Wikipedija hsbwiki https://hsb.wikipedia.org/wiki/H%C5%82owna_strona MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Media Specialnje Diskusija Wužiwar Diskusija z wužiwarjom Wikipedija Wikipedija diskusija Dataja Diskusija k dataji MediaWiki MediaWiki diskusija Předłoha Diskusija k předłoze Pomoc Pomoc diskusija Kategorija Diskusija ke kategoriji TimedText TimedText talk Modul Modul diskusija Veranstaltung Veranstaltung Diskussion 0 2174 390839 386851 2026-05-04T20:13:38Z J budissin 7 390839 wikitext text/x-wiki {{infokašćik rěč |Barba=Indoeuropska |mjeno swójske=русский язык |mjeno serbske=Rušćina |kraje=[[Ruska]], [[Běłoruska]],<br />[[Zjednoćene staty Ameriki]],<br />[[Ukraina]] a druhe |rěčnicy=255 milionow<ref name="What are the top 200 most">Eberhard D. M., Simons G. F., Fennig C. D.: [https://www.ethnologue.com/insights/ethnologue200/ What are the top 200 most spoken languages?] ([[Jendźelšćina|jendź.]]). Ethnologue: Languages of the World (27th Edition). Dallas: SIL International (2024).</ref> |klasifikacija=[[indoeuropske rěče]] :[[słowjanske rěče]] ::[[wuchodosłowjanske rěče]] :::Rušćina |družina pisma=[[kyriliski alfabet]] |hamtska rěč=[[Ruska]], [[Kazachstan]], [[Běłoruska]] |iso_639-1=ru |iso_639-2=rus |iso_639-2t= |iso_639-3=RUS |wikipedija=ru |mapa=Ruština_ve_světě.svg |wopis mapy=Kraje, w kotrychž je rušćina hamtska abo rozšěrjena mjeńšinowa rěč }} '''Rušćina''' ({{lang|ru|русский язык}}, {{IPA|[ˈru.skʲɪj jɪˈzɨk]}} {{Audio|Ru-russkiy jizyk.ogg|posłuchaj}}) je [[słowjanske rěče|słowjanska rěč]]. Ruska rěč słuša k [[Wuchodosłowjanske rěče|wuchodosłowjanskim rěčam]] a do swójby [[indoeuropske rěče|indoeuropskich rěčow]] a je najbliša [[ukrainšćina|ukrainšćinje]], [[Rusinšćina|rusinšćinje]] a [[běłorušćina|běłorušćinje]]. Rušćina je [[hamtska rěč]] [[Ruska|Ruskeje]] a słuži jako rěč mjezynarodneje komunikacije a zhromadneho dźěła mjez wulkej ličbu narodow, kiž wobydluja něhdyše republiki [[Sowjetski zwjazk|Sowjetskeho zwjazka]] (w [[Běłoruska|Běłoruskej]], w [[Ukraina|Ukrainje]], w [[Kazachstan]]je, w [[Kirgiska|Kirgiskej]] a w druhich krajach). Rusce rěči so nimo toho tež w [[Zjednoćene staty Ameriki|Zjednoćenych statach Ameriki]], w [[Pólska|Pólskej]], w [[Němska|Němskej]], w [[Bołharska|Bołharskej]] atd. Rušćina je připóznata jako jedna z pjeć oficialnych jednanskich rěčow w [[Organizacija zjednoćenych narodow|Organizaciji zjednoćenych narodow]]. Rusce rěči 255 milionow ludźi (dźewjata najwjetša rěč w swěće, 2024)<ref name="What are the top 200 most"/>, z toho w Ruskej samej wjace hač 134 milionow (2020)<ref>Федеральная служба государственной статистики России. Всероссийская перепись населения (2020—2021). [https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab5_VPN-2020.xlsx Таблица 5. Владение языками населением наиболее многочисленных национальностей]. (ruš.)</ref>, jako [[Maćeršćina|maćeršćinu]] — 111,5 milionow (2020)<ref>Федеральная служба государственной статистики России. Всероссийская перепись населения (2020—2021). [https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/Tom5_tab6_VPN-2020.xlsx Таблица 6. Население по родному языку]. (ruš.)</ref>. == Dialekty == Nimo jednotneje powšitkownje připóznateje [[Spisowna rěč|spisowneje rěče]] rěči so hišće wulka ličba wšelakorych regionalnych [[dialekt]]ow. Wšitke dialekty rozrjaduja so do třoch skupin: [[Sewjeroruska narěč|sewjerneje]], [[Južnoruska narěč|južneje]] a [[Srjedźnoruske dialekty|srjedźnoruskeje předchodneje]]. Narěčne wosebitosće sewjernych dialektow (ladogo-tichwinskeho, wologodskeho, archangelskeho (pomorskeho) atd.)<ref name="Русская диалектология">''Бромлей С. В.'', ''Булатова Л. Н.'', ''Гецова О. Г.'' и др. Русская диалектология / Под ред. [[Leonid Kasatkin|Л. Л. Касаткина]]. — Москва: Academia, 2005. — С. 253—255 — ISBN 5-7695-2007-8</ref>: * zachowanje njeakcentowaneho ''o'': [молокó] ([moloko]) "mloko"; ''до гó''[рода] (''do go''[roda]) "do města"; * zachowanje konsonanta ''g'' (jako w spis. rus.): ''но''[г]''а'' (''no''[g]''a'') "noha"; * femininy [[wěcownik]]ow maja w gen. sing. [[Kóncowka|kóncowku]] ''-ы'' město južnoruskeje ''-е'' (jako w spis. rus.): ''возле жен''[ы] (''wozle žen''[y]) "pola žony"; * w 3. wos. [[prezens]]a [[werb]]a kóncowka z twjerdym konsonantom ''-t'' (jako w spis. rus.): ''(он/она/оно) спи''[т] (''on/ona/ono spi''[t]) "(wón/wono/wona) spi"; ''(они) спя''[т] (''oni spja''[t]) "(wone) spja" atd. Narěčne wosebitosće južnych dialektow (zapadneho, kursko-orjolskeho, wuchodneho (rjazańskeho) atd.)