Վիքիպեդիա hywiki https://hy.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Վիքիպեդիա Վիքիպեդիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Կատեգորիա Կատեգորիայի քննարկում Պորտալ Պորտալի քննարկում Վիքինախագիծ Վիքինախագծի քննարկում Սևագիր Սևագրի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 2329 10722379 10448868 2026-04-08T20:48:36Z Սահակ 24 /* Արտաքին Հղումներ */ 10722379 wikitext text/x-wiki {{Այլ|Լոռի (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Վարչական միավոր | հայերեն անվանում = Լոռու մարզ | բնօրինակ անվանում = | զինանշան = [[image:Lori province coa.png|84px]] | դրոշ = | կնիք = | դրոշի նկարագրում = | զինանշանի նկարագրում = Լոռու մարզի խորհրդանշանը<br /> | պատկեր = | նկարագրություն = Ձախից՝ աջ<br />[[Լոռի բերդ]]ը [[Ստեփանավան]]ի շրջակայքում • [[Ախթալայի վանական համալիր]]ն ու [[Ախթալայի բերդ|ամրոցի պարիսպները]] • [[Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատի վանք]] • [[Քոբայր]] • [[Ձորագետ]]ի կիրճ • Փամբակի լեռները [[Դսեղ]]ից • [[Թռչկանի ջրվեժ]]</small> | երկիր = Հայաստան | մասն է = - | հիմն = | կարգավիճակ = [[Հայաստանի վարչական բաժանում|Մարզ]] | մտնում է = | ներառում է = [[Ալավերդի (համայնք)|Ալավերդին]], [[Գյուլագարակ (համայնք)|Գյուլագարակը]], [[Թումանյանը (համայնք)|Թումանյանը]], [[Լերմոնտովո (համայնք, Լոռու մարզ)|Լերմոնտովոն]], [[Լոռի Բերդ (համայնք)|Լոռի Բերդը]], [[Սպիտակ (համայնք)|Սպիտակը]], [[Ստեփանավան (համայնք)|Ստեփանավանը]], [[Վանաձոր (համայնք)|Վանաձորը]], [[Տաշիր (համայնք)|Տաշիրը]], [[Փամբակ (համայնք)|Փամբակը]], [[Ֆիոլետովո (համայնք)|Ֆիոլետովոն]]<ref name="lori.mtad.am Լոռու մարզի համայնքներ"/> | վարչական կենտրոն = [[Վանաձոր]] | խոշորագույն քաղաք = | ամենաբարձր կետ = [[Աչքասար]] (3196 մետր) | բծմ = 520-1800 մետր | օրենսդրական մարմին = | դատական մարմին = | ղեկավարի պաշտոն = [[Լոռու մարզպետարան|մարզպետ]] | ղեկավար = [[Արեն Մկրտչյան]] | ղեկավարի պաշտոն2 = | ղեկավար2 = | ՀՆԱ-ի թվական = 2015 | տեղը ըստ ՀՆԱ-ի = | ՀՆԱ մեկ շնչի հաշվով = 1,041.807 դրամ | տեղը ըստ ՀՆԱ-ի մեկ շնչի հաշվով = 8-րդ | ՀՆԱ = | լեզու = [[հայերեն]] | մարդահամարի թվական = 2020 | տեղը ըստ բնակչության = 6-րդ | տոկոսը բնակչությունից = 7.2 | բնակչություն = 213.3 հազար մարդ | խտություն = 103.5 | տեղը ըստ խտության = | ազգային կազմ = [[հայեր]], [[ռուսներ]], [[հույներ]], [[եզդիներ]], [[ուկրաինացիներ]] | կրոնական կազմ = [[քրիստոնեություն]] | տարածք = 3,799 | տեղը ըստ տարածքի = 3-րդ | տոկոսը տարածքից = | առավելագույն բարձրություն = | միջին բարձրություն = | նվազագույն բարձրություն = | միավորը երկրի քարտեզին = Lori_in_Armenia.svg | վարչական միավորի քարտեզ = | քարտեզի չափ = 310px | հիմնադրման թվական = | առաջին հիշատակում = | պատմական շրջան = [[Գուգարք նահանգ]], [[Մեծ Հայք]] | սահմանակցում է = | ժամային գոտի = | հապավում = | նախորդ = | փոխարինեց = | ISO = | հեռախոսային կոդ = | փոստային ինդեքսներ = | դոմեն = | ավտոմոբիլային կոդ = | անվանված է = | մականուն = | ծանոթագրություններ = | կայք = }} '''Լոռու մարզ,''' [[Հայաստանի վարչական բաժանում|մարզի կարգավիճակ ունեցող վարչատարածքային միավոր]] [[Հայաստան]]ի հյուսիսում։ Զբաղեցնում է [[պատմական Հայաստան]]ի [[Գուգարք նահանգ|Գուգարաց նահանգի]] արևելյան հատվածն ու [[Այրարատ նահանգ]]ի [[Նիգ|Նիգ գավառի]] հյուսիսային տիրույթները։ Լոռու մարզն ունի ցայտուն արտահայտված բնական սահմաններ։ Այն ընդգրկում է [[Դեբեդ|Դեբեդ գետի]] ավազանն ամբողջությամբ և հիմնականում ունի լեռնային ռելիեֆ՝ բարձրադիր լեռներ, անդնդախոր, երբեմն սուր կտրվածքով կիրճեր։ Նրա տարածքում են ձգվում [[Ջավախքի լեռներ|Ջավախքի]], [[Բազումի լեռներ|Բազումի]], [[Փամբակի լեռներ|Փամբակի]], [[Գուգարաց լեռներ|Գուգարաց]], [[Վիրահայոց լեռներ|Վիրահայոց]] և [[Հալաբի լեռնաշղթա]]ները։ Առանձնանում են Լոռու,[[Փամբակի գոգավորություն]]ները և Լոռվա ձորը։ Բնակավայրերը գտնվում են [[Բարձրություն ծովի մակարդակից|ծովի մակերևույթից]] 520-ից մինչև 1800 մետր բարձրության վրա։ Մարզի վարչական կենտրոն հանդիսացող [[Վանաձոր]] քաղաքը համարվում է Հայաստանի երրորդ խոշորագույն քաղաքը՝ շուրջ 80 հազար բնակչությամբ։ Մյուս խոշոր բնակավայրերն են [[Ալավերդի]]ն, [[Ստեփանավան]]ը, [[Սպիտակ (քաղաք)|Սպիտակը]], [[Թումանյան (քաղաք)|Թումանյանը]], [[Ախթալա]]ն և [[Տաշիր]]ը։ Ըստ 2020 թվականի տարեսկզբի տվյալների՝ մարզի բնակչությունը կազմում է 213․3 հազար մարդ, որի ճնշող մեծամասնությունը [[հայեր]]ն են, սակայն համեմատականորեն քիչ չեն նաև [[Հայաստանի ազգային փոքրամասնությունների ցանկ|ազգային փոքրամասնությունների]] ([[Ռուսները Հայաստանում|ռուսական]], [[Հույները Հայաստանում և Արցախում|հունական]], [[Եզդիները Հայաստանում|եզդիական]], [[Ուկրաինացիները Հայաստանում|ուկրաինական]] և այլն) համայնքները{{փաստ}}։ Լոռին Հայաստանի արդյունաբերական մարզերից է։ Այստեղ են գործում [[Հայաստանի տնտեսություն|Հայաստանի տնտեսության]] [[Արդյունաբերություն|արդյունաբերական ճյուղի]] անկյունաքարային նշանակություն ունեցող մի շարք օբյեկտներ։ Արդյունաբերության զարգացվածության ֆոնին ավելի քիչ զարգացած է [[Գյուղատնտեսությունը Հայաստանում|գյուղատնտեսությունը]]։ Լոռին աչքի է ընկնում նաև հարուստ [[Մշակույթ|մշակութային ժառանգությամբ]] և [[Պատմություն|պատմական անցյալով]], որի մասին վկայում են տասնյակ [[Լոռու մարզի եկեղեցիների ցանկ|վանքերը]], [[Լոռու մարզի ամրոցների և բերդերի ցանկ|բերդերը, ամրոցներն ու հուշակոթողները]]։ Պատմամշակութային ինքնատիպ հուշարձանների բազմազանությունը որոշակիորեն պայմանավորված է այն հանգամանքով, որ 10-12-րդ դարերում այստեղ գոյություն է ունեցել [[Հայկական պետականության ժամանակագրություն|անկախ հայկական պետականություն]]՝ ի դեմս [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռու կամ Տաշիր-Ձորագետի թագավորության]]։ [[Հայաստանում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկ]]ում ներառված օբյեկտներից երկուսը՝ [[Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատի]] ու [[Սանահինի վանական համալիր|Սանահինի միջնադարյան վանական համալիրները]] գտնվում են Լոռու մարզում։ == Անուն և անվան ծագումնաբանություն == «Լոռի» անվանումն առաջին անգամ հիշատակվում է [[11-րդ դար]]ում և կարող է փոխկապակցված լինել [[Սովորական լոր|լոր թռչնի]] անվան հետ։ Այդ տարում Հայաստանի հյուսիսում կառավարած [[Դավիթ Անհողին|Դավիթ Ա Անհողին Կյուրիկյան արքան]] [[Ձորագետ]] և [[Ուռուտ (գետ)|Ուռուտ կիրճերի]] հատման մասում հիմնադրում է [[Լոռի բերդ|Լոռի կամ Լոռե բերդը]], որը [[1065|1065 թվականին]] դառնում է [[Անիի Բագրատունյաց թագավորություն]]ից անկախացած [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Տաշիր-Ձորագետի թագավորության]] քաղաքամայր-ոստանը<ref name="Hewsen">{{Cite book |last=Հյուսեն |first=Ռոբերտ Հ․ |author-link=Ռոբերտ Հյուսեն |title=Հայաստանի պատմական ատլաս |publisher=Չիկագոյի համալսարանի հրատարակչություն |year=2001 |isbn=0-226-33228-4 |location=Չիկագո, Միացյալ Նահանգներ |page=114}}</ref>։ Բերդի անունով թագավորությունը երբեմն անվանվում է նաև Լոռու թագավորություն<ref>Մաթևոսյան Ռ․ (1978), «Լոռի», Վիկտոր Համբարձումյան հոդվածում (խմբ․), [[Հայկական սովետական հանրագիտարան]], էջեր 663-664</ref>։ Հետագայում, «Լոռի» անվանումը տարածվում է ամբողջ [[Տաշիր (գավառ)|Տաշիրի գավառի]] վրա<ref>{{Cite book |author=Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան |title=Աշխարհագրական անունների բառարան |publisher=«Լույս» |year=1987 |location=Երևան}}</ref>։ Այսպես են անվանակոչվում [[պատմական Հայաստան]]ի [[Գուգարք նահանգ]]ի ահմաններում գտնվող մի շարք աշխարհագրական օբյեկտներ, այդ թվում՝ [[Լոռիգետ]]ն ու [[Լոռվա սարահարթ]]ը։ «Լոռի» անունով գյուղեր հայտնի են նաև [[Արևմտյան Հայաստան]]ի [[Կարսի մարզ]]ի [[Լոռի (Արդահանի գավառ)|Արդահան]] և [[Տրապիզոնի վիլայեթ]]ի [[Լոռի (Գյումուշխանեի գավառ)|Գյումուշխանեի գավառում]]։ == Ֆիզիկա-աշխարհագրական բնութագիր == Լոռու մարզը Հայաստանի տարածքի մեծությամբ երրորդ մարզն է 3789 կմ² տարածքով (Հայաստանի տարածքի 12.7 %-ը)։ Այն հարավ-արևմուտքում սահմանակցում է [[Արագածոտնի մարզ|Արագածոտնի]], հարավ-արևելքում՝ [[Կոտայքի մարզ|Կոտայքի]], արևմուտքում՝ [[Շիրակի մարզ|Շիրակի]] և արևելքում՝ [[Տավուշի մարզ|Տավուշի]] մարզերին։ Հյուսիսում սահմանակցում է [[Վրաստան]]ին։ Բազմաթիվ լեռնային առվակներից բացի Լոռու մարզով են հոսում հինգ գետ՝ Դեբեդ, Ձորագետ, Տաշիր գետ, Փամբակ և Աղստև։ Լոռու մարզում ծովի մակերևույթից բարձրագույն կետը Աչքասար լեռան գագաթն է (3196մ), ամենացածրը՝ Դեբեդ գետի ստորին հոսանքի շրջանը (մոտ 380մ)։ Լոռու մարզն ընդգրկում է Դեբեդ գետի ավազանը ամբողջությամբ և ունի լեռնային ռելիեֆ։ Նրա տարածքում են ձգվում Ջավախքի, Բազումի, Փամբակի, Գուգարաց, Վիրահայոց, Հալաբի լեռնաշղթաները։ Առանձնանում են Փամբակի, Լոռվա գոգավորությունները և Լոռվա ձորը։ === Կլիմա === Լոռու մարզն աչքի է ընկնում համեմատաբար խոնավ կլիմայով։ Լոռու և Տավուշի մարզերը համարվում են Հայաստանի ամենախոնավ մարզերը։ Միջին և բարձրադիր գոտում կլիման բարեխառն լեռնային է, բնորոշ են տևական, ցուրտ ձմեռները։ Յուրաքանչյուր տարի հաստատվում է կայուն ձնածածկույթ։ Ամառները տաք են, համեմատաբար խոնավ։ Տարեկան թափվում են 600-700 մմ մթնոլորտային տեղումներ։ Նախալեռնային գոտում կլիման մերձարևադարձային է. բնորոշ են չափավոր շոգ և չորային ամառները, մեղմ ձմեռները։ Ագրոկլիմայական տեսակետից ընկած է ինտենսիվ ոռոգման գոտում։ === Ջրագրություն === Լոռու մարզն առանձնանում է ջրագրական խիտ ցանցով, որը պայմանավորված է տարածքի երկրաբանական և ջրաերկրաբանական կառուցվածքով, ռելիեֆի առանձնահատկություն­նե­րով, մթնոլորտային առատ տեղումներով։ Ջրի մանրեաբանական անալիզների հետազոտությունների տվյալները վկայում են, որ մարզի խմելու ջրի աղբյուրները ունեն բարձր որակական հատկանիշներ։ Մարզի տարածքում հոսում են 1356 գետեր և գետակներ, որոնց ընդհանուր երկարությունը 3505 կմ է, նրանցից միայն 55-ը (4,1%), ունեն 10 և ավելի կմ երկարություն։ Լոռու մարզի գետերի ջրերը հիմնականում օգտագործվում են էներգետիկ և ոռոգման նպատակ­ներով։ Դեբեդ գետի խոշոր աղտոտողներից են համարվում մարզի խոշոր արդյունաբերական ձեռնարկությունները<ref>{{Cite web |title=Լոռու մարզն ընգրկում է Դեբեդ գետի ավազանը ամբողջությամբ։ |url=https://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/5713 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905064715/http://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/5713 |archive-date=2016 թ․ սեպտեմբերի 5 |accessdate=28.06.2019}}</ref>։ Վանաձոր քաղաքում գործում է կոյուղու մաքրման մեխանիկական – կենսաբանական կայան, որով անցնող կեղտաջրերի հոսքը կազմում է 30լ/վրկ, կատարվում է միայն մասնակի մեխանիկական մաքրում։ Կեղտաջրերի մեծ մասը առանց մաքրման անմիջապես թափվում է Փամբակ գետը։ Լոռու մարզում 2015թ. կոյուղի բաց թողնված կեղտաջրերի հեռացման ծավալը 2013թ.-ի  համեմատ նվազել է 18%։ Կեղտաջրերի մեծ մասը առանց մաքրման անմիջապես թափվում է Փամբակ գետը։ == Պատմություն == {{հիմնական|Հայաստանի պատմություն}}Լոռու մարզը զբաղեցնում է [[պատմական Հայաստան]]ի [[Գուգարք նահանգ|Գուգարաց նահանգի]] արևելյան հատվածն ու [[Այրարատ նահանգ]]ի [[Նիգ|Նիգ գավառի]] հյուսիսային տիրույթները։ Ինչպես Լոռու, այնպես էլ նրանում գտնվող մի շարք բնակավայրերի մասին հայկական և օտարալեզու սկզբնաղբյուրներում կան բազմաթիվ հիշատակություններ և վկայություններ։ === Նախապատմական շրջան և վաղ ժամանակներ === Մերօրյա Լոռու մարզի տարածքը մարդու հնագույն բնակության վայրերից է։ Այս մասին վկայում են Դեբեդի կիրճի քարանձավներում (որոնցից ամենահայտնին Ալավերդիի Սանահին-Սարահարթ թաղամասում գտնվող Մենձ-էրն է) իրականացված հետազոտությունները։ [[Պատկեր:Canyon, Dzoraget.jpg|ձախից|մինի|243x243փքս|Դեբեդի հովիտը մարդու հնագույն բնակության վայրերից է։ Դեբեդի կիրճի քարանձավները համարվում են հնագիտական ուսումնասիրությունների կարևոր օբյեկտ տարածաշրջանում։]] Լոռին մ.թ.ա. 2200-1600 թվականներին գոյություն ունեցած միջին բրոնզեդարյան Թռեղք-վանաձորյան մշակույթի օրրաններից է։ Թռեղքյան դամբարանները, ըստ ակադեմիկոս Պիոտրովսկու, ''«բերեց մեզ հնագույն մշակույթի պատկերը` իր ինքնատիպությամբ և աննախադեպ բարբարոսական շքեղությամբ»։'' Թռեղքյան մշակույթի գոյության վերաբերյալ տեղեկությունները հաստատվել են դամբարանաբլուրներում եղած հուղարկավորությունների սրահների գտածոների միջոցով։ 1931 թվականին խորհրդային կարգերի օրոք կատարված պեղումները վկայում են, որ ժամանակակից Լոռու մարզը, ամենայն հավանականությամբ, բնակեցված է եղել դեռևս մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակի 1-ին կեսին։ Ըստ Մովսես Խորենացու՝ Գուգարաց նահանգի բոլոր գավառական տարածքները, ներառյալ Տաշիրը, կառավարվել է Հայկազունիների տոհմի կողմից։ Պատմահայրը հիշատակում է Հայկ նահապետից սերող Գուշար Հայկազունուն (Աշոցյանների նահապետ [[Շարա]]յի ցեղից), ում անունով էլ անվանակոչվել է Գուգարք (Գոգարենե) աշխարհը։ Գուշար Հայկազունիին [[Վաղարշակ|Վաղարշակ Արշակունուն]], որպես վարձատրություն իր քաջագործությունների համար, ժառանգություն է թողնում [[Ջավախքի լեռներ|Մթին լեռը]]՝ [[Կանգարք]]ը և [[Ջավախք]]ի մի մասը, [[Կողբ]]ը, [[Ծոբոփոր|Ծոփը]], [[Ձորափոր|Ձորը]] և [[Հնարակերտ]] ամրոցը, իսկ [[Աշոցք (գավառ)|Աշոցքի]] տեր և [[Տաշիր (գավառ)|Տաշիրքի]] սեպուհ նշանակվում է Վաղարշակը՝ Հայկազն Գուշարի զավակներից։ Մ․թ․ա․ 9-րդ դարում Լոռու տարածքը անցնում է Վանի թագավորությանը։ Հայկակա պետականության թուլացման ֆոնին սկսված Աքեմենյան արշավանքների արդյունքում Գուգարքի տարածաշրջանը դառնում է Պարսկաստանի 18-րդ սատրապության տիրույթ։ Մ․թ․ա․ 331 թվականին՝ Երվանդունյաց արքայատոհմի հաստատմամբ, Գուգարքը դառնում է Մեծ Հայքի թագավորության 13-րդ նահանգը։ Երվանդունիների պետականությունը շարունակում է գոյություն ունենալ մինչև մ․թ․ա․ 201 թվականը։ Ըստ Կիրիլ Թումանովի՝ օգտվելով Հայաստանում տիրող խառնակ իրավիճակից և պետականության բացակայության փաստից, ժամանակի ընթացքում Հայաստանի հյուսիսային շրջանները՝ այդ թվում և Գուգարքը, յուրացվում են հարևան Իբերիայի (Վրաց) թագավորության Փառնավազյան արքաների կողմից։ Տաշիրի և Աշոցքի ձեռքբերումից հետո Փառնավազյանները ձեռնամուխ են լինում Վիրքի գերագահության ներքո նոր վարչատարածքային միավորի ձևավորման՝ ի դեմս Սամշվիլդեի էրիսթավության, որի կազմի մեջ էլ ներառվում են հյուսիսային հայկական տարածքները։ Սելևկյանների տերության թուլացման արդյունքում մ․թ․ա․ 189 թվականին Արտաշեսյանների արքայատոհմը վերականգնում է Մեծ Հայքի թագավորությունը, իսկ հիմնադիր-արքա Արտաշես Ա Բարեպաշտի միավորիչ գործունեության արդյունքում Գուգարքն ու Կղարջքը վերադարձվում են Հայաստանին։ 1-ին դարի սկզբին Արտաշեսյանների թագավորությունն անկում է ապրում։ Օգտվելով կենտրոնական իշխանության բացակայությունիվ՝ Իբերիան վերստին իր վերահսկողությունը հյուսիսային Հայաստանի նկատմամբ, սակայն այդ իրավիճակը երկար չի շարունակվում, քանի որ նույն դարավերջին՝ 66 թվականին, Արշակունիների տոհմը վերականգնում է Մեծ Հայքի անկախությունն ու վրացիների կողմից զբաղեցված հայկական տարածքները։ === Միջնադարյան ժամանակաշրջան === ==== Միջնադարյան հայկական թագավորությունների կազմում ==== {{Տես նաև|Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն}}387 թվականի Հայաստանի առաջին բաժանումից հետո Լոռին կարճ ժամանակահատվածով անցնում է Իբերիային, սակայն կարճ ժամանակ անց Արշակունիները վերադարձնում են այն, և Լոռին շարունակում է մնալ հայոց պետականության կազմում մինչև Մեծ Հայքի Արշակունյաց թագավորության անկումը։ Պատմիչներ Ղազար Փարպեցին և Եղիշեն նշում են, որ Տաշիրի իշխանները 450-451 թվականներին մասնակցում են Սասանյանների դեմ ապստամբությանը։ Հայտնի է, որ այս շրջանում Գուգարքի բդեշխ Վազգենը, որը հետագայում կրոնափոխ է լինում և դավաճանում հայրենիքը, ամուսնացած է եղել ապստամբական շարժման առաջնորդ Վարդան Մամիկոնյանի ստեր՝ Շուշանիկի հետ։ 5-րդ դարում Տաշիրը դառնում է առանձին իշխանություն, իսկ 7-րդ դարում՝ վերադառնում բդեշխության կարգավիճակին։ 9-րդ դարում