
इसमें वे सभी फ़ाइलें आएँगी जो विकिमीडिया कॉमन्स पर उसी नाम अथवा किसी और नाम से उपलब्ध हैं, क्योंकि कॉमन्स की फाइलों को विकिपीडिया पर सीधे प्रयोग किया जा सकता है और वे अन्य प्रकल्पों पर भी प्रयोग की जा सकती हैं।
आपके द्वारा अपलोड की गयी यह फ़ाइल अब [[:Commons:|विकिमीडिया कॉमन्स]] पर उपलब्ध है। कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइलों को विकिपीडिया से हटा दिया जाता है। आप चाहें तो [[:Commons:{{{2}}}|कॉमन्स पर उपलब्ध फ़ाइल]] को जाँच सकते हैं कि उसमें सभी जानकारी ठीक दी है या नहीं। यदि गड़बड़ी हो तो कृपया उसे ठीक कर दें। यदि वह फ़ाइल ठीक है तो कृपया [[विशेष:WhatLinksHere/चित्र:25 shivendra ramnath 46.jpg|जो पृष्ठ विकिपीडिया पर उपलब्ध फ़ाइल का प्रयोग करते हैं]], उनपर विकिपीडिया वाली फ़ाइल की जगह कॉमन्स वाली फ़ाइल का उपयोग करें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 19:48, 3 अप्रैल 2025 (UTC)
:क्योकि उस पृष्ठ पर सत्य सुचना दी गयी है [[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 10:14, 20 मई 2025 (UTC)
== शीघ्र हटाने पर चर्चा ==
इस सदस्य पृष्ठ को वेब होस्ट के रूप में विकिपीडिया का स्पष्ट दुरुपयोग होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) क्योकि उस पृष्ठ पर सत्य सुचना दी गयी है --[[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 10:13, 20 मई 2025 (UTC)
:कृपया इस पृष्ठ को न हटाए इस पृष्ठ की सारी सामग्री सत्य है और इसमें कोई सूचना गलत नहीं है। [[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 02:47, 21 मई 2025 (UTC)
:क्योकि उस पृष्ठ पर सत्य सुचना दी गयी है --[[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] (वार्ता
:प्रिय अजीत जी
:आपने मेरा सदस्य पृष्ठ हटाकर गलत किया गया है यह विज्ञापन नहीं है यह सत्य सुचना है इस पृष्ठ को आप साहित्यकारों के पृष्ठ पर भेज सकते हैं या तो आप पतालगा कर इसे हटते आपने मनमाने ढंग से इसे हटा दिया है. मै नहीं समझता की इस पृष्ठ से विकिपेडिया का नाम प्रभावित होता कृपया पुनः विचार करें तथा यह दुरप्रयोग नहीं है पता नहीं कैसे यह आपको दुरपयोग समझ में आ रहा है . [[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 10:34, 23 मई 2025 (UTC)
== शीघ्र हटाने पर चर्चा ==
इस सदस्य पृष्ठ को वेब होस्ट के रूप में विकिपीडिया का स्पष्ट दुरुपयोग होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... (यहाँ अपना कारण बताएँ) क्योकि उस पृष्ठ पर सत्य सुचना दी गयी है --[[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 10:17, 20 मई 2025 (UTC)
== शीघ्र हटाने पर चर्चा ==
इस सदस्य पृष्ठ को वेब होस्ट के रूप में विकिपीडिया का स्पष्ट दुरुपयोग होने के कारण नहीं हटाया जाना चाहिये क्योंकि... Its based on true information (यहाँ अपना कारण बताएँ) --[[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 05:01, 21 मई 2025 (UTC) Its based on true information
== [[:रामनाथ शिवेंद्र|रामनाथ शिवेंद्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:रामनाथ शिवेंद्र|रामनाथ शिवेंद्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center>
इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा।
यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 10:39, 21 मई 2025 (UTC)
== [[:रामनाथ शिवेंद्र|रामनाथ शिवेंद्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:रामनाथ शिवेंद्र|रामनाथ शिवेंद्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center>
इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा।
यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 09:17, 31 मई 2025 (UTC)
== [[:रामनाथ शिवेंद्र|रामनाथ शिवेंद्र]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:रामनाथ शिवेंद्र|रामनाथ शिवेंद्र]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|मापदंड ल2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#ल2|ल2]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center>
इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा।
यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 11:47, 8 जून 2025 (UTC)
:@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]]
:कृपया ऐसा ना करिए इस पृष्ठ को रखने से विकिपीडिया का कोई नुकसान नहीं , नहीं उसका अवमानना है ।कहीं से भी आपके संस्थान का अपमान नहीं होता भूले बिसरे लेखकों को भी आप को इस सूची में शामिल करना चाहिए वैसे आपका निर्णय सही नहीं है फिर भी हम मानते हैं दोबारा इस तरह का आलेख कभी पीडिया पर नहीं जाएगा। सच कहिए तो मुझे भी लगता है की विकिपीडिया केवल नामधारियों के लिए है उन लोगों के लिए नहीं जो लोग साहित्य के क्षेत्र में विशेष काम कर रहे हैं।
:धन्यवाद
:रामनाथ शिवेंद्र [[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 13:54, 8 जून 2025 (UTC)
::रामनाथ शिवेंद्र जी, यदि ऐसे लेख बनाने की अनुमति दी तो लोग केवल स्वयं पर ही पृष्ठ बनाते रहेंगे। आप अच्छी हिन्दी जानते हैं, अच्छा होगा साहित्य से सम्बंधित लेखों में और जहाँ भी आप योगदान कर सकते हैं, योगदान दीजियेगा। इससे हिन्दी भाषी उन लोगों को सहायता मिलेगी जिन्हें अंग्रेज़ी नहीं आती और मेरे जैसे लोगों को भी हिन्दी सुधारने में सहायता मिलेगी। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 17:16, 8 जून 2025 (UTC)
== [[:श्रेणी:इतिहास सोनभद्र का इतिहास-- सोनभद्र प्राचीन|श्रेणी:इतिहास सोनभद्र का इतिहास-- सोनभद्र प्राचीन]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[Image:Desc-i.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:इतिहास सोनभद्र का इतिहास-- सोनभद्र प्राचीन|श्रेणी:इतिहास सोनभद्र का इतिहास-- सोनभद्र प्राचीन]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|मापदंड व2]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व2|व2]]{{*}} परीक्षण पृष्ठ'''</center>
इसमें वे पृष्ठ आते हैं जिन्हें परीक्षण के लिये बनाया गया है।
यदि आपने यह पृष्ठ परीक्षण के लिये बनाया था तो उसके लिये [[वि:प्रयोगस्थल|प्रयोगस्थल]] का उपयोग करें। यदि आप विकिपीडिया पर हिन्दी टाइप करना सीखना चाहते हैं तो [[विकिपीडिया:देवनागरी में कैसे टंकण करें?|देवनागरी में कैसे टाइप करें]] पृष्ठ देखें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 14:32, 24 अप्रैल 2026 (UTC)
== [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास -- :"धरती कथा"|श्रेणी:हिन्दी उपन्यास रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास -- :"धरती कथा"]] पृष्ठ को [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#शीघ्र हटाना|शीघ्र हटाने]] का नामांकन ==
[[File:Ambox warning pn.svg|48px|left|alt=|link=]]
नमस्कार, आपके द्वारा बनाए पृष्ठ [[:श्रेणी:हिन्दी उपन्यास रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास -- :"धरती कथा"|श्रेणी:हिन्दी उपन्यास रामनाथ शिवेंद्र का उपन्यास -- :"धरती कथा"]] को विकिपीडिया पर [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति|पृष्ठ हटाने की नीति]] के [[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|मापदंड व7]] के अंतर्गत शीघ्र हटाने के लिये नामांकित किया गया है।<center>'''[[वि:पृष्ठ हटाने की नीति#व7|व7]]{{*}} साफ़ प्रचार'''</center>
इसमें वे सभी पृष्ठ आते हैं जिनमें केवल प्रचार है, चाहे वह किसी व्यक्ति-विशेष का हो, किसी समूह का, किसी प्रोडक्ट का, अथवा किसी कंपनी का। इसमें प्रचार वाले केवल वही लेख आते हैं जिन्हें ज्ञानकोष के अनुरूप बनाने के लिये शुरू से दोबारा लिखना पड़ेगा।
यदि आप इस विषय पर लेख बनाना चाहते हैं तो पहले कृपया जाँच लें कि विषय [[वि:उल्लेखनीयता|उल्लेखनीय]] है या नहीं। यदि आपको लगता है कि इस नीति के अनुसार विषय उल्लेखनीय है तो कृपया लेख में उपयुक्त रूप से स्रोत देकर उल्लेखनीयता स्पष्ट करें। इसके अतिरिक्त याद रखें कि विकिपीडिया पर लेख [[वि:शैली मार्गदर्शक|ज्ञानकोष की शैली]] में लिखे जाने चाहियें।
यदि यह पृष्ठ अभी हटाया नहीं गया है तो आप पृष्ठ में सुधार कर सकते हैं ताकि वह विकिपीडिया की नीतियों पर खरा उतरे। यदि आपको लगता है कि यह पृष्ठ इस मापदंड के अंतर्गत नहीं आता है तो आप पृष्ठ पर जाकर नामांकन टैग पर दिये हुए बटन पर क्लिक कर के इस नामांकन के विरोध का कारण बता सकते हैं। कृपया ध्यान रखें कि शीघ्र हटाने के नामांकन के पश्चात यदि पृष्ठ नीति अनुसार शीघ्र हटाने योग्य पाया जाता है तो उसे कभी भी हटाया जा सकता है।<br /><br /> <!-- Template:Db-csd-notice-custom --> <span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:18, 25 अप्रैल 2026 (UTC)
:यह मौलिक कार्य है तथा इसे पाठकों के हित में आपके विकी पर अपलोड किया गया है
:इस लिए इसे डिलीट करना पाठको के हित में नहीं होगा आपको ऐसी मनमानी नहीं करनी चाहिए। ईद किताब की हार्ड कॉपी है मेरे पास। [[सदस्य:Ramnathshivendra|Ramnathshivendra]] ([[सदस्य वार्ता:Ramnathshivendra|वार्ता]]) 11:07, 25 अप्रैल 2026 (UTC)
3qtp1i5xs6ixt0g7ofqzpntoi9uic6z
चीन में इस्लाम
0
1585612
6544334
6399311
2026-04-27T01:46:19Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544334
wikitext
text/x-wiki
[[File:Islam_in_China,_with_0.2_(Yang_Zongde_2010).png|अंगूठाकार|2010 के आंकड़ों के अनुसार, मुस्लिम आबादी के अनुपात में चीन के प्रांत]]
चीन में इस्लाम 7वीं शताब्दी ईस्वी से उपस्थिति के प्रमाण है।<ref name="Pillsbury">{{Citation|last=Pillsbury|first=B. L. K.|title=Muslim History in China: A 1300-year Chronology|volume=3|issue=2|pages=10–29|year=1981|periodical=Journal of Muslim Minority Affairs|doi=10.1080/02666958108715833}}.</ref> चीन में लगभग 17-25 मिलियन मुसलमान हैं, जो कुल आबादी का लगभग 2-3% के बीच है।<ref name="CFPS2014">For [[China Family Panel Studies]] 2017 survey results see [http://ww4.sinaimg.cn/orj360/b8bd941fjw1fau6hf2hv4j20jg09rwff.jpg release #1] ([https://web.archive.org/web/20170225053713/http://image101.360doc.com/DownloadImg/2016/12/0603/86161911_1 archived]) and [http://www.isss.edu.cn/cfps/EN/enNews/CFPSNews/2016news/2016-12-30/307.html release #2] ([https://web.archive.org/web/20170225211353/http://www.isss.edu.cn/cfps/EN/enNews/CFPSNews/2016news/2016-12-30/307.html archived]). The tables also contain the results of CFPS 2012 (sample 20,035) and Chinese General Social Survey (CGSS) results for 2006, 2008 and 2010 (samples ~10.000/11,000). Also see, for comparison CFPS 2012 data in {{Cite journal |last=Lu 卢 |first=Yunfeng 云峰 |year=2014 |title=卢云峰:当代中国宗教状况报告——基于CFPS(2012)调查数据 |trans-title=Report on Religions in Contemporary China – Based on CFPS (2012) Survey Data |url=http://iwr.cass.cn/zjwh/201403/W020140303370398758556.pdf |journal=World Religious Cultures |archive-url=https://web.archive.org/web/20140809051625/http://iwr.cass.cn/zjwh/201403/W020140303370398758556.pdf |archive-date=9 August 2014 |number=1}} p. 13, reporting the results of the CGSS 2006, 2008, 2010 and 2011, and their average (fifth column of the first table).</ref><ref>{{Cite thesis|first=Dudley L.|last=Poston|title=The Muslim Minority Nationalities of China|url=https://paa2010.populationassociation.org/papers/100485|pages=4|access-date=13 अप्रैल 2025|archivedate=20 सितंबर 2024|archiveurl=https://web.archive.org/web/20240920054226/https://paa2010.populationassociation.org/papers/100485}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.refworld.org/reference/annualreport/usdos/2010/en/76337|title=2010 Report on International Religious Freedom - China (includes Tibet, Hong Kong, Macau)|website=Refworld|language=en|access-date=2025-04-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nationmaster.com/country-info/profiles/China/Religion|title=China Religion Facts & Stats|website=www.nationmaster.com|access-date=2025-04-13}}</ref><ref>Data from: Yang Zongde, Study on Current Muslim Population in China, Jinan Muslim, 2, 2010.</ref> हालाँकि [[हुई लोग|हुई]] मुसलमान सबसे अधिक संख्या में समूह हैं, मुसलमानों की सबसे बड़ी सांद्रता उत्तर पश्चिमी चीन के [[शिंजियांग|शिनजियांग]] स्वायत्त क्षेत्र में रहती है, जिसमें एक महत्वपूर्ण [[उइग़ुर|उइगुर]] आबादी है।<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/china/large-protest-by-hui-muslims-halts-demolition-of-mosque-in-china-report/articleshow/65350794.cms|title=China halts mosque demolition due to protest|website=The Times of India|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811020425/https://timesofindia.indiatimes.com/world/china/large-protest-by-hui-muslims-halts-demolition-of-mosque-in-china-report/articleshow/65350794.cms|archive-date=2018-08-11|access-date=2018-08-10}}</ref> [[निंगशिया|निंग्ज़िया]], [[गांसू|गांसु]] और [[चिंगहई|किंगहाई]] के क्षेत्रों में कम लेकिन अच्छी खासी आबादी रहती है।<ref name="Armijo1986">{{Harvnb|Armijo|2006}}</ref> चीन के [[:en:Ethnic_minorities_in_China|55 आधिकारिक रूप से मान्यता प्राप्त अल्पसंख्यक]] लोगों में से ''दस'' समूह मुख्य रूप से [[सुन्नी इस्लाम|सुन्नी मुसलमान]] हैं।<ref name="Armijo1986" />
== सन्दर्भ ==
<small>{{reflist}}</small>
lvc6zcj2nd56j95962touivu2m626e3
2026 बंगाल विधानसभा चुनाव
0
1591616
6544247
6542939
2026-04-26T14:04:00Z
Auto1243
876610
[[Special:Contributions/~2026-24429-80|~2026-24429-80]] ([[User talk:~2026-24429-80|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6542939|6542939]] को पूर्ववत किया
6544247
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox election
| election_name = २०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव
| country = India
| type = Legislative
| ongoing = yes
| vote_type = party
| previous_election = 2021 पश्चिम बंगाल विधान सभा चुनाव
| previous_year = २०२१
| next_election =
| next_year = २०३१
| election_date = २३ और २९ अप्रैल २०२६
| seats_for_election = पश्चिम बंगाल विधान सभा के सभी २९४ निर्वाचन क्षेत्र, बहुमत के लिए १४८ सीटें
| majority_seats =
| map_image = [[File:Wahlkreise zur Vidhan Sabha von Westbengalen.svg|300px]]
| map2_image =
| map_size =
| map_caption = पश्चिम बंगाल विधान सभा क्षेत्रों का मानचित्र
| turnout =
| outgoing_members =
| elected_members =
| image2 = {{CSS image crop|Image =Ms. Mamata Banerjee, in Kolkata on July 17, 2018 (cropped) (cropped).JPG|bSize = 135 |cWidth = 110 |cHeight = 150|oTop = 5|oLeft = 10}}
| image2_size = 130px
| leader2 = [[ममता बनर्जी]]
| leader_since2 = १९९८
| party2 = [[सर्वभारतीय तृणमूल कांग्रेस|तृणमूल]]
| alliance2 = {{steady}}
| leaders_seat2 = भवानीपुर
| last_election2 = ५८.०२%, २१५ सीटें
| seats2 =
| seat_change2 =
| popular_vote2 =
| percentage2 =
| swing2 =
| seats_before2 = २२४
| seats_needed2 = {{steady}}
| image1 = {{CSS image crop|Image =Suvendu Adhikari at Esplanade Metro Rail Station, Kolkata, 6 March 2024.jpg|bSize = 125 |cWidth = 110 |cHeight = 150|oTop = 0|oLeft = 6}}
| leader1 = [[सुवेंदु आधिकारी]]
| leader_since1 = २०२१
| leaders_seat1 = [[नन्दीग्राम (विधानसभा निर्वाचन क्षेत्र)|नन्दीग्राम]]
| last_election1 = ३८.१५%, ७७ सीटें
| party1 = [[भारतीय जनता पार्टी|भाजपा]]
| alliance1 = [[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|राजग]]
| seats1 =
| seat_change1 =
| popular_vote1 =
| percentage1 =
| swing1 =
| seats_before1 = ६५
| seats_needed1 = {{increase}}८३
}}
'''२०२६ पश्चिम बंगाल विधानसभा चुनाव'''
२३ और २९ अप्रैल को दो चरणों में आयोजित किया जाएगा, जिसमें [[पश्चिम बंगाल विधानसभा]] की २९४ सीटों के लिए सदस्यों का चयन किया जाएगा। मतगणना और परिणाम की घोषणा ४ मई को किया जाएगा।
== पृष्ठभूमि ==
== अनुसूची ==
{| class="wikitable sortable" width="50%; style="text-align:center;"
|+
|-
!rowspan=3| मतदान कार्यक्रम
!colspan=3| अनुसूची
|-
!चरण १
!चरण २
|-
!१५२ सीटें
!१४२ सीटें
|-
! अधिसूचना दिनांक
| ३० मार्च २०२६
| २ अप्रैल २०२६
|-
! नामांकन करने की अंतिम तिथि
| ६ अप्रैल २०२६
| ९ अप्रैल २०२६
|-
! नामांकन की जांच
| ७ अप्रैल २०२६
| १० अप्रैल २०२६
|-
! नामांकन वापस लेने की अंतिम तिथि
| ९ अप्रैल २०२६
| १३ अप्रैल २०२६
|-
! मतदान की तिथि
| २३ अप्रैल २०२६
| २९ अप्रैल २०२६
|-
! मतगणना की तिथि
!colspan=2| ४ मई २०२६
|-
|}
== दल और गठबंधन ==
=== {{legend2|Green|[[तृणमूल कांग्रेस]]+}} ===
{| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center;
| दल
| दल का ध्वज
| चुनाव चिन्ह
| नेता
| लड़ी गई सीटें
|-
| [[तृणमूल कांग्रेस]]
| [[File:All India Trinamool Congress flag.svg|50px|border]]
| [[File:All India Trinamool Congress symbol 2021.svg|50px|center]]
| [[ममता बनर्जी]]
| २९१
|-
| [[गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा|भारतीय गोर्खा प्रजातांत्रिक मोर्चा]]
| [[File:No image available.svg|50px]]
| [[File:No image available.svg|50px]]
| [[गोर्खा जनमुक्ति मोर्चा|अनित थापा]]
| ३
|-
|}
=== {{legend2|{{party color|Bharatiya Janata Party}}|[[राष्ट्रीय जनतांत्रिक गठबंधन|भारतीय जनता पार्टी +]]}} ===
{| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center;
! colspan="2"| दल
| दल का ध्वज
| चुनाव चिन्ह
| नेता
| लड़ी गई सीटें
|-
| {{party color cell|Bharatiya Janata Party}}
| [[भारतीय जनता पार्टी]]
|
| [[File:Lotus flower symbol.svg|50px]]
| [[सुवेंदु आधिकारी]]
| २९३ (२७४ घोषित)
|-
| {{party name with color|निर्दलीय}}
|
|
| बिस्वजीत महतो
| १
|-
|}
=== {{legend2|Red|वामपंथी मोर्चा}} ===
{| class="wikitable" width="50%" style="text-align:center;
! colspan="2"| दल
| दल का ध्वज
| चुनाव चिन्ह
| नेता
| लड़ी गई सीटें
|-
| style="background-color:#C60000;" |
| [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी)]]
| [[File:CPI-M-flag.svg|50px]]
| [[File:CPIM election symbol.png|55px]]
| [[मो. सलीम]]
| निर्धारित होना बाक़ी
|-
| style="background-color:#D91A1A; color:white;" |
| [[अखिल भारतीय फॉरवर्ड ब्लॉक]]
| [[File:AIFB Flag 2023.png|50px]]
| [[File:Indian Election Symbol Lion.svg|50px|center]]
| नरेन चट्टोपाध्याय
| निर्धारित होना बाक़ी
|-
| style="background-color:#B22222; color:white;" |
| [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी]]
| [[File:CPI-banner.svg|50px]]
| [[File:CPI symbol.svg|50px]]
| स्वप्न बनर्जी
| निर्धारित होना बाक़ी
|-
| style="background-color:#A52A2A; color:white;" |
| [[क्रांतिकारी समाजवादी पार्टी (लेनिनवादी)]]
| [[File:RSP-flag.svg|50px]]
| [[File:Indian Election Symbol Spade and Stoker.png|50px]]
| तपन होड़े
| निर्धारित होना बाक़ी
|-
| style="background-color:#8B0000; color:white;" |
| [[भारत की कम्युनिस्ट पार्टी (मार्क्सवादी-लेनिनवादी) लिबरेशन]]
| [[File:CPIML LIBERATION FLAG.png|50px]]
| [[File:Flag Logo of CPIML.png|50px]]
| अभिजीत मजूमदार
| निर्धारित होना बाक़ी
|-
|}
=== {{legend2|{{party color|Independent politician}}|अन्य}} ===
{| class="wikitable width="50%" style="text-align:center;
! colspan="2"| दल
| ध्वज
| चुनाव चिन्ह
| नेता
| लड़ी गई सीटें
|-
| {{party color cell|Indian National Congress}}
| कांग्रेस
| [[File:Indian National Congress Flag.svg|50px]]
| [[File:INC Hand.svg|50px]]
| शुभंकर सरकार
| निर्धारित होना बाक़ी
|-
|}
== उम्मीदवार ==
== सर्वेक्षण और जनमत संग्रह ==
== मतदान ==
== परिणाम ==
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:बंगाल विधानसभा चुनाव]]
fvyyy67zaur7wzl4u87upek9udxz2xl
नताशा नाइस
0
1593171
6544367
6542329
2026-04-27T03:21:02Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544367
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक व्यक्ति
| name = नताशा नाइस
| native_name = Natasha Nice
| image = Natasha_Nice_at_Corruption_Party_2.jpg
| caption = नताशा नाइस
| birth_name =
| birth_date = {{birth date and age|1988|7|28}}
| birth_place = [[फ़्रान्स|फ्रांस]]
| nationality = फ्रांसीसी-अमेरिकी
| occupation = वयस्क फ़िल्म अभिनेत्री, मॉडल
| years_active = 2006–वर्तमान
| height =
| website = {{URL|natashanice.com}}
}}
'''नताशा नाइस''' (अंग्रेज़ी: Natasha Nice; जन्म: 28 जुलाई 1988) एक फ्रांसीसी-अमेरिकी वयस्क फ़िल्म अभिनेत्री और मॉडल हैं। उनका जन्म फ्रांस में हुआ था, लेकिन उनकी परवरिश [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] में हुई। वर्ष 2006 से वह वयस्क मनोरंजन उद्योग में सक्रिय हैं।
== करियर ==
नताशा नाइस ने अपने करियर की शुरुआत 2006 में 18 वर्ष की आयु में की थी। शुरुआत में उन्होंने कुछ मॉडलिंग असाइनमेंट किए और उसके बाद मुख्यधारा के वयस्क मनोरंजन उद्योग में प्रवेश किया।<ref name="iafd">{{Cite web |url=https://www.iafd.com/person.rme/perfid=natashanice/gender=f/natasha-nice.htm |title=Natasha Nice Filmography at IAFD |website=Internet Adult Film Database |access-date=2026-02-23}}</ref>
अपने करियर के दौरान, उन्होंने उद्योग के कई प्रमुख स्टूडियोज़ के साथ काम किया है, जिनमें 'ब्रेज़र्स', 'नॉटी अमेरिका', और 'ईविल एंजेल' शामिल हैं। पारंपरिक स्टूडियो फ़िल्मों के अलावा, वह इंटरनेट पर 'ओनलीफैंस' जैसे सब्सक्रिप्शन-आधारित प्लेटफॉर्म पर भी एक कंटेंट क्रिएटर के रूप में काम करती हैं।
वयस्क मनोरंजन उद्योग में उनके काम के लिए उन्हें 'एवीएन पुरस्कार' और 'एक्सबिज़ पुरस्कार' सहित कई उद्योग पुरस्कारों के लिए नामांकित किया गया है।
== चयनित फ़िल्मोग्राफ़ी ==
{| class="wikitable" style="width: 100%; text-align: left;"
|-
! वर्ष !! कार्य क्षेत्र !! निर्माता / स्टूडियो
|-
| 2006–वर्तमान || मुख्यधारा वयस्क फ़िल्में || ब्रेज़र्स, नॉटी अमेरिका, आदि।
|-
| 2020–वर्तमान || डिजिटल सामग्री निर्माण || स्व-निर्मित आदि
|-
| विभिन्न || कामुक मॉडलिंग || हसलर, पेंटहाउस आदि
|}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://natashanice.com आधिकारिक वेबसाइट]
* [https://www.iafd.com/person.rme/perfid=natashanice/gender=f/natasha-nice.htm आईएएफडी (IAFD) पर नताशा नाइस]
* {{IMDb name|2440316}}
== संदर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:1988 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:अमेरिकी अश्लील फिल्म अभिनेत्रियाँ]]
[[श्रेणी:फ्रांसीसी अश्लील फिल्म अभिनेत्रियाँ]]
[[श्रेणी:अमेरिकी महिला मॉडल]]
ahqdgdp3kjayh5733tb18n8opfatwnv
फिलीपींस के राष्ट्रपतियों की सूची
0
1599542
6544218
6463025
2026-04-26T12:39:05Z
CommonsDelinker
743
"9633Kalayaan_2019,_Rizal_Park_02.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] ने हटा दिया है। कारण: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Vicente Álvarez|]]
6544218
wikitext
text/x-wiki
==फिलीपींस के राष्ट्रपतियों की सूची ==
===फिलीपीन क्रांति के दौरान सत्तारूढ़ नेता===
{{Main article|फिलीपीन क्रांति|प्रथम फिलीपीन गणराज्य|फिलीपींस के राष्ट्रपति}}
{| class="wikitable" width="70%"
|+[[तागालोग गणराज्य]]
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[एंड्रेस बोनिफेसियो]]'''||[[File:Andrés Bonifacio.jpg|100px]]||1896||1897
|-
|
|+[[बियाक-ना-बाटो गणराज्य|बियाक-ना-बाटो]] - 1897
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[एमिलियो एगुइनाल्डो]]'''||[[File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg|100px]]||1897||15 दिसंबर, 1897
|-
|+[[पहला फिलीपीन गणराज्य]] – निरंतरता 1901–1902
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[एमिलियो एगुइनाल्डो]]'''||[[File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg|100px]]||1897||1901
|-
|'''[[मिगुएल माल्वर]]'''||[[File:miguel malvar PG.jpg|100px]]||1901||1902
|-
|+[[तागालोग गणराज्य]] – Continuation 1902–1906
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[मैकारियो साके]]'''||[[File:Macario Sacay.jpg]]||1902||1906
|-
|+[[ज़ाम्बोआंगा गणराज्य]] – 1899–1903
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[विसेंट अल्वारेज़ (सामान्य)|विसेंट अल्वारेज़]]'''|| ||1899||1899
|-
|'''[[इसिड्रो मिडेल]]'''|| ||1899||1901
|-
|'''मारियानो अर्किज़ा'''|| ||1901||1903
|-
|+[[नीग्रोस गणराज्य]] – 1898–1901
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[एनीसेटो लैक्सन]]'''||[[File:Aniceto Lacson.gif|100px]]||1898||1899
|-
|'''मेलेसियो सेवेरिनो'''||[[File:Melecio Severino y Yorac.jpg|100px]]||1899||1901
|-
|}
:{|class=wikitable
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|
| [[File:Andrés Bonifacio photo (cropped).jpg|130px]]
| '''[[आंद्रेस बोनिफेसियो]]'''<br />{{small|(1863–1897)}}<br />
| 24 अगस्त, 1896
| 22 मार्च, 1897<br />{{small|''or''}}<br />10 मई, 1897
| [[गैर-पक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
| [[File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg|130px]]
|'''[[एमिलियो एगुइनाल्डो]]'''<br />{{small|(1869–1964)}}
| 22 मार्च, 1897
| 17 अप्रैल, 1898
| |[[गैरपक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
|
| '''[[फ्रांसिस्को मकाबुलोस]]'''<br />{{small|(1871–1922)}}
| 17 अप्रैल, 1898
| 19 मई, 1898
| [[गैर-पक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
|[[File:Emilio_Aguinaldo_(ca._1898).jpg|186x186px]]
|'''एमिलियो एगुइनाल्डो'''
{{small|(1869–1964)}}
|19 मई, 1898
|23 जनवरी, 1899
|[[गैर-पक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
|[[File:Emilio_Aguinaldo_(ca._1898).jpg|186x186px]]
|'''एमिलियो एगुइनाल्डो'''
{{small|(1869–1964)}}
|23 जनवरी, 1899
|19 अप्रैल, 1901
|[[गैरपक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
|[[File:Aniceto_Lacson.gif|167x167px]]
|[[एनीसेटो लैक्सन]]
|<small>5 नवंबर, 1898</small>
|<small>22 जुलाई, 1899</small>
|
|-
|
|
|[[डेमेट्रियो लारेना]]
|<small>24 नवंबर, 1898</small>
|<small>27 नवंबर, 1898</small>
|
|-
|
|
|[[जोसे डे लुज़ुरियागा]]
|<small>22 जुलाई, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|
|यूसेबियो लुज़ुरियागा
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|
|सिमेओन लिज़ारेस
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|
|निकोलस गोलेज़
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|
|अगस्टिन अमेनाबार
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|
|[[जुआन अरनेटा]]
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|[[File:Antonio Ledesma Jayme.jpg|186x186px]]
|[[एंटोनियो लेडेस्मा जेमे]]
|<small>24 जुलाई, 1854</small>
|<small>9 अक्टूबर, 1937</small>
|
|-
|
|[[File:Melecio Severino y Yorac.jpg|162x162px]]
|[[मेलेसियो सेवेरिनो]]
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>30 अप्रैल, 1901</small>
|
|-
|
|
|[[रोक लोपेज़]]
|2 दिसंबर, 1898
|7 जनवरी, 1899
|
|-
|
|
|विसेंट फ्रेंको
|7 जनवरी, 1899
|7 जनवरी, 1899
|
|-
|
|[[File:Raymundo Melliza.jpg|150x150px]]
|[[रेमुंडो मेलिज़ा]]
|7 जनवरी, 1899
|16 जुलाई, 1899
|
|-
|
|
|निकोलस जालंदोनी
|16 जुलाई, 1899
|16 जुलाई, 1899
|
|-
|
|
|जोविटो युसे
|16 जुलाई, 1899
|23 सितंबर, 1899
|
|-
|
|[[File:Ramon Avancena.jpg|186x186px]]
|[[रामोन अवांसेना]]
|23 सितंबर, 1899
|23 सितंबर, 1899
|
|-
|
|
|[[विसेंट अल्वारेज़ (जनरल)]]
|18 मई 1899
|16 नवंबर 1899
|
|-
|
|
|[[इसिडोरो मिडेल]]
|16 नवंबर 1899
|22 मार्च, 1901
|
|-
|
| [[File:Miguel malvar PG.jpg|130px]]
| '''[[मिगुएल माल्वर]]'''<br />{{small|(1865–1911)}}<br />
| 19 अप्रैल, 1901
| 16 अप्रैल, 1902
| [[गैर-पक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
| [[File:Macario Sacay.jpg|130px]]
| '''[[मैकारियो साके]]'''<br />{{small|(1870–1907)}}<br />
| 6 मई, 1902
| 14 जुलाई, 1906
| [[कटिपुनन]] <br />{{small|(holdout/revival)}}
|-
|
|
|[[मारियानो अर्किज़ा]]
|22 मार्च, 1901
|22 मार्च, 1903
|
|}
===फिलीपींस के राष्ट्रपतियों की सूची ===
=== अमेरिकी औपनिवेशिक काल ===
{{main|फिलीपींस का इतिहास (1898-1946)}}
[[स्पेनिश-अमेरिकी युद्ध]] के [[पेरिस की संधि (1898)|पेरिस की संधि]] के साथ समाप्त होने के बाद, फिलीपींस ([[प्यूर्टो रिको]] के साथ) को 20 मिलियन डॉलर की राशि पर संयुक्त राज्य अमेरिका को सौंप दिया गया।
'''[[फिलीपीन द्वीप समूह की सैन्य सरकार]]''' (1898–1902)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[वेस्ली मेरिट]]'''<br />{{small|(1836–1910)}}
|[[File:MajorGeneralWesleyMerritt (cropped).JPG|100px]]
|14 अगस्त,<br>1898
|30 अगस्त,<br>1898
|
|-
|'''2'''
|'''[[एल्वेल स्टीफन ओटिस]]'''<br />{{small|(1838–1909)}}
|[[File:Elwell S. Otis.jpg|100px]]
|30 अगस्त,<br>1898
|5 मई,<br>1900
|
|-
|'''3'''
|'''[[आर्थर मैकआर्थर जूनियर.]]'''<br />{{small|(1845–1912)}}
|[[File:Arthur MacArthur Jr.jpg|100px]]
|5 मई<br>1900
|4 जुलाई,<br>1901
|
|-style="height:76px;"
| '''4'''
| '''[[अदना चाफ़ी]]'''<br />{{small|(1842–1914)}}
| [[File:Gen. Adna R. Chaffee, half-length portrait, facing left, in uniform LCCN97508364 (cropped).jpg|100px]]
| 4 जुलाई,<br>1901
| 4 जुलाई,<br>1902
|
|}
'''[[फिलीपीन द्वीप समूह की द्वीपीय सरकार]]''' (1902–1935)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
| '''1'''
| '''[[विलियम हॉवर्ड टैफ्ट]]'''<br />{{small|(1857–1930)}}
| [[File:William Howard Taft.jpg|100px]]
| 4 जुलाई,<br>1901
| 1 फरवरी,<br>1904
|
|-
|'''2'''
|'''[[ल्यूक एडवर्ड राइट]]'''<br />{{small|(1846–1922)}}
|[[File:Luke Edward Wright.jpg|100px]]
|1 फरवरी,<br>1904
|3 नवंबर,<br>1905
|
|-
|'''3'''
|'''[[हेनरी क्ले आइड]]'''<br />{{small|(1844–1921)}}
|[[File:Henry Clay Ide 710x1024.jpg|100px]]
|3 नवंबर,<br>1905
|19 सितंबर,<br>1906
|
|- style="height:74px;"
| '''4'''
| '''[[जेम्स फ्रांसिस स्मिथ]]'''<br />{{small|(1859–1928)}}
| [[File:GenJFSmith.jpg|100px]]
| 20 सितंबर,<br>1906
| 11 नवंबर,<br>1909
|
|- style="height:70px;"
| '''5'''
| '''[[विलियम कैमरून फोर्ब्स]]'''<br />{{small|(1870–1959)}}
| [[File:W. Cameron Forbes cph.3b13852.jpg|100px]]
| 11 नवंबर,<br>1909
| 1 सितंबर,<br>1913
|
|-
|'''–'''
|'''''[[न्यूटन डब्ल्यू. गिल्बर्ट]]'''<br />{{small|(1862–1939)<br>Acting Governor-General}}''
|[[File:Newton W. Gilbert (Governor General of the Philippines).jpg|100px]]
|''1 सितंबर,<br>1913''
|''6 अक्टूबर,<br>1913''
|
|- style="height:68px;"
| '''6'''
| '''[[फ्रांसिस बर्टन हैरिसन]]'''<br />{{small|(1873–1957)}}
| [[File:Francis Burton Harrison, seated.jpg|100px]]
| 6 अक्टूबर,<br>1913
| 5 मार्च,<br>1921
|
|-
|'''–'''
|'''''[[चार्ल्स येटर]]'''<br />{{small|(1861–1943)<br>कार्यवाहक गवर्नर-जनरल}}''
|[[File:Charles Emmett Yeater (Philippines Governor General).jpg|100px]]
|''5 मार्च,<br>1921''
|''14 अक्टूबर,<br>1921''
|
|- style="height:68px;"
| '''7'''
| '''[[लियोनार्ड वुड]]'''<br />{{small|(1860–1927)}}
| [[File:General Leonard Wood Rol BNF Gallica.jpg|100px]]
| 14 अक्टूबर,<br>1921
| 7 अगस्त,<br>1927
|
|-
|'''–'''
|'''''[[यूजीन एलन गिलमोर]]'''<br />{{small|(1871–1953)<br>कार्यवाहक गवर्नर-जनरल}}''
|[[File:Eugene Allen Gilmore in "The badger" (1916).jpg|100px]]
|''7 अगस्त,<br>1927''
|''27 दिसंबर,<br>1927''
|
|- style="height:72px;"
| '''8'''
| '''[[हेनरी एल. स्टिमसन]]'''<br />{{small|(1867–1950)}}
| [[File:Henry Stimson, Harris & Ewing bw photo portrait, 1929.jpg|100px]]
| 27 दिसंबर,<br>1927
| 23 फरवरी,<br>1929
|
|-
|'''–'''
|'''''[[यूजीन एलन गिलमोर]]'''<br />{{small|(1871–1953)<br>कार्यवाहक गवर्नर-जनरल}}''
|[[File:Eugene Allen Gilmore in "The badger" (1916).jpg|100px]]
|''23 फरवरी,<br>1929''
|''8 जुलाई,<br>1929''
|
|-
|'''9'''
|'''[[ड्वाइट एफ. डेविस]]'''<br />{{small|(1879–1945)}}
|[[File:Dwight Davis, Bain bw photo portrait.jpg|100px]]
|8 जुलाई,<br>1929
|9 जनवरी<br>1932
|
|-
|'''–'''
|'''''[[जॉर्ज सी. बट्टे]]'''<br />{{small|(1877–1940)<br>कार्यवाहक गवर्नर-जनरल}}''
|[[File:George C. Butte (Philippines Governor).jpg|100px]]
|''9 जनवरी,<br>1932''
|''29 फरवरी,<br>1932''
|
|- style="height:69px;"
| '''10'''
| '''[[थियोडोर रूजवेल्ट जूनियर.]]'''<br />{{small|(1886–1944)}}
| [[File:LC-DIG-ggbain-37582.jpg|100px]]
| 29 फरवरी,<br>1932
| 15 जुलाई,<br>1933
|
|-
|'''11'''
|'''[[फ्रैंक मर्फी]]'''<br />{{small|(1890–1949)}}
|[[File:Justice Frank Murphy.jpg|100px]]
|15 जुलाई,<br>1933
|14 नवंबर,<br>1935
|
|}
'''[[फिलीपींस का राष्ट्रमंडल]]''' (1935–1946)
{| class="wikitable"
!#
!उच्चायुक्त
!छवि
!से
!जब तक
!दल
|-
|'''1'''
|'''[[फ्रैंक मर्फी]]'''<br />{{small|(1890–1949)}}
|[[File:Justice Frank Murphy.jpg|100px]]
|14 नवंबर,<br>1935
|31 दिसंबर,<br>1936
|
|-
| rowspan="2" |'''–'''
| rowspan="2" |'''''[[जे. वेल्डन जोन्स]]'''<br />{{small|(1896–1982)}}''
| rowspan="2" |[[File:J. Weldon Jones.jpg|100px]]
|''31 दिसंबर, 1936''
|''26 अप्रैल, 1937''
| rowspan="2" |
|-
|''12 जुलाई, 1939''
|''28 अक्टूबर, 1939''
|-
| rowspan="2" | '''2'''
| rowspan="2" | '''[[पॉल वी. मैकनट]]'''<br />{{small|(1891–1955)}}
| rowspan="2" | [[File:Paul V McNutt Oct 1941.jpg|100px]]
|26 अप्रैल, 1937
|12 जुलाई, 1939
| rowspan="2" |
|-
|14 सितंबर, 1945
|4 जुलाई, 1946
|-
|'''3'''
|'''[[फ्रांसिस बोवेस सेयर सीनियर.]]'''<br />{{small|(1885–1972)}}
|[[File:New Governor General of Philippines. Washington, D.C., July 27. Francis B. Sayre, Assistant Secretary of State LCCN2016876006.jpg|100px]]
|28 अक्टूबर, 1939
|12 अक्टूबर, 1942
|
|-style="height:65px;"
| '''4'''
| '''[[हेरोल्ड एल. इकेज़]]'''<br />{{small|(1874–1952)}}
| [[File:Ickes.gif|100px]]
| 12 अक्टूबर, 1942
| 14 सितंबर, 1945
|
|-
!#
!अध्यक्ष
!छवि
!से
!जब तक
!दल
|-
| rowspan="2" | '''1'''
| rowspan="2" | '''[[मैनुअल एल. क्यूज़ोन]]'''<br />{{small|(1878–1944)}}
| rowspan="2" | [[File:ML_Quezon.jpg|155x155px|Manuel L. Quezon]]
|15 नवंबर, 1935
|17 मार्च, 1942
| rowspan="2" |[[नैशनलिस्टा पार्टी|नैशनलिस्टा]]
|-
|2 मई, 1942
|1 अगस्त, 1944
|-
| -
|'''[[जोस अबाद सैंटोस]]'''<br />{{small|(1886–1942)}}
|[[File:José Abad Santos.jpg|172x172px]]
|17 मार्च, 1942
|2 मई, 1942
|[[स्वतंत्र राजनीतिज्ञ|स्वतंत्र]]
|-
|'''2'''
|'''[[सर्जियो ओस्मेना]]'''<br />{{small|(1878–1961)}}
|[[File:Sergio_Osmena_photo.jpg|171x171px|Sergio Osmeña]]
|1 अगस्त, 1944
|28 मई, 1946
|[[नैशनलिस्टा पार्टी|नैशनलिस्टा]]
|-
|'''3'''
|'''[[मैनुअल रोक्सास]]'''<br />{{small|(1892–1946)}}
|[[File:Manuel_Roxas_2.jpg|160x160px|Manuel Roxas]]
|28 मई, 1946
|15 अप्रैल, 1948
|[[Liberal Party (Philippines)|Liberal]]
|}
=== द्वितीय विश्व युद्ध ===
'''फिलीपींस पर जापानी कब्ज़ा'''
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[मासाहारू होम्मा]]'''<br />{{small|(1887–1946)}}
|[[File:Honma Masaharu.jpg|100px]]
|3 जनवरी,<br>1942
|8 जून,<br>1942
|
|-
|'''2'''
|'''[[शिज़ुइची तनाका]]'''<br />{{small|(1887–1945)}}
|[[File:Tanaka Shizuichi.jpg|100px]]
|8 जून,<br>1942
|28 मई,<br>1943
|
|-
|'''3'''
|'''[[शिगेनोरी कुरोदा]]'''<br />{{small|(1887–1952)}}
|[[File:Kuroda Shigenori.jpg|100px]]
|28 मई,<br>1943
|26 सितंबर,<br>1944
|
|-
|'''4'''
|'''[[टोमोयुकी यामाशिता]]'''<br />{{small|(1885–1946)}}
|[[File:Face detail, Yamashita Tomoyuki Osaka (cropped).jpg|100px]]
|26 सितंबर,<br>1944
|2 सितंबर,<br>1945
|
|}
'''[[फिलीपीन कार्यकारी आयोग]]''' (1942–1943)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[जॉर्ज बी. वर्गास]]'''<br />{{small|(1890–1980)}}
|[[File:Jorge Bartolomé Vargas.jpg|169x169px]]
|23 जनवरी, 1942
|14 अक्टूबर, 1943
|[[कालीबापी]]
|}
'''[[दूसरा फिलीपीन गणराज्य]]''' (1943–1945)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[जोस पी. लॉरेल]]'''<br />{{small|(1891–1959)}}
|[[File:Jose_P._Laurel_(cropped).jpg|link=|162x162px|José P. Laurel]]
|14 अक्टूबर, 1943
|17 अगस्त, 1945
|[[कालीबापी]]
|}
'''[[तीसरा फिलीपीन गणराज्य]]''' (1946–1973)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[मैनुअल रोक्सास]]'''<br />{{small|(1892–1946)}}
|[[File:Manuel_Roxas_2.jpg|160x160px|Manuel Roxas]]
|28 मई, 1946
|15 अप्रैल, 1948
| rowspan="2" |[[Liberal Party (Philippines)|Liberal]]
|-
|'''2'''
|'''[[एल्पिडियो क्विरिनो]]'''<br />{{small|(1890–1956)}}
|[[File:Elpidio_R_Quirino.jpg|148x148px|Elpidio Quirino]]
|17 अप्रैल, 1948
|30 दिसंबर, 1953
|-
|'''3'''
|'''[[रेमन मैग्सेसे]]'''<br />{{small|(1907–1957)}}
|[[File:Ramon-Magsaysay-01.jpg|169x169px|Ramon Magsaysay]]
|30 दिसंबर, 1953
|17 मार्च, 1957
| rowspan="2" |[[Nacionalista Party|Nacionalista]]
|-
|'''4'''
|'''[[कार्लोस पी. गार्सिया]]'''<br />{{small|(1896–1971)}}
|[[File:Carlos_P_Garcia_photo.jpg|170x170px|Carlos P. Garcia]]
|18 मार्च, 1957
|30 दिसंबर, 1961
|-
|'''5'''
|'''[[दिओसदादो मैकापागल]]'''<br />{{small|(1910–1997)}}
|[[File:Diosdado_Macapagal_photo.jpg|169x169px|Diosdado Macapagal]]
|30 दिसंबर, 1961
|30 दिसंबर, 1965
|[[Liberal Party (Philippines)|Liberal]]
|-
|'''6'''
|'''[[फर्डिनेंड मार्कोस]]'''<br />{{small|(1917–1989)}}
|[[File:Ferdinand_E_Marcos_(cropped).jpg|176x176px|Ferdinand Marcos]]
|30 दिसंबर, 1965
|25 फ़रवरी, 1986
|[[Nacionalista Party|Nacionalista]]
|}
'''[[फर्डिनेंड मार्कोस के अधीन मार्शल लॉ|मार्शल लॉ]] और [[चौथा फिलीपीन गणराज्य]]''' (1973–1986)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[फर्डिनेंड मार्कोस]]'''<br />{{small|(1917–1989)}}
|[[File:Ferdinand_E_Marcos_(cropped).jpg|176x176px|Ferdinand Marcos]]
|30 दिसंबर, 1965
|25 फ़रवरी, 1986
|[[नैशनलिस्टा पार्टी|नैशनलिस्टा]], बाद में [[किलुसांग बागोंग लिपुनन|केबीएल]]
|}
'''[[फिलीपींस की अनंतिम सरकार (1986-1987)|अनंतिम सरकार]]''' (1986–1987)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[कोराजोन एक्विनो]]'''<br />{{small|(1933–2009)}}
|[[File:Corazon_Aquino_1986.jpg|160x160px|Corazon Aquino]]
|25 फ़रवरी, 1986
|6 जुलाई, 1986
|[[संयुक्त राष्ट्रवादी लोकतांत्रिक संगठन|यूएनआईडीओ]]
|-
| -
|'''[[आर्टुरो टोलेंटिनो]]'''<br />{{small|(1910–2004)}}
|[[File:Arturo_Tolentino.jpg|160x160px]]
|6 जुलाई, 1986
|July 8, 1986
|[[किलुसांग बगोंग लिपुनन|किलुसांग]]
|}
'''[[पाँचवाँ फिलीपीन गणराज्य]]''' (1987-वर्तमान)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[कोराजोन एक्विनो]]'''<br />{{small|(1933–2009)}}
|[[File:Corazon_Aquino_1986.jpg|160x160px|Corazon Aquino]]
|6 जुलाई, 1986
|30 जून, 1992
|[[संयुक्त राष्ट्रवादी लोकतांत्रिक संगठन|यूएनआईडीओ]], बाद में स्वतंत्र
|-
|'''2'''
|'''[[फिदेल वी. रामोस]]'''<br />{{small|(1928–2022)}}
|[[File:Ramos_Pentagon.jpg|156x156px|Fidel Ramos]]
|30 जून, 1992
|30 जून, 1998
|[[लाकास-सीएमडी (1991)|लाकास]]
|-
|'''3'''
|'''[[जोसेफ एस्ट्राडा]]'''<br />{{small|(born 1937)}}
|[[File:President_Joseph_"Erap"_Ejercito_Estrada,_Argentine_President_Menem_(cropped).jpg|192x192px|Joseph Estrada]]
|30 जून, 1998
|20 जनवरी, 2001
|[[लाबान एनजी मकाबयांग मसांग पिलिपिनो|LAMMP]]
|-
|'''4'''
|'''[[ग्लोरिया मैकापागल अरोयो]]'''<br />{{small|(born 1947)}}
|[[File:Gloria_Macapagal_Arroyo_WEF_2009-crop.jpg|frameless|175x175px]]
|20 जनवरी, 2001
|30 जून, 2010
|[[लाकास-सीएमडी(1991)|लाकास]], बाद में [[लाकास-सीएमडी|लाकास-कांपी]]
|-
|'''5'''
|'''[[बेनिग्नो एक्विनो III|बेनिग्नो एस. एक्विनो III]]'''<br />{{small|(1960–2021)}}
|[[File:Benigno_Aquino_III_Official_2015.jpg|173x173px|Benigno Aquino III]]
|30 जून, 2010
|30 जून, 2016
|[[लिबरल पार्टी (फिलीपींस)|लिबरल]]
|-
|'''6'''
|'''[[रोड्रिगो दुतेर्ते]]'''<br />{{small|(born 1945)}}
|[[File:President_Rodrigo_Duterte.jpg|168x168px|Rodrigo Duterte]]
|30 जून, 2016
|30 जून, 2022
|[[पीडीपी-लाबान]]
|-
|'''7'''
|'''[[बोंगबोंग मार्कोस]]'''<br />{{small|(born 1957)}}
|[[File:Ferdinand Marcos Jr. Inauguration RTVM (Enhanced).png|168x168px|Bongbong Marcos]]
|30 जून, 2022
|उपस्थित
|[[पार्टिडो फ़ेडरल फ़िलिपिनास]]
|}
== इन्हें भी देखें ==
* [[मनीला]]
* [[फ़िलिपीनो भाषा]]
* [[फ़िलीपीन्स का ध्वज]]
* [[फिलीपींस का इतिहास]]
* [[फिलीपींस में संप्रभु राज्य के नेताओं की सूची]]
*[[फिलीपींस का राष्ट्रपति]]
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
[[श्रेणी:फ़िलिपीन्ज़]]
<references />
nfbufyxwe7hnua1c7jslgojklyhnh4n
फिलीपींस में संप्रभु राज्य के नेताओं की सूची
0
1599552
6544219
6463024
2026-04-26T12:39:09Z
CommonsDelinker
743
"9633Kalayaan_2019,_Rizal_Park_02.jpg" को हटाया। इसे कॉमन्स से [[commons:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] ने हटा दिया है। कारण: per [[:c:Commons:Deletion requests/Files in Category:Vicente Álvarez|]]
6544219
wikitext
text/x-wiki
==फिलीपींस के राष्ट्रपतियों की सूची ==
===फिलीपीन क्रांति के दौरान सत्तारूढ़ नेता===
{{Main article|फिलीपीन क्रांति|प्रथम फिलीपीन गणराज्य|फिलीपींस के राष्ट्रपति}}
{| class="wikitable" width="70%"
|+[[तागालोग गणराज्य]]
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[एंड्रेस बोनिफेसियो]]'''||[[File:Andrés Bonifacio.jpg|100px]]||1896||1897
|-
|
|+[[बियाक-ना-बाटो गणराज्य|बियाक-ना-बाटो]] - 1897
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[एमिलियो एगुइनाल्डो]]'''||[[File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg|100px]]||1897||15 दिसंबर, 1897
|-
|+[[पहला फिलीपीन गणराज्य]] – निरंतरता 1901–1902
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[एमिलियो एगुइनाल्डो]]'''||[[File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg|100px]]||1897||1901
|-
|'''[[मिगुएल माल्वर]]'''||[[File:miguel malvar PG.jpg|100px]]||1901||1902
|-
|+[[तागालोग गणराज्य]] – Continuation 1902–1906
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[मैकारियो साके]]'''||[[File:Macario Sacay.jpg]]||1902||1906
|-
|+[[ज़ाम्बोआंगा गणराज्य]] – 1899–1903
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[विसेंट अल्वारेज़ (सामान्य)|विसेंट अल्वारेज़]]'''|| ||1899||1899
|-
|'''[[इसिड्रो मिडेल]]'''|| ||1899||1901
|-
|'''मारियानो अर्किज़ा'''|| ||1901||1903
|-
|+[[नीग्रोस गणराज्य]] – 1898–1901
! width="5%," | अध्यक्ष
! width="5%" | छवि
! width="7%" | से
! width="7%" | जब तक
|-
|'''[[एनीसेटो लैक्सन]]'''||[[File:Aniceto Lacson.gif|100px]]||1898||1899
|-
|'''मेलेसियो सेवेरिनो'''||[[File:Melecio Severino y Yorac.jpg|100px]]||1899||1901
|-
|}
:{|class=wikitable
|-
|}
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|
| [[File:Andrés Bonifacio photo (cropped).jpg|130px]]
| '''[[आंद्रेस बोनिफेसियो]]'''<br />{{small|(1863–1897)}}<br />
| 24 अगस्त, 1896
| 22 मार्च, 1897<br />{{small|''or''}}<br />10 मई, 1897
| [[गैर-पक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
| [[File:Emilio Aguinaldo (ca. 1898).jpg|130px]]
|'''[[एमिलियो एगुइनाल्डो]]'''<br />{{small|(1869–1964)}}
| 22 मार्च, 1897
| 17 अप्रैल, 1898
| |[[गैरपक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
|
| '''[[फ्रांसिस्को मकाबुलोस]]'''<br />{{small|(1871–1922)}}
| 17 अप्रैल, 1898
| 19 मई, 1898
| [[गैर-पक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
|[[File:Emilio_Aguinaldo_(ca._1898).jpg|186x186px]]
|'''एमिलियो एगुइनाल्डो'''
{{small|(1869–1964)}}
|19 मई, 1898
|23 जनवरी, 1899
|[[गैर-पक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
|[[File:Emilio_Aguinaldo_(ca._1898).jpg|186x186px]]
|'''एमिलियो एगुइनाल्डो'''
{{small|(1869–1964)}}
|23 जनवरी, 1899
|19 अप्रैल, 1901
|[[गैरपक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
|[[File:Aniceto_Lacson.gif|167x167px]]
|[[एनीसेटो लैक्सन]]
|<small>5 नवंबर, 1898</small>
|<small>22 जुलाई, 1899</small>
|
|-
|
|
|[[डेमेट्रियो लारेना]]
|<small>24 नवंबर, 1898</small>
|<small>27 नवंबर, 1898</small>
|
|-
|
|
|[[जोसे डे लुज़ुरियागा]]
|<small>22 जुलाई, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|
|यूसेबियो लुज़ुरियागा
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|
|सिमेओन लिज़ारेस
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|
|निकोलस गोलेज़
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|
|अगस्टिन अमेनाबार
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|
|[[जुआन अरनेटा]]
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|
|-
|
|[[File:Antonio Ledesma Jayme.jpg|186x186px]]
|[[एंटोनियो लेडेस्मा जेमे]]
|<small>24 जुलाई, 1854</small>
|<small>9 अक्टूबर, 1937</small>
|
|-
|
|[[File:Melecio Severino y Yorac.jpg|162x162px]]
|[[मेलेसियो सेवेरिनो]]
|<small>6 नवंबर, 1899</small>
|<small>30 अप्रैल, 1901</small>
|
|-
|
|
|[[रोक लोपेज़]]
|2 दिसंबर, 1898
|7 जनवरी, 1899
|
|-
|
|
|विसेंट फ्रेंको
|7 जनवरी, 1899
|7 जनवरी, 1899
|
|-
|
|[[File:Raymundo Melliza.jpg|150x150px]]
|[[रेमुंडो मेलिज़ा]]
|7 जनवरी, 1899
|16 जुलाई, 1899
|
|-
|
|
|निकोलस जालंदोनी
|16 जुलाई, 1899
|16 जुलाई, 1899
|
|-
|
|
|जोविटो युसे
|16 जुलाई, 1899
|23 सितंबर, 1899
|
|-
|
|[[File:Ramon Avancena.jpg|186x186px]]
|[[रामोन अवांसेना]]
|23 सितंबर, 1899
|23 सितंबर, 1899
|
|-
|
|
|[[विसेंट अल्वारेज़ (जनरल)]]
|18 मई 1899
|16 नवंबर 1899
|
|-
|
|
|[[इसिडोरो मिडेल]]
|16 नवंबर 1899
|22 मार्च, 1901
|
|-
|
| [[File:Miguel malvar PG.jpg|130px]]
| '''[[मिगुएल माल्वर]]'''<br />{{small|(1865–1911)}}<br />
| 19 अप्रैल, 1901
| 16 अप्रैल, 1902
| [[गैर-पक्षपातवाद|कोई नहीं]]
|-
|
| [[File:Macario Sacay.jpg|130px]]
| '''[[मैकारियो साके]]'''<br />{{small|(1870–1907)}}<br />
| 6 मई, 1902
| 14 जुलाई, 1906
| [[कटिपुनन]] <br />{{small|(holdout/revival)}}
|-
|
|
|[[मारियानो अर्किज़ा]]
|22 मार्च, 1901
|22 मार्च, 1903
|
|}
===फिलीपींस के राष्ट्रपतियों की सूची ===
=== अमेरिकी औपनिवेशिक काल ===
{{main|फिलीपींस का इतिहास (1898-1946)}}
[[स्पेनिश-अमेरिकी युद्ध]] के [[पेरिस की संधि (1898)|पेरिस की संधि]] के साथ समाप्त होने के बाद, फिलीपींस ([[प्यूर्टो रिको]] के साथ) को 20 मिलियन डॉलर की राशि पर संयुक्त राज्य अमेरिका को सौंप दिया गया।
'''[[फिलीपीन द्वीप समूह की सैन्य सरकार]]''' (1898–1902)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[वेस्ली मेरिट]]'''<br />{{small|(1836–1910)}}
|[[File:MajorGeneralWesleyMerritt (cropped).JPG|100px]]
|14 अगस्त,<br>1898
|30 अगस्त,<br>1898
|
|-
|'''2'''
|'''[[एल्वेल स्टीफन ओटिस]]'''<br />{{small|(1838–1909)}}
|[[File:Elwell S. Otis.jpg|100px]]
|30 अगस्त,<br>1898
|5 मई,<br>1900
|
|-
|'''3'''
|'''[[आर्थर मैकआर्थर जूनियर.]]'''<br />{{small|(1845–1912)}}
|[[File:Arthur MacArthur Jr.jpg|100px]]
|5 मई<br>1900
|4 जुलाई,<br>1901
|
|-style="height:76px;"
| '''4'''
| '''[[अदना चाफ़ी]]'''<br />{{small|(1842–1914)}}
| [[File:Gen. Adna R. Chaffee, half-length portrait, facing left, in uniform LCCN97508364 (cropped).jpg|100px]]
| 4 जुलाई,<br>1901
| 4 जुलाई,<br>1902
|
|}
'''[[फिलीपीन द्वीप समूह की द्वीपीय सरकार]]''' (1902–1935)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
| '''1'''
| '''[[विलियम हॉवर्ड टैफ्ट]]'''<br />{{small|(1857–1930)}}
| [[File:William Howard Taft.jpg|100px]]
| 4 जुलाई,<br>1901
| 1 फरवरी,<br>1904
|
|-
|'''2'''
|'''[[ल्यूक एडवर्ड राइट]]'''<br />{{small|(1846–1922)}}
|[[File:Luke Edward Wright.jpg|100px]]
|1 फरवरी,<br>1904
|3 नवंबर,<br>1905
|
|-
|'''3'''
|'''[[हेनरी क्ले आइड]]'''<br />{{small|(1844–1921)}}
|[[File:Henry Clay Ide 710x1024.jpg|100px]]
|3 नवंबर,<br>1905
|19 सितंबर,<br>1906
|
|- style="height:74px;"
| '''4'''
| '''[[जेम्स फ्रांसिस स्मिथ]]'''<br />{{small|(1859–1928)}}
| [[File:GenJFSmith.jpg|100px]]
| 20 सितंबर,<br>1906
| 11 नवंबर,<br>1909
|
|- style="height:70px;"
| '''5'''
| '''[[विलियम कैमरून फोर्ब्स]]'''<br />{{small|(1870–1959)}}
| [[File:W. Cameron Forbes cph.3b13852.jpg|100px]]
| 11 नवंबर,<br>1909
| 1 सितंबर,<br>1913
|
|-
|'''–'''
|'''''[[न्यूटन डब्ल्यू. गिल्बर्ट]]'''<br />{{small|(1862–1939)<br>Acting Governor-General}}''
|[[File:Newton W. Gilbert (Governor General of the Philippines).jpg|100px]]
|''1 सितंबर,<br>1913''
|''6 अक्टूबर,<br>1913''
|
|- style="height:68px;"
| '''6'''
| '''[[फ्रांसिस बर्टन हैरिसन]]'''<br />{{small|(1873–1957)}}
| [[File:Francis Burton Harrison, seated.jpg|100px]]
| 6 अक्टूबर,<br>1913
| 5 मार्च,<br>1921
|
|-
|'''–'''
|'''''[[चार्ल्स येटर]]'''<br />{{small|(1861–1943)<br>कार्यवाहक गवर्नर-जनरल}}''
|[[File:Charles Emmett Yeater (Philippines Governor General).jpg|100px]]
|''5 मार्च,<br>1921''
|''14 अक्टूबर,<br>1921''
|
|- style="height:68px;"
| '''7'''
| '''[[लियोनार्ड वुड]]'''<br />{{small|(1860–1927)}}
| [[File:General Leonard Wood Rol BNF Gallica.jpg|100px]]
| 14 अक्टूबर,<br>1921
| 7 अगस्त,<br>1927
|
|-
|'''–'''
|'''''[[यूजीन एलन गिलमोर]]'''<br />{{small|(1871–1953)<br>कार्यवाहक गवर्नर-जनरल}}''
|[[File:Eugene Allen Gilmore in "The badger" (1916).jpg|100px]]
|''7 अगस्त,<br>1927''
|''27 दिसंबर,<br>1927''
|
|- style="height:72px;"
| '''8'''
| '''[[हेनरी एल. स्टिमसन]]'''<br />{{small|(1867–1950)}}
| [[File:Henry Stimson, Harris & Ewing bw photo portrait, 1929.jpg|100px]]
| 27 दिसंबर,<br>1927
| 23 फरवरी,<br>1929
|
|-
|'''–'''
|'''''[[यूजीन एलन गिलमोर]]'''<br />{{small|(1871–1953)<br>कार्यवाहक गवर्नर-जनरल}}''
|[[File:Eugene Allen Gilmore in "The badger" (1916).jpg|100px]]
|''23 फरवरी,<br>1929''
|''8 जुलाई,<br>1929''
|
|-
|'''9'''
|'''[[ड्वाइट एफ. डेविस]]'''<br />{{small|(1879–1945)}}
|[[File:Dwight Davis, Bain bw photo portrait.jpg|100px]]
|8 जुलाई,<br>1929
|9 जनवरी<br>1932
|
|-
|'''–'''
|'''''[[जॉर्ज सी. बट्टे]]'''<br />{{small|(1877–1940)<br>कार्यवाहक गवर्नर-जनरल}}''
|[[File:George C. Butte (Philippines Governor).jpg|100px]]
|''9 जनवरी,<br>1932''
|''29 फरवरी,<br>1932''
|
|- style="height:69px;"
| '''10'''
| '''[[थियोडोर रूजवेल्ट जूनियर.]]'''<br />{{small|(1886–1944)}}
| [[File:LC-DIG-ggbain-37582.jpg|100px]]
| 29 फरवरी,<br>1932
| 15 जुलाई,<br>1933
|
|-
|'''11'''
|'''[[फ्रैंक मर्फी]]'''<br />{{small|(1890–1949)}}
|[[File:Justice Frank Murphy.jpg|100px]]
|15 जुलाई,<br>1933
|14 नवंबर,<br>1935
|
|}
'''[[फिलीपींस का राष्ट्रमंडल]]''' (1935–1946)
{| class="wikitable"
!#
!उच्चायुक्त
!छवि
!से
!जब तक
!दल
|-
|'''1'''
|'''[[फ्रैंक मर्फी]]'''<br />{{small|(1890–1949)}}
|[[File:Justice Frank Murphy.jpg|100px]]
|14 नवंबर,<br>1935
|31 दिसंबर,<br>1936
|
|-
| rowspan="2" |'''–'''
| rowspan="2" |'''''[[जे. वेल्डन जोन्स]]'''<br />{{small|(1896–1982)}}''
| rowspan="2" |[[File:J. Weldon Jones.jpg|100px]]
|''31 दिसंबर, 1936''
|''26 अप्रैल, 1937''
| rowspan="2" |
|-
|''12 जुलाई, 1939''
|''28 अक्टूबर, 1939''
|-
| rowspan="2" | '''2'''
| rowspan="2" | '''[[पॉल वी. मैकनट]]'''<br />{{small|(1891–1955)}}
| rowspan="2" | [[File:Paul V McNutt Oct 1941.jpg|100px]]
|26 अप्रैल, 1937
|12 जुलाई, 1939
| rowspan="2" |
|-
|14 सितंबर, 1945
|4 जुलाई, 1946
|-
|'''3'''
|'''[[फ्रांसिस बोवेस सेयर सीनियर.]]'''<br />{{small|(1885–1972)}}
|[[File:New Governor General of Philippines. Washington, D.C., July 27. Francis B. Sayre, Assistant Secretary of State LCCN2016876006.jpg|100px]]
|28 अक्टूबर, 1939
|12 अक्टूबर, 1942
|
|-style="height:65px;"
| '''4'''
| '''[[हेरोल्ड एल. इकेज़]]'''<br />{{small|(1874–1952)}}
| [[File:Ickes.gif|100px]]
| 12 अक्टूबर, 1942
| 14 सितंबर, 1945
|
|-
!#
!अध्यक्ष
!छवि
!से
!जब तक
!दल
|-
| rowspan="2" | '''1'''
| rowspan="2" | '''[[मैनुअल एल. क्यूज़ोन]]'''<br />{{small|(1878–1944)}}
| rowspan="2" | [[File:ML_Quezon.jpg|155x155px|Manuel L. Quezon]]
|15 नवंबर, 1935
|17 मार्च, 1942
| rowspan="2" |[[नैशनलिस्टा पार्टी|नैशनलिस्टा]]
|-
|2 मई, 1942
|1 अगस्त, 1944
|-
| -
|'''[[जोस अबाद सैंटोस]]'''<br />{{small|(1886–1942)}}
|[[File:José Abad Santos.jpg|172x172px]]
|17 मार्च, 1942
|2 मई, 1942
|[[स्वतंत्र राजनीतिज्ञ|स्वतंत्र]]
|-
|'''2'''
|'''[[सर्जियो ओस्मेना]]'''<br />{{small|(1878–1961)}}
|[[File:Sergio_Osmena_photo.jpg|171x171px|Sergio Osmeña]]
|1 अगस्त, 1944
|28 मई, 1946
|[[नैशनलिस्टा पार्टी|नैशनलिस्टा]]
|-
|'''3'''
|'''[[मैनुअल रोक्सास]]'''<br />{{small|(1892–1946)}}
|[[File:Manuel_Roxas_2.jpg|160x160px|Manuel Roxas]]
|28 मई, 1946
|15 अप्रैल, 1948
|[[Liberal Party (Philippines)|Liberal]]
|}
=== द्वितीय विश्व युद्ध ===
'''फिलीपींस पर जापानी कब्ज़ा'''
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[मासाहारू होम्मा]]'''<br />{{small|(1887–1946)}}
|[[File:Honma Masaharu.jpg|100px]]
|3 जनवरी,<br>1942
|8 जून,<br>1942
|
|-
|'''2'''
|'''[[शिज़ुइची तनाका]]'''<br />{{small|(1887–1945)}}
|[[File:Tanaka Shizuichi.jpg|100px]]
|8 जून,<br>1942
|28 मई,<br>1943
|
|-
|'''3'''
|'''[[शिगेनोरी कुरोदा]]'''<br />{{small|(1887–1952)}}
|[[File:Kuroda Shigenori.jpg|100px]]
|28 मई,<br>1943
|26 सितंबर,<br>1944
|
|-
|'''4'''
|'''[[टोमोयुकी यामाशिता]]'''<br />{{small|(1885–1946)}}
|[[File:Face detail, Yamashita Tomoyuki Osaka (cropped).jpg|100px]]
|26 सितंबर,<br>1944
|2 सितंबर,<br>1945
|
|}
'''[[फिलीपीन कार्यकारी आयोग]]''' (1942–1943)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[जॉर्ज बी. वर्गास]]'''<br />{{small|(1890–1980)}}
|[[File:Jorge Bartolomé Vargas.jpg|169x169px]]
|23 जनवरी, 1942
|14 अक्टूबर, 1943
|[[कालीबापी]]
|}
'''[[दूसरा फिलीपीन गणराज्य]]''' (1943–1945)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[जोस पी. लॉरेल]]'''<br />{{small|(1891–1959)}}
|[[File:Jose_P._Laurel_(cropped).jpg|link=|162x162px|José P. Laurel]]
|14 अक्टूबर, 1943
|17 अगस्त, 1945
|[[कालीबापी]]
|}
'''[[तीसरा फिलीपीन गणराज्य]]''' (1946–1973)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[मैनुअल रोक्सास]]'''<br />{{small|(1892–1946)}}
|[[File:Manuel_Roxas_2.jpg|160x160px|Manuel Roxas]]
|28 मई, 1946
|15 अप्रैल, 1948
| rowspan="2" |[[Liberal Party (Philippines)|Liberal]]
|-
|'''2'''
|'''[[एल्पिडियो क्विरिनो]]'''<br />{{small|(1890–1956)}}
|[[File:Elpidio_R_Quirino.jpg|148x148px|Elpidio Quirino]]
|17 अप्रैल, 1948
|30 दिसंबर, 1953
|-
|'''3'''
|'''[[रेमन मैग्सेसे]]'''<br />{{small|(1907–1957)}}
|[[File:Ramon-Magsaysay-01.jpg|169x169px|Ramon Magsaysay]]
|30 दिसंबर, 1953
|17 मार्च, 1957
| rowspan="2" |[[Nacionalista Party|Nacionalista]]
|-
|'''4'''
|'''[[कार्लोस पी. गार्सिया]]'''<br />{{small|(1896–1971)}}
|[[File:Carlos_P_Garcia_photo.jpg|170x170px|Carlos P. Garcia]]
|18 मार्च, 1957
|30 दिसंबर, 1961
|-
|'''5'''
|'''[[दिओसदादो मैकापागल]]'''<br />{{small|(1910–1997)}}
|[[File:Diosdado_Macapagal_photo.jpg|169x169px|Diosdado Macapagal]]
|30 दिसंबर, 1961
|30 दिसंबर, 1965
|[[Liberal Party (Philippines)|Liberal]]
|-
|'''6'''
|'''[[फर्डिनेंड मार्कोस]]'''<br />{{small|(1917–1989)}}
|[[File:Ferdinand_E_Marcos_(cropped).jpg|176x176px|Ferdinand Marcos]]
|30 दिसंबर, 1965
|25 फ़रवरी, 1986
|[[Nacionalista Party|Nacionalista]]
|}
'''[[फर्डिनेंड मार्कोस के अधीन मार्शल लॉ|मार्शल लॉ]] और [[चौथा फिलीपीन गणराज्य]]''' (1973–1986)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[फर्डिनेंड मार्कोस]]'''<br />{{small|(1917–1989)}}
|[[File:Ferdinand_E_Marcos_(cropped).jpg|176x176px|Ferdinand Marcos]]
|30 दिसंबर, 1965
|25 फ़रवरी, 1986
|[[नैशनलिस्टा पार्टी|नैशनलिस्टा]], बाद में [[किलुसांग बागोंग लिपुनन|केबीएल]]
|}
'''[[फिलीपींस की अनंतिम सरकार (1986-1987)|अनंतिम सरकार]]''' (1986–1987)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[कोराजोन एक्विनो]]'''<br />{{small|(1933–2009)}}
|[[File:Corazon_Aquino_1986.jpg|160x160px|Corazon Aquino]]
|25 फ़रवरी, 1986
|6 जुलाई, 1986
|[[संयुक्त राष्ट्रवादी लोकतांत्रिक संगठन|यूएनआईडीओ]]
|-
| -
|'''[[आर्टुरो टोलेंटिनो]]'''<br />{{small|(1910–2004)}}
|[[File:Arturo_Tolentino.jpg|160x160px]]
|6 जुलाई, 1986
|July 8, 1986
|[[किलुसांग बगोंग लिपुनन|किलुसांग]]
|}
'''[[पाँचवाँ फिलीपीन गणराज्य]]''' (1987-वर्तमान)
{| class="wikitable" style="text-align:center" |
|-
! #
! width="200px" |नाम
! चित्र
! width="100px" |कार्यकाल प्रारंभ
! width="100px" |कार्यकाल समाप्ति
!'''दल'''
|-
|'''1'''
|'''[[कोराजोन एक्विनो]]'''<br />{{small|(1933–2009)}}
|[[File:Corazon_Aquino_1986.jpg|160x160px|Corazon Aquino]]
|6 जुलाई, 1986
|30 जून, 1992
|[[संयुक्त राष्ट्रवादी लोकतांत्रिक संगठन|यूएनआईडीओ]], बाद में स्वतंत्र
|-
|'''2'''
|'''[[फिदेल वी. रामोस]]'''<br />{{small|(1928–2022)}}
|[[File:Ramos_Pentagon.jpg|156x156px|Fidel Ramos]]
|30 जून, 1992
|30 जून, 1998
|[[लाकास-सीएमडी (1991)|लाकास]]
|-
|'''3'''
|'''[[जोसेफ एस्ट्राडा]]'''<br />{{small|(born 1937)}}
|[[File:President_Joseph_"Erap"_Ejercito_Estrada,_Argentine_President_Menem_(cropped).jpg|192x192px|Joseph Estrada]]
|30 जून, 1998
|20 जनवरी, 2001
|[[लाबान एनजी मकाबयांग मसांग पिलिपिनो|LAMMP]]
|-
|'''4'''
|'''[[ग्लोरिया मैकापागल अरोयो]]'''<br />{{small|(born 1947)}}
|[[File:Gloria_Macapagal_Arroyo_WEF_2009-crop.jpg|frameless|175x175px]]
|20 जनवरी, 2001
|30 जून, 2010
|[[लाकास-सीएमडी(1991)|लाकास]], बाद में [[लाकास-सीएमडी|लाकास-कांपी]]
|-
|'''5'''
|'''[[बेनिग्नो एक्विनो III|बेनिग्नो एस. एक्विनो III]]'''<br />{{small|(1960–2021)}}
|[[File:Benigno_Aquino_III_Official_2015.jpg|173x173px|Benigno Aquino III]]
|30 जून, 2010
|30 जून, 2016
|[[लिबरल पार्टी (फिलीपींस)|लिबरल]]
|-
|'''6'''
|'''[[रोड्रिगो दुतेर्ते]]'''<br />{{small|(born 1945)}}
|[[File:President_Rodrigo_Duterte.jpg|168x168px|Rodrigo Duterte]]
|30 जून, 2016
|30 जून, 2022
|[[पीडीपी-लाबान]]
|-
|'''7'''
|'''[[बोंगबोंग मार्कोस]]'''<br />{{small|(born 1957)}}
|[[File:Ferdinand Marcos Jr. Inauguration RTVM (Enhanced).png|168x168px|Bongbong Marcos]]
|30 जून, 2022
|उपस्थित
|[[पार्टिडो फ़ेडरल फ़िलिपिनास]]
|}
== इन्हें भी देखें ==
* [[मनीला]]
* [[फ़िलिपीनो भाषा]]
* [[फ़िलीपीन्स का ध्वज]]
* [[फिलीपींस का इतिहास]]
* [[फिलीपींस]]
*[[फिलीपींस का राष्ट्रपति]]
* [[फिलीपींस के राष्ट्रपति]]
* [[फिलीपींस के गवर्नर-जनरल]]
* [[फिलिपिनो शैलियाँ और सम्मानसूचक शब्द]]
* [[फिलीपींस के राष्ट्राध्यक्षों और शासनाध्यक्षों की सूची]]
* [[फिलीपींस की प्रथम देवियों और सज्जनों]]
* [[प्राचीन फिलीपीन पत्नियों की सूची]]
* [[फिलीपींस के राष्ट्रपतियों की सूची]]
* [[फिलीपींस के अनौपचारिक राष्ट्रपतियों की सूची]]
* [[फिलीपींस के उपराष्ट्रपति]]
* [[फिलीपींस के उपराष्ट्रपतियों की सूची]]
* [[फिलीपींस के प्रधान मंत्री]] (now defunct)
* [[फिलीपींस के राष्ट्रपति की मुहर]]
* [[वर्तमान राष्ट्राध्यक्षों और सरकार प्रमुखों की सूची]]
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
[[श्रेणी:फ़िलिपीन्ज़]]
<references />
js0odm09szm146apvvb5xq8u3loyapj
चमियाला बाज़ार
0
1601313
6544306
6470901
2026-04-26T20:46:54Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544306
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox settlement
| name = चमियाला
| settlement_type = कस्बा / बाज़ार
| official_name = चमियाला
| image =
Chamiyala in Uttarakhand Map.svg
| pushpin_map = India Uttarakhand
| pushpin_label_position = right
| pushpin_map_caption = उत्तराखण्ड में स्थिति
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{flag|भारत}}
| subdivision_type1 = राज्य
| subdivision_name1 = उत्तराखण्ड
| subdivision_type2 = ज़िला
| subdivision_name2 = टिहरी गढ़वाल
| subdivision_type3 = तहसील
| subdivision_name3 = घनसाली
| subdivision_type4 = विकासखंड
| subdivision_name4 = भिलंगना
| elevation_m = 1350
| postal_code = 249125
}}
'''चमियाला''' (Chamiyala) [[भारत]] के [[उत्तराखण्ड]] राज्य के [[टिहरी गढ़वाल ज़िला|टिहरी गढ़वाल ज़िले]] में स्थित एक महत्वपूर्ण कस्बा और बाज़ार है। यह [[भिलंगना]] विकासखंड का एक प्रमुख व्यापारिक केंद्र है और घनसाली-बूढ़ाकेदार मार्ग पर स्थित है।<ref name="youtube-history">{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=5S0xevY5o3E|title=चमियाला बाजार का इतिहास ।। History of Chamiyala Bazar|date=2022-07-17|website=YouTube|publisher=BaramasUk}}</ref> अपनी रणनीतिक स्थिति के कारण, यह आस-पास की कई पट्टियों और गाँवों के लिए रोज़मर्रा की ज़रूरतों, शिक्षा और स्वास्थ्य सेवाओं का एक प्रमुख केंद्र है।
== इतिहास ==
चमियाला बाज़ार का आधुनिक इतिहास 20वीं सदी के मध्य से शुरू होता है। स्थानीय स्रोतों के अनुसार, 1950 के आसपास श्री रामेश्वर प्रसाद व्यास जी ने यहाँ पहली दुकान स्थापित की, जिसने इस बाज़ार की नींव रखी।<ref name="youtube-history" /> इससे पहले यह क्षेत्र '''मटरू की चौरी''' के नाम से जाना जाता था, जो एक स्थानीय बुज़ुर्ग के सम्मान में रखा गया था। धीरे-धीरे यहाँ अन्य दुकानें स्थापित हुईं और यह क्षेत्र भिलंगना घाटी के एक महत्वपूर्ण बाज़ार के रूप में विकसित हो गया।
== भूगोल एवं अवस्थिति ==
चमियाला, [[घनसाली]] से लगभग 15-20 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। यह कस्बा एक घाटी में बसा हुआ है और आसपास की पहाड़ियाँ इसे एक सुंदर भौगोलिक परिदृश्य प्रदान करती हैं। यह क्षेत्र [[घनसाली|घनसाली-]][[बूढ़ाकेदार]] और [[उत्तरकाशी]] को जोड़ने वाले मार्गों के निकट है, जो इसे व्यापार और यातायात की दृष्टि से महत्वपूर्ण बनाता है।
== अर्थव्यवस्था एवं वाणिज्य ==
चमियाला की अर्थव्यवस्था मुख्य रूप से व्यापार पर आधारित है। यह आस-पास के दर्जनों गाँवों के लिए मुख्य बाज़ार है, जहाँ लोग अपनी रोज़मर्रा की ज़रूरतों का सामान खरीदने आते हैं।
* '''स्थानीय उत्पाद:''' 2025 में, स्थानीय उत्पादों को बाज़ार उपलब्ध कराने के उद्देश्य से चमियाला में '''हिलांस गढ़वाल मार्ट''' की शुरुआत की गई। इस मार्ट से क्षेत्र के 300 से अधिक महिला स्वयं सहायता समूह जुड़े हुए हैं, जो अपने द्वारा बनाए गए उत्पादों को यहाँ बेचते हैं।<ref name="dd-news">{{cite news|url=https://www.youtube.com/watch?v=0YICSVImIS0|title=टिहरी जिले में स्थानीय उत्पादों को मिला बाजार, चमियाला में हिलांस गढ़वाल मार्ट शुरू|date=2025-06-19|DD News Uttarakhand}}</ref>
* '''बैंकिंग एवं अन्य सेवाएँ:''' कस्बे में कई राष्ट्रीयकृत और सहकारी बैंकों की शाखाएँ, एटीएम, और अन्य वित्तीय सेवाएँ उपलब्ध हैं।
== शिक्षा एवं स्वास्थ्य ==
चमियाला क्षेत्र का एक प्रमुख शैक्षिक केंद्र भी है।
* '''राजकीय इंटर कॉलेज, चमियाला:''' यह कस्बे का एक प्रमुख शिक्षण संस्थान है, जहाँ आस-पास के गाँवों से छात्र-छात्राएँ शिक्षा प्राप्त करने आते हैं। समय-समय पर यहाँ राष्ट्रीय आपदा अनुक्रिया बल (NDRF) द्वारा छात्रों के लिए आपदा प्रबंधन प्रशिक्षण कार्यक्रम भी आयोजित किए जाते हैं।<ref name="hindustan-news">{{cite news|url=https://www.livehindustan.com/uttarakhand/tehri/news/ndrf-gave-training-to-students-to-prevent-disaster-102507621458872.html|title=एनडीआरएफ ने छात्रों को दिया आपदा से बचाव का प्रशिक्षण|date=2025-08-21|4=Hindustan}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
* '''स्वास्थ्य सेवाएँ:''' यहाँ सरकारी और निजी स्वास्थ्य केंद्र मौजूद हैं जो स्थानीय आबादी को चिकित्सा सुविधाएँ प्रदान करते हैं।
== प्रशासन ==
प्रशासनिक रूप से, चमियाला को '''नगर पंचायत''' का दर्जा प्राप्त है, जो कस्बे में स्वच्छता, सड़क, पानी और अन्य नागरिक सुविधाओं के प्रबंधन के लिए जिम्मेदार है।
== इन्हें भी देखें ==
* [[टिहरी गढ़वाल ज़िला]]
* [[घनसाली]]
* [[उत्तराखण्ड के नगर]]
== सन्दर्भ ==
{{reflist}}
0m468ptzvd99t7p9vum5pkb0gkyrlg2
विदेशी फिल्मों के हिंदी डब शीर्षकों की सूची
0
1601805
6544418
6543067
2026-04-27T08:11:50Z
Xzantiyamoloy
739617
/* 1990 के दशक की फिल्म */
6544418
wikitext
text/x-wiki
इस सूची में केवल वही हिंदी डब फ़िल्में शामिल होंगी जिनके शीर्षक मूल फ़िल्म के शीर्षक से अलग नाम से हिंदी में डब किया गया हो, जैसे ''The Avengers'' का हिंदी डब शीर्षक ''अवेंजर्स: अंगारे बन शोले''।
==1970 के दशक की फिल्म==
{| class="wikitable sortable"
! वर्ष !! मूल शीर्षक !! भाषा !! हिंदी डब शीर्षक
|-
| 1973 || The Exorcist || अंग्रेज़ी || शैतानी रात
|}
==1980 के दशक की फिल्म==
{| class="wikitable sortable"
! वर्ष !! मूल शीर्षक !! भाषा !! हिंदी डब शीर्षक
|-
| 1981 || The Evil Dead || अंग्रेज़ी || हैवान जाग ऊठा
|-
| 1982 || Poltergeist || अंग्रेज़ी || मौत का घर
|-
| 1982 || The Thing || अंग्रेज़ी || कोई चिज
|-
| 1985 || House || अंग्रेज़ी || शैतानी हवेली
|-
| 1987 || Beverly Hills Cop II || अंग्रेज़ी || जाबाज़ सिपाही भाग - 2
|-
| 1989 || Hellgate || अंग्रेज़ी || नरक का द्वार
|-
|}
==1990 के दशक की फिल्म==
{| class="wikitable sortable"
! वर्ष !! मूल शीर्षक !! भाषा !! हिंदी डब शीर्षक
|-
| 1991 || Cape Fear || अंग्रेज़ी || खौफ
|-
| 1991 || Terminator 2: Judgment Day || अंग्रेज़ी || इन्साफ का दिन
|-
| 1992 || Reservoir Dogs || अंग्रेज़ी || एक मुखबिर
|-
| 1992 || Fifty/Fifty || अंग्रेज़ी || आर या पार
|-
| 1992 || Honeymoon in Vegas || अंग्रेज़ी || वेगास मे सुहागरात
|-
| 1992 || Universal Soldier || अंग्रेज़ी || विश्व सैनिक ००१
|-
| 1992 || The Lawnmower Man || अंग्रेज़ी || बागबान की आवारा गर्दी
|-
| 1992 || Poison Ivy || अंग्रेज़ी || जवानी एक ज़हर
|-
| 1993 || Indecent Proposal || अंग्रेज़ी || कीमत एक रात की
|-
| 1993 || Alive || अंग्रेज़ी || मौत का सफर
|-
| 1993 || Bloodstone: Subspecies II || अंग्रेज़ी || रात का दरिन्दा
|-
| 1993 || The Firm || अंग्रेज़ी || साज़िशों का जाल
|-
| 1994 || True Lies || अंग्रेज़ी || सच्चा झूठ
|-
| 1994 || Baby's Day Out || अंग्रेज़ी || एक बेबी तीन बदमाश
|-
| 1994 || Mary Shelley's Frankenstein || अंग्रेज़ी || दानव
|-
| 1994 || Beverly Hills Cop III || अंग्रेज़ी || जाँबाज सिपाही भाग - ३
|-
| 1995 || Braveheart || अंग्रेज़ी || शेरदिल
|-
| 1996 || Eraser || अंग्रेज़ी || मीटा दुंगा नामो निशान
|-
| 1996 || The Ghost and The Darkness || अंग्रेज़ी || प्रेत और काला साया
|-
| 1997 || Men In Black || अंग्रेज़ी || विश्वरक्षक
|-
| 1997 || The Peacemaker || अंग्रेज़ी || शांति का सिपाही
|-
| 1997 || The Fifth Element || अंग्रेज़ी || पाँचवा तत्व
|-
| 1997 || Volcano || अंग्रेज़ी || ज्वालामुखी
|-
| 1997 || I Know What You Did Last Summer || अंग्रेज़ी || कातिल कौन?