<ref name="Русская диалектология"/>: * we wšěch złóžkach bjez přizwuka so přeměnjeja wokale ''а'', ''о'' do jednoho zwuka — tónle zjaw so mjenuje [[akanje]] (jako w spis. rus.): [мълакó] ([məlako]) "mloko"; ''до гó''[ръдъ] (''do go''[rədə]) "do města"; * změna konsonanta ''g'' na ''γ'' (abo ''h''): ''но''[γ]''а'' (''no''[h]''a'') "noha"; * femininy wěcownikow maja w gen. sing. kóncowku ''-е'': ''возле жен''[е] (''wozle žen''[e]) "pola žony"; * w 3. wos. prezensa werba kóncowka z mjechkim konsonantom ''-t’'' : ''(он/она/оно) спи''[т’] (''on/ona/ono spi''[t’]) "(wón/wono/wona) spi"; ''(они) спя''[т’] (''oni spja''[t’]) "(wone) spja" atd. == Ruski alfabet == {| {{Rjana tabela}} | '''А а''' /a/ | '''Б б''' /b/ | '''В в''' /w/ | '''Г г''' /g/ | '''Д д''' /d/ |- | '''Е е''' /ě/ | '''Ё ё''' /jo/ | '''Ж ж''' /ž/ | '''З з''' /z/ | '''И и''' /i/ |- | '''Й й''' /j/ | '''К к''' /k/ | '''Л л''' /ł/ | '''М м''' /m/ | '''Н н''' /n/ |- | '''О о''' /о/ | '''П п''' /p/ | '''Р р''' /r/ | '''С с''' /s/ | '''Т т''' /t/ |- | '''У у''' /u/ | '''Ф ф''' /f/ | '''Х х''' /ch/ | '''Ц ц''' /c/ | '''Ч ч''' /č/ |- | '''Ш ш''' /š/ | '''Щ щ''' /šč/ | '''ъ''' twjerdy pismik | '''ы''' /y/ | '''ь''' mjechki pismik |- | '''Э э''' /e/ | '''Ю ю''' /ju/ | '''Я я''' /ja/ |} [[Dataja:Русский гражданский шрифт 1708.svg|thumb|right|300px|Grażdanske pismo, 1707]] Fonetiska hódnota a přikłady<ref>''[[Wladimir Lopatin|Lopatin W. W.]]'' Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał [[Konstantin Trofimowič|K. K. Trofimowič]]. Redakcija [[Frido Michałk|Fr. Michałk]] a [[Pawoł Völkel|P. Völkel]] — Budyšin: Ludowe nakładnistwo [[Domowina]], — 1974. — S. 513—514.</ref>: * А — ''армия'' (''armija'') "armeja"; ''дар'' (''dar'') "dar"; ''час'' (''čas'') "hodźina"; * Б — ''b'': ''большой'' (''bol’šoj'') "wulki"; ''b’'': ''белый'' (''b’elyj'') "běły"; * В — ''w'': ''ванна'' (''wanna'') "wanja"; ''w’'': ''вилка'' (''w’ilka'') "widlički"; * Г — ''g'': ''галка'' (''galka'') "kawka"; ''g’'': ''гибнуть'' (''g’ibnut’'') "hinyć"; * Д — ''d'': ''дуб'' (''dub'') "dub"; ''d’'': ''дело'' (''d’elo'') "dźěło"; * Е — ''e'' (po [[konsonant]]ach, powšitkownje porowych mjechkich kaž tež tupych [[sibilant]]ach a ''c''): ''небо'' (''n’ebo'') "njebjo"; ''вера'' (''w’era'') "wěra"; ''шесть'' (''šest’'') "šěsć"; ''жесть'' (''žest’'') "blach"; ''целый'' (''celyj'') "cyły"; ''je'' (na spočatku [[Słowo|słowa]], po [[wokal]]ach, a po ''ь'', ''ъ'') ''ель'' (''jel’'') "šmrěk"; ''поесть'' (''pojes’t’'') "pojěsć"; ''приезд'' (''prijezd'') "přijězd"; ''к семье'' (''k sem’je'') "k swójbje"; ''отъехать'' (''otjechat’'') "wotjěć"; * Ё — ''o'' (po porowych mjechkich konsonantach a po tupych sibilantach): ''мёд'' (''m’od'') "měd"; ''тётя'' (''t’ot’a'') "ćetka"; ''шёлк'' (''šolk'') "žida"; ''чёрный'' (''čornyj'') "čorny"; ''jo'' (na spočatku słowa, po wokalach, a ''ь'', ''ъ''): ''ёж'' (''jоž'') "jěž"; ''заём'' (''zajom'') "požčonka"; ''семьёй'' (''sem’oj'') "swójbu"; * Ж — ''жаба'' (''žaba'') "krokawa"; ''жито'' (''žito'' — ''ž''[y]''to'') "žito"; * З — ''z'': ''запад'' (''zapad'') "zapad"; ''z’'': ''зять'' (''z’at’'') "přichodny syn"; * И — ''i'', ''y'' na spočatku słowa, po wokalach, po mjechkich konsonantach a po ''ž'', ''š'', ''c'': ''их'' (''ich'') "jich" (gen. ''woni''); ''бои'' (''boi'') "boje"; ''липа'' (''lipa'') "lipa"; ''жир'' (''žir'' — ''ž''[y]''r'') "tuk"; ''цифра'' (''cifra'' — ''c''[y]''fra'') "cyfra"; ''ji'' po ''ь'': Ильич (''Iljič'') Iljič (wot Илья Ilja — mjeno) na př. [[Wladimir Iljič Lenin]]; * Й (krótke ''i'') — ''j'' (na kóncu słowa a před konsonantami): ''мой'' (''moj'') "mój"; ''последний'' (''poslednij'') "posledni"; ''край'' (''kraj'') "kraj"; ''чайка'' (''čajka'') "tonuška"; * К — ''k'': ''кора'' (''kora'') "skora"; ''k’'': ''кедр'' (''k’edr'') "cedra"; * Л — ''l'': ''ладонь'' (''ladoń'') "dłóń"; ''l’'': ''лист'' (''l’ist'') "łopjeno"; * М — ''m'': ''маска'' (''maska'') "maska"; ''m’'': ''мясо'' (''m’aso'') "mjaso"; * Н — ''n'': ''новый'' (''nowyj'') "nowy"; ''n’'': ''нет'' (''n’et'') "nic"; * О — ''осень'' (''oseń'') "nazyma"; ''воск'' (''wosk'') "wósk"; ''яйцо'' (''jajco'') "jejo"; * П — ''p'': ''поле'' (''pol’e'') "polo"; ''p’'': ''пиво'' (''p’iwo'') "piwo"; * Р — ''r'': ''рука'' (''ruka'') "ruka"; ''r’'': ''река'' (''r’eka'') "rěka"; * С — ''s'': ''сова'' (''sowa'') "sowa"; ''s’'': ''сила'' (''s’ila'') "móc"; * Т — ''t'': ''тогда'' (''tohda'') "tehdy"; ''t’'': ''тело'' (''t’elo'') "ćĕło"; * У — ''ухо'' (''ucho'') "wucho"; ''думать'' (''dumat’'') "myslić"; ''чудо'' (''č’udo'') "dźiw"; * Ф — ''f'': ''форма'' (''forma'') "forma"; ''f’'': ''фирма'' (''’f’irma'') "firma"; * Х — ''ch'': ''хор'' (''chor'') "chór" kaž ''ch'' w słowje "wucho"; ''ch’'': ''хирург'' (''ch’irurg'') "chirurg" kaž ''ch'' w słowje "mnich"; * Ц — ''цапля'' (''capl’a'') "čapla"; * Ч — ''час'' (''čas'') "hodźina"; * Ш — ''шум'' (''šum'') "hara"; ''шить'' (''šit’'' — ''š''[y]''t’'') "šić"; * Щ — ''щит'' (''ščit'') "tarč"; * ъ (twjerdy znak) — signalizuje, zo ma so slĕdowacy wokal čitać jako skupina ''j'' + wokal: ''объектив'' (''objektiw'') "objektiw"; ''объём'' (''objom'') "wobjim"; ''адъютант'' (''adjutant'') "adjutant"; ''объятие'' (''objatije'') "wobjeće"; * Ы — ''y'' po porowych twjerdych konsonantach: ''мыло'' (''mylo'') "mydło"; ''сады'' (''sady'') "zahrody"; ''разгрызть'' (''razhryzt’'') "rozhrymzać"; * ь (mjechki znak) — ma samsnu funkciju kaž pismik ''ъ'': ''семья'' (''sem’ja'') "swójba", ''к семье'' (''k sem’je'') "k swójbje"; ''пью'' (''p’ju'') "piju"; ''пьёт'' (''p’jot'') "pije"; woznamjenja mjechkosć předchadźaceho konsonanta: ''мать'' (''mat’'') "mać"; ''маленький'' (''malen’kij'') "małuški"; pisa so po tradiciji po tupych sibilantach na kóncu někotrych formow: ''знаешь'' (''znaješ'') "wěš"; ''мышь'' (''myš'') "myš"; ''режь'' (''r’ež'') "rěž"; ''печь'' (''p’eč’'') "pjec"; * Э (wobroćene ''e'') — ''e'' na spočatku słowow, druhdy po wokalach a po porowych twjerdych konsonantach: ''этот'' (''etot'') "tón"; ''поэт'' (''poet'') "basnik"; ''мэр'' (''mer'') "měšćanosta"; * Ю — ''u'' po porowych mjechkich konsonantach: ''люди'' (''l’udi'') "ludźo"; ''морю'' (''mor’u'') "morju"; ''ju'' na spočatku słowa, po wokalach a ''ь'', ''ъ'': ''юбка'' (''jubka'') "suknja"; Юрий (Jurij) [[Jurij]]; ''поют'' (''pojut'') "spěwaja"; ''бьют'' (''b’jut'') "bija"; * Я — ''a'' po porowych mjechkich konsonantach: ''мяч'' (''mjač'') "bul"; ''поля'' (''polja'') "pola"; ''ja'' na spočatku słowa, po wokalach a ''ь'', ''ъ'': ''яма'' (''jama'') "jama"; Яков (Jakow) [[Jakub]]; ''стоят'' (''stojat'') "steja"; ''семья'' (''sem’ja'') "swójba"; == Fonetika == === Wokale === [[Dataja:Russian vowel chart.svg|thumb|right|200px|Wokale rušćiny: [[fonem]]y (čorne dypki); [[alofon]]y (čerwjene dypki)]] Rušćina ma 5 wokaliskich [[fonem]]ow (wokale so rozeznawaja po wysokosći wertikalneho połoženja jazyka, po labializowanosći — njelabializowanosći, a po rjadach — po mĕstnje, na kotrymž je jazyk zbĕhnjeny; nalěwo — alfabet [[:en:International Phonetic Alphabet|IPA]]; naprawo — [[kyriliski alfabet]])<ref name="Krótka skica gramatiki 514">''[[Wladimir Lopatin|Lopatin W. W.]]'' Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał [[Konstantin Trofimowič|K. K. Trofimowič]]. Redakcija [[Frido Michałk|Fr. Michałk]] a [[Pawoł Völkel|P. Völkel]] — Budyšin: Ludowe nakładnistwo [[Domowina]], — 1974. — S. 514.</ref><ref name="Языки мира. Славянские языки 451">''[[Wladimir Lopatin|Лопатин В. В.]]'', ''[[Igor Uluchanow|Улуханов И. С.]]'' Восточнославянские языки. Русский язык // Языки мира. Славянские языки. — Москва: Academia, 2005. — С. 451. — ISBN 5-87444-216-2.