Տաշիրին տիրում է Աշոտ Ա Կյուրոպաղատի որդի Գուարամ Մամփալին։ Հայտնի է, որ վերջիններս նախկինում չեն եղել այս տարածքների տերերը։ 876 թվականին Գուարամը Գուգարաց հողերը և Աշոցքը հանձնում է իր փեսա Աշոտին՝ Հայաստանի ապագա արքային։ Բագրատունյաց առաջին արքաների՝ [[Աշոտ Ա Մեծ|Աշոտ Մեծի]] և [[Սմբատ Ա Նահատակ|Սմբատ Նահատակի]] կառավարման ժամանակահատվածում [[Գուգարք նահանգ|հյուսիսային Հայաստանը]], մասնավորապես՝ Լոռին, կառավարվում էր արքայատոհմին չպատկանող և անուղղակիորեն [[Բագրատունիներ|Բագրատունիների հարստության]] հետ որևէ արյունակցական կապ չունեցող կառավարիչ-վերակացուների միջոցով, որոնք նշանակվում էին [[Բագրատունիների թագավորություն|Անիի կենտրոնական թագավորության]] արքայի անմիջական գահնամակով։ 977 թվականին Աշոտ Գ Ողորմած արքայի՝ Գուգարքի կառավարչի պաշտոնում նշանակմամբ և 982 թվականին՝ վերջինիս թագադրմամբ, նշանավորվում է Բագրատունիների կրտսեր ճյուղի՝ Կյուրիկյանների ժառանգական իշխանության հաստատումը [[Գուգարք|Գուգարք նահանգի]] հարավային և արևելյան հատվածներում, ինչպես նաև հյուսիսային [[Ուտիք]]ում, այդ թվում՝ [[Գարդմանի իշխանություն|Գարդմանում]] և [[Փառիսոսի թագավորություն|Փառիսոսում]]։ Այսպիսով, Հայաստանի հյուսիսում հիմնադրվում է Անիի թագից վասալական կախման մեջ գտնվող Տաշիր-Ձորագետի ենթակա թագավորությունը, որն իր հզորության գագաթնակետին հասնում է Դավիթ Անհողին արքայի կառավարման տարիներին։ Իր երկարատև իշխանության օրոք Դավիթ արքան ամրացնում է երկրի արտաքին սահմանները, մայրաքաղաքը տեղափոխում Սամշվիլդե, ջախջախում Տաշիր-Ձորագետի սահմաններն ասպատակած Գանձակի ամիրայի զորքերին, իր ազդեցությանը ենթարկում Կախեթ-Հերեթի թագավորությանն ու Դմանիսի իշխանությանը, ինչպես նաև կայուն հարաբերություններ հաստատում հարևան պետությունների հետ։ Հաջորդիվ Լոռու գահակալը փորձում է ազատվել վասալական կախվածությունից, սակայն պարտություն է կրում Բագրատունյաց հայոց շահնշահ Գագիկ Ա-ից և կորցնում Կայան և Կայծոն ամրոցները։ Հետագա տարիներին Տաշիր-Ձորագետի թագավորությունը բռնում է լճացման ուղին։ Չկարողանալով դիմակայել սելջուկ-թուրքերի արշավանքներին՝ Կյուրիկե Բ արքան 1064 թվականին ճանաչում է Ալփ-Արսլանի գերիշխանությունը։ Միևնույն ժամանակաշրջանում, վրաց արքա Բագրատ IV-ը գրավում է Սաշմվիլդեն Կյուրիկե Բ-ից, որը ստիպում է Լոռու արքային թագավորական ոստանը տեղափոխել Լոռե բերդ, որը հիմնադրել էր իր հայրը։ 1105 թվականին Լոռին ենթարկվում է էմիր Քըզըլի ասպատակություններին։ 1111 թվականին [[Սելջուկյան սուլթանություն]]ը մեծ բանակով վերստին ներխուժում է Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն և հանդիպում Աբաս Ա Կյուրիկյան արքայի զորքերի դիմադրությանը։ Երկու տարում վաչկատունները նվաճում են ամբողջ թագավորությունը, որի արդյունքում գահակալները ստիպված են լինում տեղափոխվել [[Արևելից կողմանք Հայոց|Հայոց արևելից կողմանք]]։ ==== Վրաց թագավորության կազմում ==== 1110-1123 թվականներին մի շարք հայկական հողեր, ներառյալ Լոռին, անցնում են Վրաստանը միավորելու իղձով համակվա Դավիթ Շինարար արքային։ Վրաց տարեգրությունը հաղորդում է Դավթի նվաճումների մասին. «... Նույն թվականին նա նվաճում է Լոռե հայկական ամրոցը»։ Վարդան Արևելցի պատմիչի հավաստմամբ՝ Վրաց թագավորությանն են անցնում հյուսիսային Հայաստանի Գագ, Տերունակապ, Տավուշ, Կայան, Կայծոն, Լոռե, Տաշիր և Մախկանաբերդ պաշտպանական ամրությունները։ Այս իրադարձություններից հետո վրաց արքան կրում է նաև «հայոց թագավոր» տիտղոսը։ Ազատագրումից հետո Դավիթ Շինարարը Լոռու կառավարումը հանձնում է Օրբելյան իշխաններին, սակայն 1177 թվականին վերջիններս անհաջող ապստամբություն են բարձրացնում և զրկվում իրենց կալվածքներից։ Գեորգի III-ը Լոռու կառավարումը հանձնում է ղփչաղ Խուբասարին, սակայն ութ տարի անց՝ 1185 թվականին, Թամար թագուհին տարածաշրջանի կառավարումը հանձնում է Սարգիս Զաքարյանին, որը նախօրեին նշանակվել էր վրաց ամիրսպասալար՝ սպարապետ։ Զաքարյան (վրացական տարբերակով՝ Մխարգրձելի) տոհմի հաստատմամբ Հայաստանում հիմնադրվում է Զաքարյանների իշխանապետությունը։ Զաքարյանները, վրացական թագի ներքո, իշխում են մինչև 13-րդ դարի սկիզբը։ Նույն շրջանում Մամիկոնյանների տոհմը իշխում է Դսեղում և հարակից տիրույթներում։ 1225 թվականին Լոռին ժամանակավորապես անցնում է խորեզմշահ Ջալալեդդինին։ 1236-1237 թվականներին Լոռին և Հայաստանի զգալի մասը գրավում են մոնղոլները։ Մոնղոլական նվաճումների նախօրեին Լոռին հայկական արհեստագործության և առևտրի հիմնական կենտրոններից էր։ 14-րդ դարավերջին Լոռին ավերվում է Թամերլանի զորքերի կողմից։ Վրաց թագավորության կազմում գտնվող հայկական շրջաններից Լոռին ամենաշատն է տուժում Թամերլանի գլխավորած թուրքմենական արշավանքներից։ Վրաստանի կազմում գտնվող հայկական շրջանները 1435 թվականին փոխանցվում են Օրբելյանների կառավարմանը։ === Պատմամշակութային հուշարձաններ === [[Պատկեր:Հաղպատավանք.JPG|մինի|252x252փքս|[[Հաղպատի վանական համալիր|Հաղպատավանք]]]] [[Պատկեր:Լոռի.jpg|մինի|252x252փքս]] Լոռու մարզում են գտնվում [[ՅՈւՆԵՍԿՕ]]-ի [[Համաշխարհային ժառանգություն|Համաշխարհային ժառանգության]] ցանկում ընդգրկված [[Հաղպատի վանք|Հաղպատի]] և [[Սանահինի վանք|Սանահինի]] վանքերը։ Պատմական նշանակություն ունեն նաև մարզում գտնվող [[Լոռի բերդ]]ի փլատակները։ Հայտնի են [[Օձունի եկեղեցի|Օձունի վանքը]], Սուրբ Հովհաննես վանքը [[Արդվի]]ում, որտեղ գտնվում է [[Հովհաննես Օձնեցի|Հովհաննես 3-րդ Օձնեցի կաթողիկոսի]] գերեզմանը, [[Ախթալայի վանք|Ախթալայի եկեղեցին]] և ամրոցը, [[Հոռոմայր|Հոռոմայրի եկեղեցին]], Դորբանտավանքը, Վարդաբլուրի Ջգրաշեն եկեղեցին, Վարդաբլուրի Սուրբ Սարգիս լեռան գագաթին Կյուրիկե թագավորի կառուցած բարձրադիր ապարանքը (Ասրոն, 1050թ.) [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Կուրթան)|Կուրթանի Սուրբ Աստվածածին]] եկեղեցին, [[Հնեվանք]]ը, Սուրբ Հովհաննես ուխտատեղին, [[Քոբայրի վանք|Քոբայրի]] եկեղեցին, [[Սանահինի կամուրջ|Ալավերդու]] միջնադարյան կամուրջը և այլն։ [[Պատկեր:Սանահին63.JPG|մինի|251x251փքս|[[Սանահինի վանական համալիր|Սանահինի վանք]]]] ՀՀ պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանները Լոռու մարզում ներառում են շուրջ 3045 հուշարձան։ Լոռու մարզի հուշարձանները հիմնականում հանրապետական նշանակության են և կարող են ընդգրկվել ՀՀ զբոսաշրջային ռազմավարական նշանակություն ունեցող երթուղիներում։ Մարզի հուշարձանները թվագրվում են Ք.ա. 5 հզ. տարուց մինչև մեր օրերի նորակառույցները։ Մարզի տարածքում են գտնվում համաշխարհային մշակութային ժառանգության օբյեկտների ցանկում (ՅՈՒՆԵՍԿՕ) ընդգրկված երկու հուշարձան` Հաղպատի ու Սանահինի հրաշակերտ վանական համալիրները<ref>{{Cite web |title=Լոռու մարզում են գտնվում ՅՈւՆԵՍԿՈ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում ընդգրկված Հաղպատի և Սանահինի վանքերը |url=http://vanadzorsanatorium.am/?page_id=149&lang=hy |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180903150423/http://vanadzorsanatorium.am/?page_id=149&lang=hy |archive-date=2018 թ․ սեպտեմբերի 3 |accessdate=28.06.2019}}</ref>։ [[Պատկեր:AkhtalaMon1.jpg|մինի|253x253փքս|[[Ախթալայի վանք]]]] Լոռու մարզի պատմաճարտարապետական հուշարձանները իրենց քանակով, բազմազանությամբ ու արժեքայնությամբ առանձնահատուկ տեղ են գրավում Հայաստանի այլ մարզերի նմանտիպ կոթողների շարքում։ Դրանք գալով դարերի խորքից` սերունդներին են ներկայացնում մեր ժողովրդի բազմադարյան նյութական մշակույթի ակնառու նվաճումները։ Լոռու մարզում մարդու մշակութային գործունեության հետքերը գալիս են հնագույն ժամանակներից մինչև մեր օրերի նորակառույցները։ Դրանց մեջ մտնում են պատմական բնակատեղիներ, ամրոցներ, վանական համալիրներ, եկեղեցիներ, կամուրջներ, աղբյուրներ, մահարձան-կոթողներ, խաչքարներ ու աշխարհիկ կամ կենցաղային շինություններ։ 12-13-րդ դդ. Լոռու ճարտարապետության ամենաբուռն ծաղկման շրջանն է համարվում։ Այդ ընթացքում տարածքը վրաց իշխանների` Օրբելյանների և Զաքարյանների սեփականությունն էր, ուստի այդ ժամանակաշրջանում Լոռին Վրաստանի հետ ապրել է միևնույն սոցիալ-տնտեսական, մշակութային և դավանաբանական կյանքով, և անխուսափելի էր երկու ժողովուրդների մշակութային, այդ թվում` ճարտարապետական հուշարձանների ոճական նմանությունները։ Դա վերաբերում է հատկապես Ախթալայի և Քոբայրի վանքերին, Բգավորի, Հնեվանքի, Մեծավանի և մի շարք այլ եկեղեցիներին։ Ցավոք մեզ չեն հասել կամ հասել են գրեթե ավերակ վիճակում քաղաքներն ու ամրոցները։ Հավելվածներ 2-4-ում ներկայացված են ոչ միայն զբոսաշրջային առօրյայում առավել շատ այցելվող տեսարժան վայրերը (օրինակ` Հաղպատ, Օձուն, Սանահին, Հնեվանք, Լոռեբերդ, Քառասնից մանկանց վանք, Քոբայր, Արդվի, Կուսանաց անապատ, [[Խորակերտի վանք]], [[Չախալաբերդ]], Խուճապի վանք), այլև պատմաճարտարապետական այնպիսի հուշարձաններ և տեսարժան վայրեր, որոնք ունեն բազմաթիվ արժանիքներ տուրփաթեթների մեջ զետեղվելու, սակայն դուրս են մնացել տուրօպերատորների ուշադրությունից և մատնվել են մոռացումի։ == Վարչատարածքային բաժանում == Լոռու մարզը կազմված է 11 համայնքներից, որոնք իրենց հերթին կազմված են քաղաքային և գյուղական բնակավայրերից։ Լոռու մարզի համայնքներն են [[Ալավերդի (համայնք)|Ալավերդին]], [[Գյուլագարակ (համայնք)|Գյուլագարակը]], [[Թումանյան (համայնք)|Թումանյանը]], [[Լերմոնտովո (համայնք, Լոռու մարզ)|Լերմոնտովոն]], [[Լոռի Բերդ (համայնք)|Լոռի Բերդը]], [[Սպիտակ (համայնք)|Սպիտակը]], [[Ստեփանավան (համայնք)|Ստեփանավանը]], [[Վանաձոր (համայնք)|Վանաձորը]], [[Տաշիր (համայնք)|Տաշիրը]], [[Փամբակ (համայնք)|Փամբակը]], [[Ֆիոլետովո (համայնք)|Ֆիոլետովոն]]<ref name="lori.mtad.am Լոռու մարզի համայնքներ">[http://lori.mtad.am/about-communities/ Տեղեկություններ Լոռու մարզի համայնքների վերաբերյալ], [https://web.archive.org/web/20230627093341/http://lori.mtad.am/about-communities/ ''(արխիվացված 27․06․2023 թվականին)'']։</ref>։ Ներկայիս վարչատարածքային միավորը ձևավորվել է 1995 թվականին [[Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Խորհրդային Հայաստանի]] մաս կազմող [[Թումանյանի շրջան|Թումանյանի]], [[Գուգարքի շրջան|Գուգարքի]], [[Սպիտակի շրջան|Սպիտակի]], [[Ստեփանավանի շրջան|Ստեփանավանի]] և [[Կալինինոյի շրջան|Կալինինոյի]] շրջանների միավորման արդյունքում։ == Բնակչություն == Լոռու մարզը բնակեցված է եղել հնագույն ժամանակներից։ Այժմ մյուս մարզերից տարբերվում է բնակչության ավելի մեծ բացարձակ թվով։ Մարզի մյուս հատկանշական կողմն այն է, որ նա բնակչության ուրբանիզացման ամենաբարձր մակարդակ ումեցող մարզերից է։ Ըստ 2001 թվականի մարդահամարի՝ Լոռու մարզում են բնակվում շուրջ 283,900 մարդ։ Բնակչության մոտ 59.3% (167.3 հազար մարդ) քաղաքաբնակ է, մնացած 116.6 հազարը բնակվում են գյուղային համայնքներում։ ;Լոռու մարզի քաղաքների մշտական բնակչությունը՝ 2021թ․-ի հունվարի 1-ի դրությամբ<ref>{{Cite web |date=2021 |title=Հայաստանի Հանրապետության Լոռու մարզը թվերով |url=https://www.armstat.am/file/doc/99527618.pdf |website=Հայաստանի Հանրապետության վիճակագրական կոմիտե}}</ref> {{Graph:Chart|width=800|height=300|xAxisTitle=Քաղաքներ|yAxisTitle=Բնակչություն|type=rect|x=Վանաձոր,Սպիտակ,Ալավերդի,Ստեփանավան,Տաշիր,Ախթալա,Թումանյան,Շամլուղ|y=76860, 12677, 12361, 12232, 7256, 1951, 1448, 602}} === Էթնիկ խմբեր === Ընդհանուր բնակչության 97%-ից ավել կազմող [[հայ]]երից բացի, Լոռու բնակիչների որոշ մասը իրենց դասում է հետևյալ ազգային փոքրամասնություններին. [[ռուս]]ներ՝ 3,882 (1.3%), [[եզդի]]ներ՝ 793 (0.3%), [[հույն]]եր՝ 655 (0.2%), այլ՝ 607<ref>{{Cite web |title=Ազգային կազմը՝ • հայեր... |url=http://lori.mtad.am/description/ |accessdate=28.06.2019}}</ref>։ === Կրոն === Ինչպես և այլուր [[Հայաստան]]ում, Լոռու մարզի բնակչության գերիշխող մասը իրենց անվանականորեն համարում են [[Հայ Առաքելական Եկեղեցի|Հայ Առաքելական Եկեղեցու]] հետևորդներ, կան նաև հայ կաթոլիկներ։ Մարզում են բնակվում [[մոլոկաններ]], ինչպես նաև այլ հարանվանություններ։ == Տնտեսություն == Մարզի համընդհանուր արդյունաբերական արտադրանքի ծավալը կազմում է 32246.3 միլիոն [[դրամ]] (2004), գյուղատնտեսական արտադրանքի ծավալը՝ 55.4 միլիարդ [[դրամ]] (2004)։ Մարզում գործում է [[Ալավերդու պղնձաձուլական կոմբինատ]]ը, որն աշխատեցնում է տարածաշրջանի միակ պղնձաձուլական արտադրամասը։ [[Պատկեր:Alaverdi Combine.jpg|մինի|Ալավերդու պղնձաձուլական կոմբինատ]] Մարզը ունի 192,212 հեկտար գյուղատնտեսական հողատարածք, որի մեջ է մտնում շուրջ 47,823 հա վարելահող։ Լոռու տարածքը հարուստ է նաև հանքային ջրերի ելքերով, որոնք կարևոր տնտեսական նշանակություն ունեն։ Այստեղ հանքային աղբյուրների առատությունը բացատրվում է ինչպես ռելիեֆի խիստ մասնատվածությամբ և էրոզիայի բազիսի խորությամբ, այնպես էլ հանքային ջրերի արտաբխման (բեռնաթափման) հարմար ուղիների առկայությամբ։ Վանաձորի հանքային աղբյուրները դուրս են գալիս քաղաքի շրջակայքում։ Ոչ խորը հորատման միջոցով բազալտային լավաներից ստացվել են հանքային ջրերի խոշոր շիթեր, որոնց ծախսը կազմում է 2,5-10 լ/վրկ.: Այն Ջերմուկի ջրերի ամենամոտ նմանակն է։ Ֆիոլետովոյի հանքային ջուրը դուրս է գալիս գյուղի շրջակայքում արված հորատանցքերից։ Հետախուզվել են նաև Բզովդալի (Վանաձորի մոտ) հիդրոկարբոնատասուլֆաստային, նատրիում-կալցիումային հանքային ջրերը։ Ստեփանավանի շրջակայքում բխում են մի խումբ հանքային աղբյուրներ, որոնցից է Կաթնաղբյուրի ակները։ Մեծ ծավալի հետախուզական աշխատանքներ են կատարվել Կաթնաղբյուր գյուղի (Ստեփանավանի տարածաշրջան) աղբյուրների շրջանում։ Ուրասար (Կուբիշև) գյուղի մոտ հայտնի են Չյոռնայա և Ժյոլտայա գետակների աղբյուրները։ Դեբեդ գետի ավազանաում, բացի վերը նշվածներից, հաշվվում են մոտ 35 զանազան հանքային աղբյուրներ, որոնք դեռ լիարժեք չեն ուսումնասիրվել։ Հանքային ջրերի ուսումնասիրությունը, հետախուզումը կարևոր տնտեսական նշանակություն ունեն և հարկավոր է մարզի առաջնային խնդիրներից մեկը համարել։ === Տրանսպորտ === Լոռու մարզում է գտնվում [[Հայաստան]]ի ամենաերկար ավտոտրանսպորտային թունելը, որն անցնում է [[Բազումի լեռնաշղթա]]յի տակով և [[Ստեփանավան]] - [[Վանաձոր]] հիմնական ավտոերթուղու մաս է կազմում։ === Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս === Ստորև ներկայացված է [[Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքս]]ի փոփոխությունը ըստ տարիների<ref>[https://globaldatalab.org/shdi/shdi/ Subnational Human Development Index ]</ref>։ Այն իրենից ներկայացնում է մարզի կրթական մակարդակի, կյանքի սպասվող տևողության և մեկ անձին ընկնող տարեկանի եկամուտների համախառն ցուցանիշ։ {| class="wikitable" ! Տարի | [[1990]] | [[1995]] | [[2000]] | [[2005]] | [[2010]] | [[2015]] | [[2017]] |- ! Ցուցանիշ | 0.606 | 0.58 | 0.623 | 0.673 | 0.715 | 0.721 | 0.725 |} <!