|-
| 1997 || Life Is Beautiful || इतालवी || दो पल की ज़िन्दगी
|-
| 1998 || Urban Legend || अंग्रेज़ी || खूनी आहट
|-
| 1998 || Fallen || अंग्रेज़ी || मौत की पहेली
|-
| 1998 || The Mask of Zorro || अंग्रेज़ी || ज़ोरो का नक़ाब
|-
| 1999 || The Matrix || अंग्रेज़ी || महाशक्तिमान
|-
| 1999 || Deep Blue Sea || अंग्रेज़ी || मौत का समुन्दर
|-
| 1999 || House on Haunted Hill || अंग्रेज़ी || भूत बंगले के अन्दर
|}
==2000 के दशक की फिल्म==
{| class="wikitable sortable"
! वर्ष !! मूल शीर्षक !! भाषा !! हिंदी डब शीर्षक
|-
| 2000 || Romeo Must Die || अंग्रेज़ी || इंतकाम की आग
|-
| 2000 || Hollow Man || अंग्रेज़ी || अनहोनी
|-
| 2000 || Vertical Limit || अंग्रेज़ी || मृत्यु शिखर
|-
| 2000 || Beautiful Joe || अंग्रेज़ी || दिल ले गई हसीना
|-
| 2001 || The One || अंग्रेज़ी || बलवान
|-
| 2001 || Cats & Dogs || अंग्रेज़ी || तेरी पूंछ मेरी मूंछ
|-
| 2001 || Swordfish || अंग्रेज़ी || बाज़ीगर कौन?
|-
| 2001 || Training Day || अंग्रेज़ी || कयामत का दिन
|-
| 2001 || Evolution || अंग्रेज़ी || विश्व विनाशक
|-
| 2001 || Harry Potter and the Philosopher’s Stone || अंग्रेज़ी || हैरी पौटर और पारस पत्थर
|-
| 2002 || Resident Evil || अंग्रेज़ी || मौत का बुलावा
|-
| 2002 || Minority Report || अंग्रेज़ी || फ़रार मुजरिम
|-
| 2002 || Harry Potter and the Chamber of Secrets || अंग्रेज़ी || हैरी पौटर और रहस्यमयी तहखाना
|-
| 2002 || Men in Black II || अंग्रेज़ी || विश्वरक्षकों की वापसी
|-
| 2002 || Eight Legged Freaks || अंग्रेज़ी || मकड़ी का शिकार
|-
| 2003 || Terminator 3: Rise of the Machines || अंग्रेज़ी || टर्मिनेटर ३: इन्सानियत ख़तरे में
|-
| 2003 || The Matrix Reloaded || अंग्रेज़ी || मायाजाल
|-
| 2003 || The Matrix Revolutions || अंग्रेज़ी || महासंग्राम
|-
| 2003 || The Italian Job || अंग्रेज़ी || चोर पे मोर
|-
| 2003 || S.W.A.T. || अंग्रेज़ी || इनाम 10 करोड
|-
| 2003 || Out for a Kill || अंग्रेज़ी || बदले की जंग
|-
| 2003 || The Last Samurai || अंग्रेज़ी || आखिरी योद्धा
|-
| 2003 || Underworld || अंग्रेज़ी || एक नया डर अंडरवर्ल्ड
|-
| 2003 || The Foreigner || अंग्रेज़ी || गहरी चाल
|-
| 2003 || Red Water || अंग्रेज़ी || खूनी शार्क
|-
| 2004 || Unstoppable || अंग्रेज़ी || फ़रार क़ैदी
|-
| 2004 || The New World || अंग्रेज़ी || एक सच्ची दास्तान
|-
| 2004 || The Grudge || अंग्रेज़ी || डरते रहो
|-
| 2004 || Resident Evil: Apocalypse || अंग्रेज़ी || आखरी जंग
|-
| 2004 || Hellboy || अंग्रेज़ी || नरकपुत्र
|-
| 2004 || Dead Mary || अंग्रेज़ी || मॅरी की मौत
|-
| 2004 || Alien 51 || अंग्रेज़ी || आसमानी दरिंदा
|-
| 2004 || Harry Potter and the Prisoner of Azkaban || अंग्रेज़ी || हैरी पौटर और अस्काबान का कैदी
|-
| 2005 || Chaos || अंग्रेज़ी || ग्रेट बैंक रोबरी
|-
| 2005 || The Ring Two || अंग्रेज़ी || दहशत का घेरा
|-
| 2005 || 7 Seconds || अंग्रेज़ी || गायब 7 सेकंड में
|-
| 2005 || Fun with Dick and Jane || अंग्रेज़ी || Mr. & Mrs. झोल-झाल
|-
| 2005 || Mr. & Mrs. Smith || अंग्रेज़ी || मिस्टर एण्ड मिसेस शर्मा
|-
| 2005 || Stealth || अंग्रेज़ी || विनाशक शस्त्र
|-
| 2005 || The Fog || अंग्रेज़ी || खूनी धुंध
|-
| 2006 || Hollow Man 2 || अंग्रेज़ी || अनहोनी 2
|-
| 2006 || Lady in the Water || अंग्रेज़ी || रहस्यमयी औरत
|-
| 2006 || The Prestige || अंग्रेज़ी || जादू एक धोखा
|-
| 2006 || Night at the Museum || अंग्रेज़ी || म्युज़ीयम के अंदर फंस गया सिकंदर
|-
| 2006 || Underworld: Evolution || अंग्रेज़ी || खूंख़ार दरिन्दों
|-
| 2006 || Blood Diamond || अंग्रेज़ी || हीरों का जाल
|-
| 2006 || Slither || अंग्रेज़ी || बदलता जिस्म
|-
| 2006 || Snakes on a Plane || अंग्रेज़ी || सांप मचाये धूम
|-
| 2006 || The Covenant || अंग्रेज़ी || हैवानी शक्ति
|-
| 2006 || DOA: Dead or Alive || अंग्रेज़ी || करो या मरो
|-
| 2006 || Fatal Contact: Bird Flu in America || अंग्रेज़ी || बर्ड फ्लू का खौफ़
|-
| 2006 || Basic Instinct 2 || अंग्रेज़ी || मडर का नशा
|-
| 2007 || Motives 2: Retribution || अंग्रेज़ी || एक जाल
|-
| 2006 || ''Children of Men'' || अंग्रेज़ी || इंसान के बच्चे
|-
| 2007 || The Gene Generation || अंग्रेज़ी || एक ख़तरनाक गेम
|-
| 2007 || Next || अंग्रेज़ी || कल का खतरा
|-
| 2007 || Primeval || अंग्रेज़ी || आदमखोर
|-
| 2007 || Vacancy || अंग्रेज़ी || खूनी नजर
|-
| 2007 || Bridge to Terabithia || अंग्रेज़ी || जादुई नगरी टेराबीथिया
|-
| 2007 || 30 Days of Night || अंग्रेज़ी || 30 खूनभरी रातें
|-
| 2007 || Ghost Rider || अंग्रेज़ी || महाकाल
|-
| 2007 || Fantastic Four: Rise of the Silver Surfer || अंग्रेज़ी || फ़ैन्टास्टिक 4 और सिल्वर सर्फ़र की चुनौती
|-
| 2007 || Spider-Man 3 || अंग्रेज़ी || स्पाइडर-मैन 3: कश्मकश
|-
| 2007 || The Contractor || अंग्रेज़ी || अनजान खतरा
|-
| 2007 || War || अंग्रेज़ी || आखरी मुकाबला
|-
| 2007 || Harry Potter and the Order of the Phoenix || अंग्रेज़ी || हैरी पौटर और फीनिक्स की फौज
|-
| 2007 || The Water Horse: Legend of the Deep || अंग्रेज़ी || वाटर हॉर्स: समुंदर का बादशाह
|-
| 2008 || I Am Legend || अंग्रेज़ी || ज़िंदा हूं मैं
|-
| 2008 || You Don't Mess with the Zohan || अंग्रेज़ी || रंगीला जोहान
|-
| 2008 || Trick 'r Treat || अंग्रेज़ी || मौत की आहट
|-
| 2008 || The Mummy: Tomb of the Dragon Emperor || अंग्रेज़ी || द ममी: ड्रॅगन शहनशाह का मकबरा
|-
| 2008 || The Dark Knight || अंग्रेज़ी || बैटमैन 2: द डार्क नाईट
|-
| 2008 || Pulse 2: Afterlife || अंग्रेज़ी || महाकाल 2
|-
| 2008 || Pulse 3 || अंग्रेज़ी || महाकाल 3
|-
| 2008 || Vantage Point || अंग्रेज़ी || साज़िश
|-
| 2008 || Iron Man || अंग्रेज़ी || लोह पुरुष
|-
| 2008 || The Incredible Hulk || अंग्रेज़ी || महाबली हल्क
|-
| 2008 || Indiana Jones and the Kingdom of the Crystal Skull || अंग्रेज़ी || इँडियाना जोन्स और कपाल की सल्तनत
|-
| 2008 ||Slumdog Millionaire || अंग्रेज़ी || स्लमडॉग करोडपती
|-
| 2009 || The Final Destination || अंग्रेज़ी || मौत की मंज़िल
|-
| 2009 || Crank: High Voltage || अंग्रेज़ी || कमीने कंपनी
|-
| 2009 || Bitch Slap || अंग्रेज़ी || करो या मरो: Returns
|-
| 2009 || Orphan || अंग्रेज़ी || मासूम शैतान
|-
| 2009 || The Hangover || अंग्रेज़ी || अय्याशी की रात
|-
| 2009 || Fighting || अंग्रेज़ी || खतरों का खिलाड़ी
|-
| 2009 || G.I. Joe: The Rise of Cobra || अंग्रेज़ी || जी.आई.जो: कोबरा का कहर
|-
| 2009 || The Taking of Pelham 123 || अंग्रेज़ी || हाइजैक ऑफ मेट्रो 123
|-
| 2009 || Inglourious Basterds || अंग्रेज़ी || बदनाम कमीने
|-
| 2009 || 2012 || अंग्रेज़ी || 2012: प्रलय की शुरुआत
|-
| 2009 || Harry Potter and the Half-Blood Prince || अंग्रेज़ी || हैरी पौटर और हाफ़ ब्लड प्रिंस
|-
| 2009 || Beauty and the Beast || अंग्रेज़ी || हसीना और जानवर
|-
| 2009 || Race to Witch Mountain || अंग्रेज़ी || [[रेस तीसरी दुनिया तक]]
|}
==2010 के दशक की फिल्म==
{| class="wikitable sortable"
! वर्ष !! मूल शीर्षक !! भाषा !! हिंदी डब शीर्षक
|-
| 2010 || ''Inception'' || अंग्रेज़ी || चक्रव्युह
|-
| 2010 || ''Due Date'' || अंग्रेज़ी || मुझे इस दोस्त से बचाओ
|-
| 2010 || ''The Town'' || अंग्रेज़ी || साज़िशों का शहर
|-
| 2010 || ''The Expendables'' || अंग्रेज़ी || मौत के सौदागर
|-
| 2010 || ''The Spy Next Door'' || अंग्रेज़ी || जैकी जासूस
|-
| 2010 || ''Faster'' || अंग्रेज़ी || मैं इंतकाम लूंगा
|-
| 2010 || ''The Chronicles of Narnia: The Voyage of the Dawn Treader'' || अंग्रेज़ी || एक अदभुत सफर
|-
| 2010 || ''Knight and Day'' || अंग्रेज़ी || एक खिलाड़ी एक हसीना
|-
| 2010 || ''Tron: Legacy'' || अंग्रेज़ी || ट्रॉन: एक मायाजाल
|-
| 2010 || ''Resident Evil: Afterlife'' || अंग्रेज़ी || रेसिडेन्ट ईवल 4: मौत के बाद भी...
|-
| 2010 || ''Clash of the Titans'' || अंग्रेज़ी || महायुद्ध: क्लैश ऑफ द टाय्टन्स
|-
| 2010 || ''True Grit'' || अंग्रेज़ी || बदले का जुनून
|-
| 2010 || ''Legion'' || अंग्रेज़ी || मौत के फ़रिश्ते
|-
| 2010 || ''Green Zone'' || अंग्रेज़ी || इराक पर हमला
|-
| 2010 || ''Smokin' Aces 2: Assassins' Ball'' || अंग्रेज़ी || सुलगते अंगारें
|-
| 2010 || ''Cats & Dogs: The Revenge of Kitty Galore'' || अंग्रेज़ी || म्याऊँ म्याऊँ और भौं भौं
|-
| 2010 || ''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1'' || अंग्रेज़ी || हैरी पौटर और मौत के तौहफ़े (Part 1)
|-
| 2010 || ''Salt'' || अंग्रेज़ी || साल्ट: चालबाज़ जासूस
|-
| 2011 || ''Thor'' || अंग्रेज़ी || ताकतवर थॉर
|-
| 2011 || ''Captain America: The First Avenger'' || अंग्रेज़ी || कप्तान अमरिका: पहला प्रतिशोधी
|-
| 2011 || ''Sherlock Holmes: A Game of Shadows'' || अंग्रेज़ी || शेरलॉक होम्स: मौत का खेल / शातिर खिलाड़ी
|-
| 2011 || ''Ghost Rider: Spirit of Vengeance'' || अंग्रेज़ी || महाकाल: बदले की आग
|-
| 2011 || ''Horrible Bosses'' || अंग्रेज़ी || आ बॉस मुझे मार
|-
| 2011 || ''Red Riding Hood'' || अंग्रेज़ी || चीखती पूर्णिमा
|-
| 2011 || ''Unknown'' || अंग्रेज़ी || खतरनाक साज़िश
|-
| 2011 || ''Contagion'' || अंग्रेज़ी || ज़हरीला वाइरस
|-
| 2011 || ''Blitz'' || अंग्रेज़ी || एक कातिल
|-
| 2011 || ''The Rite'' || अंग्रेज़ी || खौफ़नाक साया
|-
| 2011 || ''Mission: Impossible – Ghost Protocol'' || अंग्रेज़ी || मिशन: इंपॉसिबल – गुप्त विधान
|-
| 2011 || ''The Adventures of Tintin'' || अंग्रेज़ी || टिनटिन: कारनामे कमाल के
|-
| 2011 || ''Pirates of the Caribbean: On Stranger Tides'' || अंग्रेज़ी || समुन्दर के लुटेरे: एक अंजान रहस्य
|-
| 2011 || ''Battle Los Angeles'' || अंग्रेज़ी || 2011: अंतरिक्ष का आक्रमण
|-
| 2011 || ''Final Destination 5'' || अंग्रेज़ी || आखिरी मुकाम मौत... !!
|-
| 2011 || ''The Darkest Hour'' || अंग्रेज़ी || मौत की आंधी
|-
| 2011 || ''Scream 4'' || अंग्रेज़ी || मौत की चीख़
|-
| 2011 || ''Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 2'' || अंग्रेज़ी || हैरी पौटर और मौत के तौहफ़े.... अंतिम किश्त
|-
| 2012 || ''The Avengers'' || अंग्रेज़ी || अवेंजर्स: अंगारे बन शोले<ref>{{Cite web|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/moviereview/12912939.cms|title=द अवेंजर्स (अंगारे बने शोले)|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2025-09-08}}</ref>
|-
| 2012 || ''The Dark Knight Rises'' || अंग्रेज़ी || बैटमैन 3
|-
| 2012 || ''Dark Shadows'' || अंग्रेज़ी || खूनी सायें
|-
| 2012 || ''Django Unchained'' || अंग्रेज़ी || खतरों का खिलाड़ी
|-
| 2012 || ''Total Recall'' || अंग्रेज़ी || टोटल रिकॉल: यादों का चक्रव्यूह
|-
| 2012 || ''Zero Dark Thirty'' || अंग्रेज़ी || मिशन ओसामा बिन लादेन
|-
| 2012 || ''Underworld Awakening'' || अंग्रेज़ी || खूँख़ार दरिंदों की वापसी
|-
| 2012 || ''Journey 2: The Mysterious Island'' || अंग्रेज़ी || Journey 2: अजब द्वीप की गजब कहानी
|-
| 2012 || ''The Hobbit: An Unexpected Journey'' || अंग्रेज़ी || दि हॉबिट: एक अनोखा सफर
|-
| 2012 || ''The Dictator'' || अंग्रेज़ी || रंगीला तानाशाह
|-
| 2012 || ''John Carter'' || अंग्रेज़ी || जॉन कार्टर: ब्रह्माण्ड का परम योद्धा
|-
| 2012 || ''Looper'' || अंग्रेज़ी || आगे मौत पीछे मौत
|-
| 2012 || ''Dungeons & Dragons 3: The Book of Vile Darkness'' || अंग्रेज़ी || डंजन्स एंड ड्रैगन्स 3: विश्व रक्षक
|-
| 2013 || ''Iron Man 3'' || अंग्रेज़ी || आयरन मॅन 3: फौलादी रक्षक
|-
| 2013 || ''World War Z'' || अंग्रेज़ी || प्रेतों का आतंक
|-
| 2013 || ''We're the Millers'' || अंग्रेज़ी || हम हैं मस्ताने मिलर्स
|-
| 2013 || ''Thor: The Dark World'' || अंग्रेज़ी || थॉर 2: अंधकार का सर्वनाश
|-
| 2013 || ''Insidious: Chapter 2'' || अंग्रेज़ी || इन्सिडीअस चैप्टर 2: कपटी आत्मा
|-
| 2013 || ''The Great Gatsby'' || अंग्रेज़ी || महान गॅटस्बी: सपनों का सौदागर
|-
| 2013 || ''Escape Plan'' || अंग्रेज़ी || अभेद जेल शातिर कैदी
|-
| 2013 || ''Red 2'' || अंग्रेज़ी || देश के रखवाले
|-
| 2013 || ''Death Race: Inferno'' || अंग्रेज़ी || मौत की रेस
|-
| 2013 || ''G.I. Joe: Retaliation'' || अंग्रेज़ी || जी.आई.जो: प्रतिशोध
|-
| 2013 || ''Jack the Giant Slayer'' || अंग्रेज़ी || राक्षसों का विनाशक!
|-
| 2013 || ''The Hobbit: The Desolation of Smaug'' || अंग्रेज़ी || दि हॉबिट: एक अनोखी जंग
|-
| 2013 || ''The Hangover Part III'' || अंग्रेज़ी || अय्याशी की रात भाग ३
|-
| 2013 || ''Olympus Has Fallen'' || अंग्रेज़ी || आतंक का अंत
|-
| 2013 || ''Killing Season'' || अंग्रेज़ी || दो जाबांज
|-
| 2013 || ''47 Ronin'' || अंग्रेज़ी || 47 महायोध्दा
|-
| 2013 || ''All is Lost'' || अंग्रेज़ी || समुंदर से संघर्ष
|-
| 2013 || ''R.I.P.D.'' || अंग्रेज़ी || मौत के सिपाही
|-
| 2013 || ''Evil Dead'' || अंग्रेज़ी || ईविल डेड: मौत का साया
|-
| 2014 || ''Captain America: The Winter Soldier'' || अंग्रेज़ी || कैप्टन अमेरिका: महा दबंग
|-
| 2014 || ''Guardians of the Galaxy'' || अंग्रेज़ी || गार्डियन्स ऑफ द गैलेक्सी: ब्रह्मांड के बॉस
|-
| 2014 || ''Edge of Tomorrow'' || अंग्रेज़ी || विनाश का दिन
|-
| 2014 || ''Seventh Son'' || अंग्रेज़ी || सत्ता का संघर्ष
|-
| 2014 || ''As Above, So Below'' || अंग्रेज़ी || मुर्दों का शहर
|-
| 2014 || ''Fury'' || अंग्रेज़ी || जंग की इन्तेहा !
|-
| 2014 || ''Dracula Untold'' || अंग्रेज़ी || ड्राकुला: एक राज़
|-
| 2014 || ''Sabotage'' || अंग्रेज़ी || गद्दार कौन
|-
| 2014 || ''Into the Storm'' || अंग्रेज़ी || इन्टू द स्टॉर्म: एक तूफ़ानी हादसा
|-
| 2014 || ''The Hobbit: The Battle of the Five Armies'' || अंग्रेज़ी || दि हॉबिट: अंतिम अध्याय
|-
| 2014 || ''Annabelle'' || अंग्रेज़ी || एनाबेल: एक पापी गुड़िया
|-
| 2014 || ''Pompeii'' || अंग्रेज़ी || पॉम्पे: कयामत की रात
|-
| 2014 || ''The Purge: Anarchy'' || अंग्रेज़ी || दहशत की रात
|-
| 2014 || ''Ride Along'' || अंग्रेज़ी || तूफानी सफर
|-
| 2014 || ''3 Days to Kill'' || अंग्रेज़ी || मौत की आखरी तीन दिन
|-
| 2014 || ''The Expendables 3'' || अंग्रेज़ी || हम से बढ़कर कौन
|-
| 2014 || ''Into the Storm'' || अंग्रेज़ी || इन्टू द स्टॉर्म : एक तूफ़ानी हादसा
|-
| 2015 || ''Avengers: Age of Ultron'' || अंग्रेज़ी || अवेंजर्स 2: कलयुग का महायुद्ध
|-
| 2015 || ''Fantastic Four'' || अंग्रेज़ी || शानदार 4
|-
| 2015 || ''Mission: Impossible – Rogue Nation'' || अंग्रेज़ी || मिशन: इंपॉसिबल – दुष्ट राष्ट्र
|-
| 2015 || ''Fast & Furious 7'' || अंग्रेज़ी || रफ्तार का जुनून 7
|-
| 2015 || ''Point Break'' || अंग्रेज़ी || पॉइन्ट ब्रेक: जांबाज़ लुटेरे
|-
| 2015 || ''Terminator Genisys'' || अंग्रेज़ी || टर्मिनेटर: एक नयी शुरुआत
|-
| 2015 || ''Mad Max: Fury Road'' || अंग्रेज़ी || मैड मैक्स
|-
| 2016 || ''Doctor Strange'' || अंग्रेज़ी || Doctor Strange: समय का खेल
|-
| 2016 || ''Jack Reacher: Never Go Back'' || अंग्रेज़ी || जैक रीचर: कभी पीछे मत हटो
|-
| 2016 || ''Inferno'' || इन्फर्नो: नर्क की आग़ || अंग्रेज़ी
|-
| 2016 || ''Warcraft'' || अंग्रेज़ी || वॉरक्रॉफ्ट: एक शुरुआत
|-
| 2017 || ''Pirates of the Caribbean: Dead Men Tell No Tales'' || अंग्रेज़ी || Pirates of the Caribbean: सालाज़ार की यलगार
|-
| 2018 || ''Jurassic World: Fallen Kingdom'' || अंग्रेज़ी || जुरासिक वर्ल्ड: दहशत में सल्तनत<ref>{{Cite web|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1717754935005026&set=a.192120874235114|title=Universal Pictures - Jurassic World : Fallen Kingdom जुरासिक वर्ल्ड: दहशत में सल्तनत - हिन्दी में Releasing 8th June {{!}} Facebook|website=www.facebook.com|language=hi|access-date=2025-09-26}}</ref>
|-
| 2019 || ''The Curse of La Llorona'' || अंग्रेज़ी || शापित स्त्री<ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com/movies/shaapit-stree/ET00101015?utm_source=FBLIKE&fbrefresh=1|title=Shaapit Stree (2019) - Movie {{!}} Reviews, Cast & Release Date|website=BookMyShow|language=en-IN|access-date=2025-09-26}}</ref>
|-
| 2019 || ''Rambo: Last Blood'' || अंग्रेज़ी || Rambo: आखरी जंग
|}
==2020 के दशक की फिल्म==
{| class="wikitable sortable"
! वर्ष !! मूल शीर्षक !! भाषा !! हिंदी डब शीर्षक
|-
| 2021 || ''The Conjuring: The Devil Made Me Do It'' || अंग्रेज़ी || द कोन्जूरिंग: मुझसे ये शैतान ने करवाया
|-
|2022
|''Puss in Boots: The Last Wish''
|अंग्रेज़ी
|पुस इन बूट्स 2
|-
| 2024 || ''Godzilla x Kong: The New Empire'' || अंग्रेज़ी || [[गॉडज़िला और कौंग: एक नया साम्राज्य]]
|-
|2025
|''The Bad Guys 2''
|अंग्रेज़ी
|बुरे बंदे 2
|}
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
7a7oq3ktc9inz0d8qtui26yqmoyclq8
प्रचलित लिपि
0
1602067
6544416
6475829
2026-04-27T07:38:18Z
Symphonicallyu
668566
6544416
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox writing system
| name =प्रचलित नेपाल
| native_name = {{Script|Newa|𑐥𑑂𑐬𑐔𑐮𑐶𑐟 𑐣𑐾𑐥𑐵𑐮}}<ref name=Pandey2011>{{cite web|url=http://std.dkuug.dk/JTC1/SC2/WG2/docs/n4038.pdf|title=N4038: 'प्रचलित नेपाल' लिपि को ISO/IEC 10646 के रूप में स्वीकार्य करने का आरम्भिक प्रस्ताव|first = Anshuman|last = Pandey|date=2011-05-03|access-date=2016-06-24}}</ref>
| sample = Newar Varnamala.png
| caption = प्रचलित नेपाल लिपि वर्णमाला
| type = [[अबुगिडा]]
| time = अज्ञात — 1769
| languages = [[नेपाल भाषा]], [[संस्कृत]], [[पालि]], [[मैथिली भाषा|मथिली]]
| fam1 = [[Proto-Sinaitic script]]
| fam2 = [[Phoenician alphabet]]
| fam3 = [[Aramaic script]]
| fam4 = [[ब्राह्मी लिपि|ब्राह्मी]]
| fam5 = [[गुप्त लिपि|गुप्त]]
| fam6 = [[सिद्धम लिपि|सिद्धम]]
| fam7 = [[गौड़ी लिपि|गौड़ी]]<ref name="masica">{{cite book |last1=Masica |first1=Colin |title=The Indo-Aryan languages |date=1993 |page=143}}</ref>
| fam8 = [[नेपाल की लिपियाँ|नेपाली]]
| sisters = [[रंजना लिपि|रंजना]]<br />[[भुजिमोल लिपि|भुजिमोल]]
| iso15924 = नेवा
| unicode = [https://www.unicode.org/charts/PDF/U11400.pdf U+11400–U+1147F]
| note = कुछ नही
}}
[[चित्र:Ghorashar_letterhead_1958.jpg|अंगूठाकार|200x200पिक्सेल|1958 में ल्हासा में नेपाली व्यापारिक घराने के लेटरहेड पर प्रयुक्त की गई <nowiki>'''नेपाल लिपि'''</nowiki>।]]
[[चित्र:Letter_in_nepal_script.jpg|अंगूठाकार|252x252पिक्सेल|नेपाल भाषा और नेपाल लिपि में 7 मई 1924 का पत्र ल्हासा से काठमांडू भेजा गया।]]
'''प्रचलित लिपि''' नेपाल की लिपियों से विकसित एक [[लिपि]] है जिसका उपयोग [[नेपालभाषा|नेपाल भाषा]], [[मैथिली भाषा|मैथिली]], [[संस्कृत भाषा|संस्कृत]] और [[पालि]] लिखने के लिए किया जाता है। [[सिक्किम सरकार]] का ''[[सिक्किम]] हेराल्ड'' नामक बुलेटिन (नेवारी संस्करण) सहित इस लिपि में अभी भी विभिन्न प्रकाशन प्रकाशित होते हैं।
प्रचलित लिपि को '''नेवा''', '''नेवार''', '''नेवारी''' या '''नेपाल लिपि''' के रूप में भी जाना जाता है। यह [[ब्राह्मी लिपि]] से उत्पन्न लिपियों के परिवार का एक सदस्य लिपि है।
== व्यञ्जन ==
{|class="wikitable" style="text-align:center"
|- bgcolor="#CCCCCC"
! bgcolor="#FFFFFF" rowspan="3"|
! colspan="16"| [[Plosive]]
! colspan="8" rowspan="2"| [[Nasal stop|Nasal]]
! colspan="8" rowspan="2"| [[Sonorant]]
! colspan="4" rowspan="3"| [[Sibilant consonant|Sibilant]]
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="8"| [[Voice (phonetics)|Voiceless]]
! colspan="8"| [[Voice (phonetics)|Voiced]]
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="4"| [[Phonation|Plain]]
! colspan="4"| [[Aspiration (phonetics)|Aspirated]]
! colspan="4"| [[Modal voice|Modal]]
! colspan="4"| [[Breathy voice|Breathy]]
! colspan="4"| [[Modal voice|Modal]]
! colspan="4"| [[Breathy voice|Breathy]]
! colspan="4"| [[Modal voice|Modal]]
! colspan="4"| [[Breathy voice|Breathy]]
|-align="center"
! [[Velar consonant|Velar]]
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎||क||''kə''||{{IPA|kə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐏||ख||''khə''||{{IPA|kʰə}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐐||ग||''gə''||{{IPA|ɡə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐑||घ||''ghə''||{{IPA|ɡʱə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐒||ङ||''ŋə''||{{IPA|ŋə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐓||ङ्ह||''ŋhə''||{{IPA|ŋʱə}}
| colspan="12"|
|-align="center"
! [[Palatal consonant|Palatal]]
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐔||च||''cə''||{{IPA|tɕə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐕||छ||''chə''||{{IPA|tɕʰə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐖||ज||''jə''||{{IPA|dʑə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐗||झ||''jhə''||{{IPA|dʑʱə}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐘||ञ||''ñə''||{{IPA|ɲə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐙||ञ्ह||''ñhə''||{{IPA|ɲʱə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐫||य||''yə''||{{IPA|jə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐴𑑂𑐫||ह्य||''yhə''||{{IPA|jʱə}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐱||श||''sə''||{{IPA|sə}}
|-align="center"
! [[Retroflex consonant|Retroflex]]
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐚||ट||''ṭə''||{{IPA|ʈə}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐛||ठ||''ṭhə''||{{IPA|ʈʰə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐜||ड||''ḍə''||{{IPA|ɖə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐝||ढ||''ḍhə''||{{IPA|ɖʱə}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐞||ण||''ṇə''||{{IPA|ɳə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐴𑑂𑐞||ण्ह||''ṇhə''||{{IPA|ɳʱə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐬||र||''rə''||{{IPA|ɾə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐭||ह्र||''rhə''||{{IPA|ɾʱə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐲||ष||''sə''||{{IPA|sə}}
|-align="center"
! [[Dental consonant|Dental]]
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐟||त||''tə''||{{IPA|tə}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐠||थ||''thə''||{{IPA|tʰə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐡||द||''də''||{{IPA|də}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐢||ध||''dhə''||{{IPA|dʱə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐣||न||''nə''||{{IPA|nə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐤||न्ह||''nhə''||{{IPA|nʱə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐮||ल||''lə''||{{IPA|lə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐯||ल्ह||''lhə''||{{IPA|lʱə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐳||स||''sə''||{{IPA|sə}}
|-align="center"
! [[Labial consonant|Labial]]
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐥||प||''pə''||{{IPA|pə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐦||फ||''phə''||{{IPA|pʰə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐧||ब||''bə''||{{IPA|bə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐨||भ||''bhə''||{{IPA|bʱə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐩||म||''mə''||{{IPA|mə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐪||म्ह||''mhə''||{{IPA|mʱə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐰||व||''wə''||{{IPA|wɔ}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐴𑑂𑐰||व्ह||''whə''||{{IPA|wʱɔ}}
| colspan="4"|
|}
{|class="wikitable" style="text-align:center"
|-align="center"
! [[Guttural consonant|Guttural]]
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐴||ह||''hə''||{{IPA|hə}}
|}
[[चित्र:Prachalit_consonants.png|अंगूठाकार|500x500पिक्सेल]]
== स्वर ==
{|class="wikitable" style="text-align:center"
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="12"| Short
! colspan="12"| Long
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="4"| Independent
! colspan="4"| 𑐎+ ''k+''
! colspan="4"| 𑐐+ ''g+''
! colspan="4"| Independent
! colspan="4"| 𑐎+ ''k+''
! colspan="4"| 𑐐+ ''g+''
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐀||अ||''ə''||{{IPA|ə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎||क||''kə''||{{IPA|kə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐||ग||''gə''||{{IPA|ɡə}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐀𑑅||अः||''əə''||{{IPA|əː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑑅||कः||''kəə''||{{IPA|kəː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑑅||गः||''gəə''||{{IPA|ɡəː}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐁||आ||''a''||{{IPA|a}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐵||का||''ka''||{{IPA|ka}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐵||गा||''ga''||{{IPA|ɡa}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐁𑑅||आः||''aa''||{{IPA|aː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐵𑑅||काः||''kaa''||{{IPA|kaː}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐵𑑅||गाः||''gaa''||{{IPA|ɡaː}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐂||इ||''i''||{{IPA|i}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐶||कि||''ki''||{{IPA|ki}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐶||गि||''gi''||{{IPA|ɡi}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐃||ई||''ii''||{{IPA|iː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐷||की||''kii''||{{IPA|kiː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐷||गी||''gii''||{{IPA|ɡiː}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐄||उ||''u''||{{IPA|u}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐸||कु||''ku''||{{IPA|ku}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐸||गु||''gu''||{{IPA|ɡu}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐅||ऊ||''uu''||{{IPA|uː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐹||कू||''kuu''||{{IPA|kuː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐹||गू||''guu''||{{IPA|ɡuː}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐆||ऋ||''ri''||{{IPA|ɾi}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐺||कृ||''kri''||{{IPA|kɾi}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐺||गृ||''gri''||{{IPA|ɡɾi}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐇||ॠ||''rii''||{{IPA|ɾiː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐻||कॄ||''krii''||{{IPA|kɾiː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐻||गॄ||''grii''||{{IPA|gɾiː}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐈||ऌ||''?''||?
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐼||कॢ||''?''||?
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐼||गॢ||''?''||?
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐉||ॡ||''?''||?
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐽||कॣ||''?''||?
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐽||गॣ||''?''||?
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐊||ए||''e''||{{IPA|e}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐾||के||''ke''||{{IPA|ke}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐾||गे||''ge''||{{IPA|ɡe}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐊𑑅||एः||''ee''||{{IPA|eː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐾𑑅||केः||''kee''||{{IPA|keː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐾𑑅||गेः||''gee''||{{IPA|ɡeː}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐌||ओ||''o''||{{IPA|o}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑑀||को||''ko''||{{IPA|ko}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑑀||गो||''go''||{{IPA|ɡo}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐌𑑅||ओः||''oo''||{{IPA|oː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑑀𑑅||कोः||''koo''||{{IPA|koː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑑀𑑅||गोः||''goo''||{{IPA|ɡoː}}
|}
{|class="wikitable" style="text-align:center"
|-align="center"
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="12"| Other vowels
! colspan="12"| Other diacritics
|- bgcolor="#CCCCCC"
! colspan="4"| Independent
! colspan="4"| 𑐎+ ''k+''
! colspan="4"| 𑐐+ ''g+''
! colspan="4"| 𑐀+ ''ə+''
! colspan="4"| 𑐎+ ''kə+''
! colspan="4"| 𑐐+ ''gə+''
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐋||ऐ||''əi''||{{IPA|əi}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐿||कै||''kəi''||{{IPA|kəi}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐿||गै||''gəi''||{{IPA|ɡəi}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐀𑑄||अं||''ə̃''||{{IPA|ə̃}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑑄||कं||''kə̃''||{{IPA|kə̃}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑑄||गं||''gə̃''||{{IPA|ɡə̃}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐍||औ||''əu''||{{IPA|əu}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑑁||कौ||''kəu''||{{IPA|kəu}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑑁||गौ||''gəu''||{{IPA|ɡəu}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐀𑑃||अँ||''ə̃''||{{IPA|ə̃}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑑃||कँ||''kə̃''||{{IPA|kə̃}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑑃||गँ||''gə̃''||{{IPA|ɡə̃}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐀𑐫𑑂||अय्||''əe''||{{IPA|ɛː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐫𑑂||कय्||''kəe''||{{IPA|kɛː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐫𑑂||गय्||''gəe''||{{IPA|ɡɛː}}
| colspan="12" rowspan="4" |
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐁𑐫𑑂||आय्||''ae''||{{IPA|æː}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐵𑐫𑑂||काय्||''kae''||{{IPA|kæː}}
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐵𑐫𑑂||गाय्||''gae''||{{IPA|ɡæː}}
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐊𑐫𑑂||एय्||''?''||?
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑐾𑐫𑑂||केय्||''?''||?
| bgcolor="#FFCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑐾𑐫𑑂||गेय्||''?''||?