</ref>: {| class="wikitable" cellpadding="4" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" !style="width:100px" rowspan="3" | Wertikalne połoženje jazyka ! colspan="3" | Rjad |- ! width=120px | [[Wokale prĕdnjeho rjada|Prĕdni]] ! width=120px | [[Wokale srjedźneho rjada|Srjedźny]] ! width=120px | [[Wokale zadnjeho rjada|Zadni]] |- ! colspan="2" width=240px | [[Labializija|Njelabializowane]] ! width=120px | [[Labializija|Labializowane]] |- align="center" ! align="left" | [[Wysoke wokale|Wysoke]] | style="font-size:110%" | i / и | style="font-size:110%" | (ɨ / ы) | style="font-size:110%" | u / у |- align="center" ! align="left" | [[Srjedźne wokale|Srjedźne]] | style="font-size:110%" | ɛ / е | style="font-size:110%" | | style="font-size:110%" | ɔ / о |- align="center" ! align="left" | [[Niske wokale|Niske]] | | style="font-size:110%" | a / а | |- align="left" |} Wokal ''i'' wustupuje w dwĕmaj [[alofon|wariantomaj]]. Po mjechkich konsonantach a na spočatku słowa je to wokal prĕdnjeho rjada. Po twjerdych konsonantach pak srjedźneho rjada. Na př. ''бить'' (''b’it’'') "bić" a ''быть'' (''byt’'') "być"<ref name="Krótka skica gramatiki 514"/>. Hornjoserbski wokal ''y'' rozeznawa so wot ruskeho ''y'', kiž ma bóle zadnje połoženje — yazyk leži při jeho wurěkowanju w srjedźnym a zdźěla zadnim dźělu [[Ertnica|ertnicy]]<ref>''[[Hinc Šewc|Šewc-Schuster H]]''. Gramatika hornjoserbskeje rěče. — Budyšin: Ludowe nakładnistwo [[Domowina]], 1984. — Zwjazk 1 fonologija, fonetika a morfologija. — S. 20.</ref>. W njepřizwučnych [[złóžka]]ch so wokale přeměnjeja (redukuja) a w někotrych padach so njerozeznawaja. W złóžce bjezpošrednje před přizwukom po twjerdych konsonantach a tež na spočatku słowa (bjez přizwuka) so přeměni ''о'' do ''а'': ''вóды'' (''wody'') "wody" — ''в''[а]''дá'' (''w''[a]''da'') "woda"; ''óсень'' (''oseń'') "nazyma" — [а]''сéнний'' ([a]''seńńij'') "nazymski". W zbytnych njepřizwučnych złóžkach po twjerdych konsonantach so wokalej ''а'' a ''о'' přeměnjatej do krótkeho wokala srjedźneho połoženja jazyka a srjedźneho rjada ''ъ'' (abo [ə]): ''гóрод'' (''gorod'') "město" — [гъра]''дá'' ([gəra]''da'') "města"; ''связáть'' (''swjazat’'') "zwjazać" — ''свя́з''[ъ]''нный'' (''swjaz''[ə]nnyj'') "zwjazany"<ref name="Krótka skica gramatiki 515">''[[Wladimir Lopatin|Lopatin W. W.]]'' Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał [[Konstantin Trofimowič|K. K. Trofimowič]]. Redakcija [[Frido Michałk|Fr. Michałk]] a [[Pawoł Völkel|P. Völkel]] — Budyšin: Ludowe nakładnistwo [[Domowina]], — 1974. — S. 515.</ref>. We wšěch njepřizwučnych złóžkach po mjechkich konsonantach so přeměnjeja wokale ''а'', ''о'' a ''е'' do zwuka ''и^е'' (abo ''i^e''), kotryž leži mjez ''i'' a ''e'': ''пять'' (''pjat’'') "pjeć" — ''п''[и^е]''ти́'' (''p’''[i^e]''ti'') "pjećoch"; ''вё́дра'' (''wjodra'') "bowy" — ''в''[и^е]''дрá'' (''w’''[i^e]''dra'') "bowa"; ''лéвый'' (''l’ewyj'') "lěwy" — ''л''[и^е]''вшá'' (''l’''[i^e]''wša'') "lěwak"<ref name="Krótka skica gramatiki 515"/>. Po twjerdych konsonantach so wokal ''i'' přeměnja do zwuka srjedźneho rjada ''y'': ''игрá'' (''igra'') "hra" — ''c ''[ы]''гры́'' (''s ''[y]''gry'') "z hry"<ref name="Krótka skica gramatiki 515"/>. === Konsonanty === Konsonanty (37 fonemow) so dźĕla do [[Sonorne konsonanty|sonornych]] a [[Šumne konsonanty|šumnych]]. Sonory su ''m'', ''mʲ'', ''n'', ''nʲ'', ''l'', ''lʲ'', ''r'', ''rʲ'', zbytne su šumne. Sonorne a šumne konsonanty so rozeznawaja po městnje [[Artikulacija|artikulacije]] a po wašnju wurjekowanja (nalěwo — alfabet IPA; naprawo — kyriliski alfabet; horjeka — [[Njespěwne konsonanty|njespěwny konsonant]]; deleka — [[Spěwne konsonanty|spěwny]])<ref name="Языки мира. Славянские языки 451"/><ref>''[[Wladimir Lopatin|Lopatin W. W.]]'' Krótka skica gramatiki rušćiny // Hornjoserbsko-ruski słownik = Верхнелужицко-русский словарь / Zestajał [[Konstantin Trofimowič|K. K. Trofimowič]]. Redakcija [[Frido Michałk|Fr. Michałk]] a [[Pawoł Völkel|P. Völkel]] — Budyšin: [[Ludowe nakładnistwo Domowina]], — 1974. — S. 514—515.</ref>: {| class="wikitable" cellpadding="4" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! COLSPAN="2" ROWSPAN="3" | [[Wašnja artikulacije konsonantow|po wašnju<br> artikulacije]] !! COLSPAN="7" |[[Městno artikulacije konsonantow|po mĕstnje artikulacije]] |- ! COLSPAN="2" | [[Labialne konsonanty|labiale]] !! COLSPAN="3" | [[Prĕdnjojazykowe konsonanty|prĕdnjojazykowe]] !! COLSPAN="2" | [[Dorsale konsonanty|dorsale]] |- ! [[Bilabialne konsonanty|bi-<br>labiale]] !! [[Labiodentalne konsonanty|labio-<br>dentale]] !! [[Dentalne konsonanty|dentale]] !! [[Alweolarne konsonanty|alweol.]] !! [[Postalweolarne konsonanty|post-<br>alweol.]] !! [[Palatalne konsonanty|srjedźno-<br>jazykowe]] !! [[Welarne konsonanty|zadnjo-<br>jazykowe]] |- ! ROWSPAN="2" | [[Kluzile konsonanty|kluzile]] | [[Twjerde konsonanty|tw.]] || p / п<br> b / б || || COLSPAN="3" | t / т<br> d / д || || k / к<br> ɡ / г |- | [[Mjechke konsonanty|m.]] || pʲ / п’<br> bʲ / б’ || || COLSPAN="3" | tʲ / т’<br> dʲ / д’ || || kʲ / к’<br> ɡʲ / г’ |- ! ROWSPAN="2" | [[afrikaty]] | [[Twjerde konsonanty|tw.]] || || || || t͡s / ц<br> [d͡z] || || || |- | [[Mjechke konsonanty|m.]] || || || || || t͡ɕ / ч<br> [d͡ʑ] || || |- ! ROWSPAN="2" | [[spiranty]] | [[Twjerde konsonanty|tw.]] || || f / ф<br> v / в || || s / с<br> z / з || ʂ / ш<br> ʐ / ж || || x / х<br> [ɣ] |- | [[Mjechke konsonanty|m.]] || || fʲ / ф’<br> vʲ / в’ || || sʲ / с’<br> zʲ / з’ || ɕː / щ:<br> ʑː / ж’: || ʝ / й || xʲ / х’<br> [ɣʲ] |- ! ROWSPAN="2" | [[Nazale konsonanty|nazale]] | [[Twjerde konsonanty|tw.]] || m / м || || COLSPAN="3" |n / н || || |- | [[Mjechke konsonanty|m.]] || mʲ / м’ || || COLSPAN="3" | nʲ / н’ || || |- ! ROWSPAN="2" | [[wibranty]] | [[Twjerde konsonanty|tw.]] || || || COLSPAN="3" | r / р || || |- | [[Mjechke konsonanty|m.]] || || || COLSPAN="3" | rʲ / р’ || || |- ! ROWSPAN="2" | [[Laterale konsonanty|laterale]] | [[Twjerde konsonanty|tw.]] || || || COLSPAN="3" | l / л || || |- | [[Mjechke konsonanty|m.]] || || ||COLSPAN="3" | lʲ / л’ || || |} == Gramatika == Rušćina ma šěsć padow a dwě čisle. [[Dual]] wjace nima. Při [[Substantiw|substantiwow]], [[Pronomen|pronomenow]] a (zdźěla) ł-formow [[Werb|werbow]] ma tři [[Genus|genusy]]. === Měć === Za serbski werb ''měć'' eksistuje wosebita forma, kotraž wobsahuje prepoziciju ''{{lang|ru|у}}'', genitiwnu formu wobsedźerja a formy werba ''{{lang|ru|быть}}''. Wobsydstwo normalnje steji w nominatiwje. * {{lang|ru|У меня – карандаш.}} ''abo'' {{lang|ru|У меня есть карандаш.}} "Mam wołojnik." * {{lang|ru|У меня был карандаш.}} "Měch wołojnik." * {{lang|ru|У меня будет карандаш.}} "Změju wołojnik." Při negaciji steji město nominatiwa wobsydstwa genitiw. * {{lang|ru|У меня нет карандаша.}} "Nimam wołojnik." (Stara warianta bě: {{lang|ru|У меня - нема карандаша.}}) * {{lang|ru|У меня не было карандаша.}} "Njemějach wołojnik." * {{lang|ru|У меня не будет карандаша.}} "Njezměju wołojnik." === Wěcowniki === Deklinacija [[substantiw]]ow<ref>[http://rusgram.narod.ru/index1.html Русская грамматика] / Н. Ю. Шведова (главный редактор). — М.: «Наука», 1980. — Т. I.Фонетика. Фонология. Ударение. Интонация. Словообразование. Морфология. — C. 481—482. — 789 с.</ref>: * I. typ — muskeho rodu: ''стол'' (''stol'') "blido", ''конь'' (''koń'') "kóń"; srjedźneho rodu (kóncowki ''-о'' a ''-е''): ''окно'' (''okno'') "wokno", ''поле'' (''pole'') "polo"; * II. typ — žónskeho, muskeho a srjedźneho rodu (kóncowka ''-a''): ''карта'' (''karta'') "karta", ''земля'' (''zemlja'') "zemja", ''сирота'' (''sirota'') "syrota"; * III. typ — žónskeho rodu (kóncowka ''-ø''): ''ночь'' (''noč’'') "nóc"; muskeho rodu: ''путь'' (''put’'') "puć"; ničejeho rodu (kóncowka ''-ja''): ''имя'' (''imja'') "předmjeno". Substantiwy ([[singular]]): {| class="wikitable" style="border-collapse: collapse;text-align:center;" ! style="width:120px" |Pad ! style="width:300px" colspan="4" |I. typ deklinacije ! style="width:250px" colspan="3" |II. typ deklinacije ! style="width:250px" colspan="3" |III. typ deklinacije |- ! [[Nominatiw]] | ''стол'' | ''конь'' | ''окно́'' | ''по́ле'' | ''ка́рта'' | ''земля́'' | ''сирота́'' | ''степь'' | ''путь'' | ''и́мя'' |- ! [[Genitiw]] | ''стола́'' | ''коня́'' | ''окна́'' | ''по́ля'' | ''ка́рты'' | ''земли́'' | ''сироты́'' | ''степи́'' | ''пути́'' | ''и́мени'' |- ! [[Datiw]] | ''столу́'' | ''коню́'' | ''окну́'' | ''по́лю'' | ''ка́рте'' | ''земле́'' | ''сироте́'' | ''степи́'' | ''пути́'' | ''и́мени'' |- ! [[Akuzatiw]] | ''стол'' | ''коня́'' | ''окно́'' | ''по́ле'' | ''ка́рту'' | ''зе́млю'' | ''сироту́'' | ''степь'' | ''путь'' | ''и́мя'' |- ! [[Instrumental]] | ''столо́м'' | ''конём'' | ''окно́м'' | ''по́лем'' | ''ка́ртой, -ою'' | ''землёй, -ёю'' | ''сирото́й, -о́ю'' | ''сте́пью'' | ''путём'' | ''и́менем'' |- ! [[Lokatiw]] | ''(о) столе́'' | ''(о) коне́'' | ''(об) окне́'' | ''(о) по́ле'' | ''(о) ка́рте'' | ''(о) земле́'' | ''(о) сироте́'' | ''(о) степи́'' | ''(о) пути́'' | ''(об) и́мени'' |} == Nóžki == <references/> {{wikisłownik|rušćina}} {{Słowjanske rěče}} {{rq|rěč-zarodk|sources}} [[Kategorija:Wuchodosłowjanske rěče]] [[Kategorija:Rušćina|!]] 