-- == Ավանդական խոհանոց == Լոռու մարզի խոհանոցը պահպանել է հայկական խոհանոցի ընդհանուր դիմագիծը, սակայն ունի որոշ յուրահատկություններ։ Հետազոտության ընթացքում կատարված հարցումների արդյունքում արձանագրվել են մի քանի ուտեստներ, որոնք հիմնականում բնորոշ են Լոռու մարզին։ '''Հացի խաշու''' - Հացը խորանարդաձև կտրատում և չորացնում են։ Սոխեռածը լինելու ընթացքում կաթսայի մեջ ավելացնում են 1 բաժակ ջուր։ Մասսան համեմում են աղով և մանր կտրատած համեմով։ Եռալուց հետո անընդհատ խառնելով ավելացնում են հարած ձու։ Թողնում են 10 րոպե եփի։ Մատուցելուց 5 րոպե առաջ կաթսան կրակի վրայից վերցնում են և ավելացնում նախապես պատրաստած հացի կտորները։ '''Հոնով ապուր''' - Հոնը քիչ ջրով եռացնում են և թողնում մի քիչ հովանա։ Այնուհետև փլավքամի մեջ տրորում են մինչև կորիզների առանձնանալը։ Ստացվում է համասեռ թանձր զանգված։ Մասսայի մի մասի մեջ անընդհատ հարելով ավելացնում են ալյուր, և խառնում մնացած զանգվածին։ Ավելացնում են շաքարավազ և դնում կրակին։ Մատուցվում է սառը վիճակում։ '''Խաշիլ''' - Ջուրը համեմում են աղով և կրակի վրա անընդհատ խառնելով ավելացնում [[փոխինդ|փոխինձը]] (բոված, աղացած հացահատիկ)։ Պետք է եփել այնքան, մինչև համասեռ զանգված ստացվի։ Լցնում են ափսեների մեջ և վրան դնում մի կտոր կարագ։ '''Խորոված կարտոֆիլ / պլեճ''' - Կարտոֆիլը կեղևազրկում են և օղակաձև կտրատում (կամ լավ լվանում և առանց կևեղազրկելու կտրատում)։ Տաք վառարանի վրա աղ են ցանում, և կտրտած կարտոֆիլը շարում վրան, և նորից աղ ցանում։ Երկու կողմը համաչափ խորովելուց հետո կարելի է ճաշակել։ Պլեճը պետք է ուտել տաք վիճակում։ '''Մարինացված սինդրիկ''' - Սինդրիկը խաշում են, հանում տաք ջրից և դնում հոսող ջրի տակ, որ պահպանի կանաչ գույնը։ Աղաջուրը լցնում են վրան։ Կարելի է համտեսել հաջորդ օրը։ '''Լավաշով մոթալ''' - Մոթալի պատրաստման ձև`մանրացրած պանիրը, մանրացրած թելպանիրը (ջիլ), քամած կաթնաշոռը, քամած մածունը խառնում են և համեմում աղով, ըստ ճաշակի։ Ստացված զանգվածը լցնում են կավե սափորի մեջ, գլխիվայր շրջում և պահում սառը վայրում առնվազը 10 օր։ Լավաշը բացում են, մոթալը լցնում են վրան, փաթաթում և համտեսում։ '''Եղինջի ապուր''' - Կաթսայի մեջ սոխեռած են անում, ավելացնում ջուր, խորանարդաձև կտրտած կարտոֆիլ։ Կիսաեփ վիճակում ավելացնում են եղինջ։ Թողնում են 5 րոպե եռա։ Եփման վերջին րոպեներին ավելացնում են հարած ձու, կտրտած համեմ և աղ։ Ճաշատեսակը հնարավոր է պատրաստել նաև չորացրած եղինջից, որը պետք է նախապես թրջել տաք ջրի մեջ։ '''Ավելուկի աղցան''' - Նախապես չորացրած եփում խաշում են տաք ջրով և մանր կտրատում։ Կաթսայի սոխեռածին ավելացնում են կտրտած ավելուկը և տապակում 5-10 րոպե, այնուհետև ավելացնում են աղ և համեմունքներ։ Մատուցում են մածուն-սխտորով։ '''Նապաստակի խորոված''' - Նապաստակի կտրատած միսը համեմում են աղով, ուրցով/քոնդարով և սոխով։ Միսը մի քանի տեղից ծակծկում են պատառաքաղով։ Թողնում են 20 րոպե։ Շարված շշերը իջեցնում են թոնիրի մեջ։ 1 ժամ եփելուց հետո հանում են թոնրից, սոխ և կտրտած համեմ ցանում վրան և մատուցում։ '''Թել պանիրով ձվածեղ''' - Անալի թել պանիրը (ջիլ) (կամ եթե աղ դրած է, նախապես 2 ժամ թողնում են ջրի մեջ) նախօրոք մանրացնում են։ Թավայի մեջ լցնում են կարագ, այն դաղվելուց հետո ավելացնում են թել պանիրը և անընդհատ խառնում։ Համասեռ մասսա դառնալուց հետո, ավելացնում են հարած ձու։ Մատուցվում է տաք վիճակում։ '''Թթուներ տարբեր խոտաբույսերից''' – Մարզը հարուստ է խոհանոցում օգտագործվող տարատեսակ խոտաբույսերով, որոնց օգտագործման սեզոնը շատ կարճ է։ Դրանցից թթուներ կամ մարինադներ են պատրաստում և պահածոյացնում ոչ սեզոնների համար։ Կատարված հարցումների ժամանակ որոշ ուտեստներ էլի հիշատակվել են, սակայն դրանք բնորոշ են ընդհանուր հայկական խոհանոցին, օրինակ` խաշլամա, տարբեր բանջարեղեններով և խոտաբույսերով կերակրատեսակներ, թանով ապուր և այլն։ --> == Կրթություն == === ԲՈւՀեր === Լոռու մարզում են գտնվում հետևյալ [[բարձրագույն ուսումնական հաստատություն]]ները՝ *[[Վանաձորի պետական համալսարան]] *[[Հայաստանի Պետական Ճարտարագիտական Համալսարան|Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի]] Վանաձորի մասնաճյուղ * [[Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան]]ի Վանաձորի մասնաճյուղ == Մշակույթ == Լոռու մարզում մշակութային կազմակերպություններն են` մշակույթի տները և ակումբները, [[Լոռու մարզային գրադարան|գրադարանները]], թանգարանները, արվեստի, գեղարվեստի և երաժշտական դպրոցները, համերգասրահները և կինոթատրոնները, պատկերասրահները և ցուցասրահները, ստեղծագործական խմբերը, կենտրոններն ու համույթները։ Մշակութային կազմակերպությունների առկայությունը դեռևս չի նշանակում ակտիվ մշակութային կյանք, քանի որ դրանց մեծ մասը կարիք ունի հիմնանորոգման և նյութատեխնիկական հագեցվածության բարելավման։ Ներկայումս մշակույթի ոլորտի խնդիրները Լոռու մարզում համակարգված լուծում չեն ստանում, ինչը պայմանավորված է մի շարք օբյեկտիվ և սուբյեկտիվ գործոններով։ 1996 թվականից հետո մշակութային կազմակերպությունները անցան տեղական ինքնակառավարման մարմինների ենթակայությանը, սակայն ոչ բարվոք տնտեսական իրավիճակը, ընդհանուր ռազմավարական և զարգացման հեռանկարային (տարածաշրջանին հատուկ) համագործակցության ծրագրերի բացակայությունը հնարավորություններ չեն ընձեռնում Լոռու մարզում մշակութային կյանքի արդյունավետ և լիարժեք գործունեության կազմակերպմանը։ Արդյունքում` դիտարժան և բարվոք մշակութային ենթակառուցվածքների խիստ պակաս է զգացվում, ինչը մարզի մշակութային հատվածները թե´ ներքին, թե´ ներգնա այցելությունների հյուրընկալման համար ցանկալի արդյունքներ չեն ապահովում։ == Սպորտ == Լոռու մարզում գործում են 19 մարզադպրոց, մի շարք մարզական ակումբներ, ընկերություններ, հասարակական կազմակերպություններ։ Տարբեր մարզական թիմերում և խմբակներում ընդգրկված են մոտ 7000 երեխա։ Լոռու մարզը թե հանրապետական և թե միջազգային ասպարեզներում միշտ աչքի է ընկել իր մարզական հաջողություններով։ 2016 թվականին Վանաձորում բացվեց ֆուտբոլի ակադեմիա։ Գործում է Ռաֆտինգ Դեբեդ գետի 10 կիլոմետր երկարության վրա։ == 1988 թվականի երկրաշարժ == {{հիմնական|Սպիտակի երկրաշարժ}} 1988 թ. [[Դեկտեմբեր 7]]-ի երկրաշարժի էպիկենտրոնն էր Լոռու մարզի [[Սպիտակ (քաղաք)|Սպիտակ]] քաղաքից քիչ հյուսիս գտնվող [[Շիրակամուտ|Նալբանդ]] գյուղը, որը ներկայում կոչվում է [[Շիրակամուտ]]։ Երկրաշարժի արդյունքում գետնին էին հավասարվել Սպիտակի գրեթե բոլոր շինությունները, Կիրովական (ներկայից Վանաձոր) քաղաքում ավերվել էին 8000 բնակարան, Ստեփանավանում փլվել էին 30 շենք և 2500 տուն<ref>{{Cite web |title=1988թ. աղետալի երկրաշարժը մեծ վնաս հասցրեց նաև Լոռու մարզի ․․․ |url=https://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/5713 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160905064715/http://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/5713 |archive-date=2016 թ․ սեպտեմբերի 5 |accessdate=28.06.2019}}</ref>։ == Հեռուստաընկերություն == * [[Ֆորտունա (հեռուստաընկերություն)|«Ֆորտունա» հեռուստաընկերություն]], Վանաձոր, Ալավերդի, Սպիտակ, Տաշիր Ստեփանավան, Ախթալա * [[ՄԻԳ Հեռուստաընկերություն]], Վանաձոր *[[Լոռի (հեռուստաընկերություն)|«Լոռի» հեռուստաընկերություն]], Վանաձոր * [[Անկյուն գումարած 3]], Ալավերդի == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին Հղումներ == * [https://travellori.am Այցելի՛ր Լոռի] * [https://loriregcollege.am Լոռու տարածաշրջանային պետական քոլեջ] {{Արտաքին հղումներ}} {{Լոռու մարզ}} {{Հայաստանի մարզեր}} [[Կատեգորիա:Լոռու մարզ| ]] 50ya8aesd6l7ylxghitlhy657dq2ebh 0 2403 10722378 10696191 2026-04-08T20:45:06Z Սահակ 24 /* Արտաքին հղումներ */ 10722378 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Վանաձոր (այլ կիրառումներ)}} {{Չշփոթել|Վանաձոր համայնք}} {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք | հայերեն անվանում = Վանաձոր | բնօրինակ անվանում = - | զինանշան = Coat of arms of Vanadzor.svg | դրոշ = | դրոշի նկարագրում = | զինանշանի նկարագրում = | դրոշի լայնություն = | զինանշանի լայնություն = 70px | պատկեր = Hayq Square, Vanadzor.jpg | պատկերի լայնություն = 350px | պատկերի նկարագրում = | lat_deg = | lat_min = | lat_sec = 0 | lat_dir = | lon_deg = | lon_min = | lon_sec = 0 | lon_dir = | CoordAddon = | CoordScale = | երկիր = Հայաստան | ենթարկում = | երկրամասի տեսակ = Հայաստանի վարչական բաժանում {{!}} Մարզ | երկրամաս = Լոռու մարզ | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = | շրջանը աղյուսակում = | համայնքի տեսակ = | համայնք = Վանաձոր (համայնք) {{!}} Վանաձոր համայնք<ref name="lori.mtad.am Վանաձոր համայնք">[http://lori.mtad.am/about-communities/470/ Տեղեկություններ Վանաձոր համայնքի մասին Լոռու մարզի մարզպետարանի կայքում], [https://web.archive.org/web/20221003145910/http://lori.mtad.am/about-communities/470/ ''(արխիվացված 05․07․2023 թվական)'']։</ref> | համայնքը աղյուսակում = | ներքին բաժանում = | ղեկավարի պաշտոն = | ղեկավար = | հիմնադրման թվական = | առաջին հիշատակում = | այլ անվանումներ = {{Բն-անվ|1935|Ղարաքիլիսա|1993|Կիրովական}} | տվյալ կարգավիճակում = | տարածք = | կենտրոնի բարձրություն = | կլիմա = | լեզու = | բնակչություն = | մարդահամարի թվական = {{ՀՀբնակչություն|Վանաձոր|տ}} | խտություն = {{#expr: ( {{ՀՀբնակչություն|Վանաձոր|չ}} / 32 round 2 ) }} | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = [[Հայեր]] | կրոնական կազմ = [[Հայ Առաքելական եկեղեցի]] | էթնոհորոնիմ = վանաձորցի | տեղաբնականուն = | ժամային գոտի = | DST = | հեռախոսային կոդ = | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թվային իդենտիֆիկատոր = | կայք = | երկրի քարտեզ = | երկրի քարտեզի չափ = 300 | երկրամասի քարտեզ = | երկրամասի քարտեզի չափ = 300 | շրջանի քարտեզ = | շրջանի քարտեզի չափ = | Վիքիպահեստում = }} {{Աուդիո հոդված|Hy-Վանաձոր (Vanadzor).ogg|հուլիսի 28, 2021}} '''Վանաձոր''', քաղաք [[Հայաստան]]ի [[Լոռու մարզ]]ի [[Վանաձոր (համայնք)|Վանաձոր համայնքում]]<ref name="lori.mtad.am Վանաձոր համայնք"/>։ Հանդիսանում է [[Հայաստանի Հանրապետության քաղաքների ցանկ|Հայաստանի երրորդ խոշորագույն քաղաքը]]՝ [[Երևան|մայրաքաղաք Երևանից]] և [[Գյումրի|Գյումրուց]] հետո և Լոռու մարզի սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական կենտրոնը։ Վանաձորում է գտնվում [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցու]] [[Գուգարաց թեմ]]ի առաջնորդարանը։ Աշխարհագրական դիրքի առումով տեղակայված է [[Փամբակի լեռներ|Փամբակի]] և [[Բազումի լեռներ|Բազումի]] լեռնաշղթաների միջև ընկած նեղ ու երկարավուն գոգավորությունում՝ [[Փամբակ (գետ, Գեղարքունիքի մարզ)|Փամբակ]] և [[Տանձուտ (Փամբակի վտակ)|Տանձուտ]] գետերի միախառնման վայրում։ Քաղաքի զբաղեցրած մակերեսի հիմնական մասը [[Բարձրություն ծովի մակարդակից|ծովի մակերևույթից]] բարձր է ավելի քան 1353 մետր։ Ըստ 2025-2026 թթ. տվյալների՝ Վանաձորի բնակչությունը կազմում է մոտ '''101''' հազար մարդ։ Ի համեմատություն, 2017 թվականին բնակչության թիվը փոքր-ինչ գերազանցում էր 90 հազարը։ Նախկինում՝ որոշ ժամանակահատված, քաղաքը կոչվել է Ղարաքիլիսա, [[Խորհրդային կարգերի հաստատումը Հայաստանում|խորհրդային կարգերի հաստատումից]] հետո՝ Կիրովական, իսկ «Վանաձոր» անվանումը բնակավայրին տրվել է [[Հայաստանի անկախացման գործընթաց|Հայաստանի անկախացումից]] հետո՝ 1992 թվականին։ Քաղաքի [[Միջնադարյան Հայաստան|միջնադարյան պատմության]] մասին վկայող կարևորագույն վկայությունը Վանաձորի կիրճում գտնվող Պապանի գյուղի մասին է, որը գտնվել է [[Մեծ Հայք]]ի [[Այրարատ նահանգ]]ի [[Նիգ|Նիգ գավառում]]<ref>[https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=37965 Հայաստանի կառավարության որոշում N 49, 29 հունվարի 2004 թ․]</ref>։ Վանաձորն առաջին անգամ օտարահունչ Ղարաքիլիսա անվամբ հիշատակվել է [[Սանահին (գյուղ)|Սանահին գյուղի]] վանահայր Սահակի ձեռագիր Ավետարանի էջին արված գրառումներից մեկում, որտեղ խոսք է գնում 1713 թվականի օգոստոսի 18-ին տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին։ Ենթադրվում է, որ նախկին Ղարաքիլիսա (սև եկեղեցի) անվանումը թաթարական է և քաղաքին տրվել է 13-րդ դարի սկզբին ներկայիս Վանաձորի հյուսիսային բլրի վրա գտնվող սև քարե եկեղեցու անունով։ [[Խաչատուր Աբովյան]]ի վկայությամբ՝ տեղացիները գաղթել են [[Երևան]]ից։ [[Հայոց ցեղասպանություն]]ից փրվելով՝ Վանաձորում բնակություն են հաստատել [[Արևմտյան Հայաստան]]ի [[Կարս]], [[Արդահան]], [[Բայազետ]], [[Կարին|Էրզրում]] քաղաքներից գաղթած բազմաթիվ ընտանիքներ։ 1918 թվականին տեղի բնակիչները՝ գեներալ [[Թովմաս Նազարբեկյան]]ի գլխավորությամբ, կազմակերպել են [[Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ (1918)|Ղարաքիլիսայի ինքնապաշտպանությունը]], որը նշանավորվել է որպես [[հայ ժողովրդի մայիսյան հերոսամարտեր]]ից մեկը։ Վանաձորը քաղաքային բնակավայրի կարգավիճակ է ստացել 1924 թվականին՝ [[Խորհրդային կարգերի հաստատումը Հայաստանում|Հայաստանի խորհրդայնացումից]] հետո։ Քաղաքի ձևավորմանն ու զարգացմանը նպաստել է Թիֆլիս-Կիրովական-Լենինական երկաթուղու կայարանի, փոստատան և իջևանատների կառուցումը։ Խորհրդային տարիներին Վանաձորը եղել է [[Արդյունաբերություն|արդյունաբերական]] և [[Զբոսաշրջությունը Հայաստանում|զբոսաշրջային քաղաք]]։ Ներկայումս համարվում է Հայաստանի արդյունաբերական կենտրոններից մեկը։ Վանաձորի տեսարժան վայրերի թվին են պատկանում [[Հայքի հրապարակ|քաղաքի կենտրոնական Հայքի հրապարակը]], [[Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (Վանաձոր)|Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին]], [[Թայիրովի ամառանոց (Վանաձոր)|Թայիրովի ամառանոցը]], Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի պալատը, [[Վանաձորի դրամատիկական թատրոն]]ը, [[Վանաձորի կերպարվեստի թանգարան|Վանաձորի կերպարվեստի թանգարան]]ը, [[Լոռի Փամբակի երկրագիտական թանգարան]]ը և [[Ստեփան Զորյանի տուն-թանգարան]]ը։ == Անվանում == Վանաձորի վերաբերյալ առաջին հիշատակությունները թվագրվում են [[18-րդ դար]]ի կեսով։ Օտարահունչ «Ղարաքիլիսա» կամ «Կարաքիլիսա» անունով ([[թաթարերեն]]ից թարգմանաբար նշանակում է «սև եկեղեցի»<ref>{{Cite web |title=Համայնքի անձնագիր / Վանաձոր |url=https://vanadzor.am/hamaynqi_anznagir/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 20 |language=en-US}}</ref>) բնակավայրը հիշատակվել է [[Սանահին (գյուղ)|Սանահին գյուղի]] վանահայր Սահակի ձեռագիր Ավետարանի էջին արված գրառումներից մեկում, որտեղ խոսք է գնում [[1713 թվական]]ի [[Օգոստոսի 18|օգոստոսի 18-ին]] տեղի ունեցած երկրաշարժի մասին<ref>{{Cite web |title=Ղարաքիլիսա անվան առաջին հիշատակումը |url=https://operativ.am/?p=200764&l=am |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 20}}</ref>։ Թյուրքական ծագում ունեցող «Ղարաքիլիսա» անվանումը շրջանառվել է [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] շրջանում։ Այդ կերպ քաղաքը հիշատակել է նաև [[արևելահայ]] [[աշխարհաբար]] գրականության հիմնադիր [[Խաչատուր Աբովյան]]ը<ref>{{Cite web |title=1826 – ԽԱՉԱՏՈՒՐ ԱԲՈՎՅԱՆԻ ՏՈՒՆ-ԹԱՆԳԱՐԱՆ |url=https://abovyanmuseum.am/%d5%af%d5%a5%d5%b6%d5%bd%d5%a1%d5%a3%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6/%d5%ad%d5%a1%d5%b9%d5%a1%d5%bf%d5%b8%d6%82%d6%80-%d5%a1%d5%a2%d5%b8%d5%be%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%af%d5%b5%d5%a1%d5%b6%d6%84%d5%ab-%d5%b0%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d5%bc%d5%b8%d5%bf-%d5%aa%d5%a1%d5%b4/1826-2 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210720145709/https://abovyanmuseum.am/%D5%AF%D5%A5%D5%B6%D5%BD%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6/%D5%AD%D5%A1%D5%B9%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80-%D5%A1%D5%A2%D5%B8%D5%BE%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%AF%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D6%84%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D5%BF-%D5%AA%D5%A1%D5%B4/1826-2 |archive-date=2021 թ․ հուլիսի 20 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 20}}</ref>։ Ամենայն հավանականությամբ օտարալեզու անվանումը պահպանվել է նաև [[Հայաստանի առաջին հանրապետություն|Հայաստանի առաջին հանրապետության]] գոյության երկու տարիների ընթացքում<ref>{{Cite web |title=ՄԱՅԻՍՅԱՆ ՀԵՐՈՍԱՄԱՐՏԵՐ 1918 Թ. ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹՅՈՒՆ 1918 – 1920 ԹԹ. – HMA |url=https://historymuseum.am/map_content_type/%d5%b4%d5%a1%d5%b5%d5%ab%d5%bd%d5%b5%d5%a1%d5%b6-%d5%b0%d5%a5%d6%80%d5%b8%d5%bd%d5%a1%d5%b4%d5%a1%d6%80%d5%bf%d5%a5%d6%80-1918-%d5%a9-%d5%b0%d5%a1%d5%b5%d5%a1%d5%bd%d5%bf%d5%a1%d5%b6%d5%ab-%d5%a1/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 20}}</ref>։ Բնակավայրի անվանափոխությունը տեղի է ունեցել [[Խորհրդային կարգերի հաստատումը Հայաստանում|Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաստատումից]] շուրջ 15 տարի անց՝ 1935 թվականին։ Այդ տարում քաղաքն անվանվել է բոլշևիկ հեղափոխական, կոմունիստական կուսակցության և խորհրդային պետական գործիչ [[Սերգեյ Կիրով]]ի պատվին։ Քաղաքը հերթական անգամ վերանվանվել է [[Հայաստանի անկախացման գործընթաց|Հայաստանի անկախության հռչակումից]] հետո՝ 1992 թվականին<ref name=":0">{{Cite web |title=Ինչպես 21 տարի առաջ կիրովականցիները պարտադրված դարձան վանաձորցիներ |url=https://vanadzor.am/inchpes-21-tari-arraj-kirovakantsinery-partadrvats-dardzan-vanadzortsiner/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 20 |language=en-US}}</ref>։ 1991 թվականի մարտի 1-ին [[ՀՀ Ազգային ժողով|ՀՀ ժողովրդական պատգամավորների առաջին գումարման]] Կիրովականի քաղաքային խորհրդի որոշում է կայացրել անվանափոխել Կիրովական քաղաքը, քանի որ այլևս տեղին չէր հեղափոխական Կիրովի անունով Հայաստանում քաղաք ունենալը։ Նույն որոշմամբ քաղխորհուրդն ստեղծել է անվանափոխությամբ զբաղվող կազմկոմիտե<ref name=":0" />։ Այսպիսով, «Կիրովական»-ին փոխարինել է հայկական ծագում ունեցող «Վանաձոր» անվանումը, որը կազմված է «վանք» և «ձոր» բառամասերից<ref>John Everett-Heath, ''The Concise Oxford Dictionary of World Place Names'', 2019, {{isbn|9780191882913}}, ''s.v.''