|-
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑑂||्||''-''||{{IPA|Ø}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐎𑑂||क्||''k''||{{IPA|k}}
| bgcolor="#CCCCCC" style="font-size:24px" |𑐐𑑂||ग्||''g''||{{IPA|ɡ}}
|}
[[चित्र:Prachalit_vowels.png|अंगूठाकार|500x500पिक्सेल]]
== प्रतीक ==
[[चित्र:Prachalit_signs.png|कोई_नहीं|500x500पिक्सेल]]
== अंक ==
{| class="wikitable" style="text-align:center"
|- bgcolor="#CCCCCC"
|𑑐
|𑑑
|𑑒
|𑑓
|𑑔
|𑑕
|𑑖
|𑑗
|𑑘
|𑑙
|-
|०
|१
|२
|३
|४
|५
|६
|७
|८
|९
|-
|0
|1
|2
|3
|4
|5
|6
|7
|8
|9
|}
[[चित्र:Prachalit_digits.png|अंगूठाकार|500x500पिक्सेल]]
== यूनिकोड ==
जून, 2016 में [[यूनिकोड]] मानक में प्राचीन नेपाल लिपि को जोड़ा गया था।
'प्रचालित नेपाल' के लिए यूनिकोड ब्लॉक, जिसे 'नेवा' कहा जाता है, U + 11400-U + 1147F: है।
{{Unicode chart Newa}}
== यह भी देखें ==
* [[नेपाल की लिपियाँ]]
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
== पठनीय ==
* रबिसन शाक्य (2002) । नेपाली लिपि पुस्तक की वर्णमाला। पाटन, नेपाल। <nowiki>ISBN 99933-34-36-7</nowiki>. <nowiki>{{cite book}}</nowiki> CS1 रखरखावः स्थान गुम प्रकाशक (लिंकः प्रचालित, [[रंजना लिपि|रंजना]] और [[भुजिमोल लिपि|भुजीमोल]], विकास, वर्तमान उपयोग, चरित्र निर्माण के बारे में जानकारी और चित्र।{{Cite book|title=Alphabet of the Nepalese Scriptbook|last=Rabison Shakya|year=2002|isbn=99933-34-36-7|location=Patan, Nepal}}
* {{Cite web|url=https://www.localisation.ie/sites/default/files/resources/conference%20presentations/2012/Pat%20Hall%20LRC%202012.pdf|title=Problems with Unicode for Languages Unsupported by Computers|last=Hall|first=Pat|date=2012-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160816152014/https://www.localisation.ie/sites/default/files/resources/conference%20presentations/2012/Pat%20Hall%20LRC%202012.pdf|archive-date=16 August 2016|access-date=2016-06-24}}
== बाहरी कड़ियां ==
* प्राकृत नेपाल लिपि पर [http://scriptsource.org/entry/hn24jnzrqe स्क्रिप्टसोर्स] पृष्ठ
* प्राचीत, [[रंजना लिपि|रंजना]] और [[ब्राह्मी लिपि|ब्राह्मी]] लिपियों के लिए अक्षररूप
* [https://github.com/googlei18n/noto-fonts/tree/master/phaseIII_only/unhinted/ttf नोटो सैन्स नेवा] (GitHub) -नेवा के लिए एक नोटो फ़ॉन्ट
5xuq9dr1xrt9i0yddcb0zi94qmxalq3
ग्रीन जॉब
0
1602409
6544230
6518271
2026-04-26T12:49:41Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544230
wikitext
text/x-wiki
'''हरित रोज़गार''' ('''हरित नौकरियाँ''', '''ग्रीन-कॉलर नौकरियाँ''', '''इको नौकरियाँ''' या '''पर्यावरण नौकरियाँ'''), [[संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम]] के अनुसार, "कृषि, विनिर्माण, [[अनुसंधान एवं विकास|अनुसंधान और विकास]] (आर एंड डी), प्रशासनिक और सेवा गतिविधियों में काम करती हैं जो [[पर्यावरणीय गुणवत्ता|पर्यावरण की गुणवत्ता]] को संरक्षित करने या बहाल करने में महत्वपूर्ण योगदान देती हैं। विशेष रूप से, इनमें ऐसी नौकरियाँ शामिल हैं जो पारितंत्र और [[जैव विविधता]] की रक्षा करने में मदद करती हैं; उच्च दक्षता रणनीतियों के माध्यम से ऊर्जा, सामग्री और पानी की खपत को कम करती हैं; अर्थव्यवस्था को डी-कार्बोनाइज करती हैं; और सभी प्रकार के कचरे और प्रदूषण के उत्पादन को कम करती हैं या पूरी तरह से टालती हैं।" इनसे पर्यावरण क्षेत्र में पर्यावरणीय चुनौतियों को कम करने के साथ-साथ [[आर्थिक वृद्धि|आर्थिक विकास]] में मदद करने का दोहरा लाभ है।
इन परिभाषाओं में वे नौकरियाँ शामिल हैं जो [[अक्षय ऊर्जा|नवीकरणीय ऊर्जा]] स्रोतों (जैसे [[पवन ऊर्जा]],[[जलशक्ति]], [[भू-तापीय ऊर्जा|भूतापीय]], लैंडफिल गैस और नगरपालिका ठोस अपशिष्ट) का उपयोग या विकास करने के साथ-साथ उनकी दक्षता बढ़ाने का प्रयास करती हैं। हरित नौकरियों के क्षेत्र में शिक्षा, प्रशिक्षण और जन जागरूकता भी शामिल है। ये नौकरियाँ पर्यावरण के लाभ के लिए नियमों को लागू करने, शिक्षा को बढ़ावा देने और जन प्रभाव बढ़ाने का प्रयास करती हैं। <ref>{{Cite journal|last=Bowen|first=Alex|last2=Kuralbayeva|first2=Karlygash|last3=Tipoe|first3=Eileen L.|date=2018|title=Characterising green employment: The impacts of 'greening' on workforce composition|journal=[[Energy Economics (journal)|Energy Economics]]|volume=72|pages=263–275|bibcode=2018EneEc..72..263B|doi=10.1016/j.eneco.2018.03.015|doi-access=free}}</ref>
== नौकरी द्वारा सूचीबद्ध ==
यह सूची संपूर्ण नहीं है। इसमें कुछ सामान्य पर्यावरणीय नौकरियाँ और कुछ ऐसी नौकरियाँ भी शामिल हैं जिनमें हाल के वर्षों में सबसे तेजी से वृद्धि देखी गई है।
=== कृषि वैज्ञानिक ===
वे कृषि मशीनरी में विशेषज्ञ हैं। वे खेतों और कृषि उद्योगों की उत्पादकता और पर्यावरणीय संधारणीयता में सुधार के लिए नकदी फसल , पशुओं और खेती की तकनीकों का अध्ययन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://joboutlook.gov.au/Occupation?search=alpha&code=234112|title=Agricultural Scientists|website=Australian Government Job Outlook - Your Guide To Australian Careers|access-date=6 August 2019|archive-date=9 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200409053845/https://joboutlook.gov.au/Occupation?search=alpha&code=234112|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.usq.edu.au/study/degrees/careers/agricultural-scientist|title=Agricultural Scientist|website=The University of Queensland|archive-url=https://web.archive.org/web/20150915003505/http://www.usq.edu.au/study/degrees/careers/agricultural-scientist|archive-date=15 September 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> कृषि वैज्ञानिकों के पास पूर्णकालिक नौकरियों और आय का औसत से अधिक अनुपात है।<ref>{{Cite web|url=https://study.unimelb.edu.au/find/courses/major/agricultural-science/where-will-this-take-me/|title=Agricultural Science - Where Will This Take Me?|website=The University of Melbourne|access-date=8 August 2019}}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
=== जलवायु परिवर्तन वैज्ञानिक ===
वे हमारी जलवायु प्रणाली की संरचना और गतिशीलता पर शोध करते हैं और आंकड़े प्रस्तुत करते हैं।।<ref>{{Cite journal|last=Parker|first=Wendy|date=11 May 2018|title=Climate Science|url=https://stanford.library.sydney.edu.au/entries/climate-science/|journal=Stanford Encyclopedia of Philosophy|access-date=20 July 2019}}</ref> वर्तमान में कई अमेरिकी वैज्ञानिक समितियां इस बात पर सहमत हैं कि पृथ्वी का तापमान बढ़ रहा है।<ref>{{Cite web|url=https://climate.nasa.gov/scientific-consensus/|title=Scientific Consensus - Earth's Climate Is Warming|date=8 August 2019|website=NASA}}</ref>
=== संरक्षण अधिकारी ===
वे समुदायों को शिक्षित करने, भागीदारी और जागरूकता को प्रोत्साहित करने के माध्यम से प्राकृतिक पर्यावरण और संसाधनों की सुरक्षा को आगे बढ़ाने और सुनिश्चित करने में मदद करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://environmentaljobs.com.au/resources/environmental-sustainability-careers|title=Environmental Sustainability Careers|website=Environmental Jobs Network|access-date=15 July 2019}}</ref>
=== पारिस्थितिकी विज्ञानी (इकोलॉजिस्ट) ===
वे पारिस्थितिक तंत्र की पूरी तरह से जाँच करते हैं, यानी वे पर्यावरण के सजीव और निर्जीव, दोनों पक्षों की जाँच करते हैं। वे एक पारिस्थितिकी तंत्र में रहने वाले विभिन्न जानवरों और पौधों और उनके बीच के संबंधों का अध्ययन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.environmentalscience.org/career/ecologist|title=What is an Ecologist?|website=Environmental Science.org|access-date=3 August 2019}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/careeropportunit0000echa_u8d1/page/12|title=Career opportunities in science|last=Echaore-McDavid|first=Susan|publisher=New York, NY: Ferguson|year=2008|isbn=9781438117157|pages=[https://archive.org/details/careeropportunit0000echa_u8d1/page/12 12]}}</ref>
=== इलेक्ट्रिक कार इंजीनियर ===
वे इलेक्ट्रिक ऑटोमोबाइल तकनीक को डिज़ाइन और विकसित करने के लिए विज्ञान और गणित का उपयोग करते हैं। फिर वे इन डिज़ाइनों की सुरक्षा, दक्षता, लागत, विश्वसनीयता और संरक्षा को मापने के लिए उनका मूल्यांकन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.bls.gov/green/electric_vehicles/|title=Careers In Electric Vehicles|last=Hamilton|first=James|website=Bureau of Labor Statistics|access-date=3 August 2019}}</ref> इलेक्ट्रिक कार इंजीनियर, इलेक्ट्रिक वाहन उद्योग में कई संभावित नौकरियों में से एक है। इस प्रकार के इंजीनियर इलेक्ट्रिक ऑटोमोबाइल का उत्पादन करने के लिए अन्य प्रकार के इंजीनियरों के साथ समूहों या टीमों में काम करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.bls.gov/green/electric_vehicles/|title=Careers In Electric Vehicles|last=Hamilton|first=James|website=The Bureau of Labor Statistics|access-date=13 August 2019}}</ref>
=== पर्यावरण इंजीनियर ===
वे प्राकृतिक और मानव निर्मित पर्यावरण दोनों पर मानवीय और अन्य गतिविधियों की जाँच करते हैं और उनके प्रभावों को कम करते हैं। इसमें प्रदूषण को कम करना और हवा, पानी, मिट्टी और मनुष्यों को उन गतिविधियों से बचाना शामिल हो सकता है जो उन्हें या पर्यावरण को नुकसान पहुँचा सकती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.environmentalscience.org/career/environmental-engineer|title=What is an Environmental Engineer?|website=Environmental Science.org|access-date=20 May 2019}}</ref> सीएनबीसी के अनुसार, 2018 में यह दुनिया की सबसे तेजी से बढ़ती पर्यावरणीय नौकरियों में से एक थी।<ref name="CNBC">{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/08/21/environmental-and-green-jobs-on-the-market.html|title=Here's Five Of The Fastest-Growing 'Green' Jobs|last=Reid|first=David|date=21 August 2018|website=CNBC}}</ref> पोर्टलैंड विश्वविद्यालय ने हाल ही में घोषणा की है कि वे स्वच्छ ऊर्जा प्रौद्योगिकी में एक लघु पाठ्यक्रम शुरू करेंगे। इसका उद्देश्य उनके पर्यावरण इंजीनियरिंग स्नातकों को 'बढ़ते पर्यावरणीय रोज़गार बाज़ार में प्रतिस्पर्धा करने' में सक्षम बनाना है।<ref>{{Cite news|url=https://www.upbeacon.com/article/2019/02/new-environmental-engineering-minor|title=New environmental engineering minor available for all students|last=Fuentes|first=Carlos|date=1 February 2019|work=The Beacon|access-date=13 August 2019}}</ref>
=== पर्यावरण वैज्ञानिक ===
वे पर्यावरण की जांच करते हैं (उदाहरण के लिए भूमि, पानी, हवा या अन्य प्राकृतिक संसाधनों का नमूना लेकर) और पर्यावरण पर मानव गतिविधि के हानिकारक प्रभावों को रोकने, नियंत्रित करने या कम करने के लिए बनाई गई नीतियों और योजनाओं को विकसित करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://environmentaljobs.com.au/resources/environmental-sustainability-careers|title=Environmental Sustainability Careers|website=Environmental Jobs Network|access-date=4 August 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=Career opportunities in science|last=Echaore-McDavid|first=Susan|publisher=Checkmark Books|year=2008|isbn=978-0816071333|pages=194}}</ref> सीएनबीसी के अनुसार 2018 में दुनिया में सबसे तेजी से बढ़ती पर्यावरणीय नौकरियों में से एक।
=== पर्यावरण सलाहकार ===
वे नीतियों और प्रक्रियाओं का विश्लेषण और सलाह प्रदान करते हैं। ये व्यावसायिक या सरकारी पर्यावरणीय कार्यों और कार्यक्रमों के डिज़ाइन, कार्यान्वयन और संशोधन में मार्गदर्शन प्रदान करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://joboutlook.gov.au/Occupation?search=alpha&code=234312|title=Environmental Consultants|website=Australian Government Job Outlook - Your Guide To Australian Careers|access-date=6 August 2019|archive-date=14 अप्रैल 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414162057/https://joboutlook.gov.au/Occupation?search=alpha&code=234312|url-status=dead}}</ref> पर्यावरण सलाहकारों को अक्सर यह सुनिश्चित करने के लिए नियुक्त किया जाता है कि निर्माण परियोजनाओं के दौरान पर्यावरणीय कानूनों का पालन किया जा रहा है या नहीं।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/94|title=100 jobs in the environment|last=Quintana|first=Debra|date=24 December 1996|publisher=Wiley|isbn=978-0028614298|pages=[https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/94 94]}}</ref> इसे 2018 में ऑस्ट्रेलिया में सबसे तेज़ी से बढ़ती दस हरित नौकरियों में से एक के रूप में सूचीबद्ध किया गया है।<ref name="Survey - Indeed">{{Cite web|url=https://www.hiringlab.org/au/wp-content/uploads/sites/6/2018/04/Top-10-Fastest-Growing-Green-Jobs-in-Australia.png|title=Top Ten Fastest Growing Green Jobs In Australia|date=1 April 2018|website=Indeed - Hiring Lab|access-date=4 August 2019}}</ref>
=== पर्यावरण स्वास्थ्य अधिकारी ===
वे जोखिम का आकलन करते हैं और निर्मित एवं मानव निर्मित, दोनों प्रकार के पर्यावरण के लिए सार्वजनिक स्वास्थ्य को नियंत्रित करने वाले कानूनों का विकास, कार्यान्वयन और निगरानी करते हैं।पर्यावरण स्वास्थ्य अधिकारी अच्छे मानव स्वास्थ्य और पर्यावरणीय रूप से सर्वोत्तम प्रथाओं को बढ़ावा देने के लिए ये कर्तव्य निभाते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://environmentaljobs.com.au/resources/environmental-sustainability-careers|title=Environmental Sustainability Careers|date=8 August 2019|website=Environmental Jobs Network|access-date=13 August 2019}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.gooduniversitiesguide.com.au/careers-guide/browse/environmental-health-officer|title=How To Become An Environmental Health Officer|website=The Good Universities Guide|access-date=2 August 2019}}</ref> इसके अलावा, यह 2018 में ऑस्ट्रेलिया में सबसे तेजी से बढ़ती पर्यावरणीय नौकरियों में से एक थी।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/sites/whitehouse.gov/files/omb/budget/fy2018/2018_blueprint.pdf|title=Whitehouse.gov|website=[[Office of Management and Budget]]|via=[[NARA|National Archives]]}}</ref>
=== पर्यावरण प्रबंधक ===
वे निजी कंपनियों और सार्वजनिक संस्थानों के पर्यावरणीय प्रदर्शन की निगरानी के लिए ज़िम्मेदार हैं। वे सतत विकास को प्रोत्साहित करने वाली पर्यावरणीय रणनीतियों का निर्माण, निष्पादित और देखरेख भी करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://targetjobs.co.uk/careers-advice/job-descriptions/279465-environmental-manager-job-description|title=Environmental Manager - Job Description|website=Target Jobs - Your Graduate Job Search Starts Here|access-date=25 July 2019}}</ref> क पर्यावरण प्रबंधक को किसी एक कंपनी द्वारा नियुक्त किया जा सकता है ताकि यह सुनिश्चित किया जा सके कि उनके कार्यों या परिचालनों के कारण होने वाले किसी भी नकारात्मक पर्यावरणीय प्रभाव को न्यूनतम किया जाए।<ref>{{Cite news|url=https://www.greenbiz.com/article/exit-interview-andrea-asch-ben-jerrys|title=Exit Interview: Andrea Asch, Ben & Jerry's|last=Makower|first=Joel|date=2 April 2018|work=GreenBiz|access-date=12 August 2019}}</ref>
=== वानिकी प्रबंधक/वनपाल (फॉरेस्टर) ===
संक्षेप में वे वनों की खेती के लिए जिम्मेदार हैं।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/68|title=100 jobs in the environment|last=Quintana|first=Debra|date=24 December 1996|publisher=Wiley|isbn=978-0028614298|pages=[https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/68 68]}}</ref> वे लकड़ी उत्पादन के लिए वनों के रोपण, विकास, कटाई और संरक्षण की योजनाएँ बनाते हैं और नेतृत्व संभालते हैं। संतुलन और सतत विकास सुनिश्चित करने के लिए, वनपाल बहु-उपयोगी वनों के उत्पादन, सतत वन प्रबंधन और देशी वनभूमि के पुनर्वनीकरण में शामिल हो सकते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.careers.govt.nz/jobs-database/farming-fishing-forestry-and-mining/forestry/forest-manager/|title=Forest Manager|website=Careers NZ - Mana Rapuara Aotearoa|access-date=25 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.prospects.ac.uk/job-profiles/forest-woodland-manager|title=Forest/Woodland Manager|website=Prospects - The Experts In Graduate Careers|access-date=28 July 2019}}</ref>
संयुक्त राष्ट्र के [[संयुक्त राष्ट्र खाद्य एवं कृषि संगठन|खाद्य और कृषि संगठन]] के अनुसार, वन 8.6 करोड़ से अधिक हरित रोजगार प्रदान करते हैं और कई और लोगों की आजीविका का समर्थन करते हैं।<ref name=":6">{{Cite book|url=https://doi.org/10.4060/ca8985en|title=The State of the World's Forests 2020. Forests, biodiversity and people – In brief|publisher=FAO & UNEP|year=2020|isbn=978-92-5-132707-4|location=Rome|doi=10.4060/ca8985en}}</ref> दुनिया भर में अनुमानित 88 करोड़ लोग अपना समय ईंधन के लिए लकड़ी इकट्ठा करने या लकड़ी का कोयला बनाने में बिताते हैं, जिनमें से अधिकांश महिलाएं हैं।<ref name=":6" /> उच्च वन क्षेत्र और उच्च वन जैव विविधता वाले कम आय वाले देशों के क्षेत्रों में मानव आबादी कम होती है, लेकिन इन क्षेत्रों में गरीबी दर अधिक होती है।<ref name=":6" /> जंगलों और सवाना में रहने वाले लगभग 25.2 करोड़ लोगों की आय प्रति दिन 1.25 अमरीकी डॉलर से कम है।<ref name=":6" />
=== ग्रीन बिल्डिंग डिजाइनर ===
वे ऐसी इमारतें (या घर, कार्यालय, स्कूल, अस्पताल या किसी भी प्रकार की इमारत) डिजाइन करते हैं जो अपने डिजाइन, निर्माण या संचालन में नकारात्मक प्रभावों को कम या खत्म कर देती हैं, और प्राकृतिक पर्यावरण पर सकारात्मक प्रभाव डालती हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.worldgbc.org/what-green-building|title=About Green Building|website=World Green Building Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20210602215721/https://www.worldgbc.org/what-green-building|archive-date=2 June 2021|access-date=30 July 2019}}</ref> वे लैंडफिल में योगदान को कम करने के मामले में नकारात्मक पर्यावरणीय प्रभावों को कम करने की भी कोशिश करते हैं।<ref>{{Cite book|url=https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/204|title=100 jobs in the environment|last=Quintana|first=Debra|date=24 December 1996|publisher=Wiley|isbn=978-0-02-861429-8|pages=[https://archive.org/details/100jobsinenviron00quin_0/page/204 204]}}</ref>
=== समुद्री जीवविज्ञानी (मरीन बायोलॉजिस्ट) ===
वे समुद्री जीवन (पशुओं और पौधों) के तटीय क्षेत्रों और वायुमंडल के साथ परस्पर क्रिया का विश्लेषण करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://jobs.newscientist.com/en-au/article/what-does-a-marine-biologist-do-/|title=What Does A Marine Biologist Do?|date=17 June 2015|website=New Scientist|access-date=22 July 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://careersportal.ie/careers/detail.php?job_id=761|title=In Summary - Marine Biologist|date=11 August 2019|website=CareersPortal.ie}}</ref>आज हमारे महासागरों पर [[भूमंडलीय ऊष्मीकरण का प्रभाव]] को मापने में उनकी भूमिका महत्वपूर्ण है। वे महासागरों के अम्लीकरण का स्तर और उससे प्रवाल भित्तियों के [[पारितंत्र]] को होने वाले संभावित नुकसान का अध्ययन करते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://oceanservice.noaa.gov/facts/coralreef-climate.html|title=How does climate change affect coral reefs?|date=11 July 2018|website=National Ocean Service - National Oceanic and Atmospheric Administration - US Department of Commerce|access-date=5 August 2019}}</ref>
=== पुनर्चक्रण (रीसाइक्लिंग) कार्यकर्ता ===
एक सामान्य पुनर्चक्रण संयंत्र में, छंटाई करने वाले मजदूर, उपकरण संचालक, प्रबंधक (विभिन्न स्तरों पर) और रखरखाव के लिए मैकेनिक होते हैं। इसमें वे ड्राइवर भी शामिल होते हैं जो आवासीय, वाणिज्यिक और गैर-खतरनाक औद्योगिक स्रोतों से पुनर्चक्रित सामग्री एकत्र करते हैं। छंटाई करने वाले मजदूर मशीनी छंटाई प्रक्रिया के विभिन्न चरणों में सफाई करते हैं ताकि उपकरणों को रुकने से रोका जा सके और ऐसी गठरी तैयार की जा सकें जिन्हें वस्तु (धातु, कागज़, कार्डबोर्ड, प्लास्टिक, आदि) के आधार पर पुनर्निर्माण क्षेत्र में स्वीकार किया जाता है। उपकरण संचालक भारी उपकरणों पर काम करते हैं जिन्हें संयंत्र के आसपास की प्रक्रियाओं में मदद के लिए डिज़ाइन किया गया है। विशिष्ट उपकरणों में स्किड-स्टीयर (बड़ी मात्रा में सामग्री को साफ़ करने और गठरी में बदलने के लिए प्रयुक्त), फोर्कलिफ्ट (छंटाई प्रक्रिया से एकत्रित सामग्री की गठरी और कंटेनरों को संयंत्र के भीतर स्थानों पर ले जाने के लिए) शामिल हैं। रखरखाव मैकेनिक यह सुनिश्चित करने के लिए काम करते हैं कि सभी उपकरण ठीक से काम करें (जैसे कन्वेयर को खोलना या छंटाई प्रक्रिया से जुड़े इलेक्ट्रॉनिक उपकरणों को ठीक करना)।<ref>{{Cite web|url=https://owlguru.com/career/recycling-and-reclamation-workers/job-description|title=Recycling and Reclamation Workers|last=|first=|date=|website=Owl Guru - The simplest career finder.|access-date=14 July 2019}}</ref>
=== नवीकरणीय ऊर्जा इंजीनियर (रिन्यूएबल एनर्जी इंजीनियर) ===
वे इस बात का अध्ययन करते हैं कि ऊर्जा के नवीकरणीय या टिकाऊ स्रोतों, जैसे पवन ऊर्जा, सौर ऊर्जा, तरंग ऊर्जा और जैव ईंधन, से ऊर्जा का सर्वोत्तम वितरण कैसे किया जाए।<ref>{{Cite web|url=https://www.prospects.ac.uk/job-profiles/energy-engineer|title=Energy Engineer|website=Prospects - The Experts In Graduate Careers|access-date=3 July 2019}}</ref> वे ऊर्जा उत्पादन के ऐसे तरीकों पर ध्यान केंद्रित करते हैं जो पर्यावरण के लिए सुरक्षित माने जाते हैं।<ref>{{Cite book|title=Environmental Careers in the 21st Century|last=Doyle|first=Kevin|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-586-8|pages=261}}</ref>
=== सोलर फोटोवोल्टाइक (पीवी) इंस्टॉलर्स ===
वे छतों या अन्य क्षेत्रों जैसे जमीन पर लगे सौर पैनलों पर सौर पैनलों को इकट्ठा करते और जोड़ते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://collegegrad.com/careers/solar-photovoltaic-installers|title=Solar Photovoltaic Installers - Career, Salary and Education Information|website=College Grad|access-date=9 July 2019}}</ref>
=== शहरी उत्पादक/शहरी किसान ===
वे शहर या घनी आबादी वाले कस्बे में खाद्यान्न उत्पादन के लिए जिम्मेदार होते हैं।<ref>{{Cite web|url=https://www.greensgrow.org/urban-farm/what-is-urban-farming/|title=What Is Urban Farming|website=GreensGrow|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129102716/https://www.greensgrow.org/urban-farm/what-is-urban-farming/|archive-date=29 January 2022|access-date=2 August 2019}}</ref> हरित छतें स्थानीय स्तर पर उपलब्ध खाद्य पदार्थ उपलब्ध करा सकती हैं, जो कीटनाशकों, जीवाश्म ईंधनों तथा अन्य संसाधनों के उपयोग को कम करके पर्यावरण की रक्षा करने में मदद करती हैं, जिनका उपयोग अक्सर बड़े वाणिज्यिक खेतों से खाद्यान्न उगाने तथा बाजार तक पहुंचाने के लिए किया जाता है।
=== जल गुणवत्ता वैज्ञानिक (वॉटर क्वालिटी साइंटिस्ट) ===
यह सुनिश्चित करें कि जल गुणवत्ता का न्यूनतम स्तर पूरा हो और ये स्तर मानव सुरक्षा सुनिश्चित करें तथा प्राकृतिक पर्यावरण को न्यूनतम नुकसान पहुँचाएँ। जल गुणवत्ता वैज्ञानिक यह सुनिश्चित करते हैं कि ये वैश्विक मानक और अन्य अनुपालन आवश्यकताएँ तीन क्षेत्रों - भूजल, सतही जल (झीलें, नदियाँ, तालाब, आदि) और पेयजल - में पूरी हों।<ref>{{Cite web|url=https://www.allaboutcareers.com/careers/job-profile/water-quality-scientist|title=Water Quality Scientist|website=All About Careers|access-date=16 July 2019}}</ref> "यह तथ्य कि जल हमारे ग्रह का जीवन रक्त है, इसका अर्थ है कि इस क्षेत्र में पर्यावरण कार्यकर्ताओं के लिए हजारों अवसर हैं।"<ref>{{Cite book|title=Environmental Careers in the 21st Century|last=Doyle|first=Kevin|publisher=Island Press|isbn=978-1-55963-586-8|pages=8}}</ref>
=== पवन ऊर्जा तकनीशियन ===
पवन तकनीशियन पवन टर्बाइनों की स्थापना, निरीक्षण, रखरखाव, संचालन और मरम्मत करते हैं। पवन तकनीशियनों को उन समस्याओं की पहचान करने और उन्हें ठीक करने का ज्ञान होता है जिनकी वजह से टर्बाइन टूट सकता है या ठीक से काम नहीं कर सकता।<ref>{{Cite web|url=https://www.energy.gov/eere/wind/career-map-wind-technician|title=Career Map: Wind Technician|website=Office Of Energy Efficiency and Renewable Energy|access-date=2 July 2019}}</ref> यह 2017 में वैश्विक स्तर पर सबसे तेजी से बढ़ती पर्यावरणीय नौकरियों में से एक है।<ref>{{Cite web|url=https://www.cnbc.com/2018/08/21/environmental-and-green-jobs-on-the-market.html|title=Here's five of the fastest-growing 'green' jobs|last=Reid|first=David|date=21 August 2018|website=CNBC|access-date=1 August 2019}}</ref>
== देश के अनुसार ==
पर्यावरण-नवाचार दुनिया भर में पर्यावरणीय नौकरियों के जन्म को प्रेरित करता है।<ref name="Cecere">{{Cite journal|last=Cecere|first=Grazia|last2=Mazzanti|first2=Massimiliano|date=August 2017|title=Green Jobs and Eco-Innovations in European SMEs|url=http://www.sustainability-seeds.org/papers/RePec/srt/wpaper/2115.pdf|journal=Resource and Energy Economics|volume=49|pages=86–98|bibcode=2017REEco..49...86C|doi=10.1016/j.reseneeco.2017.03.003|hdl-access=free}}</ref> यह एक साथ श्रम की उत्पादकता बढ़ाता है और मजदूरी बढ़ाता है, साथ ही ऊर्जा और पर्यावरणीय उत्पादन दक्षता में भी वृद्धि करता है।<ref name="Cecere" />
=== ऑस्ट्रेलिया ===
2018 में ऑस्ट्रेलिया ने नवीकरणीय ऊर्जा से अपनी कुल बिजली का 21 प्रतिशत उत्पन्न किया और इस क्षेत्र में 20,000 से अधिक नौकरियां थीं।<ref>{{Cite web|url=https://www.cleanenergycouncil.org.au/resources/resources-hub/clean-energy-australia-report|title=Clean Energy Australia Report|website=Clean Energy Council|access-date=8 अक्तूबर 2025|archive-date=13 अक्तूबर 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013091147/http://www.cleanenergycouncil.org.au/policy-advocacy/reports/clean-energy-australia-report.html|url-status=dead}}</ref>
=== ब्राजील ===
2016 में [[:en:International_Renewable_Energy_Agency|अंतर्राष्ट्रीय नवीकरणीय ऊर्जा एजेंसी]] (आईरेना) के अनुसार, [[ब्राज़ील|ब्राजील]] में 934,000 नवीकरणीय ऊर्जा नौकरियां हैं, जो दुनिया में दूसरी सबसे अधिक है। जबकि ब्राजील कुल 845,000 नौकरियों के साथ तरल जैव ईंधन में वैश्विक नेता है, इसमें सौर में 41,000 नौकरियां, पवन में 36,000 नौकरियां और छोटी जल विद्युत में 12,000 नौकरियां हैं। 2018 में IRENA(आईरेना) द्वारा निर्मित एक रिपोर्ट से पता चला है कि ब्राजील में सबसे बड़ा तरल जैव ईंधन कार्यबल है और समग्र नवीकरणीय ऊर्जा उद्योग में 893,000 कर्मचारी हैं।<ref name=":7">{{Cite web|url=https://irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2018/May/IRENA_RE_Jobs_Annual_Review_2018.pdf|title=IRENA - Renewable Energy and Jobs 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190121203527/https://irena.org/-/media/Files/IRENA/Agency/Publication/2018/May/IRENA_RE_Jobs_Annual_Review_2018.pdf|archive-date=21 January 2019|access-date=31 July 2019}}</ref> साल 2011 में, हरित रोजगार कुल 30.1 लाख नौकरियों या 2010 में कुल रोजगार का 2.4 प्रतिशत था, और 2011 में यह बढ़कर 34 लाख नौकरियों या अमेरिका के कुल रोजगार का 2.6 प्रतिशत हो गया।.<ref>{{Cite journal|last=Elliott|first=Robert J. R.|last2=Lindley|first2=Joanne K.|date=1 February 2017|title=Environmental Jobs and Growth in the United States|url=http://pure-oai.bham.ac.uk/ws/files/33435041/ElliottLindley_greenjobs_November_PURE.pdf|journal=Ecological Economics|volume=132|pages=232–244|bibcode=2017EcoEc.132..232E|doi=10.1016/j.ecolecon.2016.09.030|s2cid=54508312}}</ref>
=== चीन ===
चीन वर्तमान में दुनिया भर में सबसे अधिक फोटोवोल्टिक उपकरणों का उत्पादन करता है और दुनिया का सबसे बड़ा इंस्टॉलेशन बाजार है। रोजगार के संबंध में चीन ने दुनिया भर में लगभग दो तिहाई पीवी रोजगार, या 2018 में लगभग 22 लाख नौकरियों का योगदान दिया।<ref name=":7" /> कुल मिलाकर नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्र में कुल नौकरियों के संबंध में चीन के लिए संख्या 2017 में 38 लाख थी।<ref name=":7" />
=== जर्मनी ===
वे पीवी क्षमता स्थापना के शीर्ष संस्थापक थे<ref>{{Cite web|url=https://www.worldenergy.org/data/resources/resource/solar/|title=Energy Resources Solar|date=2016|website=World Energy Council|archive-url=https://web.archive.org/web/20130315044616/http://www.worldenergy.org/data/resources/resource/solar|archive-date=15 March 2013}}</ref> जब तक चीन, अमेरिका, [[भारत]] और जापान द्वारा ने उन्हें पीछे छोड़ दिया।<ref>{{Cite web|url=https://www.weforum.org/agenda/2019/06/chinas-lead-in-the-global-solar-race-at-a-glance/|title=China's lead in the global solar race - at a glance|last=Edmond|first=Charlotte|date=2019|website=World Economic Forum}}</ref> 2018 में जर्मनी में कुल मिलाकर नवीकरणीय ऊर्जा क्षेत्र में 332,000 कर्मचारी थे।<ref name=":7" />
=== जापान ===
कोपेनहेगन क्लाइमेट काउंसिल द्वारा थॉट लीडरशिप सीरीज़ ने 2009 में एक रिपोर्ट प्रकाशित की, जिसमें कहा गया कि जापानी सोलर पीवी निर्माता वैश्विक बाजार का 26 प्रतिशत प्रतिनिधित्व करते हैं और सोलर उद्योग सब्सिडी पर निर्भरता के बिना काम करने में सक्षम है।<ref>{{Cite web|url=http://antr.assembly.ca.gov/sites/antr.assembly.ca.gov/files/hearings/EngleKammen-CopenhagenClimateConcill%20-%202009.pdf|title=Green Jobs and the Clean Energy Economy}}</ref> अंतर्राष्ट्रीय नवीकरणीय ऊर्जा एजेंसी की एक रिपोर्ट के अनुसार, 2014 में जापानी सोलर पीवी नौकरियों में 28 प्रतिशत की वृद्धि हुई।<ref name=":3">{{Cite web|url=http://www.se4all.org/sites/default/files/IRENA_RE_Jobs_Annual_Review_2016.pdf|title=Renewable Energy and Jobs Annual Review 2016|date=12 September 2024}}</ref> 2016 में, जापान को प्रत्यक्ष और अप्रत्यक्ष श्रम के आधार पर 377,100 श्रमिकों के साथ सौर पीवी नौकरियों के तीसरे सबसे बड़े नियोजक के रूप में सूचीबद्ध किया गया था।<ref name=":3" /> नवीकरणीय ऊर्जा के संदर्भ में, जापान तरल जैव ईंधन में 3,000 नौकरियों, पवन ऊर्जा में 5,000 नौकरियों, सौर शीतलन और हीटिंग में 700 नौकरियों और भूतापीय ऊर्जा में 2,000 नौकरियों को रोजगार देता है।<ref name=":3" /> 2018 में जापान की धीमी अर्थव्यवस्था का मतलब था कि सोलर पीवी उद्योग में रोजगार 2016 में 302,000 से गिरकर 2017 में अनुमानित 272,000 नौकरियों तक गिर गया।<ref name=":7" />
[[चित्र:Middelgrunden_wind_farm_2009-07-01_edit_filtered.jpg|अंगूठाकार|290x290पिक्सेल|पवन टरबाइन सेवा तकनीशियनों को 2017 और 2024 के बीच अमेरिका में सबसे तेजी से बढ़ते पेशे के रूप में जारी रखने का अनुमान है।]]
=== संयुक्त राज्य अमेरिका ===
2010 में ग्रीन गुड्स एंड सर्विसेज के सर्वेक्षण में पाया गया कि संयुक्त राज्य अमेरिका में 30.1 लाख ग्रीन गुड्स और सर्विसेज (जीजीएस) नौकरियां हैं जो संयुक्त राज्य अमेरिका के सभी वेतन और मजदूरी रोजगार का 2.4% है।<ref>{{Cite web|url=http://www.bls.gov/cew/.|title=Quarterly Census of Employment and Wages|website=www.bls.gov|access-date=20 April 2017}}</ref><ref name=":4">{{Cite web|url=https://www.bls.gov/opub/mlr/2013/01/art1full.pdf|title=BLS green jobs overview}}</ref> निजी क्षेत्र में 23 लाख जीजीएस नौकरियां थीं, और सार्वजनिक क्षेत्र में 860,000 जीजीएस नौकरी थीं।<ref name=":4" /> 2010 के आंकड़ों से संकेत मिलता है कि संयुक्त राज्य अमेरिका में हरित नौकरियां तेजी से बढ़ रही हैं। अमेरिका वर्तमान में कोयला अग्नि ऊर्जा संयंत्रों से लेकर नवीकरणीय ऊर्जा तक एक ऊर्जा क्रांति से गुजर रहा है। इनमें से अधिकांश अतिरिक्त तीन मुख्य संसाधनों से आ रहे हैंः सौर (9.5 गीगावाट) [[प्राकृतिक गैस]] (8 गीगावाट और पवन (6.8 गीगावाट।<ref name=":5">{{Cite web|url=https://www.energy.gov/sites/prod/files/2017/01/f34/2017%20US%20Energy%20and%20Jobs%20Report_0.pdf|title=2017 US ENergy and Jobs Report}}</ref> इन तीनों स्रोतों ने मिलकर कुल परिवर्धन का 93 प्रतिशत हिस्सा बनाया है।<ref name=":5" /> जीवाश्म ईंधन से नवीकरणीय ऊर्जा की ओर बदलाव अमेरिकी रोजगार द्वारा प्रतिबिंबित किया जाएगा क्योंकि श्रमिक कोयला खनन जैसी नौकरियों से दूर और हरित नौकरियों की ओर मुड़ते हैं।<ref name=":5" /> भूमि प्रबंधन ब्यूरो द्वारा 17 अप्रैल 2017 को प्रकाशित एक रिपोर्ट से यह स्पष्ट होता है कि पवन टरबाइन सेवा तकनीशियन वर्तमान में संयुक्त राज्य अमेरिका में सबसे तेजी से बढ़ने वाला पेशा बना रहेगा और 2017 से 2024 के बीच 108.0 प्रतिशत की अनुमानित वृद्धि के साथ यह सबसे तेजी से बढ़ने वाला पेशा बना रहेगा।<ref>{{Cite web|url=https://www.bls.gov/emp/ep_table_103.htm|title=Fastest growing occupations|website=www.bls.gov|access-date=20 April 2017}}</ref>
==== ट्रम्प प्रशासन 2017-2021 ====
[[चित्र:President_Trump_Signs_S._442.webm|पाठ=not depicted|अंगूठाकार|366x366पिक्सेल|राष्ट्रपति ट्रम्प ने 23 जनवरी 2017 को "भर्ती रोक के संबंध में राष्ट्रपति ज्ञापन" पर हस्ताक्षर किए]]
23 जनवरी 2017 को [[डॉनल्ड ट्रम्प|राष्ट्रपति ट्रम्प]] ने “राष्ट्रपति ज्ञापन: नियुक्ति पर रोक” नामक एक कार्यकारी आदेश पर हस्ताक्षर किए, जिसमें कार्यपालिका शाखा के तहत सरकारी पदों पर नियुक्ति रोकने का निर्देश दिया गया था।<ref>{{Cite news|url=https://trumpwhitehouse.archives.gov/the-press-office/2017/01/23/presidential-memorandum-regarding-hiring-freeze|title=Presidential Memorandum Regarding the Hiring Freeze|date=23 January 2017|work=[[whitehouse.gov]]|access-date=1 March 2017|via=[[NARA|National Archives]]}}</ref> ट्रम्प ईपीए के माध्यम से वितरित अनुदान पर रोक लगा दीया जो प्रति वर्ष 4 बिलियन डॉलर तक हो सकता है। कुछ दिनों बाद इस उपाय को वापस ले लिया गया, लेकिन ट्रम्प ने "ईपीए में भारी कटौती" करने के अपने इरादे की घोषणा की है। ट्रम्प संक्रमण दल के एक पूर्व सदस्य, मायरॉन एबेल, को जब [[एसोसिएटेड प्रेस]] के साथ एक साक्षात्कार में [[संयुक्त राज्य पर्यावरण संरक्षण संस्था|संयुक्त राज्य पर्यावरण संरक्षण एजेंसी]] की कटौती के बारे में पूछा गया, तो उन्होंने जवाब दिया, "आइए हम आधे हिस्से में कटौती करने का लक्ष्य रखें और देखें कि यह कैसे काम करता है, और फिर शायद हम आगे बढ़ना चाहेंगे।"
2018 में "मेक अमेरिका ग्रेट अगेन ब्लूप्रिंट", ट्रम्प प्रशासन ने 31 प्रतिशत की ईपीए फंडिंग कटौती का अनुमान लगाया और स्वच्छ ऊर्जा योजना, अंतर्राष्ट्रीय [[जलवायु परिवर्तन]] कार्यक्रमों और जलवायु परिवर्तन अनुसंधान और साझेदारी कार्यक्रमों के लिए धन बंद कर दिया।<ref name=":1" />
== नीति ==
[[चित्र:Flag_of_the_United_Nations.svg|अंगूठाकार|संयुक्त राष्ट्र का ध्वज जिसने संयुक्त रूप से ग्रीन जॉब्स इनिशिएटिव की शुरुआत की]]
=== संयुक्त राष्ट्र ===
==== यूएनईपी ग्रीन जॉब्स इनिशिएटिव ====
2008 में [[संयुक्त राष्ट्र पर्यावरण कार्यक्रम]] (यूएनईपी), [[अंतरराष्ट्रीय श्रम संघ|अंतर्राष्ट्रीय श्रम संगठन]] (आईएलओ), अंतर्राष्ट्रीय व्यापार संघ परिसंघ (आईट्यूसी) और [[International Employers Organization|अंतर्राष्ट्रीय नियोक्ता संगठन]] (आईईओ) ने संयुक्त रूप से ग्रीन जॉब्स इनिशिएटिव की शुरुआत की। इसका उद्देश्य श्रमिकों, नियोक्ताओं और सरकारों को हरित नौकरियों को समान अवसर प्रदान करने में प्रभावी नीति पर बातचीत करने के लिए जगह प्रदान करके एक हरित अर्थव्यवस्था में न्यायसंगत संक्रमण लाना है।<ref>{{Cite web|url=http://www.forschungsnetzwerk.at/downloadpub/2009_5501_en.pdf#page=10|title=Future Skill Needs for the Green Economy|last=Bulgarelli|date=2009|display-authors=etal}}</ref>
== इन्हें भी देखें ==
* [[सामाजिक नेटवर्किंग सेवाएं|कैरियर उन्मुख सोशल नेटवर्किंग बाजार]]
* कॉर्पोरेट [[नैगमिक सामाजिक उत्तरदायित्व|सामाजिक उत्तरदायित्व]] (सी. एस. आर.)
* [[:en:Ethical_job|नैतिक कार्य]]
* [[ग्रीन जॉब|पर्यावरण संबंधी कार्य]]
* [[:en:Green-collar_worker|ग्रीन-कॉलर कार्यकर्ता]]
* ''[[:en:The_Green_Collar_Economy|ग्रीन कॉलर अर्थव्यवस्था]]''
* [[:en:Voluntary_ecological_year|स्वैच्छिक पारिस्थितिक वर्ष]]
== संदर्भ ==
<references />
{{Reflist}}
[[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]]
<references />
*
jht9lt1gb67ygs5t344du5ul3a0ncef
चिकन घी रोस्ट
0
1604549
6544320
6494374
2026-04-26T23:49:27Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544320
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox Prepared Food|region=[[कुंदापुर]]|image=Chicken ghee roast.jpg|main_ingredient=[[चिकन]], [[घी]], भूने हुए [[मसाले]]|country={{IND}}|course=मुख्य|name=चिकन घी रोस्ट|nonveg=nonveg}}
'''चिकन घी रोस्ट''' एक लोकप्रिय [[तुलु लोग|तुलुवा]] [[मंगलूरी खाना|मंगलूरी]] चिकन पकवान है, जिसकी उत्पत्ति [[कर्नाटक]] के [[कुंदापुर]] शहर में हुई है।<ref>{{Cite news|url=https://food.ndtv.com/food-drinks/chicken-ghee-roast-mangalores-pride-and-joy-1395916|title=Chicken Ghee Roast: Mangalore's Pride and Joy|last=Nandy|first=Priyadarshini|date=12 June 2017|access-date=22 May 2018|publisher=NDTV|archive-date=23 मई 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180523100224/https://food.ndtv.com/food-drinks/chicken-ghee-roast-mangalores-pride-and-joy-1395916|url-status=dead}}</ref>इसका रंग लाल होता है तथा इसमें घी और भुने हुए [[मसालों]] के साथ एक तीखा और [[खट्टा]] स्वाद होता है।<ref>{{Cite news|url=http://indianexpress.com/article/lifestyle/food-wine/this-weekend-make-an-iconic-dish-manglorean-chicken-ghee-roast/|title=This weekend, make an iconic dish: Manglorean Chicken Ghee Roast|date=2016-04-02|work=The Indian Express|access-date=2016-11-02}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sailusfood.com/2012/12/27/chicken-ghee-roast-mangalore-recipe/|title=🍲Chicken Ghee Roast - Mangalore Recipes - Chicken Dishes|date=2012-12-27|website=Indian food recipes - Food and cooking blog|access-date=2016-11-02}}</ref>
== संदर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:कर्नाटक का खाना]]
[[श्रेणी:भारतीय चिकन पकवान]]
[[श्रेणी:भारतीय करी]]
[[श्रेणी:मंगलूरी खाना]]
nw08xxmltt9973wsx1d19ldxx8vbdfu
2024 की हिंदी फिल्मों की सूची
0
1604955
6544460
6538955
2026-04-27T11:32:02Z
MovieLoverFan
505761
/* जुलाई-सितम्बर */ Table formatting.
6544460
wikitext
text/x-wiki
यह उन [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है जो 2024 में रिलीज़ हो चुकी है।
== बॉक्स ऑफिस संकलन ==
{| class="wikitable sortable"
|+२०२४ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे
!Rank
!Title
!Production company
!Worldwide gross
!<abbr>Ref.</abbr>
|-
!1
|''[[स्त्री 2|स्त्री २]]''
|
* जिओ स्टूडियोज
* मेडोक फिल्म्स
|₹874.58 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/stree-2-2/box-office/|title=Stree 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-08-15|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref>
|-
!2
|''[[भूल भुलैया 3]]''
|
* टी - सीरीज फिल्म्स
* सिने १ स्टूडियोज
|₹423.85 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/bhool-bhulaiyaa-3/box-office/|title=Bhool Bhulaiyaa 3 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref>
|-
!3
|''[[सिंघम अगेन|सिंघम अगैन]]''
|
* जिओ स्टूडियोज
* रेलिएंस एंटरटेनमेंट
* देवगन फिल्म्स
|₹389.64 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/singham-again/box-office/|title=Singham Again Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-01|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref>
|-
!4
|''[[फाइटर]]''
|
* वायाकोम 18 स्टूडियोज
* मैट्रिक्स पिक्चर्स
|₹344.46 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/fighter/box-office/|title=Fighter Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-01-25|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref>
|-
!5
|''शैतान''
|
* जिओ स्टूडियोज
* देवगन फिल्म्स
* पैनोरमा स्टूडियोज
|₹211.06 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/shaitaan/box-office/|title=Shaitaan Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-08|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref>
|-
!6
|''क्रू''
|
* बालाजी मोशन पिक्चर्स
* अनिल कपूर फिल्म्स
|₹157.08 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/crew/box-office/|title=Crew Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-03-29|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2024 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-20}}</ref>
|-
!7
|''[[तेरी बातों में ऐसा उलझा जिया]]''
|
* जिओ स्टूडियोज
* मेडोक फिल्म्स
|₹133.64 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/teri-baaton-mein-aisa-uljha-jiya/box-office/|title=Teri Baaton Mein Aisa Uljha Jiya Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-02-09|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref>
|-
!8
|''मुन्जया''
|
* मेडोक फिल्म्स
|₹132.13 crore
|
|-
!9
|''बेड न्यूज़''
|
* Amazon Prime
* धर्मा प्रोडक्शनस
* Leo Media Collective
|₹115.74 crore
|
|-
!10
|''आर्टिकल 370''
|
* जिओ स्टूडियोज
* B62 Studios
|₹110.57 crore
|
|}
== जनवरी–मार्च ==
{| class="wikitable"
|- style="background:#b0e0e6; text-align:center;"
! colspan="2" style="width:6%;" |रिलीज़ तिथि
! style="width:18%;" |शीर्षक
! style="width:10.5%;" |निर्देशक
! style="width:30%;" |कलाकार
!{{refh}}
|-
| rowspan="5" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी'''
| rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''5'''
| style="text-align:center;" |तौबा तेरा जलवा
|आकाशआदित्य लामा
|जतिन खुराना, [[अमीषा पटेल]], एंजेला क्रिसलिंजकी
|<ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/ameesha-patel-jatin-khurana-angela-starrer-tauba-tera-jalwa-new-poster-release-date-out-101703666952163.html|title=Ameesha Patel, Jatin Khurana, Angela starrer 'Tauba Tera Jalwa' new poster, release date out|date=2023-12-27|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>श्री राम
|-
|मैं पापी हूँ
|जय डोंगरा
|अंकुर नय्यर
|<ref>{{Citation|title=Main Paapi Hoon Movie: Showtimes, Review, Songs, Trailer, Posters, News & Videos {{!}} eTimes|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-details/main-paapi-hoon/movieshow/105063634.cms|access-date=2026-01-16}}</ref>तरी डॉट प्रोडुकसन
|-
| style="text-align: center;" |12
|मैरी क्रिसमस
|श्रीराम राघवन
|[[कैटरीना कैफ़|कैटरीना कैफ]], विजय सहेतुपती
|टिप्स इंडस्ट्रीज़, मैच बॉक्स पिक्चर्स
|-
| style="text-align: center;" |19
|मैं अटल हूँ
|रवि जादव
|पंकज त्रिपाठी
|भानुशाली स्टुडियोस
|-
| style="text-align: center;" |25
|फाइटर
|सिद्धार्थ आनद
|ह्रितिक रोशन, दीपिका पादुकोन
|वियकों 18 स्टूडियो, मरफिक्स पिक्चर्स
|-
| rowspan="10" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी
| rowspan="4" style="text-align: center;" |9
|तेरी बहो मैं ऐसा उलझा जिया
|अमित जोशी, आराधना साह
|शहीद कपूर, करिती सानों
|जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स
|-
|भक्शक
|पुलकित
|भूमि पडनेकर, संजय मिश्रा
|रेड चीलेस एनर्टैन्मन्ट
|-
|लतरानी
|गुरविन्दर सिंघ, कौशिक गांगुली
|जीतेन्द्र कुमार, जीशु सेनगुप्ता, जोंनि लीवर
|नीलजे फिल्म्स, तीचे फिल्म्स मीडिया
|-
|मिरग
|तरुण शर्मा
|सतीश कौशिक, अनूप सोनी
|स्टूडियो आर ए, नाम प्रोडक्शंस
|-
| rowspan="2" style="text-align: center;" |16
|दशमी
|शान्तनु अनंत ताम्बे
|वर्धन पूरी, गौरव सरीन
|3 एस मूवीज
|-
|कुछ खट्टा हो जाये
|जी अशोक
|गुरु रंधावा, साई मांजरेकर
|मैच फिल्म्स
|-
| rowspan="4" style="text-align: center;" |23
|क्रैक
|आदित्य दत्त
|विद्युत जामवाल, नोरा फ़तेहि
|एक्शन हीरो फिल्म्स
|-
|आर्टिकल 370
|आदित्य सुहास जाम्भाले
|यामी गौतम, प्रियमणि
|जिओ स्टूडियो, बी 62 स्टूडियो
|-
|ऑल इंडिया रैंक
|वरुण ग्रोवर
|बोधिसत्व शर्मा, समता सुदीक्षा
|कार्मिक फिल्म्स
|-
|छोटे नवाब
|कुमुद चौधरी
|अक्षय ओबेरॉय, नीरज सूद
|यूडली फिल्म्स
|-
| rowspan="14" style="text-align: center;" |मार्च
| rowspan="5" style="text-align: center;" |1
|लापता लेडीज
|किरण राव
|रवि किशन, नीतांशी गोयल
|जिओ स्टूडियो
|-
|दंगे
|बेजोय नाम्बीयार
|ईहान भट्ट, निकिता दत्ता
|टी - सीरीज फिल्म्स
|-
|ऑपरेसन वल्न्टाइन
|शक्ति परताप सिंग हुडा
|वरुण तेज, मानुषी चिल्लर
|सोनी पिक्चर्स इंडिया
|-
|कागज 2
|वी के प्रकास
|अनुपम खेर, नीना गुप्ता
|सतीश कौशिक एंटेरटैनमेंट
|-
|फ़ैरे फोलक
|करन गोवर
|रसिका दुग्गल, मकुल चड्डा
|बाला वाला सिनेमा
|-
| rowspan="3" style="text-align: center;" |8
|शैतान
|विकास बही
|अजय देवगन,जयोथीका
|जिओ स्टूडियो, देवगन फिल्म्स
|-
|तेरा क्या होगा लवली
|बलवीर सिंग जनजू
|रनदीप हुड्डा, करन कुदरा
|सोनी पिक्चर्स इंडिया
|-
|अल्फा बीटा गामा
|संकर श्री कुमार
|नीसान, रीना अग्रवाल
|छोटी फिल्म्स प्रोडुयुसन
|-
| rowspan="3" style="text-align: center;" |15
|योद्धा
|सागर आमरे, पुसकर ओझा
|सिद्धार्थ महलोदरा,दिशा पाटनी
|एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो
|-
|बस्तर द नेक्सल स्टोरी
|सुदीपतों सेन
|अदाह शर्मा, शिल्पा शुक्ला
|सन शाइन पिक्चर्स
|-
|मर्डर मुबारक
|होमी अदाजनीय
|सारा अली खान, पंकज त्रिपाठी
|मदड़ोकक फिल्म्स
|-
| style="text-align: center;" |21
|ए वतन मेरे वतन
|कंनन अय्यर
|सारा अली खान,आनंद तिवारी
|धर्मतिक एंटेरटैनमेंट
|-
| rowspan="2" style="text-align: center;" |22
|मदगाओ एक्स्प्रेस
|कुनाल खेमू
|दिव्येंदु, प्रतीक गांधी
|इक्सेल एंटेरटैनमेंट
|-
|स्वातंत्र्य वीर सावरकर
|रणदीप हूडा
|रणदीप हूडा, अंकित लोखण्डे
|जी स्टूडियो, रणदीप हूड़ फिल्म्स
|}
== अप्रैल-जून ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक'''
! style="width:18%;" |'''शीर्षक'''
! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक'''
! style="width:30%;" |'''फेंकना'''
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ।
|-
| rowspan="15" style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big>
| style="text-align:center;background:#f1daf1;" |5
| style="text-align:center;" |दुकान
|सिद्धार्थ - गरिमा
|मोनिका पँवार, म्रुणाल ठाकुर
|वेवबेन्ड प्रोडकसंस
|
|-
| rowspan="2" style="text-align: center;" |11
| style="text-align: center;" |बड़े मियाँ छोटे मियाँ
|अली अब्बास ज़फ़र
|अक्षय कुमार , टाइगर श्रॉफ
|पूजा एंटरटेनमेंट
|
|-
| style="text-align: center;" |मैदान
|अमित शर्मा
|अजय देवगन , प्रियमणि
|जी स्टूडियोज़
|
|-
| rowspan="3" style="text-align: center;" |12
| style="text-align: center;" |अमर सिंह चमकीला
|इम्तियाज अली
|दिलजीत दोसांझ , परिणीति चोपड़ा
|नेटफ्लिक्स
|
|-
| style="text-align: center;" |अमीना
|कुमार राज
|रेखा राणा , अनंत महादेवन
|कुमार राज प्रोडक्शंस
|
|-
| style="text-align: center;" |गौरैया लाइव
|गैब्रियल वत्स
|आदा सिंह , रंधीर सिंह ठाकुर
|रेयर फ़िल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |16
| style="text-align: center;" |साइलेंस 2: द नाइट आउल बार शूटआउट
|अबान भरुचा देओहन्स
|मनोज बाजपेयी , प्राची देसाई
|जी स्टूडियोज़
|
|-
| rowspan="6" style="text-align: center;" |19
| style="text-align: center;" |लव सेक्स और धोखा 2
|निम्रित कौर अहलुवालिया
|तुषार कपूर , उर्फ़ी जावेद
|बालाजी टेलीफ़िल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |दो और दो प्यार
|शिर्षा गुहा ठाकुरता
|विद्या बालन , प्रतिक गांधी
|एप्लॉज़ एंटरटेनमेंट
|
|-
| style="text-align: center;" |काम चालू है
|पलाश मुचाल
|राजपाल यादव , जिया मानेक
|बेसलाइन स्टूडियोज़
|
|-
| style="text-align: center;" |अप्पू
|प्रसेंजित गांगुली
|अर्जुन बाजवा, रूपा भीमानी
|अप्पू सीरीज
|
|-
| style="text-align: center;" |लव यू शंकर
|राजीव एस. रूइया
|श्रेयस तलपड़े,तनिषा मुखर्जी,अभिमन्यु सिंह
|एसडी वर्ल्ड फ़िल्म प्रोडक्शन
|
|-
| style="text-align: center;" |द लिगेसी ऑफ जिनेश्वर
|प्रदीप पी. जाधव, विवेक अय्यर
|शुभम व्यास,सुरेन्द्र पाल
|महावीर टॉकीज़,
|
|-
| rowspan="3" style="text-align: center;" |26
| style="text-align: center;" |रुसलान
|करण बुटानी
|आयुष शर्मा,सष्री श्रेया मिश्रा,जगपति बाबू
|श्री सत्य साईं आर्ट्स
|
|-
| style="text-align: center;" |मैं लड़ेगा
|गौरव राणा
|आकाश प्रताप सिंह
|कथाकार फ़िल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
|
|
|
|
|-
| style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |<big>मई</big>
| style="text-align:center;background:#dbfff8;" |10
| style="text-align:center;" |श्रीकांत
|तुषार हिरानंदानी
|राजकुमार राव, ज्योतिका, आलाया एफ
|टी-सीरीज़ फ़िल्म्स, चॉक एन चीज़ फ़िल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |टिप्प्सी
|दीपक तिजोरी
|दीपक तिजोरी, नताशा सूरी
|राजू चड्ढा वेव सिनेमाज़
|
|-
| rowspan="16" style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |<big>जून</big>
| rowspan="5" style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |7
| style="text-align:center;" |मल्हार
|विशाल कुम्भार
|शरीब हाशमी
अंजलि पाटिल
|वी मोशन पिक्चर्स
|
|-
| style="text-align: center;" |बजरंग और अली
|जयवीर
|सचिन पारिख, गौरव शंकर
|अटरअप फ़िल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |ब्लैकआउट
|देवांग शशिन भावसार
|विक्रांत मैसी,मौनी रॉय, सुनील ग्रोवर
|जियो स्टूडियोज़
11:11 प्रोडक्शंस
|
|-
| style="text-align: center;" |मुंज्या
|आदित्य सरपोतदार
|शरवरी,अभय वर्मा
|मैडॉक फ़िल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |फूली
|अविनाश ध्यानी
|अविनाश ध्यानी,सुरुचि सकलानी,
रिया बलूनी
|पद्मा सिद्धि फ़िल्म्स,ड्रीम स्काई क्रिएशन्स
|
|-
| rowspan="3" style="text-align: center;" |14
| style="text-align: center;" |चंदू चैंपियन
|कबीर ख़ान
|कार्तिक आर्यन
|नाडियाडवाला ग्रैंडसन एंटरटेनमेंट, कबीर ख़ान फ़िल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |मणिहार
|संजीव कुमार राजपूत
|बदरुल इस्लाम, पंकज बेरी
|जय श्री मूवी
|
|-
| style="text-align: center;" |लव की अरेंज मैरिज
|इशरत र खान
|सनी सिंघ, अन्नू कपूर
|भानुशाली स्टुडियोस लिमिटेड
|
|-
| rowspan="6" style="text-align: center;" |21
| style="text-align: center;" |इश्क़ विश्क रिबाउंड
|निपुण धर्माधिकारी
|रोहित सराफ़, जिब्रान खान
|टिप्स इंदुसरतीस
|
|-
| style="text-align: center;" |महाराज
|सिद्धारथ पी मलनोट्रा
|जुनैड खान, मनोज जोशी
|य आर ऐफ एंटेरटैनमेंट
|
|-
| style="text-align: center;" |हमारे बारह
|कमल चन्द्रा
|अन्नू कपूर, मनोज जोशी
|राधिका जी फिल्म
|
|-
| style="text-align: center;" |पुष्तैनी
|विनोद रावत
|हेमंत पांडे, शशि भूषण
|
|
|-
| style="text-align: center;" |जहांगिर नेशनल यूनिवर्सिटी
|विनय शर्मा
|रश्मी देसाई, पीयूष मिश्रा
|महाकाल मूवी
|
|-
| style="text-align: center;" |ऋतु का राज
|आनंद सूर्यपुर
|राजेश कुमार, नारायनी शास्त्री
|जियो स्टूडियोज़
|
|-
| style="text-align: center;" |28
| style="text-align: center;" |शर्मा जी कि बेटी
|ताहिरा कश्यप खुराना
|दिव्या दुत्ता, सैया खेर
|अप्लॉज़ एंटेरटैनमेंट
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |कूकी
|प्रणब जे डेका
|रीना रानी, राजेश तैलंग
|जय विरात्र एंटेरटैनमेंट
|
|}
== जुलाई-सितम्बर ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" |'''प्रारंभिक'''
!'''शीर्षक'''
!'''निर्देशक'''
!'''कलाकार'''
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ।
|-
|जुलाई
|5
|कील
|निखिल नागेश भट्ट
|लक्षवा, राघव जुले
|धमा
|
|-
|
| rowspan="3" |10
|वाइल्ड वाइल्ड पंजाब
|सिमर प्रीत सिंघ
|वरुण शर्मा, सनी सिंघ
|टी - सीरीज फिल्म्स
|
|-
|
|सरफिरा
|सुद्धा कॉंगरा
|अक्षय कुमार, परेश रावल
|टी - सीरीज फिल्म्स, लव फिल्म्स
|
|-
|
|काकुद
|अदित्या सर्पोटदार
|रितेश देसमुख, साकीब सलीम
|आर एस वी पी मूवीज, जी 5
|
|-
|
| rowspan="2" |19
|बेड न्यूज
|आनंद तिवारी
|विकी कौशल, तृप्ति दिमारी
|एमोज़ोन में जी एम स्टूडियो
|
|-
|
|एक्सीडेंट ऑफ कन्स्पिरसी गोधरा
|एम के शिवाँस
|रणवीर सहोरे, मनोज जोशी
|ओम त्रिनेत्र फिल्म्स
|
|-
|
| rowspan="2" |26
|ब्लडी इश्क
|विक्रम भट्ट
|अविक गोर, वर्धन पूरी
|हरे कृष्णा मीडिया टेक
|
|-
|
|प्राइड
|पंकज के आर विराट
|ऐश्वर्या राज, आरिफ़ ज़ाकरिया
|ओ म के एस
|
|-
|
| rowspan="4" |2
|औरों में कहाँ दम था
|नीरज पांडे
|अजय देवगन, तब्बू
|फ्राइडे फिल्म वर्क
|
|-
|
|उलजन
|सुधांशु सरिया
|जानवी कपूर, रोहन माथाव
|जंगली पिक्चर्स
|
|-
|
|आलिया बासु गायब है
|प्रीति सिंघ
|विनय पाठक, राइमा सेन
|रहब पिक्चर्स
|
|-
|
|फिर आई हस्सीन दिलरुबा
|जयप्रद देसाई
|सनी कौशल, विक्रांत मस्से
|टी - सीरीज फिल्म्स
|
|-
|
| rowspan="2" |9
|घुड़छाड़ी
|बीनॉय गांधी
|संजय दुतत, रवीना टंडन
|टी - सीरीज फिल्म्स
|
|-
|
|घुसपालठिया
|सूसी गणेशन
|उर्वशी रौटेल, अक्षय ओबेरॉय
|सूरज प्रोडक्शन
|
|-
|
| rowspan="3" |15
|खेल खेल मैं
|मुदस्सार अज़ीज़
|अक्षय कुमार , वानी कपूर
|टी - सीरीज फिल्म्स
|
|-
|
|वेदा
|निककही आडवाणी
|जोन अब्राहम, अभिषेक बनर्जी
|जी स्टूडियो, एममे एंटेरटैनमेंट
|
|-
|
|स्त्री 2
|अमर कौशिक
|श्रद्धा कपूर, राजकुमार
|मदड़ोकक फिल्म्स, जिओ स्टूडियो
|
|-
|
| rowspan="5" |23
|तिकड़म
|विवेक अंचलीय
|अमित सियाल, अरिष्ट जैन
|जिओ स्टूडियो, जिओ सिनेमा
|
|-
|
|ए वेडिंग स्टोरी
|अबिनव परीक
|मुक्ति मोहन, अक्षय आनंद
|बाउन्ड्लिस ब्लैक बक फिल्म्स
|
|-
|
|पद गए पंगे
|संतोष कुमार
|राजेश शर्मा, फैसल मालिक
|प्राची फिल्म्स
|
|-
|
|विस्फोट
|कूकी गुलाटी
|प्रिया बापट, कैथ एलेन
|व्हाइट फेदर फिल्म्स
|
|-
|
|ध बकिंघम मुरदर्स
|हँसल मेहता
|करीना कपूर, रणवीर बरार
|बालाजी मोशन पिक्चर
|
|-
|
| rowspan="2" |13
|सेक्टर -36
|आदिया निम्बलकर
|विक्रांत मस्से, दीपक डॉब्रीयल
|जिओ स्टूडियो मदड़ोक फिल्म्स
|
|-
|
|बर्लिन
|अतुल सभारवाल
|राहुल बोस, कबीर बेदी
|जी स्टूडियो, ईपपी कि ये मोशन पिक्चर
|
|-
|
| rowspan="2" |15
|अद्भुत
|सबबीर खान
|डायना पेन्टी, रोहन मेहरा
|सोनी पिक्चर्स इंडिया
|
|-
|
|कहा सुरू कहा खतम
|सौरभ दसकुपट
|धवनी भानुशाली, विकरम कॉकचर
|भानुशाली स्टूडियो, कठपुतली क्रीयेशन्स
|
|-
|
| rowspan="3" |20
|युद्धा
|रवि वदयावर
|रागव जुयाल, राम कपूर
|इक्सेल एंटेरटैनमेंट
|
|-
|
|नशा जुर्म ओर गंगस्टर्स
|राजकुमार पत्र
|मुन्नी पंकज, राजकुमार पत्र
|पत्रास गलं एंटेरटैनमेंट
|
|-
|
|जो तेरा है वो मेरा है
|राज त्रिवेदी
|परेश रावल, अमित सियाल
|जिओ स्टूडियो, जर पिक्चर्स
|
|-
|
| rowspan="2" |27
|लव, सितारा
|वंदना कटारिया
|राजीव सिद्धार्थ, ऋजुल राय
|आर एस वीपी मूवीज, जी 5
|
|-
|
|बिन्नी एंड फॅमिली
|संजय त्रिपाठी
|पंकज कपूर, राजेश कुमार
|बालाजी मोशन पिक्चर्स
|
|}
== अक्टूबर-दिसंबर ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" |'''प्रारंभिक'''
!'''शीर्षक'''
!'''निर्देशक'''
!'''ढालना'''
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ।
|-
| rowspan="13" |ऑक्टोबर
| rowspan="4" |4
|सी टी आर एल
|विकमादित्य
|अनन्या पांडे, विहान समता
|सैफ्रन मैजिक वर्क, आंदोलन फिल्म्स
|
|-
|अमर प्रेम कहानी
|हार्दिक गज्जर
|सनी सिंघ, आदित्य सील
|जिओ स्टुडियोस, हार्दिक गुज्जर फिल्म्स
|
|-
|ध सिगनेचर
|गजेन्द्र आहिर
|अनुपम खेर, रणवीर शोले
|अनुपम खेर स्टूडियो , जी 5
|
|-
|जिगरा
|वसन बाला
|अली भट्ट, वेअंग रैना
|वियकों 18 स्टूडियो, धर्म प्रोडक्शन
|
|-
|11
|विकी विद्या का वो वाला विडिओ
|राज शादिया
|राज कुमार राव, तृप्ति दिमारी
|टी - सीरीज फिल्म्स
|
|-
| rowspan="5" |18
|आयुष्मती गीता मटिक पास
|प्रदीप खैरवार
|कक्षिका कपूर, अनुज कपूर
|गुड आइडीअ फिल्म्स
|
|-
|दो पट्टी
|शशांक चतुर्वेदी
|काजोल, प्राची शाह
|कथा पिक्चर्स
|
|-
|बांदा सिंघ चौधरी
|अभिषेक सक्सेना
|अरशद वर्सी, महेर वीज
|अरबाज़ खान प्रोडक्शन
|
|-
|ध मिरांदा ब्रदर्स
|संजय गुप्ता
|हर्षवर्धन राणे, मीज़ान जाफरी
|व्हाइट फेदर फिल्म्स, जिओ सिनेमा
|
|-
|नवरस कथा कॉलेज
|प्रवीण हिंगोनिया
|शीब चद्दन, अलका अमीन
|स्वरध्रुपद प्रोडक्शन
|
|-
| rowspan="3" |1
|भूल भुलैया 3
|अनीस बाज़मी
|कार्तिक आर्यन, विध्या बालन
|टी - सीरीज फिल्म्स
|
|-
|सिंघम अगैन
|रोहित शेट्टी
|अजय देवगन, अक्षय कुमार
|जिओ स्टूडियो,रिलायंस एंटेरटैनमेंट
|
|-
|विजय 69
|अक्षय रॉय
|अनुपम खेर, मिहिर आहूजा
|परशु लाँड़ फिल्म्स
|
|-
| rowspan="6" |नवम्बर
| rowspan="3" |8
|एला
|रोसन फेरणदेस
|ईशा तलवार, सरण्या शर्मा
|जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो
|
|-
|ख्वाबों का जमेला
|डैनिश असलम
|प्रतीक बब्बर, सयानी गुप्ता
|जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो
|
|-
|ध साबरमती रिपोर्ट
|धीरज शर्मा
|रिद्धि डोंगर, राशि खनहा
|बालाजी मोटिन पिक्चर्स
|
|-
| rowspan="2" |22
|नाम
|अनीस बाज़मी
|अजय देवगन, राहुल देव
|शिगढ़ा मूवीज पिविटी एलतिदी
|
|-
|आइ वॉन्ट टू टॉक
|सहूजित सिरकर
|अभिषेक बच्चन, जोहनी लीवर
|राइज़ींग सन फिल्म्स
|
|-
|29
|सिकंदर का मुकद्दर
|नीरज पांडे
|जिमी शेरगिल, अविनाश तिवारी
|फ्राइडे स्टोरी टेलर्स
|
|-
| rowspan="7" |दिसम्बर
|6
|अग्नि
|राहुल ढोलकिया
|प्रतीक गांधी, जितेन्द्र जोशी
|अमज़ोन एम जी एम स्टूडियो
|
|-
| rowspan="2" |13
|ज़ीरो से रिस्टार्ट
|विधु विनोद
|मेधा शंकर, अनंत वी जोशी
|विनोद चोपड़ा फिल्म्स
|
|-
|दिस्पेच्च
|कनू बही
|मनोज बजपायी, शाहाना गोस्वामी
|आर एस वी पी मूवीज
|
|-
| rowspan="2" |20
|वनवास
|अनिल शर्मा
|नाना पाटेकर, सिमरत कौर
|जी स्टुडियोस, अनिल शर्मा प्रोडक्शन
|
|-
|आउट हाउस
|सुनील सुकटंकर
|सुनील अभ्यंकर, मोहन अगुसहे
|डॉ मोहन अगक्षे स्टूडियो
|
|-
| rowspan="2" |25
|बेबी जॉन
|कालीस
|वरुण धवन, जैकी श्रॉफफ
|जिओ स्टुडियोस
|
|-
|किसको था पता
|राठा शिना
|असहनूर कौर, अक्षय ओबेरॉय
|जी म्यूजिक कॉम्पनी
|
|}
== सन्दर्भ ==
[[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]]
b2yztzogo9wwyfw7fdcaisou2pr6yri
2025 की हिंदी फिल्मों की सूची
0
1604960
6544458
6543292
2026-04-27T11:24:38Z
MovieLoverFan
505761
/* जुलाई-सितम्बर */ Added details
6544458
wikitext
text/x-wiki
{{ख़राब अनुवाद|date=फ़रवरी 2026}}
यह 2025 में रिलीज़ हो चुकी या होने वाली [[हिंदी फ़िल्मों|हिंदी फिल्मों]] की सूची है !