5sxsdd8w8f1akmcbph1cvdw5736mwo7 0 15520 390840 340442 2026-05-04T20:15:20Z J budissin 7 aktualizowane po https://www.ine.es/dynt3/inebase/index.htm?padre=525 390840 wikitext text/x-wiki {{Infokašćik město |wopon=Escudo de Madrid.svg |šěrina=40/23/00 |dołhota=03/42/00/W |region-ISO=ES-MD |wysokosć=667 |přestrjeń=605.77 |wobydlerstwo=3506730 |staw=2025 |póstowe čisło=28001–28080 |předwólba=91 |webstrona=[http://www.munimadrid.es/ munimadrid.es] |Adresa= |mapa= }} '''Madrid''' je [[stolica]] a zdobom najwjetše město [[Španiska|Španiskeje]]. Ma tři a poł miliona wobydlerjow a je třeće najwjetše město [[Europska unija|Europskeje unije]]. Madrid leži při rěce [[Manzanares]]. [[File:Black and white photograph taken at Puerta del Sol in Madrid.jpeg|thumb|[[Puerta del Sol]], Madrid.]] [[File:Puerta del Sol in Madrid - black and white photograph.jpeg|thumb|Puerta del Sol, Madrid.]] [[Dataja:Jardines de Sabatini (Madrid) 06.jpg|thumb|left|Kralowski palast]] [[Dataja:Almudena Vista del norte1.jpg|thumb|left|Katedrala]] [[Dataja:Madrid - Estación Concha Espina - 20060910.jpg|thumb|left|[[Metro]]]] == Wotkaz == {{commonscat}} {{Kulturna stolica Europy}} [[Kategorija:Stolica w Europje]] 8ujnm8f6p2rafss281qdtjoj09j0oeh 0 16742 390838 381805 2026-05-04T20:12:54Z J budissin 7 trochowanje po https://data.worldbank.org/indicator/SP.POP.TOTL 390838 wikitext text/x-wiki {{Stat |mjeno swójske=New Zealand<br />Aotearoa |mjeno serbske=Nowoseelandska |wopon=Coat of arms of New Zealand.svg |chorhoj=Flag of New Zealand.svg |ISO=NZ |šěrina=-41 |dołhota=167 |wobydlerstwo=5287000 |lěto=2024 |přestrjeń=269652 |forma knježerstwa=parlamentariska [[monarchija]] |hłowa stata=kral [[Charles III.]] <small>(zastupowany přez generalnu guwernerku [[:en:Cindy Kiro|Cindy Kiro]])</small> |šef knježerstwa=premier<br />[[Chris Hipkins]] |šef knježerstwa wot=2023 |měna=[[Nowoseelandski dolar]] |hłowne město=[[Wellington]] |hamtska rěč=[[jendźelšćina]]<small>(de facto)</small>, [[maorišćina]], [[gestikulaciska rěč]] |hymna=God Defend New Zealand/God Save the King |časowe pasmo=[[UTC +12]] |njewotwisnosć=[[25. nowembra]] [[1947]] |TLD=.nz |telefon=+64 |mapa=New_Zealand_on_the_globe_(Oceania_centered).svg |imagemap = Oceanija Globus }} '''Nowoseelandska''' ([[jendźelšćina|jendźelsce]] ''New Zealand'', [[maorišćina|maorisce]] ''Aotearoa'') je njewotwisny [[stat]], kotryž leži zwjetša na dwěmaj wulkimaj kupomaj w juhozapadnym dźělu [[Ćichi ocean|Ćicheho oceana]]. Ma 5,2 milionaj wobydlerjow a přestrjeń wot nimale 270.000 kwadratnych kilometrow, potajkim je wjetša hač [[Wulka Britaniska (kupa)|Wulka Britaniska]], ma pak jenož dźesaćinu jeje wobydlerstwa. W lěće [[1947]] bu njewotwisna wot [[Zjednoćene kralestwo|Zjednoćeneho kralestwa]], wostanje pak hač do dźensnišeho z čłonom [[Commonwealth]]a. Dwě najwjetšej a hłownej kupje stej [[Južna kupa (Nowoseelandska)|Južna]] a [[Sewjerna kupa (Nowoseelandska)|Sewjerna kupa]]. Južna kupa ma wjetšu přestrjeń, ale Sewjernu kupu wobydla wjace ludźi. Najwjetše město Sewjerneje kupy je [[Auckland]] z wjace hač 400.000 wobydlerjemi, mjeztym zo ma na samsnej kupje ležaca stolica [[Wellington]] jenož wokoło 200.000 wobydlerjow. Najwjetše město Južneje kupy je [[Christchurch]] z něhdźe 350.000 wobydlerjemi. Powšitkownje je Nowoseelandska jara rědko wobsydlena, čehoždla ma tež přimjeno ''Zelena kupa''. == Wotkaz == {{Commonscat|New Zealand|Nowoseelandska}} {{Oceanija}} [[Kategorija:Nowoseelandska|!]] [[Kategorija:Stat w Oceaniji]] [[Kategorija:Commonwealth]] [[Kategorija:Čłonski stat Zjednoćenych narodow]] [[Kategorija:Kupowy stat]] ppitlnl3aovw26pe5xxjpz7bwwu71ei 4 22281 390837 370151 2026-05-04T20:10:29Z Nimmzo 28254 /* Wo Lua */ syntaxhighlight: +line +copy button to copy the sample in the clipboard 390837 wikitext text/x-wiki <!