</ref>։ == Պատմություն == === Հնագույն ժամանակներից մինչև առաջին հանրապետություն === {{Quote box|width=23em|align=left|bgcolor=#B0C4DE|title=Պատմական պատկանելություն|fontsize=90%| quote = [[image:Flag_of_Russia.svg|23px]] [[Ռուսական կայսրություն]] 1828-1918<br> * [[image:Coat of arms of the Erivan Governorate.svg|23px]] [[Երևանի նահանգ]]՝ 1849-1918 [[Անդրկովկասյան սեյմ]]՝ 1918<br> {{դրոշ|Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն}} [[Հայաստանի առաջին հանրապետություն]]՝ 1918-1920<br /> {{դրոշավորում|ԽՍՀՄ}}՝ 1920-1991<br /> * {{դրոշավորում|ՀԽՍՀ}}՝ 1920-1991 {{դրոշ|Հայաստան}} [[Հայաստան]]՝ 1991-մինչ օրս}} [[Պատկեր:Vanadzor Gharakilisa Church.jpg|մինի|255x255փքս|[[Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (Վանաձոր)|Վանաձորի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին]], որը կառուցվել է [[Միջնադարյան Հայաստան|միջնադարյան շրջանի]] վանքի հիմքի վրա։ Ըստ ընդունված վարկածի՝ քաղաքի «Ղարաքիլիսա» («սև եկեղեցի») անվանումը կապված է հենց այս եկեղեցու հետ։]] [[Պատկեր:Khachqars-vanadzor.jpg|մինի|255x255փքս|[[Զաքարյան իշխանապետություն|Զաքարյանների իշխանապետության]] շրջանից (13-րդ դար) պահպանված խաչքարեր [[Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (Վանաձոր)|Վանաձորի Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցու]] բակում։]] Վանաձորի տարածքը բնակեցված է եղել դեռևս [[Բրոնզի դարը Հայկական լեռնաշխարհում|բրոնզեդարյան ժամանակաշրջանում]]։ Քաղաքի արևելյան մասում՝ [[Տանձուտ գետ]]ի աջ ափին՝ Դիմաց թաղամասում, գտնվել են [[Բրոնզի դար|վաղ բրոնզի դարաշրջանից]] վաղ հայկական շրջանին թվագրվող բնակատեղիներ և այլ հուշարձաններ, որոնցից առանձնապես արժեքավոր են [[Թագավորանիստ]]ը և Մաշտոցի բլուրը՝ իրենց դամբարանաշտերով։ [[Արտաշեսյանների թագավորություն|Արտաշեսյանների թագավորության շրջանում]] այս տարածքը եղել է [[Մեծ Հայք]]ի [[Այրարատ նահանգ]]ի [[Նիգ]] և [[Գուգարք նահանգ|Գուգարաց նահանգի]] [[Տաշիր (գավառ)|Տաշիր գավառների]] միջակայքում։ Հաջորդիվ այն անցել է [[Արշակունիների թագավորություն|Արշակունիների]] և [[Բագրատունիների թագավորություն|Անիի Բագրատունիների գերագահության]] ներքո։ 10-րդ դարի վերջին այս տարածքներում [[Կյուրիկյաններ|Կյուրիկյան տոհմի իշխանները]] ստեղծել են [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն|Լոռվա (Տաշիր-Ձորագետի) ենթա թագավորությունը]], որը գոյատևել է մինչև [[12-րդ դար]]ի սկիզբը։ Հաջորդիվ մերօրյա Վանաձորի տարածքը ենթարկվել է [[Սելջուկ-թյուրքերի արշավանքները Հայաստան|սելջուկ-թուրքերի ասպատակություններին]]՝ անցնելով [[Սելջուկյան սուլթանություն|Սելջուկյան սուլթանության]] տիրապետության տակ։ Որոշ աղբյուրներ հավաստում են, որ հենց այս շրջանում էլ (13-րդ դարում) բնակավայրը կոչվել է Ղարաքիլիսա՝ հարևան բլրի վրա գտնվող [[Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (Վանաձոր)|Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցու]] անունով։ Վանաձորի տարածքում եղել են հնագույն բնակավայրեր՝ Տանձուտ (հետագայում՝ Մեծ Ղարաքիլիսա), Վանքաձոր (Վանք, Վանաձոր), Պապանի անուններով։ Վերջինս անմարդաբնակ է դարձել 1650-ականներին։ Վանքը կամ Վանքաձորը վերջին անգամ հիշատակվել է 19-րդ դարասկզբին<ref name=":13">{{Cite web |title=Պատմական ակնարկ |url=https://vanadzor.am/patmankan-aknark/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 28 |language=en-US}}</ref>։ [[Պատկեր:Monument in Tairovs country house 02.JPG|ձախից|մինի|247x247փքս|4-5-րդ դարերին թվագրվող քառակող կոթող՝ հայտնաբերված Վանաձորի «Պապանի գեղ» հնավայրից։]] 1801 թվականին [[Լոռու մարզ|Լոռին]] անցել է [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրությանը]]։ Լոռին ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածք էր [[Ղաջարական Պարսկաստան]]ի հետ սահմանին գտնվող ռուսական պաշտպանական ուժերի համար։ 1826 թվականին՝ [[Ռուս-պարսկական պատերազմ (1826-1828)|ռուս-պարսկական պատերազմների]] ընթացքում, բնակավայրն ամբողջությամբ ավերվել է Հասան խանի կողմից։ 1828 թվականին ռուսները Վանաձորի տարածքում հիմնել են նոր քաղաքային բնակավայր՝ որպես [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1828-1829)|1828-1829 թվականների ռուս-թուրքական պատերազմի]] ընթացքում ռուսական զորքերի տեղակայման գլխավոր կենտրոն։ Ըստ քննարկվող ժամանակաշրջանի վերաբերյալ [[Խաչատուր Աբովյան]]ի վկայության՝ Վանաձորի բնակչությունը այս տարիներին չի գերազանցել 600-ը և հիմնականում բնակեցված էր [[Երևան]]ից այստեղ հաստատված գաղթականներով։ 1849 թվականին քաղաքը ներառվել է [[Երևանի նահանգ|Ռուսական կայսրության Երևանի նահանգի]] կազմի մեջ։ Այդ տարուց ի վեր Ղարաքիլիսան սկսել է ընդունել [[Կարս]]ից, [[Արդահան]]ից, [[Կարին]]ից և այլ քաղաքներից այստեղ տեղափոխված արևմտահայ գաղթականությանը։ Քաղաքը զարթոնք է ապրել 1899 թվականին, քանի որ այստեղով է անցել [[Հարավային Կովկաս|Հարավկովկասյան տարածաշրջանի]] առևտրային կենտրոն համարվող [[Թբիլիսի|Թիֆլիս]] գնացող երկաթուղին<ref name=":13" />։ 1918 թվականի մայիսի սկզբներին տեղացիները՝ գեներալ [[Թովմաս Նազարբեկյան]]ի և [[Գարեգին Նժդեհ]]ի գլխավորությամբ, հաջողությամբ [[Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ (1918)|պաշտպանել են Ղարաքիլիսան]] Վեհիբ փաշայի առաջնորդությամբ [[Հայ ժողովրդի մայիսյան հերոսամարտեր|Արևելյան Հայաստան ներխուժած թուրքական կանոնավոր բանակից ու նրանց աջակցող հրոսակախմբերից]]։ 1918 թվականի մայիսի 28-ին Ղարաքիլիսան, ինչպես և ողջ Լոռին, անցել են [[Անդրկովկասյան սեյմ]]ից անկախացած [[Հայաստանի առաջին հանրապետություն|Հայաստանի ժողովրդավարական հանրապետությանը]]։ 1919 թվականին Լոռին (այդ թվում և Ղարաքիլիսան) կռվախնձոր են դարձել երկու հարևան պետությունների՝ Հայաստանի և [[Վրաստանի դեմոկրատական հանրապետություն|Վրաստանի ժողովրդավարական հանրապետության]] միջև<ref>{{Cite book |last=Քառյան |first=Ս․Մ․ |url=http://www.ysu.am/files/11S_Qaryan.pdf |title=Հայ-վրացական պատերազմ}}</ref>։ 1919 թվականի հունվարի 1-ին Հայաստանի պատվիրակությունը Թիֆլիս՝ պատերազմական գործողությունները դադարեցնելու համաձայնագիր կնքելու մեկնել է հենց Վանաձորից։ Հայաստանի անկախ հանրապետությունը գոյատևել է 2 տարի և փաստացի դադարել գոյություն ունենալ [[Խորհրդային կարգերի հաստատումը Հայաստանում|խորհրդային կարգերի հաստատումից]] հետո։ === Խորհրդային շրջան և անկախացում === [[Պատկեր:Tigran Mets Avenue, Vanadzor.jpg|280px|մինի|Տիգրան Մեծ պողոտան]] 1920 թվականին [[Խորհրդային կարգերի հաստատումը Հայաստանում|Հայաստանը խորհրդայնացվում]] է։ Քաղաքի զարգացման խորհրդային առաջին ծրագիրը կազմվում է 1929-1930 թվականներին՝ ճարտարապետներ [[Կարո Հալաբյան]]ի, [[Միքայել Մազմանյան]]ի և [[Գևորգ Քոչար]]ի կողմից։ Նոր ծրագրով նախատեսվում էր քաղաքային տարածության ընդլայնում դեպի արևելք և արևմուտք։ 1935 թվականի [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ իշխանությունները]] քաղաքն անվանափոխում են ի պատիվ հեղափոխական գործիչ [[Սերգեյ Կիրով]]ի՝ այն կոչելով Կիրովական։ 1939 թվականին արդյունաբերական թաղամաս և ամառային առողջարանային գոտի ստեղծելու ամար ներդրվում է քաղաքի վերափոխման նոր ծրագիր, որը հեղինակվում է Ն․ Զարգարյանի և Ա․ Մինասյանի կողմից<ref name=":13" />։ [[Պատկեր:Downtown Vanadzor.JPG|մինի|252x252փքս|Վանաձոր քաղաքի վարչակառավարչական կենտրոնը՝ [[Հայքի հրապարակ]]ը։ ]] 1949 թվականին կազմվել է նոր գլխավոր հատակագիծ։ [[1950|1950-ական թվականներին]] կառուցապատվել է [[Հայքի հրապարակ|Կիրովի անվան հրապարակը (ներկայիս Հայքի հրապարակ)]] ՝ քաղաքի [[Լոռու մարզպետարան|վարչակառավարչական կենտրոնը]]։ Անսամբլային կառուցապատման ուշագրավ նմուշներ են Տիգրան Մեծ պողոտան, Թումանյան փողոցը, Շահումյանի հրապարակը՝ իր արհեստական լճերով, և քաղաքային կենտրոնական այգին։ 19-րդ դարում քաղաքում եղել է երկու եկեղեցի՝ կառուցված 1831 թվականին (1828 թվականի երկրաշարժից քանդված հին եկեղեցու տեղում) և 1895 թվականին (ռուսական եկեղեցին)։ 1978 թվականին քաղաքում գործել են արդյունաբերական 27 ձեռնարկություն։ Այդ ժամանակաշրջանի արդյունաբերության առաջատարը [[Վանաձորի քիմիական գործարան|Ալեքսանդր Մյասնիկյանի անվան քիմիական գործարանն]] էր (մինչև 2018 թվականը մասամբ գործել է «Վանաձոր-Քիմպրոմ» քիմկոմբինատ ՓԲԸ-ն)։ Ժամանակին քաղաքի խոշոր ձեռնարկություններից են եղել [[Մանրաթելերի գործարան (Վանաձոր)|քիմիական մանրաթելերի]], [[Ճշգրիտ հաստոցների գործարան (Վանաձոր)|ճշգրիտ հաստոցների]], [[Ավտոգենմաշ գործարան (Վանաձոր)|«Ավտոգենմաշ»]], [[Ավտոմատիկա գործարան (Վանաձոր)|«Ավտոմատիկա» գործարանները]], [[տրիկոտաժ]]ի, [[կահույք]]ի, կարի արտադրական միավորումները։ «Պոլիմերսոսինձ» գիտաարտադրական միավորումն իր բնագավառի առաջատար գիտական կենտրոններից էր։ Հանրապետությունում և նրա սահմաններից դուրս մեծ համբավ են ունեցել այն ժամանակ Կիրովականի կահույքի, մորթու-մուշտակի, կարի ֆաբրիկաները, «Լոռի» հանքային ջրերի գործարանն ու թեթև արդյունաբերության այլ ձեռնարկություններ։ Վանաձորը, Գյումրիի և Սպիտակի հետ միասին, զգալի վնասներ է կրում 1988 թվականի ավերիչ երկրաշարժի արդյունքում՝ տալով 564 զոհ։ Այնուամենայնիվ, Վանաձորի շինությունները մեծամասամբ մնում են կանգուն<ref name=":13" />։ 1991 թվականի մարտի 1-ին [[ՀՀ Ազգային ժողով|ՀՀ ժողովրդական պատգամավորների առաջին գումարման]] Կիրովականի քաղաքային խորհրդի որոշում է կայացնում անվանափոխել Կիրովական քաղաքը։ 1992 թվականի հուլիսի 6-ին Հովհաննես Աբելյանի անվան թատրոնի դահլիճում տեղի ունեցավ հանդիսավոր երեկոյի ընթացքում արդեն Վանաձորի քաղխորհրդի նախագահ Հովհաննես Մատինյանը ընթերցում է Հայաստանի Գերագույն խորհրդի որոշումը՝ Կիրովականը Վանաձոր վերանվանելու մասին, մինչդեռ հանրաքվեի արդյունքներով որոշվել էր քաղաքը վերանվանել «Գուգարք»<ref name=":0" />։ Ներկայումս Վանաձորը Հայաստանի երրորդ խոշորագույն քաղաքն է՝ Լոռու մարզի վարչաքաղաքական կենտրոնը։ == Աշխարհագրություն == {| class="toccolours" style="text-align:center" align="center" ! colspan="10" |Վանաձորի հեռավորությունը խոշոր քաղաքներից<ref name="trans">{{Cite web |title=Расчёт расстояний между городами |url=http://www.lardi-trans.com/distance/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/60tIrKOQf?url=http://www.lardi-trans.com/distance/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 12 |accessdate=2009 թ․ օգոստոսի 13 |publisher=Транспортная компания «КСВ 911»}}</ref> |- | || || ||[[Ստեփանավան]] ~ 36 կմ<br /> [[Տաշիր]] ~ 47 կմ ||[[Թբիլիսի]] ~ 146 կմ || [[Ալավերդի]] ~ 50 կմ<br /> [[Նոյեմբերյան]] ~ 100 կմ || || || |- | || || ||[[Սպիտակ (քաղաք)|Սպիտակ]] ~ 20 կմ<br /> [[Գյումրի]] ~ 57 կմ |||[[Պատկեր:Compass Rose English North.svg|200px|center]] || [[Դիլիջան]] ~ 40 կմ <br /> [[Իջևան]] ~ 78 կմ || || || |- | || || || [[Ապարան]] ~ 50 կմ<br /> [[Աշտարակ]] ~ 100 կմ || [[Երևան]] ~ 120 կմ<br /> [[Էջմիածին]] ~ 120 կմ ||[[Սևան (քաղաք)|Սևան]] ~ 80 կմ<br /> || || || |- ! colspan="10" | |} === Աշխարհագրական դիրք === [[Պատկեր:Վանաձորը հարավ-արևելքից.jpg|մինի|253x253փքս|Վանաձորի հեռապատկերը քաղաքի հարավարևելյան անտառաշատ հատվածից։]] Վանաձորը գտնվում է [[Հայաստան]]ի հյուսիսում և [[Լոռու մարզ]]ի ծայր հարավում՝ [[Գյումրի]] 128 կմ հյուսիս, իսկ հյուսիսային Հայաստանի խոշորագույն քաղաքը համարվող [[Երևան]]՝ 64 կմ արևելք։ Հարևան բնակավայրերն են արևելքում [[Դարպաս]]ը, [[Նոր Խաչակապ]]ն ու [[Լեռնապատ]]ը, արևմուտքում՝ [[Գուգարք (գյուղ)|Գուգարքը]], [[Շահումյան (Լոռու մարզ)|Շահումյանն]] ու [[Փամբակ (գյուղ, Լոռու մարզ)|Փամբակը]], հյուսիսում՝ [[Բազում]]ը, իսկ հարավում՝ [[Ժամատուն (գյուղ)|Ժամատունը]]։ Նախկինում, Վանաձորի մետ միասին [[Գուգարքի տարածաշրջան]]ի կազմում են եղել ևս 26 գյուղական բնակավայրեր՝ [[Ազնվաձոր]], [[Անտառամուտ]], [[Անտառաշեն]], [[Արջուտ]], [[Արջուտ կայարանին կից|Արջուտի կայարանին կից]], [[Բազում]], [[Գուգարք (գյուղ)|Գուգարք]], [[Գուշար]], [[Դարպաս]], [[Դեբեդ (Լոռու մարզ)|Դեբեդ]], [[Եղեգնուտ (Լոռու մարզ)|Եղեգնուտ]], [[Լերմոնտովո (գյուղ, Լոռու մարզ)|Լերմոնտովո]], [[Լեռնապատ]], [[Հալավար]], [[Հայդարլի]], [[Ձորագետ (գյուղ)|Ձորագետ]], [[Ձորագյուղ (Լոռու մարզ)|Ձորագյուղ]], [[Մարգահովիտ]], [[Շահումյան (Լոռու մարզ)|Շահումյան]], [[Վահագնաձոր]], [[Վահագնի]], [[Փամբակ (գետ, Լոռու մարզ)|Փամբակ]], [[Փամբակ կայարանին կից]], [[Ժամատուն (գյուղ)|Ժամատուն]], [[Քարաբերդ (Լոռու մարզ)|Քարաբերդ]], [[Ֆիոլետովո]] համայնքները<ref>Армянская ССР. Административно-территориальное деление / Адамян Н. К.. — Ереван: Армгиз, 1948. — 90 с.</ref>։ Վանաձորի հարակից գյուղական բնակավայրերի զգալի մասը ներկայումս գտնվում են համայնքային խոշորացման գործընթացի փուլում։ Ֆիզիկաաշխարհագրական իմաստով Վանաձորը գտնվում է [[Փամբակի լեռներ|Փամբակի]] և [[Բազումի լեռներ|Բազումի լեռնաշղթաների]] միջև ընկած նեղ ու երկարավուն գոգավորությունում՝ հյուսիսային լայնության 40° 48′ 46″ և արևելյան երկայնության 44° 29′ 18″ միջև, երիտասարդ հրաբխային ու նստվածքային ապարներից կազմված 9-10-բալանոց սեյսմիկ և չորրորդ [[ժամային գոտի]]ներում։ Վանաձորի մի ծայրամասից (արևելյան) մյուս ծայրամասն (արևմտյան) ընկած հեռավորությունը չի գերազանցում 15 կիլոմետրը։ Միևնույն ժամանակ քաղաքը տեղակայված է [[Փամբակ (գետ, Լոռու մարզ)|Փամբակ]] և [[Տանձուտ (Փամբակի վտակ)|Տանձուտ]] գետերի միախառնման վայրում (որոշ աղբյուրներ այս աշխարհագրական միջավայրն անվանում են Փամբակի հովիտ)<ref>{{Cite web |title=Լոռու մարզպետարան |url=http://lori.mtad.am/about-communities/463/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 28 |website=lori.mtad.am}}</ref>։ Զբաղեցրած մակերեսի հիմնական մասը բարձրադիր է․ [[Բարձրություն ծովի մակարդակից|ծովի մակերևույթից]] բարձրությունը կազմում է ավելի քան 1353 մետր։ Վանաձորի հարավային և արևելյան շրջանները խիտ անտառածածկ են, մինչևդեռ հյուսիսային և արևմուտքյան հատվածները աչքի չեն ընկնում խիտ բուսածածկույթով։ Վանաձորի քաղաքամերձ տարածքում (հարավարևմտյան մասում) է գտնվում է [[Լոռու մարզ]]ի ամենաբարձր կետը համարվող [[Մայմեխ|Մայմեխ լեռը]] ([[Փամբակի լեռնաշղթա]])՝ ծովի մակարդակից 3082 մետր բարձրությամբ<ref>{{Գիրք:ՀՀՖՕՀՏԲ|76}}</ref>։ === Ժամային գոտի === Վանաձորը, ինչպես և ամբողջ [[Հայաստան]]ը, գտնվում է [[Գրինվիչի միջօրեական]]ից արևելք՝ չորրորդ [[Ժամային գոտիներ|ժամային գոտում]]։ Դա նշանակում է, որ երբ Վանաձորում ժամը 12.00–ն է, կեսօր, ապա [[Լոնդոն]]ում առավոտյան 08.00 է, [[Սիդնեյ]]ում՝ երեկոյան 19.00, իսկ [[Լոս Անջելես]]ում կեսգիշեր է՝ 01.00<ref>[http://www.timeanddate.com/worldclock/converter.html Ժամային գոտու փոխարկիչ]</ref>: Մինչև 2011 թվականը Հայաստանն անցնում էր ամառային և ձմեռային ժամային հերթափոխի. մարտի վերջին կիրակի օրը ժամացույցի սլաքները մեկ ժամ առաջ էին տրվում, իսկ հոկտեմբերի վերջին կիրակի օրը ձմեռային ժամանակը վերականգնվում էր՝ ժամացույցի սլաքները մեկ ժամ հետ տալով։ 2012 թվականից Վանաձորի ժամանակը դարձել է անփոփոխ՝ համապատասխան օրենքի փոփոխությամբ<ref>[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=4436&lang=arm «ՀՀ տարածքում ժամանակի հաշվարկման կարգի մասին» ՀՀ օրենքում փոփոխություններ կատարելու մասին]</ref>։ [[Պատկեր:Artekpanoramasmall.jpg|մինի|1039x1039px|կենտրոն|<center>Բնական տեսարան Վանաձոր քաղաքից։</center>]] === Կենսաբազմազանություն === [[Պատկեր:Վանաձորի բուսաբանական այգի.png|մինի|243x243փքս|[[Սոճի սովորական|Սովորական սոճիներ]] (Pinus silvestris) Վանաձորի բուսաբանական այգում։ ]] Վանաձոր քաղաքի [[Բուսական աշխարհ|դենդրոֆլորայի]] կազմում գերիշխող թիվ են կազմում առաջին մեծության տերևաթափ ծառերը՝ 34.42%, առաջին մեծության փշատերև ծառերը՝ 11.5 % և առաջին մեծության տերևաթափ թփերը՝ 11.5 %: Նվազագույն թիվ են կազմում տերևաթափ կիսաթփերը՝ 1.64 %, մշտադալար թփերը՝ 3.3 % և տերևաթափ լիանաները՝ 3.3 %: Առաջին մեծության տերևաթափ ծառերը և առաջին մեծության տերևաթափ թփերը կազմում են քաղաքի բուսական աշխարհի մեծամասնությունը, քանի որ դրանց համար տեղի բնակլիմայական պայմաններն ավելի նպաստավոր են։ Բացի դրանից, քաղաքի կանաչ տնկարկների ներկա կենսամորֆական կազմի վրա իրենց որոշակի ազդեցությունն են թողել [[1988 թ. Սպիտակի երկրաշարժ|1988-1998 թվականներին երկրում տիրող ծանր տնտեսական դրության]] պայմաններում բնակչության կողմից իրականացված զանգվածային ծառահատումները, երբ առանձին կենսաձևերից բաղկացած բազմաթիվ կանաչ տնկարկներ ամբողջությամբ հատվել են<ref name=":1">{{Cite book |last=Նունե Հարությունյան, Տիգրան Օգանեզով, Դշխուհի Սահակյան, Էվելինա Ղուկասյան, Մետաքսյա Դավթյան |url=http://vanadzor.am/vanadzor/uploads/2017/08/Vanadzor-LEAPs_arm.pdf |title=Վանաձոր քաղաքի շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործողությունների ծրագիր |year=2017 |location=Վանաձոր |pages=32-36}}</ref>։ [[Պատկեր:Thirsty sparrow.jpg|ձախից|մինի|251x251փքս|Վանաձորյան առօրյայից անբաժան են [[դաշտային ճնճղուկ]]ները, որոնց քաղաքում կարելի է տեսնել գրեթե ամենուր։]] Վանաձորի ներքաղաքային կանաչ տնկարկներում հաշվվում են 89 տեսակ ծառեր և թփեր, այդ թվում 74 բարձր գեղազարդ։ Երկրորդական նշանակության փողոցների կանաչ տնկարկներում հանդիպում են 27 տեսակ ծառեր և թփեր։ Այս տնկարկներում տեսակային բազմազանությունը ներկայացված է ավելի հարուստ, քանի որ էկոլոգիական պայմաններն ավելի բարենպաստ են։ Զբոսայգիներում և պուրակներում հանդիպում են 25 տեսակի ծառեր և թփեր, որոնք պատկանում են հիմնականում ''°Cupressa°Ceae, Pina°Ceae, A°Cera°Ceae, Faga°Ceae, Faba°Ceae, Hippo°Castana°Ceae'' ընտանիքներին<ref name=":2">{{Cite book |last=Նունե Հարությունյան, Տիգրան Օգանեզով, Դշխուհի Սահակյան, Էվելինա Ղուկասյան, Մետաքսյա Դավթյան |url=http://vanadzor.am/vanadzor/uploads/2017/08/Vanadzor-LEAPs_arm.pdf |title=Վանաձոր քաղաքի շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործողությունների ծրագիր |year=2017 |location=Վանաձոր |pages=24-26}}</ref>։ Վանաձոր քաղաքի տարածքում հաճախադեպ ծառատեսակներից են [[Նոճազգիներ|նոճազգիների ընտանիքին]] պատկանող [[կենսածառ արևմտյան]]ը, [[Գիհի|գիհի սովորականը]], որոնք, հիմնականում աճում են քաղաքի այգիներում, պուրակներում։ Վանաձոր քաղաքի տարածքում սակավ հանդիպող ծառատեսակներից է [[Սեքվոյա|սեքվոյա հսկայականը]]։ [[Սոճազգիներ|Սոճազգիների ընտանիքից]] քաղաքի տարածքում սահմանափակ քանակությամբ հանդիպում է [[սոճի կովկասյան]]ը, [[Եղևնի կեռիկավոր|եղևնի կեռիկավոր արծաթափայլը]], [[եղևնի սովորական]]ը և սոճի եվրոպականը։ [[Թխկազգիներ|Թխկազգիների ընտանիքից]]՝ [[թխկի դաշտային]]ը հանդիպում է քաղաքի մայրուղիներում, փողոցների մայթեզրերին, այգիներում, պուրակներում։ Լոռու կենդանական աշխարհը բավական աղքատացել է մարդու տնտեսական գործունեության պատճառով։ Վանաձորում և հարակից անտառածածկ շրջաններում հանդիպում են լեռնային տափաստաններին բնորոշ կենդանիներ՝ [[Աղվեսներ|աղվես]], [[գորշ գայլ]], [[Նապաստակներ|նապաստակ]], [[աքիս]], [[Դաշտամկներ|դաշտամուկ]], [[Կզաքիսներ|քարաբնակ կզաքիս]], [[Գետնասկյուռներ|գետնասկյուռ]]։ Թռչուններից տարածված են [[Բադեր|բադը]], [[Կաքավ|գորշ կաքավը]], [[Շահրիկներ|շիկահավը]], [[դաշտային ճնճղուկ]]ը, [[Սովորական լոր|լորը]], [[կաքավ]]ը, [[անտառային արտույտ]]ը, [[Ծիծեռնակներ|ծիծեռնակը]], [[Սովորական կաչաղակ|կաչաղակը]], [[Արծիվներ|արծիվը]], [[Բազեներ|բազեն]] և այլն։ [[Սողուններ]]ը զգալիորեն քիչ են<ref name=":1" />։ === Երկրաբանական կառուցվածք, ռելիեֆ և տեկտոնիկա === [[Պատկեր:Vanadzor nature.jpg|մինի|258x258փքս|[[Բնական լանդշաֆտ]] Վանաձորում՝ [[Փամբակ (գետ, Լոռու մարզ)|Փամբակ գետի]] հովտում։]] Վանաձոր քաղաքը գտնվում է [[Հայաստան]]ի ամենաբարձր սեյսմոակտիվ գոտիներից մեկի՝ Փամբակ-Սևանի ակտիվ բեկվածքի երկրաբանական ազդեցության սահմաններում։ Ըստ [[Սեյսմիկ պաշտպանության ազգային ծառայություն|սեյսմիկ շրջանացման հավանականային քարտեզի]]՝ Վանաձորի զբաղեցրած սեյսմիկ գոտու սահմաններում հողի սպասվող հորիզոնական արագացման մեծությունը կազմում է 0.5g (հավասարազոր է 9-10 բալի)։ Վանաձոր քաղաքը և նրա շրջակայքը տեղադրված են նորագույն տեկտոնական կառույցի՝ իջվածքի սահմաններում։ Տարածքի սեյսմոտեկտոնական պայմանները բավականին բարդ են, ինչը պայմանավորված է այստեղով անցնող Փամբակ-Սևանի ակտիվ բեկվածքով և նրա ճյուղավորումներով<ref name=":2" />։ Վանաձոր քաղաքի համար լուրջ բնական վտանգ են ներկայացնում լայնատարած խոշոր [[սողանքներ]]ը։ Վանաձորի իջվածքի սահմաններում տեղումների առատությունը, ինքնին, նպաստում է սողանքների ակտիվացմանը, որին էլ գումարվում է սողանքների վտանգի բարձրացման անթրոպոգեն գործոնը՝ [[Անտառապատում|զանգվածային անտառատումների]] տեսքով։ Վանաձորի հյուսիսարևմտյան մասում՝ [[Քիմիական մանրաթել|սինթետիկ մանրաթելի]] գործարանի ու ՋԷԿ–ի վերևում՝ լանջի վրա, տեղադրված են [[Վանաձորի քիմիական գործարան|քիմիական գործարանի]] թափոնների [[պոչամբար]]ներ։ Վանաձոր քաղաքի հարավային կողմում՝ [[Փամբակի լեռներ|Փամբակ լեռնաշղթայի]] հյուսիսային լանջին, առկա են սողանքավտանգ տեղամասեր, որոնք ձգվում են քաղաքի ամբողջ երկայնքով մեկ՝ Բարեկամություն, Հակոբյան, Բուսաբանական և Ֆիդայիների փողոցների վերևում։ Քաղաքից [[Մայմեխ|Մայմեխ լեռ]] տանող ճանապարհի 9-րդ կմ-ին հարակից արևմտյան կողմում գտնվող 50-600 թեքություն ունեցող լանջի վրա նույնպես առկա է սողանքավտանգ հատված<ref name=":2" />։ Վանաձորում վերջին տարիներին որպես սողանքի առաջացման նախադրյալներ են հանիդսանում հարակից անտառապատ տարածքների անօրինական ծառահատումները։ Անտառապատ լանջերը բանջարանոցների վերածելու պատճառով սողանքավտանգ տեղամասերը ցույց են տալիս ակտիվության նշաններ։ [[Բազումի լեռնաշղթա]]յի հարավային լանջին առկա են քարաթափման տեղամասեր։ Վանաձոր քաղաքի շրջակայքում կան բնական շինանյութերի՝ [[բազալտ]]ի, [[տուֆ]]ի, [[գրանիտ]]ի, [[կավ]]ի, [[Ավազ|շինարարական ավազի]], ծծմբարջասպի պաշարներ, որոնք ունեն արդյունաբերական նշանակություն<ref>{{Cite book |last=Նունե Հարությունյան, Տիգրան Օգանեզով, Դշխուհի Սահակյան, Էվելինա Ղուկասյան, Մետաքսյա Դավթյան |url=http://vanadzor.am/vanadzor/uploads/2017/08/Vanadzor-LEAPs_arm.pdf |title=Վանաձոր քաղաքի շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործողությունների ծրագիր |year=2017 |location=Վանաձոր |pages=26}}</ref>։ === Հողային ծածկույք === Վանաձոր քաղաքի [[Հողային ծածկույթի կառուցվածք|հողային ծածկույթը]] բնութագրվում է տիպիկ [[Անտառային հողեր|անտառային, գորշ, շագանակամոխրագույն կամ մոխրագույն, թույլ ենթամոխրային (պոդզոլացված) հողերով]]։ Այս տիպի հողերը հիմնականում առաջացել են [[Յուրայի ժամանակաշրջան|յուրայի]], մասամբ [[Կավճի ժամանակաշրջան|կավճային շրջանների]] ամուր ապարների՝ պլագիոպորֆիրիտների, կվարցոպորֆիրիտների, ավազակավերի, կրաքարերի, կոնգլոմերատների, տուֆոբրեկչաների հողմահարման արդյունքում։ Վանաձորի պետական նշանակության հողերից [[արոտավայր]]երին բաժին է հասնում ամենամեծ բաժինը՝ շուրջ 354 հա տարածություն։ Կան նաև [[խոտհարքներ]] (111 հա), [[վարելահող]]եր (27 հա) և պտղատու այգիներ (10 հա)<ref name=":32">{{Cite book |last=Նունե Հարությունյան, Տիգրան Օգանեզով, Դշխուհի Սահակյան, Էվելինա Ղուկասյան, Մետաքսյա Դավթյան |url=http://vanadzor.am/vanadzor/uploads/2017/08/Vanadzor-LEAPs_arm.pdf |title=Վանաձոր քաղաքի շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործողությունների ծրագիր |year=2017 |location=Վանաձոր |pages=30-31}}</ref>։ === Կլիմայական պայմաններ === [[Պատկեր:Pambak Ridge, ՎԱՍ 02.jpg|մինի|260x260փքս|[[Փամբակի լեռներ|Փամբակ լեռնաշղթայի]] լանջերը Վանաձորի հարակից [[Մարգահովիտի արգելավայր]]ի հատվածում ձմեռային ձյունածածկ ամիսներին։]] Վանաձորն ունի [[Բարեխառն լեռնային կլիմա|մեղմ, բարեխառն կլիմա]], որին բնորոշ է չափավոր, [[Տարվա եղանակներ|տարվա բոլոր եղանակներին]] համեմատաբար խոնավ կլիման։ Տարեկան տեղումների ընդհանուր քանակը կազմում է 600-700 մմ։ Վանաձորի օդի [[Ջերմաստիճան|տարեկան միջին ջերմաստիճանը]] 8.50&nbsp;°C է, առավելագույնը՝ 30.0&nbsp;°C, նվազագույնը՝ -30.0&nbsp;°C, ջերմային ռեսուրսներով ապահովվածությունը միջին չափի է, գոլորշիացումը՝ չափավոր (տարեկան 650 մմ)<ref name=":3">{{Cite book |last=Նունե Հարությունյան, Տիգրան Օգանեզով, Դշխուհի Սահակյան, Էվելինա Ղուկասյան, Մետաքսյա Դավթյան |url=http://vanadzor.am/vanadzor/uploads/2017/08/Vanadzor-LEAPs_arm.pdf |title=Վանաձոր քաղաքի շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործողությունների ծրագիր |year=2017 |location=Վանաձոր |pages=23-24}}</ref>։ [[Ձմեռ]]ը չափավոր ցուրտ է, երեք ամսվա օդի միջին ջերմաստիճանը -3,30&nbsp;°C է, բացարձակ նվազագույնը՝-300&nbsp;°C, հունվարի միջինը՝ -50&nbsp;°C։ Տարվա ընթացքում ձյան ծածկոցը (18-25 սմ) գերազանցում է 77 օրը, կայուն ծածկույթն առաջանում է դեկտեմբերի երրորդ տասնօրյակում, երբեմն նոյեմբերի կեսերին և վերանում մարտի առաջին տասնօրյակում։ Հենց այս ժամանակահատվածում է թափվում տարեկան ընդհանուր տեղումների մոտավորապես 11%-ը։ Մարզում ոչ սառնամանիքային օրերի միջին թիվը 174 է։ Գարունը չափավոր սառն է, երկարատև, 6,70&nbsp;°C միջին ջերմաստիճանով, 209 մմ (տարեկան ընդհանուր նորմայի 32,6%-ը) տեղումներով, որից 79-133 մմ-ը բաժին է ընկնում գարնան ամփոփիչ ամսին (մայիս)<ref name=":3" />։ Ամառվա ամիսներին գրանցվում է չափավոր շոգ եղանակ։ Ամենաշոգ ամսվա՝ օգոստոսի միջին ջերմաստիճանը չի գերազանցում 18-20&nbsp;°C-ը, իսկ երեք ամսվա միջինը 17,3&nbsp;°C է։ Օգոստոսին նկատվում է նաև տեղումների նշանակալից կրճատում, որոնց քանակը հասնում է 40-60 մմ-ի։ Ամռան ընթացում գրանցվել է տեղումների ամենամեծ քանակը՝ 227 մմ, կամ տարեկան ընդհանուր նորմայի 35,4%-ը։ Ամռանը ժամանակ առ ժամանակ կարող են նկատվում խորշակային չոր եղանակի բացառիկ դեպքեր, որոնք պայմանավորված են [[Իրանական բարձրավանդակ|Իրանական սարահարթից]] ցամաքային, արևադարձային օդի հոսանքների մուտքով։ Բուն Վանաձորում այդ հոսանքները հազվադեպ են, որը կապված է չորությունը մեղմացնող տեղանքի բարձրության և անտառածածկույթի առկայության հետ<ref name=":3" />։ {{Եղանակի Աղյուսակ|width=auto|precipitation colour=green|Mar low C=-3.3|Apr low C=1.6|May low C=6.3|Jun low C=9.5|Jul low C=12.3|Aug low C=12.2|Sep low C=7.8|Oct low C=3.3|Nov low C=-1.2|Dec low C=-5.5|Jan precipitation mm=20|Jan low C=-8.5|Feb precipitation mm=26|Mar precipitation mm=36|Apr precipitation mm=57|May precipitation mm=94|Jun precipitation mm=83|Jul precipitation mm=51|Aug precipitation mm=42|Sep precipitation mm=33|Oct precipitation mm=41|Nov precipitation mm=32|Dec precipitation mm=19|Feb low C=-7.6|Dec mean C=-1.1|metric first=yes|Oct high C=16.3|single line=yes|location=Վանաձոր|Jan high C=1.2|Feb high C=2.3|Mar high C=6.9|Apr high C=13.3|May high C=18.6|Jun high C=22.6|Jul high C=25.7|Aug high C=25.6|Sep high C=22.0|Nov high C=9.1|Nov mean C=3.9|Dec high C=3.3|Jan mean C=-3.7|Feb mean C=-2.7|Mar mean C=1.8|Apr mean C=7.4|May mean C=12.4|Jun mean C=16.0|Jul mean C=19.0|Aug mean C=18.9|Sep mean C=14.9|Oct mean C=9.8|source=Climate-Data.org<ref name="Climate-Data.org">{{Cite web |title=Climate: Vanadzor |url=https://en.climate-data.org/location/2019/ |access-date=2018 թ․ օգոստոսի 14 |publisher=Climate-Data.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Organisation météorologique mondiale — Climatologie de Vanadzor |url=http://www.meteo.fr/test/gratuit/wwis/prev.htm?a=AY&b=67&c=00067&d=C&e= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150926223831/http://www.meteo.fr/test/gratuit/wwis/prev.htm?a=AY&b=67&c=00067&d=C&e= |archive-date=2015 թ․ սեպտեմբերի 26 |accessdate=2014 թ․ օգոստոսի 18}}</ref>}} === Ներքին ջրեր === [[Հիդրոգրաֆիկական ցանց|Հիդրոգրաֆիկական տեսակետից]] [[Գուգարքի տարածաշրջան|Վանաձորի տարածաշրջանի]] ջրագրական ցանցի ներքին ջրերի զգալի մասը պատկանում են [[Կասպից ծով|Կասպից ծովի ավազանին]], իսկ [[Փամբակ (գետ, Լոռու մարզ)|Փամբակ]] ([[Չիչխան (գետ)|Չիչխան]] և [[Ալարեքս (գետ)|Ալարեքս վտակներով]]) և [[Դեբեդ]] ([[Շնող (գետ)|Շնող]], [[Ախթալա (գետակ)|Ախթալա]], [[Աչեր (գետ)|Աչեր]] և [[Մարց (գետ)|Մարց վտակներով]]) գետերը՝ [[Կուր|Կուր գետի ավազանին]]։ Վանաձորի տարածքի լեռնային ռելիեֆի հետևանքով այստեղի գետերը հոսում են մեծ արագությամբ, ունեն քայքայիչ հատկություն, առաջացնում են ձորակներ և խոր կիրճեր։ Վանաձոր քաղաքով հոսող գետերի սնումը խառն է։ Նրանք սնվում են հիմնականում ձնհալի, հորդառատ անձրևների և վարարումների, ինչպես նաև հարակից աղբյուրների հաշվին<ref name=":33">{{Cite book |last=Նունե Հարությունյան, Տիգրան Օգանեզով, Դշխուհի Սահակյան, Էվելինա Ղուկասյան, Մետաքսյա Դավթյան |url=http://vanadzor.am/vanadzor/uploads/2017/08/Vanadzor-LEAPs_arm.pdf |title=Վանաձոր քաղաքի շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործողությունների ծրագիր |year=2017 |location=Վանաձոր |pages=26-30}}</ref>։ [[Պատկեր:Debed river.png|մինի|252x252փքս|[[Դեբեդ]]ը [[Լոռու մարզ]]ի տարածքում հոսող ամենաջրառատ գետն է, ինչպես նաև [[Հայաստան]]ի տարածքի ամենաջրառատ լեռնային գետը։]] Բուն Վանաձորի տարածքում հոսում է Փամբակ գետը՝ իր [[Տանձուտ (Փամբակի վտակ)|Տանձուտ]], [[Վանաձոր (գետ)|Վանաձոր]] և [[Լեռնաջուր (գետ)|Լեռնապատ (Լեռնաջուր) վտակներով]]։ Փամբակ գետը համարվում է Դեբեդի հիմնական վտակը և նրա վերին հոսանքը։ Գետի ջրհավաք ավազանը զբաղեցնում է 1370 կմ քառ․ մակերես, որը հյուսիսից շրջապատված է [[Բազումի լեռներ|Բազումի]], իսկ հարավից՝ [[Փամբակի լեռնանցք|Փամբակի լեռնաշղթաներով]]։ Փամբակ գետի ամենախոշոր վտակը Չիչխանն է, որը Փամբակին է միանում գետաբերանից 52 կմ հեռավորության վրա։ [[Արջուտ]] գյուղի մոտով անցնող մի կցորդային բարձրությամբ միջին Փամբակի գոգահովիտն առանձնանում է Վանաձորի գոգահովտից (արևելյան)։ Վանաձոր քաղաքի տարածքում Փամբակի աջակողմյան ամենաջրառատ վտակն է Տանձուտը, որի ջրհավաք ավազանի մակերեսը կազմում է 141 կմ քառ․, երկարությունը՝ 23 կմ, հեռավորությունը գետաբերանից՝ 100 կմ, տարեկան միջին ծախսը՝ 2,24 մ³/վ Փամբակի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջից, հոսում է ուղղորդ լանջերով, անտառապատ կիրճով և թափվում Փամբակ գետ Վանաձոր քաղաքի պետավտոտեսչությանը հարակից տարածքում<ref name=":33" />։ Լոռու ռելիեֆի խիստ մասնատվածությունը, [[էրոզիա]]յի բազիսի խորությունը, ինչպես նաև [[Տեկտոնական շարժումներ|տեկտոնական խախտումների]] առկայությունն իրենց էական ազդեցությունն են ունենում [[Հանքային ջուր|հանքային ջրերի պաշարների]] առատության վրա։ Այս առումով տարածաշրջանում աչքի են ընկնում Վանաձորի և [[Ֆիոլետովոյի աղբյուրներ|Ֆիոլետովոյի հանքային աղբյուրները]]։ Դրանցից առաջինը հիմնականում մակերևույթ է դուրս գալիս քաղաքի շրջակայքում, մասնավորապես Տանձուտ գետի ստորին հոսանքի շրջանում և Փամբակ գետի ափերին։ Ըստ բաղադրության՝ Վանաձորի հանքային ջրերը ամենամոտն են Ջերմուկի ջրերին, սակայն վերջիններիս գլխավոր տարբերությունը ջերմաստիճանն է, որը «Վանաձոր»-ի պարագայում անհամեմատ ցածր է (12-14&nbsp;°C): Հանքային ջրի պաշարներն օգտագործվում են արդյունաբերական նպատակներով. քաղաքում շշալցվում են [[Լոռի (հանքային ջուր)|«Լոռի» հանքային ջրերը]] (պաշարները 29 կազմում են օրական շուրջ 900 հազար լիտր), իսկ Լոռի հանքային ջրի հիմքի վրա գործում է «Վանաձոր Արմենիա» առողջարանը<ref name=":33" />։ 2000-ականներից ի վեր Վանաձոր քաղաքի տարածքում հոսող Փամբակ, Տանձուտ, Վանաձոր և Լեռնապատ գետերի ջրերի որակը զգալիորեն վատթարանում է։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ նման փոփոխության պատճառներից են կոմունալ–կենցաղային հոսքաջրերի անմիջական ներհոսքը գետերի մեջ, քաղաքի տարածքում գետերի ողջ երկայնքով աղտոտումը կենցաղային և շինարարական թափոններով, գետերի ջրհավաք ավազաններում իրականացվող տնտեսական գործունեությունը և այլն<ref name=":33" />։ Վանաձոր քաղաքի միկրոկլիմայի ձևավորման վրա իրենց ազդեցությունն ունեն նաև արհեստական լճակները<ref name=":33" />։ == Տեղական ինքնակառավարում և քաղաքային իշխանություն == [[Պատկեր:Vanadzor city 3.jpg|280px|մինի|Քաղաքի կենտրոնական և հարավարևմտյան տեսքը թռչնի թռիչքի բարձրությունից]] [[Հայաստան]]ում տեղի ունեցող [[Հայաստանի վարչական բաժանում|վարչատարածքային բարեփոխումների]] արդյունքում Վանաձորին տրվել է [[Համայնք (վարչատարածքային միավոր)|համայնքի]], ինչպես նաև [[Լոռու մարզ]]ի մարզկենտրոնի կարգավիճակ։ «Գյումրի և Վանաձոր քաղաքներում տեղական ինքնակառավարման» մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքի երկրորդ հոդվածն անդրադառնում է քաղաքային համայնքների իրավական կարգավիճակին։ Նշված օրենքի երկրորդ հոդվածի առաջին մասը սահմանում է, որ ''«Գյումրին և Վանաձորը համայնքներ են, բնակչությունը՝ հանրություն»'', իսկ երկրորդ մասը՝ ''«Գյումրին և Վանաձորը իրավաբանական անձ են, ունեն սեփականության իրավունք և գույքային այլ իրավունքներ»''<ref>{{Cite web |last=Հոդված 2. Քաղաքային համայնքի իրավական կարգավիճակը |title=«Գյումրի և Վանաձոր քաղաքներում տեղական ինքնակառավարման» մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենք |url=http://parliament.am/drafts.php?sel=showdraft&DraftID=40756 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=parliament.am}}</ref>։ Քաղաքային համայնքի վարչական սահմանները սահմանվում են «Հայաստանի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանման մասին» Հայաստանի օրենքով։ Տարածքային կառավարումը քաղաքային համայնքում իրականացնում է [[ՀՀ Տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարություն|Հայաստանի տարածքային կառավարման և ենթակառուցվածքների նախարարությունը]]։ === Խորհրդանիշներ === [[Պատկեր:Coat of arms of Vanadzor.svg|մինի|308x308փքս|Վանաձորի զինանշան:]] Քաղաքային համայնքի խորհրդանիշերն են քաղաքային համայնքի [[զինանշան]]ը, քաղաքային համայնքի [[դրոշ]]ը և քաղաքային համայնքի [[օրհներգ]]ը։ Քաղաքային համայնքի զինանշանի և դրոշի նկարագրությունը, ինչպես նաև քաղաքային համայնքի օրհներգը սահմանում է ավագանին<ref>{{Cite web |last=Հոդված 10. Քաղաքային համայնքի խորհրդանիշերը |title=«Գյումրի և Վանաձոր քաղաքներում տեղական ինքնակառավարման» մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենք |url=http://parliament.am/drafts.php?sel=showdraft&DraftID=40756 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=parliament.am}}</ref>։ Վանաձորի զինանշանը [[վահան]] է, որի վերին հատվածը թագ հիշեցնող սարերի ռիթմիկ շարք է։ Այն խորհրդանշում է քաղաքի պատմական [[Թագավորանիստ|Թագավորանիստ սարի]] և Լոռվա կենտրոնի խորհուրդը։ Վահանի կենտրոնում ընդհատված շրջան է՝ վերին մասում՝ [[Հայկական ճարտարապետություն|հայկական ճարտարապետությանը]] բնորոշ կամար, ստորին մասում՝ ատամնանիվ (խորհրդանշում է [[Արդյունաբերություն|արդյունաբերության]] դերը քաղաքի զարգացման մեջ)։ Ատամնանիվն ընդհատվում է գիտության խորհրդանշանով։ Շրջանի կենտրոնում ճյուղ է, որը բնորոշում է քաղաքի գեղատեսիլ բնությունը։ Վահանի ներքևի մասում հայերենվ գրված է քաղաքի անվանումը՝ «ՎԱՆԱՁՈՐ»։ Վահանի ֆոնը կապույտ է (օգտագորվում է նաև կանաչ տարբերակը), պատկերներն՝ արծաթագույն (կապույտը/կանաչը քաղաքին բնորոշ գույնն է, արծաթագույնը՝ նկարագրում է սառը բնակլիմայական պայմանները)։ Զինանշանը հաստատվել է Կիրովականի քաղխորհրդի գործադիր կոմիտեի կողմից 1986 թվականի հունվարի 30-ին։ Հիմք է ընդունվել 1985 թվականի հայտարարված հանրապետական բաց մրցանակաբաշխության հանձնաժողովի որոշումը։ Քաղաքի վերանվանումից հետո զինանշանը պահպանվել է նույնությամբ՝ բացի քաղաքի անունից (Կիրովականը դարձել է Վանաձոր)։ Զինանշանի հեղինակը վանաձորցի նկարիչ Էդվարդ Բոջուկյանն է։ 2006 թվականի օգոստոսին Վանաձոր քաղաքի ավագանին ավագանու հերթական նիստում որոշում է կայացրել համաձայնություն տալ քաղաքի զինանշանը փոխելու և դրոշ ստեղծելու առաջարկությանը, և դրանց ստեղծման համար հայտարարել է մրցույթ<ref name=":4">{{Cite web |title=Վանաձորը կունենա նոր զինանշան և դրոշ |url=https://armenpress.am/hy/article/431180 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=armenpress.am}}</ref>։ Վանաձորի զինանշանը, համայնքի ավագանու կարծիքով, չէր համապատասխանում քաղաքի զարգացման հեռանկարին։ Այնուամենայնիվ, մրցույթը անհայտ պատճառներով չի կայացել<ref name=":4" />։ Ամենի տարի հոկտեմբեր ամսին նշվում է Վանաձոր քաղաքի օրը<ref>{{Cite web |title=«Վանաձորի օր» տոնակատարության ծրագիրը պատրաստ է |url=https://armtimes.com/hy/article/172152 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=Armtimes.com}}</ref>։ === Քաղաքապետ === {{Թարմացնել}}[[Պատկեր:Վանաձորի քաղաքապետարան.jpg|մինի|263x263փքս|Վանաձորի քաղաքապետարանի շենքը քաղաքի վարչակառավարչական կենտրոնում՝ [[Հայքի հրապարակ]]ում։]] [[Քաղաքապետ|Վանաձորի քաղաքապետը]], ինքնին, [[Ավագանի|ավագանու]] անդամ է, որը ղեկավարում է քաղաքապետարանի աշխատանքներն ու ներկայացնում է Վանաձորը՝ որպես [[Համայնք (Հայաստան)|համայնք]], ավագանին և քաղաքապետարանը այլ անձանց և մարմինների հետ հարաբերություններում<ref name=":5">{{Cite web |last=ԳԼՈՒԽ 3․ ՔԱՂԱՔԱՊԵՏԸ |title=«Գյումրի և Վանաձոր քաղաքներում տեղական ինքնակառավարման» մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենք |url=http://parliament.am/drafts.php?sel=showdraft&DraftID=40756 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=parliament.am}}</ref>։ Քաղաքապետ ընտրվում է իրեն ընտրած ավագանու լիազորությունների ողջ ժամկետով։ Եթե ավագանու ընտրությունների արդյունքով ընտրություններին մասնակցող [[կուսակցություն]]ներից մեկը ստանում է ավագանու անդամների տեղերի 50 տոկոսից ավելին, ապա այդ կուսակցության թեկնածուների ցուցակի առաջին հորիզոնականում գտնվող անձը օրենքի ուժով համարվում է ընտրված քաղաքապետ<ref name=":5" />։ Վանաձորի քաղաքապետն իր լիազորությունները ստանձնում է պաշտոնական երդման պահից։ Երդման տեքստը ներկայացված է ստորև<ref name=":5" />.{{քաղվածքի սկիզբ}}«Ստանձնելով Վանաձորի քաղաքապետի պաշտոնը՝ երդվում եմ. Վանաձորի քաղաքապետի լիազորություններն իրականացնելու ընթացքում պահպանել Հայաստանի Սահմանադրությունը, օրենքները, Վանաձորի ավագանու որոշումները, ազնվորեն և բարեխղճորեն կատարել Վանաձորի քաղաքապետի լիազորությունները, ծառայել Վանաձորի բարգավաճմանը, գործել ի բարօրություն նրա բնակիչների։ Պարտավորվում եմ հոգ տանել մեր համայնքի փառքի պահպանման և բազմապատկման համար, պաշտպանել համայնքի իրավունքները, օրինական շահերը և սեփականությունը, ուժերիս անմնացորդ նվիրումով սատարել ժողովրդի հավատին, նպաստել նրա նյութական և հոգևոր վերելքին։ Աջակից լինել ամեն մի ազնիվ նախաձեռնության, որ միտված կլինի իմ համաքաղաքացիների նվիրական գաղափարների իրականացմանը:»:{{քաղվածքի ավարտ}}Քաղաքապետը լիազորություններ է իրականացնում մի շարք բնագավառներում, այդ թվում՝ [[Քաղաքաշինություն|քաղաքաշինության]] և [[Կոմունալ շինարարություն|կոմունալ տնտեսության]], [[ֆինանսներ]]ի, [[հասարակական կարգ]]ի պահպանման, [[Հանրային կառավարում|հանրային միջոցառումների]] կանոնակարգման, [[տրանսպորտ]]ի և [[ճանապարհ]]աշինության, [[Անասնաբուժություն|անասնաբուժության]] և [[Բուսաբանություն|բուսասանիտարիայի]], [[Հողագործություն|հողագործության]], [[Առևտուր|առևտրի]], [[Կրթություն|կրթության]], [[մշակույթ]]ի և [[Երիտասարդություն|երիտասարդության]] հետ տարվող աշխատանքների, [[Առողջապահություն|առողջապահության]], [[ֆիզիկական կուլտուրա]]յի և [[սպորտ]]ի, [[Սոցիալական իրավունքներ|սոցիալական պաշտպանության]], [[Բնապահպանություն|բնապահպանության]], [[Էլեկտրահաղորդականություն|էլեկտրոնային հաղորդակցության]], էլեկտրամատակարարման, [[Ջրամատակարարում|ջրամատակարարման]], գազամատակարարման, [[Պաշտպանություն|պաշտպանության]] կազմակերպման<ref name=":5" />։ «Գյումրի և Վանաձոր քաղաքներում տեղական ինքնակառավարման» մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենքը սահմանում է նաև Վանաձորի քաղաքապետի կամավոր լիազորություններ։ Վանաձորի քաղաքապետետի պաշտոնը ներկայումս զբաղեցնում է [[Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն|ՀՀԿ]] անդամ [[Մամիկոն Ասլանյան]]ը։ Քաղաքային համայնքն ունի գլխավոր ճարտարապետ, որին պաշտոնի նշանակում և պաշտոնից ազատում է քաղաքապետը։ === Ավագանի === {{Թարմացնել}}[[Պատկեր:Vanadzor city council.png|մինի|306x306px|Վանաձոր քաղաքի ավագանու կազմը (2021 թվականի հուլիսի դրությամբ)<ref>{{Cite web |title=Վանաձորի ավագանու անդամներ |url=https://vanadzor.am/avaganu-andamner/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |language=en-US}}</ref>: '''Խմբակցություններ և մանդատների քանակ՝'''{{լեգենդ|#d9051b| «[[Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն]]» խմբակցություն (13)}} {{լեգենդ|#9e1ba3| «[[Լուսավոր Հայաստան կուսակցություն|Լուսավոր Հայաստան]]» խմբակցություն (10)}} {{լեգենդ|#2c09a1|[[image:Orinats_yerkir.png|26px]] [[ՕԵԿ|«Հայկական վերածնունդ»]] խմբակցություն (5)}} {{լեգենդ|#de8e10| [[Բարգավաճ Հայաստան|«Բարգավաճ Հայաստան»]] խմբակցություն (3)}} {{լեգենդ|#861406|[[image:Armenian_Revolutionary_Federation_Flag.gif|26px]] «[[ՀՅԴ|Հայ Յեղափոխական դաշնակցություն»]] խմբակցություն (2)}}]][[Ավագանի]]ն [[Համայնք (Հայաստան)|քաղաքային համայնքում]] [[Տեղական ինքնավարություն|տեղական ինքնակառավարման բարձրագույն մարմին]] է, որը վերահսկողություն է իրականացնում [[քաղաքապետ]]ի գործունեության նկատմամբ։ Ավագանին [[Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրություն|Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրությամբ և oրենքով]] իր լիազորություններն իրականացնելիս անկախ է և գործում է միայն ի շահ քաղաքային համայնքի և նրա անունից<ref name=":6">{{Cite web |last=Գլուխ 2․ Ավագանին |title=«Գյումրի և Վանաձոր քաղաքներում տեղական ինքնակառավարման» մասին Հայաստանի Հանրապետության օրենք |url=http://parliament.am/drafts.php?sel=showdraft&DraftID=40756 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=parliament.am}}</ref>։ [[Պատկեր:Vanadzor-marzpan.jpg|ձախից|մինի|262x262փքս|[[Լոռու մարզպետարան]]ի շենքը [[Հայքի հրապարակ|Վանաձորի Հայքի հրապարակում]]՝ քաղաքապետարանի հարևանությամբ։ Տարածքային կառավարումը քաղաքային համայնքում իրականացնում է մարզպետարանի միջոցով։]] Վանաձոր համայնքի ավագանուն վստահված են մի շարք կարևոր գործառույթներ, որոնց թվին են պատկանում համայնքի ղեկավարի (քաղաքապետի) ընտրությունը, համայնքի զարգացման ծրագրի հաստատումը, քաղաքային համայնքի սեփականություն համարվող գույքի կառավարման կարգի վերաբերյալ որոշման կայացումը, քաղաքային համայնքի բյուջեի ընդունումն ու դրա կատարման վրա վերահսկողության իրականացումը, քաղաքային համայնքի քաղաքաշինական կանոնադրության վերաբերյալ որոշման ընդունումը և այլն<ref name=":6" />։ Վանաձորի ավագանին կազմված է 33 անդամից։ Ավագանին ընտրվում է [https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=105967 Հայաստանի Հանրապետության ընտրական օրենսգրքով] սահմանված կարգով։ 2017 թվականի Վանաձորի ավագանու ընտրությունների արդյունքում ամենաշատ թվով մանդատներ ստացել է [[Հայաստանի հանրապետական կուսակցություն]]ը, որի թեկնածու [[Մամիկոն Ասլանյան]]ն էլ այդ տարում ընտրվել է համայնքի ղեկավար։ ՀՀԿ-ից փոքր-ինչ ավելի քիչ ձայներ ստացել էր [[Լուսավոր Հայաստան կուսակցություն|«Լուսավոր Հայաստան» կուսակցությունը]], որի քաղաքապետի թեկնածու Քրիստ Մարուքյանը ընտրությունների ելքով պայմանավորված դարձել է Վանաձորի ավագանու ամենամեծ ընդդիմադիր խմբակցությունը՝ ստանալով 10 մանդատ։ Վանաձորի ավագանում մանդատներ ստացած մյուս խմբակցություններն են [[ՕԵԿ|«Հայկական վերածնունդ»-ը]], [[ԲՀԿ|«Բարգավաճ Հայաստան»-ը]] և [[ՀՅԴ|ՀՅԴ-ն]]։ Ավագանին ընտրվում է հինգ տարի ժամկետով։ Նորընտիր ավագանու լիազորությունների ժամկետը սկսվում է առաջին նիստի գումարման պահից։ Այդ պահից ավարտվում է նախորդ ավագանու լիազորությունների ժամկետը։ Վանաձորի ավագանին կարող է ընդունել որոշումներ։ Ավագանին քաղաքային համայնքի շահերին վերաբերող, բայց իր իրավասությունից դուրս հարցերի առնչությամբ կարող է ընդունել նաև ուղերձներ, հայտարարություններ՝ ուղղված քաղաքային համայնքի բնակչությանը, քաղաքապետին, պետական ու տեղական ինքնակառավարման այլ մարմիններին<ref name=":6" />։ === Քաղաքի թաղամասեր === Վանաձոր քաղաքի թաղամասերն են՝ {{Սյուն}} * Դիմաց ** Լամպեր ** Դիմացի սարի թաղ ** Դիմացի այգու թաղ ** Մաշտոց ** Քարքարոտ ** Բանգլադեշ ** Բոշի թաղ * Խնձորուտ (Վարդանլու) * Ջունգլիներ * Սանատորիական (Լագեր) ** Հուշարձան ** ՄՏՍ (MTS) * Վանաձոր * Կենտրոն ** Լճեր ** Տաքսիներ ** Ցալկուտ ** Արցախ պուրակ ** Հրապարակ ** Կայարան * Քիմգործարան ** Քիմգործարանի սարի թաղ * Երրորդ մաս * Կոնգո * Տավրոս (Ղշլաղ) * Տարոն-1 * Տարոն-2 * Տարոն-3 * Տարոն-4 * Սիվաշական ավան (ԴՈՒՑ) {{Սյուն ավարտ}} <gallery mode="packed" heights="200px"> Vanadzor panorama.jpg|Վանաձորի համայնապատկերը </gallery> == Ազգաբնակչություն == {{Pie chart|caption='''Վանաձորի բնակչության տարիքային կազմը (2016 թվականի տվյալներ)'''|other=no|label1=0-4 տարեկան|value1=7|color1=#1cd1d2|label2=5-19 տարեկան|value2=20|color2=#964c84|label3=20-34 տարեկան|value3=23|color3=#e8df3f|label4=35-64 տարեկան|value4=38|color4=#2c90a6|label5=65-74 տարեկան|value5=7|color5=#77c128|label6=75 և ավելի տարեկան|value6=5|color6=#126e14}}Վանաձորը մասսամբ բնակեցրել են [[Արևմտյան Հայաստան]]ի [[Կարս]], [[Արդահան]], [[Բայազետ]], [[Էրզրում]] քաղաքներից գաղթած ընտանիքները։ Վանաձորի բնակչությունն աստիճանաբար աճել է [[1849 թվական]]ից՝ քաղաքի՝ [[Երևանի նահանգ]]ի մաս դառնալուց հետո։ Քաղաքի բնակչությունը զգալիորեն ավելանում է հատկապես [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո, երբ [[Իոսիֆ Ստալին]]ը թույլ է տալիս [[Հայկական սփյուռք|արևմտահայությանը]] ներգաղթել [[Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն]]՝ պատմական հայրենիքում խոստանալով ավելի բարեկեցիկ կյանք։ Այդ շրջանում Կիրովականում հաստատվում է ավելի քան 150 հազար ներգաղթյալներ [[Եվրոպա]]յի, [[Մերձավոր Արևելք]]ի և [[Ամերիկա]]յի տարբեր [[Հայկական սփյուռք|հայկական գաղթօջախներից]]։ Վերջիններս մեծամասամբ [[Օսմանյան Թուրքիա]]յի տարածքում [[Հայոց ցեղասպանություն|Հայոց ցեղասպանության]] վերապրածներ էին (վերապրածների սերունդներ)։ Չնայած Ստալինի խոստումներին՝ խորհրդային հետախուզության և ՆԳՆ-ի կողմիցբազմաթիվ ներգաղթյալներ ուղարկվում են [[Ալթայի երկրամաս]] ([[Սիբիր]]) և այլուր՝ տաժանակիր աշխատանքի։ Խորհրդային իշխանությունների նման վերաբերմունքի հայ գաղթականության նկատմամբ պայմանավորված էր նրանով, որ ՀԽՍՀ-ում հաստատված արևմտահայերը, որպես կանոն, ավելի կրթված էին, քան տեղի հայերը, խոսում էին ավելի քան 3 լեզուներով և [[Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցու]] բացահայտ հետևորդներ էին, ինչը Ստալինյան կառավարությունը դիտարկում էր որպես ազգային անվտանգության սպառնալիք։ Չնայած առկա մարտահրավերներին՝ հետագա տարիներին ավելի մեծ թվով արևմտահայեր են հաստատվում Կիրովականում, որոնց մեծամասնությունը ավելի ուշ վերստին լքում է քաղաքն ու վերադառնում արտասահման, հիմնականում՝ [[Կիպրոս]], [[Լիբանան]], [[Սիրիա]], [[Հունաստան]], [[Ֆրանսիա]] և [[ԱՄՆ]]։ Ներկայումս Վանաձորում ապրում է շուրջ 2000 արևմտահայ վերաբնակիչ, որոնց մեծ մասը առօրյա կյանքում դեռևս օգտագործում է [[արևմտահայերեն]]ը։ Ըստ 2020 թվականի տվյալների՝ Վանաձորի բնակչությունը կազմում է 77,2 հազար մարդ։ Հայաստանի անկախության առաջին տարիներից սկսած քաղաքի բնակչությունն ունի նվազման միտում։ Ստորև ներկայացված է բնակչության