== २०२५ हिन्दी फिल्मो का बॉक्स ऑफिस संकलन ==
{| class="wikitable sortable"
|+२०२५ की अधिकतम कमी करनेवाली फिल्मे
!Rank
!Title
!Production company
!Worldwide gross
!<abbr>Ref.</abbr>
|-
!1
|[[छावा]]
|मेडोक फिल्म्स
|₹797.34 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/chhaava/box-office/|title=Chhaava Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-02-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref>
|-
!2
|[[सैयारा]]
|यश राज फिल्म्स
|₹579.23 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/saiyaara/box-office/|title=Saiyaara Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-07-18|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref>
|-
!3
|[[वॉर 2|वॉर २]]
|यश राज फिल्म्स
|₹351 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/war-2/box-office/|title=War 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-08-14|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/war-2-worldwide-box-office-collection-day-14-hrithik-roshan-jr-ntr-film-reaches-350-cr-beats-adipurush-drishyam-2-101756352481335.html|title=War 2 worldwide box office collection day 14: Hrithik Roshan, Jr NTR film reaches ₹350 cr; beats Adipurush, Drishyam 2|date=2025-08-28|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2025-11-21}}</ref>
|-
!4
|''[[महा अवतार नरसिंह|महाव्तार नरसिम्हा]]''
|क्लिम प्रोडक्शन
|₹300 - 325 crore
|
|-
!5
|[[सितारे ज़मीन पर|सितारे जमीन पर]]
|आमिर खान प्रोडक्शन
|₹266.49 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/sitaare-zameen-par/box-office/|title=Sitaare Zameen Par Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-06-20|language=en|access-date=2026-01-02}}</ref>
|-
!6
|[[रेड 2 (फिल्म)|रेड २]]
|टी - सीरीज फिल्म्स
|₹243.06 crore
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/raid-2/box-office/|title=Raid 2 Box Office Collection {{!}} India {{!}} Day Wise {{!}} Box Office - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-05-01|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/box-office-collections/worldwide/|title=Worldwide Highest Grossing Bollywood Movies on 2025 - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>
|-
!7
|हाउसफूल ५
|नडियादवाला ग्रेंडसन एंटरटेनमेंट
|₹242.80 - 248.80 crore
|
|}
== जनवरी–मार्च ==
{| class="wikitable"
|-
| rowspan="13" style="text-align:center; background:plum; textcolor:#000;" |'''जनवरी'''
| style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''3'''
| style="text-align:center;" | ''[[द रैबिट हाउस]]'' || वैभव कुलकर्णी || {{hlist|अमित रियान|करिश्मा|पद्मनाभ|गगन प्रदीप|प्रीति शर्मा|सुरेश कुंभार}}
| गीताई प्रोदुयसन || <ref>{{cite web |date=3 January 2025 |title=The Rabbit House |url=https://www.bollywoodhungama.com/movie/the-rabbit-house/critic-review/the-rabbit-house-movie-review/ |website=[[Bollywood Hungama]] |access-date=4 February 2025}}</ref>
|- style="background:#b0e0e6; text-align:center;"
|
! style="width:18%;" | शीर्षक
! style="width:10.5%;" | निर्देशक
! style="width:30%;" | कलाकार
!'''स्टूडियो (टी - सीरीज फिल्म्स)'''
! {{refh}}
|-
| rowspan="2" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''10'''
| style="text-align:center;"| ''फतेह'' || सोनू सूद|| {{hlist|[[सोनू सूद]]|[[नसीरुद्दीन शाह]]|[[जैकलिन फर्नांडीस]]}}
| जी स्टुडियोस, शक्ति सागर प्रोडयुसन || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/sonu-sood-announces-release-date-directorial-fateh-arrive-cinemas-january-10-2025/ |title=Sonu Sood announces the release date of his directorial Fateh; to arrive in cinemas on January 10, 2025 |work=[[Bollywood Hungama]] |date=30 July 2024}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''मैच फिक्सिंग'' || केदार गायकवाड || {{hlist|[[विनीत कुमार सिंह]]|[[राज अर्जुन]]|[[शताफ़ फ़िगार]]|[[अनुजा साठे]]}}
| अर्टरेन क्रेयटीन्स || <ref>{{cite news |title=Vineet Kumar Singh-starrer Match Fixing gets new release date |url=https://www.cinemaexpress.com/hindi/news/2024/Dec/27/vineet-kumar-singh-starrer-match-fixing-gets-new-release-date |work=[[Cinema Express]] |date=1 December 2024}}</ref>
|-
| rowspan="4" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''17'''
| style="text-align:center;"| ''इमरजेंसी'' || [[कंगना रनौत]]|| {{hlist|[[कंगना रनौत]]|[[अनुपम खेर]]|[[श्रेयस तलपड़े]]|[[महिमा चौधरी]]|[[मिलिंद सोमन]]|[[सतीश कौशिक]]}}
| जी स्टूडियो, मणिकमिक फिल्म्स || <ref>{{Cite news |url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/bollywood/kangana-ranaut-s-emergency-finally-gets-its-release-date-indira-gandhi-s-biopic-to-release-next-year-2024-11-18-962127 |title=Kangana Ranaut's 'Emergency' finally gets its release date |work=India TV |date=18 November 2024}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''आज़ाद'' || [[अभिषेक कपूर]]|| {{hlist|[[अजय देवगन]]|[[डायना पेंटी]]|आमान देवगन|राशा थडानी|[[मोहित मलिक]]|[[पियूष मिश्रा]]}}
| आर एस वीपी मूवीज || <ref>{{Cite news |url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/ajay-devgn-aaman-devgan-rasha-thadani-starrer-azaad-release-january-17-deets-inside/ |title=Azaad to release on January 17 |work=Bollywood Hungama |date=30 November 2024}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''मिशन ग्रे हाउस'' || नौशाद सिद्दीकी || {{hlist|अबीयर ख़ान|पूजा शर्मा|[[राजेश शर्मा]]|[[किरण कुमार]]|[[निकहत ख़ान]]|[[कमलेश सावंत]]|[[रज़ा मुराद]]}}
| रिलायंस एंटेरटैनमेंट || <ref>{{cite web |url=https://news.abplive.com/entertainment/movies/mission-grey-house-first-look-out-a-gripping-suspense-thriller-releasing-in-january-1735209 |title=Mission Grey House First Look Out |date=30 November 2024}}</ref>
|-
| style="text-align:center;"| ''संगी'' || सुमित कुलकर्नी || {{hlist|[[शरीब हाशमी]]|संजय बिश्नोई|[[गौरव मोरे]]|[[विद्या मालवड़े]]|श्यामराज पाटिल|मार्टिन जिशिल}}
| यंत्रणा फिल्म्स, आर्मोकस फिलम्स || <ref>{{cite news |title=Sangee Movie Review |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/movie-reviews/sangee/amp_movie_review/117332496.cms |work=Times of India |date=17 January 2025}}</ref>
|-
| rowspan="3" style="text-align:center;background:#f1daf1;" |'''24'''
| style="text-align:center;"| ''हिसाब बराबर'' || अश्विनी धीर || {{hlist|[[आर. माधवन]]|[[नील नितिन मुकेश]]|[[कीर्ति कुल्हारी]]|[[रश्मि देसाई]]}}
| जिओ स्टुडियोस, एस पी साइन कॉर्प || <ref>{{Cite web |url=https://www.ottplay.com/news/hisaab-barabar-trailer-out-r-madhavan-looks-promising-as-he-unravels-banking-scam-in-upcoming-satirical-thriller/b44a969d6e857 |title=Hisaab Barabar Trailer Out}}</ref>
|-
| style="text-align: center;" |स्काइ फोर्स
|संदीप केवलानी अभिषेक अनिल कपूर
|[[अक्षय कुमार]], वीर पहारिया, [[सारा अली ख़ान|सारा अली खान]], निमरत कौर
|जिओ स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/akshay-kumar-starrer-sky-force-release-january-24-2025-makers-drop-trailer-christmas-report/|title=Akshay Kumar starrer Sky Force to release on January 24, 2025, makers to drop trailer on Christmas: Report : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-10-19|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>
|-
| style="text-align: center;" |स्वीट ड्रीम्स
|विक्टर मुखर्जी
|अमोल पराशर, मिथिला पलकर
|जिओ स्टूडियो, मोनगो पीपल मेडिया
|<ref>{{Cite web|url=https://www.ottplay.com/news/sweet-dreams-mithila-palkar-amol-parashar-tease-surreal-love-story-ott-release-date-out/f151e614e4554|title=Sweet Dreams announcement: Mithila Palkar and Amol Parashar tease a surreal love story; OTT release date out|website=OTTPlay|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>
|-
| style="text-align: center;" |28
|ध स्टोरीटेलर
|अनंत महादेवा
|[[परेश रावल]], आदिल हुसैन, रेवती, तननिष्ठा चैटर्जी
|जिओ स्टूडियो, क्वेस्ट फिल्म्स
|<ref>{{Cite web|url=https://www.telegraphindia.com/amp/entertainment/disney-hotstar-to-stream-paresh-rawal-starrer-the-storyteller-from-january-28/cid/2077842|title=Paresh Rawal-starrer ‘The Storyteller' to premiere on Disney+ Hotstar on January 28}}</ref>
|-
| style="text-align: center;" |31
|देवा
|रोशन एंड्रू
|[[शाहिद कपूर]], [[पूजा हेगड़े]]
|जी स्टुडियोस, रॉय कपूर फिल्म्स
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/shahid-kapoor-pooja-hegde-starrer-deva-gets-preponed-release-january/|title=Shahid Kapoor – Pooja Hegde starrer Deva gets preponed; to release in January : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2024-11-27|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>
|-
| rowspan="13" style="text-align: center;" |फेब्रुअरी
| rowspan="4" style="text-align: center;" |7
|लवयापा
|अदवैत चन्दन
|ख़ुशी कपूर, जुनैद खान
|जी स्टूडियो, फाण्टों स्टूडियो
|<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/junaid-khan-khushi-kapoor-new-film-loveyapa-release-2025-2655780-2024-12-26|title=Junaid Khan and Khushi Kapoor's next titled Loveyapa, to release in 2025|last=Desk|first=India Today Entertainment|date=2024-12-26|website=India Today|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>
|-
|बेडएस रवि कुमार
|कैथ गोम्स
|[[हिमेश रेशमिया]], [[प्रभु देवा]]
|हिमेश रेशममिया मेलोड़िएस
|<ref>{{Cite web|url=https://www.bollywoodhungama.com/news/bollywood/badass-ravikumar-trailer-unveiled-january-5-himesh-reshammiya-starrer-release-february-7-2025/|title=Badass Ravikumar trailer to be unveiled on January 5; Himesh Reshammiya starrer to release on February 7, 2025 : Bollywood News - Bollywood Hungama|last=Hungama|first=Bollywood|date=2025-01-03|language=en|access-date=2026-01-17}}</ref>
|-
|मिसिस
|आरती कदव
|सैन्य मल्होत्रा, निशांत दहिया
|जिओ स्टूडियो, बावेज स्टूडियो
|<ref>{{Cite web|url=https://theprint.in/feature/mrs-starring-sanya-malhotra-to-release-on-zee5-on-february-7/2463109/|title=‘Mrs’ starring Sanya Malhotra to release on ZEE5 on February 7}}</ref>
|-
|ध मेहता बॉयज
|बोमन ईरानी
|बोमन ईरानी, अविनाश तिवारी
|ईरानी मॉवईएटोने
|
|-
| style="text-align: center;" |11
|बॉबी और ऋषि की लवस्टोरी
|कुणाल कोहली
|वर्धन पूरी, कावेरी कपूर
|जिओ स्टूडियो, डिज़्नी +हॉट स्टार
|-
| rowspan="2" style="text-align: center;" |14
|छावा
|लक्समी उठकर
|
|मदड़ोकक फिल्म्स
|-
|धूम धाम
|रिषभ सेठ
|प्रतिक गाँधी, यामी गौतम
|जिओ स्टुडियोस, बी 62 स्टूडियो
|-
| rowspan="2" style="text-align: center;" |21
|मेरे हस्बैंड की बीवी
|मुदस्सर अज़ीज़
|अर्जुन कपूर, रकुल प्रीत सिंघ
|पूजा एंटेरटैनमेंट
|-
|कौशलजीस वर्सेस कौशल
|सीमा देसाई
|आशुतोष राणा, शीबा चढ़ा
|जिओ स्टूडियो, मेरी गो रौंद स्टूडियो
|-
| rowspan="4" style="text-align: center;" |28
|शैला
|सकी शाह
|रोहित चौधरी, सारा खान
|रिलायंस एंटेरटैनमेंट, रियोंन फिल्म्स
|-
|क्रेजी
|गिरीश कोहली
|सोहम शाह
|सोहम शाह फिल्म्स
|-
|सुपरबॉयस ऑफ़ मालेगाव
|रीमा कागती
|आदर्श गौरव, विनीत कुमार सिंघ
|एमोज़ोन एम जी एम स्टुडियोस
|-
|दिल दोस्ती और डॉगस
|वाइराल शाह
|नीना गुप्ता,शरद केलकर
|जिओ स्टोडियो, ध क्रिएटिव ट्राइब
|-
| rowspan="11" style="text-align: center;" |मार्च
| rowspan="2" style="text-align: center;" |7
|नादाननीया
|सुना गोतम
|एबराइम अली खान,खुसी कपूर
|धर्मातीक एंटेरटैनमेंट
|-
|रीवाज़
|मनोज साटी
|अनीता राज, जाया प्रदा
|कशिश खान, पर्डक्शन
|-
| rowspan="5" style="text-align: center;" |14
|द डिपलोमेट
|शिवम नायर
|जॉन इब्राहीम, सादीया खातीब
|टी सीरीज फिल्म्स
|-
|माय मेलबन
|कबीर खान, रीमा दास ,ओनिर , इंमतीयाज अली
|जेक रीयन, अरका दास
|स्क्रीन ऑस्ट्रेलिया, वीक स्क्रीन
|-
|बी हैप्पी
|रेमो डी सौजा
|नोरा फतेही, नसर
|एंजॉनन प्राइम वीडियो
|-
|इन गलियो मे
|अविनाश दास
|विवान शाह, जावेद जाफरी
|यदुनाथ फिल्म्स
|-
|आचारी बा
|हार्दिक गुज्जर
|नीना गुप्ता, कबीर बेदी
|जिओ स्टूडियो, हार्दिक गज्जर फिल्म्स
|
|-
| rowspan="3" style="text-align: center;" |21
|बाईदा
|पुनीत शर्मा
|मनीषा राय,शोबित सूजय
|एम एन एम एंटेरटैनमेंट
|-
|तुम को मेरी कसम
|विक्रम भट्ट
|अनुपम खेर, अदाह शर्मा
|इंदिरा एंटेरटैनमेंट
|-
|पिन्टू की पप्पी
|शिव हरे
|शुशान्त, जानया जोशी
|मीथ्री मूवी मकर्स
|-
| style="text-align: center;" |30
|सिकन्दर
|ऐ आर मुरगूँदाश
|सलमान खान, काजल अगरवाल
|नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट
|}
== अप्रैल-जून ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" style="width:6%;" |'''प्रारंभिक'''
! style="width:18%;" |'''शीर्षक'''
! style="width:10.5%;" |'''निर्देशक'''
! style="width:30%;" |'''कलाकार'''
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ।
|-
| style="text-align:center; background:plum;" |<big>अप्रैल</big>
| style="text-align:center;background:#f1daf1;" |10
| style="text-align:center;" |जात
|गोपीचन्द मलिनेनी
|सनी देओल, रणदीप हूदा
|मीथ्री मूवी मकर्स, पीपल मीडिया फैक्ट्री
|
|-
| style="text-align:center; background:#7FFFD4; textcolor:#000;" |
| style="text-align:center;background:#dbfff8;" |11
| style="text-align:center;" |छोरी 2
|विशाल फुरिया
|सोह अली खान, कुलदीप सरीन
|टी सीरीज फिल्म्स एमोज़ोन प्राइम वीडियो
|
|-
| style="text-align:center; background:#93CCEA; textcolor:#000;" |
| style="text-align:center;background:#B0E0E6;" |
| style="text-align:center;" |केसरी चैप्टर 2
|करन सिंघ त्यागी
|अक्षय कुमार, अनन्या पंड्या
|धर्मा प्रोडक्शन, केप ऑफ गुड फिल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |
| rowspan="3" style="text-align: center;" |18
| style="text-align: center;" |लोगोउट
|अमित गोलानी
|बबली खान, निमिषा नायर
|वियकों 18 स्टूडियो
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |ध सीक्रिट ऑफ देवकाली
|नीरज चौहान
|भूमिका गुरुङ, महेश मांजरेकर
|चौहान प्रोडक्शन
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |ग्राउन्ड ज़ीरो
|तेजस प्रभा विजय देओसकर
|एमरान हास्मी, जोया हुसैन
|इक्सेल एंटेरटैनमेंट
|
|-
| style="text-align: center;" |
| rowspan="4" style="text-align: center;" |25
| style="text-align: center;" |जेवल थीफ
|कूकले गुलाटी रोबबले गरेवल
|सैफ अली खान, निकिता दुत्ता
|मरफिक्स पिक्चर्स, नेटफिक्स
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |फुले
|अनंत महादेवन
|प्रतीक गांधी, पत्रलेखा
|जी स्टुडियोस, डैन्सिंग शिवा फिल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |ओए भूतनी के
|अजय कैलाश यादव
|अशोक ठाकुर, निकिता शर्मा
|सहत्याम फिल्म्स, विज़न मोटिन फिल्म
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |रैड 2
|राज कुमार
|अजय देवगन, वाणी कपूर
|टी - सीरीज फिल्म्स, पनोरमा स्टूडियो
|
|-
| style="text-align: center;" |मई
| rowspan="3" style="text-align: center;" |1
| style="text-align: center;" |ध भूतनी
|सिद्धांत सचदेव
|संजय दुतत, मौनी रॉय
|सोहम रॉक स्टार एंटेरटैनमेंट
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |कोसतों
|सेजल शाह
|प्रिया बापट, किशोर कुमार जी
|भानुशाली स्टूडियो, बॉम्बे फैबल
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |ध नेट वर्कर
|विकास कुमार
|ऋषभ पाठक, निखट खान
|गतरगू एंटेरटैनमेंट
|
|-
| style="text-align: center;" |
| rowspan="2" style="text-align: center;" |16
| style="text-align: center;" |रोमियो एस 3
|गुड्डू धनाओ
|ठाकुर अनूपसीग, पलक तिवारी
|पेन स्टूडियो,वाइल्ड रिवर पिक्चर्स
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |भूल चूख माफ
|करन शर्मा
|राजकुमार राव, वामिक गबबी
|अमोज़ोन एम जी एम स्टूडियो, मदड़ोकक फिल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |
| rowspan="3" style="text-align: center;" |25
| style="text-align: center;" |कपकपी
|संगीथ सीवन
|तुषार कपूर, जय ठक्कर
|जी स्टूडियो, ब्रावो एंटेरटैनमेंट
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |पुणे हाइवै
|राहुल डा कुनहा -बुगस भार्गव
|जिम सरभ, अमित साध
|ड्रॉप दी फिल्म्स, टेन यर्स यौनगेर (प्रोडक्शन
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |केसरी वीर
|प्रिंस धीमान
|सुनील शेट्टी, विवेक ओबेरॉय
|चौहान स्टूडियोस
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |30
| style="text-align: center;" |चिड़िया
|मेहरण अमरोही
|विनय पाठक, अमृता सुभास
|स्माइली फिल्म्स, के मीडिया वर्क्स
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |इंटेरोगटीऑन
|अजय वर्मा राजा
|मनु सिंघ, राजपाल यादव
|आर्यन बरथर्स एंटेरटैनमेंट फिल्म
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |स्टॉलें
|करन तेजपाल
|हरीश खन्ना, शुभम वर्धन
|जंगल बुक स्टूडियो
|
|-
| style="text-align: center;" |जुन
| style="text-align: center;" |6
| style="text-align: center;" |हाउस फूल 5
|तरुण मंसूखानी
|अक्षय कुमार, संजय दुत्ता
|नादियादवाला ग्रैन्सन एंटेरटैनमेंट
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |20
| style="text-align: center;" |सितारे जमीन पर
|आर । एस प्रसंना
|आमिर खान, गेनएलिया देशमुख
|आमीन खान प्रोडक्शन
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |25
| style="text-align: center;" |डाटेकतिवे शेरडी
|रवि छबरिया
|डायना पेन्टी, बोमन ईरानी
|ए ए जेड फिल्म्स
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |मा
|विशाल फुरिया
|काजोल, रोहित रॉय
|
|
|-
| style="text-align: center;" |
| style="text-align: center;" |27
| style="text-align: center;" |वेल डन सी ए साहब
|सर्वेश कुमार सिंग
|ज्योति कपूर, निशमा सोनी
|फिगर्स एण्ड फरमेस
|
|}
== जुलाई-सितम्बर ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" |'''प्रारंभिक'''
!'''शीर्षक'''
!'''निर्देशक'''
!कलाकार
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ
|-
|July
|4
|मेट्रो.. इन दिनों
|अनुराग बासु
|पंकज त्रिपाठी, फातिमा शेख
|
|
|-
|
|
|कालीधर लापता
|मधुमिता
|अभिषेक बच्चन ,दैविक वाघेला
|
|
|-
|
|
|अक्षरधाम: ऑपरेशन वज्र शक्ति
|केन घोष
|अक्षय खन्ना गौतम रोडे
|
|
|}
== अक्टूबर-दिसंबर ==
{| class="wikitable"
! colspan="2" |'''प्रारंभिक'''
!'''शीर्षक'''
!'''निर्देशक'''
!'''ढालना'''
!स्टूडियो (प्रोडक्शन हाउस)
!संदर्भ।
|-
|ऑक्टोबर
|2
|सनी संस्कारी कि तुलसी कुमारी
|शशांक खैतन
|वरुण धवन, जानवी कपूर
|धर्म प्रोडक्शन
|
|-
|
| rowspan="3" |10
|लॉर्ड कुरजों कि हवेली
|अंशुमान जहा
|अर्जुन माथुर, जोहा रहमान
|गोल्डन रैशीओ फिल्म्स
|
|-
|
|कोन्टरल
|सफ़दर अब्बास
|ठाकुर अनूप सिंघ, आयेश कड़ुकर
|पेन स्टूडियो
|
|-
|
|भागवत : चैप्टर वन राक्षस
|अक्षय शेरे
|अरशद वर्सी, जितेन्द्र कुमार
|जिओ स्टूडियो
|
|-
|
| rowspan="2" |17
|गरीयतेर कलेश
|आदित्य चंडीओक
|एहसास छानना,सुप्रिया शुक्ला
|टेरबल तिन्नी तलेस
|
|-
|
|विंग मन (ध यूनवर्सल आइरनी ऑफ लव)
|अनुज गुलाटी
|शशांक अरोरा, त्रिमला अधिकारी
|लीओन गेट प्ले
|
|-
|
|21
|ठमम
|आदित्य सर्पोटदार
|परेश रावल, आयुष्मान खुर्राना
|मदड़ोकक फिल्म्स
|
|-
|
|
|एक दीवाने कि दीवनीयत
|मिलाप जवेरी
|हर्षवर्धन राणे, सोनम बाजवा
|देसी मूवीज
|
|-
|
|31
|ध ताज स्टोरी
|तुषार आमिश गोयल
|परेश रावल, जाकिर हूससड़ीं
|स्वर्णिम ग्लोबल सेरवीस
|
|-
|
|
|सिंगगल सलमा
|नचिकेत सामंत
|हुमा कुरेशी,सनी सिंघ
|स्टार स्टूडियो 18
|
|-
|
| rowspan="5" |7
|हक
|सुपां वर्मा
|एमरान हास्मी, यमी गौतम
|जंगली पिक्चर्स
|
|-
|
|जस्सी वेड्स जस्सी
|परन बावा
|रहमत रैटैन, रणवीर शोरए
|डिविनिटी स्टूडियो
|
|-
|
|बारामुला
|आदित्य सुहास
|मानव कुल, भाषा सुंबाली
|जिओ स्टूडियो
|
|-
|
|दे दे प्यार दे 2
|अंशुल शर्मा
|राकुल प्रीत, अजय देवगन
|टी - सीरीज फिल्म्स
|
|-
|
|आग्रा
|कनू बही
|मोहित अगर्वल, रूहानी शर्मा
|सारेगामा उफओ मूवीज
|
|-
|नवम्बर
|14
|दिल्ली
|देवेन्द्र मालवीय
|बृजेन्द्र कला, समर जय सिंघ
|मिडस टच फिल्म्स
|
|-
|
|
|काल ट्रिगहोरी
|नितिन वैद्य
|अरबाज़ खान, राजेश शर्मा
|पेन स्टूडियो
|
|-
|
|
|निशानची 2
|अनुराग कश्यप
|मोनिका पनवार, वेदिका पिन्टो
|जर पिक्चर्स
|
|-
|
|21
|120 बानदुर
|राजनीस राज़ी घई
|फरहान अख्तर, राशी खंना
|
|
|-
|
|
|मस्ती 4
|मिलाप जवेरी
|विवेक ओबेरॉय, तुषार कपूर
|
|
|-
|
|
|तेरे इश्क में
|आनंद ऐल राय
|धनु, कृति
|
|
|-
|
|28
|गुस्ताख इश्क
|विभु पूरी
|फातिमा सान शैकह, विजय वर्मा
|
|
|-
|
|
|मे नो पाऊस मे प्ले
|समर के मुखर्जी
|काम्य पंजाबी, यमन वर्मा
|
|
|-
|
|
|कैसी ये पहेली
|अनन्या बरत चक्रवर्ती
|राजित कपूर, सुकंट गोयल
|
|
|-
|दिसम्बर
|5
|धुरंधर
|आदित्य धार
|रणवीर सिंग, संजय दुतत
|
|
|-
|
|
|किस किसको प्यार करून 2
|अनुकल्प गोस्वामी
|कपिल शर्मा, मनोज सिंघ
|
|
|-
|
|12
|साली मोहबत
|तिसका चोपड़ा
|राधिका आपटे, अनुराग कश्यप
|
|
|-
|
|
|ध ग्रेट शमसुद्दीन फॅमिली
|अनुषा रिजवी
|कृतिका कमरा, फरीदा जलाल
|
|
|-
|
|19
|रात अकेली है : ध बंसल मुरदर्स
|हनी तरहन
|रजत कपूर, संजय कपूर
|
|
|-
|
|
|दुर्लभ प्रसाद कि दूसरी शादी
|सिद्धांत राज सिंघ
|संजय मिश्रा, महिमा चौधरी
|
|
|-
|
|25
|तू मेरी मैं तेरा मैं तेरा तू मेरी
|समीर विद्वयंस
|कार्तिक आर्यन, नीना गुप्ता
|
|
|}
== सन्दर्भ ==
<references />
[[श्रेणी:हिन्दी फ़िल्में वर्षानुसार]]
64dhni32rssk4agqozyxbxhzbwnnntb
रिवरव्यू थिएटर
0
1606196
6544411
6507875
2026-04-27T06:22:48Z
SM7
89247
सफाई की गयी
6544411
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox venue|name=रिवरव्यू थियेटर|image=Riverview Theater night, July 2011.jpg|image_size=250px|caption=रिवरव्यू का प्रकाशित *मार्की* (प्रवेश-चिह्न) सन् २०११|address=३८००, ४२वाँ एवेन्यू दक्षिण<br /> मिनियापोलिस, एम.एन. ५५४०६|coordinates={{Coord|44.934051|-93.21316|type:landmark|display=inline,title}}|type=आन्तरिक चलचित्र-गृह|built=१९४८|opened={{Start date|1948|12|30}}|architect=लीबेनबर्ग और कापलान|seating_type=[[क्रीडांगन]]|renovated=१९५६|capacity=>७००|website=[http://www.riverviewtheater.com/ riverviewtheater.com]}}
'''रिवरव्यू थियेटर''' ({{Langx|en|Riverview Theater}}) [[मिनियापोलिस]], [[मिनेसोटा]], [[संयुक्त राज्य अमेरिका]] के {{अंतरभाषा कड़ी|हाउ, मिनियापोलिस|lt=हाउ|en|Howe, Minneapolis}} पड़ोस में स्थित एक चलचित्र-गृह है। इसे {{अंतरभाषा कड़ी|लीबेनबर्ग और कापलान|en|Liebenberg and Kaplan}} नामक स्थापत्यकारों ने अभिकल्पित किया था तथा थियेटर-स्वामी बिल और सिडनी वोल्क ने इसे सन् १९४८ में निर्मित कराया। बाद में वोल्क बन्धुओं ने एक नवीन अति-आधुनिक शैली का थियेटर निर्मित किया और सन् १९५६ में पुनः रिवरव्यू लौटकर इसके प्रवेश-द्वार (लॉबी) क्षेत्र का व्यापक रूप से नवीनीकरण कराया। रिवरव्यू आज भी {{अंतरभाषा कड़ी|मिनियापोलिस–सेंट पॉल|en|Minneapolis–Saint Paul}} क्षेत्र के कुछ शेष एक-पर्दा चलचित्र-गृहों में से एक है। यह प्रायः द्वितीय-प्रदर्शन चलचित्र दिखाता था, किन्तु [[कोविड-19 विश्वमारी|कोविड-१९ महामारी]] के पश्चात् इसने प्रथम-प्रदर्शन चलचित्र दिखाना आरम्भ किया। सन् २००० के प्रारम्भ से ही इसे {{अंतरभाषा कड़ी|सिटी पेजेस|en|City Pages}} द्वारा क्षेत्र के श्रेष्ठ चलचित्र-गृहों में निरन्तर मान्यता प्राप्त होती रही है।
== इतिहास ==
लिथुआनिया-जन्य वोल्क बन्धु, बिल और सिडनी, सन् १९२० के प्रारम्भ में मिनेसोटा आए और [[महामन्दी]] के समय पड़ोस के चलचित्र-गृह ख़रीदकर चलचित्र-व्यवसाय में प्रविष्ट हुए। सन् १९४६ में वोल्क बन्धुओं ने {{अंतरभाषा कड़ी|मिनियापोलिस नगर परिषद्|en|Minneapolis City Council}} से अनुमति प्राप्त कर बारह वर्षों में प्रथम नवीन थियेटर का निर्माण आरम्भ किया, यद्यपि अन्य थियेटर-प्रबन्धकों ने इसका विरोध किया।{{sfn|Kenney|2007|p=119}}
रिवरव्यू का अभिकल्पन स्थापत्य-कार्यालय {{अंतरभाषा कड़ी|लीबेनबर्ग और कापलान|en|Liebenberg and Kaplan}} ने किया और सन् १९४८ में इसे {{अंतरभाषा कड़ी|स्ट्रीमलाइन मॉडर्न|en|Streamline Moderne}} शैली में निर्मित किया गया।{{sfn|Millett|2007|p=160}} यह ३० दिसम्बर १९४८ को {{अंतरभाषा कड़ी|जून ब्राइड|en|June Bride}} चलचित्र के प्रदर्शन के साथ उद्घाटित हुआ।<ref name="CT2">{{cite web|url=http://cinematreasures.org/theaters/802|title=Riverview Theater|website=Cinema Treasures|publisher=Cinema Treasures, LLC|access-date=June 27, 2014}}</ref> यह एक-पर्दा थियेटर [[क्रीडांगन]] बैठने की व्यवस्था का प्रयोग करने वाले प्रारम्भिक चलचित्र-गृहों में से था।{{sfn|Millett|2007|p=161}}{{sfn|Kenney|2007|p=121}}
[[चित्र:Riverview_Theater_(006-366)_(2170912431).jpg|पाठ=In a lit room, dark square panels line the pinkish wall in rows, while green seats fill the space; a gray screen is visible to the front.|बाएँ|अंगूठाकार|रिवरव्यू के सभागार का आन्तरिक दृश्य, सन् २००८]]
तीन वर्ष पश्चात् वोल्क बन्धुओं ने पुनः लीबेनबर्ग और कापलान को {{अंतरभाषा कड़ी|टेरेस थियेटर (मिनेसोटा)|lt=टेरेस थियेटर|en|Terrace Theatre (Minnesota)}} ({{अंतरभाषा कड़ी|रॉबिन्सडेल, मिनेसोटा|en|Robbinsdale, Minnesota}}) निर्मित करने हेतु आमन्त्रित किया, जिसे अमेरिका के प्रथम अति-आधुनिक थियेटरों में गिना जाता है और लेखक {{अंतरभाषा कड़ी|लैरी मिलेट|en|Larry Millett}} ने इसे उनका "श्रेष्ठ कृतित्व" कहा।{{sfn|Kenney|2007|pp=119–120}} परिणामों से संतुष्ट होकर वोल्क बन्धु पुनः रिवरव्यू लौटे और लीबेनबर्ग तथा कापलान से इसका पुनः अभिकल्पन कराया ताकि यह सफल टेरेस मॉडल का अनुकरण कर सके।{{sfn|Kenney|2007|p=120}} यह कार्य सन् १९५६ में सम्पन्न हुआ, जो प्रारम्भिक निर्माण के आठ वर्ष पश्चात् था।{{sfn|Millett|2007|p=160}} नवीन प्रवेश-द्वार (लॉबी) क्षेत्र को बैठक-कक्ष जैसा रूप देने का प्रयत्न किया गया, जिसमें पृथक टीवी-लाउंज भी सम्मिलित था।{{sfn|Kenney|2007|p=121}} सुविधाएँ पर्याप्त थीं—"डनबार मेज़ें, मैककाब स्टूल, हरमन मिलर दीवान और कुर्सियाँ, हल्की लकड़ी पर आरोपित अख़रोट-पट्टिकाएँ, सुशोभित आधुनिक दीपक, आकर्षक परदे।"{{sfn|Kenney|2007|p=120}} किन्तु भीतर के {{अंतरभाषा कड़ी|प्रोसीनियम|en|Proscenium}}-मंच और आसन-व्यवस्था में बहुत परिवर्तन नहीं किया गया।{{sfn|Kenney|2007|p=121}}
रिवरव्यू मिनियापोलिस–सेंट पॉल क्षेत्र के कुछ शेष एक-पर्दा थियेटरों में से एक बन गया। १९८० के अन्त तक केवल ६ ही शेष थे, और १९९८ के पश्चात् केवल ४ रह गए, अपटाउन, पार्कवे तथा ओक स्ट्रीट सिनेमा सहित।{{sfn|Kenney|2007|pp=189–190}} यद्यपि १९९८ के पश्चात् कुछ नवीन एक-पर्दा थियेटर भी खुले—ट्रायलॉन माइक्रोसिनेमा और हाइट्स थियेटर।{{sfn|Kenney|2007|pp=209–210}} सन् १९९९ में स्वामियों ने नवीन आसन स्थापित किए, जिनसे दर्शकों के लिए अधिक पाँव रखने का स्थान और परस्पर अधिक दूरी उपलब्ध हुई।<ref name="minnpost12">{{cite news|url=https://www.minnpost.com/arts-arena/2009/07/screen-dreams-trylon-microcinema-set-open-minnehaha|title=Screen of Dreams: Trylon microcinema set to open on Minnehaha|last1=Nelson|first1=Rob|date=July 10, 2009|work=[[MinnPost]]|access-date=December 25, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20160103034515/https://www.minnpost.com/arts-arena/2009/07/screen-dreams-trylon-microcinema-set-open-minnehaha|archive-date=January 3, 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|title=Owners of Heights Theater taking control of Apache 6|last1=Strickler|first1=Jeff|date=May 25, 2002|work=[[Star Tribune]]|access-date=July 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911053515/https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|archive-date=September 11, 2016|url-status=dead|url-access=}}</ref><ref name="CT3">{{cite web|url=http://cinematreasures.org/theaters/802|title=Riverview Theater|website=Cinema Treasures|publisher=Cinema Treasures, LLC|access-date=June 27, 2014}}</ref>
== वर्तमान स्थिति ==
[[चित्र:Riverview_Theater_snack_bar,_July_2009,_also_a_bike%3F.jpg|पाठ=A bike sits parked before an indoor snack bar illuminated with blue neon lights.|दाएँ|अंगूठाकार|रिवरव्यू का लॉबी, सन् १९५६ से प्रायः अपरिवर्तित]]
रिवरव्यू थियेटर मिनियापोलिस के हाउ पड़ोस में स्थित है और इसमें ७०० दर्शकों के बैठने की व्यवस्था है।<ref name="CT4">{{cite web|url=http://cinematreasures.org/theaters/802|title=Riverview Theater|website=Cinema Treasures|publisher=Cinema Treasures, LLC|access-date=June 27, 2014}}</ref> कोविड-१९ महामारी से पूर्व यह थियेटर प्रायः द्वितीय-प्रदर्शन चलचित्र दिखाता था, जिनके टिकट मूल्य $२–$३ के बीच होते थे।{{sfn|Berger|2008|pp=117–118}} इसकी सुविधाएँ भी उपनगरों के बहु-पर्दा थियेटरों की तुलना में कहीं अधिक सस्ती थीं। महामारी के पश्चात् पुनः उद्घाटन के समय इसने अपना मॉडल बदलकर प्रथम-प्रदर्शन चलचित्र दिखाना आरम्भ किया।<ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|title=Owners of Heights Theater taking control of Apache 6|last=Strickler|first=Jeff|date=May 25, 2002|work=[[Star Tribune]]|access-date=July 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911053515/https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|archive-date=September 11, 2016}}</ref>
कभी-कभी यहाँ अन्य कार्यक्रम भी आयोजित होते हैं, मध्यरात्रि चलचित्र,{{sfn|Berger|2008|p=118}} क्रीड़ा-कार्यक्रम,<ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|title=Owners of Heights Theater taking control of Apache 6|last=Strickler|first=Jeff|date=May 25, 2002|work=[[Star Tribune]]|access-date=July 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911053515/https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|archive-date=September 11, 2016}}</ref> चलचित्र-महोत्सव,<ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|title=Owners of Heights Theater taking control of Apache 6|last=Strickler|first=Jeff|date=May 25, 2002|work=[[Star Tribune]]|access-date=July 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911053515/https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|archive-date=September 11, 2016}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|title=Owners of Heights Theater taking control of Apache 6|last1=Strickler|first1=Jeff|date=May 25, 2002|work=[[Star Tribune]]|access-date=July 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911053515/https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|archive-date=September 11, 2016|url-status=dead|url-access=}}</ref> प्रतिवर्ष [[द लोर्ड ऑफ द रिंग्स फिल्म ट्रिलॉजी|लॉर्ड ऑफ़ द रिंग्स त्रयी]] का प्रदर्शन, तथा राजनीतिक कार्यक्रम जैसे सन् २००९ में [[बराक ओबामा]] का प्रथम शपथ-ग्रहण समारोह।<ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|title=Owners of Heights Theater taking control of Apache 6|last=Strickler|first=Jeff|date=May 25, 2002|work=[[Star Tribune]]|access-date=July 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911053515/https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|archive-date=September 11, 2016}}</ref> टेक अप प्रोडक्शन्स, जो समीप स्थित १००-आसन वाले ट्रायलॉन सिनेमा का संचालन करता है, कभी-कभी बड़े प्रदर्शनों हेतु रिवरव्यू का उपयोग करता है।<ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|title=Owners of Heights Theater taking control of Apache 6|last=Strickler|first=Jeff|date=May 25, 2002|work=[[Star Tribune]]|access-date=July 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911053515/https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|archive-date=September 11, 2016}}</ref>
इस थियेटर को सिटी पेजेस द्वारा "श्रेष्ठ सस्ते चलचित्र-गृह" का पुरस्कार सन् २०००, २००४ और २००५ में प्राप्त हुआ। तत्पश्चात् सन् २००६ से २०१४ तक (२०११ और २०१२ को छोड़कर) इसे "श्रेष्ठ चलचित्र-गृह" का पुरस्कार निरन्तर प्राप्त हुआ। रिवरव्यू का प्रवेश-द्वार (लॉबी) क्षेत्र आज भी सन् १९५६ के नवीनीकरण के पश्चात् लगभग अपरिवर्तित है।<ref>{{Cite news|url=https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|title=Owners of Heights Theater taking control of Apache 6|last=Strickler|first=Jeff|date=May 25, 2002|work=[[Star Tribune]]|access-date=July 17, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911053515/https://www.highbeam.com/doc/1G1-86356913.html|archive-date=September 11, 2016}}</ref>{{Clear}}
== सन्दर्भ ==
{{Reflist|3}}
== बाह्य कड़ियाँ ==
* {{Official website|http://www.riverviewtheater.com/|name=आधिकारिक जालस्थल}}
* {{Commons category inline|Riverview Theater}}
[[श्रेणी:विकिडेटा पर उपलब्ध निर्देशांक]]
evrshyjvbcqj5gdqn1e4xg441q2utzx
चट्टग्राम महाविद्यालय
0
1607857
6544299
6520374
2026-04-26T19:00:49Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544299
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox university|name=चट्टग्राम महाविद्यालय|native_name={{lang|bn|চট্টগ্রাম কলেজ}}|image_size=170px|motto=শিক্ষাই শক্তি (शिक्षैव शक्तिः)|motto_lang=bn|mottoeng=Education is Power|established={{Start date and age|1869}}|closed=|type=[[सार्वजनिक महाविद्यालय|सार्वजनिक]]|chairman=[[अबू ताहेर (शैक्षिक)|एम्. डी. अबू ताहेर]]|head_label=[[उप‑प्राचार्य|उप‑प्राचार्य]]|head=सुब्रत बिकाश बरुआ|principal=एम्. डी. मोजहिदुल इस्लाम चौधुरी|academic_staff=१६९|administrative_staff=४००|students=१८०००+ (सन् २०१८ के अनुसार)|city=[[चौकबाज़ार थाना|चौकबाज़ार]], [[चट्टग्राम]]|country=[[बांग्लादेश]]|coordinates={{Coord|22|21|10.73|N|91|50|12.68|E|scale:1563}}|campus=नगरीय, {{convert|20|acres}}|language=[[बाङ्ला भाषा|बाङ्ला]]<br />अंग्रेज़ी|website={{url|www.ctgcollege.gov.bd}}|image_name=Chittagong College logo.png|affiliation={{ubl|[[राष्ट्रीय विश्वविद्यालय, बांग्लादेश]]|[[माध्यमिक एवं उच्चतर माध्यमिक शिक्षा बोर्ड, चट्टग्राम]]}}}}
'''चट्टग्राम महाविद्यालय''' अथवा '''चट्टग्राम कॉलेज''' [[बांग्लादेश]] के [[चटगाँव (शहर)|चट्टग्राम]] नगर में स्थित एक सार्वजनिक शिक्षण‑संस्था है। यह एक उच्चतर माध्यमिक विद्यालय तथा बांग्लादेश के राष्ट्रीय विश्वविद्यालय से सम्बद्ध स्नातक‑प्रदान करने वाला महाविद्यालय है। वर्तमान बांग्लादेश के भूभाग में यह द्वितीय उच्चतर माध्यमिक शिक्षण‑संस्था है, जिसकी स्थापना वर्ष १८६९ में [[ढाका महाविद्यालय]] (वर्ष १८४१) के उपरान्त हुई।
== इतिहास ==
यह संस्था सन् १८३६ में '''चट्टग्राम ज़िला विद्यालय''' (वर्तमान चट्टग्राम कोलिजिएट स्कूल) के रूप में आरम्भ हुई। सन् २ जनवरी १८६९ को यह एक इण्टरमीडिएट कॉलेज बना। महाविद्यालय के रूप में इसकी शैक्षिक गतिविधियाँ परेड ग्राउण्ड के समीप पुर्तगाली व्यापारियों द्वारा निर्मित भवन में प्रारम्भ हुईं। प्रथम प्राचार्य [[जगदीश चन्द्र बसु]] थे। प्रारम्भ में यहाँ विधि‑शिक्षा दी जाती थी, किन्तु सन् १९०९ में यह विषय स्थगित कर दिया गया। उसी वर्ष इण्टरमीडिएट स्तर पर विज्ञान‑शिक्षा प्रारम्भ की गई। सन् १९१० में [[कलकत्ता विश्वविद्यालय]] द्वारा इसे प्रथम श्रेणी स्नातक महाविद्यालय के रूप में मान्यता मिलने पर यह स्नातक महाविद्यालय बन गया।
इसके उपरान्त यहाँ अरबी, बंगाली, पाली, संस्कृत, इतिहास, गणित, भौतिकी तथा रसायन‑विज्ञान में ऑनर्स पाठ्यक्रम प्रारम्भ हुए। सन् १९१९ में अंग्रेज़ी, अर्थशास्त्र तथा दर्शन के अनुपूरक पाठ्यक्रम जोड़े गए। सन् १९४२ में अर्थशास्त्र में ऑनर्स पाठ्यक्रम प्रारम्भ हुआ। सन् १९५५ में महाविद्यालय ने अपने ऑनर्स कार्यक्रम स्थगित कर दिए, किन्तु सन् १९६० में अंग्रेज़ी, बाङ्ला, अर्थशास्त्र, भौतिकी, रसायन‑विज्ञान तथा गणित में ऑनर्स पुनः प्रारम्भ किए। सन् १९६२ में प्राणी‑विज्ञान तथा वनस्पति‑विज्ञान में बी.एस्‑सी. तथा सांख्यिकी में बी.ए./बी.एस्‑सी. पाठ्यक्रम प्रारम्भ हुए।
सन् १९२६ में [[ए.के. फजलुल हक|ए. के. फ़ज़लुल हक़]] ने मुस्लिम छात्रावास की स्थापना की, जो वर्तमान में शेर‑ए‑बाङ्ला छात्रावास के नाम से प्रसिद्ध है। इस संस्था के विद्यार्थियों ने सन् १९५२ के भाषा‑आन्दोलन, सन् १९६२ के बाङ्ला शिक्षा‑आन्दोलन तथा सन् १९७१ के बांग्लादेश मुक्ति‑सङ्ग्राम में सक्रिय भाग लिया।<ref>{{cite web|url=http://www.londoni.co/index.php/24-history-of-bangladesh/1952-bhasha-andolon/219-bhasha-andolon-bangladesh-language-movement-1948-1952-women-s-role-history-of-bangladesh|title=Women were the first to defy Section 144 curfew|website=londoni.co|access-date=14 फ़रवरी 2026|archive-date=21 सितंबर 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230921163938/http://www.londoni.co/index.php/24-history-of-bangladesh/1952-bhasha-andolon/219-bhasha-andolon-bangladesh-language-movement-1948-1952-women-s-role-history-of-bangladesh|url-status=dead}}</ref>
=== सम्बद्धता ===
{| class="wikitable"
!पाठ्यक्रम
!प्रथम सम्बद्धता का वर्ष
|-
|एस्.एस्.सी.
|१८३६
|-
|डिग्री (पास)
|१९१०
|-
|ऑनर्स
|१९१९
|-
|मास्टर्स प्रारम्भिक
|१९९२
|-
|मास्टर्स अन्तिम
|१९९२
|}
== अनुभाग तथा विभाग ==
[[चित्र:Chittagong_Parade_Corner_(2).jpg|अंगूठाकार|कॉलेज का परेड मैदान]]
महाविद्यालय में (सन् २०१८ के अनुसार) १७ विषयों में ऑनर्स तथा मास्टर्स की शिक्षा दी जाती है। उच्चतर माध्यमिक स्तर पर विज्ञान तथा मानविकी के पाठ्यक्रम संचालित होते हैं। महाविद्यालय में पाँच शैक्षणिक भवन, लगभग ६०,००० पुस्तकों वाला पुस्तकालय, एक मस्जिद तथा एक सभागार है। तीन शैक्षणिक भवनों में से एक भवन विदेशी भाषा‑शिक्षण, कला‑विषयों तथा सूचना एवं संचार प्रौद्योगिकी (आई.सी.टी.) प्रयोगशाला के लिये प्रयुक्त होता है।
[[चित्र:Chittagong_College_Map_Rohan.jpg|अंगूठाकार|प्रशासनिक मानचित्र]]
[[चित्र:Inside_the_Chittagong_college.jpg|पाठ=This picture is taken inside college.|अंगूठाकार|प्रशासनिक भवन]]
== चित्रदीर्घा ==
<gallery mode="packed-hover" height="120px">
चित्र:Chittagong_College_Red_Building_Front_View.jpg
चित्र:Chittagong_college_hostel_gate_(west).jpg
</gallery><gallery mode="packed-hover" height="280px">
चित्र:Chittagong_College_Red_Building_Front_View_1.jpg
चित्र:Chittagong_College_Gate_Rohan.jpg
</gallery><gallery mode="packed-hover" height="100px">
चित्र:Chittagong_College_Red_Building_Front_View_13.jpg
</gallery>
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|22|21|12.73|N|91|50|14.58|E|type:edu|display=title}}
[[श्रेणी:बांग्लादेश]]
[[श्रेणी:बांग्लादेश के कॉलेज]]
78z07xfeiqqw30089jbtmiwld0iapnj
चिरश्री अञ्चन
0
1607964
6544325
6520798
2026-04-27T01:07:38Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544325
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=चिरश्री अञ्चन <br> ಚಿರಶ್ರೀ ಅಂಚನ್|image=Chirashree Anchan, 30 November 2018.jpg|caption=|birth_date=|birth_place=[[मंगलूरु]], {{IND}}|birth_name=|other_names=|occupation=[[अभिनेत्री]], अभिरूपिका|years_active=२०१६–वर्तमान|homepage=}}'''चिरश्री अञ्चन''' ([[तुलू भाषा|तुलु]]: ಚಿರಶ್ರೀ ಅಂಚನ್, Chirashree Anchan) एक भारतीय [[अभिनेत्री]] हैं, जो [[तुलू भाषा|तुलु]], [[कन्नड़ भाषा|कन्नड़]], [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] तथा [[तमिल भाषा|तमिल]] चलचित्रों में अभिनय करती हैं।<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=472410|title=Mangaluru: Coastalwood talent Chirashree going places|website=daijiworld.com|language=en|access-date=27 October 2021}}</ref>
== प्रारम्भिक जीवन ==
चिरश्री अंचन का जन्म मंगलूरु में एक तुलु-भाषी [[बिलावा]] परिवार में हुआ। उनके माता-पिता के नाम मधुसूदन अंचन तथा पूर्णिमा मधु हैं।<ref name="bc">{{Cite web|url=https://www.deccanherald.com/metrolife/chirashree-home-where-heart-666797.html|title=Metrolife: For Chirashree, home is where the heart is|date=26 April 2018|website=Deccan Herald}}</ref>
== चलचित्र जीवन ==
उन्होंने तटीय फ़िल्म-जगत की चलचित्र पवित्रा (२०१६) से अभिनय-प्रवेश किया, जो व्यावसायिक रूप से सफल रही। इसके उपरान्त उन्होंने प्रज्वल कुमार अट्टावर के निर्देशन में निर्मित रम्बारूटी (२०१६) में अभिनय किया। चिरश्री को तेलुगु तथा कन्नड़ चलचित्रों आमे अथडैथे (२०१६) तथा कल्पना २ (२०१६) के लिए भी अनुबन्धित किया गया।
चिरश्री हुलिराया (२०१७) में अरविन्द कौशिक के निर्देशन में भी दिखाई दीं। उनका अगला कन्नड़ चलचित्र उडुम्बा था।<ref name="dc">{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/kannada/movies/news/i-was-really-scared-when-shooting-at-jungle-locations/articleshow/60807016.cms|title=I was really scared when shooting at jungle locations|website=The Times of India}}</ref> चिरश्री ने तमिल चलचित्र अघवन से तमिल फ़िल्म-जगत में पदार्पण किया।<ref name="ab">{{cite web|url=https://www.deccanherald.com/metrolife/metrolife-cityscape/udumbas-geetha-is-like-me-actress-chirashree-anchan-756467.html|title=Udumba's Geetha is like me: actress Chirashree Anchan|date=23 August 2019|website=Deccan Herald|language=en|access-date=27 November 2021}}</ref>
उन्होंने तेलुगु चलचित्र दुप्पटलो मिन्नगु (२०१९) में भी मुख्य भूमिका निभाई, जिसका निर्देशन येन्दमुरी वीरेन्द्रनाथ ने किया।
== चलचित्र सूची ==
{| class="wikitable"
!वर्ष
!चलचित्र
!निर्देशक
!भाषा
|-
|२०१६
|पवित्रा
|नाग वेंकटेश
|तुलु
|-
|२०१६
|रम्बारूटी
|प्रीति प्रज्वल कुमार
|तुलु
|-
|२०१६
|कल्पना २
|आर. अनन्त राजू
|कन्नड़
|-
|२०१७
|आमे अथडैथे
|सूर्य नारायण
|तेलुगु
|-
|२०१७
|हुलिराया
|मल्लि अरविन्द कौशिक
|कन्नड़
|-
|२०१८
|शिवना पाद
|—
|कन्नड़
|-
|२०१८
|कर्ने
|—
|तुलु
|-
|२०१८
|करिकम्बलियल्लि मिदिनागा
|—
|कन्नड़
|-
|२०१९
|उडुम्बा
|—
|कन्नड़
|-
|२०१९
|अघवन
|—
|तमिल
|-
|२०१९
|आपिना माता येड्डेगे
|—
|तुलु
|-
|२०२०
|कालीवीर
|अविराम
|कन्नड़
|-
|२०२२
|इनामदार
|सन्दीश शेट्टी
|कन्नड़
|-
|२०२२
|डील
|सुनी
|तुलु
|}
== पुरस्कार ==
चिरश्री को वर्ष २०१६ में एक लोकप्रिय तुलु फ़िल्म-पुरस्कार समारोह में ‘दर्शक-चयन श्रेष्ठ अभिनेत्री’ सम्मान प्रदान किया गया। वर्ष २०१८ में उन्हें अपने पदार्पण-चलचित्र ''पवित्रा'' के लिए रेड एफ.एम. फ़िल्म पुरस्कारों में ‘श्रेष्ठ अभिनेत्री’ सम्मान भी प्राप्त हुआ।<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.daijiworld.com/news/newsDisplay.aspx?newsID=501545|title=Chirashree Anchan bags Best actress for ‘Pavithra’ at RED FM Tulu Awards 2018|website=daijiworld.com|language=en|access-date=8 April 2022}}</ref>{{Reflist}}
=== स्रोत ===
# [http://pages.rediff.com/aame-athadaithe/2111080 एमे अथादिथे-रेडिफ़ पृष्ठ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230308234841/http://pages.rediff.com/aame-athadaithe/2111080 |date=8 मार्च 2023 }}
{{reflist}}
== बाह्य कड़ियाँ ==
{{IMDb name|id=nm9294971}}
[[श्रेणी:कन्नड़ सिनेमा की अभिनेत्रियाँ]]
[[श्रेणी:तेलुगु सिनेमा की अभिनेत्रियाँ]]
[[श्रेणी:जन्म वर्ष अज्ञात (जीवित लोग)]]
[[श्रेणी:भारतीय फ़िल्म अभिनेत्री]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
olqyts54j1o1pn67c0jk5v7zgicm9hr
चा-ला हेड-चा-ला
0
1608213
6544311
6527180
2026-04-26T21:23:53Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544311
wikitext
text/x-wiki
{{ख़राब अनुवाद|1=अंग्रेज़ी|date=मार्च 2026}}
'''चा-ला हेड-चा-ला''' (जापानी: チャラ・ヘッチャラ, हेपबर्न: चारा हेत्चरा) [[जापानी भाषा|जापानी]] [[संगीतकार]] और संगीतकार हिरोनोबु कागेयामा का एक गाना है, जो उनके सोलहवें एकल के रूप में जारी किया गया है। इसे ड्रैगन बॉल ज़ेड एनीमे [[टेलीविजन]] धारावाहिक के पहले थीम गीत के रूप में जाना जाता है। कोलंबिया ने 1 मई 1989 को विनाइल, [[कैसेट]] और [[मिनी एसडी|मिनी सीडी]] पर एकल जारी किया। यह पहली [[ड्रैगन बॉल]] जेड समापन थीम, "डेटेकोई टोबिकिरी ज़ेनकाई पावर!" के साथ जुड़ा हुआ है। मन्ना द्वारा प्रस्तुत किया गया। "चा-ला हेड-चा-ला" ने टेलीविजन श्रृंखला के पहले 199 एपिसोड और [[फ़िल्म|फिल्म]] रूपांतरणों की पहली नौ फिल्मों की शुरुआत की। इस सिंगल की 1.7 [[मिलियन]] प्रतियां बिक चुकी हैं। इसे कई अन्य भाषाओं में पुनः रिकॉर्ड किया गया है, जिसमें कागेयामा द्वारा स्वयं गाया गया एक [[अंग्रेजी]] संस्करण भी शामिल है, जिसे उनके तीसरे सबसे बड़े हिट एल्बम "हिरोनोबू कागेयामा बेस्ट एल्बम 3: मिक्सचर" में 1996 में रिलीज़ किया गया था।<ref>{{Cite web|url=http://music.yahoo.co.jp/shop/c/10/cocc13348/|title=archive.ph|website=archive.ph|access-date=2026-02-16|archive-date=15 जुलाई 2012|archive-url=https://archive.today/20120715062007/http://music.yahoo.co.jp/shop/c/10/cocc13348/|url-status=bot: unknown}}</ref>
==पृष्ठभूमि और रिकॉर्डिंग==
हिरोनोबू कागेयामा को कोलंबिया रिकॉर्ड्स के [[निर्देशक]] से ड्रैगन बॉल ज़ेड का ओपनिंग थीम सॉन्ग रिकॉर्ड करने का प्रस्ताव मिला।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://en.dragon-ball-official.com/news/01_528.html|title=["I Even Tried Rapping!" Hironobu Kageyama Shares What He Learnt from His Dragon Ball "Music Training"] {{!}} DRAGON BALL OFFICIAL SITE|website=DRAGON BALL OFFICIAL SITE|language=en|access-date=2026-02-16}}</ref> एक रॉक बैंड में अपने अनुभव के साथ, कागेयामा ने कहा कि इस निर्देशक ने पहले भी उनके करियर को [[परजीविता|पुनर्जीवित]] किया था जब उन्होंने उन्हें डेंगेकी सेंटाई चांगमैन का थीम सॉन्ग गाने के लिए चुना था, क्योंकि उन्हें एक ऐसे रॉक गायक की तलाश थी जो 1980 के दशक में एनीमे के लिए तेजी से लिखे जा रहे जोशीले थीम सॉन्ग गा सके।<ref name=":0" /> इस निर्देशक ने कागेयामा से कहा कि वह ड्रैगन बॉल ज़ेड का थीम सॉन्ग गाएंगे और चाहते थे कि वह शुरुआत से ही इसमें शामिल हों। कागेयामा काफी समय से वीकली शॉनन जंप में ड्रैगन बॉल मंगा पढ़ रहे थे और जब उन्हें यह काम दिया गया तो वे हैरान रह गए।<ref>{{Cite web|url=http://www.otaku2.com/articleView.php?item=599|title=Otaku2 Interview: Kageyama Hironobu - Otaku2.com|website=www.otaku2.com|language=en|access-date=2026-02-16}}</ref>
कागेयामा और उनके बैंड ने गाने का एक डेमो बनाया, जिसे गायक ने बॉन जोवी की शैली में [[अमेरिकी|अमेरिकी रॉक]] बताया। लेकिन जब उन्होंने केंजी यामामोटो का अंतिम संगीत संयोजन सुना, जो बहुत अलग था, तो वे चकित रह गए और शुरू में उन्हें यकीन नहीं था कि यह अच्छा भी है या नहीं। कागेयामा के अनुसार, यामामोटो को क्लब संगीत बहुत पसंद था और उन्होंने गाने में इसके तत्वों को शामिल किया। उन्होंने बेस को उछालदार और फंकी बताया, और गिटार को कीबोर्ड की तरह बजाया गया बताया। कागेयामा ने कहा, "उस समय, मुख्यधारा के रॉक संगीत में इस तरह की ध्वनि नहीं थी, और ऐसे कोई संगीतकार नहीं थे जो इस तरह का संगीत संयोजन कर सकें। मुझे लगता है कि ध्वनि के साथ-साथ बोल भी काफी [[नवीन]] थे।" हालांकि, उन्होंने यह भी कहा कि गाने में [[ब्रिटिश]] रॉक के कुछ ऐसे तत्व भी हैं जिन्हें वे बचपन से सुनते आ रहे हैं।<ref>{{Cite web|url=https://dragon-ball-official.com/news/01_528.html|title=[ラップもやった。影山ヒロノブがドラゴンボールの「音楽修業」で身につけたモノ]| 【公式】ドラゴンボールオフィシャルサイト|website=ドラゴンボールオフィシャルサイト|language=ja|access-date=2026-02-16}}</ref>
==प्रतिक्रिया==
इस सिंगल की जापान में 1.7 [[मिलियन]] प्रतियां बिकीं। "चा-ला हेड-चा-ला" के बाद, कागेयामा ने अनुमान लगाया कि उन्होंने 2021 तक ड्रैगन बॉल फ्रैंचाइज़ी के लिए लगभग 70 गाने गाए। लेकिन वह पहले गाने को अपना सर्वश्रेष्ठ काम मानते हैं क्योंकि जब भी वह इसे गाते हैं तो लोग हमेशा खुश होते हैं। "आप कह सकते हैं कि मैं एनीमे गीत गायक भी नहीं हूँ, मैं सचमुच "चा-ला हेड-चा-ला" गायक हूँ! *हंसते हैं*" अरुकारा का 2016 का गीत "चाओहान म्यूजिक", जो ड्रैगन बॉल सुपर का एंडिंग थीम है, अपने बैकमास्क्ड संदेश को शामिल करके "देतेकोई तोबिकिरी ज़ेनकाई पावर!" को श्रद्धांजलि देता है।<ref>{{Cite web|url=https://realsound.jp/2018/02/post-163756_2.html|title=『ドラゴンボール』シリーズ主題歌はなぜ愛され続ける? 歴代ソングが残した功績から解説|date=2018-02-28|website=Real Sound|リアルサウンド|language=ja|access-date=2026-02-16}}</ref>
==कवर संस्करण==
इसके रिलीज होने के बाद से, इस गाने को कई कलाकारों ने कवर किया है। 2001 में, एनीपारा किड्स ने एल्बम क्लब एनी पारा प्रस्तुत करता है: एनी पारा बेस्ट एंड मोर के लिए एक संस्करण रिकॉर्ड किया। 2004 में [[संकलन]] एल्बम एनीमे ट्रान्स 2 में टोरा + आर-एसईक्यू द्वारा एक संस्करण शामिल है। 2005 एनीमे स्पीड संकलन और 2006 स्पीड बुयुडेन संकलन में ली टैरोन द्वारा एक संस्करण शामिल है।<ref>{{Cite journal|last=UNNO|first=Keiko|last2=OKU|first2=Naoto|date=2008|title=La chla|url=https://doi.org/10.1271/kagakutoseibutsu.46.505|journal=KAGAKU TO SEIBUTSU|volume=46|issue=7|pages=505–508|doi=10.1271/kagakutoseibutsu.46.505|issn=0453-073X}}</ref>
==सन्दर्भ==
{{टिप्पणीसूची}}
==बाहरी कड़ियाँ==
* [https://web.archive.org/web/20080218070546/http://www10.ocn.ne.jp/~makutsu/kageyama/kage4.html "Kageyama Complete!" listing] 1989 version {{in lang|hi}}
* [https://web.archive.org/web/20081115143635/http://www.team-e.co.jp/products/kdsd-00074.html Team Entertainment page] 2005 version {{in lang|hi}}
{{authority control}}
[[Category:संगीत]]
cawmwdfenvk2rihxpf1r4cjx32bbr9h
चैनल टनल
0
1608305
6544390
6522354
2026-04-27T04:55:41Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544390
wikitext
text/x-wiki
[[File:TGV TMST 3011-2 - Sortie Tunnel sous la Manche à Coquelles.jpg|thumb|कोक्वेल्स में चैनल टनल।]]
'''चैनल टनल''' (जिसे कभी-कभी चुनल भी कहा जाता है) [[इंग्लिश चैनल]] के नीचे 50.46 किलोमीटर (31.35 मील) लंबी रेलवे टनल है जो [[यूनाइटेड किंगडम]] में फोकस्टोन को उत्तरी फ्रांस में कोक्वेल्स से जोड़ती है। 1994 में खुला यह पुल [[ग्रेट ब्रिटेन]] और [[महाद्वीपीय यूरोप]] के बीच एकमात्र निश्चित जोड बना हुआ है।<ref>{{cite web |title=1994: President and Queen open Chunnel |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/may/6/newsid_2511000/2511653.stm |website=BBC News |access-date=17 फरवरी 2026 |date=6 मई 1994}}</ref>
==विशेषता==
इस सुरंग में दुनिया की किसी भी [[सुरंग]] का सबसे लंबा पानी के नीचे का हिस्सा है जो 37.9 किमी (23.5 मील) है। यह [[समुद्र तल]] से 75 मीटर (246 फीट) की गहराई तक पहुंचता है और औसतन समुद्र तल से 45 मीटर (148 फीट) नीचे चलता है। यह दुनिया की तीसरी सबसे लंबी रेलवे सुरंग है। हालाँकि सुरंग को 200 किमी/घंटा (120 मील प्रति घंटे) तक की गति के लिए डिज़ाइन किया गया था लेकिन सुरक्षा कारणों से ट्रेनों की अधिकतम गति 160 किमी/घंटा (99 मील प्रति घंटे) तक सीमित है।
==इतिहास==
1802 में एक फ्रेंच खनन इंजीनियर अल्बर्ट मैथ्यू-फेवियर ने इंग्लिश चैनल के नीचे एक सुरंग बनाने का प्रस्ताव रखा। उनके डिज़ाइन में एक दो स्तर वाली सुरंग थी जिसमें ऊपरी सुरंग का इस्तेमाल [[परिवहन]] के लिए किया जाएगा जबकि निचली सुरंग का इस्तेमाल [[भूजल]] के बहाव के लिए किया जाएगा।
<ref>{{cite web |title=Channel Tunnel History |url=http://www.eurotunnelgroup.com/uk/the-channel-tunnel/history/ |website=www.eurotunnelgroup.com |access-date=17 फरवरी 2026 |language=en |archive-date=22 जुलाई 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120722224731/http://www.eurotunnelgroup.com/uk/the-channel-tunnel/history/ |url-status=bot: unknown }}</ref> 1839 में एक फ्रांसीसी ऐमे थोमे डी गैमंड ने कैलिस और [[डोवर जलसन्धि|डोवर]] के बीच चैनल पर पहला [[भौगोलिक]] और [[जलविज्ञान]] संबंधी सर्वे किया। 1866 में हेनरी मार्क ब्रुनेल ने डोवर जलसन्धि के समुद्र तल का सर्वे किया। आधुनिक परियोजना 1988 में यूरोटनल द्वारा शुरू की गई थी और 1994 में 4.65 अरब पाउंड (2023 में 11.7 अरब पाउंड के बराबर) की अंतिम लागत पर पूरी हुई।<ref>{{cite book |last1=Flyvbjerg |first1=Bent |last2=Bruzelius |first2=Nils |last3=Rothengatter |first3=Werner |title=Megaprojects and Risk: An Anatomy of Ambition |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-00946-1 |url=https://books.google.co.in/books?vid=ISBN0521009464&redir_esc=y |access-date=17 फरवरी 2026 |language=en}}</ref>
==इन्हें भी देखें==
* [[इंग्लिश चैनल]]
* [[डोवर जलसन्धि]]
==सन्दर्भ==
[[श्रेणी:यूनाइटेड किंगडम]]
[[श्रेणी:सुरंगें]]
7hqr0qh3u1vhe0179b9s15zbvds6asz
बीजाणुउद्भिद
0
1608328
6544361
6528283
2026-04-27T03:07:19Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544361
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक
| title = बीजाणुद्भिद<br><small>(Sporophyte)</small>
| titlestyle = background:#ffcc99;
| image = [[File:Svgviewer-output (19).svg|350px]]
| image_size = 350px
| caption = बीजाणुद्भिद की मूल अवधारणा को दर्शाने वाला आरेख।
| label1 = पूर्ववर्ती अवस्था
| data1 = युग्मनज
| label2 = गुणसूत्र अवस्था
| data2 = द्विगुणित
| label3 = कोशिका विभाजन
| data3 = अर्धसूत्री विभाजन
| label4 = मुख्य कार्य
| data4 = बीजाणु का निर्माण
| label5 = परवर्ती अवस्था
| data5 = युग्मकोद्भिद
| label6 = प्रमुख पादप समूह
| data6 = टेरिडोफाइट्स (फर्न), बीजीय पौधे
| label7 = विकिडाटा आईडी
| data7 = [[d:Q647173|Q647173]]
}}
'''बीजाणुद्भिद''' (Sporophyte) पादपों और शैवालों के जीवन चक्र में पाई जाने वाली एक बहुकोशिकीय, द्विगुणित अवस्था है। यह पीढ़ियों के एकांतरण वाले जीवों का वह महत्त्वपूर्ण चरण है, जो अर्धसूत्री विभाजन द्वारा बीजाणु उत्पन्न करता है। इसका विकास एक द्विगुणित युग्मनज से होता है, जो निषेचन से बनता है। पादप विकासक्रम में यह अवस्था निरंतर अधिक प्रभावी और जटिल होती गई है।<ref name="Qiu_2012">{{cite journal |last1=QIU |first1=Yin‐Long |last2=TAYLOR |first2=Alexander B. |last3=McMANUS |first3=Hilary A. |date=16 March 2012 |title=Evolution of the life cycle in land plants |journal=Journal of Systematics and Evolution |volume=50 |issue=3 |pages=171–194 |doi=10.1111/j.1759-6831.2012.00188.x |issn=1674-4918}}</ref>
== भूमिका एवं विकास ==
बीजाणुद्भिद का प्रमुख कार्य अर्धसूत्री विभाजन द्वारा अगुणित बीजाणुओं का निर्माण करना है। ये बीजाणु अंकुरित होकर युग्मकोद्भिद को जन्म देते हैं।<ref name="Niklas_2010">{{cite journal |last=Niklas |first=Karl J. |last2=Kutschera |first=Ulrich |year=2010 |title=The evolution of the land plant life cycle |journal=न्यू पायतोलोजिस्ट |volume=185 |issue=1 |pages=27–41 |doi=10.1111/j.1469-8137.2009.03054.x |pmid=19863728}}</ref> स्थलीय पादपों के विकास में बीजाणुद्भिद का महत्त्व काफी बढ़ा है। जहाँ शैवालों में यह अवस्था गौण थी, वहीं संवहनी पादपों में यह मुख्य शरीर बन गई। द्विगुणित अवस्था ने पादपों को हानिकारक उत्परिवर्तनों को छिपाने और जटिल ऊतक विकसित करने की क्षमता प्रदान की।<ref name="Kenrick_1997">{{cite journal |last1=केनरिक |first1=पी |last2=क्रेन |first2=पीआर |date=सितम्बर 1997 |title=The origin and early evolution of plants on land |journal=नैचर |volume=389 |issue=6646 |pages=33–39 |doi=10.1038/37918}}</ref>
== पादप समूहों में विविधता ==
* '''शैवाल:''' इनमें यह प्रायः अनुपस्थित या केवल एककोशिकीय युग्मनज तक सीमित होता है।
[[चित्र:Moss Gametophyte vs Sporophyte Hindi.svg|अंगूठाकार|मॉस में युग्मकोद्भिद और बीजाणुद्भिद।]]
* '''ब्रायोफाइटा:''' मॉस में बीजाणुद्भिद छोटा और अल्पकालिक होता है, जो पोषण हेतु मुख्य पौधे पर आश्रित रहता है।<ref name="Reski_1998">{{cite journal |last=Reski |first=R. |date=February 1998 |title=Development, genetics and molecular biology of mosses |journal=Botanica Acta |volume=111 |issue=1 |pages=1–5 |doi=10.1111/j.1438-8677.1998.tb00670.x}}</ref>
[[चित्र:Fern Sporophyte Structure Hindi.svg|बाएँ|अंगूठाकार|टेरिडोफाइटा के प्रभावी बीजाणुद्भिद की संरचना।]]
* '''टेरिडोफाइटा:''' यहाँ बीजाणुद्भिद एक स्वतंत्र, प्रकाश-संश्लेषक और प्रभावी पादप शरीर है, जिसमें वास्तविक जड़, तना और पत्तियाँ होती हैं।
* '''बीजीय पौधे:''' अनावृतबीजी और आवृतबीजी पौधों में बीजाणुद्भिद ही मुख्य पौधा होता है। इनमें दो प्रकार के बीजाणु (लघु और गुरु) बनते हैं, और युग्मकोद्भिद सूक्ष्म होकर इसी में सुरक्षित रहता है।<ref name="Bateman_1994">{{cite journal |last1=बाटेमान |first1=आरएम |last2=डिमिचेले |first2=ड्ब्ल्यूए |year=1994 |title=Heterospory - the most iterative key innovation in the evolutionary history of the plant kingdom |journal=बायोलोजिकल रिव्यूज़ ऑफ़ द कैम्ब्रिज फिलोसोफिकल सोसाइटी |volume=69 |issue=3 |pages=345–417 |doi=10.1111/j.1469-185x.1994.tb01276.x}}</ref>
== संरचना एवं महत्त्व ==
बीजाणुद्भिद पर बीजाणुधानी, बीजाणु पर्ण या शंकु जैसी विशेष जनन संरचनाएँ होती हैं। द्विगुणित होने के कारण, इसमें प्रत्येक जीन की दो प्रतियाँ होती हैं, जिससे हानिकारक उत्परिवर्तन का प्रभाव छिप जाता है। इसके अतिरिक्त, अर्धसूत्री विभाजन में होने वाले आनुवंशिक पुनर्संयोजन से नए जीन संयोजन बनते हैं, जो प्राकृतिक अनुकूलन और विकास के लिए अत्यंत आवश्यक हैं।<ref name="Horandl_2024">{{cite journal |last=Hörandl |first=E. |date=June 2024 |title=Apomixis and the paradox of sex in plants |journal=Annals of Botany |volume=134 |issue=1 |pages=1–18 |doi=10.1093/aob/mcae044 |pmid=38497809 |pmc=11161571}}</ref>
== इन्हें भी देखें ==
* [[युग्मकोद्भिद]]
* [[पीढ़ियों का एकान्तरण]]
* [[अर्धसूत्री विभाजन]]
== सन्दर्भ ==
{{Reflist|}}
[[श्रेणी:वनस्पति विज्ञान]]
[[श्रेणी:जीव विज्ञान]]
kutcifj24jzm7b4fyqylq6cq9jrcckr
भेषज बलगतिकी
0
1608387
6544326
6535606
2026-04-27T01:10:29Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544326
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक
| title = भेषज बलगतिकी<br><small>(Pharmacokinetics)</small>
| titlestyle = background:#d1e8ff;
| image = [[File:Gráfica Km.png|350px]]
| image_size = 350px
| caption = एंजाइम और क्रियाधार के बीच संबंध को दर्शाने वाला माइकलिस-मेंटेन गतिकी ग्राफ।
| label1 = विज्ञान की शाखा
| data1 = [[औषध विज्ञान]]
| label2 = मुख्य अध्ययन विषय
| data2 = शरीर द्वारा औषधि पर पड़ने वाला प्रभाव
| label3 = प्रमुख चरण
| data3 = विमुक्ति, अवशोषण, वितरण, उपापचय, उत्सर्जन
| label4 = प्रमुख मापदंड
| data4 = जैव उपलब्धता, [[अर्धायु]], क्लीयरेंस, वितरण का आयतन
| label5 = विकिडाटा आईडी
| data5 = [[d:Q323936|Q323936]]
}}
'''भेषज बलगतिकी''' (Pharmacokinetics) औषध विज्ञान की वह शाखा है जो जीवित प्राणी के शरीर में औषधियों के अवशोषण, वितरण, उपापचय और उत्सर्जन का मात्रात्मक अध्ययन करती है। यह विज्ञान मुख्य रूप से यह विश्लेषित करता है कि शरीर में औषधि के प्रशासन से लेकर उसके निष्कासन तक, समय के साथ उसकी सांद्रता में किस प्रकार परिवर्तन होता है।<ref>{{Citation |last=Grogan |first=Sean |last2=Preuss |first2=Charles V. |title=Pharmacokinetics |date=2026 |url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557744/ |work=StatPearls |publisher=StatPearls Publishing |pmid=32491676 |access-date=16 मार्च 2026}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=_QGaoiFCIDMC&printsec=copyright&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|title=Mosby's Pocket Dictionary of Medicine, Nursing & Health Professions - E-Book|last=Mosby|date=2009-02-11|publisher=Elsevier Health Sciences|isbn=978-0-323-06604-4|language=en}}</ref>