--{{WikiProject Lua/header}} {{info page|WP:LUA}} {{Namespaces}}--> [[Dataja:Lua-Logo.svg|rechts|100px|Logo der Lua-Sprache]] [[Lua (programowanska rěč|Lua]] je programowanska rěč, kotraž nětko přez rozšěrjenje MediaWiki [[mw:Extension:Scribunto|Scribunto]] k dispoziciji steji. Lua-kod da so do wikipředłohow z pomocu funkcionalnosće "<nowiki>{{#invoke:}}</nowiki>" rozšěrjenja MediaWiki Scribunto zasadźić. [[Žórłowy kod]] Lua składuje so w stronach mjenowanych module (na př. [[:en:Module:Bananas|Module:Bananas]]). Tute jednotliwe module wołaja so potom (přez "<nowiki>{{#invoke:}}</nowiki>") na předłohowych stronach (na př. [[:en:Module talk:Bananas|Module talk:Bananas]] wužiwa kod <nowiki>{{#invoke:Bananas|witaj}}</nowiki>, zo by tekst "Witaj swět!" wudał). == Přikładowe module == * [[:en:Module:Bananas|Module:Bananas]]: Najbóle jednory móžny skript, kotryž jeničku funkciju bjez argumentow dodawa. * [[:en:Module:BananasArgs|Module:BananasArgs]]: Demonstruje, kak maja přistup na parametry a kak so wužiwaja. == Skript požadać == Wopytaj '''[[Wikipedia:Lua requests]]''', zo by wo pomoc při pisanju Lua-skripta prosył, kotryž ma specifiski nadawk we Wikipediji abo druhim projekće załožby Wikimedia Foundation wuwjesć. == Historija == [[mw:Help:Extension:ParserFunctions|ParserFunctions]], [[mw:Extension:Lua|rozšěrjenje Lua]], wikijowa skriptowa rěc debatuje so (JavaScript porno Lua), [[mw:Extension:WikiScripts]], Tim Starling pisa [[mw:Extension:Scribunto|Scribunto]] ze zakładnej podpěru za Lua. Wot lět diskutowane, bu Lua w lěće 2012 za testowanje na [[test2wiki:|test2.wikipedia.org]] instalowany a wšitcy wobdźěłarjo su so přeprosyli, so na eksperimentowanju při wuwiwanju Lua-modulow wobdźělić. Lua je so w jendźelskej Wikipediji we februarje 2013 instalował, po tym zo bě so na mediwiki.org na testowych wikijach testował. == Wo Lua == Lua je [[skriptowanska rěč]], kotraž hodźi so za analyzowanje datow, wuličowanje wurazow a formatowanje wuslědkow z pomocu funkcijow [[objektorientowane programowanje|objektorientowaneho programowanja]] wužiwać. Hačrunjež Lua-skript da so jednory wobchować, za lochke rozumjenje, zmóžnja Lua kompleksne struktury, kotrež bychu [[Informatikar|informatikarja]] wužadali, z tabelemi, dynamiskimi funkcijemi a [[Asociatiwna datowe polo|asociatiwnymi datowymi polemi]], hdźež hłuboko stajene [[indeks]]y móža słowa kaž tež indeksowe čisła być. Lua tež podpěruje [[Rekursija|rekursiju]] zakašćikowanych funkcijow abo zmóžnja [[Korutina|korutiny]] za kooperatiwny [[multitasking]], dźiwaj tohodla na to, zo ekscesiwnu kompleksnosć wobeńdźeš, hdźež druzy wužiwarjo njebychu rozumili, kak maja z Lua-modulom wobchadźeć. Slěduje přikład za [[žórłowy kod]] z Lua za [[Fakulta (matematika)|fakultowu]] funkciju: <syntaxhighlight lang="lua" line copy> function factorial(n) if n == 0 then return 1 --to wróći wuslědk 1, hdyž je so nul přepodał else return n * factorial(n - 1) end end for index = 1,5 do print(index, "n! = ", factorial(index) ) end </syntaxhighlight> Přikład za Lua wuzběhuje so přez značku "&lt;source lang="lua">...&lt;/source>", kotraž so wokoło žorłoweho koda zaměstnja. Zo by sej bóle kompleksne přikłady za Lua wobhladał, hlej nastawk: "[[:de:Lua]]". Za instrukcije, kak so Lua w MediaWiki wužiwa, hlej [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual]]. == Testowanje jednotkow == Wobłuk za testowanje jednotkow za Lua-skripty na Wikipediji steji na [[:en:Module:UnitTests|Module:UnitTests]] k dispoziciji. Zmóžnja ći, twój skript za wěstu sadźbu zapodaćow wuwjesć a přepruwować, hač so wočakowane wudaća produkuja. Testy jednotkow su wosebje wužitne, zo bychu so regresije spěšnje namakali, hdźež změny na skripće nowe problemy wuwołuja. Po konwenciji so testy jednotkow za modul kaž [[:en:Module:Bananas|Module:Bananas]] w [[:en:Module:Bananas/tests|Module:Bananas/tests]] zaměstnuja, a wuwjedu so na [[:en:Module talk:Bananas/tests|Module talk:Bananas/tests]] z na př. <code><nowiki>{{#invoke: Bananas/tests|run_tests}}</nowiki></code>. Testowe metody dyrbja so z "test" započeć. Tu je jednory přikład z [[:en:Module:Bananas/tests|Module:Bananas/tests]]: <syntaxhighlight lang="lua"> -- Testy jednotkow za [[:en:Module:Bananas|Module:Bananas]]. Klikń na diskusijnu stronu, zo by testy startował. local p = require('Module:UnitTests') function p:test_witaj() self:preprocess_equals('{{#invoke:Bananas | witaj}}', 'Witaj, swět!') end return p </syntaxhighlight> Za lisćinu wšěch modulow, kotrež testy jednotkow wužiwaja, hlej [[Special:Whatlinkshere/Module:UnitTests]]. == Za Wikipediju specifiske funkcije == === Lua - zapodawanske wobmjezowanja === Lua-kod w rozšěrjenju Scribunto so jenož wuwjedźe, hdyž strona so analyzuje. Tohodla je ''wobdźěłowanje strony'' jeničke wužiwarske zapodaće, kotrež Lua akceptuje - wón njemóže polo wutworić, kotrež kwadratny korjeń wuličuje, kotryž zapodawaš, abo dźěl Mandelbrotoweje sadźby we wotwisnosći wot toho znowa wuličić, na kotry dźěl nadrjadowaneje sadźby kliknješ. Lua-zapodaće móže stronu přenošujomneho teksta na Wikipediji wobsahować. To ''nje''zapřijima grafiske dataje (ani [[Wikipedia:SVG help|.SVG]]-dataje, hačrunjež su poprawom tekst, chibazo přesunješ je na wikitekstowu stronu), lisćina stronow w [[:de:Help:Kategorien|kategoriji]] ani wobsah [[:de:Hilfe:Spezialseiten|specialnych]] stronow. === Wikitekst === Přenjesene Wikipedijowe hłójčki wobsahuja husto schowany kod kaž na př. "UNIQ5ae8f2aa414ff233-h-3--QINU", kotryž dyrbi so ewentuelnje wotstronić, zo bychu so efektiwnje analyzowali. Wikiwotkazy typa '''<nowiki>[[Wikipedia:Help|]]</nowiki>''' njefunguja, jeli so jako wudaće wróćeja - dyrbja so wuraznje jako '''<nowiki>[[Wikipedia:Help|Help]]</nowiki>''' pisać. == Hlej tež == ; Specifiske resursy jendźelskeje Wikipedije * [[:en:Wikipedia:Lua style guide|Wikipedia:Lua style guide]] &ndash; standardy, zo by čitajomnosć koda přez konsistencu polěpšiło * [[Special:PrefixIndex/Module:]] &ndash; slědowanje Lua-modulam hodźi z pomocu [[Special:PrefixIndex]] přewjesć * [[:en:Help:Lua debugging|Help:Lua debugging]] &ndash; nawod za [[wotstronjenje zmylkow]] pola Lua-modulow * [[:en:Category:Lua-based templates|Category:Lua-based templates]] &ndash; skupiny předłohow na zakładźe Lua * [[:en:Module:Sandbox|Module:Sandbox]] dodawa pseudo-mjenowy-rum za eksperimentowanje z Lua-modulemi. 7kwpjyy4h22tn39awldq5vlgm0z6luk 0 36729 390841 378643 2026-05-04T20:15:48Z J budissin 7 390841 wikitext text/x-wiki {{Infokašćik město |mjeno = N'Djamena<br />اِنْجَمِينَا |wopon = N'Djamena coa.svg |šěrina = 12.11638 |dołhota = 15.07222 |region-ISO = TD |wysokosć = 295 |přestrjeń = |wobydlerstwo = 1092000 |staw = 2012 |póstowe čisło = |předwólba = |webstrona = |wobraz = NDjamena,_Chad.jpg |wopis wobraza = Wobraz města z [[Mjezynarodna swětnišćowa stacija|Mjezynarodneje swětnišćoweje stacije]] (ISS) }} '''N'Djamena''' ({{IPA|ɨndʒəˈmeɪnə}}; do 1973 ''Fort-Lamy''; {{wrěči|ar}} اِنْجَمِينَا) je [[stolica]] a zdobom najwjetše město republiki [[Čad]] w centralnej [[Afrika|Africe]]. Nadeńdźe so na juhozapadźe kraja při zjednoćenju rěkow [[Logone]] a [[Shari]], při čimž twori druha tule statnu hranicu z [[Kamerun]]om. Móst wjedźe přez rěku do kamerunskeho hraničneho města [[Kousséri]]. Wjace hač milion wobydlerjow bydli w měsće a połdra miliona w metropolowym rumje. W měsće knježi horca, tropiska klima z [[dešćowy čas|dešćowym časom]] wot junija do septembra. Přerězne maksimalne temperatury leža pola 31,6 °C w awgusće a 41,0 °C w aprylu. N'Djamena je sydło 1970 załoženeje jeničkeje uniwersity w Čadźe. == Stawizny == Sydlišćo załoži so na započatku [[Francoska|francoskeho]] kolonialneho knjejstwa dnja [[29. meje]] [[1900]] přez administratora [[Émile Gentil]], kiž pomjenowa město po slědźerju a wojerskim wjedniku [[François Joseph Amédée Lamy]]. Tutón bě pjeć tydźenjow do toho w bitwje pola Kousséri swoje žiwjenje přisadźił. Hač k njewotwisnosći Čada w lěće 1960 běše Fort-Lamy sydło francoskeho kolonialneho zarjadnistwa. W lěće 1973 dósta swoje dźensniše, z arabšćiny pochadźace mjeno, kotrež woznamjenja „tule smy wotpočowali“. Ličba wobydlerstwa rozrosće wot 9.976 w lěće 1937 přez 126.000 w lěće 1968 na wjace hač milion w přitomnosći. == Wotkaz == {{Commonscat|N'Djamena}} [[Kategorija:Stolica w Africe]] [[Kategorija:Załožene 1900]] [[Kategorija:Uniwersitne město]] t0sy94i8baim5750cdaljqirvam80lt