թվաքանակը՝ 1831-ից ի վեր։{{Wikidata/Population}}Ըստ 2016 թվականի տվյալների՝ իգական սեռի ներկայացուցիչները 56-44 տոկոսային հարաբերակցությամբ գերազանցում են տղամարդկանց։ Բնակչության տարիքային կազմում քանակապես ամենամեծաթիվը 35-64 տարեկաններն են (38%), ամենասակավաթիվը՝ «75 տարեկան և ավելի» խմբի ներկայացուցիչները (5%)։ [[Ծնելիության գործակից|Ծնելիության մակարդակը]], որպես կանոն, գերազանցում է մահացության մակարդակին։ Վանաձոր քաղաքում ապրում են 15974 զբաղված քաղաքացիներ։ Ընտանեկան նպաստ ստացող տնային տնտեսությունների քանակը հավասարվում է 5903-ի։ [[Գործազրկություն|Գործազրկության]] մակարդակը զգալիորեն բարձր է։ === Ազգային կազմ === {{Pie chart|caption='''Ազգային փոքրամասնությունների ներկայացուցիչները Լոռու մարզի քաղաքային համայնքներում'''|other=no|label1=[[ասորիներ]]|value1=0.5|color1=#1cd1d2|label2=[[եզդիներ]]|value2=26|color2=#964c84|label3=[[հույներ]]|value3=16|color3=#e8df3f|label4=[[ռուսներ]]|value4=41|color4=#2c90a6|label5=[[ուկրաինացիներ]]|value5=4|color5=#77c128|label6=[[քրդեր]]|value6=0.5|color6=#bbff00|label7=այլ|value7=13|color7=#126e14}} Վանաձորի բնակչությունը էթնիկ առումով միատարր է։ Բնակչության ճնշող մեծամասնությունը [[հայեր]]ն (95% և ավելի) են։ Ըստ 1897 թվականի համառուսական մարդահամարի տվյալների՝ Վանաձորի (Ղարաքիլիսայի) բնակչությունը կազմել է 3.917 մարդ, որից 3.545-ը՝ հայ, 57-ը՝ իսլամադավան, 217-ը՝ ուղղափառ, 98-ը՝ այլ ազգության կամ դավանանքի<ref name=":7">{{Cite web |date=2021 թ․ մայիսի 21 |title=Վանաձորի բնակչությունը 1831-2019 թվականներին |url=http://www.aniarc.am/2021/05/21/vanadzor-kirovakan-karakilisa-population-1831-2019/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=Aniarc |language=en-US}}</ref>։ Ըստ 1926 թվական ԽՍՀՄ առաջին մարդահամարի տվյալների՝ Կիրովականում բնակվել է 8.640 մարդ, որից 8.462-ը՝ հայ, 36-ը՝ [[Ադրբեջանցիներ|կովկասյան թուրք]], 142-ը՝ այլ ազգության, այդ թվում՝ [[Ուկրաինացիներ|ուկրաինացի]], [[Վրացիներ|վրացի]] և [[Հույներ|պոնտոսյան հույն]]<ref name=":7" />։ [[Պատկեր:Սբ. Աստվածածին Ռուսական եկեղեցի, Վանաձոր 1 (2).JPG|ձախից|մինի|252x252փքս|Սուրբ Աստվածածնի ծնունդ ռուս ուղղափառ եկեղեցին Վանաձորում։ Կառուցվել է 19-րդ դարում բյուզանդական ոճով։]] Ազգային փոքրամասնությունների թվաքանակը Վանաձորում ավելացել է [[1950|1950 թվականից]] ի վեր։ Դա պայմանավորված էր [[Արդյունաբերությունը Խորհրդային Հայաստանում|քաղաքի արդյունաբերական զարթոնքով]]․ այդ ժամանակահատվածում [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|Խորհրդային պետության]] տարբեր հատվածներից մարդիկ գալիս էին այստեղ աշխատելու և կրթություն ստանալու նպատակով։ Հայտնի է, որ [[Արցախյան պատերազմ|Արցախյան ազատամարտի]] նախօրեին Վանաձորում բնակվել են զգալի քանակությամբ [[ադրբեջանցիներ]], որոնք վտարվել են այստեղից (որոշները ինքնակամ հեռացել են) [[Արցախյան հակամարտություն|ԼՂ-ում հակամարտության]] բռնկման և ազգամիջյան հարաբերությունների սրման պատճառով։ Ներկայումս Վանաձորում բնակվում են [[Ռուսները Հայաստանում|ռուսական]], [[Հույները Հայաստանում և Արցախում|հունական]], [[Ասորիները Հայաստանում|ասորական]], [[Հրեաները Հայաստանում|հրեական]]<ref>{{Cite web |title=Հրեաներ. միշտ էլ եղել են Հայաստանում |url=https://hetq.am/hy/article/6383 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=Hetq.am |language=hy}}</ref> և [[Եզդիները Հայաստանում|եզդիական ազգային փոքրամասնությունների]] համայնքների ներկայացուցիչներ։ Ազգային փոքրամասնության ներկայացուցիչներից թվով ամենամեծաքանակը ռուսներն են (շուրջ 1000)։ Վանաձորի Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի պալատում գործում է «Ռուսական կենտրոն»<ref>{{Cite web |last=LLC |first=Helix Consulting |title=Վանաձորի նորաբաց «Ռուսական կենտրոնում» կգործեն ռուսերենի անվճար դասընթացներ և տարբեր խմբակներ - Այսօր՝ թարմ լուրեր Հայաստանից |url=https://www.aysor.am/am/news/2021/06/11/%D5%8E%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B1%D5%B8%D6%80-%D5%8C%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A5%D5%B6%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%B6/1842498 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=www.aysor.am |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Վանաձորում բացվեց «Ռուսական կենտրոն» |url=http://vanadzor.am/vanadzor_bacvac_rusakan_kentron_06_10_2021/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |language=en-US}}</ref>։ Ռուսական համայնքի հոգևոր պահանջմունքները բավարարում է 1893-1895 թվականներին Վանաձորի կենտրոնում կառուցված Սուրբ Աստվածածնի ծնունդ անունը կրող ռուս ուղղափառ եկեղեցին, որը [[Սուրբ Սոֆիայի տաճար (Ստամբուլ)|Սուրբ Սոֆիայի մայր տաճարի]] կրկնօրինակն է<ref>{{Citation |title=Վանաձորի ռուսական համայնքը |url=https://www.azatutyun.am/a/2132107.html |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22}}</ref>։ [[Ալեքսանդր Պուշկին|Ալեքսանդր Ս․ Պուշկինի]] անվան Վանաձորի թիվ 4 հիմնական դպրոցում ազգային փոքրամասնությունների հանրակրթական ուսուցումը և դաստիարակությունը կազմակերպվում են իրենց մայրենի [[Ռուսերեն|ռուսաց լեզվով]]՝ պետական ծրագրով և հովանավորությամբ, [[հայերեն]]ի պարտադիր ուսուցմամբ<ref name=":8">{{Cite web |title=Լոռու մարզպետարան / Ազգային փոքրամասնություններ |url=http://lori.mtad.am/nations |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=lori.mtad.am}}</ref>։ Ռուսաց լեզվով ուսուցում ապահովում է նաև [[Ալեքսանդր Գրիբոյեդով]]ի անվան Վանաձորի թիվ 11 ավագ դպրոցը<ref name=":8" />։ Վանաձորում գործում է [[Ուկրաինացիները Հայաստանում|Հայաստանի ուկրաինացիների ֆեդերացիայի]]՝ «Ուկրաինա» հասարակական կազմակերպության մասնաճյուղ, որը նպատակադրված է բավարարել քաղաքի սակավաթիվ ուկրաինացի ազգային փոքրամասնությունների կարիքները, պահպանել և խթանել [[ուկրաինական մշակույթ]]ը, ավանդույթներն ու սովորույթները<ref name=":9">{{Cite web |last=Kitsoft |title=Вірменія - Հայաստանի ուկրաինացիները |url=https://armenia.mfa.gov.ua/hy/embassy/389-ukrajinci-u-virmeniji |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20211022130538/https://armenia.mfa.gov.ua/hy/embassy/389-ukrajinci-u-virmeniji |archive-date=2021 թ․ հոկտեմբերի 22 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=armenia.mfa.gov.ua}}</ref>։ Վանաձորում գործում է նաև «Վերբիչենկա» ուկրաինական երգի կատարողների համակազմը<ref name=":9" />։ 2000-ականների սկզբին Վանաձորի հույն բնակչության թվաքանակը կազմել է շուրջ 200 մարդ<ref>{{Cite web |title=Լոռու մարզի «ծերացող» հունական համայնքը |url=https://armenpress.am/arm/news/408208.html |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=armenpress.am}}</ref>։ Ներկայումս Վանաձորում գործում է «Էլպիդա» հունական համայնքը, որի նպատակը քաղաքի [[Հույները Հայաստանում և Արցախում|հույն բնակչության]] համախմբումն է<ref>{{Cite web |title=Վանաձորի «Էլպիդա» հունական համայնք ՀԿ |url=https://greeks.am/elpida-greek-community-of-vanadzor/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=Union of Greek communities of Armenia}}</ref>։ 2019 թվականին հույն երեխաների առաջին ճամբարը անցկացվել է Վանաձորում<ref>{{Cite web |date=2019 թ․ հուլիսի 29 |title=Հույն երեխաների առաջին ճամբարը Հայաստանում |url=https://greeks.am/huyn-erekhaneri-arajin-chambary/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=Union of Greek communities of Armenia}}</ref>։ 2006 թվականին Վանաձորը հյուրընկալել է [[Հայաստանի ազգային փոքրամասնությունների ցանկ|Հայաստանի ազգային փոքրամասնությունների]] ամենամյա փառատոնը<ref>{{Cite web |title=Ազգային փոքրամասնությունների փառատոնը Վանաձորում |url=https://hetq.am/hy/article/10194 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 22 |website=Hetq.am}}</ref>։ === Կրոն === {{հիմնական|Լոռու մարզի եկեղեցիների ցանկ {{!}} Վանաձորի եկեղեցիների ցանկ}} Վանաձորցիների 90-95%-ը Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու հետևորդ է։ Կան նաև [[Կաթոլիկություն|կաթոլիկներ]] և [[Բողոքականություն|բողոքականներ]], տարատեսակ աղանդավորական կազմակերպությունների, ինչպես նաև ուղղափառ եկեղեցու հետևորդներ։ Լոռու մարզի բնակչությանը սպասարկում է Հայաստանյաց առաքելական եկեղեցու Գուգարաց թեմը։ Վանաձորում է գտնվում Գուգարաց թեմի նստավայրն ու առաջնորդանիստ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի մայր եկեղեցին։ <center>'''Վանաձոր քաղաքի եկեղեցիներ և մատուռներ'''</center><gallery mode="packed" heights="160"> Պատկեր:Սուրբ Աստվածածին 00.JPG|<center>Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի</center> Պատկեր:Grigor Narekatsi Church.png|<center>Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի</center> Պատկեր:Թաիրովի ամառանոց Գուգարաց թեմի առաջնորդարան ք. Վանաձոր Tairov's Summerhouse Vanadzor 10.jpg|<center>Առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցի</center> Պատկեր:Holy Children Chapel from South.JPG|<center>Սրբոց մանկանց մատուռ</center> </gallery> == Մշակույթ == [[Պատկեր:Vanadzor-buildings1.jpg|մինի|265x265փքս|Շառլ Ազնավուրի անվան Վանաձորի մշակույթի պալատը։]] [[Պատկեր:Վանաձորի Հովհաննես Աբելյանի անվան դրամատիկական թատրոն.jpg|մինի|265x265փքս|Հովհաննես Աբելյանի անվան Վանաձորի դրամատիկական թատրոնը։]] [[Պատկեր:Vanadzor Fine Art Museum.jpg|ձախից|մինի|245x245փքս|Կառլոս Աբելյանի անվան Վանաձորի կերպարվեստի թանգարանը։]] Վանաձորը հարուստ է մշակութային օջախներով։ Քաղաքի մշակութային կյանքում կարևոր նշանակություն ունի Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի պալատը, որի շենքը Վանաձորի քաղաքապետարանի կողմից ի պահ է տրվել [[Հորովել (երգի և պարի պետական համույթ)|«Հորովել» երգի ու պարի համույթին]]։ Այստեղ է գտնվում [[Ստեփան Զորյանի տուն-թանգարան]]ը, [[Վանաձորի դրամատիկական թատրոն|Հովհաննես Աբելյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոնը]], [[Լոռի Փամբակի երկրագիտական թանգարան|Վանաձորի երկրագիտական թանգարանը]]։ Գործում են 3 մշակութային տներ, կամերային, երգի, տիկնիկային թատրոններ, 22 մանկապարտեզներ, միջնակարգ, արվեստի, գեղարվեստի, երաժշտական, պարարվեստի դպրոցներ, մարզադպրոցներ։ Վանաձորն ունի կամերային նվագախումբ և երգչախումբ։ Զորյան 24 հասցեում գտնվող [[Ստեփան Զորյանի տուն-թանգարան]]ում ներկայացված ցուցանմուշները լուսաբանում են գրողի կյանքի մանկության ու պատանեկության շրջանները Ղարաքիլիսայում՝ հին Վանաձորում<ref name=":11">{{Cite web |title=Թանգարաներ |url=https://vanadzor.am/tangaraner/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 24 |language=en-US}}</ref>։ Թանգարանը, հիրավի, համարվում է Վանաձորի գրական-մշակութային կարևորագույն օջախներից մեկը։ [[Լոռի Փամբակի երկրագիտական թանգարան|Լոռի-Փամբակի երկրագիտական թանգարանը]] համարվում է [[Լոռու մարզ]]ի միակ մշակութային օջախը, որը ոչ միայն ամուր կապ է պահպանում մշակութային աշխարհի հետ, այլև ներկայացնում է հայ ժողովրդի պատմության ընթացքում կուտակված հարուստ նյութական ժառանգությունը։ Թանգարանում ներկայացված են Լոռվա վարպետների ստեղծած ձեռագործ իրերը․ [[կարպետ]]ներ ու [[գորգ]]եր, արծաթյա գոտիներ ու զարդեր, զենքերի տեսակներ<ref>{{Cite web |title=ԼՈՌԻ - ՓԱՄԲԱԿԻ ԵՐԿՐԱԳԻՏԱԿԱՆ ԹԱՆԳԱՐԱՆ - HelpMe.am |url=https://helpme.am/am/place/detail/2186-reviews-leisure-yerevan-lori-pambak-geological-museum |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210724214117/https://helpme.am/am/place/detail/2186-reviews-leisure-yerevan-lori-pambak-geological-museum |archive-date=2021 թ․ հուլիսի 24 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 24 |website=helpme.am}}</ref>։ Լոռու մարզկենտրոնը նշանավորվում է նաև թատրոններով<ref name=":12">{{Cite web |title=Թատրոններ |url=https://vanadzor.am/tatronner/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 24 |language=en-US}}</ref>, որի «թագն ու պսակ»-ը 1931 թվականին հիմնադրված [[Վանաձորի դրամատիկական թատրոն|Հովհաննես Աբելյանի անվան Վանաձորի պետական դրամատիկական թատրոնն]] է։ Վանաձորի պետթատրոնի խաղացանկը բաղկացած է դասական, համաշխարհային ազգային ու արդի դրամատուրգների գործերից։ Թատրոնի մի շարք ներկայացումներ, բեմադրիչներ ու դերասաններ արժանացել են մրցանակների, մեդալների ու պատվոգրերի։ Քաղաքում գործող մյուս նշանավոր թատրոններից են «Բոհեմ» կամերային թատրոնը<ref name=":12" /> և Վանաձորի տիկնիկային թատրոնը։ Քաղաքային կինոթատրոնները երկուսն են՝ մշակույթի պալատում գործող «Անի»-ն և «Երևան»-ը։ Քաղաքի կենտրոնական հատվածում գտնվում է [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]]ի Վանաձորի մասնաճյուղը՝ [[Վանաձորի կերպարվեստի թանգարան|Կառլոս Աբելյանի անունը կրող կերպարվեստի թանգարանը]]<ref name=":11" />։ Այստեղ ցուցադրվող հավաքածուն ներկայացնում է առավելապես [[Հայկական կերպարվեստ|20-րդ դարակեսի հայկական կերպարվեստը]]։ Այստեղ ներկայացվում են այնպիսի նշանավոր արվեստագետների ստեղծագործություններ, ինչպիսիք են [[Երվանդ Քոչար]]ը, [[Մհեր Աբեղյան]]ը, [[Արա Բեքարյան]]ը, [[Արմինե Կալենց]]ը, [[Ռուդոլֆ Խաչատրյան]]ը։ Քաղաքում կա նաև հեղինակավոր նկարչական դպրոց, որը հիմնադրվել է 1957 թվականին՝[[Մարտիրոս Սարյան]]ի և [[Արա Սարգսյան]]ի նախաձեռնությամբ։ Վանաձորում է գտնվում նաև [[Հայաստանի գրողների միության Լոռու մարզային բաժանմունք]]ը<ref>{{Cite web |title=ՀԳՄ Լոռու մարզային բաժանմունքը՝ Վանաձորի Շառլ Ազնավուրի անվան մշակույթի պալատում |url=https://armenpress.am/arm/news/633051 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 24 |website=armenpress.am}}</ref>։ === Մեդիա === * ՄԻԳ Հեռուստառադիոընկերություն, եթեր է հեռարձակվում Վանաձորում և [[Լոռու մարզ]]ի որոշակի հատվածում։ * «Վանաձորյան խճանկար» շաբաթաթերթ, որը հրատարակվում է 2000 թվականից։ * «Ֆորտունա» Լոռու մարզային հեռուստաընկերություն === Պատմամշակութային հուշարձաններ === {{հիմնական|Վանաձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ){{!