भेषज बलगतिकी के अध्ययन में मुख्यतः एक-कक्षीय और द्वि-कक्षीय मॉडल का उपयोग किया जाता है। एक-कक्षीय मॉडल पूरे शरीर को एक समरूप प्रणाली मानता है, जहाँ औषधि की सांद्रता एक निश्चित दर से घटती है। इसके विपरीत, जब यकृत के एंजाइम अपनी क्षमता तक संतृप्त हो जाते हैं, तब अरेखीय गतिकी लागू होती है, जो माइकलिस-मेंटेन गतिकी पर आधारित होती है।<ref name="Gibaldi">{{cite book |last=Gibaldi |first=Milo |last2=Perrier |first2=Donald |title=Farmacocinética |publisher=Reverté |year=1982 |pages=1–10 |isbn=9788429155358}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.co.in/books?id=K-gT2_Ukk0QC&q=pharmacokinetic+alpha+beta+gamma+phase&pg=PA528&redir_esc=y#v=snippet&q=pharmacokinetic%20alpha%20beta%20gamma%20phase&f=false|title=Pharmacokinetic and Pharmacodynamic Data Analysis: Concepts and Applications, Third Edition|last=Gabrielsson|first=Johan|last2=Weiner|first2=Daniel|date=2001-11-30|publisher=CRC Press|isbn=978-91-86274-92-4|language=en}}</ref>
शरीर में औषधि की इस प्रक्रिया को संक्षेप में लाडमे कहा जाता है:<ref>{{cite journal |last=Doogue |first=Matthew P. |last2=Polasek |first2=Thomas M. |date=फ़रवरी 2013 |title=The ABCD of clinical pharmacokinetics |journal=Therapeutic Advances in Drug Safety |volume=4 |issue=1 |pages=5–7 |doi=10.1177/2042098612469335 |pmid=25083246 |pmc=4110820}}</ref>
# '''विमुक्ति:''' औषधि का अपने मूल रूप से मुक्त होकर घुलना।<ref>{{cite book |last=Koch |first=HP |last2=Ritschel |first2=WA |year=1986 |chapter=Liberation |title=Synopsis der Biopharmazie und Pharmakokinetik |language=German |publisher=Ecomed |location=Landsberg, München |pages=99–131 |isbn=3-609-64970-4}}</ref>
# '''अवशोषण:''' औषधि का प्रशासन स्थल से जैविक झिल्लियों को पार करके प्रणालीगत परिसंचरण में प्रवेश करना।
# '''वितरण:''' रक्तप्रवाह से शरीर के विभिन्न ऊतकों और अंगों तक औषधि का पहुँचना।<ref>{{cite journal |last=Pardridge |first=William M. |date=नवम्बर 2012 |title=Drug transport across the blood-brain barrier |journal=Journal of Cerebral Blood Flow and Metabolism |volume=32 |issue=11 |pages=1959–1972 |doi=10.1038/jcbfm.2012.126 |pmid=22929442 |pmc=3494002}}</ref>
# '''उपापचय:''' यकृत और अन्य अंगों द्वारा औषधि का रासायनिक रूपांतरण करना।
# '''उत्सर्जन:''' वृक्कों या अन्य मार्गों से औषधि और उसके उपापचयजों का शरीर से बाहर निकलना।<ref name="Katzung">{{Cite journal|last=Sheiner|first=Lewis B.|last2=Beal|first2=Stuart|last3=Rosenberg|first3=Barr|last4=Marathe|first4=Vinay V.|date=|title=Forecasting individual pharmacokinetics|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/cpt1979263294|journal=Clinical Pharmacology & Therapeutics|language=en|volume=26|issue=3|pages=294–305|doi=10.1002/cpt1979263294}}</ref>
जैव उपलब्धता औषधि की वह मात्रा या अंश है जो अपरिवर्तित रूप में प्रणालीगत परिसंचरण में पहुँचती है। अंतःशिरा मार्ग से दी जाने वाली औषधियों की जैव उपलब्धता शत-प्रतिशत होती है। जब दो औषधियों की जैव उपलब्धता और प्रभाव समान होते हैं, तो उन्हें जैव-समतुल्य कहा जाता है; यह सिद्धांत जेनेरिक औषधियों के अनुमोदन का मुख्य आधार है।<ref name="Winter">{{Cite journal|last=Doogue|first=Matthew P.|last2=Polasek|first2=Thomas M.|date=|title=The ABCD of clinical pharmacokinetics|url=https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2042098612469335|journal=Therapeutic Advances in Drug Safety|language=en|volume=4|issue=1|pages=5–7|doi=10.1177/2042098612469335|issn=2042-0986|pmc=4110820|pmid=25083246}}</ref>
नैदानिक भेषज बलगतिकी का उपयोग रोगियों के लिए सुरक्षित और प्रभावी खुराक निर्धारित करने में किया जाता है। कम चिकित्सीय सूचकांक वाली औषधियों—जैसे मिर्गी के लिए फेनिटोइन, हृदय रोगों के लिए डिगॉक्सिन, और एंटीबायोटिक जेंटामाइसिन—के विषैले प्रभावों से बचने के लिए रक्त प्लाज्मा में इनकी सांद्रता की निरंतर निगरानी आवश्यक होती है।<ref name="Kahan">{{cite journal |last=Kahan |first=B. D. |year=1989 |title=Cyclosporine |url=https://archive.org/details/sim_new-england-journal-of-medicine_1989-12-21_321_25/page/1724 |journal=New England Journal of Medicine |volume=321 |issue=25 |pages=1725–1738 |doi=10.1056/NEJM198912213212507}}</ref><ref>{{cite journal |last=Ruiz-Garcia |first=A |last2=Bermejo |first2=M |last3=Moss |first3=A |last4=Casabo |first4=VG |date=फ़रवरी 2008 |title=Pharmacokinetics in drug discovery |journal=Journal of Pharmaceutical Sciences |volume=97 |issue=2 |pages=654–90 |doi=10.1002/jps.21009 |pmid=17630642}}</ref>
== इन्हें भी देखें ==
{{columns-list|3|
* [[एंजाइम कैनेटीक्स]]
* [[फार्मेसी]]
}}
== संदर्भ ==
{{reflist|30em}}
[[श्रेणी:औषध विज्ञान]]
[[श्रेणी:चिकित्सा विज्ञान]]
eyefx198hj1idpiud45062ubkrx5ggl
संवहनी एधा
0
1608414
6544353
6528273
2026-04-27T02:37:58Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544353
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| abovestyle = background:#90EE90; font-size:100%; font-weight:bold;
| above = संवहनी एधा
| image = [[चित्र:काष्ठीय तने की अनुप्रस्थ काट और संवहनी एधा.svg|250px|center|alt=काष्ठीय तने की अनुप्रस्थ काट का चित्र, जिसमें संवहनी एधा दिखाई दे रही है]]
| caption = एक काष्ठीय तने की अनुप्रस्थ काट, जिसमें संवहनी एधा का वलय स्पष्ट है।
| headerstyle = background:#f0f0f0;
| label1 = प्रकार
| data1 = पार्श्व विभज्योतक
| label2 = तंत्र
| data2 = संवहनी ऊतक तंत्र
| label3 = मुख्य कार्य
| data3 = द्वितीयक वृद्धि, द्वितीयक [[जाइलम]] और द्वितीयक [[फ्लोएम]] का निर्माण
| label4 = स्थान
| data4 = [[द्विबीजपत्री]] और [[अनावृतबीजी]] पौधों के तनों और जड़ों में
| label5 = उत्पत्ति
| data5 = प्रोकैम्बियम और पैरेन्काइमा
| label6 = उप-प्रकार
| data6 = अंतःपूलीय एधा और अंतरापूलीय एधा
| label7 = पौधे के भाग
| data7 = तना और जड़
| label8 = विकिडाटा
| data8 = [[d:Q369429|Q369429]]
}}
'''संवहनी एधा''' (Vascular Cambium) पादप शारीर में पाया जाने वाला एक पार्श्व विभज्योतक है।<ref name="NCERT_Bio_11">{{cite book |title=जीव विज्ञान (कक्षा 11) |chapter=अध्याय 6: पुष्पी पादपों का शारीर |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (NCERT) |year=2024 |language=hi |url=https://ncert.nic.in/textbook.php?khbo1=6-19 |access-date=21 February 2026}}</ref> यह पादपों के तनों और जड़ों में द्वितीयक वृद्धि का कारण बनता है, जिससे पौधे की मोटाई में वृद्धि होती है। यह [[द्विबीजपत्री]] और [[अनावृतबीजी]] पादपों में उपस्थित होता है, जबकि अधिकांश एकबीजपत्री पौधों में इसका अभाव होता है। यह बाहर की ओर द्वितीयक फ्लोएम और अंदर की ओर द्वितीयक जाइलम बनाता है।<ref name="OpenStax_Stems">{{cite web |last=Clark |first=Mary Ann |display-authors=et al |title=30.2 Stems - Secondary Growth |website=Biology 2e |publisher=OpenStax |year=2018 |url=https://openstax.org/books/biology-2e/pages/30-2-stems |access-date=21 February 2026}}</ref>
== उत्पत्ति और संरचना ==
संवहनी एधा दो स्रोतों से बनती है। संवहनी बंडलों के भीतर यह प्राथमिक विभज्योतक से 'पूलीय एधा' के रूप में विकसित होती है। दो बंडलों के बीच स्थित मज्जा किरणों की पैरेन्काइमा कोशिकाएं विविभेदन द्वारा 'अंतरापूलीय एधा' का निर्माण करती हैं। ये दोनों जुड़कर एक पूर्ण 'एधा वलय' बनाती हैं।<ref name="NCERT_Bio_11"/>
इसमें दो प्रकार की आरंभक कोशिकाएं होती हैं। 'तर्कुरूप आद्यक' लंबवत अक्षीय तंत्र बनाती हैं, जबकि 'रश्मि आद्यक' गोलाकार होती हैं और जल तथा पोषक तत्वों के अरीय परिवहन के लिए अरीय तंत्र बनाती हैं।<ref name="Britannica_Cambium">{{cite web |title=Vascular cambium |work=Encyclopedia Britannica |url=https://www.britannica.com/science/vascular-cambium |access-date=21 February 2026}}</ref>
== कार्यप्रणाली और महत्व ==
यह कोशिका भित्ति के समानांतर विभाजन द्वारा नई जाइलम और फ्लोएम कोशिकाएं बनाती है। इस सक्रियता का नियंत्रण पादप हार्मोन द्वारा होता है।
शीतोष्ण क्षेत्रों में इसकी मौसमी सक्रियता के कारण स्पष्ट 'वार्षिक वलय' बनते हैं, जिसमें वसंत काष्ठ और शरद् काष्ठ अलग-अलग दिखाई देते हैं। उष्णकटिबंधीय क्षेत्रों में ये वलय स्पष्ट नहीं होते।<ref name="NCERT_Bio_11"/> संवहनी एधा लकड़ी का मुख्य स्रोत है। यह घाव लगने पर ऊतकों की मरम्मत करती है और जाइलम निर्माण द्वारा पादपों में कार्बन संचय में भी महत्वपूर्ण भूमिका निभाती है।<ref name="OpenStax_Stems"/>
== अतिरिक्त पठन ==
* कुमुदिनी के जीनोम से प्राचीन संवहनी एधा के लुप्त होने के विविध जीनोमिक संकेतों का पता चलता है|<ref>{{Cite journal|last=Povilus|first=Rebecca A.|last2=DaCosta|first2=Jeffrey M.|last3=Grassa|first3=Christopher|last4=Satyaki|first4=Prasad R. V.|last5=Moeglein|first5=Morgan|last6=Jaenisch|first6=Johan|last7=Xi|first7=Zhenxiang|last8=Mathews|first8=Sarah|last9=Gehring|first9=Mary|date=2020-04-14|title=Water lily (Nymphaea thermarum) genome reveals variable genomic signatures of ancient vascular cambium losses|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32234787|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=117|issue=15|pages=8649–8656|doi=10.1073/pnas.1922873117|issn=1091-6490|pmc=7165481|pmid=32234787}}</ref>
* PXY-नियंत्रित कोशिका विभाजन में हेरफेर द्वारा वृक्षों में काष्ठ निर्माण में वृद्धि |<ref>{{Cite journal|last=Etchells|first=J. Peter|last2=Mishra|first2=Laxmi S.|last3=Kumar|first3=Manoj|last4=Campbell|first4=Liam|last5=Turner|first5=Simon R.|date=2015-04-20|title=Wood Formation in Trees Is Increased by Manipulating PXY-Regulated Cell Division|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25866390|journal=Current biology: CB|volume=25|issue=8|pages=1050–1055|doi=10.1016/j.cub.2015.02.023|issn=1879-0445|pmc=4406943|pmid=25866390}}</ref>
== इन्हें भी देखें ==
* [[विभज्योतक]]
* [[जाइलम]]
* [[फ्लोएम]]
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [http://botweb.uwsp.edu/anatomy/vascularcambium.htm संवहनी एधा] के चित्र।
{{Authority control}}
[[श्रेणी:वनस्पति शरीरविज्ञान]]
[[श्रेणी:वनस्पति शारीरिकी]]
owt1tmgesi8g2pokow5ee3dnzvx1z6j
पीढ़ियों का एकांतरण
0
1608466
6544366
6540366
2026-04-27T03:18:51Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544366
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| abovestyle = background:#90EE90; font-size:120%; font-weight:bold;
| above = पीढ़ी एकांतरण
| image = [[चित्र:Sporophyte_Life_Cycle_Final.svg|392px|center|alt=पीढ़ियों का एकांतरण]]
| caption = पादप जीवन चक्र का एक आरेख: ऊपर द्विगुणित बीजाणुद्भिद और नीचे अगुणित युग्मकोद्भिद पीढ़ी।
| headerstyle = background:#f0f0f0;
| label1 = प्रकार
| data1 = जैविक जीवन चक्र
| label2 = इनमें पाया जाता है
| data2 = सभी स्थलीय पादप और कुछ [[शैवाल]]
| label3 = मुख्य अवस्थाएँ
| data3 = [[युग्मकोद्भिद]] और [[बीजाणुद्भिद]]
| label4 = कोशिका गुणिता
| data4 = अगुणित तथा द्विगुणित
| label5 = अध्ययन का क्षेत्र
| data5 = वनस्पति विज्ञान और विकासवादी जीव विज्ञान
| label6 = प्रक्रिया का हिस्सा
| data6 = पादप प्रजनन
| label7 = मुख्य खोजकर्ता
| data7 = विल्हेम हॉफमिस्टर
| label8 = विकिडाटा
| data8 = [[d:Q725951|Q725951]]
}}
'''पीढ़ी एकांतरण''' (Alternation of generations) पादपों और कुछ [[शैवाल|शैवालों]] के जीवन चक्र में पाई जाने वाली एक प्रमुख जैविक प्रक्रिया है। इसे 'हैप्लोडिप्लॉन्टिक जीवन चक्र' भी कहा जाता है। इस प्रक्रिया के अंतर्गत किसी जीव के संपूर्ण जीवनकाल में दो भिन्न बहुकोशिकीय प्रावस्थाएं एकांतर क्रम में आती हैं। इनमें से पहली प्रावस्था 'अगुणित' होती है, जिसे [[युग्मकोद्भिद]] कहा जाता है और यह समसूत्री विभाजन के माध्यम से युग्मकों का निर्माण करती है। दूसरी प्रावस्था 'द्विगुणित' होती है, जिसे [[बीजाणुद्भिद]] कहा जाता है, और यह [[अर्धसूत्री विभाजन]] के माध्यम से बीजाणुओं को उत्पन्न करती है।<ref>{{Cite news|url=https://www.britannica.com/science/alternation-of-generations|title=alternation of generations {{!}} Definition & Examples|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2026-03-16|language=en}}</ref><ref name="Bell_2000">{{cite book |last1=Bell |first1=P.R. |last2=Hemsley |first2=A.R. |year=2000 |title=Green Plants: their Origin and Diversity |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-64109-8 |page=104|url=https://openlibrary.org/books/OL7749759M/Green_Plants}}</ref>
== खोज ==
इस जैविक परिघटना की खोज जर्मन वनस्पतिशास्त्री विल्हेम हॉफमिस्टर ने वर्ष 1851 में की थी। उनके शोध ने यह स्पष्ट किया कि ब्रायोफाइट्स, टेरिडोफाइट्स (फर्न) और बीजीय पादप सभी अपने जीवन चक्र में इन दो सुस्पष्ट पीढ़ियों से होकर गुजरते हैं। इस खोज ने पादप आकारिकी और विकास के अध्ययन में एक नवीन आधार स्थापित किया।<ref>{{cite book |last1=Hofmeister |first1=W. |year=1851 |title=Vergleichende Untersuchungen der Keimung, Entfaltung und Fruchtbildung höherer Kryptogamen |url=https://archive.org/details/vergleichendeun00hofmgoog |publisher=F. Hofmeister |location=Leipzig |language=German}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Haig |first1=David |year=2008 |title=Homologous versus antithetic alternation of generations and the origin of sporophytes |url=https://archive.org/details/sim_botanical-review_2008-09_74_3/page/n3 |journal=The Botanical Review |volume=74 |issue=3 |pages=395–418 |doi=10.1007/s12229-008-9012-x |s2cid=207403936}}</ref>
== जीवन चक्र ==
एक प्रारूपिक पीढ़ी एकांतरण चक्र में, द्विगुणित बीजाणुद्भिद परिपक्व होने पर अर्धसूत्री विभाजन द्वारा अगुणित बीजाणुओं का निर्माण करता है। अनुकूल वातावरणीय परिस्थितियां मिलने पर ये बीजाणु अंकुरित होते हैं और समसूत्री विभाजन के माध्यम से एक नए बहुकोशिकीय युग्मकोद्भिद को जन्म देते हैं। तत्पश्चात, यह युग्मकोद्भिद नर और मादा युग्मकों का उत्पादन करता है। निषेचन की प्रक्रिया के दौरान इन युग्मकों के संलयन से एक द्विगुणित [[युग्मनज]] बनता है, जो आगे चलकर विकसित होता है और पुनः एक नए बीजाणुद्भिद का निर्माण करता है।<ref>{{cite journal |last1=Kluge |first1=Arnold G. |last2=Strauss |first2=Richard E. |year=1985 |title=Ontogeny and Systematics |journal=Annual Review of Ecology and Systematics |volume=16 |pages=247–268 |doi=10.1146/annurev.es.16.110185.001335 |jstor=2097049}}</ref>
== प्रकार और उद्विकास ==
आकारिकी के आधार पर यह चक्र मुख्य रूप से दो प्रकार का होता है। समरूप एकांतरण में दोनों पीढ़ियां रूप से एक समान दिखाई देती हैं, जैसा कि '[[अल्वा]]' और क्लैडोफोरा नामक समुद्री शैवालों में देखा जाता है।<ref>{{cite web |last1=Kirby |first1=A. |year=2001 |title=Ulva, the sea lettuce |publisher=Monterey Bay Aquarium Research Institute |url=https://web.archive.org/web/20110516104905/http://www.mbari.org/staff/conn/botany/greens/anna/frontpages/default.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110516135804/http://www.mbari.org/staff/conn/botany/greens/ulva/index.htm |archive-date=16 मई 2011}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Shyam |first1=R. |year=1980 |title=On the life-cycle, cytology and taxonomy of Cladophora callicoma from India |journal=American Journal of Botany |volume=67 |issue=5 |pages=619–24 |doi=10.2307/2442655 |jstor=2442655}}</ref> इसके विपरीत, विषमरूप एकांतरण में दोनों पीढ़ियों की संरचना और आकार भिन्न होते हैं, जो सभी स्थलीय पादपों की विशिष्टता है।
पादपों के उद्विकासीय इतिहास में बीजाणुद्भिद पीढ़ी के क्रमिक रूप से प्रभावी होने की प्रवृत्ति देखी गई है। निम्न पादपों जैसे ब्रायोफाइटा में युग्मकोद्भिद ही मुख्य, स्वतंत्र और प्रकाश-संश्लेषी पौधा होता है।<ref name="Watson_1981">{{cite book |last1=Watson |first1=E.V. |year=1981 |title=British Mosses and Liverworts |edition=3rd |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-28536-0 |pages=2-33}}</ref> टेरिडोफाइटा में बीजाणुद्भिद स्वतंत्र और अधिक सुस्पष्ट हो जाता है। वहीं, उच्च विकसित बीजीय पादपों में बीजाणुद्भिद ही मुख्य पौधा होता है, जबकि युग्मकोद्भिद अत्यधिक ह्रासित होकर पूरी तरह से बीजाणुद्भिद के ऊतकों पर आश्रित हो जाता है।<ref>{{cite journal |last1=Taylor |first1=T.N. |last2=Kerp |first2=H. |last3=Hass |first3=H. |year=2005 |title=Life history biology of early land plants: Deciphering the gametophyte phase |journal=Proceedings of the National Academy of Sciences |volume=102 |issue=16 |pages=5892–5897 |doi=10.1073/pnas.0501985102 |pmid=15809414 |pmc=556298}}</ref><ref>{{cite book |last1=Sporne |first1=K.R. |year=1974 |title=The Morphology of Angiosperms |url=https://archive.org/details/morphologyofangi0000spor_n2b6 |publisher=Hutchinson |location=London |isbn=978-0-09-120611-6 |pages=[https://archive.org/details/morphologyofangi0000spor_n2b6/page/16 17]-21}}</ref>
== आनुवंशिक महत्व ==
द्विगुणित प्रावस्था में प्रत्येक जीन की दो प्रतियां मौजूद होती हैं, जो हानिकारक या अप्रभावी उत्परिवर्तनों के प्रभाव को ढकने में सहायक होती हैं।<ref>{{cite journal |last1=Michod |first1=R.E. |last2=Gayley |first2=T.W. |year=1992 |title=Masking of mutations and the evolution of sex |url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1992-04_139_4/page/706 |journal=The American Naturalist |volume=139 |issue=4 |pages=706–734 |doi=10.1086/285354 |s2cid=85407883}}</ref> इसके अतिरिक्त, बीजाणु निर्माण के दौरान होने वाले अर्धसूत्री विभाजन से जीनों का नया पुनर्योजन होता है, जिससे आनुवंशिक विविधता उत्पन्न होती है। यही विविधता पादप समष्टियों को बदलते पर्यावरण के प्रति अनुकूलित होने और उद्विकास करने में सक्षम बनाती है।<ref>{{cite journal |last1=Bernstein |first1=H. |last2=Byers |first2=G.S. |last3=Michod |first3=R.E. |year=1981 |title=Evolution of sexual reproduction: Importance of DNA repair, complementation, and variation |url=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_1981-04_117_4/page/536 |journal=The American Naturalist |volume=117 |issue=4 |pages=537–549 |doi=10.1086/283734 |s2cid=84568130}}</ref>
== सन्दर्भ ==
{{Reflist|30em}}
== विस्तृत पठन ==
* {{cite book |last1=Stewart |first1=W.N. |last2=Rothwell |first2=G.W. |year=1993 |title=Paleobotany and the Evolution of Plants |url=https://archive.org/details/paleobotanyevolu0000stew |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-38294-6}}
* {{cite journal |last1=Bateman |first1=R.M. |last2=Dimichele |first2=W.A. |year=1994 |title=Heterospory – the most iterative key innovation in the evolutionary history of the plant kingdom |url=https://archive.org/details/sim_biological-reviews_1994-08_69_3/page/344 |journal=Biological Reviews |volume=69 |issue=3 |pages=345–417 |doi=10.1111/j.1469-185x.1994.tb01276.x}}
6cj9ohyqkiplhec26boi6fulb7lg6q3
नियोजित कोशिका मृत्यु
0
1608468
6544354
6529083
2026-04-27T02:46:33Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544354
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| abovestyle = background:#ccccff; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center;
| above = प्रोग्रामित कोशिका मृत्यु (PCD)
| image = [[चित्र:Apoptosis vs Necrosis.svg|250px|center|alt=अपोप्टोसिस और नेक्रोसिस की तुलना]]
| caption = नियोजित मृत्यु और आकस्मिक मृत्यु के बीच की तुलना।
| headerstyle = background:#e6e6fa;
| header1 = सामान्य जानकारी
| label2 = प्रक्रिया प्रकार
| data2 = जैविक प्रक्रिया
| label3 = उपवर्ग
| data3 = कोशिका मृत्यु
| label4 = अन्य नाम
| data4 = कोशिकीय आत्महत्या
| header5 = वर्गीकरण और तंत्र
| label6 = प्रमुख प्रकार
| data6 = एपोप्टोसिस, स्वभक्षण, नेक्रोप्टोसिस
| label7 = प्रमुख एंजाइम
| data7 = [[कैस्पेज़]]
| label8 = ऊर्जा स्रोत
| data8 = [[एटीपी]]
| header9 = वैज्ञानिक पहचान
| label10 = जीन ओंटोलॉजी
| data10 = GO:0012501
}}
'''प्रोग्रामित कोशिका मृत्यु''' (Programmed cell death - PCD), जिसे '''नियोजित कोशिका मृत्यु''' भी कहा जाता है, बहुकोशिकीय जीवों में कोशिकाओं की मृत्यु की एक आनुवंशिक रूप से निर्देशित और सुव्यवस्थित प्रक्रिया है। इसे अक्सर 'कोशिकीय आत्महत्या' भी कहा जाता है। चोट या रोग के कारण होने वाली आकस्मिक कोशिका मृत्यु के विपरीत, यह एक अत्यधिक विनियमित जैविक तंत्र है। शरीर का सही विकास सुनिश्चित करने, ऊतकों का संतुलन बनाए रखने और रोगजनकों से बचाव के लिए यह प्रक्रिया अत्यंत आवश्यक है।<ref>{{Citation|last=Alberts|first=Bruce|title=Programmed Cell Death (Apoptosis)|date=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26873/|work=Molecular Biology of the Cell. 4th edition|publisher=Garland Science|language=en|access-date=2026-04-27|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Raff|first4=Martin|last5=Roberts|first5=Keith|last6=Walter|first6=Peter}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Raff|first=Martin|date=1998-11-12|title=Cell suicide for beginners|url=https://www.nature.com/articles/24055|journal=Nature|language=en|volume=396|issue=6707|pages=119–119|doi=10.1038/24055|issn=0028-0836}}</ref>
== खोज और इतिहास ==
वर्ष 1964 में, वैज्ञानिक रिचर्ड ए. लॉकशिन और कैरोल एम. विलियम्स ने कीटों के ऊतकों के विकास पर अपने अध्ययन के दौरान पहली बार 'प्रोग्रामित कोशिका मृत्यु' की अवधारणा प्रस्तावित की थी।<ref>{{Cite journal|last=Lockshin|first=Richard A.|last2=Williams|first2=Carroll M.|date=|title=Programmed cell death—II. Endocrine potentiation of the breakdown of the intersegmental muscles of silkmoths|url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/0022191064900344|journal=Journal of Insect Physiology|language=en|volume=10|issue=4|pages=643–649|doi=10.1016/0022-1910(64)90034-4}}</ref> प्रारंभिक दौर में इसे केवल विशिष्ट जीवों तक सीमित माना गया था, परंतु बाद के अनुसंधानों से यह स्पष्ट हुआ कि यह प्रक्रिया मानव, पादप और यहाँ तक कि कुछ जीवाणुओं में भी पाई जाती है।<ref>{{Cite journal|last=Engelberg-Kulka|first=Hanna|last2=Amitai|first2=Shahar|last3=Kolodkin-Gal|first3=Ilana|last4=Hazan|first4=Ronen|date=2006-10-27|editor-last=Rosenberg|editor-first=Susan|title=Bacterial Programmed Cell Death and Multicellular Behavior in Bacteria|url=https://dx.plos.org/10.1371/journal.pgen.0020135|journal=PLoS Genetics|language=en|volume=2|issue=10|pages=e135|doi=10.1371/journal.pgen.0020135|issn=1553-7404|pmc=1626106|pmid=17069462}}</ref>
== वर्गीकरण और प्रकार ==
जीन ओंटोलॉजी (GO:0012501) के अनुसार, प्रोग्रामित कोशिका मृत्यु को मुख्य रूप से तीन श्रेणियों में वर्गीकृत किया गया है:
* '''एपोप्टोसिस:''' यह सबसे सामान्य प्रकार है। इसमें कोशिका सिकुड़ जाती है और उसके डीएनए का विखंडन हो जाता है, लेकिन कोशिका झिल्ली अक्षुण्ण रहती है। इस कारण आस-पास के ऊतकों में कोई सूजन नहीं होती।
* '''स्वभक्षण:''' अत्यधिक शारीरिक तनाव या पोषक तत्वों की कमी की स्थिति में, कोशिका अपने ही आंतरिक अंगों को पचाने लगती है।
* '''विनियमित नेक्रोसिस:''' इसके अंतर्गत नेक्रोप्टोसिस और पाइरोप्टोसिस आते हैं। यह विशेष रूप से गंभीर संक्रमण की स्थिति में एक आक्रामक प्रतिरक्षा प्रतिक्रिया के रूप में कार्य करता है।<ref>{{Cite journal|last=Berghe|first=Tom Vanden|last2=Linkermann|first2=Andreas|last3=Jouan-Lanhouet|first3=Sandrine|last4=Walczak|first4=Henning|last5=Vandenabeele|first5=Peter|date=|title=Regulated necrosis: the expanding network of non-apoptotic cell death pathways|url=https://www.nature.com/articles/nrm3737|journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology|language=en|volume=15|issue=2|pages=135–147|doi=10.1038/nrm3737|issn=1471-0072}}</ref>
== कार्यप्रणाली और जैविक महत्व ==
प्रोग्रामित कोशिका मृत्यु मुख्य रूप से '[[कैस्पेज़]]' नामक प्रोटीएज एंजाइमों के एक समूह द्वारा संचालित होती है। यह एक सक्रिय प्रक्रिया है, जिसके सुचारू संचालन के लिए [[एटीपी]] के रूप में ऊर्जा की आवश्यकता होती है।<ref>{{cite book|title=Means to an end: apoptosis and other cell death mechanisms|last=Green|first=Douglas R.|year=2011|publisher=Cold Spring Harbor Laboratory Press|isbn=978-0-87969-887-4}}</ref>
जीव विज्ञान में इसका महत्व अत्यंत व्यापक है:
* '''भ्रूण विकास:''' मानव भ्रूण के विकास के दौरान, उंगलियों और पैरों की उंगलियों के बीच की झिल्ली का नष्ट होना एपोप्टोसिस का ही परिणाम है।
* '''प्रतिरक्षा तंत्र:''' शरीर उन प्रतिरक्षा कोशिकाओं को नष्ट कर देता है जो स्वयं शरीर के ऊतकों पर हमला कर सकती हैं, जिससे स्वप्रतिरक्षी रोगों से बचाव होता है।
* '''पादप शरीर क्रिया विज्ञान:''' पौधों में जल संवहन के लिए आवश्यक जाइलम वाहिकाओं का निर्माण इसी प्रक्रिया पर निर्भर करता है। इसके अतिरिक्त, फंगल संक्रमण होने पर पौधे अपनी ही संक्रमित कोशिकाओं को तुरंत नष्ट कर देते हैं ताकि संक्रमण आगे न फैले।
== सन्दर्भ ==
{{Reflist|30em}}
[[श्रेणी:कोशिकाविज्ञान]]
[[श्रेणी:सूत्रकणिका]]
[[श्रेणी:कोशिका मृत्यु]]
c44q8g4ix8oiyzpaag49ydbtodc6l5l
समष्टि
0
1608471
6544350
6525771
2026-04-27T02:32:47Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544350
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| abovestyle = background:#77dd77; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center;
| above = समष्टि (पारिस्थितिकी)
| image = [[चित्र:जैविक संगठन का स्तर.jpg|250px|center|alt=जीव के ऊपर और समुदाय के नीचे का स्तर]]
| caption = जैविक संगठन का स्तर: जीव के ऊपर और समुदाय के नीचे।
| headerstyle = background:#ccffcc;
| header1 = पारिस्थितिक वर्गीकरण
| label2 = उपवर्ग
| data2 = जीवों का समूह
| label3 = किसका हिस्सा है
| data3 = [[समुदाय (पारिस्थितिकी)|जैविक समुदाय]]
| label4 = जैविक संगठन स्तर
| data4 = जीव से ऊपर
| label5 = मुख्य इकाई
| data5 = एक ही प्रजाति के जीवों का समूह
| label6 = अध्ययन का क्षेत्र
| data6 = समष्टि पारिस्थितिकी, जनसांख्यिकी
| header7 = जनसांख्यिकीय पैरामीटर
| label8 = समष्टि घनत्व
| data8 = ''N'' (प्रति इकाई क्षेत्र/आयतन में संख्या)
| label9 = जन्म दर
| data9 = ''b'' (प्रति व्यक्ति जन्म)
| label10 = मृत्यु दर
| data10 = ''d'' (प्रति व्यक्ति मृत्यु)
| label11 = वहन क्षमता
| data11 = ''K''
| header12 = वैज्ञानिक पहचान
| label13 = विकिडाटा
| data13 = [[d:Q2625603|Q2625603]]
}}
'''समष्टि''' (Population) प्रकृति में एक ही [[प्रजाति]] के उन व्यक्तिगत जीवों का समूह है, जो किसी एक निश्चित भौगोलिक क्षेत्र में एक साथ रहते हैं, समान संसाधनों का साझा या उनके लिए प्रतिस्पर्धा करते हैं, और आपस में [[:en:Inbreeding|अंतःप्रजनन]] कर सकते हैं।<ref>{{Cite journal|last=Serrano Sanchez|first=C.|date=|title=Introduction: The concept of population|url=http://link.springer.com/10.1007/BF02441407|journal=International Journal of Anthropology|language=en|volume=11|issue=2-4|pages=15–18|doi=10.1007/BF02441407|issn=0393-9383}}</ref> [[पारिस्थितिकी]] में समष्टि का अध्ययन अत्यंत महत्वपूर्ण है क्योंकि यह वह स्तर है जहाँ [[पर्यावरण]], [[आनुवंशिकी]] और [[विकास]] आपस में जुड़ते हैं।<ref name="NCERT_Bio_12">{{cite book |title=जीव विज्ञान (कक्षा 12) |chapter=अध्याय 11: जीव और समष्टियाँ |publisher=राष्ट्रीय शैक्षिक अनुसंधान और प्रशिक्षण परिषद (NCERT) |year=2025 |language=hi |pages=209–221 |url=https://ncert.nic.in/textbook.php?lhbo1=11-13 |access-date=21 February 2026}}</ref><ref>{{cite book |last=Krebs |first=Charles J. |year=1972 |title=Ecology: The Experimental Analysis of Distribution and Abundance |publisher=Harper & Row |isbn=978-0-06-043770-1}}</ref>
== समष्टि के गुण ==
एकल जीव के विपरीत, एक समष्टि में कुछ विशिष्ट गुण होते हैं। इनमें '''जन्म दर''' और '''मृत्यु दर''' शामिल हैं। इसके अतिरिक्त, समष्टि में एक '''लिंग अनुपात''' होता है, जैसे प्रति हजार नरों पर मादाओं की संख्या। पारिस्थितिकी में यह भी देखा गया है कि जीवों के शरीर का आकार बढ़ने पर प्रायः उनका समष्टि घनत्व कम हो जाता है।<ref>{{cite book |last1=Manglik |first1=Rohit |year=2024 |title=Fundamentals of Environmental Sciences |publisher=EduGorilla Publication |isbn=978-93-7093-345-3}}</ref> समष्टि में विभिन्न आयु वर्गों (पूर्व-प्रजननीय, प्रजननीय और पश्च-प्रजननीय) का प्रतिशत वितरण एक ग्राफ़िक संरचना बनाता है, जिसे '''आयु पिरामिड''' कहते हैं। आयु पिरामिड का आकार यह दर्शाता है कि समष्टि तेजी से बढ़ रही है, स्थिर है, या घट रही है।<ref name="NCERT_Bio_12"/><ref>{{cite book|title=A Complete Course in ISC Biology|last1=Rastogi|first1=V. B.|last2=Kishore|first2=B.|publisher=Pitambar Publishing|year=1997|isbn=978-81-209-0822-2|pages=19–21}}</ref>
== समष्टि वृद्धि और मॉडल ==
किसी भी समष्टि का आकार स्थिर नहीं रहता। यह मुख्य रूप से चार कारकों पर निर्भर करता है: जन्म दर (B), मृत्यु दर (D), आप्रवासन (I) और उत्प्रवासन (E)। अगले समय (t+1) पर समष्टि घनत्व (N) की गणना का सूत्र <math display="inline">N(t+1) = N(t) + [(B+I) - (D+E)]</math> हैं |
संसाधनों की उपलब्धता के आधार पर वृद्धि के दो मुख्य गणितीय मॉडल हैं:
# '''चरघातांकी वृद्धि:''' जब संसाधन असीमित होते हैं, तो समष्टि अपनी अधिकतम जैविक क्षमता से बढ़ती है और 'J-आकार' का वक्र बनाती है। इसका समीकरण <math>dN/dt = rN</math> है।
# '''संभार तंत्र वृद्धि:''' प्रकृति में संसाधन सीमित होते हैं, जिससे समष्टि अपनी 'वहन क्षमता' (K) तक ही बढ़ सकती है। यदि पर्यावरण में किसी प्रमुख खाद्य स्रोत या संसाधन में कमी आती है, तो आवास की वहन क्षमता घट जाती है और परिणामस्वरूप समष्टि का आकार भी कम हो जाता है।<ref>{{cite book |last1=Hartl |first1=Daniel |year=2007 |title=Principles of Population Genetics |publisher=Sinauer Associates |page=45 |isbn=978-0-87893-308-2}}</ref> यह 'S-आकार' (सिग्मॉइड) का वक्र बनाता है। इसे 'वेरहुल्स्ट-पर्ल संभार तंत्र वृद्धि' भी कहा जाता है। इसका समीकरण <math>dN/dt = rN[(K-N)/K]</math> है।<ref name="NCERT_Bio_12"/><ref>{{cite book |last1=Young |first1=Allen M. |year=2012 |title=Population Biology of Tropical Insects |publisher=Springer Science & Business Media |page=22 |isbn=978-1-4684-1113-3}}</ref>
== समष्टि पारस्परिक क्रियाएँ ==
प्रकृति में कोई भी समष्टि बिल्कुल अलग-थलग नहीं रह सकती; वे अन्य प्रजातियों के साथ जैविक अंतःक्रियाएँ करती हैं। ये क्रियाएँ निम्नलिखित हैं:
* '''सहोपकारिता:''' दोनों प्रजातियों को लाभ।
* '''स्पर्धा:''' दोनों प्रजातियों को हानि।
* '''परभक्षण और परजीविता:''' एक को लाभ और दूसरे को हानि।
* '''सहभोजिता:''' एक को लाभ, दूसरा अप्रभावित।
* '''अंतरजातीय परजीविता:''' एक को हानि, दूसरा अप्रभावित।<ref name="NCERT_Bio_12"/><ref>{{Cite journal|last=Waples|first=Robin S.|last2=Gaggiotti|first2=Oscar|date=|title=What is a population? An empirical evaluation of some genetic methods for identifying the number of gene pools and their degree of connectivity|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/16629801|journal=Molecular Ecology|volume=15|issue=6|pages=1419–1439|doi=10.1111/j.1365-294X.2006.02890.x|issn=0962-1083|pmid=16629801}}</ref>
== विस्तृत पठन ==
* {{cite journal|last=Hopfenberg|first=Russell|year=2014|title=An expansion of the demographic transition model: the dynamic link between agricultural productivity and population|url=https://ia802907.us.archive.org/4/items/3anexpansionofthedemographictransitionmodel/3%20An%20expansion%20of%20the%20demographic%20transition%20model.pdf|journal=Biodiversity|volume=15|issue=4|pages=246–254}}
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:पारिस्थितिकी]]
[[श्रेणी:समष्टि पारिस्थितिकी]]
[[श्रेणी:जीव विज्ञान]]
pd1sya3xpozusi3tsb3bbbzt9ua5tob
द्रव्य उपयोग विकार
0
1608473
6544368
6540487
2026-04-27T03:30:39Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544368
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| abovestyle = background:#ff9999; font-size:125%; font-weight:bold; text-align:center;
| above = द्रव्य उपयोग विकार (SUD)
| image = [[चित्र:Brain Reward Pathway Hindi.svg|250px|center|alt=व्यसनी मस्तिष्क का तंत्र]]
| caption = व्यसनी मस्तिष्क का तंत्र: नशीले पदार्थ VTA से न्यूक्लियस एक्यूम्बेंस तक डोपामाइन स्रावित करते हैं, जिससे प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स की कार्यक्षमता प्रभावित होती है।
| headerstyle = background:#ffcccc;
| header1 = नैदानिक जानकारी
| label2 = प्रकार
| data2 = मानसिक विकार, रोग
| label3 = विशेषज्ञता
| data3 = मनोरोग विज्ञान, व्यसन चिकित्सा, मनोविज्ञान
| label4 = प्रमुख लक्षण
| data4 = सहिष्णुता, विथड्रॉल, तीव्र लालसा, शारीरिक व मानसिक निर्भरता
| label5 = जोखिम कारक
| data5 = आनुवंशिकी, मानसिक आघात, अन्य मानसिक बीमारियाँ
| label6 = उपचार
| data6 = मनोचिकित्सा, पुनर्वास, दवाएँ
| header7 = चिकित्सा वर्गीकरण
| label8 = ICD-11
| data8 = 6C40–6C4Z
| label9 = ICD-10
| data9 = F10-F19
| label10 = MeSH
| data10 = D019966
| header11 = सांख्यिकी
| label12 = प्रभावित व्यक्ति
| data12 = ~3.5 करोड़ (वैश्विक स्तर पर)
| label13 = भारत की स्थिति
| data13 = ~16 करोड़ शराब उपभोक्ता (AIIMS डेटा)
| header14 = वैज्ञानिक पहचान
| label15 = विकिडाटा
| data15 = [[d:Q7632070|Q7632070]]
}}
'''द्रव्य उपयोग विकार''' (Substance Use Disorder - SUD) एक जटिल मस्तिष्क विकार है जिसमें व्यक्ति नशीले पदार्थों का सेवन अनियंत्रित रूप से जारी रखता है, भले ही इसके गंभीर सामाजिक और स्वास्थ्य परिणाम हों। यह केवल एक व्यवहारिक समस्या नहीं है, बल्कि मस्तिष्क की एक संरचनात्मक चिकित्सा स्थिति है जो निर्णय लेने और आत्म-नियंत्रण की क्षमता को बुरी तरह प्रभावित करती है।<ref>{{cite book |last=Thair |first=T. |year=2020 |chapter=Substance Use Disorder |editor=AAVV |title=Ferri's Clinical Advisor |url=https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000ferr_y2j5 |publisher=Elsevier |location=Philadelphia |pages=[https://archive.org/details/ferrisclinicalad0000ferr_y2j5/page/1320 1321]–1322 |isbn=978-0-323-67254-2}}</ref>
== मस्तिष्क पर प्रभाव और लक्षण ==
यह विकार मस्तिष्क के 'रिवॉर्ड सिस्टम' को स्थायी रूप से बदल देता है। वेंट्रल टेगमेंटल एरिया (VTA) से डोपामाइन का तीव्र स्राव पदार्थ के प्रति 'क्रेविंग' (तीव्र लालसा) पैदा करता है। लंबे समय तक नशे के सेवन से मस्तिष्क के प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स की कार्यक्षमता घट जाती है और शरीर में 'सहनशीलता' विकसित होने लगती है। इसका नतीजा यह होता है कि उसी नशे का समान प्रभाव पाने के लिए व्यक्ति को पहले से अधिक मात्रा की आवश्यकता होने लगती है। यदि व्यक्ति अचानक सेवन रोक दे, तो उसे बेहद कष्टदायक 'निकासी लक्षण' का सामना करना पड़ता है।<ref name="Volkow2016">{{Cite journal|last=Volkow|first=Nora D.|last2=Koob|first2=George F.|last3=McLellan|first3=A. Thomas|date=2016-01-28|title=Neurobiologic Advances from the Brain Disease Model of Addiction|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26816013|journal=The New England Journal of Medicine|volume=374|issue=4|pages=363–371|doi=10.1056/NEJMra1511480|issn=1533-4406|pmc=6135257|pmid=26816013}}</ref> अनुसंधान यह भी बताते हैं कि उत्तेजक पदार्थों का उपयोग करने वाले युवा वयस्कों में जोखिम लेने और निर्णय लेने की क्षमता भी प्रभावित होती है।<ref>{{Cite journal|last=Leland|first=David S.|last2=Paulus|first2=Martin P.|date=2005-04-04|title=Increased risk-taking decision-making but not altered response to punishment in stimulant-using young adults|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15769561|journal=Drug and Alcohol Dependence|volume=78|issue=1|pages=83–90|doi=10.1016/j.drugalcdep.2004.10.001|issn=0376-8716|pmid=15769561}}</ref>
== निदान और भारत की स्थिति ==
किसी व्यक्ति को यह विकार है या नहीं, इसका निदान करने के लिए 'DSM-5' के 11 पैमानों का उपयोग किया जाता है।<ref>{{Cite book|title=Diagnostic and statistical manual of mental disorders: DSM-5|date=2013|publisher=American Psychiatric Association|isbn=978-0-89042-554-1|editor-last=American Psychiatric Association|edition=5|location=Washington, D.C|editor-last2=American Psychiatric Association}}</ref> यदि 12 महीने के भीतर 2 से 3 लक्षण मिलते हैं तो इसे 'हल्का' विकार माना जाता है। 4 से 5 लक्षणों पर यह 'मध्यम' और 6 या उससे अधिक लक्षणों के दिखने पर इसे 'गंभीर' श्रेणी में रखा जाता है।
अगर हम भारत की बात करें, तो [[एम्स]] की राष्ट्रीय रिपोर्ट दर्शाती है कि यहाँ शराब के बाद सबसे ज़्यादा ओपियोइड और कैनबिस का उपयोग किया जाता है। चिंता की बात यह है कि विशेष रूप से युवाओं और किशोरों के बीच यह समस्या बहुत तेज़ी से बढ़ी है।<ref>(2019) [https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/Survey%20Report.pdf भारत में मादक द्रव्य उपयोग की व्यापकता]। नई दिल्ली: राष्ट्रीय औषधि निर्भरता उपचार केंद्र (NDDTC), एम्स (AIIMS)। (रिपोर्ट)।</ref> महामारी विज्ञान के हालिया शोध भी वैश्विक स्तर पर इसके बढ़ते चिकित्सीय परिणामों की पुष्टि करते हैं।<ref>{{Cite journal|last=Fuster|first=Daniel|last2=Zuluaga|first2=Paola|last3=Muga|first3=Robert|date=2024-05-17|title=Substance use disorder: Epidemiology, medical consequences and treatment|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/38218656|journal=Medicina Clinica|volume=162|issue=9|pages=431–438|doi=10.1016/j.medcli.2023.11.016|issn=1578-8989|pmid=38218656}}</ref>
== उपचार और पुनर्वास ==
इस विकार से बाहर निकलने के लिए 'औषधि-सहायता प्राप्त उपचार' का सहारा लिया जाता है। इसमें ब्यूप्रेनोरफिन और नाल्ट्रैक्सोन जैसी दवाओं का उपयोग किया जाता है जो नशे की लत को कम करती हैं। इसके साथ ही, 'संज्ञानात्मक व्यवहार थेरेपी' (CBT) मरीज के मानसिक सुधार और समाज में पुनर्वास के लिए बहुत मददगार साबित होती है।
इसके अलावा, दुनिया भर में 'नुकसान न्यूनीकरण' की नीति भी अपनाई जा रही है। इसके तहत ओवरडोज़ से होने वाली अचानक मौतों को रोकने के लिए 'नैलोक्सोन' जैसी जीवन रक्षक दवाओं का वितरण किया जाता है।<ref>{{Cite journal|last=Koob|first=George F.|last2=Volkow|first2=Nora D.|date=|title=Neurobiology of addiction: a neurocircuitry analysis|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6135092/|journal=The Lancet. Psychiatry|volume=3|issue=8|pages=760–773|doi=10.1016/S2215-0366(16)00104-8|issn=2215-0374|pmc=6135092|pmid=27475769}}</ref>
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
t13npncqvjsxbwz4027nfdzs0ueux56
सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी
0
1608476
6544407
6540092
2026-04-27T06:01:52Z
AMAN KUMAR
911487
लेख की भूमिका का विस्तार किया तथा ज्ञान संदूक से अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544407
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी
| name_style = background-color: #d3d3a4;
| image = [[File:Saccharomyces_cerevisiae_SEM.jpg|250px|center]]
<small>1. स्कैनिंग इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी (SEM) द्वारा यीस्ट कोशिकाएँ</small>
<hr>
<hr>
[[File:Saccharomyces cerevisiae 100x phase-contrast microscopy2.jpg|250px|center]]
<small>4. फेज-कंट्रास्ट सूक्ष्मदर्शी द्वारा 100x ज़ूम पर कोशिकाएँ</small>
| regnum = [[कवक]]
| divisio = [[एस्कोमाइकोटा]]
| classis = सैक्रोमाइसिटीज़
| ordo = सैक्रोमाइसिटेल्स
| familia = सैक्रोमाइसिटेसी
| genus = ''Saccharomyces''
| species = '''''S. cerevisiae'''''
| header1 = वैज्ञानिक विवरण
| label2 = मॉडल जीव
| data2 = सुकेन्द्रकीय मॉडल जीव
| label3 = जीनोम आकार
| data3 = ~12.1 मिलियन बेस पेयर
| label4 = गुणसूत्र
| data4 = 16
| label5 = प्रथम अनुक्रमण
| data5 = 1996 (विश्व का प्रथम सुकेन्द्रकीय)
| label6 = मुख्य उपयोग
| data6 = किण्वन, बेकिंग, ब्रूइंग
| binomial = ''Saccharomyces cerevisiae''
| binomial_authority = Meyen ex E.C.Hansen (1883)
}}
'''''सैकेरोमाइसीज़ सेरेविसी''''' (''Saccharomyces cerevisiae''), जिसे सामान्यतः '''मद्य-खमीर''' या '''बेकर यीस्ट''' भी कहा जाता है, [[यीस्ट]] (एककोशिकीय [[कवक|कवकीय]] सूक्ष्मजीव) की एक अत्यंत महत्वपूर्ण प्रजाति है। प्राचीन काल से ही यह प्रजाति वाइन-निर्माण, बेकिंग और [[मद्यकरण|ब्रीविंग]] में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती आ रही है। ऐसा माना जाता है कि इसे मूल रूप से [[अंगूर|अंगूर]] के छिलकों से पृथक किया गया था।{{efn|इस यीस्ट को आलूबुखारे जैसे कुछ गहरे रंग के फलों के छिलकों पर मौजूद पतली सफेद परत के एक घटक के रूप में देखा जा सकता है; यह [[पादप उपत्वचा|उपत्वचा]] के [[मोम#वानस्पतिक मोम|मोम]] के बीच मौजूद होता है।}} यह आण्विक और [[कोशिका विज्ञान|कोशिका जीव विज्ञान]] में सबसे गहनता से अध्ययन किए जाने वाले [[सुकेन्द्रिक|यूकेरियोटिक]] [[मॉडल जीव|मॉडल जीवों]] में से एक है, ठीक उसी तरह जैसे [[जीवाणु|बैक्टीरिया]] के लिए ''एशरिकिया कोलाई'' एक मानक मॉडल है। यह वह प्रमुख सूक्ष्मजीव है जो कई सामान्य प्रकार के [[किण्वन]] के लिए उत्तरदायी है। ''एस॰ सेरेविसी'' की कोशिकाएँ गोल से लेकर अंडाकार होती हैं, और इनका व्यास 5–10 [[माइक्रोमीटर|μm]] होता है। यह मुख्य रूप से मुकुलन की प्रक्रिया द्वारा प्रजनन करता है।<ref>{{cite book|title=Yeast. Molecular and Cell bio|last=Feldmann|first=Horst|date=2010|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-3-527-32609-9}}{{page needed|date=January 2014}}</ref>
मानव जीव विज्ञान के लिए महत्वपूर्ण कई [[प्रोटीन|प्रोटीनों]] की खोज सबसे पहले यीस्ट में उनके समजातों का अध्ययन करके ही की गई थी; इन प्रोटीनों में [[कोशिका चक्र]] को नियंत्रित करने वाले प्रोटीन, संकेतकारी प्रोटीन, और प्रोटीन-प्रसंस्करण [[एंज़ाइम|एंजाइम]] शामिल हैं। वर्तमान में ''एस॰ सेरेविसी'' एकमात्र ऐसी ज्ञात यीस्ट कोशिका है जिसमें बर्कले बॉडीज़ मौजूद होती हैं, जो विशिष्ट स्रावी मार्गों में शामिल होती हैं। ''एस॰ सेरेविसी'' के विरुद्ध [[प्रतिरक्षी|एंटीबॉडीज]] क्रोहन रोग से पीड़ित 60–70% रोगियों और अल्सरेटिव कोलाइटिस वाले 10–15% रोगियों में पाए जाते हैं। ये एंटीबॉडीज प्रदाहक आंत्र रोग में अंतर करने, उनके स्थानीयकरण और गंभीरता का आकलन करने में सीरोलॉजिकल मार्करों के एक पैनल के हिस्से के रूप में उपयोगी हो सकते हैं।<ref>{{cite journal|vauthors=Walker LJ, Aldhous MC, Drummond HE, Smith BR, Nimmo ER, Arnott ID, Satsangi J|year=2004|title=Anti-Saccharomyces cerevisiae antibodies (ASCA) in Crohn's disease are associated with disease severity but not NOD2/CARD15 mutations|journal=Clin. Exp. Immunol.|volume=135|issue=3|pages=490–96|doi=10.1111/j.1365-2249.2003.02392.x|pmc=1808965|pmid=15008984}}</ref>
[[चित्र:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|डीआईसी (DIC) सूक्ष्मदर्शी के तहत यीस्ट का स्वरूप|198x198पिक्सेल]]
== इतिहास ==
प्राचीन काल में विज्ञान की कमी के कारण जंगली खमीर और बैक्टीरिया खट्टे उत्पाद बनाते थे। 19वीं सदी में बेकर्स ने बीयर निर्माताओं का खमीर अपनाकर मीठी ब्रेड बनाई।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ|title=Report on Vienna Bread|last=Eben Norton Horsford|date=|publisher=U.S. Government Printing Office|others=University of California|year=1875|page=[https://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ/page/n100 86]|language=en}}</ref> 1846 में विकसित वियना प्रक्रिया ने खमीर उत्पादन को सुधारा।<ref>{{cite book |last1=क्रिस्टियनसेन |first1=बी. |last2=रैटलेज |first2=कॉलिन |year=2001 |title=बेसिक बायोटेक्नोलॉजी |location=कैम्ब्रिज, यूके |publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस |page=378 |isbn=978-0-521-77917-3}}</ref> बाद में लुई पाश्चर के शोध और सेंट्रीफ्यूज के उपयोग से शुद्ध प्रजातियों का औद्योगिक विकास हुआ, जिससे बीसवीं सदी में 'केक यीस्ट' व्यावसायिक मानक बन गया।
== जीव विज्ञान ==
=== पारिस्थितिकी ===
[[चित्र:Saccharomyces cerevisiae YGC colonies 50.jpg|अंगूठाकार|208x208px|अगर प्लेट पर विकसित यीस्ट की कॉलोनियां|बाएँ]]
प्रकृति में यीस्ट (S. cerevisiae) मुख्य रूप से पके फलों (जैसे अंगूर) और ओक के पेड़ों की छाल में पाया जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VvI0AQAAMAAJ|title=Microbiology: A Text-book of Microörganisms, General & Applied. Contributors: F.T. Bioletti ... R.E. Buchanan ...|last=Marshall|first=Charles Edward|date=1912|publisher=P. Blakiston's Son & Company|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/you-can-thank-wasps-for-your-bread-beer-and-wine|title=You can thank wasps for your bread, beer and wine|date=2012-07-30|website=Science|language=en|archive-url=|access-date=2026-02-22}}</ref>चूंकि यह हवा से नहीं फैल सकता, इसलिए इसे वाहक चाहिए ।<ref>{{Cite journal|last=Mortimer|first=Robert|last2=Polsinelli|first2=Mario|date=1999-04-01|title=On the origins of wine yeast|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0923250899800369|journal=Research in Microbiology|volume=150|issue=3|pages=199–204|doi=10.1016/S0923-2508(99)80036-9|issn=0923-2508}}</ref> सर्दियों में ततैया की रानियां इसे आश्रय देकर अपनी संतानों तक पहुँचाती हैं ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Legras|first3=Jean-Luc|last4=Calabretta|first4=Antonio|last5=Di Paola|first5=Monica|last6=De Filippo|first6=Carlotta|last7=Viola|first7=Roberto|last8=Capretti|first8=Paolo|last9=Polsinelli|first9=Mario|date=2012-08-14|title=Role of social wasps in Saccharomyces cerevisiae ecology and evolution|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3421210/|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=109|issue=33|pages=13398–13403|doi=10.1073/pnas.1208362109|issn=1091-6490|pmc=3421210|pmid=22847440}}</ref> ततैया की आंत यीस्ट के संभोग और बीजाणुजनन के लिए अनुकूल माहौल देती है ।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Berná|first3=Luisa|last4=Polsinelli|first4=Mario|last5=Turillazzi|first5=Stefano|last6=Cavalieri|first6=Duccio|date=2016-02-23|title=Social wasps are a Saccharomyces mating nest|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4776513/|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=113|issue=8|pages=2247–2251|doi=10.1073/pnas.1516453113|issn=1091-6490|pmc=4776513|pmid=26787874}}</ref> इसके विकास के लिए 30-35°C आदर्श तापमान है।<ref name=":0" />
=== जीवन चक्र ===
यीस्ट अगुणित (अलैंगिक) और द्विगुणित (लैंगिक) रूपों में बढ़ता है। तनाव में अगुणित मर जाती हैं, जबकि द्विगुणित अर्धसूत्रीविभाजन कर चार अगुणित बीजाणु बनाती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Zörgö|first=Enikö|last2=Chwialkowska|first2=Karolina|last3=Gjuvsland|first3=Arne B.|last4=Garré|first4=Elena|last5=Sunnerhagen|first5=Per|last6=Liti|first6=Gianni|last7=Blomberg|first7=Anders|last8=Omholt|first8=Stig W.|last9=Warringer|first9=Jonas|date=2013-03-21|title=Ancient evolutionary trade-offs between yeast ploidy states|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3605057/|journal=PLoS genetics|volume=9|issue=3|pages=e1003388|doi=10.1371/journal.pgen.1003388|issn=1553-7404|pmc=3605057|pmid=23555297}}</ref> आदर्श परिस्थितियों में ये 100 मिनट में दोगुनी हो सकती हैं| <ref>{{Cite journal|last=Herskowitz|first=I.|date=1988-12-01|title=Life cycle of the budding yeast Saccharomyces cerevisiae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC373162/|journal=Microbiological Reviews|volume=52|issue=4|pages=536–553|doi=10.1128/mr.52.4.536-553.1988|issn=0146-0749|pmc=373162|pmid=3070323}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://nirfriedmanlab.blogspot.com/2011/01/growing-yeasts-robotically.html|title=The Friedman Lab Chronicles: Growing yeasts (Robotically)|last=Foobar|date=2011-01-03|website=The Friedman Lab Chronicles|access-date=2026-02-22}}</ref>इनकी विकास दर भिन्न होती है <ref>{{Cite journal|last=Warringer|first=Jonas|last2=Zörgö|first2=Enikö|last3=Cubillos|first3=Francisco A.|last4=Zia|first4=Amin|last5=Gjuvsland|first5=Arne|last6=Simpson|first6=Jared T.|last7=Forsmark|first7=Annabelle|last8=Durbin|first8=Richard|last9=Omholt|first9=Stig W.|date=2011-06-16|title=Trait variation in yeast is defined by population history|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3116910/|journal=PLoS genetics|volume=7|issue=6|pages=e1002111|doi=10.1371/journal.pgen.1002111|issn=1553-7404|pmc=3116910|pmid=21698134}}</ref>, तथा औसत जीवनकाल 26 विभाजन है।
== टिप्पणियाँ ==
{{Reflist|group="मुख्य"}}
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
qktg5kdbupcgumhcwybed6geepyfte5
6544408
6544407
2026-04-27T06:02:46Z
AMAN KUMAR
911487
टैग {{[[साँचा:निर्माणाधीन|निर्माणाधीन]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]])
6544408
wikitext
text/x-wiki
{{निर्माणाधीन|date=अप्रैल 2026}}
{{Taxobox
| name = सैक्रोमाइसीज़ सेरेविसी
| name_style = background-color: #d3d3a4;
| image = [[File:Saccharomyces_cerevisiae_SEM.jpg|250px|center]]
<small>1. स्कैनिंग इलेक्ट्रॉन सूक्ष्मदर्शी (SEM) द्वारा यीस्ट कोशिकाएँ</small>
<hr>
<hr>
[[File:Saccharomyces cerevisiae 100x phase-contrast microscopy2.jpg|250px|center]]
<small>4. फेज-कंट्रास्ट सूक्ष्मदर्शी द्वारा 100x ज़ूम पर कोशिकाएँ</small>
| regnum = [[कवक]]
| divisio = [[एस्कोमाइकोटा]]
| classis = सैक्रोमाइसिटीज़
| ordo = सैक्रोमाइसिटेल्स
| familia = सैक्रोमाइसिटेसी
| genus = ''Saccharomyces''
| species = '''''S. cerevisiae'''''
| header1 = वैज्ञानिक विवरण
| label2 = मॉडल जीव
| data2 = सुकेन्द्रकीय मॉडल जीव
| label3 = जीनोम आकार
| data3 = ~12.1 मिलियन बेस पेयर
| label4 = गुणसूत्र
| data4 = 16
| label5 = प्रथम अनुक्रमण
| data5 = 1996 (विश्व का प्रथम सुकेन्द्रकीय)
| label6 = मुख्य उपयोग
| data6 = किण्वन, बेकिंग, ब्रूइंग
| binomial = ''Saccharomyces cerevisiae''
| binomial_authority = Meyen ex E.C.Hansen (1883)
}}
'''''सैकेरोमाइसीज़ सेरेविसी''''' (''Saccharomyces cerevisiae''), जिसे सामान्यतः '''मद्य-खमीर''' या '''बेकर यीस्ट''' भी कहा जाता है, [[यीस्ट]] (एककोशिकीय [[कवक|कवकीय]] सूक्ष्मजीव) की एक अत्यंत महत्वपूर्ण प्रजाति है। प्राचीन काल से ही यह प्रजाति वाइन-निर्माण, बेकिंग और [[मद्यकरण|ब्रीविंग]] में महत्वपूर्ण भूमिका निभाती आ रही है। ऐसा माना जाता है कि इसे मूल रूप से [[अंगूर|अंगूर]] के छिलकों से पृथक किया गया था।{{efn|इस यीस्ट को आलूबुखारे जैसे कुछ गहरे रंग के फलों के छिलकों पर मौजूद पतली सफेद परत के एक घटक के रूप में देखा जा सकता है; यह [[पादप उपत्वचा|उपत्वचा]] के [[मोम#वानस्पतिक मोम|मोम]] के बीच मौजूद होता है।}} यह आण्विक और [[कोशिका विज्ञान|कोशिका जीव विज्ञान]] में सबसे गहनता से अध्ययन किए जाने वाले [[सुकेन्द्रिक|यूकेरियोटिक]] [[मॉडल जीव|मॉडल जीवों]] में से एक है, ठीक उसी तरह जैसे [[जीवाणु|बैक्टीरिया]] के लिए ''एशरिकिया कोलाई'' एक मानक मॉडल है। यह वह प्रमुख सूक्ष्मजीव है जो कई सामान्य प्रकार के [[किण्वन]] के लिए उत्तरदायी है। ''एस॰ सेरेविसी'' की कोशिकाएँ गोल से लेकर अंडाकार होती हैं, और इनका व्यास 5–10 [[माइक्रोमीटर|μm]] होता है। यह मुख्य रूप से मुकुलन की प्रक्रिया द्वारा प्रजनन करता है।<ref>{{cite book|title=Yeast. Molecular and Cell bio|last=Feldmann|first=Horst|date=2010|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-3-527-32609-9}}{{page needed|date=January 2014}}</ref>
मानव जीव विज्ञान के लिए महत्वपूर्ण कई [[प्रोटीन|प्रोटीनों]] की खोज सबसे पहले यीस्ट में उनके समजातों का अध्ययन करके ही की गई थी; इन प्रोटीनों में [[कोशिका चक्र]] को नियंत्रित करने वाले प्रोटीन, संकेतकारी प्रोटीन, और प्रोटीन-प्रसंस्करण [[एंज़ाइम|एंजाइम]] शामिल हैं। वर्तमान में ''एस॰ सेरेविसी'' एकमात्र ऐसी ज्ञात यीस्ट कोशिका है जिसमें बर्कले बॉडीज़ मौजूद होती हैं, जो विशिष्ट स्रावी मार्गों में शामिल होती हैं। ''एस॰ सेरेविसी'' के विरुद्ध [[प्रतिरक्षी|एंटीबॉडीज]] क्रोहन रोग से पीड़ित 60–70% रोगियों और अल्सरेटिव कोलाइटिस वाले 10–15% रोगियों में पाए जाते हैं। ये एंटीबॉडीज प्रदाहक आंत्र रोग में अंतर करने, उनके स्थानीयकरण और गंभीरता का आकलन करने में सीरोलॉजिकल मार्करों के एक पैनल के हिस्से के रूप में उपयोगी हो सकते हैं।<ref>{{cite journal|vauthors=Walker LJ, Aldhous MC, Drummond HE, Smith BR, Nimmo ER, Arnott ID, Satsangi J|year=2004|title=Anti-Saccharomyces cerevisiae antibodies (ASCA) in Crohn's disease are associated with disease severity but not NOD2/CARD15 mutations|journal=Clin. Exp. Immunol.|volume=135|issue=3|pages=490–96|doi=10.1111/j.1365-2249.2003.02392.x|pmc=1808965|pmid=15008984}}</ref>
[[चित्र:S cerevisiae under DIC microscopy.jpg|बाएँ|अंगूठाकार|डीआईसी (DIC) सूक्ष्मदर्शी के तहत यीस्ट का स्वरूप|198x198पिक्सेल]]
== इतिहास ==
प्राचीन काल में विज्ञान की कमी के कारण जंगली खमीर और बैक्टीरिया खट्टे उत्पाद बनाते थे। 19वीं सदी में बेकर्स ने बीयर निर्माताओं का खमीर अपनाकर मीठी ब्रेड बनाई।<ref>{{Cite book|url=http://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ|title=Report on Vienna Bread|last=Eben Norton Horsford|date=|publisher=U.S. Government Printing Office|others=University of California|year=1875|page=[https://archive.org/details/bub_gb_6jRDAAAAIAAJ/page/n100 86]|language=en}}</ref> 1846 में विकसित वियना प्रक्रिया ने खमीर उत्पादन को सुधारा।<ref>{{cite book |last1=क्रिस्टियनसेन |first1=बी. |last2=रैटलेज |first2=कॉलिन |year=2001 |title=बेसिक बायोटेक्नोलॉजी |location=कैम्ब्रिज, यूके |publisher=कैम्ब्रिज यूनिवर्सिटी प्रेस |page=378 |isbn=978-0-521-77917-3}}</ref> बाद में लुई पाश्चर के शोध और सेंट्रीफ्यूज के उपयोग से शुद्ध प्रजातियों का औद्योगिक विकास हुआ, जिससे बीसवीं सदी में 'केक यीस्ट' व्यावसायिक मानक बन गया।
== जीव विज्ञान ==
=== पारिस्थितिकी ===
[[चित्र:Saccharomyces cerevisiae YGC colonies 50.jpg|अंगूठाकार|208x208px|अगर प्लेट पर विकसित यीस्ट की कॉलोनियां|बाएँ]]
प्रकृति में यीस्ट (S. cerevisiae) मुख्य रूप से पके फलों (जैसे अंगूर) और ओक के पेड़ों की छाल में पाया जाता है।<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=VvI0AQAAMAAJ|title=Microbiology: A Text-book of Microörganisms, General & Applied. Contributors: F.T. Bioletti ... R.E. Buchanan ...|last=Marshall|first=Charles Edward|date=1912|publisher=P. Blakiston's Son & Company|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/you-can-thank-wasps-for-your-bread-beer-and-wine|title=You can thank wasps for your bread, beer and wine|date=2012-07-30|website=Science|language=en|archive-url=|access-date=2026-02-22}}</ref>चूंकि यह हवा से नहीं फैल सकता, इसलिए इसे वाहक चाहिए ।<ref>{{Cite journal|last=Mortimer|first=Robert|last2=Polsinelli|first2=Mario|date=1999-04-01|title=On the origins of wine yeast|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0923250899800369|journal=Research in Microbiology|volume=150|issue=3|pages=199–204|doi=10.1016/S0923-2508(99)80036-9|issn=0923-2508}}</ref> सर्दियों में ततैया की रानियां इसे आश्रय देकर अपनी संतानों तक पहुँचाती हैं ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Legras|first3=Jean-Luc|last4=Calabretta|first4=Antonio|last5=Di Paola|first5=Monica|last6=De Filippo|first6=Carlotta|last7=Viola|first7=Roberto|last8=Capretti|first8=Paolo|last9=Polsinelli|first9=Mario|date=2012-08-14|title=Role of social wasps in Saccharomyces cerevisiae ecology and evolution|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3421210/|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=109|issue=33|pages=13398–13403|doi=10.1073/pnas.1208362109|issn=1091-6490|pmc=3421210|pmid=22847440}}</ref> ततैया की आंत यीस्ट के संभोग और बीजाणुजनन के लिए अनुकूल माहौल देती है ।<ref>{{Cite journal|last=Stefanini|first=Irene|last2=Dapporto|first2=Leonardo|last3=Berná|first3=Luisa|last4=Polsinelli|first4=Mario|last5=Turillazzi|first5=Stefano|last6=Cavalieri|first6=Duccio|date=2016-02-23|title=Social wasps are a Saccharomyces mating nest|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC4776513/|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=113|issue=8|pages=2247–2251|doi=10.1073/pnas.1516453113|issn=1091-6490|pmc=4776513|pmid=26787874}}</ref> इसके विकास के लिए 30-35°C आदर्श तापमान है।<ref name=":0" />
=== जीवन चक्र ===
यीस्ट अगुणित (अलैंगिक) और द्विगुणित (लैंगिक) रूपों में बढ़ता है। तनाव में अगुणित मर जाती हैं, जबकि द्विगुणित अर्धसूत्रीविभाजन कर चार अगुणित बीजाणु बनाती हैं।<ref>{{Cite journal|last=Zörgö|first=Enikö|last2=Chwialkowska|first2=Karolina|last3=Gjuvsland|first3=Arne B.|last4=Garré|first4=Elena|last5=Sunnerhagen|first5=Per|last6=Liti|first6=Gianni|last7=Blomberg|first7=Anders|last8=Omholt|first8=Stig W.|last9=Warringer|first9=Jonas|date=2013-03-21|title=Ancient evolutionary trade-offs between yeast ploidy states|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3605057/|journal=PLoS genetics|volume=9|issue=3|pages=e1003388|doi=10.1371/journal.pgen.1003388|issn=1553-7404|pmc=3605057|pmid=23555297}}</ref> आदर्श परिस्थितियों में ये 100 मिनट में दोगुनी हो सकती हैं| <ref>{{Cite journal|last=Herskowitz|first=I.|date=1988-12-01|title=Life cycle of the budding yeast Saccharomyces cerevisiae|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC373162/|journal=Microbiological Reviews|volume=52|issue=4|pages=536–553|doi=10.1128/mr.52.4.536-553.1988|issn=0146-0749|pmc=373162|pmid=3070323}}</ref> <ref>{{Cite web|url=https://nirfriedmanlab.blogspot.com/2011/01/growing-yeasts-robotically.html|title=The Friedman Lab Chronicles: Growing yeasts (Robotically)|last=Foobar|date=2011-01-03|website=The Friedman Lab Chronicles|access-date=2026-02-22}}</ref>इनकी विकास दर भिन्न होती है <ref>{{Cite journal|last=Warringer|first=Jonas|last2=Zörgö|first2=Enikö|last3=Cubillos|first3=Francisco A.|last4=Zia|first4=Amin|last5=Gjuvsland|first5=Arne|last6=Simpson|first6=Jared T.|last7=Forsmark|first7=Annabelle|last8=Durbin|first8=Richard|last9=Omholt|first9=Stig W.|date=2011-06-16|title=Trait variation in yeast is defined by population history|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC3116910/|journal=PLoS genetics|volume=7|issue=6|pages=e1002111|doi=10.1371/journal.pgen.1002111|issn=1553-7404|pmc=3116910|pmid=21698134}}</ref>, तथा औसत जीवनकाल 26 विभाजन है।
== टिप्पणियाँ ==
{{Reflist|group="मुख्य"}}
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
qsrrfbdx8784rgmippym3p1udl5luy2
विशाल श्वेत शार्क
0
1608478
6544356
6530352
2026-04-27T02:57:04Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544356
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| name = विशाल श्वेत शार्क
| name_style = background-color: #b3cce6;
| status = VU
| status_system = IUCN3.1
| status_ref = <ref>{{cite journal |last=Rigby |first=C.L. |display-authors=etal |year=2019 |title=''Carcharodon carcharias'' |journal=IUCN Red List of Threatened Species |volume=2019 |page=e.T3855A2878674 |doi=10.2305/IUCN.UK.2019-3.RLTS.T3855A2878674.en |access-date=13 मार्च 2026}}</ref>
| image = [[File:White_shark.jpg|250px|center]]
<small>1. गहरे नीले महासागर में तैरती विशाल श्वेत शार्क</small>
<hr>
| regnum = [[जंतु]]
| phylum = [[कॉर्डेटा]]
| classis = [[कॉन्ड्रिक्थीज़]]
| ordo = [[लैमनिफॉर्म्स]]
| familia = [[लैम्निडी]]
| genus = ''[[कारचारोडोन]]''
| species = '''''C. carcharias'''''
| header1 = वैज्ञानिक विवरण
| label2 = औसत लंबाई
| data2 = 4.5 से 6.1 मीटर
| label3 = अधिकतम वजन
| data3 = ~1,900 किलोग्राम
| label4 = जीवनकाल
| data4 = 70 वर्ष या उससे अधिक
| label5 = अधिकतम गति
| data5 = 56 किमी/घंटा
| label6 = पर्यावास
| data6 = तटीय और खुले महासागरीय जल
| label7 = NCBI टैक्सोनॉमी ID
| data7 = [https://www.ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?id=383839 383839]
| binomial = ''Carcharodon carcharias''
| binomial_authority = ([[कार्ल लिनियस|Linnaeus]], 1758)
| synonyms =
* ''Squalus carcharias'' <small>Linnaeus, 1758</small>
* ''Carcharias vulgaris'' <small>Cuvier, 1817</small>
}}
'''विशाल श्वेत शार्क''' (Great White Shark, वैज्ञानिक नाम: ''Carcharodon carcharias'') लैम्निडी कुल की मैकेरल शार्क की एक प्रजाति है। यह विश्व के सभी प्रमुख महासागरों के तटीय और खुले समुद्र के '''एपिपेलाजिक''' जल<ref>सतह से 200 मीटर की गहराई</ref> में पाई जाती है। समुद्री खाद्य श्रृंखला में यह एक शीर्ष परभक्षी की भूमिका निभाती है।<ref name="Compagno2001">{{cite book |last=Compagno |first=Leonard |title=Sharks of the World |publisher=FAO |year=2001 |isbn=92-5-104543-7 |url=https://www.fao.org/3/x9293e/x9293e00.htm}}</ref>
[[चित्र:Great_white_shark_size_comparison.svg|बाएँ|290x290px|पाठ=मानव की तुलना में शार्क का औसत आकार (लगभग 6 मीटर)]]
== शारीरिक विशेषताएँ ==
इस प्रजाति में [[लैंगिक द्विरूपता]] पाई जाती है; मादाएं (औसतन 15–16 फीट) नर (औसतन 11–13 फीट) से काफी बड़ी होती हैं। इनका वजन 2,270 किलोग्राम तक दर्ज किया गया है।
इसके थूथन पर संवेदी अंग '''लोरेंजिनी की एम्पुली''' होते हैं, जो सूक्ष्म विद्युत क्षेत्रों को पहचानते हैं। यह एक 'क्षेत्रीय एंडोथर्म' है, जो '''रेटे मिराबिले''' नामक रक्त वाहिकाओं के जाल की मदद से अपने आंतरिक अंगों का तापमान आसपास के पानी से 14°C अधिक बनाए रखती है।<ref name="Goldman1997">{{cite journal |last=Goldman |first=K. J. |title=Regulation of body temperature in the white shark |journal=Journal of Comparative Physiology B |year=1997 |volume=167 |doi=10.1007/s003600050092}}</ref>
== व्यवहार ==
शिकार की तकनीक में यह 40 किमी/घंटा की गति से नीचे से हमला करती है, जिससे यह पानी की सतह से ऊपर उछल जाती है, जिसे '''ब्रीचिंग''' कहा जाता है।<ref name="Martin2005">{{cite journal |last=Martin |first=R. A. |title=Predatory behaviour of white sharks |journal=Journal of the Marine Biological Association |year=2005 |doi=10.1017/S002531540501218X}}</ref>
[[चित्र:Carcharodon carcharias distmap.png|पाठ=<nowiki><hr> [[File:Carcharodon carcharias distmap.png|250px|center]] <small>3. विश्व मानचित्र पर शार्क का वितरण </small> </nowiki>|बाएँ|अंगूठाकार|283x283पिक्सेल|विश्व मानचित्र पर शार्क का वितरण]]
== प्रवास ==
ये शार्क लंबी दूरी का प्रवास करती हैं, जैसे दक्षिण अफ्रीका से ऑस्ट्रेलिया तक 20,000 किमी की यात्रा।<ref name="Bonfil2005">{{cite journal |last=Bonfil |first=R. |title=Transoceanic Migration of White Sharks |journal=Science |year=2005 |doi=10.1126/science.1114898}}</ref>
== संरक्षण और विकास ==
IUCN द्वारा इसे '''असुरक्षित''' श्रेणी में रखा गया है। विकासवादी साक्ष्य यह प्रमाणित करते हैं कि इसका विकास 'माको शार्क' के पूर्वजों से हुआ है और यह विशालकाय 'मेगलाडोन' की सीधी वंशज नहीं है।<ref name="Ehret2012">{{cite journal |last=Ehret |first=D. J. |title=Origin of the white shark Carcharodon |journal=Palaeontology |year=2012 |doi=10.1111/j.1475-4983.2012.01186.x}}</ref>
== वर्गीकरण और विकास ==
विशाल श्वेत शार्क 'कारचारोडोन' वंश की एकमात्र जीवित प्रजाति है और यह 'लैम्निडी' कुल की पाँच जीवित प्रजातियों में से एक है <ref>{{Cite web|url=https://www.fishbase.us/summary/Carcharodon-carcharias.html|title=Carcharodon carcharias summary page|website=FishBase|language=en|access-date=2026-02-25}}</ref>। इस कुल के अन्य सदस्यों में माको शार्क, पोरबीगल और सैल्मन शार्क शामिल हैं। यह कुल 'लैमनिफॉर्म्स' गण के अंतर्गत आता है, जिसे आमतौर पर 'मैकेरल शार्क' का गण कहा जाता है <ref>{{Cite web|url=https://www.fishbase.de/summary/FamilySummary.php?ID=9|title=I Challenge Thee|website=www.fishbase.de|access-date=2026-02-25}}</ref>।
=== जातिवृत्ति ===
1996 की आण्विक घड़ी के अनुसार लैमनिडी क्लैड का उदय 65-46 मिलियन वर्ष पूर्व हुआ <ref name=":0">{{Cite book|title=Great white sharks: the biology of carcharodon carcharias|url=https://archive.org/details/greatwhitesharkb0000unse|date=1998|publisher=Academic|isbn=978-0-12-415031-7|editor-last=Klimley|editor-first=A. Peter|location=London|pages=[https://archive.org/details/greatwhitesharkb0000unse/page/50 51]-52|editor-last2=Ainley|editor-first2=David G.}}</ref>। अधिकांश विश्लेषण विशाल श्वेत शार्क को माको शार्क की 'सिस्टर प्रजाति' और लैम्ना को सबसे आधारभूत मानते हैं <ref>{{Cite journal|title=Skeletal Anatomy of the Bigeye Sand Tiger Shark, Odontaspis Noronhai (Lamniformes: Odontaspididae)|url=https://bioone.org/journals/copeia/volume-107/issue-4/CG-18-160/Skeletal-Anatomy-of-the-Bigeye-Sand-Tiger-Shark-Odontaspis-noronhai/10.1643/CG-18-160.short|journal=BIO ONE DIGITAL|doi=10.1643/CG-18-160.short}}</ref><ref>{{Cite journal|last=Díaz-Jaimes|first=Píndaro|last2=Uribe-Alcocer|first2=Manuel|last3=Adams|first3=Douglas H.|last4=Rangel-Morales|first4=Jose Miguel|last5=Bayona-Vásquez|first5=Natalia J.|date=2016-10-03|title=Complete mitochondrial genome of the porbeagle shark, Lamna nasus (Chondrichthyes, Lamnidae)|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33473607|journal=Mitochondrial DNA. Part B, Resources|volume=1|issue=1|pages=730–731|doi=10.1080/23802359.2016.1233465|issn=2380-2359|pmc=7799682|pmid=33473607}}</ref>। इस टोपोलॉजी में श्वेत शार्क और माको के साझा पूर्वज 60-43 Mya पुराने थे <ref name=":0" />। 2024 की जीनोम गणना इसे 41.6 Mya बताती है <ref>{{Cite journal|last=Wagner|first=Isabel|last2=Smolina|first2=Irina|last3=Koop|first3=Martina E. L.|last4=Bal|first4=Thijs|last5=Lizano|first5=Apollo M.|last6=Choo|first6=Le Qin|last7=Hofreiter|first7=Michael|last8=Gennari|first8=Enrico|last9=de Sabata|first9=Eleonora|date=2024-08-05|title=Genome analysis reveals three distinct lineages of the cosmopolitan white shark|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39047735|journal=Current biology: CB|volume=34|issue=15|pages=3582–3590.e4|doi=10.1016/j.cub.2024.06.076|issn=1879-0445|pmid=39047735}}</ref>। हालांकि, कुछ विश्लेषण श्वेत शार्क को ही सबसे आधारभूत सदस्य मानते हैं <ref>{{Cite journal|last=Díaz-Jaimes|first=Píndaro|last2=Uribe-Alcocer|first2=Manuel|last3=Adams|first3=Douglas H.|last4=Rangel-Morales|first4=Jose Miguel|last5=Bayona-Vásquez|first5=Natalia J.|date=2016-10-03|title=Complete mitochondrial genome of the porbeagle shark, Lamna nasus (Chondrichthyes, Lamnidae)|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33473607|journal=Mitochondrial DNA. Part B, Resources|volume=1|issue=1|pages=730–731|doi=10.1080/23802359.2016.1233465|issn=2380-2359|pmc=7799682|pmid=33473607}}</ref>, जिसके लिए 2025 की गणना 47.4 Mya का समय देती है <ref name=":1">{{Cite journal|last=Laso-Jadart|first=Romuald|last2=Corrigan|first2=Shannon L.|last3=Yang|first3=Lei|last4=Lee|first4=Szu-Hsuan|last5=Gay|first5=Elise J.|last6=Fedrigo|first6=Olivier|last7=Lowe|first7=Christopher G.|last8=Skomal|first8=Gregory|last9=Cliff|first9=Geremy|date=2025-08-12|title=A genomic test of sex-biased dispersal in white sharks|url=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12358869/|journal=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America|volume=122|issue=32|pages=e2507931122|doi=10.1073/pnas.2507931122|issn=1091-6490|pmc=12358869|pmid=40758892}}</ref>।
{| class="wikitable" style="width:100%; background: #fcfcfc; border: 1px solid #a2a9b1; border-collapse: collapse;"
|+ style="font-weight:bold; font-size:110%; padding:0.5em;" |आणविक घड़ियों पर आधारित दो अलग-अलग वैज्ञानिक दृष्टिकोण
! style="background:#def; padding:10px; width:50%; border: 1px solid #a2a9b1; text-align:center;" |टोपोलॉजी ए: मार्टिन (1996) के अनुसार<ref name=":0" />
<small>(साइटोक्रोम बी घड़ी आधारित)</small>
! style="background:#def; padding:10px; width:50%; border: 1px solid #a2a9b1; text-align:center;" |टोपोलॉजी बी: लासो-जडार्ट और अन्य (2025) के अनुसार<ref name=":1" />
<small>(माइटोजिनोम घड़ी आधारित)</small>
|-
| style="vertical-align:top; padding:15px; text-align:left; border: 1px solid #a2a9b1; width:50%;" |{{clade|{{clade
|1=सैंड टाइगर शार्क [[File:Carcharias taurus in UShaka Sea World WB.png|120px]]
|2={{clade
|1=बास्किंग शार्क [[File:Basking shark.png|120px]]
|label2='''65-46 मिलियन वर्ष पूर्व'''
|2={{clade
|1={{clade
|1=पोरबीगल शार्क [[File:Lamna nasus.jpg|120px]]
|2=सैल्मन शार्क [[File:Salmon shark.png|120px]]
}}
|label2='''60-43 मिलियन वर्ष पूर्व'''
|2={{clade
|1={{clade
|1=शॉर्टफिन माको [[File:Isurus oxyrinchus.jpg|120px]]
|2=लॉन्गफिन माको [[File:Longfin mako.jpg|120px]]
}}
|2='''विशाल श्वेत शार्क''' [[File:White shark (Duane Raver).png|120px]]
}}
}}
}}
}}|style=font-size:90%; line-height:110%; text-align:left;|label1=लैमनिफॉर्म्स}}
| style="vertical-align:top; padding:15px; text-align:left; border: 1px solid #a2a9b1; width:50%;" |{{clade|{{clade
|1=सैंड टाइगर शार्क [[File:Carcharias taurus in UShaka Sea World WB.png|120px]]
|2={{clade
|1=बास्किंग शार्क [[File:Basking shark.png|120px]]
|label2='''47.4 मिलियन वर्ष पूर्व'''
|2={{clade
|1='''विशाल श्वेत शार्क''' [[File:White shark (Duane Raver).png|120px]]
|2={{clade
|1={{clade
|1=पोरबीगल शार्क [[File:Lamna nasus.jpg|120px]]
|2=सैल्मन शार्क [[File:Salmon shark.png|120px]]
}}
|2={{clade
|1=शॉर्टफिन माको [[File:Isurus oxyrinchus.jpg|120px]]
|2=लॉन्गफिन माको [[File:Longfin mako.jpg|120px]]
}}
}}
}}
}}
}}|style=font-size:90%; line-height:110%; text-align:left;|label1=लैमनिफॉर्म्स}}
|}
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
op05th4jzf1svditt4nmaqwmu3ardj4
सहजीविता उत्पत्ति
0
1608483
6544358
6529084
2026-04-27T03:01:40Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544358
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox
| bodystyle = width: 26em; background-color: #f8f9fa; border: 1px solid #a2a9b1; box-shadow: 2px 2px 4px rgba(0,0,0,0.1);
| abovestyle = background-color: #d9e6f2; font-size: 130%; font-weight: bold; text-align: center; padding: 5px;
| above = सहजीविता उत्पत्ति
| image = [[File:Symbiogenesis 2 mergers.svg|260px|center]]
<small>सिम्बायोजेनेसिस: सहजीवन द्वारा यूकेरियोटिक अंगकों के विकास के 'दो विलय'</small>
<hr>
[[File:Lynn Margulis.jpg|260px|center]]
<small>आधुनिक सिद्धांत की मुख्य प्रस्तावक: लिन मार्गुलिस</small>
| headerstyle = background-color: #cce0ff; padding: 4px;
| header1 = सिद्धांत का वैज्ञानिक विवरण
| label2 = सिद्धांत का प्रकार
| data2 = वैज्ञानिक सिद्धांत
| label3 = अन्य नाम
| data3 = एंडोसिम्बायोटिक सिद्धांत, सीरियल एंडोसिम्बायोटिक सिद्धांत (SET)
| label4 = किसका उपवर्ग है
| data4 = सहजीवन
| label5 = मुख्य कारण
| data5 = अंतःसहजीविता
| label6 = मुख्य अवधारणा
| data6 = यूकेरियोटिक अंगकों का विकास प्रोकैरियोटिक जीवों के साथ स्थायी सहजीवन से हुआ है।
| label7 = विषय क्षेत्र
| data7 = [[विकासवादी जीव विज्ञान]], [[कोशिका विज्ञान]]
| label8 = शब्द की व्युत्पत्ति
| data8 = ग्रीक शब्द: 'सिम्बायोसिस' (साथ रहना) + 'जेनेसिस' (उत्पत्ति)
| header9 = ऐतिहासिक एवं विकासवादी तथ्य
| label10 = मुख्य प्रस्तावक
| data10 = [[लिन मार्गुलिस]] (1967)
| label11 = प्रारंभिक विचारक
| data11 = कोन्स्टेंटिन मेरेसकोव्स्की (1905), इवान वालिन (1920)
| label12 = घटना का कालखंड
| data12 = लगभग 1.5 से 2 अरब वर्ष पूर्व
| label13 = मेज़बान कोशिका
| data13 = अवायवीय आर्किया
| label14 = उत्पन्न मुख्य अंगक
| data14 = [[माइटोकॉन्ड्रिया]] और [[क्लोरोप्लास्ट]] (हरितलवक)
| label15 = पूर्वज जीव
| data15 = अल्फा-प्रोटियोबैक्टीरिया (माइटोकॉन्ड्रिया), सायनोबैक्टीरिया (क्लोरोप्लास्ट)
| label16 = प्रमुख साक्ष्य
| data16 = वृत्ताकार डीएनए, 70S राइबोसोम, दोहरी झिल्ली, बाइनरी विखंडन
| label17 = जैविक प्रक्रिया
| data17 = फैगोसाइटोसिस और एंडोसिम्बायोटिक जीन स्थानांतरण (EGT)
}}
'''सहजीविता उत्पत्ति''' (Symbiogenesis) या '''एंडोसिम्बायोटिक सिद्धांत''' (Endosymbiotic theory) विकासवादी जीव विज्ञान का एक बुनियादी सिद्धांत है। विकिडाटा के अनुसार, यह सिद्धांत यह स्पष्ट करता है कि यूकेरियोटिक कोशिकाओं के अंगकों (जैसे माइटोकॉन्ड्रिया और क्लोरोप्लास्ट) का विकास प्रोकैरियोटिक जीवों के साथ सहजीवन के परिणामस्वरूप हुआ है। अर्थात्, ये अंगक कभी स्वतंत्र प्रोकैरियोटिक जीवाणु थे, जिन्होंने अरबों साल पहले एक बड़ी कोशिका के अंदर प्रवेश करके एक स्थायी सहजीवन स्थापित कर लिया।<ref>{{cite book |last1=Latorre |first1=A. |last2=Durban |first2=A. |last3=Moya |first3=A. |last4=Pereto |first4=J. |year=2011 |chapter=The role of symbiosis in eukaryotic evolution |editor1-last=Gargaud |editor1-first=M. |title=Origins and Evolution of Life: An astrobiological perspective |publisher=Cambridge University Press |pages=326–339 |isbn=978-0-521-76131-4}}</ref>
== ऐतिहासिक पृष्ठभूमि ==
इस अवधारणा की शुरुआत 1905 में हुई जब रूसी वनस्पतिशास्त्री कोन्स्टेंटिन मेरेसकोव्स्की ने सुझाव दिया कि पौधों के क्लोरोप्लास्ट मूल रूप से सहजीवी सायनोबैक्टीरिया हैं।<ref>{{cite journal |last=Mereschkowski |first=Konstantin |date=15 September 1905 |title=Über Natur und Ursprung der Chromatophoren im Pflanzenreiche |trans-title=On the nature and origin of chromatophores in the plant kingdom |journal=Biologisches Centralblatt |language=German |volume=25 |issue=18 |pages=593–604}}</ref> 1920 के दशक में इवान वालिन ने भी इसका समर्थन किया, लेकिन उस समय इसे वैज्ञानिक मान्यता नहीं मिल सकी। इसे मुख्यधारा की वैज्ञानिक मान्यता 1967 में अमेरिकी जीवविज्ञानी लिन मार्गुलिस के शोध-पत्र के प्रकाशन के बाद मिली।<ref>{{cite journal |last=Sagan |first=Lynn |date=March 1967 |title=On the origin of mitosing cells |journal=Journal of Theoretical Biology |volume=14 |issue=3 |pages=255–74 |doi=10.1016/0022-5193(67)90079-3 |pmid=11541392}}</ref> उन्होंने आनुवंशिकी के प्रमाण प्रस्तुत कर इसे 'सीरियल एंडोसिम्बायोटिक सिद्धांत' (SET) के रूप में स्थापित किया।<ref>{{cite journal |last=Cornish-Bowden |first=Athel |date=7 December 2017 |title=Lynn Margulis and the origin of the eukaryotes |journal=Journal of Theoretical Biology |volume=434 |pages=1 |doi=10.1016/j.jtbi.2017.09.027 |pmid=28992902}}</ref>
== विकास की प्रक्रिया और जीन स्थानांतरण ==
आधुनिक वैज्ञानिक शोध यह दर्शाते हैं कि यह घटना मुख्य रूप से दो चरणों में घटित हुई:
# '''माइटोकॉन्ड्रिया का विकास:''' लगभग 1.5 से 2 अरब वर्ष पूर्व, एक अवायवीय मेज़बान कोशिका ने एक वायवीय 'अल्फा-प्रोटियोबैक्टीरियम' को निगल लिया। दोनों के बीच पाचन के बजाय एक स्थायी अंतःसहजीविता बन गई, जिससे कोशिका को श्वसन और ऊर्जा उत्पादन में मदद मिली।<ref>{{cite journal |last1=Zimorski |first1=Verena |last2=Ku |first2=Chuan |last3=Martin |first3=William F. |last4=Gould |first4=Sven B. |year=2014 |title=Endosymbiotic theory for organelle origins |journal=Current Opinion in Microbiology |volume=22 |pages=38–48 |doi=10.1016/j.mib.2014.09.008 |pmid=25306530}}</ref>
# '''क्लोरोप्लास्ट का विकास:''' इसके बाद, माइटोकॉन्ड्रिया युक्त कुछ कोशिकाओं ने प्रकाश-संश्लेषण करने में सक्षम 'सायनोबैक्टीरिया' को अपना लिया। इस दूसरी घटना से पृथ्वी पर प्रकाश-संश्लेषक जीवों की उत्पत्ति हुई।
इस पूरी प्रक्रिया के दौरान, इन जीवाणुओं के अधिकांश जीन मेज़बान कोशिका के केंद्रक में स्थानांतरित हो गए। इस प्रक्रिया को 'एंडोसिम्बायोटिक जीन स्थानांतरण' कहा जाता है।
== प्रमुख अकादमिक साक्ष्य ==
इस सिद्धांत को प्रमाणित करने वाले मुख्य जैविक साक्ष्य निम्नलिखित हैं:
* '''स्वतंत्र डीएनए:''' माइटोकॉन्ड्रिया और क्लोरोप्लास्ट का अपना अलग, वृत्ताकार डीएनए होता है, जो प्रोकैरियोटिक जीवाणुओं के समान होता है।<ref>{{cite journal |last=Taanman |first=J. W. |date=February 1999 |title=The mitochondrial genome: structure, transcription, translation and replication |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Bioenergetics |volume=1410 |issue=2 |pages=103–23 |doi=10.1016/S0005-2728(98)00161-3 |pmid=10076021}}</ref>
* '''राइबोसोम का आकार:''' जबकि यूकेरियोटिक मुख्य कोशिका में 80S राइबोसोम होते हैं, इन अंगकों के भीतर जीवाणुओं की ही तरह 70S राइबोसोम पाए जाते हैं।
* '''द्विखंडन:''' ये अंगक कोशिका विभाजन से स्वतंत्र रूप से, बाइनरी विखंडन के माध्यम से स्वयं विभाजित होते हैं।<ref>{{cite journal |last=Margolin |first=William |date=November 2005 |title=FtsZ and the division of prokaryotic cells and organelles |journal=Nature Reviews Molecular Cell Biology |volume=6 |issue=11 |pages=862–71 |doi=10.1038/nrm1745 |pmid=16227976 |pmc=4757588}}</ref>
* '''दोहरी झिल्ली:''' इनकी आंतरिक झिल्ली की संरचना केवल जीवाणुओं की कोशिका झिल्ली में पाई जाती है।<ref>{{cite journal |last1=Mileykovskaya |first1=E. |last2=Dowhan |first2=W. |date=October 2009 |title=Cardiolipin membrane domains in prokaryotes and eukaryotes |journal=Biochimica et Biophysica Acta (BBA) - Biomembranes |volume=1788 |issue=10 |pages=2084–91 |doi=10.1016/j.bbamem.2009.04.003 |pmid=19371718 |pmc=2757463}}</ref>
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
[[श्रेणी:कोशिकाविज्ञान]]
[[श्रेणी:विकासवादी जीव विज्ञान]]
939ou8x9u9kg4a97uxqea8si658zxet
चार्ली एक्ससीएक्स
0
1608512
6544349
6528584
2026-04-27T02:27:06Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544349
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person
| name = चार्ली एक्ससीएक्स
| image = Aidan_Zamiri_and_Charlie_XCX_at_Berlin_Film_Festival_2026,_(P1230624)_(cropped).jpg
| alt = चार्ली एक्ससीएक्स का चित्र, काले बालों वाली लम्बी एवं युवा महिला
| caption = बर्लिन फ़िल्म महोत्सव 2026 में चार्ली एक्ससीएक्स
| birth_name = शार्लोट एम्मा ऐचिसन
| birth_date = {{Birth date and age|df=yes|1992|8|2}}
| birth_place = [[कैम्ब्रिज]], कैम्ब्रिजशायर, इंग्लैण्ड
| occupation = {{flatlist|
* गायिका
* गीतकार
* अभिनेत्री
}}
| works = {{flatlist|
* डिस्कोग्राफ़ी
* गीत लेखन
* प्रस्तुतियाँ
}}
| years_active = 2008–वर्तमान
| awards =
| spouse = {{marriage|जॉर्ज डैनियल|2025}}
| website = {{URL|charlixcx.com}}
| signature =
| module = {{Infobox musical artist
| embed = yes
| origin = स्टार्ट हिल, एस्सेक्स, इंग्लैण्ड
| genre = {{flatlist|
* इलेक्ट्रोपॉप
* डांस-पॉप
* {{nowrap|सिंथ-पॉप}}
* हाइपरपॉप
}}
| label = {{flatlist|
* वूम वूम
* अटलांटिक
* वार्नर
* असाइलम
* आईमसाउंड
}}
| publishers = सोनी म्यूज़िक पब्लिशिंग<ref>{{cite web|url=https://www.sonymusicpub.com/en/songwriters/215/charli-xcx#songwriters-details|title=Sony Music Publishing|access-date=22 अक्टूबर 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250721094914/https://www.sonymusicpub.com/en/songwriters/215/charli-xcx#songwriters-details|archive-date=21 जुलाई 2025|url-status=live}}</ref>
}}
}}
'''शार्लोट एम्मा ऐचिसन''' (जन्म 2 अगस्त 1992), जिन्हें पेशेवर रूप से '''चार्ली एक्ससीएक्स''' (Charli XCX) के नाम से जाना जाता है, एक अंग्रेजी गायिका और गीतकार हैं। 2008 में [[:en:Myspace|माईस्पेस]] पर गाने पोस्ट करना शुरू करने के बाद, उन्होंने लंदन की भूमिगत [[:en:Rave|रेव]] पार्टियों में प्रस्तुति देना शुरू किया।<ref name=":0">{{cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Charli-XCX|title=Charli XCX {{!}} Biography, Music, Albums, Brat, & Facts|work=एन्साइक्लोपीडिया ब्रिटानिका|access-date=20 फ़रवरी 2026|language=en}}</ref> 2013 और 2014 के दौरान उन्हें 'आई लव इट' और 'फैंसी' जैसे सहयोगी गीतों से अंतरराष्ट्रीय ख्याति मिली।<ref name=":0" /> 2024 में उनके छठे स्टूडियो एल्बम 'ब्रैट' ने न केवल भारी व्यावसायिक सफलता हासिल की, बल्कि 'ब्रैट समर' नामक एक व्यापक इंटरनेट और सांस्कृतिक लहर को भी जन्म दिया।<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/music/article/2024/jul/26/charli-xcx-from-slow-burn-popstar-to-brat-us-election-influencer|title=Charli xcx: from slow burn pop star to ‘brat’ US election influencer|last=खोमामी|first=नाडिया|date=26 जुलाई 2024|work=द गार्डियन|access-date=20 फ़रवरी 2026|last2=बाकरे|first2=लानरे|language=en-GB}}</ref>
== प्रारंभिक जीवन और संगीत यात्रा ==
चार्ली का जन्म [[कैम्ब्रिज]], [[इंग्लैण्ड|इंग्लैंड]] में हुआ था। उनके पिता स्कॉटिश हैं, और उनकी माँ युगांडा मूल की एक गुजराती भारतीय हैं। 14 साल की उम्र में, उन्होंने अपने माता-पिता के सहयोग से अपना पहला एल्बम रिकॉर्ड किया और गाने 'माईस्पेस' पर साझा करना शुरू किया। यहीं से उन्हें लंदन की भूमिगत रेव पार्टियों में गाने का न्यौता मिला। इस दौरान उन्होंने अपने पुराने [[विंडोज़ लाइव मैसेंजर]] (MSN) के डिस्प्ले नाम 'चार्ली एक्ससीएक्स' को अपना आधिकारिक मंचीय नाम बना लिया।<ref name="Apple_Early">{{cite web |url=https://music.apple.com/us/artist/charli-xcx/432942256 |title=Charli xcx on Apple Music |publisher=एप्पल म्यूज़िक |access-date=21 फ़रवरी 2026}}</ref>
2013 में, उन्होंने अपना पहला प्रमुख स्टूडियो एल्बम 'ट्रू रोमांस' रिलीज़ किया। हालाँकि इसे आलोचकों द्वारा काफी सराहा गया, लेकिन एक एकल कलाकार के रूप में उन्हें बड़ी सफलता 2014 में हॉलीवुड फ़िल्म 'द फॉल्ट इन अवर स्टार्स' के [[साउंडट्रैक]] "बूम क्लैप" से मिली। इस गीत ने अमेरिकी 'बिलबोर्ड हॉट 100' के शीर्ष 10 में जगह बनाई।<ref name="Billboard_BoomClap">{{cite web|url=https://www.billboard.com/artist/charli-xcx/|title=Charli xcx {{!}} Biography, Music & News|website=बिलबोर्ड|language=en-US|access-date=20 फ़रवरी 2026}}</ref> इसके बाद चार्ली ने ए॰जी॰ कुक और सोफी जैसे संगीत निर्माताओं के साथ मिलकर अधिक प्रयोगात्मक इलेक्ट्रॉनिक संगीत बनाना शुरू किया। इस दौर में रिलीज़ हुई उनकी मिक्सटेप 'नंबर 1 एंजेल' और 'पॉप 2' को आधुनिक पॉप संगीत की दिशा बदलने वाले कार्यों के रूप में देखा जाता है।<ref name="Pitchfork_Pop2">{{cite web |url=https://pitchfork.com/reviews/albums/charli-xcx-pop-2/ |title=Charli XCX: Pop 2 Album Review |publisher=पिचफोर्क |date=20 दिसम्बर 2017 |access-date=21 फ़रवरी 2026}}</ref>
== चित्र दीर्घा ==
<gallery widths="220px" heights="180px">
चित्र:Charli XCX-4059.jpg|alt=चार्ली एक्ससीएक्स का क्लोज़अप चित्र|चार्ली एक्ससीएक्स
चित्र:Charli XCX 8 23 2014 -9 (14835866199).jpg|alt=मंच पर गाती हुई चार्ली|सन् 2014 में मंचीय प्रस्तुति
चित्र:Charlie XCX in 2012 04.jpg|alt=2012 में चार्ली का एक चित्र|सन् 2012 के शुरुआती दिनों में
चित्र:CharliXCXBirm291124 (120 of 145) (54178846682).jpg|alt=चार्ली एक्ससीएक्स कॉन्सर्ट के दौरान|सन् 2024 'ब्रैट' टूर के दौरान
</gallery>
== सन्दर्भ ==
{{Reflist|30em}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
{{commons category}}
* {{Official website|https://charlixcx.com}}
* {{IMDb name|6424616}}
* {{Discogs artist|Charli XCX|Charli XCX}}
* [https://www.bbc.co.uk/programmes/p09rfbrp ''चार्ली एक्ससीएक्स के सर्वश्रेष्ठ गाने''] (बीबीसी रेडियो वन)
{{Authority control}}
[[श्रेणी:अंग्रेज़ी महिला गायक]]
[[श्रेणी:पॉप गायक]]
[[श्रेणी:1992 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:भारतीय मूल के अंग्रेज़ लोग]]
[[श्रेणी:21वीं सदी की महिला गायक]]
fffwge3r1h0uqdyqaj4vwfz3b2w3lil
चारुल मलिक
0
1608653
6544317
6524305
2026-04-26T22:49:25Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544317
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=चारुल मलिक|image=|alt=|caption=|birth_place=[[दिल्ली]], भारत|birth_date=1985|citizenship=भारतीय|parents=}}
'''चारुल मलिक''' एक समाचार एंकर और अभिनेत्री हैं। वे [[एंड टीवी]] पर प्रसारित धारावाहिक ''[[भाबीजी घर पर हैं!|भाभीजी घर पर हैं!]]'' और ''[[हप्पू की उलटन पलटन]]'' में रुस्सा की भूमिका के लिए जानी जाती हैं।<ref name="Acting2">{{cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/charrul-malik-i-am-enjoying-my-time-on-the-set-as-an-actor-my-focus-is-acting-now/articleshow/84760751.cms|title=Times of India...Bombay Times|date=26 July 2021|website=timesofindia.indiatimes.com|access-date=15 October 2021}}</ref> उन्होंने [[इंडिया टीवी]] में एंकर और कार्यकारी संपादक के रूप में कार्य किया। इससे पहले वे [[आज तक]] में एसोसिएट एडिटर और एंकर रह चुकी हैं।<ref>{{cite web|url=http://mediakhabar.com/english/93-mediakhabar-english/5226-charul-malik-moves-to-aaj-tak.html|title=Charul Malik moves to Aaj Tak|archive-url=https://web.archive.org/web/20130323143016/http://mediakhabar.com/english/93-mediakhabar-english/5226-charul-malik-moves-to-aaj-tak.html|archive-date=23 March 2013|access-date=23 February 2013|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://mediakhabar.in/?p=2826|title=clasificar minerales clasificador de tornillo para metales,funda para molino de bolas peru|website=Mediakhabar.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20150526104516/http://mediakhabar.in/?p=2826|archive-date=26 May 2015|access-date=1 July 2016|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.careers360.com/news/7776-Journalism-A-New-Story-Every-Time|title=Journalism: A New Story Every Time|date=2 March 2015|website=Careers360.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20120303075758/http://www.careers360.com/news/7776-Journalism-A-New-Story-Every-Time|archive-date=3 March 2012|access-date=1 July 2016|url-status=dead}}</ref> बाद में उन्होंने इंडिया टीवी छोड़कर अभिनय क्षेत्र में अपना नया कार्य आरंभ किया।<ref name="Acting2" />
== प्रारंभिक जीवन ==
चारुल मलिक का जन्म वर्ष 1985 में [[दिल्ली]] में हुआ। उनका परिवार मूल रूप से [[हरियाणा]] के [[फरीदाबाद]] से है। जन्म के तुरंत बाद उनके माता-पिता [[चण्डीगढ़|चंडीगढ़]] में बस गए। उनके पिता जी. एस. मलिक पंजाब और हरियाणा उच्च न्यायालय में अधिवक्ता हैं और उनकी माता आशा मलिक चंडीगढ़ में शिक्षिका हैं। उनकी एक जुड़वां बहन पारुल तथा एक छोटे भाई गौरव मलिक हैं। <ref name="thetribune">{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/1999/99dec10/art-trib.htm#210|title=The Tribune...Arts Tribune|date=1 December 1999|website=Tribuneindia.com|access-date=1 July 2016}}</ref>
दसवीं कक्षा के बाद उन्होंने कला विषय से बारहवीं की पढ़ाई की और इसके बाद बी.ए. (ऑनर्स) तथा एल.एल.बी. की उपाधि प्राप्त की।<ref name="thetribune" /> चारुल ने बताया है कि उन्होंने अपने बचपन का अधिकांश समय परिवार के साथ टेलीविजन देखते हुए बिताया। उस समय [[दूरदर्शन]] ही उपलब्ध चैनल था और [[सलमा सुल्तान]] तथा नलिनी सिंह उनकी प्रेरणा थीं।<ref name="thetribune" />
== करियर ==
=== पत्रकारिता ===
चारुल मलिक ने अपने करियर की शुरुआत जैन टीवी न्यूज़ चैनल से एक खुले साक्षात्कार के माध्यम से की। इसके बाद वे समाचार वाचन के क्षेत्र में सक्रिय रहीं। प्रख्यात टेलीविजन पत्रकार प्रणय रॉय और [[विनोद दुआ]] ने भी उनके बोलने की शैली की सराहना की थी। वे [[सहारा समय]] चैनल में कार्य कर चुकी हैं। इसके बाद उन्होंने [[स्टार न्यूज़]], जो बाद में एबीपी न्यूज़ के नाम से जाना गया, में काम किया, जहाँ वे वर्ष 2006 से नियमित रूप से समाचार प्रस्तुत करती रहीं।<ref name="thetribune" /><ref name="thetribune2003">{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2003/20030621/edit.htm|title=The Tribune, Chandigarh, India – Editorial|date=|website=Tribuneindia.com|access-date=1 July 2016}}</ref><ref name="thetribune2000">{{cite web|url=http://www.tribuneindia.com/2000/20000716/cth2.htm|title=The Tribune, Chandigarh, India – Chandigarh Stories|date=1 July 2000|website=Tribuneindia.com|access-date=1 July 2016}}</ref>
=== अभिनय ===
पत्रकारिता के साथ-साथ चारुल मलिक ने ''[[भाबीजी घर पर हैं!|भाभीजी घर पर हैं!]]'' जैसे धारावाहिकों में अभिनय भी किया।<ref name="indiatv">{{cite web|url=https://www.indiatvnews.com/entertainment/tv-tv-host-charul-malik-to-make-an-appearance-in-bhabhi-ji-ghar-par-hai-deets-inside-428859|title=Charul Malik makes appearance in Bhabhiji Ghar Par Hai! – indiatv.com: Latest News, Fashion News, Events News, India News|date=20 Feb 2018|publisher=First Report.in}}</ref>
== पुरस्कार और सम्मान ==
चारुल मलिक विश्व की ऐसी एकमात्र एंकर बताई जाती हैं जिन्होंने स्केट्स पर लाइव साक्षात्कार किया, जिसे [[लिम्का बुक ऑफ़ रिकार्ड्स]] में दर्ज किया गया। उन्हें वर्ष 2014 में ''द बेस्ट न्यूज़ एंकर एंटरटेनमेंट'' के लिए न्यूज़ टेलीविजन अवॉर्ड से सम्मानित किया गया।<ref name="Limca Book of Records">{{cite web|url=http://limcabookofrecords.in/recorddetails.aspx?recid=351|title=Coca-Cola Global: Soft Drinks & Beverage Products|date=|publisher=Limcabookofrecords.in|archive-url=https://archive.today/20130630052617/http://limcabookofrecords.in/recorddetails.aspx?recid=351|archive-date=30 June 2013|access-date=1 July 2016|url-status=dead}}</ref>
वर्ष 2014–15 के लिए उन्हें ''माय सिटी अवॉर्ड'' में सर्वश्रेष्ठ मनोरंजन समाचार एंकर का पुरस्कार प्राप्त हुआ।<ref>{{cite web|url=http://aajtak.intoday.in/story/aajtak-wins-6-awards-in-news-television-awards-1-759356.html|title=aajtak wins 6 awards in news television awards: ख़बरें: आज तक|date=2 June 2014|publisher=Aajtak.intoday.in|access-date=1 July 2016}}</ref> उन्हें ''एशियन व्यूअर्स टेलीविजन अवॉर्ड्स'' में सर्वश्रेष्ठ एंकर श्रेणी के लिए नामांकन भी मिला, जहाँ अंतिम चरण में वे [[एनडीटीवी खबर|एनडीटीवी]] की [[बरखा दत्त]] से पीछे रह गईं।<ref name="firstreport">{{cite web|url=http://firstreport.in/popular-anchor-charul-malik-honored-with-best-entertainment-news-anchor-award|title=Popular Anchor Charul Malik honored with Best Entertainment News Anchor Award – First Report.in : Latest News, Fashion News, Events News, India News|date=2 April 2015|publisher=First Report.in|access-date=1 July 2016|archive-date=11 सितंबर 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160911172731/http://firstreport.in/popular-anchor-charul-malik-honored-with-best-entertainment-news-anchor-award/|url-status=dead}}</ref><ref name="mediakhabar">{{cite web|url=http://mediakhabar.in/?p=2481|title=clasificar minerales clasificador de tornillo para metales,funda para molino de bolas peru|publisher=Mediakhabar.in|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304024055/http://mediakhabar.in/?p=2481|archive-date=4 March 2016|access-date=1 July 2016|url-status=dead}}</ref>
== संदर्भ ==
[[श्रेणी:भारतीय महिला पत्रकार]]
[[श्रेणी:दिल्ली के लोग]]
7dunc0pwlcuyu396f4rvy48dvhnd2no
चेमालुशा मस्जिद
0
1609019
6544370
6526185
2026-04-27T03:44:54Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544370
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox religious building|building_name=चेमालुशा मस्जिद|religious_affiliation={{nowrap|[[सुन्नी इस्लाम]] {{small|(पूर्व)}}}}|image=Čemaluša mosque 1936 photo.jpg|alt=हवादज़ा कमालुद्दीन मस्जिद, कमालुशा मस्जिद|caption=1936 में चेमालुशा मस्जिद|map_type=Bosnia and Herzegovina Sarajevo|map_size=250|map_relief=1|map_caption=[[सारायेवो]] में पूर्व मस्जिद का स्थान|location=[[सारायेवो]]|geo={{coord|43|51|31|N|18|25|21|E|region:BS_type:landmark|display=it}}|country=[[बॉस्निया और हर्ज़ेगोविना]]|status=[[मस्जिद]]<br/>{{small|(1515{{endash}}1940)}}|functional_status='''ध्वस्त'''|website=|architect=हवादज़ा कमालुद्दीन|architecture_type=मस्जिद|architecture_style=[[उस्मानी वास्तुकला|उस्मानी]]|year_completed=1515 [[आम युग|सीई]]|construction_cost=|date_demolished=1940|capacity=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_dia_outer=|minaret_quantity=1|minaret_height=|mapframe=yes}}
'''चेमालुशा मस्जिद''' ({{langx|bs|Čemaluševa džamija}}; {{langx|tr|Cemaluşa camii}}), जिसे '''हवादज़ा कमालुद्दीन मस्जिद''' के रूप में भी जाना जाता है, [[बॉस्निया और हर्ज़ेगोविना]] के [[सारायेवो]] में स्थित एक पूर्व [[मस्जिद]] थी। 16वीं शताब्दी में, [[उस्मानी साम्राज्य|उस्मानी]] युग के दौरान बनकर तैयार हुई यह मस्जिद, फ़रहादीजा सड़क और मार्शल टीटो सड़क के बीच स्थित थी और इसी नाम की सड़क के कोने पर स्थित थी।
1940 में ध्वस्त किए जाने के बाद, पूर्व मस्जिद के स्थान पर 1947 में हवादज़ा कमालुद्दीन के नाम पर ही एक आवासीय और व्यावसायिक इमारत बनकर तैयार हुई थी।<ref name=":0">{{Cite web|url=https://ba.ekapija.com/news/193592/cemalusa-dzamija-podignuta-na-kraju-grada|title=Ćemaluša džamija: Podignuta na kraju grada|website=ba.ekapija.com|access-date=2021-06-08|lang=bs}}</ref>
== इतिहास ==
चेमालुशा मस्जिद का डिज़ाइन और निर्माण 1515 में हवादज़ा कमालुद्दीन द्वारा किया गया था, जो उस समय एक छात्र थे।<ref name=":0" /> मस्जिद के बाईं ओर पत्थर की एक [[मीनार]] थी, और इसकी छत चौतरफा ढलान वाली थी, जो लकड़ी की खपरैल से ढकी थी। मेहराबदार खिड़कियों को प्लास्टर और रंगीन कांच से मढ़ा गया था। मेहराब के ऊपर स्टैलेक्टाइट्स वाली चौड़ी छत बहुरंगी नक्काशीदार लकड़ी के छोटे टुकड़ों से सजी हुई थी।
वज़ू दो फव्वारों पर किया जाता था - पुरुषों और महिलाओं के लिए अलग पानी की व्यवस्था थी।
पूर्व मस्जिद के बगल में एक बड़ा कब्रिस्तान था, जो एक दीवार से घिरा हुआ था। यह बॉस्निया पर उस्मानी विजय के समय का था। चेमालुशा के [[हरम]] में हाजीमुसिक, नोवो और जेनेटिक परिवारों के सदस्यों को दफनाया गया था। 1874 में मृत युद्ध के दिग्गज मुस्तज-बेग जेनेटिक ने अपनी वसीयत में वक्फ को सौ डकट दान किए थे, जिसमें उन्हें दो सबसे पुराने [[शहीद|शहीदों]] के मकबरों के बीच दफनाने का स्पष्ट निर्देश था।<ref name=":0" />
[[ऑस्ट्रिया-हंगरी]] के आगमन के बाद, चेमालुशा सड़क का तेजी से विकास होने लगा और पारंपरिक बोस्नियाई घरों की जगह ऐसी इमारतों ने ले ली जो फ़रहादीजा तक फैली हुई थीं।
<ref>{{Cite web|url=https://radiosarajevo.ba/metromahala/teme/foto-kad-je-pored-vjecne-vatre-stajala-dzamija/167368|title=FOTO: Kad je pored Vječne vatre stajala džamija…|website=Radio Sarajevo|access-date=2021-06-08|lang=bs}}</ref>
1940 में यूगोस्लाविया राज्य की सरकार द्वारा चेमालुशा मस्जिद को ध्वस्त कर दिया गया, जिसने जून 1939 में इसके विध्वंस का आदेश दिया था। बाद में रेउफ़ कादिर ने 1947 में आधुनिक JAT इमारत का डिज़ाइन और निर्माण किया।
<ref>{{Cite web|url=http://sarajevo5d.ba/?p=90|title=Džamija Havadže Kemaludina – Sarajevo 5D|language=en-GB|access-date=2021-06-08|archive-date=22 मई 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230522113758/http://sarajevo5d.ba/?p=90|url-status=dead}}</ref>
== संदर्भ ==
{{reflist}}
== आगे पढ़ें ==
* {{cite book|title=सारायेवो की सड़कें और चौक (Streets and squares of Sarajevo)|author=Bejtić, Alija|publisher=|year=|isbn=|location=}}
* {{cite book|title=मुहम्मद कादिर - जीवन और कार्य (Muhamed Kadić - life and work)|author=Janković, Živorad|publisher=Academy of Sciences and Arts of BiH|year=|isbn=|location=Sarajevo|author-link=Živorad Janković}}
* {{cite book|title=रेउफ़ कादिर और बॉस्निया और हर्ज़ेगोविना में आधुनिक वास्तुकला की शुरुआत (Reuf Kadić and the beginnings of modern architecture in Bosnia and Herzegovina)|author=Kadić, Emir|publisher=|year=2010|isbn=|location=Sarajevo}}
* {{cite book|title=सारायेवो 1492–1992 (Sarajevo 1492–1992)|author=Kurto, Nedžad|publisher=Oko|year=|isbn=|location=Sarajevo}}
* {{cite book|title=यूगोस्लाविया राज्य में वास्तुकला (सारायेवो 1918–1941) (Architecture in the Kingdom of Yugoslavia)|author=Milošević, Predrag|publisher=Prosvjeta|year=1997|isbn=|location=Foča}}
* {{cite book|title=नोवा बोसान्सकोहर्सेगोवाका आर्किटेक्टुरा (Nova bosanskohercegovačka arhitektura)|author=Strauss, Ivan|publisher=Svjetlost|year=1977|isbn=|location=Sarajevo|oclc=3708713}}
3l97pmyg6b4rhh74ae31mq2cg144f0f
चेंगिज़ चिचेक
0
1609431
6544359
6528759
2026-04-27T03:03:18Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544359
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox officeholder
| name = चेंगिज़ चिचेक
| native_name = Cengiz Çiçek
| native_name_lang = tr
| image = Cengiz Çiçek (cropped).jpg
| caption = चेंगिज़ चिचेक
| office = [[तुर्की की ग्रैंड नेशनल असेंबली]] के सदस्य
| term_start = 2 जून 2023
| constituency = इस्तांबुल (द्वितीय निर्वाचन क्षेत्र)
| party = पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी (HDP)<br>ग्रीन लेफ्ट पार्टी (YSP)
| occupation = राजनीतिज्ञ, वकील
| nationality = तुर्की
}}
'''चेंगिज़ चिचेक''' ({{lang-en|Cengiz Çiçek}}) एक तुर्की राजनीतिज्ञ और वकील हैं। वे वर्तमान में तुर्की की ग्रैंड नेशनल असेंबली (Grand National Assembly of Turkey) में इस्तांबुल निर्वाचन क्षेत्र से संसद सदस्य के रूप में कार्य कर रहे हैं। वे 'पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी' (HDP) और 'ग्रीन लेफ्ट पार्टी' (YSP) से जुड़े हुए हैं।
== विधिक करियर ==
राजनीति में सक्रिय होने से पहले, चेंगिज़ चिचेक ने एक वकील के रूप में कार्य किया। वे मुख्य रूप से मानवाधिकारों और राजनीतिक मामलों से जुड़े रहे हैं।
वे तुर्की के 'असरिन लॉ ऑफिस' (Asrın Hukuk Bürosu) से जुड़े रहे हैं। अपने विधिक करियर के दौरान, वे कुर्द नेता अब्दुल्ला ओजालान (Abdullah Öcalan) का प्रतिनिधित्व करने वाले वकीलों के दल के सदस्य रहे हैं। उन्होंने ओजालान की जेल स्थितियों को लेकर कानूनी कार्यवाहियों में हिस्सा लिया है।<ref>{{cite news |title=Türkei beendet Isolation Öcalans |url=https://www.diepresse.com/522511/turkei-beendet-isolation-ocalans |work=Die Presse |date=17 November 2009 |language=de |access-date=18 June 2023}}</ref>
=== 2011 की गिरफ्तारियां ===
नवंबर 2011 में, तुर्की के अधिकारियों द्वारा की गई एक पुलिस कार्रवाई के दौरान, चेंगिज़ चिचेक को अन्य वकीलों के साथ गिरफ्तार किया गया था।<ref>{{cite web |title=Turkey: Provisional releases and continued judicial harassment of 47 lawyers, one journalist, one legal secretary and two drivers |url=https://www.fidh.org/en/region/europe-central-asia/turkey/Turkey-Provisional-releases-and |publisher=International Federation for Human Rights |date=2014 |access-date=18 June 2023 }}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> अंतरराष्ट्रीय मानवाधिकार संघ (FIDH) और रिपब्लिकन लॉयर्स एसोसिएशन (RAV) जैसी कानूनी संस्थाओं ने इन गिरफ्तारियों की आलोचना करते हुए इसे वकीलों के खिलाफ न्यायिक कार्रवाई बताया था।<ref>{{cite web |title=Tag des bedrohten Anwalts – 24. Januar 2019 |url=https://www.rav.de/publikationen/infobriefe/infobrief-117-2019/tag-des-bedrohten-anwalts-24-januar-2019 |publisher=Republikanischer Anwältinnen - und Anwälteverein e.V. (RAV) |date=24 January 2019 |access-date=18 June 2023 }}{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}</ref>
== राजनीतिक जीवन ==
चेंगिज़ चिचेक ने पीपुल्स डेमोक्रेटिक पार्टी (HDP) में प्रवेश किया और पार्टी के इस्तांबुल प्रांतीय सह-अध्यक्ष (Co-chair) के रूप में कार्य किया। उनके कार्यकाल के दौरान, पार्टी गतिविधियों के संबंध में उन्हें पुलिस हिरासत का भी सामना करना पड़ा।<ref>{{cite news |title=Istanbul opposition co-chair arrested |work=Ahval News |date=2020 |access-date=18 June 2023}}</ref>
मई 2023 के संसदीय चुनावों में, चिचेक ने 'ग्रीन लेफ्ट पार्टी' (Yeşil Sol Parti - YSP) के उम्मीदवार के रूप में इस्तांबुल के दूसरे निर्वाचन क्षेत्र से चुनाव लड़ा। इस चुनाव में उन्हें जीत मिली और वे संसद सदस्य चुने गए।<ref>{{cite news |last=Aram |first=Roni |title=Çiçek says young people can make a difference on 14 May |work=Firat News Agency |date=2023 |access-date=18 June 2023}}</ref><ref>{{cite news |last=Şafak |first=Yeni |date=18 June 2023 |title=İstanbul Seçim Sonuçları - 2023 Genel Seçim İstanbul Oy Oranları |url=https://www.yenisafak.com/secim-istanbul-ili-secim-sonuclari-2023 |work=Yeni Şafak |language=tr |access-date=18 June 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Kurdish MP: "Ensuring Erdoğan's defeat is about safeguarding our lives" |url=https://medyanews.net/kurdish-mp-ensuring-erdogans-defeat-is-about-safeguarding-our-lives/ |work=Medya News |date=21 May 2023 |access-date=18 June 2023}}</ref>
== नागरिक गतिविधियाँ ==
संसद सदस्य के रूप में, चिचेक इस्तांबुल में '''सैटरडे मदर्स''' (Saturday Mothers / Cumartesi Anneleri) के प्रदर्शनों में शामिल रहे हैं। यह समूह 1980 और 1990 के दशक में राज्य की हिरासत में गायब हुए लोगों के परिवारों का प्रतिनिधित्व करता है।
2023 में, इस्तांबुल के गलातासराय स्क्वायर (Galatasaray Square) में इस समूह के प्रदर्शन के दौरान पुलिस द्वारा की गई कार्रवाई में चिचेक और अन्य विपक्षी सांसदों को पुलिस नाकेबंदी का सामना करना पड़ा था।<ref>{{cite news |last=Yasar |first=Ferhat |date=17 June 2023 |title=Police detain Saturday Mothers during their weekly vigil, blockade MPs coming for support |url=https://www.duvarenglish.com/police-detain-saturday-mothers-during-their-weekly-vigil-blockade-mps-coming-for-support-news-62589 |work=Gazete Duvar |language=tr |access-date=18 June 2023}}</ref><ref>{{cite news |title=Search for justice, truth against forced disappearances continues |work=Jinhagency News |date=2023 |access-date=18 June 2023}}</ref>
== सन्दर्भ ==
{{reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://www.wikidata.org/wiki/Q119704089 विकीडेटा पर चेंगिज़ चिचेक (Q119704089)]
[[श्रेणी:तुर्की के राजनीतिज्ञ]]
[[श्रेणी:तुर्की के वकील]]
[[श्रेणी:तुर्की की संसद के सदस्य]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:2026 विकि लव्ज़ रमजान प्रतियोगिता के लेख]]
djecwpihe80x40dbvsfwlm2ybrdzph3
ज़ेरिन ओज़र
0
1609919
6544363
6537332
2026-04-27T03:12:40Z
AMAN KUMAR
911487
अतिरिक्त अंग्रेजी को हटाया
6544363
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox musical artist
| name = ज़ेरिन ओज़र
| native_name = Zerrin Özer
| image =
| caption =
| birth_date = {{Birth date and age|1957|11|4|df=yes}}
| birth_place = [[अंकारा]], [[तुर्की]]
| occupation = गायिका
| genre = [[तुर्की पॉप संगीत|पॉप]], तुर्की शास्त्रीय संगीत, अरबेस्क
| years_active = 1976–वर्तमान
}}
'''ज़ेरिन ओज़र''' (जन्म: 4 नवंबर 1957) एक [[तुर्की]] पॉप गायिका हैं। उन्होंने 1970 के दशक में अपने संगीत करियर की शुरुआत की और मुख्य रूप से पॉप तथा अरबेस्क संगीत शैलियों में कार्य किया है।
== प्रारंभिक जीवन और करियर ==
ज़ेरिन ओज़र का जन्म 1957 में [[अंकारा]] में हुआ था। उनके प्रारंभिक संगीत करियर के दौरान, तुर्की के पूर्व राष्ट्रपति और राजनेता इस्मेत इनोनु ने उनकी गायन प्रतिभा को पहचाना और उन्हें प्रोत्साहित किया।<ref>{{Cite web|url=http://www.turknostalji.com/haber/zerrin-ozeri-ismet-inonu-kesfetti-594.html|title=Türk Nostalji - Zerrin Özer'i İsmet İnönü keşfetti!|website=www.turknostalji.com|access-date=2026-03-20}}</ref> 1976 में उन्होंने अपना पहला एकल गीत जारी किया, जिसके बाद 1980 के दशक में वे संगीत जगत में एक स्थापित गायिका के रूप में काम करने लगीं।
== संगीत शैली, टेलीविजन और प्रभाव ==
ज़ेरिन ओज़र को तुर्की संगीत उद्योग में उनकी विशिष्ट गायन शैली के लिए पहचाना जाता है। उनके संगीत सफर में कई विभिन्न शैलियों का मिश्रण देखने को मिलता है। 1970 के दशक के अंत में उन्होंने पश्चिमी पॉप संगीत से अपनी शुरुआत की थी, लेकिन 1980 के दशक में उन्होंने पारंपरिक 'अरबेस्क' संगीत शैली की ओर भी रुख किया। उनके एल्बम 'मुतुलुक्लार डिलेरिम' और 'किर्मिज़ी' अरबेस्क शैली के प्रमुख उदाहरण हैं, जिन्होंने तुर्की में व्यावसायिक सफलता हासिल की।
1990 के दशक की शुरुआत में, ओज़र ने पॉप संगीत में वापसी की। 1996 में जारी उनका एल्बम 'ज़ेरिन ओज़र' (Zerrin Özer) और 1997 का एल्बम 'ज़ेरिन ओज़र 97' काफी चर्चित रहे और इसने उन्हें फिर से पॉप चार्ट्स में स्थापित कर दिया। 2000 के दशक में उन्होंने अपने हिट गीतों के कई [[संकलन]] भी जारी किए, जिससे नई पीढ़ी के श्रोताओं के बीच उनकी पहुंच बनी रही।
अपने संगीत एल्बमों के अतिरिक्त, ज़ेरिन ओज़र तुर्की टेलीविजन उद्योग में भी एक परिचित चेहरा रही हैं। उन्होंने संगीत पर आधारित कई प्रमुख टैलेंट शोज़ में निर्णायक और मार्गदर्शक की भूमिका निभाई है। इनमें 'अकादमी तुर्किये' और 'पॉपस्टार अलातुर्का' जैसे लोकप्रिय [[दूरदर्शन|टेलीविजन]] कार्यक्रम शामिल हैं। इन कार्यक्रमों के माध्यम से उन्होंने कई नवोदित गायकों का मार्गदर्शन किया।
== व्यक्तिगत जीवन ==
2009 में, ओज़र ने सार्वजनिक रूप से इस बात का खुलासा किया कि उनके करियर के शुरुआती वर्षों में उनके साथ यौन उत्पीड़न हुआ था।<ref>{{Cite web|url=https://www.gazetevatan.com/magazin/zerrin-ozer-tecavuzcusunu-acikladi-270873|title=Zerrin Özer tecavüzcüsünü açıkladı|date=2009-11-15|website=Gazete Vatan|language=tr|access-date=2026-03-20}}</ref> 2016 में उन्हें कई गंभीर स्वास्थ्य समस्याओं का सामना करना पड़ा।<ref>{{Cite news|url=http://m.milliyet.com.tr/zerrin-ozer-in-saglik-durumu-magazin-2231469/|title=Zerrin Özer'in sağlık durumu - Magazin Haberleri|access-date=2026-03-20}}</ref>
16 जून 2019 को, 61 वर्ष की आयु में, उन्होंने मूरत अकिंसी से विवाह किया। हालाँकि, विवाह के कुछ ही समय बाद उनके पति पर धोखाधड़ी के आरोप लगने के कारण उन्होंने अलगाव की घोषणा कर दी।<ref>{{Cite web|url=https://www.sabah.com.tr/magazin/zerrin-ozerden-ilk-aciklama-zerrin-ozer-kararini-verdi-4686940|title=Zerrin Özer'den ilk açıklama! Zerrin Özer kararını verdi...|website=Sabah|language=tr|access-date=2026-03-20}}</ref> इसके परिणामस्वरूप, जनवरी 2020 में आधिकारिक तौर पर दोनों का तलाक हो गया।
== डिस्कोग्राफी ==
{| class="wikitable sortable" style="text-align:left;"
|+ ज़ेरिन ओज़र द्वारा जारी किए गए एल्बम और गीत
|-
! वर्ष !! शीर्षक !! प्रकार !! विवरण
|-
| 1976 || Sizler ve Bizler / Yalvarırım || एकल ||
|-
| 1979 || Gönül / Yaman Olurum || एकल ||
|-
| 1980 || Seni Seviyorum || एल्बम (LP) ||
|-
| 1980 || Sevgiler || एल्बम (LP) ||
|-
| 1981 || Ve Zerrin Özer || एल्बम (LP) ||
|-
| 1982 || Gelecek misin? || एल्बम (LP) ||
|-
| 1982 || Modern Arabesk || एल्बम (LP) ||
|-
| 1984 || Mutluluklar Dilerim || एल्बम (LP) ||
|-
| 1985 || Kırmızı || एल्बम (LP) ||
|-
| 1985 || Evcilik Oyunu || एल्बम (LP) || गायिका की अनुमति के बिना जारी किया गया।
|-
| 1987 || Dayanamıyorum || एल्बम (LP) ||
|-
| 1988 || Dünya Tatlısı || एल्बम (CD) ||
|-
| 1990 || İşte Ben || एल्बम (CD) ||
|-
| 1991 || Sevildiğini Bil || एल्बम (CD) ||
|-
| 1992 || Olay Olay || एल्बम (CD) ||
|-
| 1996 || Zerrin Özer || एल्बम (CD) ||
|-
| 1997 || Zerrin Özer '97 || एल्बम (CD) ||
|-
| 2000 || Bir Zerrin Özer Arşivi || संकलन||
|-
| 2001 || Dünya Tatlısı || एकल ||
|-
| 2002 || Ben || संकलन (Compilation) || गायिका की अनुमति के बिना जारी किया गया।
|-
| 2003 || Ölürüm Ben Sana || एल्बम (CD) ||
|-
| 2005 || Ve Böyle Bir Şey || एल्बम (CD) ||
|-
| 2007 || Zerrin Özel || एल्बम (CD) ||
|-
| 2007 || Ömür Geçiyor || एल्बम (CD) ||
|-
| 2009 || Emanet || एल्बम (CD) ||
|-
| 2010 || Yerin Hazır || एकल ||
|-
| 2010 || Fire || एकल ||
|-
| 2010 || Alim || एकल ||
|-
| 2012 || Giden Gitti || एकल ||
|-
| 2014 || Keşke || एकल || एनसार कैंटर्क के साथ
|-
| 2014 || Sevda Zindanları || एकल ||
|-
| 2015 || Yağmurlar || एकल || इल्कर ओज़देमिर के साथ
|-
| 2016 || Zerrin Özer ve Saz Arkadaşları || एकल ||
|-
| 2017 || 1 Şarkı 2 Zerrin || एकल ||
|-
| 2018 || Beni Tanıma || एकल ||
|-
| 2020 || Arap Kızı || एकल || बोहेम के साथ
|-
| 2021 || Ben Hep Buralardayım || एकल ||
|-
| 2022 || Can Hüseyin || एकल ||
|-
| 2023 || Basit Numaralar || एकल ||
|-
| 2023 || Harbiden Git || एकल || साज़ अर्काडास्लारी के साथ
|-
| 2023 || Külfet || एकल ||
|-
| 2023 || Yamalı Yüreğim || एकल ||
|-
| 2024 || Ne Hâlin Varsa Gör || एकल ||
|-
| 2024 || Denizsiz Liman || एकल || मेहमत एलमास के साथ
|-
| 2024 || Her Gün Olay || एकल ||
|-
| 2024 || Affet || एकल ||
|-
| 2025 || Akıllı Ol || एकल || सेराप जिंसिर के साथ
|-
| 2025 || İtirazım Var || एकल || एयपिओ के साथ
|}
== इन्हें भी देखें ==
* [[तुर्की संगीत]]
* [[तुर्की संगीतकारों की सूची]]
== संदर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
[[श्रेणी:1957 में जन्मे लोग]]
[[श्रेणी:जीवित लोग]]
[[श्रेणी:तुर्की महिला गायिकाएँ]]
[[श्रेणी:तुर्की पॉप गायिकाएँ]]
gify70o7rdmgbbslu6adexkf56hlyiy
जफर-उल-इस्लाम खान
0
1610336
6544452
6533008
2026-04-27T11:09:44Z
InternetArchiveBot
500600
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
6544452
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox person|name=जफर-उल-इस्लाम खान|image=Dr.Zafarul-Islam-Khan.jpg|caption=खान, फरवरी 2007|birth_name=|birth_date={{birth date and age|df=yes|1948|03|12}}|birth_place=[[आजमगढ़]], [[संयुक्त प्रांत (1937-50)|संयुक्त प्रांत]], [[भारत]]|death_date=|death_place=|death_cause=|resting_place=|resting_place_coordinates=|other_names=|known_for='अल-इस्लाम यतहद्दा' का अनुवाद; [http://www.pharosmedia.com/books.htm फिलिस्तीन दस्तावेजों] का संकलन; 'द एनसाइक्लोपीडिया ऑफ इस्लाम' और 'एनसाइक्लोपीडिया ऑफ इस्लामिक हिस्ट्री' में योगदान|education=पीएचडी (इस्लामिक स्टडीज), [[मैनचेस्टर यूनिवर्सिटी]], 1987|employer=|occupation=पत्रकार, लेखक, इस्लामी विद्वान|title=संपादक|height=|term=|predecessor=|successor=|party=|boards=|spouse=|partner=|children=|parents=सबिया खान, [[वहीदुद्दीन खान]]|relatives=|signature=|website=|footnotes=}}'''जफर-उल-इस्लाम खान''' नई दिल्ली में रहने वाले एक भारतीय लेखक और पत्रकार हैं। दिल्ली अल्पसंख्यक आयोग के पूर्व अध्यक्ष, वह वर्तमान में पखवाड़े में एक बार निकलने वाले अखबार ''[[द मिली गजट]]'' के संपादक और प्रकाशक हैं, जो मुस्लिम समुदाय के मुद्दों पर केंद्रित है। वह 'चैरिटी एलायंस' के संस्थापक और अध्यक्ष भी हैं,<ref>[http://www.charityalliance.in/ Charity Alliance]</ref> जो भारत में राहत और कल्याण कार्यों में लगा एक संगठन है।<ref>{{Cite web|url=http://www.charityalliance.in/|title=Charity Alliance|access-date=27 August 2007}}</ref> वह उर्दू पत्रिका [[माआरिफ]] के सह-संपादक के रूप में भी काम करते हैं।<ref>{{Cite journal|date=March 2023|editor-last=Khan|editor-first=Zafarul Islam|editor2-last=Nadwi|editor2-first=Umair al-Siddiq|editor3-last=Islahi|editor3-first=Kaleem Sifaat|title=Table of Contents|url=https://www.rekhta.org/ebooks/detail/maarif-azamgarh-003-mohammad-umair-al-siddiq-zafrul-islam-khan-magazines#3|journal=Ma'ārif|volume=210|issue=3|page=3}}</ref>
== जन्म और शिक्षा ==
खान का जन्म मार्च 1948 में भारत के [[आजमगढ़]] के बधरिया में हुआ था। वह [[मौलाना वहीदुद्दीन खान]] के बेटे हैं, जो एक मुस्लिम विचारक थे और नई दिल्ली में 'अल रिसाला/इस्लामिक सेंटर' चलाते थे। उनकी प्राथमिक शिक्षा आजमगढ़ के एक [[मदरसा|मदरसे]] 'मदरसा-तुल-इस्लाह' और लखनऊ के 'दारुल उलूम नदवतुल उलेमा' में हुई। बाद में उन्होंने 1966-73 के दौरान मिस्र के [[अल-अजहर विश्वविद्यालय]] और [[काहिरा विश्वविद्यालय]] में पढ़ाई की। उन्होंने 1987 में [[मैनचेस्टर विश्वविद्यालय]] से इस्लामी अध्ययन में पीएचडी हासिल की।<ref>{{Cite web|url=http://www.pharosmedia.com/zik.htm|title=Brief Bio: Dr Zafar-ul-Islam Khan (India)|last=International|first=Orient Press|website=www.pharosmedia.com|access-date=2017-11-30}}</ref>
== करियर ==
1970 के दशक में उन्होंने लीबिया के विदेश मंत्रालय के साथ अनुवादक और संपादक के रूप में काम किया। 1980 के दशक में वे लंदन के 'द मुस्लिम इंस्टीट्यूट' के साथ थे, जहाँ वे उनकी समाचार सेवा और अन्य प्रकाशनों का संचालन करते थे। 'द मुस्लिम इंस्टीट्यूट' ने बाद में 'मुस्लिम पार्लियामेंट' का गठन किया, जो प्रमुख ब्रिटिश मुसलमानों का एक अनौपचारिक समूह था। वे अरबी, अंग्रेजी और उर्दू में 50 से अधिक किताबों के लेखक या अनुवादक हैं, जिनमें "हिजरह इन इस्लाम" (दिल्ली, 1996) और "फिलिस्तीन डॉक्युमेंट्स" (नई दिल्ली 1998) शामिल हैं। उन्होंने 'एनसाइक्लोपीडिया ऑफ इस्लाम' में भारत-मुस्लिम विषयों पर आठ लेख लिखे हैं। वे रेडियो और टीवी चैनलों, जिसमें [[अल जज़ीरा]] और [[बीबीसी]] अरबी शामिल हैं, पर इस्लामी और दक्षिण एशियाई मुद्दों के नियमित टिप्पणीकार हैं। 2000 में, खान ने अंग्रेजी भाषा का अखबार [[द मिली गजट]] शुरू किया।<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/web-edits/should-milli-gazette-be-allowed-to-die/|title=Should Milli Gazette be allowed to die? - Indian Express|last=Akbar|first=Irena|date=2011-12-15|website=[[The Indian Express]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130411205207/http://indianexpress.com/news/should-milli-gazette-be-allowed-to-die-/888226/0|archive-date=2013-04-11|access-date=2021-06-15|url-status=live}}</ref>
दिसंबर 2007 में, उन्हें भारत में मुस्लिम संगठनों के शीर्ष निकाय 'ऑल इंडिया मुस्लिम मजलिस-ए-मुशावरत' के अध्यक्ष के रूप में दो साल के लिए चुना गया था। उन्हें दोबारा 2012 और 2014-2015 के लिए भी इस पद पर चुना गया। rediff.com को दिए एक इंटरव्यू में उन्होंने दावा किया कि भारत में आतंकवाद में मुसलमानों की भूमिका का "कोई ठोस सबूत नहीं" है।<ref>{{cite web|url=http://www.rediff.com/news/2008/sep/29inter1.htm|title='No tangible proof of Muslims' involvement' - Rediff.com}}</ref>
जुलाई 2017 में, उन्हें दिल्ली अल्पसंख्यक आयोग के अध्यक्ष के रूप में तीन साल के लिए नियुक्त किया गया।<ref>{{cite news|url=http://www.hindustantimes.com/delhi-news/zafarul-islam-khan-appointed-chairperson-of-delhi-minorities-commission/story-0DMDzZs9WXEe5K9k9mHftK.html|title=Zafar ul Islam Khan appointed chairperson of Delhi minorities commission|date=14 July 2017|work=Hindustan Times}}</ref> अध्यक्ष के रूप में, खान ने [[2020 के दिल्ली दंगों]] के बारे में दिल्ली सरकार को रिपोर्ट देने और सुझाव देने के लिए एक समिति बनाई।<ref>{{Cite web|url=https://www.tribuneindia.com/news/nation/delhi-riots-dmc-fact-finding-report-names-kapil-mishra-calls-out-delhi-police-114753|title=Delhi riots: DMC fact-finding report names Kapil Mishra, calls out Delhi Police|last=|first=|date=2020-07-18|website=The Tribune|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301155215/https://www.tribuneindia.com/news/nation/delhi-riots-dmc-fact-finding-report-names-kapil-mishra-calls-out-delhi-police-114753|archive-date=2021-03-01|access-date=2020-09-19|url-status=live}}</ref>
अक्टूबर 2023 में, उन्होंने मुसलमानों की पवित्र किताब [[कुरान]] का अंग्रेजी अनुवाद 'द ग्लोरियस कुरान' प्रकाशित किया।<ref>{{Cite web|url=https://www.siasat.com/an-english-translation-of-the-quran-is-out-zafarul-islam-khan-is-the-translator-2743471/|title=Zafarul Islam Khan's new English translation of the Quran is out|last=|first=|date=2023-10-24|website=[[The Siasat Daily]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102062618/https://www.siasat.com/an-english-translation-of-the-quran-is-out-zafarul-islam-khan-is-the-translator-2743471/|archive-date=2023-11-02|access-date=2024-06-15|url-status=live}}</ref>
== राजद्रोह का मामला ==
28 अप्रैल 2020 को, खान ने एक सोशल मीडिया पोस्ट किया जिसमें तर्क दिया गया कि भारत में मुसलमानों को "हिंदुत्व कट्टरपंथियों" के कारण नफरत और दंगों का सामना करना पड़ रहा है। खान ने भारतीय मुसलमानों के समर्थन के लिए [[कुवैत]] का शुक्रिया अदा किया। भारी विरोध के बाद, उन्होंने बाद में इस पोस्ट के लिए माफी मांगी।<ref name="Print">{{Cite web|url=https://theprint.in/india/delhi-minorities-commission-chief-charged-with-sedition-for-provocative-social-media-post/413112/|title=Delhi Minorities Commission chief charged with sedition for 'provocative' social media post|last=Bedi|first=Aneesha|date=2020-05-02|website=ThePrint|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030014347/https://theprint.in/india/delhi-minorities-commission-chief-charged-with-sedition-for-provocative-social-media-post/413112/|archive-date=2020-10-30|access-date=|url-status=live}}</ref> हालांकि, एक शिकायत के आधार पर, [[दिल्ली पुलिस]] ने खान पर [[भारतीय दंड संहिता]] की धारा 124A के तहत [[राजद्रोह]] का मामला दर्ज किया।<ref name="IT" /> [[स्वामी अग्निवेश]] और कविता कृष्णन जैसी हस्तियों ने खान के समर्थन में बयान जारी किया।<ref>{{Cite web|url=https://caravanmagazine.in/noticeboard/public-statement-in-solidarity-with-zafarul-islam|title=A public statement in solidarity with Dr Zafarul Islam Khan|last=|first=|date=2020-05-02|website=[[The Caravan]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210204041526/https://caravanmagazine.in/noticeboard/public-statement-in-solidarity-with-zafarul-islam|archive-date=2021-02-04|access-date=2021-05-22|url-status=live}}</ref>
== संदर्भ ==
{{Reflist|}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [http://www.pharosmedia.com/zik.htm डॉ जफर-उल-इस्लाम खान, एक प्रोफाइल]
* [http://www.noterrorisminislam.com/ इस्लाम में आतंकवाद के लिए कोई जगह नहीं - जफर-उल-इस्लाम खान द्वारा]{{Dead link|date=अप्रैल 2026 |bot=InternetArchiveBot }}
{{authority control}}
73m9dc224zj76ra6oa766t98vjcjp9e
विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/भूतचैतन्यवाद
4
1610545
6544276
6541552
2026-04-26T17:02:45Z
SM7
89247
+ टिप्पणी
6544276
wikitext
text/x-wiki
=== [[:भूतचैतन्यवाद]] ===
{{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=मार्च 2026}}
:{{la|1=भूतचैतन्यवाद}}
:{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|भूतचैतन्यवाद -विकिपीडिया -wikipedia}}
नामांकन के लिये कारण:
मूल शोध। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:54, 27 मार्च 2026 (UTC)
:यदि यह [[भौतिकवाद]] के समान है तो इसे अनुप्रेषित किया जा सकता है। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 14:54, 27 मार्च 2026 (UTC)
::@[[सदस्य:संजीव कुमार|संजीव कुमार]] जी, ‘भूतचैतन्यवाद’ की अवधारणा भौतिकवाद के समकक्ष अथवा उससे पर्याप्त रूप से संबद्ध है।[https://www.google.co.th/books/edition/Indian_Knowledge_System_Trilingual_CUET/NEeSEQAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%9A%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6&pg=PA135&printsec=frontcover] [https://www.google.co.th/books/edition/%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%A4%E0%A5%80%E0%A4%AF_%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%B6%E0%A4%A8_Bhara/wnRMEAAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&dq=%E0%A4%9C%E0%A4%BF%E0%A4%B8%E0%A5%87+%27%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%A4%E0%A4%9A%E0%A5%88%E0%A4%A4%E0%A4%A8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%27+%E0%A4%AF%E0%A4%BE+%27%E0%A4%AD%E0%A5%8C%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%95%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6%27+%E0%A4%95%E0%A4%B9%E0%A4%BE+%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A4%E0%A4%BE+%E0%A4%B9%E0%A5%88%E0%A5%A4&pg=PA167&printsec=frontcover] इसे ‘भौतिकवाद’ लेख में अनुप्रेषित किया जाना उचित होगा। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:23, 17 अप्रैल 2026 (UTC)
* '''टिप्पणी''' - यह भौतिकवाद का वह प्रकार है जिसे [[चार्वाक]] लोग मानते थे। अतः यदि पुनर्प्रेषण करना है तो वहाँ बेहतर होगा। हाँ, अलग से लेख रखा जाय इससे मैं भी नहीं सहमत हूँ। --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 17:02, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
r1lcv5pn9ooo9ymi2921sf61uk253w1
विकिपीडिया:आँकड़े/2026/अप्रैल
4
1610671
6544213
6543863
2026-04-26T12:14:19Z
NeechalBOT
98381
statistics
6544213
wikitext
text/x-wiki
<!--- stats starts--->{{सदस्य:Neechalkaran/statnotice}}{| class="wikitable sortable" style="width:90%"
|-
! Date(Time)
! Pages
! Articles
! Edits
! Users
! Files
! Activeusers
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =1-4-2026 6:14
|Pages = 1386987
|dPages = -1
|Articles = 168842
|dArticles = 20
|Edits = 6521355
|dEdits = 305
|Files = 4663
|dFiles = -1
|Users = 898113
|dUsers = 186
|Ausers = 970
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =2-4-2026 6:14
|Pages = 1387020
|dPages = 33
|Articles = 168862
|dArticles = 20
|Edits = 6521679
|dEdits = 324
|Files = 4663
|dFiles = 0
|Users = 898323
|dUsers = 210
|Ausers = 970
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =3-4-2026 6:14
|Pages = 1387050
|dPages = 30
|Articles = 168873
|dArticles = 11
|Edits = 6522057
|dEdits = 378
|Files = 4663
|dFiles = 0
|Users = 898538
|dUsers = 215
|Ausers = 970
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =4-4-2026 6:14
|Pages = 1387101
|dPages = 51
|Articles = 168895
|dArticles = 22
|Edits = 6522480
|dEdits = 423
|Files = 4663
|dFiles = 0
|Users = 898714
|dUsers = 176
|Ausers = 989
|dAusers = 19
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =5-4-2026 6:14
|Pages = 1387117
|dPages = 16
|Articles = 168902
|dArticles = 7
|Edits = 6522796
|dEdits = 316
|Files = 4663
|dFiles = 0
|Users = 898890
|dUsers = 176
|Ausers = 989
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =6-4-2026 6:14
|Pages = 1387148
|dPages = 31
|Articles = 168916
|dArticles = 14
|Edits = 6523186
|dEdits = 390
|Files = 4664
|dFiles = 1
|Users = 899050
|dUsers = 160
|Ausers = 989
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =7-4-2026 6:14
|Pages = 1387181
|dPages = 33
|Articles = 168934
|dArticles = 18
|Edits = 6523614
|dEdits = 428
|Files = 4664
|dFiles = 0
|Users = 899201
|dUsers = 151
|Ausers = 1010
|dAusers = 21
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =8-4-2026 6:14
|Pages = 1387197
|dPages = 16
|Articles = 168940
|dArticles = 6
|Edits = 6523862
|dEdits = 248
|Files = 4664
|dFiles = 0
|Users = 899354
|dUsers = 153
|Ausers = 1010
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =9-4-2026 6:14
|Pages = 1387229
|dPages = 32
|Articles = 168959
|dArticles = 19
|Edits = 6524300
|dEdits = 438
|Files = 4664
|dFiles = 0
|Users = 899516
|dUsers = 162
|Ausers = 1010
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =10-4-2026 6:14
|Pages = 1387259
|dPages = 30
|Articles = 168970
|dArticles = 11
|Edits = 6524620
|dEdits = 320
|Files = 4665
|dFiles = 1
|Users = 899670
|dUsers = 154
|Ausers = 1010
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =11-4-2026 6:14
|Pages = 1387307
|dPages = 48
|Articles = 168993
|dArticles = 23
|Edits = 6525065
|dEdits = 445
|Files = 4666
|dFiles = 1
|Users = 899822
|dUsers = 152
|Ausers = 1023
|dAusers = 13
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =12-4-2026 6:14
|Pages = 1387325
|dPages = 18
|Articles = 169000
|dArticles = 7
|Edits = 6525487
|dEdits = 422
|Files = 4666
|dFiles = 0
|Users = 899967
|dUsers = 145
|Ausers = 1023
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =13-4-2026 6:14
|Pages = 1387369
|dPages = 44
|Articles = 169021
|dArticles = 21
|Edits = 6525834
|dEdits = 347
|Files = 4666
|dFiles = 0
|Users = 900122
|dUsers = 155
|Ausers = 1023
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =14-4-2026 6:14
|Pages = 1387429
|dPages = 60
|Articles = 169056
|dArticles = 35
|Edits = 6526601
|dEdits = 767
|Files = 4666
|dFiles = 0
|Users = 900268
|dUsers = 146
|Ausers = 1013
|dAusers = -10
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =15-4-2026 6:14
|Pages = 1387467
|dPages = 38
|Articles = 169071
|dArticles = 15
|Edits = 6527158
|dEdits = 557
|Files = 4666
|dFiles = 0
|Users = 900419
|dUsers = 151
|Ausers = 1013
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =16-4-2026 6:14
|Pages = 1387476
|dPages = 9
|Articles = 169071
|dArticles = 0
|Edits = 6527486
|dEdits = 328
|Files = 4666
|dFiles = 0
|Users = 900578
|dUsers = 159
|Ausers = 1013
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =17-4-2026 6:14
|Pages = 1387522
|dPages = 46
|Articles = 169088
|dArticles = 17
|Edits = 6527827
|dEdits = 341
|Files = 4666
|dFiles = 0
|Users = 900694
|dUsers = 116
|Ausers = 1033
|dAusers = 20
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =18-4-2026 6:14
|Pages = 1387547
|dPages = 25
|Articles = 169097
|dArticles = 9
|Edits = 6528053
|dEdits = 226
|Files = 4666
|dFiles = 0
|Users = 900801
|dUsers = 107
|Ausers = 1033
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =19-4-2026 6:14
|Pages = 1387580
|dPages = 33
|Articles = 169111
|dArticles = 14
|Edits = 6528386
|dEdits = 333
|Files = 4666
|dFiles = 0
|Users = 900918
|dUsers = 117
|Ausers = 1033
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =20-4-2026 6:14
|Pages = 1387611
|dPages = 31
|Articles = 169123
|dArticles = 12
|Edits = 6528703
|dEdits = 317
|Files = 4666
|dFiles = 0
|Users = 901045
|dUsers = 127
|Ausers = 1048
|dAusers = 15
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =21-4-2026 6:14
|Pages = 1387600
|dPages = -11
|Articles = 169109
|dArticles = -14
|Edits = 6528971
|dEdits = 268
|Files = 4667
|dFiles = 1
|Users = 901169
|dUsers = 124
|Ausers = 1048
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =22-4-2026 6:14
|Pages = 1387654
|dPages = 54
|Articles = 169136
|dArticles = 27
|Edits = 6529354
|dEdits = 383
|Files = 4670
|dFiles = 3
|Users = 901285
|dUsers = 116
|Ausers = 1043
|dAusers = -5
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =23-4-2026 6:14
|Pages = 1387670
|dPages = 16
|Articles = 169145
|dArticles = 9
|Edits = 6529600
|dEdits = 246
|Files = 4670
|dFiles = 0
|Users = 901394
|dUsers = 109
|Ausers = 1043
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =24-4-2026 6:14
|Pages = 1387710
|dPages = 40
|Articles = 169160
|dArticles = 15
|Edits = 6529836
|dEdits = 236
|Files = 4673
|dFiles = 3
|Users = 901503
|dUsers = 109
|Ausers = 1043
|dAusers = 0
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =25-4-2026 6:14
|Pages = 1387730
|dPages = 20
|Articles = 169172
|dArticles = 12
|Edits = 6530094
|dEdits = 258
|Files = 4673
|dFiles = 0
|Users = 901614
|dUsers = 111
|Ausers = 1038
|dAusers = -5
}}
{{User:Neechalkaran/template/daily
|Date =26-4-2026 6:14
|Pages = 1387731
|dPages = 1
|Articles = 169173
|dArticles = 1
|Edits = 6530465
|dEdits = 371
|Files = 4673
|dFiles = 0
|Users = 901735
|dUsers = 121
|Ausers = 1038
|dAusers = 0
}}
<!---Place new stats here--->
|}
<!--- stats ends--->
nny40rne98561h8mvox2wipm8vixu7x
विधि अनुवाद
0
1610957
6544266
6540914
2026-04-26T16:18:07Z
~2026-25448-04
921965
6544266
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles>
[[चित्र:Complexity-legal-translation.jpg|अंगूठाकार|विधि अनुवाद की जटिलता]]
'''विधि अनुवाद''' ''' वह प्रक्रिया है जिसमें किसी भाषा में प्रयुक्त विधि संदर्भों और विधि उद्देश्यों की भाषा का [[अनुवाद]] किया जाता है। इसका अर्थ यह भी लिया जा सकता है कि यह केवल विधि में प्रयुक्त विशिष्ट प्रकार का अनुवाद है, जो हमेशा पूरी तरह से शुद्ध या सत्य नहीं होता।
विधि का अनुवाद अपने स्वभाव में संस्कृति-निर्भर होता है, इसलिए विधि अनुवाद को भाषाई दृष्टि से पूर्ण पारदर्शी बनाना आवश्यक नहीं है। जहाँ संभव हो, अनुवाद में अपारदर्शिता से बचने के लिए लैटिन विधि शब्दावली का प्रयोग किया जा सकता है। वहीं, गैर-पश्चिमी भाषाओं में की विधिक बहस अक्सर विशिष्ट शब्दों की उत्पत्ति और ऐतिहासिक उदाहरणों पर आधारित होती है। उदाहरण के लिए, जापानी विधिक चर्चाओं में कुछ विशेष चीनी अक्षरों का प्रयोग किया जाता है,<ref>{{Cite book |last=मिज़ुनो |first=मकीको |title=International Perspectives on Translation, Education and Innovation in Japanese and Korean Societies |publisher=स्प्रिंगर |year=2018 |isbn=978-3-319-68432-1 |editor-last=हेबर्ट |editor-first=डेविड जी. |location=चाम |pages=207–222 |chapter=Linguistic Study of Court Interpreting in Lay Judge Trials in Japan |doi=10.1007/978-3-319-68434-5_14 |chapter-url=https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-319-68434-5_14}}</ref> जो कानूनी अर्थ और परंपरा दोनों को दर्शाते हैं।
अनुवाद में [[संविदा|अपारदर्शिता अनुबंध]] संबंधी गंभीर गलतफहमियों को जन्म दे सकती है, जिसके परिणामस्वरूप अनावश्यक [[मुकदमा|मुकदमेबाजी]] हो सकती है। इसलिए, विधि अनुवाद आमतौर पर अनुभवी और विशेषज्ञ विधि अनुवादकों द्वारा ही किया जाता है।
अनुवाद के कानूनी प्रभाव को लेकर किसी विवाद से बचने के लिए यह स्पष्ट करना आवश्यक है कि अनूदित पाठ “प्रामाणिक” है,अर्थात वह विधिक रूप से प्रभावी है, या यह केवल एक “सुविधाजनक अनुवाद” है, जिसका कानूनी प्रभाव नहीं होता। न्यायालय केवल प्रामाणिक ग्रंथों को ही लागू करते हैं और मुकदमेबाज(लिटिगेंट्स) के अधिकारों और कर्तव्यों के निर्धारण में केवल प्रामाणिक दस्तावेज़ों पर निर्भर रहते हैं; सुविधाजनक अनुवादों को विधि निर्णय में मान्यता नहीं दी जाती।
== स्रोत पाठ और लक्ष्य पाठ ==
अधिकांश विधिक लेखन सटीक और तकनीकी होते है,जिसका उद्देश्य विधिक रूप से बाध्यकारी अधिकारों और कर्तव्यों को स्पष्ट रूप रूप से परिभाषित करना होता है|इसलिए, इन अधिकारों और कर्तव्यों का स्रोत पाठ और लक्ष्य पाठ के अनुवाद में सटीक रूप से मेल होना अत्यंत आवश्यक है। अनूदित पाठ में स्थापित विधिक अधिकारों और कर्तव्यों को समझने और सही ढंग से अनुवाद करने के साथ-साथ, विधिक अनुवादकों को स्रोत पाठ की विधिक प्रणाली और लक्ष्य पाठ की विधिक प्रणाली को भी ध्यान में रखना चाहिए, जो एक-दूसरे से काफी भिन्न हो सकती हैं।<ref>{{cite journal |url=Sandrini, Peter (2018). Languages for Special Purposes: An International Handbook. Berlin/Boston: Walter de Gruyter. p. 554. ISBN 978-3-11-022800-7.}}</ref> यह एक चुनौतीपूर्ण कार्य है, क्योंकि इसके लिए अनुवादक को व्यापक ज्ञान के साथ-साथ विभिन्न विधिक प्रणालियों की समझ भी होनी चाहिए, जो एक ही भाषा में मौजूद हो सकती हैं।<ref>{{cite journal |url=Sandrini, Peter (2018). Languages for Special Purposes: An International Handbook. Berlin/Boston: Walter de Gruyter. p. 554. ISBN 978-3-11-022800-7.}}</ref> विभिन्न विधिक प्रणालियों के उदाहरणों में एंग्लो-अमेरिकी कॉमन कानून, इस्लामी कानून, और पारंपरिक जनजातीय कानून शामिल हैं।
शब्दावली में रिक्तता के अलावा, स्रोत भाषा की पाठीय परंपराएँ अक्सर सांस्कृतिक रूप से निर्भर होती हैं और लक्ष्य संस्कृति की परंपराओं से मेल नहीं खा सकतीं|स्रोत भाषा में पाई जाने वाली भाषाई संरचनाएँ कभी-कभी लक्ष्य भाषा में सीधे समान रूप में उपलब्ध नहीं होतीं। इसलिए, अनुवादक को स्रोत पाठ में प्रयुक्त भाषा और लक्ष्य भाषा में तैयार किए गए पाठ के बीच भाषाई, सामाजिक और सांस्कृतिक समतुल्यता के कुछ मानकों द्वारा निर्देशित होना पड़ता है। ये मानक अनुवाद सिद्धांत में विभिन्न दृष्टिकोणों के रूप में परिभाषित विभिन्न सिद्धांतों के अनुरूप होते हैं। प्रत्येक मानक यह निर्धारित करता है कि स्रोत पाठ के किन तत्वों को लक्ष्य पाठ में प्राथमिकता दी जानी चाहिए। उदाहरण के लिए, कार्यात्मक दृष्टिकोण का अनुसरण करते हुए, अनुवादक स्रोत भाषा में प्रयुक्त संरचनाओं के समान कार्य करने वाली लक्ष्य भाषा की संरचनाएँ खोजने का प्रयास करते हैं। इस प्रकार वे स्रोत पाठ के किसी अंश की कार्यात्मकता को उसके विशिष्ट शब्दों के अर्थ या उनके क्रम से अधिक महत्व देते हैं|
=== अनुवाद से जुड़ी समस्याएँ ===
भाषाविज्ञान के संदर्भ में लिप्यंकन के उपयोग को लेकर काफी विवाद रहा है। सामान्यतः, दो प्रकार के भाषाई अभिलेख वैज्ञानिक रूप से महत्वपूर्ण माने जाते हैं। पहला, वे अभिलेख जो ध्वनि की सामान्य विशेषताओं को दर्शाते हैं, और दूसरा, वे जो केवल किसी भाषा के विशिष्ट ध्वनिम पर केंद्रित होते हैं।
हालाँकि लिप्यंकन पूरी तरह अवैध नहीं है, लेकिन यदि उसमें प्रयुक्त भाषाई विशेषताओं के बारे में पर्याप्त और विस्तृत टिप्पणी न हो, तो उसके गलत अर्थ निकाले जाने की संभावना बहुत अधिक होती है।<ref>{{cite journal |url=Heffner, R.-M. S. (1934). "Concerning Transcription". Language. 10 (3): 286–290. doi:10.2307/409478. ISSN 0097-8507. JSTOR 409478.}}</ref>इस समस्या को स्पष्ट करने वाला एक उदाहरण है—लिखित रूप में किसी बोली को प्रदर्शित करना।
इस स्थिति की मूल समस्या यह है कि लिप्यंकन किया गया पाठ केवल बोली गई भाषा का लिखित रूप नहीं होता, बल्कि वह उस व्यक्ति की भाषा भी बन जाता है जो उसे लिख रहा है। यानी, यह हमेशा किसी दूसरे व्यक्ति द्वारा किया गया प्रस्तुतीकरण होता है, चाहे लिप्यंतरणकर्ता को उस भाषा की कितनी भी समझ क्यों न हो।
हर लिप्यंकन वह कितना ही विस्तृत क्यों न हो, भाषण की एक व्याख्या होता है और इसमें यह चयन किया जाता है कि क्या शामिल किया जाए और क्या छोड़ा जाए। इसी कारण, यह बहुत आवश्यक है कि लिप्यंकन के रूप का चयन सोच-समझकर किया जाए ताकि बोली गई भाषा को लिखित रूप में सही ढंग से प्रस्तुत किया जा सके।<ref>{{cite journal |url=Macaulay, Ronald K. S. (1991). ""Coz It Izny Spelt When They Say It": Displaying Dialect in Writing". American Speech. 66 (3): 280–291. doi:10.2307/455800. ISSN 0003-1283. JSTOR 455800 |ref=Macaulay, Ronald K. S. (1991). ""Coz It Izny Spelt When They Say It": Displaying Dialect in Writing". American Speech. 66 (3): 280–291. doi:10.2307/455800. ISSN 0003-1283. JSTOR 455800}}</ref>अनुवाद के विभिन्न तरीकों को अनुवाद सिद्धांत के विभिन्न तरीकों के साथ भ्रमित नहीं करना चाहिए। पहले का अर्थ है वे मानक जिन्हें अनुवादक अपने कार्य में अपनाते हैं, जबकि दूसरे का संबंध उन वैचारिक ढाँचों से है जो अनुवाद सिद्धांत के विकास में उपयोग किए जाते हैं।
अधिकांश विधिवेत्ता अनुवाद सिद्धांत के शब्दों से परिचित नहीं होते। वे अक्सर अनुवादकों और दुभाषियों से शब्दशः अनुवाद की अपेक्षा करते हैं। उनके लिए यह गुणवत्ता का एक स्पष्ट मानक होता है।
लेकिन वास्तव में, शब्दशः अनुवाद अक्सर उपयुक्त नहीं होता, क्योंकि अलग-अलग भाषाओं की व्याकरणिक संरचना और विभिन्न विधि प्रणालियों में अलग-अलग कानूनी शब्द और नियम होते हैं।
अनुवाद करते समय सही शब्दों का चयन करना कठिन हो सकता है, क्योंकि हर शब्द का दूसरी भाषा में बिल्कुल समान अर्थ नहीं होता। दुनिया भर में विभिन्न संस्कृतियाँ हैं जहाँ विधि अनुवाद का बिल्कुल सटीक होना अत्यंत आवश्यक है।
इसलिए, यह महत्वपूर्ण है कि कानूनी अनुवादक किसी शब्द का एक भाषा से दूसरी भाषा में अनुवाद करते समय उसके अर्थ और प्रभाव दोनों को बनाए रखें।<ref>{{cite journal |last1=Gotti |first1=Maurizio |url=Gotti, Maurizio (2016). "Linguistic Features of Legal Texts: Translation Issues". Statute Law Review. 37 (2): 144–155. doi:10.1093/slr/hmu027. ISSN 0144-3593.}}</ref>
==== द्विभाषी विधिक शब्दकोश ====
विधिक अनुवादक अक्सर विशेष प्रकार के द्विभाषी या बहुभाषी विधिक शब्दकोशों का उपयोग करते हैं। सावधानी बरतना आवश्यक है, क्योंकि कुछ द्विभाषी विधिक शब्दकोश निम्न गुणवत्ता के होते हैं और उनके उपयोग से गलत अनुवाद हो सकता है।
द्विभाषी विधिक शब्दकोश सामान्यतः शाब्दिक समानार्थी अनुवाद देने के बजाय व्याख्या के संदर्भ स्रोत के रूप में अधिक उपयोगी होते हैं।
एक भाषा से दूसरी भाषा में विधिक पाठ का अनुवाद करना विधि विशेषज्ञों के लिए चुनौतीपूर्ण होता है, क्योंकि अनुवाद में कुछ हद तक स्वतंत्रता होती है—जहाँ अर्थ को बनाए रखना अधिक महत्वपूर्ण होता है, न कि शब्दों या वाक्य संरचना की पूरी समानता बनाए रखना।
इसके अलावा, विशेषज्ञों के बीच इस बात पर भी बहस होती है कि क्या विधिक भाषा को केवल पेशेवर उपयोग के लिए लक्ष्य भाषा तक सीमित रखा जाए, या उसे व्यापक बनाया जाए ताकि आम जनता, विशेष रूप से द्विभाषी विधिक प्रणाली वाले समाजों में, उसे आसानी से समझ सके।<ref>{{cite journal |last1=Poon |first1=Wai Yee Emily |url=Poon, Wai Yee Emily (2010). "Strategies for Creating a Bilingual Legal Dictionary". International Journal of Lexicography. 23 (1): 83–103. doi:10.1093/ijl/ecp037. ISSN 0950-3846.}}</ref>
[[श्रेणी:न्यायिक लिखाई]]
[[श्रेणी:न्यायिक संचार]]
[[श्रेणी:अनुवाद]]
p6snlzok35b54m9d8svv5pjqtqvkwze
विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अभिदीप चौधरी
4
1611139
6544272
6542089
2026-04-26T16:40:28Z
SM7
89247
/* अभिदीप चौधरी */ चर्चा समाप्त की जा रही, परिणाम रहा हटाया ([[WP:XFDC#4.0.16|XFDcloser]])
6544272
wikitext
text/x-wiki
<div class="boilerplate metadata afd vfd xfd-closed" style="background-color: #F3F9FF; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;">
:''निम्न चर्चा नीचे लिखे पृष्ठ के प्रस्तावित विलोपन का पुरालेख है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें बदलाव न करें।'''</span> अनुवर्ती टिप्पणियाँ उपयुक्त वार्ता पृष्ठ पर करनी चाहिए (जैसे कि लेख का वार्ता पृष्ठ)। इस पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का कोई संपादन नहीं होना चाहिए।''
<!--साँचा:हहेच शुरू
सूचना: अगर आप इस अनुभाग को इसलिए देख रहे हैं क्योंकि आप लेख को हटाने के लिए पुनः नामांकित करना चाहते हैं तो कृपया इस भाग में कुछ भी संपादन न करें। ऊपर का यह भाग वर्तमान नामांकन से पहले लेख को हटाने के लिए किए गए नामांकन का पुरालेख है। आप नीचे के अनुभाग में चर्चा कर सकते हैं।-->
परिणाम: '''हटाया'''. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:40, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
=== [[:अभिदीप चौधरी]] ===
{{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=नहीं|प्रकार=लेख|तिथि=अप्रैल 2026}}
:{{la|1=अभिदीप चौधरी}}
:{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|अभिदीप चौधरी -विकिपीडिया -wikipedia}}
नामांकन के लिये कारण:
उल्लेखनीय नहीं।[[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 15:20, 13 अप्रैल 2026 (UTC)
* साफ प्रचार लगता है। हटा देना चाहिए। <span style="color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 06:19, 17 अप्रैल 2026 (UTC)
* '''हटायें''' – यह लेख प्रचार है और भरोसेमंद स्रोत भी नहीं हैं। इसलिए इसे हटाना सही है। [[User:Citexji|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''Citexji'''</span>]]<sup>[[User talk:Citexji|<span style="color:green">बातचीत</span>]]</sup> 07:16, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
:''ऊपर की चर्चा इस पृष्ठ पर हुए विचार-विमर्श का पुरालेख है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें किसी तरह का बदलाव न करें।'''</span> अनुवर्ती टिप्पणियाँ उपयुक्त वार्ता पृष्ठ पर करनी चाहिए (जैसे कि लेख का वार्ता पृष्ठ या [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा]] का वार्ता पृष्ठ)। इस पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का कोई संपादन नहीं होना चाहिए।<!--साँचा:हहेच अंत--></div>
0uwu9t8zs9p13mf7jntbpzinwwvtbtq
जामिया नईमिया मुरादाबाद
0
1611185
6544399
6540822
2026-04-27T05:26:07Z
Mnjkhan
900134
6544399
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox university
| name = जामिया नईमिया मुरादाबाद<br>Jamia Naeemia Moradabad
| native_name = जेएनएम
| image_name =
| image_size =
| image_alt =
| caption =
| latin_name =
| motto =
| mottoeng =
| established = 1925
| closed =
| founder = [[नईम-उद-दीन मुरादाबादी]]
| type = [[इस्लामी विश्वविद्यालय]]
| affiliation = [[बरेलवी|बरेलवी आंदोलन]]
| endowment =
| officer_in_charge =
| chairman =
| chancellor = |
| vice-president =
| superintendent =
| provost =
| rector =
| principal = मुफ्ती अयूब खान नईमी भागलपुरी
| dean =
| director =
| head_label =
| head =
| faculty =
| staff =
| students = 1000+ (लगभग)
| undergrad =
| postgrad =
| doctoral =
| other =
| city = [[मुरादाबाद]]
| state = [[उतार प्रदेश]]
| province =
| country = [[भारत]]
| coor =
| campus =
| former_names =
| free_label =
| free =
| sports =
| colors =
| colours =
| nickname =
| mascot =
| athletics =
| affiliations =
| website = {{URL|https://jamianaimia.com}}
| logo =
| footnotes =
}}
'''जामिया नईमिया मुरादाबाद''' (उर्दू: جامعہ نعیمیہ مراد آباد) भारत में एक इस्लामी मदरसा है। यह [[उत्तर प्रदेश]] के उत्तरी राज्य [[मुरादाबाद]] में स्थित है। यह मदरसा भारत में [[बरेलवी आंदोलन]] का एक प्रमुख केंद्र है और प्रतिद्वंद्वी देवबंदी आंदोलन द्वारा हिंसा का लक्ष्य रहा है।.<ref>{{Cite web|url=http://jamianaimia.com/|title=JAMIA NAIMIA|website=jamianaimia.com|access-date=26 May 2020|archive-date=13 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813213605/http://jamianaimia.com/|url-status=dead}}</ref><ref name="Riaz2008">{{cite book|author=Ali Riaz|title=Faithful Education: Madrassahs in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=kUIEAQAAQBAJ|date=3 September 2008|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-4562-2}}</ref>
==इतिहास==
इसकी शुरुआत [[मुरादाबाद]] शहर में एक मदरसे के तौर पर हुई थी। इसका नाम 'नईमिया' रखा गया, जो सुन्नी इस्लामी विद्वान नईम-उद-दीन मुरादाबादी के नाम पर था। इसने सुन्नी सूफी आंदोलन के कई प्रमुख उलेमा दिए हैं।
1925 (1343 हिजरी) में, जामिया नईमिया मुरादाबाद में 'अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन' का पहला शिखर सम्मेलन आयोजित किया गया था। इसका उद्देश्य "सुन्नी बहुसंख्यक" समुदाय को एक ही राजनीतिक, आर्थिक और सामाजिक-धार्मिक मंच के तहत एकजुट करना था। इसमें दो सौ पचास से ज़्यादा धार्मिक विद्वानों ने हिस्सा लिया था। दरगाह सैयद अशरफ जहांगीर सेमनानी के सज्जादानशीन, सैयद मोहम्मद इज़हार अशरफ ने जामिया नईमिया मुरादाबाद में पढ़ाया था।
==फ़तवे==
दारुल इफ़्ता जामिया नईमिया मुरादाबाद ने समाजवादी पार्टी के नेता आज़म खान के ख़िलाफ़ एक फ़तवा जारी किया, जिसमें उन पर कथित तौर पर ग़रीबों से क़ब्रिस्तान की ज़मीन और अन्य संपत्तियाँ ज़बरदस्ती छीनने का आरोप लगाया गया था।
==सन्दर्भ==
<references/>
[[श्रेणी:मुरादाबाद]]
[[श्रेणी:मदरसे]]
8ycdc76kg83onkjf8z4g7prm6yd78rl
6544400
6544399
2026-04-27T05:29:25Z
Mnjkhan
900134
/* top */
6544400
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox university
| name = जामिया नईमिया मुरादाबाद<br>Jamia Naeemia Moradabad
| native_name = जेएनएम
| image_name =
| image_size =
| image_alt =
| caption =
| latin_name =
| motto =
| mottoeng =
| established = 1925
| closed =
| founder = [[नईमुद्दीन मुरादाबादी]]
| type = [[इस्लामी विश्वविद्यालय]]
| affiliation = [[बरेलवी|बरेलवी आंदोलन]]
| endowment =
| officer_in_charge =
| chairman =
| chancellor = |
| vice-president =
| superintendent =
| provost =
| rector =
| principal = मुफ्ती अयूब खान नईमी भागलपुरी
| dean =
| director =
| head_label =
| head =
| faculty =
| staff =
| students = 1000+ (लगभग)
| undergrad =
| postgrad =
| doctoral =
| other =
| city = [[मुरादाबाद]]
| state = [[उतार प्रदेश]]
| province =
| country = [[भारत]]
| coor =
| campus =
| former_names =
| free_label =
| free =
| sports =
| colors =
| colours =
| nickname =
| mascot =
| athletics =
| affiliations =
| website = {{URL|https://jamianaimia.com}}
| logo =
| footnotes =
}}
'''जामिया नईमिया मुरादाबाद''' (उर्दू: جامعہ نعیمیہ مراد آباد) भारत में एक इस्लामी मदरसा है। यह [[उत्तर प्रदेश]] के उत्तरी राज्य [[मुरादाबाद]] में स्थित है। यह मदरसा भारत में [[बरेलवी आंदोलन]] का एक प्रमुख केंद्र है और प्रतिद्वंद्वी देवबंदी आंदोलन द्वारा हिंसा का लक्ष्य रहा है।.<ref>{{Cite web|url=http://jamianaimia.com/|title=JAMIA NAIMIA|website=jamianaimia.com|access-date=26 May 2020|archive-date=13 August 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180813213605/http://jamianaimia.com/|url-status=dead}}</ref><ref name="Riaz2008">{{cite book|author=Ali Riaz|title=Faithful Education: Madrassahs in South Asia|url=https://books.google.com/books?id=kUIEAQAAQBAJ|date=3 September 2008|publisher=Rutgers University Press|isbn=978-0-8135-4562-2}}</ref>
==इतिहास==
इसकी शुरुआत [[मुरादाबाद]] शहर में एक मदरसे के तौर पर हुई थी। इसका नाम 'नईमिया' रखा गया, जो सुन्नी इस्लामी विद्वान नईम-उद-दीन मुरादाबादी के नाम पर था। इसने सुन्नी सूफी आंदोलन के कई प्रमुख उलेमा दिए हैं।
1925 (1343 हिजरी) में, जामिया नईमिया मुरादाबाद में 'अखिल भारतीय सुन्नी सम्मेलन' का पहला शिखर सम्मेलन आयोजित किया गया था। इसका उद्देश्य "सुन्नी बहुसंख्यक" समुदाय को एक ही राजनीतिक, आर्थिक और सामाजिक-धार्मिक मंच के तहत एकजुट करना था। इसमें दो सौ पचास से ज़्यादा धार्मिक विद्वानों ने हिस्सा लिया था। दरगाह सैयद अशरफ जहांगीर सेमनानी के सज्जादानशीन, सैयद मोहम्मद इज़हार अशरफ ने जामिया नईमिया मुरादाबाद में पढ़ाया था।
==फ़तवे==
दारुल इफ़्ता जामिया नईमिया मुरादाबाद ने समाजवादी पार्टी के नेता आज़म खान के ख़िलाफ़ एक फ़तवा जारी किया, जिसमें उन पर कथित तौर पर ग़रीबों से क़ब्रिस्तान की ज़मीन और अन्य संपत्तियाँ ज़बरदस्ती छीनने का आरोप लगाया गया था।
==सन्दर्भ==
<references/>
[[श्रेणी:मुरादाबाद]]
[[श्रेणी:मदरसे]]
7151faf5gfwaw99ag1tb1urbt43m0ro
सदस्य वार्ता:Khushi200
3
1611237
6544447
6541514
2026-04-27T10:49:31Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
अफसर बानो पृष्ठ पर चर्चा
6544447
wikitext
text/x-wiki
{{साँचा:सहायता|name=Khushi200}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 16 अप्रैल 2026 (UTC)
:धन्यवाद। [[सदस्य:Khushi200|Khushi200]] ([[सदस्य वार्ता:Khushi200|वार्ता]]) 07:54, 17 अप्रैल 2026 (UTC)
==अफसर बानो पृष्ठ पर चर्चा==
Khushi200 जी, [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अफसर बानो|अफसर बानो पृष्ठ पर चर्चा समाप्त]] हो चुकी है तथा परिणामस्वरूप इसे हटाया जाना निर्धारित किया गया है। ऐसी स्थिति में इस परियोजना पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का संपादन करना उचित नहीं है। इसके बावजूद आपके द्वारा संपादन किए हैं। कृपया इस संबंध में कारण स्पष्ट करने का कष्ट करें।<span style="text-shadow:black 3px 3px 2px;color:orange;">☆★</span>[[सदस्य:चाहर धर्मेंद्र|<u><span style="color:Cyan;">चाहर धर्मेंद्र</span></u>]]<sup>[[सदस्य वार्ता:चाहर धर्मेंद्र|<small style="color:orange">--राम राम जी--</small>]]</sup> 10:40, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
kf9vpkfeqmsvsb0m52fwgzhbgv2vuh1
विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अनिल भटनागर
4
1611358
6544269
6542085
2026-04-26T16:39:23Z
SM7
89247
/* अनिल भटनागर */ चर्चा समाप्त की जा रही, परिणाम रहा हटाया ([[WP:XFDC#4.0.16|XFDcloser]])
6544269
wikitext
text/x-wiki
<div class="boilerplate metadata afd vfd xfd-closed" style="background-color: #F3F9FF; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;">
:''निम्न चर्चा नीचे लिखे पृष्ठ के प्रस्तावित विलोपन का पुरालेख है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें बदलाव न करें।'''</span> अनुवर्ती टिप्पणियाँ उपयुक्त वार्ता पृष्ठ पर करनी चाहिए (जैसे कि लेख का वार्ता पृष्ठ)। इस पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का कोई संपादन नहीं होना चाहिए।''
<!--साँचा:हहेच शुरू
सूचना: अगर आप इस अनुभाग को इसलिए देख रहे हैं क्योंकि आप लेख को हटाने के लिए पुनः नामांकित करना चाहते हैं तो कृपया इस भाग में कुछ भी संपादन न करें। ऊपर का यह भाग वर्तमान नामांकन से पहले लेख को हटाने के लिए किए गए नामांकन का पुरालेख है। आप नीचे के अनुभाग में चर्चा कर सकते हैं।-->
परिणाम: '''हटाया'''. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:39, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
=== [[:अनिल भटनागर]] ===
{{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=नहीं|प्रकार=लेख|तिथि=अप्रैल 2026}}
:{{la|1=अनिल भटनागर}}
:{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|अनिल भटनागर -विकिपीडिया -wikipedia}}
नामांकन के लिये कारण:
उल्लेखनीय नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
* हटाने का {{समर्थन}} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:33, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
* '''हटायें''' का {{समर्थन}} – भरोसेमंद स्रोत नहीं हैं, इसलिए इसकी उल्लेखनीयता साबित नहीं होती। इसलिए लेख हटाना सही है। [[User:Citexji|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''Citexji'''</span>]]<sup>[[User talk:Citexji|<span style="color:green">बातचीत</span>]]</sup> 07:10, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
:''ऊपर की चर्चा इस पृष्ठ पर हुए विचार-विमर्श का पुरालेख है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें किसी तरह का बदलाव न करें।'''</span> अनुवर्ती टिप्पणियाँ उपयुक्त वार्ता पृष्ठ पर करनी चाहिए (जैसे कि लेख का वार्ता पृष्ठ या [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा]] का वार्ता पृष्ठ)। इस पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का कोई संपादन नहीं होना चाहिए।<!--साँचा:हहेच अंत--></div>
kkuqpyyj8qa2ckvtja9r3wio22cfgtp
विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अम्बा प्रसाद श्रीवास्तव
4
1611359
6544273
6542091
2026-04-26T16:40:43Z
SM7
89247
/* अम्बा प्रसाद श्रीवास्तव */ चर्चा समाप्त की जा रही, परिणाम रहा हटाया ([[WP:XFDC#4.0.16|XFDcloser]])
6544273
wikitext
text/x-wiki
<div class="boilerplate metadata afd vfd xfd-closed" style="background-color: #F3F9FF; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;">
:''निम्न चर्चा नीचे लिखे पृष्ठ के प्रस्तावित विलोपन का पुरालेख है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें बदलाव न करें।'''</span> अनुवर्ती टिप्पणियाँ उपयुक्त वार्ता पृष्ठ पर करनी चाहिए (जैसे कि लेख का वार्ता पृष्ठ)। इस पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का कोई संपादन नहीं होना चाहिए।''
<!--साँचा:हहेच शुरू
सूचना: अगर आप इस अनुभाग को इसलिए देख रहे हैं क्योंकि आप लेख को हटाने के लिए पुनः नामांकित करना चाहते हैं तो कृपया इस भाग में कुछ भी संपादन न करें। ऊपर का यह भाग वर्तमान नामांकन से पहले लेख को हटाने के लिए किए गए नामांकन का पुरालेख है। आप नीचे के अनुभाग में चर्चा कर सकते हैं।-->
परिणाम: '''हटाया'''. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:40, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
=== [[:अम्बा प्रसाद श्रीवास्तव]] ===
{{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=नहीं|प्रकार=लेख|तिथि=अप्रैल 2026}}
:{{la|1=अम्बा प्रसाद श्रीवास्तव}}
:{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|अम्बा प्रसाद श्रीवास्तव -विकिपीडिया -wikipedia}}
नामांकन के लिये कारण:
उल्लेखनीय नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 03:52, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
* हटाने का {{समर्थन}} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:35, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
* '''हटायें''' – इस विषय के लिए पर्याप्त और भरोसेमंद स्रोत नहीं हैं, इसलिए इसकी उल्लेखनीयता साबित नहीं होती। इसलिए लेख हटाना सही है। [[User:Citexji|<span style="text-shadow:gray 3px 3px 2px;color:red">'''Citexji'''</span>]]<sup>[[User talk:Citexji|<span style="color:green">बातचीत</span>]]</sup> 07:17, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
:''ऊपर की चर्चा इस पृष्ठ पर हुए विचार-विमर्श का पुरालेख है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें किसी तरह का बदलाव न करें।'''</span> अनुवर्ती टिप्पणियाँ उपयुक्त वार्ता पृष्ठ पर करनी चाहिए (जैसे कि लेख का वार्ता पृष्ठ या [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा]] का वार्ता पृष्ठ)। इस पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का कोई संपादन नहीं होना चाहिए।<!--साँचा:हहेच अंत--></div>
6ki158chriurh1gncwxy4gij3ise3o8
विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा/लेख/अफसर बानो
4
1611363
6544271
6543616
2026-04-26T16:40:08Z
SM7
89247
/* अफसर बानो */ चर्चा समाप्त की जा रही, परिणाम रहा हटाया ([[WP:XFDC#4.0.16|XFDcloser]])
6544271
wikitext
text/x-wiki
<div class="boilerplate metadata afd vfd xfd-closed" style="background-color: #F3F9FF; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;">
:''निम्न चर्चा नीचे लिखे पृष्ठ के प्रस्तावित विलोपन का पुरालेख है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें बदलाव न करें।'''</span> अनुवर्ती टिप्पणियाँ उपयुक्त वार्ता पृष्ठ पर करनी चाहिए (जैसे कि लेख का वार्ता पृष्ठ)। इस पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का कोई संपादन नहीं होना चाहिए।''
<!--साँचा:हहेच शुरू
सूचना: अगर आप इस अनुभाग को इसलिए देख रहे हैं क्योंकि आप लेख को हटाने के लिए पुनः नामांकित करना चाहते हैं तो कृपया इस भाग में कुछ भी संपादन न करें। ऊपर का यह भाग वर्तमान नामांकन से पहले लेख को हटाने के लिए किए गए नामांकन का पुरालेख है। आप नीचे के अनुभाग में चर्चा कर सकते हैं।-->
परिणाम: '''हटाया'''. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:40, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
=== [[:अफसर बानो]] ===
{{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=नहीं|प्रकार=लेख|तिथि=अप्रैल 2026}}
:{{la|1=अफसर बानो}}
:{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|अफसर बानो -विकिपीडिया -wikipedia}}
नामांकन के लिये कारण:
उल्लेखनीय नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:16, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
* हटाने का {{समर्थन}} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:37, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
* हटाने का {{समर्थन}} [[सदस्य:Khushi200|<span style="color:#8B0000;font-family:Georgia;font-size:105%;"><b>OhNoItsKhushi</b></span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:Khushi200|<span style="color:#1E90FF;">✦ वार्ता ✦</span>]]</sup> 13:32, 24 अप्रैल 2026 (UTC)
:''ऊपर की चर्चा इस पृष्ठ पर हुए विचार-विमर्श का पुरालेख है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें किसी तरह का बदलाव न करें।'''</span> अनुवर्ती टिप्पणियाँ उपयुक्त वार्ता पृष्ठ पर करनी चाहिए (जैसे कि लेख का वार्ता पृष्ठ या [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा]] का वार्ता पृष्ठ)। इस पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का कोई संपादन नहीं होना चाहिए।<!--साँचा:हहेच अंत--></div>
f8f05dtpqylhj6wpiwpwzxb40fiqopc
6544413
6544271
2026-04-27T06:33:22Z
Khushi200
920506
6544413
wikitext
text/x-wiki
=== [[:अफसर बानो]] ===
{{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=हाँ|प्रकार=लेख|तिथि=अप्रैल 2026}}
:{{la|1=अफसर बानो}}
:{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|अफसर बानो -विकिपीडिया -wikipedia}}
नामांकन के लिये कारण:
उल्लेखनीय नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:16, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
* हटाने का {{समर्थन}} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:37, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
* हटाने का {{समर्थन}} [[सदस्य:Khushi200|<span style="color:#8B0000;font-family:Georgia;font-size:105%;"><b>OhNoItsKhushi</b></span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:Khushi200|<span style="color:#1E90FF;">✦ वार्ता ✦</span>]]</sup> 06:33, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
aex342uxqph3nz3hhrandzrotq2iq8c
6544426
6544413
2026-04-27T08:43:58Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
[[Special:Contributions/Khushi200|Khushi200]] ([[User talk:Khushi200|वार्ता]]) द्वारा किए गए बदलाव [[Special:Diff/6544413|6544413]] को पूर्ववत किया
6544426
wikitext
text/x-wiki
<div class="boilerplate metadata afd vfd xfd-closed" style="background-color: #F3F9FF; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;">
:''निम्न चर्चा नीचे लिखे पृष्ठ के प्रस्तावित विलोपन का पुरालेख है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें बदलाव न करें।'''</span> अनुवर्ती टिप्पणियाँ उपयुक्त वार्ता पृष्ठ पर करनी चाहिए (जैसे कि लेख का वार्ता पृष्ठ)। इस पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का कोई संपादन नहीं होना चाहिए।''
<!--साँचा:हहेच शुरू
सूचना: अगर आप इस अनुभाग को इसलिए देख रहे हैं क्योंकि आप लेख को हटाने के लिए पुनः नामांकित करना चाहते हैं तो कृपया इस भाग में कुछ भी संपादन न करें। ऊपर का यह भाग वर्तमान नामांकन से पहले लेख को हटाने के लिए किए गए नामांकन का पुरालेख है। आप नीचे के अनुभाग में चर्चा कर सकते हैं।-->
परिणाम: '''हटाया'''. --[[User:SM7|<span style="color:#00A300">SM7</span>]]<sup>[[User talk:SM7|<small style="color:#6F00FF">--बातचीत--</small>]]</sup> 16:40, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
=== [[:अफसर बानो]] ===
{{हहेच श्रेणीकरण|वर्तमान=नहीं|प्रकार=लेख|तिथि=अप्रैल 2026}}
:{{la|1=अफसर बानो}}
:{{गूगल|खोज|समाचार|पुस्तक|विद्वान|अफसर बानो -विकिपीडिया -wikipedia}}
नामांकन के लिये कारण:
उल्लेखनीय नहीं। <span style="color:green;">☆★</span>[[user:संजीव कुमार|<u><span style="color:Magenta;">संजीव कुमार</span></u>]] ([[User talk:संजीव कुमार|<span style="color:blue;">✉✉</span>]]) 04:16, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
* हटाने का {{समर्थन}} [[User:AMAN KUMAR|<b style="color:olive;font-size:18px;text-shadow:2px 2px 4px #888"><u>विक्रम प्रताप</u></b>]]<sup>[[User talk:AMAN KUMAR|<b style="color:teal"><u>(बातचीत)</u></b>]]</sup>-- 05:37, 19 अप्रैल 2026 (UTC)
* हटाने का {{समर्थन}} [[सदस्य:Khushi200|<span style="color:#8B0000;font-family:Georgia;font-size:105%;"><b>OhNoItsKhushi</b></span>]] <sup>[[सदस्य वार्ता:Khushi200|<span style="color:#1E90FF;">✦ वार्ता ✦</span>]]</sup> 13:32, 24 अप्रैल 2026 (UTC)
:''ऊपर की चर्चा इस पृष्ठ पर हुए विचार-विमर्श का पुरालेख है। <span style="color:red">'''कृपया इसमें किसी तरह का बदलाव न करें।'''</span> अनुवर्ती टिप्पणियाँ उपयुक्त वार्ता पृष्ठ पर करनी चाहिए (जैसे कि लेख का वार्ता पृष्ठ या [[विकिपीडिया:पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा|पृष्ठ हटाने हेतु चर्चा]] का वार्ता पृष्ठ)। इस पृष्ठ पर किसी भी प्रकार का कोई संपादन नहीं होना चाहिए।<!--साँचा:हहेच अंत--></div>
f8f05dtpqylhj6wpiwpwzxb40fiqopc
सदस्य वार्ता:Harshverdhanraj
3
1611418
6544319
6542657
2026-04-26T23:28:32Z
Xqbot
9835
बॉट: [[सदस्य वार्ता:HarshVerdhanRaj]] को दोहरे पुननिर्देशित ठीक किया।
6544319
wikitext
text/x-wiki
#पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:HarshVerdhanRaj]]
a2oq7mtmmwxdoayeq3ing1lhrulg6do
सुम्बावा भाषा
0
1611533
6544225
6544191
2026-04-26T12:45:17Z
ङघिञ
872516
6544225
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language|familycolor=austronesian|name=सुम्बावा|nativename=ᨅᨔ ᨔᨆᨓ|ethnicity=सुम्बावा|states=[[इंडोनेशिया]]|region=[[सुम्बावा]]|iso3=smw|speakers=३,००,०००|date=१९८९|fam2=[[मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ|मलय-पोलेनीशियाई]]|fam3=[[बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ|बाली-ससक-सुम्बावा]]|fam4=ससक-सुम्बावा|script={{unbulleted list|
|[[रोमन लिपि|लैटिन]]
|[[लोन्तारा लिपि|सतेरा जोनतल]]
}}|agency=Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa
-----
बदन पेंगेमबांगन दान पेमबिनान बाहासा|glotto=sumb1241|map=File:Sumbawa language distribution.svg|mapcaption={{Legend |#0062FF|सुम्बावा अधिकांश आबादी द्वारा बोली जाती है, या उनकी मातृभाषा है।}}
{{Legend striped|#0062FF|#74B4FF| सुम्बावा अधिकांश आबादी द्वारा बोली जाती है, लेकिन साथ ही बड़ी संख्या में अन्य भाषाओं के बोलने वालों द्वारा भी बोली जाती है।}}
{{Legend |#74B4FF| सुम्बावा एक अल्पसंख्यक भाषा है।}}|status_konservasi=NE|conservation_status=NE|image=File:Basa Samawa.svg}}
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''सुम्बावा''' ({{Lang|smw|Basa Samawa}}, [[लोन्तारा लिपि|सतेरा जोनतल लिपि]]: ᨅᨔ ᨔᨆᨓ, {{Langx|id|Bahasa Sumbawa}}) यह [[इंडोनेशिया]] के [[सुम्बावा|सुम्बावा द्वीप]] के पश्चिमी हिस्से की एक मलाय-पॉलीनेशियन भाषा है, जिसे यह बीमा बोलने वालों के साथ साझा करती है। यह पड़ोसी [[लोम्बोक]] और [[बाली]] की भाषाओं से निकटता से संबंधित है। सुम्बावा लोग अपनी भाषा को अपनी ही एक मूल लिपि में लिखते हैं, जिसे उनके गृहक्षेत्र में आमतौर पर '[[लोन्तारा लिपि|सतेरा जोंतल]]' के नाम से जाना जाता है; इसके साथ ही वे लैटिन लिपि का भी उपयोग करते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://lingdy.aacore.jp/doc/endangered-scripts-issea/asako_shiohara_paper.pdf|title=The ''Satera Jontal'' Script in the Sumbawa District in Eastern Indonesia|last=Shiohara|first=Asako|via=Linguistic Dynamics Science Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224181401/http://lingdy.aacore.jp/doc/endangered-scripts-issea/asako_shiohara_paper.pdf|archive-date=2016-12-24|access-date=2015-05-05}}</ref>
== सम्बन्ध ==
=== बाली भाषा से सम्बन्ध ===
{| class="wikitable" border="1"
!अंग्रेज़ी
![[बाली भाषा]]
!सुम्बावा भाषा
|-
|राजा का शीर्षक
|{{Lang|ban|ᬤᬾᬯᬅᬕᬸᬂ}} (देवा अगुङ्ग)
|{{Lang|smw|ᨉᨙᨓᨆᨔᨆᨓ}} (देवा मस्मावा)
|-
|कब
|{{Lang|ban|ᬧᬶᬤᬦ᭄}} (पिदन)
|{{Lang|smw|ᨄᨗᨉᨊ}} (पिदन)
|-
|}
== सन्दर्भ ==
<references />
[[श्रेणी:इण्डोनेशिया की भाषाएँ]]
[[श्रेणी:ऑस्ट्रोनीशियाई भाषाएँ]]
[[श्रेणी:बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ]]
4sev8jm7ssjt27x9kyrld7niseberyf
6544238
6544225
2026-04-26T13:21:31Z
ङघिञ
872516
6544238
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language|familycolor=austronesian|name=सुम्बावा|nativename=ᨅᨔ ᨔᨆᨓ|ethnicity=सुम्बावा|states=[[इंडोनेशिया]]|region=[[सुम्बावा]]|iso3=smw|speakers=३,००,०००|date=१९८९|fam2=[[मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ|मलय-पोलेनीशियाई]]|fam3=[[बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ|बाली-ससक-सुम्बावा]]|fam4=ससक-सुम्बावा|script={{unbulleted list|
|[[रोमन लिपि|लैटिन]]
|[[लोन्तारा लिपि|सतेरा जोनतल]]
}}|agency=Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa
-----
बदन पेंगेमबांगन दान पेमबिनान बाहासा|glotto=sumb1241|map=File:Sumbawa language distribution.svg|mapcaption={{Legend |#0062FF|सुम्बावा अधिकांश आबादी द्वारा बोली जाती है, या उनकी मातृभाषा है।}}
{{Legend striped|#0062FF|#74B4FF| सुम्बावा अधिकांश आबादी द्वारा बोली जाती है, लेकिन साथ ही बड़ी संख्या में अन्य भाषाओं के बोलने वालों द्वारा भी बोली जाती है।}}
{{Legend |#74B4FF| सुम्बावा एक अल्पसंख्यक भाषा है।}}|status_konservasi=NE|conservation_status=NE|image=File:Basa Samawa.svg}}
<templatestyles src="Module:Infobox/styles.css"></templatestyles>'''सुम्बावा''' ({{Lang|smw|Basa Samawa}}, [[लोन्तारा लिपि|सतेरा जोनतल लिपि]]: ᨅᨔ ᨔᨆᨓ, {{Langx|id|Bahasa Sumbawa}}) यह [[इंडोनेशिया]] के [[सुम्बावा|सुम्बावा द्वीप]] के पश्चिमी हिस्से की एक मलाय-पॉलीनेशियन भाषा है, जिसे यह बीमा बोलने वालों के साथ साझा करती है। यह पड़ोसी [[लोम्बोक]] और [[बाली]] की भाषाओं से निकटता से संबंधित है। सुम्बावा लोग अपनी भाषा को अपनी ही एक मूल लिपि में लिखते हैं, जिसे उनके गृहक्षेत्र में आमतौर पर '[[लोन्तारा लिपि|सतेरा जोंतल]]' के नाम से जाना जाता है; इसके साथ ही वे लैटिन लिपि का भी उपयोग करते हैं।<ref>{{Cite web|url=http://lingdy.aacore.jp/doc/endangered-scripts-issea/asako_shiohara_paper.pdf|title=The ''Satera Jontal'' Script in the Sumbawa District in Eastern Indonesia|last=Shiohara|first=Asako|via=Linguistic Dynamics Science Project|archive-url=https://web.archive.org/web/20161224181401/http://lingdy.aacore.jp/doc/endangered-scripts-issea/asako_shiohara_paper.pdf|archive-date=2016-12-24|access-date=2015-05-05}}</ref>
== सम्बन्ध ==
=== बाली भाषा से सम्बन्ध ===
{| class="wikitable" border="1"
!अंग्रेज़ी
![[बाली भाषा]]
!सुम्बावा भाषा
|-
|राजा का शीर्षक
|{{Lang|ban|ᬤᬾᬯᬅᬕᬸᬂ}} (देवा अगुङ्ग)
|{{Lang|smw|ᨉᨙᨓᨆᨔᨆᨓ}} (देवा मस्मावा)
|-
|कब
|{{Lang|ban|ᬧᬶᬤᬦ᭄}} (पिदन)
|{{Lang|smw|ᨄᨗᨉᨊ}} (पिदन)
|-
|}
== सन्दर्भ ==
<references />{{बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ}}
[[श्रेणी:इण्डोनेशिया की भाषाएँ]]
[[श्रेणी:ऑस्ट्रोनीशियाई भाषाएँ]]
[[श्रेणी:बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ]]
md4ew7wda7oy2e9gp9kefccv2wnqnq4
बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ
0
1611588
6544215
2026-04-26T12:25:05Z
ङघिञ
872516
"[[:en:Special:Redirect/revision/1315780879|Bali–Sasak–Sumbawa languages]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया
6544215
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language family|name=Bali–Sasak–Sumbawa|altname=|region=[[Indonesia]] ([[Bali]] and [[West Nusa Tenggara]])|familycolor=Austronesian|fam2=[[Malayo-Polynesian languages|Malayo-Polynesian]]|fam3=[[Malayo-Sumbawan languages|Malayo-Sumbawan]] (?)|protoname=Proto-Bali–Sasak–Sumbawa|map=Bali-Sasak-Sumbawan languages.svg|mapcaption=Distribution of Bali-Sasak-Sumbawa languages: Balinese (blue), Sasak (red), and Sumbawa (orange).}}
'''बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ''' [[इंडोनेशिया]] के पश्चिमी [[लघुतर सुन्दा द्वीपसमूह|छोटे सुंदा द्वीप समूह]] ([[बाली भाषा|बाली]] और [[पश्चिम नुसा तेंगारा]]) में बोली जाने वाली निकटता से संबंधित भाषाओं का एक समूह है। ये तीन भाषाएँ काफी हद तक तीन अलग-अलग द्वीपों से मेल खाती हैं जहाँ वे मूल रूप से बोली जाती हैं, अर्थात् [[बाली]] पर बाली, [[लोम्बोक]] पर सासाक और पश्चिमी सुंबावा पर सुंबावा।<ref>{{Cite book|title=The Austronesian languages of Asia and Madagascar|last=Adelaar|first=K. Alexander|publisher=Routledge|year=2005|editor-last=Adelaar, K. Alexander|location=London|pages=1–42|chapter=The Austronesian languages of Asia and Madagascar: a historical perspective|editor-last2=Himmelmann, Nikolaus}}</ref>
== भाषाएँ ==
{| class="wikitable sortable" style="text-align:left"
!भाषा
!मूल नाम
!ऐतिहासिक लिपि
!आधुनिक लिपि
! data-sort-type="number" |बोलने वालों की संख्या (लाखों में)
!मूल क्षेत्र
|-
![[बाली भाषा|बाली]]
|{{Lang|ban|Basa Bali}}<br />{{Lang|ban|ᬩᬲᬩᬮᬶ}}
|[[बाली लिपि]]
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] ([[बाली भाषा|बाली लैटिन वर्णमाला]])
|३३ (२०००)
|[[बाली]], पश्चिमी [[लोम्बोक]] और पूर्वी [[जावा (द्वीप)|जावा]]
|-
!ससक
|{{Lang|sas|Base Sasaq}}<br />{{Lang|sas|ᬪᬵᬲᬵᬲᬓ᭄ᬱᬓ᭄}}
|ससक लिपि ([[बाली लिपि]] का एक संशोधन)
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] (ससक लैटिन वर्णमाला)
|२७ (२०१०)
|[[लोम्बोक]]
|-
![[सुम्बावा भाषा|सुम्बावा]]
|{{Lang|smw|Basa Samawa}}<br />{{Lang|smw|ᨅᨕᨔᨕ ᨔᨆᨓ}}
|[[लोन्तारा लिपि]] (सतेरा जोन्ताल संस्करण)
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] (सुम्बावा लैटिन वर्णमाला)
|३ (१९८९)
|[[सुम्बावा]]
|}
== सन्दर्भ ==
<references />
[[श्रेणी:लघुतर सुन्दा द्वीपसमूह]]
[[श्रेणी:मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ]]
[[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]]
onsxz879tejwah4f25pwajjsrsyaxpf
6544217
6544215
2026-04-26T12:29:50Z
ङघिञ
872516
6544217
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language family|name=बाली-ससक-सुम्बावा|altname=|region=|familycolor=Austronesian|fam2=[[मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ|मलय-पोलेनीशियाई]]|fam3=|protoname=प्रोटो-बाली-ससक-सुम्बावा|map=Bali-Sasak-Sumbawan languages.svg|mapcaption=बाली-ससक-सुंबावा भाषाओं का वितरण: बाली (नीला), ससक (लाल), और सुंबावा (नारंगी)}}
'''बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ''' [[इंडोनेशिया]] के पश्चिमी [[लघुतर सुन्दा द्वीपसमूह|छोटे सुंदा द्वीप समूह]] ([[बाली भाषा|बाली]] और [[पश्चिम नुसा तेंगारा]]) में बोली जाने वाली निकटता से संबंधित भाषाओं का एक समूह है। ये तीन भाषाएँ काफी हद तक तीन अलग-अलग द्वीपों से मेल खाती हैं जहाँ वे मूल रूप से बोली जाती हैं, अर्थात् [[बाली]] पर बाली, [[लोम्बोक]] पर सासाक और पश्चिमी सुंबावा पर सुंबावा।<ref>{{Cite book|title=The Austronesian languages of Asia and Madagascar|last=Adelaar|first=K. Alexander|publisher=Routledge|year=2005|editor-last=Adelaar, K. Alexander|location=London|pages=1–42|chapter=The Austronesian languages of Asia and Madagascar: a historical perspective|editor-last2=Himmelmann, Nikolaus}}</ref>
== भाषाएँ ==
{| class="wikitable sortable" style="text-align:left"
!भाषा
!मूल नाम
!ऐतिहासिक लिपि
!आधुनिक लिपि
! data-sort-type="number" |बोलने वालों की संख्या (लाखों में)
!मूल क्षेत्र
|-
![[बाली भाषा|बाली]]
|{{Lang|ban|Basa Bali}}<br />{{Lang|ban|ᬩᬲᬩᬮᬶ}}
|[[बाली लिपि]]
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] ([[बाली भाषा|बाली लैटिन वर्णमाला]])
|३३ (२०००)
|[[बाली]], पश्चिमी [[लोम्बोक]] और पूर्वी [[जावा (द्वीप)|जावा]]
|-
!ससक
|{{Lang|sas|Base Sasaq}}<br />{{Lang|sas|ᬪᬵᬲᬵᬲᬓ᭄ᬱᬓ᭄}}
|ससक लिपि ([[बाली लिपि]] का एक संशोधन)
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] (ससक लैटिन वर्णमाला)
|२७ (२०१०)
|[[लोम्बोक]]
|-
![[सुम्बावा भाषा|सुम्बावा]]
|{{Lang|smw|Basa Samawa}}<br />{{Lang|smw|ᨅᨕᨔᨕ ᨔᨆᨓ}}
|[[लोन्तारा लिपि]] (सतेरा जोन्ताल संस्करण)
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] (सुम्बावा लैटिन वर्णमाला)
|३ (१९८९)
|[[सुम्बावा]]
|}
== सन्दर्भ ==
<references />
[[श्रेणी:लघुतर सुन्दा द्वीपसमूह]]
[[श्रेणी:मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ]]
[[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]]
hkull1sagemhx2047g4wkm8n1pu53di
6544221
6544217
2026-04-26T12:41:12Z
ङघिञ
872516
6544221
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language family|name=बाली-ससक-सुम्बावा|altname=|region=|familycolor=Austronesian|fam2=[[मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ|मलय-पोलेनीशियाई]]|fam3=|protoname=प्रोटो-बाली-ससक-सुम्बावा|map=Bali-Sasak-Sumbawan languages.svg|mapcaption=बाली-ससक-सुंबावा भाषाओं का वितरण: बाली (नीला), ससक (लाल), और सुंबावा (नारंगी)}}
'''बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ''' [[इंडोनेशिया]] के पश्चिमी [[लघुतर सुन्दा द्वीपसमूह|छोटे सुंदा द्वीप समूह]] ([[बाली भाषा|बाली]] और [[पश्चिम नुसा तेंगारा]]) में बोली जाने वाली निकटता से संबंधित भाषाओं का एक समूह है। ये तीन भाषाएँ काफी हद तक तीन अलग-अलग द्वीपों से मेल खाती हैं जहाँ वे मूल रूप से बोली जाती हैं, अर्थात् [[बाली]] पर बाली, [[लोम्बोक]] पर सासाक और पश्चिमी सुंबावा पर सुंबावा।<ref>{{Cite book|title=The Austronesian languages of Asia and Madagascar|last=Adelaar|first=K. Alexander|publisher=Routledge|year=2005|editor-last=Adelaar, K. Alexander|location=London|pages=1–42|chapter=The Austronesian languages of Asia and Madagascar: a historical perspective|editor-last2=Himmelmann, Nikolaus}}</ref>
== भाषाएँ ==
{| class="wikitable sortable" style="text-align:left"
!भाषा
!मूल नाम
!ऐतिहासिक लिपि
!आधुनिक लिपि
! data-sort-type="number" |बोलने वालों की संख्या (लाखों में)
!मूल क्षेत्र
|-
![[बाली भाषा|बाली]]
|{{Lang|ban|Basa Bali}}<br />{{Lang|ban|ᬩᬲᬩᬮᬶ}}
|[[बाली लिपि]]
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] ([[बाली भाषा|बाली लैटिन वर्णमाला]])
|३३ (२०००)
|[[बाली]], पश्चिमी [[लोम्बोक]] और पूर्वी [[जावा (द्वीप)|जावा]]
|-
!ससक
|{{Lang|sas|Base Sasaq}}<br />{{Lang|sas|ᬪᬵᬲᬵᬲᬓ᭄ᬱᬓ᭄}}
|ससक लिपि ([[बाली लिपि]] का एक संशोधन)
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] (ससक लैटिन वर्णमाला)
|२७ (२०१०)
|[[लोम्बोक]]
|-
![[सुम्बावा भाषा|सुम्बावा]]
|{{Lang|smw|Basa Samawa}}<br />{{Lang|smw|ᨅᨕᨔᨕ ᨔᨆᨓ}}
|[[लोन्तारा लिपि]] (सतेरा जोन्ताल संस्करण)
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] (सुम्बावा लैटिन वर्णमाला)
|३ (१९८९)
|[[सुम्बावा]]
|}
== सन्दर्भ ==
<references />
[[श्रेणी:लघुतर सुन्दा द्वीपसमूह]]
[[श्रेणी:मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ]]
[[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]]
[[श्रेणी:बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ]]
qy1fcgy4wdpnniy01b9pmc69gtu8ryf
6544227
6544221
2026-04-26T12:46:15Z
ङघिञ
872516
6544227
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language family|name=बाली-ससक-सुम्बावा|altname=|region=|familycolor=Austronesian|fam2=[[मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ|मलय-पोलेनीशियाई]]|fam3=|protoname=प्रोटो-बाली-ससक-सुम्बावा|map=Bali-Sasak-Sumbawan languages.svg|mapcaption=बाली-ससक-सुंबावा भाषाओं का वितरण: बाली (नीला), ससक (लाल), और सुंबावा (नारंगी)}}
'''बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ''' [[इंडोनेशिया]] के पश्चिमी [[लघुतर सुन्दा द्वीपसमूह|छोटे सुंदा द्वीप समूह]] ([[बाली भाषा|बाली]] और [[पश्चिम नुसा तेंगारा]]) में बोली जाने वाली निकटता से संबंधित भाषाओं का एक समूह है। ये तीन भाषाएँ काफी हद तक तीन अलग-अलग द्वीपों से मेल खाती हैं जहाँ वे मूल रूप से बोली जाती हैं, अर्थात् [[बाली]] पर बाली, [[लोम्बोक]] पर सासाक और पश्चिमी सुंबावा पर सुंबावा।<ref>{{Cite book|title=The Austronesian languages of Asia and Madagascar|last=Adelaar|first=K. Alexander|publisher=Routledge|year=2005|editor-last=Adelaar, K. Alexander|location=London|pages=1–42|chapter=The Austronesian languages of Asia and Madagascar: a historical perspective|editor-last2=Himmelmann, Nikolaus}}</ref>
== भाषाएँ ==
{| class="wikitable sortable" style="text-align:left"
!भाषा
!मूल नाम
!ऐतिहासिक लिपि
!आधुनिक लिपि
! data-sort-type="number" |बोलने वालों की संख्या (लाखों में)
!मूल क्षेत्र
|-
![[बाली भाषा|बाली]]
|{{Lang|ban|Basa Bali}}<br />{{Lang|ban|ᬩᬲᬩᬮᬶ}}
|[[बाली लिपि]]
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] ([[बाली भाषा|बाली लैटिन वर्णमाला]])
|३३ (२०००)
|[[बाली]], पश्चिमी [[लोम्बोक]] और पूर्वी [[जावा (द्वीप)|जावा]]
|-
!ससक
|{{Lang|sas|Base Sasaq}}<br />{{Lang|sas|ᬪᬵᬲᬵᬲᬓ᭄ᬱᬓ᭄}}
|ससक लिपि ([[बाली लिपि]] का एक संशोधन)
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] (ससक लैटिन वर्णमाला)
|२७ (२०१०)
|[[लोम्बोक]]
|-
![[सुम्बावा भाषा|सुम्बावा]]
|{{Lang|smw|Basa Samawa}}<br />{{Lang|smw|ᨅᨕᨔᨕ ᨔᨆᨓ}}
|[[लोन्तारा लिपि]] (सतेरा जोन्ताल संस्करण)
|[[रोमन लिपि|लैटिन लिपि]] (सुम्बावा लैटिन वर्णमाला)
|३ (१९८९)
|[[सुम्बावा]]
|}
== सन्दर्भ ==
<references />{{बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ}}
[[श्रेणी:लघुतर सुन्दा द्वीपसमूह]]
[[श्रेणी:मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ]]
[[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]]
[[श्रेणी:बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ]]
leafkseu9tdz8c3212uebwuf08x9cmr
श्रेणी:बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ
14
1611589
6544222
2026-04-26T12:42:56Z
ङघिञ
872516
नया पृष्ठ: {{Cat main|बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ}} [[श्रेणी:मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ]] [[श्रेणी:ऑस्ट्रोनीशियाई भाषाएँ]]
6544222
wikitext
text/x-wiki
{{Cat main|बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ}}
[[श्रेणी:मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ]]
[[श्रेणी:ऑस्ट्रोनीशियाई भाषाएँ]]
jezb1kw9gm68dcd6p5ffh3hqtz6xvwc
साँचा:बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ
10
1611591
6544236
2026-04-26T13:20:17Z
ङघिञ
872516
नया पृष्ठ: {{Navbox | name = बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ | state = {{{state|autocollapse}}} | title = [[बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ]] | bodyclass = hlist | group1 = बाली | list1 = *[[बाली भाषा|बाली]] | group2 = ससक-सुम्बावा | list2 = *[[ससक भाषा|ससक]] *[[सुम्बावा भाषा|सुम्बावा]...
6544236
wikitext
text/x-wiki
{{Navbox
| name = बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ
| state = {{{state|autocollapse}}}
| title = [[बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ]]
| bodyclass = hlist
| group1 = बाली
| list1 =
*[[बाली भाषा|बाली]]
| group2 = ससक-सुम्बावा
| list2 =
*[[ससक भाषा|ससक]]
*[[सुम्बावा भाषा|सुम्बावा]]
}}
0nyqdfpxc7zpvgxzva24mf6nl2w52zu
स्विस राष्ट्रीय उद्यान
0
1611592
6544249
2026-04-26T14:25:39Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
स्विट्जरलैंड में राष्ट्रीय उद्यान
6544249
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox protected area
| name = स्विस राष्ट्रीय उद्यान
| alt_name = पार्क नाज़ियनल स्विट्ज़र
| iucn_category = Ia
| iucn_ref =<ref>{{Cite web|url=https://www.protectedplanet.net/915|title=Schweizerischer Nationalpark|website=संरक्षित ग्रह |access-date=2018-12-30}}</ref>
| image = Swiss_National_Park_002.JPG
| image_size = 288
| image_caption =
| nearest_city = ज़र्नेज़
| coordinates = {{coord|46|40|N|10|12|E|region:CH-GR|display=inline,title}}
| area_km2 = 170.3
| established = 1 अगस्त 1914
| visitation_num =
| visitation_year =
| governing_body =
| image_map = Graubünden Swiss nationalpark map location.png
| map_caption= Location of the Swiss National Park in the canton of [[Graubünden]]
}}
'''स्विस राष्ट्रीय उद्यान''' (रोमांश: Parc Naziunal Svizzer; जर्मन: Schweizerischer Nationalpark; इतालवी: Parco Nazionale Svizzero; फ्रेंच: Parc National Suisse) पूर्वी स्विट्ज़रलैंड में पश्चिमी रेटियन आल्प्स की गोद में स्थित एक अद्वितीय संरक्षित क्षेत्र है। यह ग्राउबुंडन कैंटन के अंतर्गत, इटली की सीमा से सटे एंगाडिन घाटी में ज़र्नेज़, एस-चानफ, स्कुओल और फुओर्न दर्रे के मध्य विस्तृत है। 1914 में स्थापित यह उद्यान आल्प्स क्षेत्र ही नहीं, बल्कि पूरे मध्य यूरोप का सबसे प्राचीन राष्ट्रीय उद्यान माना जाता है।
यह उद्यान यूनेस्को के विश्व जैवमंडल आरक्षित नेटवर्क का हिस्सा है<ref>[http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=SWI+01&mode=all Parc Suisse Biosphere Reserve]</ref> और आईयूसीएन द्वारा श्रेणी Ia प्रदान की गई है, जो इसे एक अत्यंत सख्त प्रकृति आरक्षित क्षेत्र के रूप में मान्यता देती है। लगभग 170.3 वर्ग किलोमीटर में फैला यह उद्यान स्विट्ज़रलैंड का सबसे बड़ा प्राकृतिक आरक्षित क्षेत्र है,<ref>{{Cite web |last=यूएफएएम |first=बुंडेसमट फर उमवेल्ट बाफू {{!}}कार्यालय संघीय पर्यावरण ओएफईवी {{!}} उफ़िसियो फ़ेडेरेल डेल'एम्बिएंटे|title=Schweizerischer Nationalpark |url=https://www.bafu.admin.ch/bafu/de/home/themen/thema-landschaft/landschaft--fachinformationen/landschaften-nationaler-bedeutung/paerke-von-nationaler-bedeutung/schweizerischer-nationalpark.html |access-date=2024-01-03 |website=www.bafu.admin.ch |language=de}}</ref> जहाँ प्रकृति को उसके मूल, अप्रभावित स्वरूप में संरक्षित रखने का प्रयास किया जाता है।
==विवरण==
स्विस राष्ट्रीय उद्यान में अपेक्षाकृत निम्न घाटियों से लेकर ऊँची पर्वत-चोटियों तक विविध भू-आकृतिक संरचनाएँ सम्मिलित हैं, जो इसे प्राकृतिक दृष्टि से अत्यंत समृद्ध और विशिष्ट बनाती हैं। इस उद्यान की सर्वोच्च चोटी पिज़ क्वाटरवाल्स है, जिसकी ऊँचाई समुद्र तल से लगभग 3165 मीटर है और जहाँ तक अल्पाइन पदयात्रा के माध्यम से पहुँचा जा सकता है।
वर्ष 2022 तक यह स्विट्ज़रलैंड का एकमात्र राष्ट्रीय उद्यान बना हुआ है, यद्यपि देश में अन्य राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना के प्रयास समय-समय पर किए जाते रहे हैं। <ref>[http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Pioneer_nature_park_marks_centenary.html?cid=38007454 Pioneer nature park marks centenary]</ref><ref>{{Cite web |title=The Swiss parks |url=https://www.parks.swiss/en/the_swiss_parks/ |access-date=2022-06-02 |website=www.parks.swiss}}</ref> उदाहरणस्वरूप, अदुला आल्प्स क्षेत्र में एक नए राष्ट्रीय उद्यान की योजना प्रस्तुत की गई थी, किंतु नवंबर 2016 में स्थानीय निवासियों ने इसके विरुद्ध मतदान किया, जिसके परिणामस्वरूप यह प्रस्ताव साकार नहीं हो सका।<ref> फ्रांका सिगफ्रीड, [https://www.horizons-mag.ch/2019/09/05/poor-communication-torpedoes-a-second-national-park/ "Poor communication torpedoes a second national park"], ''होराइजन्स'', 05/09/2019, accessed 2 अक्टूबर 2023</ref><ref>एनीना हेलेना मिशेल, आंद्रे ब्रुगमैन, "Conflicting Discourses: Understanding the Rejection of a Swiss National Park Project Using Data Analysis Triangulation" in ''माउंटेन रिसर्च एंड डेवलपमेंट 39(1) (जून 2019), [https://doi.org/10.1659/MRD-JOURNAL-D-18-00081.1 R24-R36]</ref>
[[File:Marmot Trupchun.jpg|left|thumb|200x200px|स्विस राष्ट्रीय उद्यान के भीतर वैल ट्रुपचुन में मार्मोट]]
स्विस राष्ट्रीय उद्यान में प्रकृति की मौलिक अवस्था को अक्षुण्ण बनाए रखने के लिए अत्यंत कठोर नियम लागू हैं। यहाँ निर्धारित मार्गों से बाहर जाना पूर्णतः निषिद्ध है, और उद्यान के भीतर रात्रि-विश्राम केवल एकमात्र स्वीकृत पर्वतीय आश्रय—चामन्ना क्लुओज़ा—में ही किया जा सकता है। इन प्रतिबंधों के कारण उद्यान में 80 किलोमीटर से अधिक लंबाई के सुव्यवस्थित, चिह्नित पदयात्रा-पथ विकसित किए गए हैं, जिन्हें दूरी और कठिनाई के आधार पर 21 भिन्न मार्गों में विभाजित किया गया है, ताकि आगंतुक सुरक्षित और नियंत्रित ढंग से प्राकृतिक सौंदर्य का अनुभव कर सकें।
उद्यान के संरक्षण नियमों की कठोरता का अनुमान इस तथ्य से भी लगाया जा सकता है कि यहाँ कुत्तों को, यहाँ तक कि पट्टे पर भी, प्रवेश की अनुमति नहीं है। इन सख्त प्रावधानों के परिणामस्वरूप यह उद्यान आल्प्स पर्वतमाला में अद्वितीय स्थान रखता है और आईयूसीएन द्वारा इसे सर्वोच्च संरक्षण स्तर—एक सख्त प्रकृति संरक्षित क्षेत्र—के रूप में वर्गीकृत किया गया है। यह व्यवस्था इस बात का प्रमाण है कि यहाँ संरक्षण को सर्वोपरि रखते हुए मानव हस्तक्षेप को न्यूनतम बनाए रखने का प्रयास किया जाता है।
[[File:003 Wild Alpine Ibex Sunset Creux du Van Mont Racine Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|300x300px|स्विस राष्ट्रीय उद्यान में पाए जाने वाले आइबेक्स के समान आइबेक्स।]]
स्विस राष्ट्रीय उद्यान के समीप ज़ेरनेज़ में एक सुव्यवस्थित पर्यटक केंद्र स्थित है, जहाँ से आगंतुकों को उद्यान से संबंधित जानकारी और मार्गदर्शन प्राप्त होता है। उद्यान से होकर गुजरने वाली प्रमुख सड़क फ़ुओर्न दर्रा (ओफ़ेनपास) के माध्यम से दक्षिण टायरॉल तक पहुँचती है, जो इस क्षेत्र को अंतरराष्ट्रीय संपर्क प्रदान करती है। स्विस राष्ट्रीय उद्यान के अतिरिक्त, स्विट्ज़रलैंड में सोलह क्षेत्रीय प्रकृति उद्यान भी हैं,<ref>[http://www.swiss-parks.ch/en/swiss-parks/overview-of-swiss-parks/ Overview of the Swiss parks], संघीय पर्यावरण कार्यालय (पृष्ठ 27 जुलाई 2016 को देखा गया).</ref> जो देश की संरक्षण-परंपरा को और सुदृढ़ करते हैं।
यह उद्यान अनेक बड़े वन्यजीवों का आश्रय स्थल है, जिससे इसका पारिस्थितिक महत्व और भी बढ़ जाता है। यहाँ आने वाले पर्यटक प्रायः अल्पाइन मार्मोट को न केवल देख सकते हैं, बल्कि उनकी विशिष्ट ध्वनियाँ भी सुन सकते हैं। उद्यान के भीतर निर्धारित विश्राम स्थलों से इन्हें निकट से देखना संभव होता है। इसके अतिरिक्त, आइबेक्स, लाल हिरण, चैमोइस, लाल लोमड़ी तथा स्वर्ण गरुड़ जैसे जीव भी यहाँ पाए जाते हैं।
कभी-कभी यहाँ भेड़िया और भूरा भालू भी दिखाई दे सकते हैं, यद्यपि यह अत्यंत दुर्लभ है और ये प्रजातियाँ अब स्थायी रूप से उद्यान में निवास नहीं करतीं।<ref>{{Cite web |title=tiere – Der Schweizerische Nationalpark im Engadin |url=https://www.nationalpark.ch/de/flora-und-fauna/tiere/ |access-date=2024-01-04 |website=www.nationalpark.ch |language=en}}</ref> इस प्रकार, स्विस राष्ट्रीय उद्यान प्राकृतिक विविधता और वन्यजीवन संरक्षण का एक अद्वितीय उदाहरण प्रस्तुत करता है।
==पैदल यात्रा मार्ग==
स्विस राष्ट्रीय उद्यान में कुल 21 क्रमांकित पदयात्रा एवं पर्वतारोहण मार्ग निर्धारित किए गए हैं, जो विविध स्तरों की कठिनाइयों और दूरियों के अनुसार विभाजित हैं। इनमें से मार्ग संख्या 3 और 4 विशिष्ट रूप से अल्पाइन पर्वतारोहण के लिए निर्धारित हैं, जो अनुभवी पर्वतारोहियों को चुनौतीपूर्ण और रोमांचक अनुभव प्रदान करते हैं। विशेष रूप से, मार्ग संख्या 4 पिज़ क्वाटरवाल्स की चोटी तक पहुँचता है, जिसकी ऊँचाई समुद्र तल से लगभग 3165 मीटर है और जो इस उद्यान की सर्वोच्च चोटी मानी जाती है।
{| class="wikitable"
|+
! colspan="3" | मार्ग
! लंबाई
|-
|1
|[[File:Val Trupchun.jpg|220x220px]]
|'''एल्प ट्रपचुन'''
|9.5 किमी, लगभग 3 घंटे
|-
|2
|[[File:Fuorcla Trupchun.JPG|220x220px]]
|'''फुओरक्ला ट्रुपचुन'''
|3.0 किमी, लगभग 2 घंटे 15 मिनट
|-
|3
|[[File:Zwischen Chamanna Cluozza und Fuorcla Val Sassa.jpg|220x220px]]
|'''फुओरक्ला वैल सासा'''
|17.5 किमी, लगभग 7 घंटे 30 मिनट
|-
|4
|[[File:PQuattervals.jpg|220x220px]]
|'''पिज़ क्वाटरवल्स'''
|5.0 किमी, लगभग 5 घंटे
|-
|5
|
|'''वैल टैंटरमोज़ा'''
|1.5 किमी, लगभग 40 मिनट
|-
|6
|[[File:Piz Daint-Murtaröl.jpg|220x220px]]
|'''मुर्तरोल'''
|8.0 किमी, लगभग 3 घंटे 30 मिनट
|-
|7
|[[File:Chamanna Cluozza.jpg|220x220px]]
|'''चमन्ना क्लुओज़ा'''
|8.0 किमी, लगभग 3 घंटे 30 मिनट
|-
|8
|
|'''मर्टरसैटेल'''
|7.5 किमी, लगभग 3 घंटे 45 मिनट
|-
|9
|[[File:Spöl-Ausgleichsbecken bei Margun Grimmels.jpg|293x293px]]
|'''मार्गुन ग्रिमल्स'''
|3.5 किमी, लगभग 1 घंटा 15 मिनट
|-
|10
|[[File:ETH-BIB-Spöltal, National Park, Ortler-LBS H1-020543.tif|220x220px]]
|'''वैल स्पोल'''
|8.0 किमी, लगभग 2 घंटे 45 मिनट
|-
|11
|
|'''अल्प ला शेरा'''
|3.0 किमी, लगभग 1 घंटा 15 मिनट
|-
|12
|[[File:Alp Grimmels.jpg|220x220px]]
|'''ग्रिमल्स'''
|6.0 किमी, लगभग 2 घंटे 15 मिनट
|-
|13
|
|'''चैम्प्लोंच'''
|5.0 किमी, लगभग 2 घंटे
|-
|14
|[[File:Ofenpass.jpg|220x220px]]
|'''पुंट ला द्रोसा – इल फूओर्न'''
|2.5 किमी, लगभग 1 घंटा
|-
|15
|[[File:Munt la Schera Blick nach Norden.jpg|220x220px]]
|'''मुंट ला शेरा'''
|13.0 किमी, लगभग 4 घंटे 45 मिनट
|-
|16
|[[File:Val Medel Fuorns 1.jpg|220x220px]]
|'''फ़ुओर्नटल'''
|5.0 किमी, लगभग 1 घंटा 45 मिनट
|-
|17
|[[File:Schweizer Nationalpark Margunet 2328m.jpg|220x220px]]
|'''मार्गनेट'''
|8.0 किमी, लगभग 3 घंटे
|-
|18
|[[File:Val dal Botsch.jpg|220x220px]]
|'''फुओर्क्ला वाल दाल बोट्श'''
|17.5 किमी, लगभग 6 घंटे 45 मिनट
|-
|19
|[[File:Val Minger Parc National.jpg|220x220px]]
|'''वैल मिंगर'''
|5.5 किमी, लगभग 2 घंटे 15 मिनट
|-
|20
|[[File:Mot Tavrü Grenze Nationalpark.jpg|220x220px]]
|'''मोट तावरू'''
|6.0 किमी, लगभग 2 घंटे 15 मिनट
|-
|21
|[[File:Macun.jpg|220x220px]]
|'''लाइस दा माकुन'''
|21.0 किमी, लगभग 8 घंटे
|}
==चित्रावली==
<gallery class="center">
File:Swiss National Park 023.JPG
Image:Swiss_National_Park_130.JPG
Image:Swiss_National_Park_038.JPG
Image:Swiss_National_Park_060.JPG
Image:Swiss_National_Park_123.JPG
Image:Piz Nair and Buffalora P10 .jpg
File:Tafel Nationalpark Macun.JPG
</gallery>
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
==बाहरी कड़ियाँ==
{{Commons category}}
* [http://www.nationalpark.ch आधिकारिक वेबसाइट]
* [http://www.beautifulworld.com/europe/switzerland/swiss-national-park/ स्विस राष्ट्रीय उद्यान के तथ्य]
[[श्रेणी:राष्ट्रीय उद्यान]]
l1duw43uyuk40nq9qj2wzz422llxh7f
6544253
6544249
2026-04-26T14:36:58Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
विकि कड़ियाँ
6544253
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox protected area
| name = स्विस राष्ट्रीय उद्यान
| alt_name = पार्क नाज़ियनल स्विट्ज़र
| iucn_category = Ia
| iucn_ref =<ref>{{Cite web|url=https://www.protectedplanet.net/915|title=Schweizerischer Nationalpark|website=संरक्षित ग्रह |access-date=2018-12-30}}</ref>
| image = Swiss_National_Park_002.JPG
| image_size = 288
| image_caption =
| nearest_city = ज़र्नेज़
| coordinates = {{coord|46|40|N|10|12|E|region:CH-GR|display=inline,title}}
| area_km2 = 170.3
| established = 1 अगस्त 1914
| visitation_num =
| visitation_year =
| governing_body =
| image_map = Graubünden Swiss nationalpark map location.png
| map_caption= Location of the Swiss National Park in the canton of [[Graubünden]]
}}
'''स्विस राष्ट्रीय उद्यान''' ([[रूमान्त्च भाषा|रोमांश]]: Parc Naziunal Svizzer; जर्मन: Schweizerischer Nationalpark; [[इतालवी भाषा|इतालवी]]: Parco Nazionale Svizzero; फ्रेंच: Parc National Suisse) पूर्वी स्विट्ज़रलैंड में पश्चिमी रेटियन आल्प्स की गोद में स्थित एक अद्वितीय संरक्षित क्षेत्र है। यह [[ग्राउबुन्डन कैन्टन|ग्राउबुंडन]] [[स्विट्ज़रलैंड के कैन्टन|कैंटन]] के अंतर्गत, इटली की सीमा से सटे एंगाडिन घाटी में ज़र्नेज़, एस-चानफ, स्कुओल और फुओर्न दर्रे के मध्य विस्तृत है। 1914 में स्थापित यह उद्यान आल्प्स क्षेत्र ही नहीं, बल्कि पूरे मध्य यूरोप का सबसे प्राचीन राष्ट्रीय उद्यान माना जाता है।
यह उद्यान यूनेस्को के विश्व जैवमंडल आरक्षित नेटवर्क का हिस्सा है<ref>[http://www.unesco.org/mabdb/br/brdir/directory/biores.asp?code=SWI+01&mode=all Parc Suisse Biosphere Reserve]</ref> और आईयूसीएन द्वारा श्रेणी Ia प्रदान की गई है, जो इसे एक अत्यंत सख्त प्रकृति आरक्षित क्षेत्र के रूप में मान्यता देती है। लगभग 170.3 वर्ग किलोमीटर में फैला यह उद्यान स्विट्ज़रलैंड का सबसे बड़ा प्राकृतिक आरक्षित क्षेत्र है,<ref>{{Cite web |last=यूएफएएम |first=बुंडेसमट फर उमवेल्ट बाफू {{!}}कार्यालय संघीय पर्यावरण ओएफईवी {{!}} उफ़िसियो फ़ेडेरेल डेल'एम्बिएंटे|title=Schweizerischer Nationalpark |url=https://www.bafu.admin.ch/bafu/de/home/themen/thema-landschaft/landschaft--fachinformationen/landschaften-nationaler-bedeutung/paerke-von-nationaler-bedeutung/schweizerischer-nationalpark.html |access-date=2024-01-03 |website=www.bafu.admin.ch |language=de}}</ref> जहाँ प्रकृति को उसके मूल, अप्रभावित स्वरूप में संरक्षित रखने का प्रयास किया जाता है।
==विवरण==
स्विस राष्ट्रीय उद्यान में अपेक्षाकृत निम्न घाटियों से लेकर ऊँची पर्वत-चोटियों तक विविध भू-आकृतिक संरचनाएँ सम्मिलित हैं, जो इसे प्राकृतिक दृष्टि से अत्यंत समृद्ध और विशिष्ट बनाती हैं। इस उद्यान की सर्वोच्च चोटी पिज़ क्वाटरवाल्स है, जिसकी ऊँचाई समुद्र तल से लगभग 3165 मीटर है और जहाँ तक अल्पाइन पदयात्रा के माध्यम से पहुँचा जा सकता है।
वर्ष 2022 तक यह स्विट्ज़रलैंड का एकमात्र [[राष्ट्रीय उद्यान]] बना हुआ है, यद्यपि देश में अन्य राष्ट्रीय उद्यानों की स्थापना के प्रयास समय-समय पर किए जाते रहे हैं। <ref>[http://www.swissinfo.ch/eng/swiss_news/Pioneer_nature_park_marks_centenary.html?cid=38007454 Pioneer nature park marks centenary]</ref><ref>{{Cite web |title=The Swiss parks |url=https://www.parks.swiss/en/the_swiss_parks/ |access-date=2022-06-02 |website=www.parks.swiss}}</ref> उदाहरणस्वरूप, अदुला आल्प्स क्षेत्र में एक नए राष्ट्रीय उद्यान की योजना प्रस्तुत की गई थी, किंतु नवंबर 2016 में स्थानीय निवासियों ने इसके विरुद्ध मतदान किया, जिसके परिणामस्वरूप यह प्रस्ताव साकार नहीं हो सका।<ref> फ्रांका सिगफ्रीड, [https://www.horizons-mag.ch/2019/09/05/poor-communication-torpedoes-a-second-national-park/ "Poor communication torpedoes a second national park"], ''होराइजन्स'', 05/09/2019, accessed 2 अक्टूबर 2023</ref><ref>एनीना हेलेना मिशेल, आंद्रे ब्रुगमैन, "Conflicting Discourses: Understanding the Rejection of a Swiss National Park Project Using Data Analysis Triangulation" in ''माउंटेन रिसर्च एंड डेवलपमेंट 39(1) (जून 2019), [https://doi.org/10.1659/MRD-JOURNAL-D-18-00081.1 R24-R36]</ref>
[[File:Marmot Trupchun.jpg|left|thumb|200x200px|स्विस राष्ट्रीय उद्यान के भीतर वैल ट्रुपचुन में मार्मोट]]
स्विस राष्ट्रीय उद्यान में प्रकृति की मौलिक अवस्था को अक्षुण्ण बनाए रखने के लिए अत्यंत कठोर नियम लागू हैं। यहाँ निर्धारित मार्गों से बाहर जाना पूर्णतः निषिद्ध है, और उद्यान के भीतर रात्रि-विश्राम केवल एकमात्र स्वीकृत पर्वतीय आश्रय—चामन्ना क्लुओज़ा—में ही किया जा सकता है। इन प्रतिबंधों के कारण उद्यान में 80 किलोमीटर से अधिक लंबाई के सुव्यवस्थित, चिह्नित पदयात्रा-पथ विकसित किए गए हैं, जिन्हें दूरी और कठिनाई के आधार पर 21 भिन्न मार्गों में विभाजित किया गया है, ताकि आगंतुक सुरक्षित और नियंत्रित ढंग से प्राकृतिक सौंदर्य का अनुभव कर सकें।
उद्यान के संरक्षण नियमों की कठोरता का अनुमान इस तथ्य से भी लगाया जा सकता है कि यहाँ कुत्तों को, यहाँ तक कि पट्टे पर भी, प्रवेश की अनुमति नहीं है। इन सख्त प्रावधानों के परिणामस्वरूप यह उद्यान आल्प्स पर्वतमाला में अद्वितीय स्थान रखता है और [[अंतर्राष्ट्रीय प्रकृति संरक्षण संघ|आईयूसीएन]] द्वारा इसे सर्वोच्च संरक्षण स्तर—एक सख्त प्रकृति संरक्षित क्षेत्र—के रूप में वर्गीकृत किया गया है। यह व्यवस्था इस बात का प्रमाण है कि यहाँ संरक्षण को सर्वोपरि रखते हुए मानव हस्तक्षेप को न्यूनतम बनाए रखने का प्रयास किया जाता है।
[[File:003 Wild Alpine Ibex Sunset Creux du Van Mont Racine Photo by Giles Laurent.jpg|thumb|300x300px|स्विस राष्ट्रीय उद्यान में पाए जाने वाले आइबेक्स के समान आइबेक्स।]]
स्विस राष्ट्रीय उद्यान के समीप ज़ेरनेज़ में एक सुव्यवस्थित पर्यटक केंद्र स्थित है, जहाँ से आगंतुकों को उद्यान से संबंधित जानकारी और मार्गदर्शन प्राप्त होता है। उद्यान से होकर गुजरने वाली प्रमुख सड़क फ़ुओर्न दर्रा (ओफ़ेनपास) के माध्यम से दक्षिण टायरॉल तक पहुँचती है, जो इस क्षेत्र को अंतरराष्ट्रीय संपर्क प्रदान करती है। स्विस राष्ट्रीय उद्यान के अतिरिक्त, स्विट्ज़रलैंड में सोलह क्षेत्रीय प्रकृति उद्यान भी हैं,<ref>[http://www.swiss-parks.ch/en/swiss-parks/overview-of-swiss-parks/ Overview of the Swiss parks], संघीय पर्यावरण कार्यालय (पृष्ठ 27 जुलाई 2016 को देखा गया).</ref> जो देश की संरक्षण-परंपरा को और सुदृढ़ करते हैं।
यह उद्यान अनेक बड़े वन्यजीवों का आश्रय स्थल है, जिससे इसका पारिस्थितिक महत्व और भी बढ़ जाता है। यहाँ आने वाले पर्यटक प्रायः अल्पाइन [[फीया|मार्मोट]] को न केवल देख सकते हैं, बल्कि उनकी विशिष्ट ध्वनियाँ भी सुन सकते हैं। उद्यान के भीतर निर्धारित विश्राम स्थलों से इन्हें निकट से देखना संभव होता है। इसके अतिरिक्त, आइबेक्स, [[लाल हिरण]], चैमोइस, लाल लोमड़ी तथा स्वर्ण गरुड़ जैसे जीव भी यहाँ पाए जाते हैं।
कभी-कभी यहाँ [[भेड़िया]] और [[भूरा भालू]] भी दिखाई दे सकते हैं, यद्यपि यह अत्यंत दुर्लभ है और ये प्रजातियाँ अब स्थायी रूप से उद्यान में निवास नहीं करतीं।<ref>{{Cite web |title=tiere – Der Schweizerische Nationalpark im Engadin |url=https://www.nationalpark.ch/de/flora-und-fauna/tiere/ |access-date=2024-01-04 |website=www.nationalpark.ch |language=en}}</ref> इस प्रकार, स्विस राष्ट्रीय उद्यान प्राकृतिक विविधता और वन्यजीवन संरक्षण का एक अद्वितीय उदाहरण प्रस्तुत करता है।
==पैदल यात्रा मार्ग==
स्विस राष्ट्रीय उद्यान में कुल 21 क्रमांकित पदयात्रा एवं पर्वतारोहण मार्ग निर्धारित किए गए हैं, जो विविध स्तरों की कठिनाइयों और दूरियों के अनुसार विभाजित हैं। इनमें से मार्ग संख्या 3 और 4 विशिष्ट रूप से अल्पाइन पर्वतारोहण के लिए निर्धारित हैं, जो अनुभवी पर्वतारोहियों को चुनौतीपूर्ण और रोमांचक अनुभव प्रदान करते हैं। विशेष रूप से, मार्ग संख्या 4 पिज़ क्वाटरवाल्स की चोटी तक पहुँचता है, जिसकी ऊँचाई समुद्र तल से लगभग 3165 मीटर है और जो इस उद्यान की सर्वोच्च चोटी मानी जाती है।
{| class="wikitable"
|+
! colspan="3" | मार्ग
! लंबाई
|-
|1
|[[File:Val Trupchun.jpg|220x220px]]
|'''एल्प ट्रपचुन'''
|9.5 किमी, लगभग 3 घंटे
|-
|2
|[[File:Fuorcla Trupchun.JPG|220x220px]]
|'''फुओरक्ला ट्रुपचुन'''
|3.0 किमी, लगभग 2 घंटे 15 मिनट
|-
|3
|[[File:Zwischen Chamanna Cluozza und Fuorcla Val Sassa.jpg|220x220px]]
|'''फुओरक्ला वैल सासा'''
|17.5 किमी, लगभग 7 घंटे 30 मिनट
|-
|4
|[[File:PQuattervals.jpg|220x220px]]
|'''पिज़ क्वाटरवल्स'''
|5.0 किमी, लगभग 5 घंटे
|-
|5
|
|'''वैल टैंटरमोज़ा'''
|1.5 किमी, लगभग 40 मिनट
|-
|6
|[[File:Piz Daint-Murtaröl.jpg|220x220px]]
|'''मुर्तरोल'''
|8.0 किमी, लगभग 3 घंटे 30 मिनट
|-
|7
|[[File:Chamanna Cluozza.jpg|220x220px]]
|'''चमन्ना क्लुओज़ा'''
|8.0 किमी, लगभग 3 घंटे 30 मिनट
|-
|8
|
|'''मर्टरसैटेल'''
|7.5 किमी, लगभग 3 घंटे 45 मिनट
|-
|9
|[[File:Spöl-Ausgleichsbecken bei Margun Grimmels.jpg|293x293px]]
|'''मार्गुन ग्रिमल्स'''
|3.5 किमी, लगभग 1 घंटा 15 मिनट
|-
|10
|[[File:ETH-BIB-Spöltal, National Park, Ortler-LBS H1-020543.tif|220x220px]]
|'''वैल स्पोल'''
|8.0 किमी, लगभग 2 घंटे 45 मिनट
|-
|11
|
|'''अल्प ला शेरा'''
|3.0 किमी, लगभग 1 घंटा 15 मिनट
|-
|12
|[[File:Alp Grimmels.jpg|220x220px]]
|'''ग्रिमल्स'''
|6.0 किमी, लगभग 2 घंटे 15 मिनट
|-
|13
|
|'''चैम्प्लोंच'''
|5.0 किमी, लगभग 2 घंटे
|-
|14
|[[File:Ofenpass.jpg|220x220px]]
|'''पुंट ला द्रोसा – इल फूओर्न'''
|2.5 किमी, लगभग 1 घंटा
|-
|15
|[[File:Munt la Schera Blick nach Norden.jpg|220x220px]]
|'''मुंट ला शेरा'''
|13.0 किमी, लगभग 4 घंटे 45 मिनट
|-
|16
|[[File:Val Medel Fuorns 1.jpg|220x220px]]
|'''फ़ुओर्नटल'''
|5.0 किमी, लगभग 1 घंटा 45 मिनट
|-
|17
|[[File:Schweizer Nationalpark Margunet 2328m.jpg|220x220px]]
|'''मार्गनेट'''
|8.0 किमी, लगभग 3 घंटे
|-
|18
|[[File:Val dal Botsch.jpg|220x220px]]
|'''फुओर्क्ला वाल दाल बोट्श'''
|17.5 किमी, लगभग 6 घंटे 45 मिनट
|-
|19
|[[File:Val Minger Parc National.jpg|220x220px]]
|'''वैल मिंगर'''
|5.5 किमी, लगभग 2 घंटे 15 मिनट
|-
|20
|[[File:Mot Tavrü Grenze Nationalpark.jpg|220x220px]]
|'''मोट तावरू'''
|6.0 किमी, लगभग 2 घंटे 15 मिनट
|-
|21
|[[File:Macun.jpg|220x220px]]
|'''लाइस दा माकुन'''
|21.0 किमी, लगभग 8 घंटे
|}
==चित्रावली==
<gallery class="center">
File:Swiss National Park 023.JPG
Image:Swiss_National_Park_130.JPG
Image:Swiss_National_Park_038.JPG
Image:Swiss_National_Park_060.JPG
Image:Swiss_National_Park_123.JPG
Image:Piz Nair and Buffalora P10 .jpg
File:Tafel Nationalpark Macun.JPG
</gallery>
== सन्दर्भ ==
{{टिप्पणीसूची}}
==बाहरी कड़ियाँ==
{{Commons category}}
* [http://www.nationalpark.ch आधिकारिक वेबसाइट]
* [http://www.beautifulworld.com/europe/switzerland/swiss-national-park/ स्विस राष्ट्रीय उद्यान के तथ्य]
[[श्रेणी:राष्ट्रीय उद्यान]]
8amv8pte9ti9u583i9wre78jsgty0be
सैडवावायरस
0
1611593
6544251
2026-04-26T14:33:10Z
AMAN KUMAR
911487
नया लेख जोड़ा
6544251
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = violet
| name = सैडवावायरस
| realm = राइबोविरिया
| kingdom = ओर्थोर्नावाइरे
| phylum = पिसुविरिकोटा
| class = पिसोनिविरिसीट्स
| order = पिकोर्नाविरलेस
| family = सिकोविरिडी
| genus = '''''सैडवावायरस'''''
| type_species = ''सैडवावायरस सिट्री''
| type_species_authority = [[ICTV]]
}}
'''सैडवावायरस''' (''Sadwavirus'') पादपों में रोग फैलाने वाले विषाणुओं का एक वंश है। यह 'पिकोर्नाविरलेस' गण और 'सिकोविरिडी' कुल का सदस्य है। प्राकृतिक रूप से यह मुख्य रूप से नींबू-प्रजाति के पेड़ों, विशेषकर 'सत्सुमा मैंडरिन' को संक्रमित करता है। इस वंश का नाम इसके मुख्य विषाणु 'सत्सुमा ड्वार्फ वायरस' के शुरुआती अक्षरों ('''Sa'''tsuma '''dwa'''rf virus) से मिलकर बना है।
== वर्गीकरण ==
वर्तमान में इस वंश के अंतर्गत तीन उपवंश और 15 प्रजातियों को मान्यता प्राप्त है:<ref name="ICTV">{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2025 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2026}}</ref>
* '''चोलिवायरस:''' इसमें अनानास और कैटलिया को प्रभावित करने वाली प्रजातियाँ शामिल हैं।
* '''सत्सुमावायरस:''' इसमें मुख्य 'सत्सुमा ड्वार्फ वायरस' शामिल है।
* '''स्ट्रामोवायरस:''' इसके अंतर्गत स्ट्रॉबेरी और ब्लैक रास्पबेरी को संक्रमित करने वाले विषाणु आते हैं।
== संरचना और जीनोम ==
ये विषाणु आवरणहीन होते हैं और इनकी संरचना विंशफलकीय होती है। इनका व्यास लगभग 25 से 30 नैनोमीटर के बीच होता है। इनका जीनोम रेखीय, धनात्मक-रज्जु वाला एकल-सूत्री आरएनए होता है, जो दो खंडों में बँटा रहता है।
== लक्षण और फैलाव ==
सत्सुमा ड्वार्फ रोग से संक्रमित पेड़ों की पत्तियाँ मुड़कर चम्मच के आकार की हो जाती हैं। इसके अन्य प्रमुख लक्षणों में पौधों का बौनापन, पत्तियों व फलों के आकार में कमी तथा विकास का पूरी तरह से रुक जाना शामिल है।
यह विषाणु मुख्य रूप से निम्नलिखित माध्यमों से फैलता है:<ref name="ViralZone">{{cite web|title=Viral Zone|url=https://viralzone.expasy.org/all_by_species/296.html|publisher=ExPASy|access-date=15 June 2015}}</ref>
# '''रोगवाहक (वेक्टर):''' सूत्रकृमि, कुटकी और थ्रिप्स कीटों द्वारा।
# '''अन्य माध्यम:''' संक्रमित बीजों तथा कलम लगाने की प्रक्रिया के माध्यम से।
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://viralzone.expasy.org/all_by_species/296.html वायरलज़ोन: सैडवावायरस]
[[श्रेणी:विषाणु]]
[[श्रेणी:सिकोविरिडी]]
9bzvg2w840naih03420r77wvrzt5dp6
6544254
6544251
2026-04-26T14:47:06Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
6544254
wikitext
text/x-wiki
{{Taxobox
| color = violet
| name = सैडवावायरस
| realm = राइबोविरिया
| kingdom = ओर्थोर्नावाइरे
| phylum = पिसुविरिकोटा
| class = पिसोनिविरिसीट्स
| order = पिकोर्नाविरलेस
| family = सिकोविरिडी
| genus = '''''सैडवावायरस'''''
| type_species = ''सैडवावायरस सिट्री''
| type_species_authority = [[ICTV]]
}}
'''सैडवावायरस''' (''Sadwavirus'') पादपों में रोग उत्पन्न करने वाले विषाणुओं का एक महत्वपूर्ण वंश है, जो पिकोर्नाविरलेस गण तथा सिकोविरिडी कुल के अंतर्गत आता है। यह वंश मुख्यतः प्राकृतिक परिस्थितियों में नींबू-प्रजाति के पौधों को संक्रमित करता है, विशेषकर सत्सुमा मैंडरिन जैसे वृक्ष इसके प्रमुख मेज़बान होते हैं।
इस वंश का नाम इसके प्रमुख विषाणु 'सत्सुमा ड्वार्फ वायरस' के नाम के प्रारंभिक अक्षरों ('''Sa'''tsuma '''dwa'''rf virus) से निर्मित है, जो इसके वर्गीकरण और पहचान को स्पष्ट करता है। यह विषाणु पौधों की वृद्धि और उत्पादकता को प्रभावित कर सकता है, जिससे कृषि और बागवानी पर प्रतिकूल प्रभाव पड़ता है।
== वर्गीकरण ==
वर्तमान में इस वंश के अंतर्गत तीन उपवंश और 15 प्रजातियों को मान्यता प्राप्त है:<ref name="ICTV">{{cite web|title=Virus Taxonomy: 2025 Release|url=https://ictv.global/taxonomy|publisher=International Committee on Taxonomy of Viruses|access-date=22 March 2026}}</ref>
* '''चोलिवायरस:''' इसमें अनानास और कैटलिया को प्रभावित करने वाली प्रजातियाँ शामिल हैं।
* '''सत्सुमावायरस:''' इसमें मुख्य 'सत्सुमा ड्वार्फ वायरस' शामिल है।
* '''स्ट्रामोवायरस:''' इसके अंतर्गत स्ट्रॉबेरी और ब्लैक रास्पबेरी को संक्रमित करने वाले विषाणु आते हैं।
== संरचना और जीनोम ==
ये विषाणु आवरणहीन होते हैं और इनकी संरचना विंशफलकीय होती है। इनका व्यास लगभग 25 से 30 नैनोमीटर के बीच होता है। इनका जीनोम रेखीय, धनात्मक-रज्जु वाला एकल-सूत्री आरएनए होता है, जो दो खंडों में बँटा रहता है।
== लक्षण और फैलाव ==
सत्सुमा ड्वार्फ रोग से संक्रमित पेड़ों की पत्तियाँ मुड़कर चम्मच के आकार की हो जाती हैं। इसके अन्य प्रमुख लक्षणों में पौधों का बौनापन, पत्तियों व फलों के आकार में कमी तथा विकास का पूरी तरह से रुक जाना शामिल है।
यह विषाणु मुख्य रूप से निम्नलिखित माध्यमों से फैलता है:<ref name="ViralZone">{{cite web|title=Viral Zone|url=https://viralzone.expasy.org/all_by_species/296.html|publisher=ExPASy|access-date=15 June 2015}}</ref>
# '''रोगवाहक (वेक्टर):''' सूत्रकृमि, कुटकी और थ्रिप्स कीटों द्वारा।
# '''अन्य माध्यम:''' संक्रमित बीजों तथा कलम लगाने की प्रक्रिया के माध्यम से।
== सन्दर्भ ==
{{Reflist}}
== बाहरी कड़ियाँ ==
* [https://viralzone.expasy.org/all_by_species/296.html वायरलज़ोन: सैडवावायरस]
[[श्रेणी:विषाणु]]
[[श्रेणी:सिकोविरिडी]]
93ddm4h5xqv6vwkh90trskainaxv1ik
श्रेणी वार्ता:प्राचीन इतिहास
15
1611594
6544263
2026-04-26T15:42:22Z
~2026-25544-67
921959
नया पृष्ठ: bharat ~~~~
6544263
wikitext
text/x-wiki
bharat [[विशेष:योगदान/~2026-25544-67|~2026-25544-67]] ([[सदस्य वार्ता:~2026-25544-67|वार्ता]]) 15:42, 26 अप्रैल 2026 (UTC)
0iaehjdy6c1h2hsy6l50ypv3yuma5y9
सदस्य वार्ता:Typingsuggestions
3
1611595
6544321
2026-04-27T00:00:32Z
Sanjeev bot
127039
स्वागत संदेश जोड़ा
6544321
wikitext
text/x-wiki
{{साँचा:सहायता|name=Typingsuggestions}} -- [[सदस्य:Sanjeev bot|Sanjeev bot]] ([[सदस्य वार्ता:Sanjeev bot|वार्ता]]) 00:00, 27 अप्रैल 2026 (UTC)
nralsqsk19h837sniyg23jwpmzsitlg
सदस्य वार्ता:HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)
3
1611596
6544365
2026-04-27T03:13:38Z
Mfield
881963
Mfield ने पृष्ठ [[सदस्य वार्ता:HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)]] को [[सदस्य वार्ता:Hargobind Singh Desu]] पर स्थानांतरित किया: "[[Special:CentralAuth/HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)|HARGOBIND SINGH(DESU MALKANA)]]" का नाम "[[Special:CentralAuth/Hargobind Singh Desu|Hargobind Singh Desu]]" करते समय पृष्ठ स्वतः स्थानांतरित हुआ
6544365
wikitext
text/x-wiki
#पुनर्प्रेषित [[सदस्य वार्ता:Hargobind Singh Desu]]
7c3tdod2oro4he5slmiv92j3qal869h
श्रेणी:Wikipedia GA templates
14
1611597
6544372
2026-04-27T04:42:55Z
SM7
89247
नया पृष्ठ: {{Wikipedia category}}
6544372
wikitext
text/x-wiki
{{Wikipedia category}}
i40jda1pimb6azl7vuhwz8ba2tchd5o
साँचा:GAN/preload
10
1611598
6544374
2026-04-27T04:48:56Z
SM7
89247
नया पृष्ठ: ==श्रेष्ठ लेख समीक्षा== {{Good article tools}} {{<noinclude/>subst:GAN/subst|{{<noinclude/>subst:PAGENAME}}}} '''समीक्षक:''' {{User|{{<includeonly>subst:</includeonly>REVISIONUSER}}}} {{<includeonly>subst:</includeonly>5~}} <!-- Please add all review comments below this comment, and do not alter what is above. So that the review can be kept within a single section, please do not use level 2 headers (==...==) below...
6544374
wikitext
text/x-wiki
==श्रेष्ठ लेख समीक्षा==
{{Good article tools}}
{{<noinclude/>subst:GAN/subst|{{<noinclude/>subst:PAGENAME}}}}
'''समीक्षक:''' {{User|{{<includeonly>subst:</includeonly>REVISIONUSER}}}} {{<includeonly>subst:</includeonly>5~}}
<!-- Please add all review comments below this comment, and do not alter what is above. So that the review can be kept within a single section, please do not use level 2 headers (==...==) below to break up the review. Use level 3 (===...===), level 4 and so on. This boilerplate was generated by Template:GAN/preload.--><noinclude>
{{documentation|Template:GAN subtemplates}}
</noinclude>
n717y6y26r4d9arh7o2hkvlwoe5kx5d
6544386
2026-02-16T06:21:31Z
en>Whyiseverythingalreadyused
0
Replacing no-content occurrences of <includeonly></includeonly> with <noinclude/> (yes, that is an empty tag)
6544386
wikitext
text/x-wiki
==GA review==
{{Good article tools}}
{{<noinclude/>subst:GAN/subst|{{<noinclude/>subst:PAGENAME}}}}
'''Reviewer:''' {{User|{{<includeonly>subst:</includeonly>REVISIONUSER}}}} {{<includeonly>subst:</includeonly>5~}}
<!-- Please add all review comments below this comment, and do not alter what is above. So that the review can be kept within a single section, please do not use level 2 headers (==...==) below to break up the review. Use level 3 (===...===), level 4 and so on. This boilerplate was generated by Template:GAN/preload.--><noinclude>
{{documentation|Template:GAN subtemplates}}
</noinclude>
luacz7msab5q4l11d8ieg2px14mdkvw
6544387
6544374
2026-04-27T04:53:20Z
SM7
89247
[[:en:Template:GAN/preload]] से 1 अवतरण आयात किया गया
6544374
wikitext
text/x-wiki
==श्रेष्ठ लेख समीक्षा==
{{Good article tools}}
{{<noinclude/>subst:GAN/subst|{{<noinclude/>subst:PAGENAME}}}}
'''समीक्षक:''' {{User|{{<includeonly>subst:</includeonly>REVISIONUSER}}}} {{<includeonly>subst:</includeonly>5~}}
<!-- Please add all review comments below this comment, and do not alter what is above. So that the review can be kept within a single section, please do not use level 2 headers (==...==) below to break up the review. Use level 3 (===...===), level 4 and so on. This boilerplate was generated by Template:GAN/preload.--><noinclude>
{{documentation|Template:GAN subtemplates}}
</noinclude>
n717y6y26r4d9arh7o2hkvlwoe5kx5d
साँचा:GAN/subst
10
1611599
6544375
2026-04-27T04:50:26Z
SM7
89247
नया पृष्ठ: <no<noinclude/>include>{{al|{{#titleparts:{{{1}}}|-1}}|noname=yes}}<br/></no<noinclude/>include><include<noinclude/>only>:''This review is [[:en:WP:transclusion|transcluded]] from [[वार्ता:{{{1}}}]]. The edit link for this section can be used to add comments to the review.''</include<noinclude/>only><noinclude> {{documentation|Template:GAN subtemplates}} </noinclude>
6544375
wikitext
text/x-wiki
<no<noinclude/>include>{{al|{{#titleparts:{{{1}}}|-1}}|noname=yes}}<br/></no<noinclude/>include><include<noinclude/>only>:''This review is [[:en:WP:transclusion|transcluded]] from [[वार्ता:{{{1}}}]]. The edit link for this section can be used to add comments to the review.''</include<noinclude/>only><noinclude>
{{documentation|Template:GAN subtemplates}}
</noinclude>
5hkt1xeycxytljv1pcdnnuamartfh68
साँचा:AI
10
1611600
6544376
2012-04-22T16:03:14Z
en>Ruslik0
0
retargetting per rfd
6544376
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Template:Artificial intelligence]]
nyvt96eei2i4oigrpo2mxmrl0bjobgi
6544377
6544376
2026-04-27T04:50:57Z
SM7
89247
[[:en:Template:AI]] से 1 अवतरण आयात किया गया
6544376
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Template:Artificial intelligence]]
nyvt96eei2i4oigrpo2mxmrl0bjobgi
साँचा:Al
10
1611601
6544378
2026-04-24T19:40:01Z
en>Primefac
0
Primefac moved page [[Template:Al]] to [[Template:Article links 2]]: expand name for clarity
6544378
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Template:Article links 2]]
{{Redirect category shell|
{{R from move}}
}}
2kukrhq6q3yq9qy030kvdbvhn1hxsoa
6544379
6544378
2026-04-27T04:51:24Z
SM7
89247
[[:en:Template:Al]] से 1 अवतरण आयात किया गया
6544378
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[Template:Article links 2]]
{{Redirect category shell|
{{R from move}}
}}
2kukrhq6q3yq9qy030kvdbvhn1hxsoa
साँचा:5~
10
1611602
6544380
2020-01-01T16:17:22Z
en>Plastikspork
0
TFD closed as no consensus ([[WP:XFDC|XFDcloser]])
6544380
wikitext
text/x-wiki
~~<noinclude></noinclude>~~<noinclude></noinclude>~<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
8n9owfry2tlgboy9eub7uqbrqlyvml8
6544381
6544380
2026-04-27T04:51:46Z
SM7
89247
[[:en:Template:5~]] से 1 अवतरण आयात किया गया
6544380
wikitext
text/x-wiki
~~<noinclude></noinclude>~~<noinclude></noinclude>~<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
8n9owfry2tlgboy9eub7uqbrqlyvml8
साँचा:Good article tools
10
1611603
6544382
2025-11-08T21:46:36Z
en>Ahecht
0
No need for {{toolforge}} template since plainlinks class is already applied to the entire sidebar. {{Unbulleted list}} can similarly be replaced with plainlist
6544382
wikitext
text/x-wiki
{{Sidebar
| name = Good article tools
| class = good-article-tools wikitable plainlinks plainlist
| templatestyles = Good article tools/styles.css
| title = GA toolbox
| content1 =
* [[xtools:authorship/en.wikipedia.org/{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}|Authorship]]
* [https://citations.toolforge.org/process_page.php?edit=toolbar&slow=1&page={{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}} Citation bot]
* [https://copyvios.toolforge.org/?lang=en&project=wikipedia&oldid=&action=search&use_engine=1&use_links=1&turnitin=1&title={{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}} Copyvio detector]
* [https://link-dispenser.toolforge.org/analyze/{{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}} External links]
| heading2 = Reviewing
| content2 =
* [[Wikipedia:Good article nominations/Templates|Templates]]
* [[Wikipedia:Good article criteria|Criteria]]
* [[Wikipedia:Good article nominations/Instructions#Reviewing|Instructions]]
}}<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
kdzvc4oo8ih6y5bbh86x6u4tqan7st9
6544383
6544382
2026-04-27T04:52:00Z
SM7
89247
[[:en:Template:Good_article_tools]] से 1 अवतरण आयात किया गया
6544382
wikitext
text/x-wiki
{{Sidebar
| name = Good article tools
| class = good-article-tools wikitable plainlinks plainlist
| templatestyles = Good article tools/styles.css
| title = GA toolbox
| content1 =
* [[xtools:authorship/en.wikipedia.org/{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}|Authorship]]
* [https://citations.toolforge.org/process_page.php?edit=toolbar&slow=1&page={{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}} Citation bot]
* [https://copyvios.toolforge.org/?lang=en&project=wikipedia&oldid=&action=search&use_engine=1&use_links=1&turnitin=1&title={{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}} Copyvio detector]
* [https://link-dispenser.toolforge.org/analyze/{{urlencode:{{{1|{{BASEPAGENAME}}}}}}} External links]
| heading2 = Reviewing
| content2 =
* [[Wikipedia:Good article nominations/Templates|Templates]]
* [[Wikipedia:Good article criteria|Criteria]]
* [[Wikipedia:Good article nominations/Instructions#Reviewing|Instructions]]
}}<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
kdzvc4oo8ih6y5bbh86x6u4tqan7st9
साँचा:Good article tools/styles.css
10
1611604
6544384
2024-11-19T19:34:44Z
en>Pppery
0
/* {{pp-template}} */
6544384
sanitized-css
text/css
/* {{pp-template}} */
.good-article-tools.sidebar {
width: auto;
}
.good-article-tools .sidebar-content {
font-size: 110%;
padding-top: 0.2em;
line-height: 1.6em;
}
.good-article-tools .sidebar-content ul {
text-align: center;
}
gjhsotfz300hb0kr9c5q381m35qygpl
6544385
6544384
2026-04-27T04:52:34Z
SM7
89247
[[:en:Template:Good_article_tools/styles.css]] से 1 अवतरण आयात किया गया
6544384
sanitized-css
text/css
/* {{pp-template}} */
.good-article-tools.sidebar {
width: auto;
}
.good-article-tools .sidebar-content {
font-size: 110%;
padding-top: 0.2em;
line-height: 1.6em;
}
.good-article-tools .sidebar-content ul {
text-align: center;
}
gjhsotfz300hb0kr9c5q381m35qygpl
साँचा:Article links 2
10
1611605
6544388
2026-04-24T19:40:01Z
en>Primefac
0
Primefac moved page [[Template:Al]] to [[Template:Article links 2]]: expand name for clarity
6544388
wikitext
text/x-wiki
<span class="plainlinks">[[{{{1|Wikipedia}}}|{{#if:{{{noname|}}}|'''Article'''|{{{1|Wikipedia}}} }}]] {{toolbar|[[Special:Edit/{{{1|Wikipedia}}}|edit]] |[{{fullurl:{{{1|Wikipedia}}}|veaction=edit}} visual edit] | [[Special:PageHistory/{{{1|Wikipedia}}}|history]]}}{{int:dot-separator}} [[Talk:{{{1|Wikipedia}}}|'''Article talk''']] {{toolbar|[[Special:Edit/Talk:{{{1|Wikipedia}}}|edit]] | [[Special:PageHistory/Talk:{{{1|Wikipedia}}}|history]]}}{{int:dot-separator}} [{{fullurl:{{{1|Wikipedia}}}|action=watch}} '''Watch''']</span><noinclude>{{documentation}}</noinclude>
8gbdau3wf9du8sh0vs9hml8qty7v1ek
6544389
6544388
2026-04-27T04:54:46Z
SM7
89247
[[:en:Template:Article_links_2]] से 1 अवतरण आयात किया गया
6544388
wikitext
text/x-wiki
<span class="plainlinks">[[{{{1|Wikipedia}}}|{{#if:{{{noname|}}}|'''Article'''|{{{1|Wikipedia}}} }}]] {{toolbar|[[Special:Edit/{{{1|Wikipedia}}}|edit]] |[{{fullurl:{{{1|Wikipedia}}}|veaction=edit}} visual edit] | [[Special:PageHistory/{{{1|Wikipedia}}}|history]]}}{{int:dot-separator}} [[Talk:{{{1|Wikipedia}}}|'''Article talk''']] {{toolbar|[[Special:Edit/Talk:{{{1|Wikipedia}}}|edit]] | [[Special:PageHistory/Talk:{{{1|Wikipedia}}}|history]]}}{{int:dot-separator}} [{{fullurl:{{{1|Wikipedia}}}|action=watch}} '''Watch''']</span><noinclude>{{documentation}}</noinclude>
8gbdau3wf9du8sh0vs9hml8qty7v1ek
वुबुय भाषा
0
1611606
6544429
2026-04-27T09:36:01Z
ङघिञ
872516
"[[:en:Special:Redirect/revision/1337744386|Nunggubuyu language]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया
6544429
wikitext
text/x-wiki
{{Authority control}}'''वुबुय''' एक [[आस्ट्रेलिया की मूल भाषाएँ|ऑस्ट्रेलियाई आदिवासी भाषा]] है जो पारंपरिक रूप से नुंगुबुयू लोगों द्वारा बोली जाती है। यह [[नॉर्थर्न टेरिटरी|उत्तरी क्षेत्र]] में नंबुलवार के समुदाय में बोली जाने वाली पारंपरिक भाषा है, हालांकि नंबुलवार पारंपरिक रूप से वारंदरंग भाषा से जुड़ी हुई है।<ref>{{Cite web|url=http://www.numbulwar.nt.gov.au/home/our_community/numbulwar_s_profile_information|title=Numbulwar's Profile & Information|last=Numbulwar Numburindi Community Government Council|year=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829082835/http://www.numbulwar.nt.gov.au/home/our_community/numbulwar_s_profile_information|archive-date=29 August 2007|access-date=2007-11-11|quote=The major language spoken in Numbulwar is Noongabuyu (Noon-ga-boy-you) along with creole. English is generally regarded as a third language in the community.}}</ref>
भाषा को [[यूनेस्को]] द्वारा गंभीर रूप से संकटग्रस्त के रूप में वर्गीकृत किया गया है।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|website=[[UNESCO]]|publisher=|language=en|access-date=2017-08-27}}</ref>
== नमूना पाठ ==
<poem>
Ba-marang-dhayiyn
Ba-marang-gagagiyn
B a-marang-dhayiyn
Ba-marang-jaljaliyn
Ba-wan.ngang "hokey pokey"
Badhawawa-rumiyn
Aba dani-yung-bugij
</poem>'' (वुबुयु में होकी पोकी)''<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/culture/2016/sep/06/indigenous-australians-wubuy-kriol-numbulwar-school-on-a-language-rescue-mission?CMP=gu_com|title=We talk in Wubuy but children reply in Kriol – Numbulwar school on a language rescue mission|date=6 September 2016|website=[[TheGuardian.com]]}}</ref>
== सन्दर्भ ==
<references />
[[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]]
enyd2mj413n9y2fwmynbzfwwtxus25g
6544430
6544429
2026-04-27T09:46:14Z
ङघिञ
872516
6544430
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language|name=वुबुय|nativename=Wubuy|iso3=nuy|familycolor=australian|family=मैक्रो-पामा-ङ्गुयान ?|fam2=मैक्रो-गुनविनञ्गुआन|fam3=पूर्वी अर्न्हेम|speakers=२८१|date=२०२१|conservation_status=SE|fam1=मैक्रो-पामा-ङ्गुयान ?|glotto=nung1290|state=[[ऑस्ट्रेलिया]]}}
'''वुबुय''' एक [[आस्ट्रेलिया की मूल भाषाएँ|ऑस्ट्रेलियाई आदिवासी भाषा]] है जो पारंपरिक रूप से नुंगुबुयू लोगों द्वारा बोली जाती है। यह [[नॉर्थर्न टेरिटरी|उत्तरी क्षेत्र]] में नंबुलवार के समुदाय में बोली जाने वाली पारंपरिक भाषा है, हालांकि नंबुलवार पारंपरिक रूप से वारंदरंग भाषा से जुड़ी हुई है।<ref>{{Cite web|url=http://www.numbulwar.nt.gov.au/home/our_community/numbulwar_s_profile_information|title=Numbulwar's Profile & Information|last=Numbulwar Numburindi Community Government Council|year=2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829082835/http://www.numbulwar.nt.gov.au/home/our_community/numbulwar_s_profile_information|archive-date=29 August 2007|access-date=2007-11-11|quote=The major language spoken in Numbulwar is Noongabuyu (Noon-ga-boy-you) along with creole. English is generally regarded as a third language in the community.}}</ref>
भाषा को [[यूनेस्को]] द्वारा गंभीर रूप से संकटग्रस्त के रूप में वर्गीकृत किया गया है।<ref name=":0">{{Cite web|url=http://www.unesco.org/languages-atlas/index.php|title=UNESCO Atlas of the World's Languages in danger|website=[[UNESCO]]|publisher=|language=en|access-date=2017-08-27}}</ref>
== नमूना पाठ ==
<poem>
Ba-marang-dhayiyn
Ba-marang-gagagiyn
B a-marang-dhayiyn
Ba-marang-jaljaliyn
Ba-wan.ngang "hokey pokey"
Badhawawa-rumiyn
Aba dani-yung-bugij
</poem>'' (वुबुयु में होकी पोकी)''<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/culture/2016/sep/06/indigenous-australians-wubuy-kriol-numbulwar-school-on-a-language-rescue-mission?CMP=gu_com|title=We talk in Wubuy but children reply in Kriol – Numbulwar school on a language rescue mission|date=6 September 2016|website=[[TheGuardian.com]]}}</ref>
== सन्दर्भ ==
<references />
{{Authority control}}
[[श्रेणी:Pages with unreviewed translations]]
8ow98nib7z811srzne6dhyzjmhibwtt
साँचा:Lrm
10
1611607
6544431
2026-04-27T09:47:41Z
The Sorter
845290
नया पृष्ठ: ‎<noinclude> {{documentation}} </noinclude>
6544431
wikitext
text/x-wiki
‎<noinclude>
{{documentation}}
</noinclude>
3it9bj7ez04rh9aaef6ptg9cad22axk
अल ऐन मरूद्यान
0
1611608
6544432
2026-04-27T09:49:42Z
The Sorter
845290
Created by translating the opening section from the page "[[:en:Special:Redirect/revision/1316323060|Al Ain Oasis]]"
6544432
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन
| name = अल ऐन मरूद्यान
| native_name = وَاحَة ٱلْعَيْن
| native_name_lang = ar
| image_skyline = Alley in Al Ain Oasis.JPG
| image_flag =
| pushpin_map = UAE#Persian Gulf#West Asia
| pushpin_relief = 1
| pushpin_map_caption = Location of Al-Ain Oasis in the UAE
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{UAE}}
| subdivision_type1 = [[सात अमीरात|अमीरात]]
| subdivision_name1 = [[अबू धाबी अमीरात|अबू धाबी]]
| area_total_km2 =
| population_as_of =
| population_total =
| population_density_km2 =
| utc_offset = +4
| timezone1 = खाड़ी मानक समय
| coordinates = {{Coord|24.217|55.762|display=title}}
| elevation_m = 292
| footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site
|child = yes
|Official_name = अल ऐन के सांस्कृतिक स्थल (हफ़ीत, हिली, बिदा बिंत सऊद और मरूद्यान क्षेत्र)
|ID = 1343
|Year = 2011
|Criteria = सांस्कृतिक: iii, iv, v
}}
}}
'''अल ऐन मरूद्यान''' ({{langx|ar|وَاحَة ٱلْعَيْن{{lrm}}}}<ref name="VAD">{{citation|url=https://visitabudhabi.ae/ar/see.and.do/attractions.and.landmarks/family.attractions/al.ain.oasis.aspx|work=VisitAbuDhabi.ae|language=ar|access-date=2018-03-28|script-title=ar:واحة العين}}</ref><ref name="Al-Khaleej 2014">{{cite news|url=http://www.alkhaleej.ae/supplements/page/280699ff-130a-4485-808c-aa3ab62ca4b5|date=2014-09-04|work=[[Al Khaleej (newspaper)|Al-Khaleej]]|access-date=2016-10-12|language=ar|script-title=ar:واحة العين مجمع التاريخ وملتقى الجمال}}</ref>) [[संयुक्त अरब अमीरात]] के [[अबू धाबी अमीरात]] के [[अल ऐन]] शहर का सबसे बड़ा [[मरूद्यान]] है।<ref>{{citation|title=An oasis in the heart of Al Ain|date=2005-10-10|url=http://www.uaeinteract.com/docs/An_oasis_in_the_heart_of_Al_Ain/18124.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223154341/http://www.uaeinteract.com/docs/An_oasis_in_the_heart_of_Al_Ain/18124.htm|publisher=UAE Interact|access-date=2017-02-23|archive-date=2017-02-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=The Report Abu Dhabi 2010|publisher=Oxford Business Group|year=2010|isbn=978-1-9070-6521-7|page=171|chapter=Al Ain|chapter-url=https://books.google.com/books?id=f9l90XsF5-sC&pg=PA171}}</ref>
f2b6oeaepgxim6n0q2rh8abtcoo8xeb
6544461
6544432
2026-04-27T11:43:59Z
Mnjkhan
900134
[[WP:HC|HotCat]] द्वारा [[श्रेणी:मरूद्यान]] जोड़ी
6544461
wikitext
text/x-wiki
{{ज्ञानसन्दूक अवस्थापन
| name = अल ऐन मरूद्यान
| native_name = وَاحَة ٱلْعَيْن
| native_name_lang = ar
| image_skyline = Alley in Al Ain Oasis.JPG
| image_flag =
| pushpin_map = UAE#Persian Gulf#West Asia
| pushpin_relief = 1
| pushpin_map_caption = Location of Al-Ain Oasis in the UAE
| subdivision_type = देश
| subdivision_name = {{UAE}}
| subdivision_type1 = [[सात अमीरात|अमीरात]]
| subdivision_name1 = [[अबू धाबी अमीरात|अबू धाबी]]
| area_total_km2 =
| population_as_of =
| population_total =
| population_density_km2 =
| utc_offset = +4
| timezone1 = खाड़ी मानक समय
| coordinates = {{Coord|24.217|55.762|display=title}}
| elevation_m = 292
| footnotes = {{Infobox UNESCO World Heritage Site
|child = yes
|Official_name = अल ऐन के सांस्कृतिक स्थल (हफ़ीत, हिली, बिदा बिंत सऊद और मरूद्यान क्षेत्र)
|ID = 1343
|Year = 2011
|Criteria = सांस्कृतिक: iii, iv, v
}}
}}
'''अल ऐन मरूद्यान''' ({{langx|ar|وَاحَة ٱلْعَيْن{{lrm}}}}<ref name="VAD">{{citation|url=https://visitabudhabi.ae/ar/see.and.do/attractions.and.landmarks/family.attractions/al.ain.oasis.aspx|work=VisitAbuDhabi.ae|language=ar|access-date=2018-03-28|script-title=ar:واحة العين}}</ref><ref name="Al-Khaleej 2014">{{cite news|url=http://www.alkhaleej.ae/supplements/page/280699ff-130a-4485-808c-aa3ab62ca4b5|date=2014-09-04|work=[[Al Khaleej (newspaper)|Al-Khaleej]]|access-date=2016-10-12|language=ar|script-title=ar:واحة العين مجمع التاريخ وملتقى الجمال}}</ref>) [[संयुक्त अरब अमीरात]] के [[अबू धाबी अमीरात]] के [[अल ऐन]] शहर का सबसे बड़ा [[मरूद्यान]] है।<ref>{{citation|title=An oasis in the heart of Al Ain|date=2005-10-10|url=http://www.uaeinteract.com/docs/An_oasis_in_the_heart_of_Al_Ain/18124.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170223154341/http://www.uaeinteract.com/docs/An_oasis_in_the_heart_of_Al_Ain/18124.htm|publisher=UAE Interact|access-date=2017-02-23|archive-date=2017-02-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite book|title=The Report Abu Dhabi 2010|publisher=Oxford Business Group|year=2010|isbn=978-1-9070-6521-7|page=171|chapter=Al Ain|chapter-url=https://books.google.com/books?id=f9l90XsF5-sC&pg=PA171}}</ref>
[[श्रेणी:मरूद्यान]]
tbmp19mtr1bnhaga2sj1loz53qoxscl
यूटीसी+4
0
1611609
6544433
2026-04-27T09:50:59Z
The Sorter
845290
[[यूटीसी+०४:००]] को अनुप्रेषित
6544433
wikitext
text/x-wiki
#REDIRECT [[यूटीसी+०४:००]]
tlarqcrfkg1z5r1whh3140nwp9wvqq1
ससक भाषा
0
1611610
6544437
2026-04-27T10:10:11Z
ङघिञ
872516
"[[:en:Special:Redirect/revision/1309320616|Sasak language]]" पृष्ठ का अनुवाद करके निर्मित किया गया
6544437
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox language|pronunciation=[[Help:IPA|[ˈbasə ˈsasak]]]|altname=|map=Sasak language distribution.svg|mapcaption=ससक भाषा, जो [[लोम्बोक]] और [[बाली]] में बोली जाती है (केवल एक अल्पसंख्यक वर्ग द्वारा बोली जाती है):-
{{Legend | #0062FF |ससक अधिकांश आबादी द्वारा बोली जाती है, या उनकी मातृभाषा है।}}
{{Legend striped|#0062FF |#74B4FF| ससक भाषा अधिकांश आबादी द्वारा बोली जाती है, लेकिन साथ ही बड़ी संख्या में अन्य भाषाओं के बोलने वालों द्वारा भी बोली जाती है।
}}
{{Legend | #74B4FF | ससक एक अल्पसंख्यक भाषा है। }}|map2=Linguistic map of Lombok.png|mapcaption2=[[लोम्बोक]] का [[भाषाई मानचित्र]], १९८१ के आँकड़ों पर आधारित। सासाक बोलने वाले क्षेत्रों को हरे रंग में, और [[बाली भाषा|बाली]] बोलने वालों को लाल रंग में दर्शाया गया है।|name=ससक|nativename={{lang|sas|Base Sasaq}}<br>{{lang|sas|ᬪᬵᬲᬵᬲᬓ᭄ᬱᬓ᭄}}|region=लोम्बोक|states=[[इंडोनेशिया]]|ethnicity=|speakers=२७ लाख|date=२०१०|ref=|familycolor=Austronesian|fam2=[[मलय-पोलेनीशियाई भाषाएँ|मलय-पोलेनीशियाई]]|fam3=[[बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ|बाली-ससक-सुम्बावा]]|fam4=ससक-[[सुम्बावा भाषा|सुम्बावा]]|fam5=|iso2=sas|iso3=sas|glotto=sasa1249|glottorefname=Sasak|script=[[रोमन लिपि|लैटिन]]<ref>https://www.omniglot.com/writing/sasak.htm</ref><br>[[ससक लिपि]] ([[बाली लिपि]] का एक संशोधित रूप)<ref name=uni>{{cite web|first1=Michael|last1=Everson|author-link=Michael Everson|first2=I Made|last2=Suatjana|title=N2908: Proposal for encoding the Balinese script in the UCS|url=https://www.unicode.org/L2/L2005/05008-n2908-balinese.pdf|date=2005-01-23|access-date=2016-09-09}}</ref>|dia1=उत्तरी ससक (Kutó-Kuté, Bayan-Sasak<ref>{{Cite book|title=Suku Terasing Sasak di Bayan Daerah Provinsi Nusa Tenggara Barat|last=टीटो|first=एडोनिस|publisher=Direktorat Sejarah dan Nilai Tradisional|year=१९८९|isbn=|location=जकार्ता|pages=१८}}</ref>)<br>उत्तरपूर्वी ससक (Nggetó-Nggeté)<br>मध्य ससक (Menó-Mené)<br>मध्य पूर्वी ससक-मध्य पश्चिमी ससक (Ngenó-Ngené)<br>मध्य दक्षिणी ससक (Meriaq-Meriku){{sfn|Austin|2012|p=231}}<ref name=e18>{{e18|sas}}</ref>|agency=Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa
----
बदन पेंगेमबांगन दान पेमबिनान बाहासा}}
'''ससक भाषा''' (Base Sasaq, ᬪᬵᬲᬵᬲᬓ᭄ᬱᬓ᭄) भाषा ससक जातीय समूह द्वारा बोली जाती है, जो इंडोनेशिया के [[पश्चिम नुसा तेंगारा]] प्रांत के एक द्वीप, [[लोम्बोक]] की आबादी का बहुमत है। यह आस-पास के द्वीपों पर बोली जाने वाली [[बाली भाषा|बाली]] और [[सुम्बावा भाषा|सुम्बावा]] भाषाओं से निकटता से संबंधित है, और ऑस्ट्रोनेशियन भाषा परिवार का हिस्सा है। सासाक को कोई आधिकारिक दर्जा नहीं है क्योंकि राष्ट्रीय भाषा, [[इंडोनेशियाई भाषा|इंडोनेशियाई]], उन क्षेत्रों में आधिकारिक और साहित्यिक भाषा है जहाँ ससक बोली जाती है।
आज व्यापक रूप से नहीं पढ़ा या लिखा जाता है, ससक का उपयोग सूखे लोनतार के पत्तों पर लिखे गए पारंपरिक ग्रंथों में किया जाता है और औपचारिक अवसरों पर पढ़ा जाता है। परंपरागत रूप से, ससक की [[लिपि|लेखन प्रणाली]] लगभग [[बाली लिपि]] के समान है।
== सन्दर्भ ==
<references />
{{बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ}}
[[श्रेणी:बाली-ससक-सुम्बावा भाषाएँ]]
[[श्रेणी:इण्डोनेशिया की भाषाएँ]]
3bnkvy0utbhkf6o5u6vs0okxvw5y02p
एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान
0
1611612
6544453
2026-04-27T11:14:57Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
संयुक्त राज्य अमेरिका का एक विशिष्ट राष्ट्रीय उद्यान है
6544453
wikitext
text/x-wiki
{{Infobox protected area
|name = एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान
|iucn_category = II
|image =
|image_caption =
|map =
|relief =
|map_caption =
|location = मियामी-डेड, मोनरो और कोलियर काउंटी, [[फ़्लोरिडा]], संयुक्त राज्य अमेरिका
|nearest_city = फ्लोरिडा सिटी<br />एवरग्लेड्स सिटी
|coordinates = {{coord|25.3125000|-80.6875000|region:US-FL_type:landmark_scale:40000_source:GNIS|format=dms|display=it}}
|coords_ref =
|area_acre = 1,508,976
|area_ref = <br /><span style="font-size:100%;">{{convert|1,508,243|acre|mi2|1}} federal</span><ref name="area">{{cite web|url=https://www.nps.gov/aboutus/upload/NPIndex2012-2016.pdf |title=The National Parks: Index 2012–2016 |website=nps.gov |publisher=राष्ट्रीय उद्यान सेवा |page=47 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181113065657/https://www.nps.gov/aboutus/upload/NPIndex2012-2016.pdf |archive-date=13 नवंबर 2018 |url-status=live |access-date= नवंबर 19, 2018}}</ref>
|authorized = {{start date and age|1934|5|30}}
|established = {{Start date|1947|12|06}}
|visitation_num = 1,155,193
|visitation_year = 2022
|visitation_ref =
|governing_body = [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]]
|website = {{official URL}}
|module =
}}
'''एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान''' संयुक्त राज्य अमेरिका का एक विशिष्ट राष्ट्रीय उद्यान है, जो फ्लोरिडा में स्थित मूल एवरग्लेड्स क्षेत्र के दक्षिणी लगभग बीस प्रतिशत भाग की रक्षा करता है। यह देश का सबसे बड़ा उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्र है और मिसिसिपी नदी के पूर्व में स्थित किसी भी प्रकार का सबसे विशाल वन्य क्षेत्र माना जाता है। यहाँ प्रतिवर्ष औसतन लगभग दस लाख पर्यटक आते हैं, जो इसकी अद्वितीय पारिस्थितिकी और प्राकृतिक सौंदर्य का अनुभव करते हैं।<ref name=parkstats>{{cite web|url=https://www.nps.gov/ever/learn/management/statistics.htm |title=Park Statistics|publisher=[[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]]|access-date=March 28, 2017}}</ref>
[[File:Sunset over the River of Grass, NPSphoto, G.Gardner (9255157507).jpg|thumb|left|जनवरी 2013 में एवरग्लेड्स की घास की नदी पर सूर्यास्त का दृश्य।]]
क्षेत्रफल की दृष्टि से यह उद्यान डेथ वैली राष्ट्रीय उद्यान और येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान के बाद संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग का तीसरा सबसे बड़ा राष्ट्रीय उद्यान है। वर्ष 1947 में इसे आधिकारिक रूप से राष्ट्रीय उद्यान घोषित किया गया,<ref>[https://www.nps.gov/ever/learn/historyculture/index.htm nps.gov]</ref> जिसके बाद से इसका संरक्षण और महत्त्व और अधिक बढ़ गया।
इस उद्यान को अंतरराष्ट्रीय स्तर पर भी विशेष मान्यता प्राप्त है। यूनेस्को ने 1976 में इसे एवरग्लेड्स और ड्राई टोर्टुगास बायोस्फीयर रिजर्व के रूप में घोषित किया और 1979 में इसे विश्व धरोहर स्थल की सूची में सम्मिलित किया। इसके अतिरिक्त, रामसर कन्वेंशन ने 1987 में इसे अंतरराष्ट्रीय महत्त्व की आर्द्रभूमि के रूप में मान्यता दी। एवरग्लेड्स उन विरले स्थलों में से एक है, जिसे ये तीनों अंतरराष्ट्रीय सम्मान प्राप्त हुए हैं,<ref>माल्टबी, ई., पी.जे. डुगन, "Wetland Ecosystem Management, and Restoration: An International Perspective" in Everglades: The Ecosystem and its Restoration, स्टीवन डेविस और जॉन ओग्डेन, संपादक (1994), सेंट लूसी प्रेस। {{ISBN|0-9634030-2-8}}.</ref> जिससे इसका वैश्विक पर्यावरणीय महत्त्व स्पष्ट होता है।
एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान अधिकांश राष्ट्रीय उद्यानों से इस अर्थ में भिन्न है कि इसकी स्थापना किसी विशिष्ट भौगोलिक विशेषता के संरक्षण के बजाय एक अत्यंत नाजुक और जटिल पारिस्थितिकी तंत्र की रक्षा के उद्देश्य से की गई थी। यह विस्तृत क्षेत्र आर्द्रभूमियों और वनों का एक सजीव जाल है, जिसे ओकीचोबी झील से निकलने वाली एक धीमी प्रवाह वाली नदी पोषित करती है, जो प्रतिदिन लगभग 0.40 किलोमीटर की गति से बहते हुए दक्षिण-पश्चिम दिशा में फ्लोरिडा खाड़ी में समाहित हो जाती है।<ref>Whitney, p. 167.</ref>
[[File:NPS everglades-map.jpg|thumb|left|पार्क का नक्शा]]
यह उद्यान पारिस्थितिक दृष्टि से अत्यंत महत्त्वपूर्ण है, क्योंकि यह उत्तरी अमेरिका में उष्णकटिबंधीय जलपक्षियों के लिए सबसे प्रमुख प्रजनन स्थलों में से एक है और साथ ही पश्चिमी गोलार्ध का सबसे विशाल मैंग्रोव पारिस्थितिकी तंत्र भी यहीं स्थित है।<ref name="main">{{cite web|url=https://www.nps.gov/ever/index.htm|title=Everglades National Park|publisher=राष्ट्रीय उद्यान सेवा|access-date= दिसंबर 5, 2007}}</ref> यहाँ जैव-विविधता अत्यंत समृद्ध है, जिसमें अनेक संकटग्रस्त और संरक्षित प्रजातियाँ पाई जाती हैं। प्रमुख जीवों में फ्लोरिडा पैंथर, अमेरिकी मगरमच्छ तथा वेस्ट इंडियन मैनेट विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। इसके अतिरिक्त, इस क्षेत्र में लगभग 350 प्रजातियों के पक्षी, 300 प्रकार की ताजे और खारे पानी की मछलियाँ, 40 प्रकार के स्तनधारी तथा 50 प्रकार के सरीसृप निवास करते हैं,<ref>Robertson, pp. 27, 21, 38.</ref> जो इसकी पारिस्थितिक समृद्धि को दर्शाते हैं।
इस उद्यान का एक और महत्वपूर्ण पहलू यह है कि दक्षिणी फ्लोरिडा के अधिकांश ताजे जल का पुनर्भरण यहीं से होता है, जो बिस्केन एक्वीफर में संचित रहता है। इस प्रकार, एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान न केवल जैव-विविधता का संरक्षण करता है, बल्कि क्षेत्रीय जल-संतुलन और पर्यावरणीय स्थिरता में भी केंद्रीय भूमिका निभाता है।<ref>A few locations in Palm Beach County, Florida, primarily Highland Beach, Florida, get their fresh water from the Floridan aquifer, treating the high saline and mineral content before providing it for human use. ([http://highlandbeach.us/wp-content/uploads/2016/01/2014-Annual-Water-Quality-Report.pdf Town of Highland Beach Water Quality Report] (2014). Retrieved on अप्रैल 25, 2017.)(Lodge, p. 39.)</ref>
एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान और उसके आस-पास के क्षेत्र में मानव निवास का इतिहास हजारों वर्षों पुराना है, जहाँ प्रारंभिक समुदाय इस अनूठे आर्द्र पारिस्थितिकी तंत्र के साथ संतुलन बनाकर जीवनयापन करते रहे। किन्तु 1882 के बाद परिस्थितियाँ बदलने लगीं, जब आर्द्रभूमियों को सुखाकर उन्हें कृषि और आवासीय उपयोग के लिए विकसित करने की योजनाएँ बनाई गईं। 20वीं शताब्दी में यह प्रक्रिया और तेज हो गई, विशेषकर तब जब मियामी महानगर क्षेत्र के तीव्र विस्तार को संभव बनाने के लिए ओकीचोबी झील से जल के प्रवाह को नियंत्रित और मोड़ा जाने लगा।
तेजी से क्षीण होते इस पारिस्थितिकी तंत्र की रक्षा के उद्देश्य से 1934 में इस उद्यान की स्थापना का निर्णय लिया गया और 1947 में इसे औपचारिक रूप से जनता के लिए खोल दिया गया—उसी समय जब दक्षिण फ्लोरिडा में नहर निर्माण की व्यापक परियोजनाएँ प्रारंभ हो रही थीं। यद्यपि इस पहल ने संरक्षण की दिशा में महत्वपूर्ण कदम रखा, फिर भी मानवीय हस्तक्षेपों ने एवरग्लेड्स के पारिस्थितिकी तंत्र को गंभीर रूप से प्रभावित किया है। आज एवरग्लेड्स के पुनर्स्थापन का प्रश्न केवल पर्यावरणीय ही नहीं, बल्कि दक्षिण फ्लोरिडा की राजनीति और नीतिनिर्धारण से जुड़ा एक संवेदनशील विषय बन चुका है, जो विकास और संरक्षण के बीच संतुलन स्थापित करने की चुनौती को स्पष्ट रूप से दर्शाता है।
== सन्दर्भ ==
[[श्रेणी:आईयूसीएन श्रेणी II]]
bxg6ajkcf0czjwkga9oy4w1bbi075vg
6544456
6544453
2026-04-27T11:16:34Z
चाहर धर्मेंद्र
703114
टैग {{[[साँचा:काम जारी|काम जारी]]}} लेख में जोड़ा जा रहा ([[वि:ट्विंकल|ट्विंकल]])
6544456
wikitext
text/x-wiki
{{काम जारी|date=अप्रैल 2026}}
{{Infobox protected area
|name = एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान
|iucn_category = II
|image =
|image_caption =
|map =
|relief =
|map_caption =
|location = मियामी-डेड, मोनरो और कोलियर काउंटी, [[फ़्लोरिडा]], संयुक्त राज्य अमेरिका
|nearest_city = फ्लोरिडा सिटी<br />एवरग्लेड्स सिटी
|coordinates = {{coord|25.3125000|-80.6875000|region:US-FL_type:landmark_scale:40000_source:GNIS|format=dms|display=it}}
|coords_ref =
|area_acre = 1,508,976
|area_ref = <br /><span style="font-size:100%;">{{convert|1,508,243|acre|mi2|1}} federal</span><ref name="area">{{cite web|url=https://www.nps.gov/aboutus/upload/NPIndex2012-2016.pdf |title=The National Parks: Index 2012–2016 |website=nps.gov |publisher=राष्ट्रीय उद्यान सेवा |page=47 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181113065657/https://www.nps.gov/aboutus/upload/NPIndex2012-2016.pdf |archive-date=13 नवंबर 2018 |url-status=live |access-date= नवंबर 19, 2018}}</ref>
|authorized = {{start date and age|1934|5|30}}
|established = {{Start date|1947|12|06}}
|visitation_num = 1,155,193
|visitation_year = 2022
|visitation_ref =
|governing_body = [[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]]
|website = {{official URL}}
|module =
}}
'''एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान''' संयुक्त राज्य अमेरिका का एक विशिष्ट राष्ट्रीय उद्यान है, जो फ्लोरिडा में स्थित मूल एवरग्लेड्स क्षेत्र के दक्षिणी लगभग बीस प्रतिशत भाग की रक्षा करता है। यह देश का सबसे बड़ा उष्णकटिबंधीय वन्य क्षेत्र है और मिसिसिपी नदी के पूर्व में स्थित किसी भी प्रकार का सबसे विशाल वन्य क्षेत्र माना जाता है। यहाँ प्रतिवर्ष औसतन लगभग दस लाख पर्यटक आते हैं, जो इसकी अद्वितीय पारिस्थितिकी और प्राकृतिक सौंदर्य का अनुभव करते हैं।<ref name=parkstats>{{cite web|url=https://www.nps.gov/ever/learn/management/statistics.htm |title=Park Statistics|publisher=[[राष्ट्रीय उद्यान सेवा]]|access-date=March 28, 2017}}</ref>
[[File:Sunset over the River of Grass, NPSphoto, G.Gardner (9255157507).jpg|thumb|left|जनवरी 2013 में एवरग्लेड्स की घास की नदी पर सूर्यास्त का दृश्य।]]
क्षेत्रफल की दृष्टि से यह उद्यान डेथ वैली राष्ट्रीय उद्यान और येलोस्टोन राष्ट्रीय उद्यान के बाद संयुक्त राज्य अमेरिका के मुख्य भूभाग का तीसरा सबसे बड़ा राष्ट्रीय उद्यान है। वर्ष 1947 में इसे आधिकारिक रूप से राष्ट्रीय उद्यान घोषित किया गया,<ref>[https://www.nps.gov/ever/learn/historyculture/index.htm nps.gov]</ref> जिसके बाद से इसका संरक्षण और महत्त्व और अधिक बढ़ गया।
इस उद्यान को अंतरराष्ट्रीय स्तर पर भी विशेष मान्यता प्राप्त है। यूनेस्को ने 1976 में इसे एवरग्लेड्स और ड्राई टोर्टुगास बायोस्फीयर रिजर्व के रूप में घोषित किया और 1979 में इसे विश्व धरोहर स्थल की सूची में सम्मिलित किया। इसके अतिरिक्त, रामसर कन्वेंशन ने 1987 में इसे अंतरराष्ट्रीय महत्त्व की आर्द्रभूमि के रूप में मान्यता दी। एवरग्लेड्स उन विरले स्थलों में से एक है, जिसे ये तीनों अंतरराष्ट्रीय सम्मान प्राप्त हुए हैं,<ref>माल्टबी, ई., पी.जे. डुगन, "Wetland Ecosystem Management, and Restoration: An International Perspective" in Everglades: The Ecosystem and its Restoration, स्टीवन डेविस और जॉन ओग्डेन, संपादक (1994), सेंट लूसी प्रेस। {{ISBN|0-9634030-2-8}}.</ref> जिससे इसका वैश्विक पर्यावरणीय महत्त्व स्पष्ट होता है।
एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान अधिकांश राष्ट्रीय उद्यानों से इस अर्थ में भिन्न है कि इसकी स्थापना किसी विशिष्ट भौगोलिक विशेषता के संरक्षण के बजाय एक अत्यंत नाजुक और जटिल पारिस्थितिकी तंत्र की रक्षा के उद्देश्य से की गई थी। यह विस्तृत क्षेत्र आर्द्रभूमियों और वनों का एक सजीव जाल है, जिसे ओकीचोबी झील से निकलने वाली एक धीमी प्रवाह वाली नदी पोषित करती है, जो प्रतिदिन लगभग 0.40 किलोमीटर की गति से बहते हुए दक्षिण-पश्चिम दिशा में फ्लोरिडा खाड़ी में समाहित हो जाती है।<ref>Whitney, p. 167.</ref>
[[File:NPS everglades-map.jpg|thumb|left|पार्क का नक्शा]]
यह उद्यान पारिस्थितिक दृष्टि से अत्यंत महत्त्वपूर्ण है, क्योंकि यह उत्तरी अमेरिका में उष्णकटिबंधीय जलपक्षियों के लिए सबसे प्रमुख प्रजनन स्थलों में से एक है और साथ ही पश्चिमी गोलार्ध का सबसे विशाल मैंग्रोव पारिस्थितिकी तंत्र भी यहीं स्थित है।<ref name="main">{{cite web|url=https://www.nps.gov/ever/index.htm|title=Everglades National Park|publisher=राष्ट्रीय उद्यान सेवा|access-date= दिसंबर 5, 2007}}</ref> यहाँ जैव-विविधता अत्यंत समृद्ध है, जिसमें अनेक संकटग्रस्त और संरक्षित प्रजातियाँ पाई जाती हैं। प्रमुख जीवों में फ्लोरिडा पैंथर, अमेरिकी मगरमच्छ तथा वेस्ट इंडियन मैनेट विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। इसके अतिरिक्त, इस क्षेत्र में लगभग 350 प्रजातियों के पक्षी, 300 प्रकार की ताजे और खारे पानी की मछलियाँ, 40 प्रकार के स्तनधारी तथा 50 प्रकार के सरीसृप निवास करते हैं,<ref>Robertson, pp. 27, 21, 38.</ref> जो इसकी पारिस्थितिक समृद्धि को दर्शाते हैं।
इस उद्यान का एक और महत्वपूर्ण पहलू यह है कि दक्षिणी फ्लोरिडा के अधिकांश ताजे जल का पुनर्भरण यहीं से होता है, जो बिस्केन एक्वीफर में संचित रहता है। इस प्रकार, एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान न केवल जैव-विविधता का संरक्षण करता है, बल्कि क्षेत्रीय जल-संतुलन और पर्यावरणीय स्थिरता में भी केंद्रीय भूमिका निभाता है।<ref>A few locations in Palm Beach County, Florida, primarily Highland Beach, Florida, get their fresh water from the Floridan aquifer, treating the high saline and mineral content before providing it for human use. ([http://highlandbeach.us/wp-content/uploads/2016/01/2014-Annual-Water-Quality-Report.pdf Town of Highland Beach Water Quality Report] (2014). Retrieved on अप्रैल 25, 2017.)(Lodge, p. 39.)</ref>
एवरग्लेड्स राष्ट्रीय उद्यान और उसके आस-पास के क्षेत्र में मानव निवास का इतिहास हजारों वर्षों पुराना है, जहाँ प्रारंभिक समुदाय इस अनूठे आर्द्र पारिस्थितिकी तंत्र के साथ संतुलन बनाकर जीवनयापन करते रहे। किन्तु 1882 के बाद परिस्थितियाँ बदलने लगीं, जब आर्द्रभूमियों को सुखाकर उन्हें कृषि और आवासीय उपयोग के लिए विकसित करने की योजनाएँ बनाई गईं। 20वीं शताब्दी में यह प्रक्रिया और तेज हो गई, विशेषकर तब जब मियामी महानगर क्षेत्र के तीव्र विस्तार को संभव बनाने के लिए ओकीचोबी झील से जल के प्रवाह को नियंत्रित और मोड़ा जाने लगा।
तेजी से क्षीण होते इस पारिस्थितिकी तंत्र की रक्षा के उद्देश्य से 1934 में इस उद्यान की स्थापना का निर्णय लिया गया और 1947 में इसे औपचारिक रूप से जनता के लिए खोल दिया गया—उसी समय जब दक्षिण फ्लोरिडा में नहर निर्माण की व्यापक परियोजनाएँ प्रारंभ हो रही थीं। यद्यपि इस पहल ने संरक्षण की दिशा में महत्वपूर्ण कदम रखा, फिर भी मानवीय हस्तक्षेपों ने एवरग्लेड्स के पारिस्थितिकी तंत्र को गंभीर रूप से प्रभावित किया है। आज एवरग्लेड्स के पुनर्स्थापन का प्रश्न केवल पर्यावरणीय ही नहीं, बल्कि दक्षिण फ्लोरिडा की राजनीति और नीतिनिर्धारण से जुड़ा एक संवेदनशील विषय बन चुका है, जो विकास और संरक्षण के बीच संतुलन स्थापित करने की चुनौती को स्पष्ट रूप से दर्शाता है।
== सन्दर्भ ==
[[श्रेणी:आईयूसीएन श्रेणी II]]
eitj4w64bh9ejwc1luv95jjt4dnacws