}}Վանաձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ}}[[Վանաձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)|Վանաձոր քաղաքի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը]] 2002 թվականին հաստատվել է [[Հայաստանի Կառավարություն|Հայաստանի Կառավարության]] կողմից<ref>[https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=37965 Հայաստանի կառավարության որոշում N 49, 29 հունվարի 2004 թ․]</ref>։ Ցանկում ներառված է 158 հուշարձան, այդ թվում՝ [[ամրոց]]ներ, [[եկեղեցի]]ներ, [[Մամուռներ|մատուռներ]], [[խաչքար]]եր, [[դամբարանադաշտ]]եր, [[Տապանագիր|տապանաքարեր]], [[Հուշարձան|հուշաղբյուրներ]], [[հուշարձաններ]] և այլ շինություններ։ == Կրթություն և գիտություն == {{հիմնական|Կրթությունը Հայաստանում|Հայաստանի բուհերի ցանկ}} Վանաձորում գործում են թվով վեց [[բարձրագույն ուսումնական հաստատություն]]ներ՝ [[Հայաստանի Պետական Ճարտարագիտական Համալսարան|Հայաստանի պետական ճարտարագիտական համալսարանի]] Վանաձորի մասնաճյուղը, [[Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան]]ի Վանաձորի մասնաճյուղը, [[Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարան]]ի Վանաձորի մասնաճյուղը, «Մխիթար Գոշ» միջազգային համալսարանը, Մոսկվայի պետական մանկավարժական համալսարանի Վանաձորի մասնաճյուղն ու [[Վանաձորի պետական համալսարան]]ը, ինչպես նաև ուսումնարաններ, երաժշտական, գեղարվեստի և սպորտային դպրոցներ։ [[Պատկեր:Վանաձորի մանկավարժական ինստիտուտ Vanadzor State Pedagogical University 10.jpg|ձախից|մինի|256x256փքս|[[Վանաձորի պետական համալսարան|Հովհաննես Թումանյանի անվան Վանաձորի պետական համալսարանը]] [[Լոռու մարզ]]ի մայր բուհն է։ Հիմնադրվել է [[1969|1969 թվականին]]։]] [[Վանաձորի պետական համալսարան|Վանաձորի Հովհաննես Թումանյանի անվան պետական համալսարանը]] [[Լոռու մարզ]]ի մայր [[Բարձրագույն ուսումնական հաստատություն|ուսումնական հաստատությունն]] է։ Բուհում ուսումնական ամենամեծ ստորաբաժանումները ֆակուլտետներն են՝ [[Բանասիրություն|բանասիրական]], [[Աշխարհագրություն|պատմաաշխարհագրական]], [[Մանկավարժություն|մանկավարժության]], [[Կենսաքիմիա|կենսաբանաքիմիական]] և [[Մաթեմատիկա|ֆիզիկամաթեմատիկական]]<ref>{{Cite web |title=Կառուցվածք - Վանաձորի պետական համալսարան |url=https://www.vsu.am/vph/karucvacq |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 24 |website=www.vsu.am}}</ref>։ ՎՊՀ-ի կրթական ծառայությունների մեջ է մտնում հանրակրթությունը ([[ՎՊՀ հենակետային վարժարան|Վանաձորի պետական համալսարանի հենակետային վարժարանի]] կարգավիճակով), [[Միջին մասնագիտական կրթություն (ՄՄԿ)|միջին մասնագիտական]] ուսումը (քոլեջ) և, իհարկե, բուհական կրթությունը։ Ուսումնագիտական գործընթացը կազմակերպվում է 22 մասնագիտական ամբիոնների միջոցով։ Վանաձորում կա 30 դպրոց (7 ավագ, 2 միջնակարգ, 21 հիմնական), 3 երաժշտական դպրոց և 2 արվեստի դպրոց<ref name=":10">{{Cite web |title=Համայնքի անձնագիր |url=https://vanadzor.am/hamaynqi_anznagir/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 24 |language=en-US}}</ref>։ Նշանավոր է «Էվրիկա» միջնակարգ դպրոցը<ref>{{Cite web |title=Evrika school - Գլխավոր էջ |url=https://evrika.do.am/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 24 |website=evrika.do.am}}</ref>։ Առանձնահատուկ գիտակրթական նշանակություն ունի [[Վանաձորի տեխնոլոգիական կենտրոն]]ը<ref>{{Cite web |title=Մեր մասին – Vanadzor Technology Center |url=https://vtc.am/am/%d5%b4%d5%a5%d6%80-%d5%b4%d5%a1%d5%bd%d5%ab%d5%b6/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 24}}</ref>։ Կենտրոնի գործունեության հիմնական ուղղությունները միտված են տեխնիկական և գործարար հմտությունների զարգացմանը, տեխնոլոգիական ձեռներեցության խթանմանը, տեղեկատվական և բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտում նորարար գիտահետազոտական աշխատանքների առևտրայնացմանը, նոր տեխնոլոգիական ընկերությունների ձևավորմանը, արտասահմանյան ներդրումների ներգրավմանը<ref>{{Cite web |title=Վանաձորի տեխնոլոգիական կենտրոնը պաշտոնապես բացվեց – Vanadzor Technology Center |url=https://vtc.am/am/%d5%b6%d5%b8%d6%80%d5%b8%d6%82%d5%a9%d5%b5%d5%b8%d6%82%d5%b6%d5%b6%d5%a5%d6%80/%d5%be%d5%a1%d5%b6%d5%a1%d5%b1%d5%b8%d6%80%d5%ab-%d5%bf%d5%a5%d5%ad%d5%b6%d5%b8%d5%ac%d5%b8%d5%a3%d5%ab%d5%a1%d5%af%d5%a1%d5%b6-%d5%af%d5%a5%d5%b6%d5%bf%d6%80%d5%b8%d5%b6%d5%a8-%d5%ba%d5%a1%d5%b7/ |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 24}}</ref>։ Քաղաքում գործում են թվով 10 [[Գրադարան|հանրային գրադարաններ]], որոնցից 4-ը նախատեսված է մանկահասակ ընթեցողների համար<ref name=":10" />։ == Առողջապահություն == Առողջապահության ոլորտը մեծ նշանակություն ունի քաղաքային համայնքի սոցիալ-տնտեսական զարգացման տեսանկյունից։ [[Առողջապահություն|Առողջապահության]] ոլորտում գերակա է համարվում առաջնային բուժօգնությունը։ Ծրագրային մակարդակով հատուկ կարևորվում են մոր և մանկան առողջության պահպանումը, մանկական հիվանդանոցային և շտապ օգնության ծառայությունների արդիականացումը, ինչպես նաև վարակիչ և կառավարելի ոչ վարակիչ հիվանդությունների կանխարգելման խնդիրները։ Վանաձոր քաղաքը սպասարկող առողջապահական կազմակերպություններից են Վանաձորի բժշկական կենտրոնը (տարողությունը՝ 190 մահճակալ) և Վանաձորի ինֆեկցիոն հիվանդանոցը (տարողությունը՝ 45 մահճակալ)։ Երկու հիվանդանոցներում բժիշկների և այլ աշխատողների ընդհանուր թիվը կազմում է համապատասխանաբար 495 և 48։ Քաղաքում գործում է նաև պոլիկլինիկաներ՝ «Գուգարք» կենտրոնտրոնական պոլիկլինիկա, ինչպես նաև Վանաձորի թիվ 1, 3, 4, և 5 պոլիկլինիկաները։ Մասնագիտացված հաստատություններից պետական ֆինանսավորմամբ գործում են Լոռու մարզային հոգենյարդաբանական դիսպանսերն ու Լոռու մարզային արյան փոխներարկման կայանը։ Մասնավոր բժշկական կենտրոններ են «էկոսենս»-ը, «Նորմեդ» բժշկական կենտրոնի Վանաձոր մասնաճյուղը, ինչպես նաև երկու տասնյակից ավելի ատամնաբուժարաններ։ Վանաձորի բժշկական կենտրոնը Լոռու մարզի ամենամեծ և մարզկենտրոնի միակ հիվանդանոցն է, որի բազմապրոֆիլ լինելը հնարավորություն է տալիս բժշկական ծառայություն մատուցել ամենատարբեր հիվանդությունների դեպքում, իրականացնել համալիր բուժում։ Ընկերության գործունեության հիմնական տեսակն է բուժօգնությունը և սպասարկումը։ Նշված գործունեությունը ներառում է հիվանդանոցային, արտահիվանդանոցային և շտապ բուժօգնության ծառայություն<ref>{{Cite web |title=Վանաձորի բժշկական կենտրոն |url=https://www.doctors.am/institution/vanadzori-bzhshkakan-kentron |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 27 |website=www.doctors.am}}</ref>։ == Սպորտ == {{հիմնական|Սպորտը Հայաստանում}} Վանաձորում գործում են մի շարք սպորտային կազմակերպություններ, որոնք էլ ժամանակի ընթացքում կերտել են քաղաքի սպորտային ավանդույթները։ Դրանցից նշանավոր են «Օլիմպիական հերթափոխի մենապայքարային մարզաձևերի մարզադպրոց», «Ֆուտբոլի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց», «Ծանրամարտի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց», «Ալբերտ Ազարյանի անվան «Կենտրոն» համալիր մարզադպրոց», «Շախմատի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց», «Աթլետիկայի օլիմպիական հերթափոխի մանկապատանեկան մասնագիտացված մարզադպրոց», «Լողի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց», «Ձմեռային մարզաձևերի մասնագիտացված մանկապատանեկան մարզադպրոց» համայնքային ոչ առևտրային կազմակերպություններ, որտեղ մարզվում են շուրջ 2450 մարզիկներ։ Պետական ֆինանսավորմամբ Վանաձորում գործում են մարզական ակումբներ, ինչպես նաև բռնցքամարտի մանկապատանեկան մարզադպրոց<ref name=":222">{{Cite book |last=Նունե Հարությունյան, Տիգրան Օգանեզով, Դշխուհի Սահակյան, Էվելինա Ղուկասյան, Մետաքսյա Դավթյան |url=http://vanadzor.am/vanadzor/uploads/2017/08/Vanadzor-LEAPs_arm.pdf |title=Վանաձոր քաղաքի շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործողությունների ծրագիր |year=2017 |location=Վանաձոր |pages=45-47 (մարզական կյանք)}}</ref>։ [[Պատկեր:Lori, Vanadzor ski resort.jpg|ձախից|մինի|240x240փքս|[[Մայմեխ|Մայմեխ լեռան]] մոտ գտնվող համաշխարհային մակարդակի Վանաձորի [[Լեռնադահուկային հանգիստ|լեռնադահուկային հանգստյան գոտին]] զբաղեցնում է 584 հեկտար տարածություն:]] Ինչպես [[Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|խորհրդային շրջանում]], այնպես էլ [[Հայաստան|Հայաստանի անկախ Հանրապետության]] պայմաններում վանաձորցիներն աչքի են ընկել [[օլիմպիական խաղեր]]ում, աշխարհի, Եվրոպայի առաջնություններում, ինչպես նաև միջազգային տարբեր որակավորման մրցաշարերում ունեցած հաջողություններով։ Վանաձորից են սերում աշխարհի գավաթակիր, ըմբիշ [[Ստեփան Սարգսյան]]ը, [[Օլիմպիական խաղերի հայ մեդալակիրների ցանկ|օլիմպիական խաղերի բրոնզե մեդալակիր]] [[Հրաչիկ Ջավախյան]]ը, շախմատի աշխարհի միջազգային գրոսմաստեր [[Սամվել Տեր-Սահակյան|Սամվեր Տեր-Սահակյանը]], ԽՍՀՄ բազմակի, Եվրոպայի կրկնակի չեմպիոն և աշխարհի գավաթակիր [[Սամսոն Խաչատրյան]]ը, պրոֆեսիոնալ բռնցքամարտիկ [[Վիկ Դարչինյան|Վիկ (Վախթանգ) Դարչինյանը]], հաշմանդամ մարզիկ, խուլ-համրերի հունահռոմեական ըմբշամարտի աշխարհի առաջնության հաղթող Սենիկ Սերոբյանը։ Վանաձորում է ծնվել ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ [[Ալբերտ Ազարյան]]ը՝ «Ազարյանական խաչ»-ի հեղինակը<ref name=":222" />։ Վանաձորը շարունակաբար մասնակցում է [[համահայկական խաղեր]]ին։ [[Հայաստանի վարչական բաժանում|Հայաստանի մարզերում]] և [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախում]] անցկացվող «Մարզական փառատոն» մրցույթ-ստուգատեսում Վանաձոր քաղաքը 5 անգամ ճանաչվել է հաղթող<ref name=":222" />։ Վանաձորի ամենատարածված սպորտաևերի թվում է [[ֆուտբոլ]]ը։ [[Վանաձորի քաղաքային մարզադաշտ]]ից բացի 2016 թվականից «Տարոն 4» թաղամասում շահագործման է հանձնվել նաև Լոռու ֆուտբոլի ակադեմիան։ Վանաձորցիների կողմից հիմնադրված [[Լոռի ՖԱ|«Լոռի» ֆուտբոլային ակումբը]] հայկական ֆուտբոլի նորեկ ակումբերից է։ Ակումբը կատարել է իր նորամուտը [[Հայաստանի Առաջին խումբ (ֆուտբոլ)|Հայաստանի առաջին խմբի]] առաջնությունում՝ 2017 թվականի օգոստոսի 14-ին կայացած [[Փյունիկ-2 (ֆուտբոլային ակումբ)|«Փյունիկ-2» ֆուտբոլային ակումբի]] դեմ խաղում։ == Տնտեսություն == {{Հիմնական|Հայաստանի տնտեսություն}} [[Պատկեր:DzoragetHPP 06.JPG|մինի|250x250փքս|[[Ձորագետի ջրաէլեկտրակայան|Ձորագետի հիդրոէլեկտրոկայանը]] [[Ձորագետ|նույնանուն գյուղում]]։ Շահագործվում է «Ձորագետ» ՍՊԸ-ի կողմից։]] [[Լոռու մարզ]]կենտրոն Վանաձորի տնտեսությունը ճյուղային զարգացվածության տեսանկյունից բավականին բևեռացված է։ Այստեղ բավականին զարգացած է [[Արդյունաբերություն|տնտեսության արդյունաբերական ճյուղը]], իսկ մյուս ճյուղերը հանրագումարային առումով որևէ էական ազդեցություն չեն թողնում քաղաքի [[Համախառն ներքին արդյունք|համախառն ներքին արդյունքի (ՀՆԱ)]] վրա։ === Արդյունաբերություն === [[Պատկեր:Vanadzor-usine.jpg|250x250px|մինի|[[Վանաձորի քիմիական գործարան]]ը։ Մինչև 2018 թվականը մասամբ գործել է «Վանաձոր-Քիմպրոմ»քիմկոմբինատ ՓԲԸ-ն։]] [[Ձորագետի հիդրոէլեկտրակայան]]ի արտադրած էլեկտրաէներգիայի շնորհիվ [[20-րդ դար]]ի [[1940|40-ական թվականներին]] Վանաձորի տնտեսությունը թռիչքաձև զարգացում է ապրում, որի արդյունքում քաղաքը դառնում է [[Արդյունաբերությունը Խորհրդային Հայաստանում|Հայկական ԽՍՀ արդյունաբերական կենտրոններից]] մեկը։ Միևնույն ժամանակահատվածում զարկ է տրվում [[Մեքենաշինություն|մեքենաշինությանը]], [[Քիմիա|քիմիական արդյունաբերությանը]], հիմնվում են թեթև և սննդի արդյունաբերության խոշոր ձեռնարկություններ։ Արդյունաբերական առումով կարևոր նշանակություն է ձեռք բերում Վանաձորի ջերմաէլեկտրոկայանը, որի արտադրանքը բավարարում էր ոչ միայն քաղաքի, այլև ներկայիս [[Լոռու մարզ]]ի տարածքում գտնվող մի շարք [[Գուգարքի տարածաշրջան|տարածաշրջանի բնակավայրերի]] էներգետիկ պահանջները<ref name=":23">{{Cite book |last=Նունե Հարությունյան, Տիգրան Օգանեզով, Դշխուհի Սահակյան, Էվելինա Ղուկասյան, Մետաքսյա Դավթյան |url=http://vanadzor.am/vanadzor/uploads/2017/08/Vanadzor-LEAPs_arm.pdf |title=Վանաձոր քաղաքի շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործողությունների ծրագիր |year=2017 |location=Վանաձոր |pages=48-49 (արդյունաբերություն)}}</ref>։ Վանաձորում գործել են [[Ճշգրիտ հաստոցների գործարան (Վանաձոր)|մետաղահատ հաստոցների, մեխանիկական, էլեկտրական սարքավորումների գործարաններ]], կարի, [[տրիկոտաժ]]ի, [[կոշիկ]]ի, [[կահույք]]ի ֆաբրիկաներ, մսի, հացի, կաթի և կաթնամթերքի, պահածոների գործարաններ, երկաթբետոնյա կոնստրուկցիաների, շինարարական իրերի արտադրություններ։ Այստեղ արտադրվել են քիմիական մանրաթել, ազոտական թթու, կալցիումի կարբիդ, մելամին և այլն։ [[Սպիտակի երկրաշարժ|1988 թվականի Սպիտակի ավերիչ երկրաշարժի]] արդյունքում Վանաձորում ավերվում են բազմաթիվ բնակելի շենքերի, թաղամասերի, արտադրական, մշակութային, կենցաղսպասարկման կառույցների։ [[ԽՍՀՄ փլուզում|ԽՍՀՄ փլուզման]] և Հայաստանի սահմանային շրջափակման պայմաններում արդյունաբերական ձեռնարկությունների գերակշռող մասը մասամբ կամ ամբողջովին դադարում է գործելուց։ 1990-ական թվականների կեսերին սկսվում են վերականգնման աշխատանքները. կառուցվում և ամրացվում են բնակելի ու հասարակական շենքեր, մասնակիորեն վերագործարկվում [[Ավտոմատիկա գործարան (Վանաձոր)|«Ավտոմատիկա»]], [[Ավտոգենմաշ գործարան (Վանաձոր)|«Ավտոգենմաշ»]], [[Լուսատեխնիկական գործարան (Վանաձոր)|«Էլեկտրոն»]] և այլ ձեռնարկություններ, հագուստի արտադրությամբ հայտնի են «Բազում», «Գլորիա», «Սարտիս» ֆաբրիկաները<ref name=":23" />։ Ներկայումս՝ [[Հայաստան|Հայաստանի անկախ Հանրապետության]] պայմաններում, Վանաձորը հավակնում է վերականգնել իր երբեմնի կարևոր արյունաբերական նշանակությունը։ Քաղաքում գործում են հետևյալ արդյունաբերական հաստատությունները. {{Սյուն}} * Վանաձորի հագուստի գործարան, * Վանաձորի քիմիական արդյունաբերություն, * Վանաձորի «Գլորիա» կարի արտադրամաս, * Վանաձորի «Սարտոն ՍՊԸ» կարի արտադրամաս, * Վանաձորի «Սարտիս» կարի արտադրամաս, * Վանաձորի «ՎանՕլիմպԷդ» գործարան, * Վանաձորի «Դիետ» կաթնամթերքի գործարան, * Վանաձորի «Ավտոգեն Մ» գործարան։ {{Սյուն ավարտ}} === Գյուղատնտեսություն === Վանաձորը [[Գյուղատնտեսությունը Հայաստանում|գյուղատնտեսության ոլորտի]] թերզարգացվածության առումով Հայաստանի առաջատար մարզկենտրոններից է։ Գտնվելով խոնավ կլիմայական պայմաններում՝ հողերը չեն ոռոգվում, ուստի և հարուստ չեն [[հումուս]]ով։ Նման պայմաններում [[Պտղաբուծությունը Հայաստանում|պտղատու այգիները]] հիմնականում տնամերձ են։ Այսպիսով, ակներև է [[Կլիմա|կլիմայական գործոնի]] բացասական ազդեցությունը բերքատվության մակարդակի, հետևաբար նաև գյուղատնտեսության ոլորտի թերզարգացվածությամ վրա<ref name=":22">{{Cite book |last=Նունե Հարությունյան, Տիգրան Օգանեզով, Դշխուհի Սահակյան, Էվելինա Ղուկասյան, Մետաքսյա Դավթյան |url=http://vanadzor.am/vanadzor/uploads/2017/08/Vanadzor-LEAPs_arm.pdf |title=Վանաձոր քաղաքի շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործողությունների ծրագիր |year=2017 |location=Վանաձոր |pages=47-48 (գյուղատնտեսություն)}}</ref>։ Գյուղատնտեսությամբ զբաղվում է Վանաձոր քաղաքի բնակչության 10-15%-ը միայն, իսկ [[Գյուղատնտեսական հողեր|գյուղատնտեսական նշանակության հողերը]] զբաղեցնում են 3,26 հա տարածություն։ 2017 թվականի զեկույցի համաձայն՝ դրանք բաշխված են հետևյալ կերպ. համայնքում 48 առկա [[Խոշոր եղջերավոր կենդանիներ|խոշոր եղջերավոր անասունների]] գլխաքանակը կազմում է 1686 գլուխ, որից [[կով]]եր՝ 728, [[Ցուլեր|արտադրող ցուլեր]]՝ 67, երինջներ 1-ից 2 տարեկան՝ 759, 2 տարեկանից բարձր՝ 132, [[խոզեր]]՝ 320, [[ոչխարներ]]՝ 444, [[ձի]]եր՝ 33: [[Հավեր]]ի և այլ թռչունների քանակը 2461 է։ [[Մեղվաբուծություն|Մեղվափեթակների]] քանակը 500 է<ref name=":22" />։ === Զբոսաշրջություն === {{Հիմնական|Զբոսաշրջությունը Հայաստանում}}[[Պատկեր:Վանաձոր 1 (10).JPG|269x269px|մինի|աջից|«Գուգարք» հյուրանոցը Վանաձորի կենտրոնում՝ [[Հայքի հրապարակ]]ում։]] [[Պատկեր:Gougarats Diocese.jpg|մինի|269x269փքս|Վանաձոր քաղաքի Զաքարյան փողոցի. N 31 հասցեում գտնվող [[Թայիրովի ամառանոց (Վանաձոր)|Թայիրովի ամառանոցը]]։]] Վանաձոր քաղաքը [[տուրիզմ]]ի ոլորտում ունի հսկայական ներուժ, ինչի համար կարևոր հանգամանք է [[Վանաձոր#Կլիմայական պայմաններ|նպաստավոր կլիման]] և [[ծառայությունների ոլորտ]]ի զարգացվածությունը։ Զբոսաշրջության ոլորտի զարգացման ռազմավարությունը մշակվում է ''Լոռու մարզի տուրիզմի զարգացման և հետազոտության կենտրոնի'' կողմից։ Ըստ այդ մարմնի՝ [[Լոռու մարզ]]ում՝ մասնավորապես Վանաձորում, հյուրատնային բիզնեսը դեռևս զարգացման փուլում է, և դա է պատճառը, որ զբոսաշրջիկը նույն օրը ստիպված է լինում լքել քաղաքի բուն տարածքը և հանգրվանել մեկ այլ վայրում։ Ցուցանակների և տեղեկատվական վահանակների բացակայությունը նույնպես լուրջ խնդիր է քաղաքին անծանոթ այցելուների համար։ Այնուամենայնիվ, ներկայում էլ ամենապահանջված պրոդուկտը քաղաքային տուրերն են։ Ճանաչողական տուրն, որպես կանոն, մեկնարկում են քաղաքի սրտից՝ [[Հայքի հրապարակ]]ից և ընդգրկում [[Վանաձորի կերպարվեստի թանգարան|Վանաձորի պատկերասրահը]], քանդակագործ վարպետ Մեհրաբի տունը, Լճերը, Թթու ջուրը, [[Թայիրովի ամառանոց (Վանաձոր)|Գուգարաց թեմի առաջնորդարանը,]] հայկական ու ռուսական եկեղեցիները։ Քաղաքի այցելուների համար հետաքրքրություն է ներկայացնում նաև քաղաքի արդյունաբերական անցյալը, որի արդյունքում տուրիստական օբյեկտների են վերածվել նաև [[Քիմիական մանրաթել]]երի, [[Ավտոմատիկա գործարան (Վանաձոր)|«Ավտոմատիկա»]], [[Լուսատեխնիկական գործարան (Վանաձոր)|«Էլեկտրոն»]], «Ջերմաէլեկտրոն», «Ավտոգենմաշ» գործարաններըն ու խորհրդային ժամանակների նմուշ-կոթողները<ref>{{Cite web |title=Տուրիզմի զարգացման Լոռու բանաձևը |url=https://banks.am/am/news/interviews/18133 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 28 |website=Banks.am}}</ref>։ Զբոսաշրջային կարևոր նշանակություն ունեն Վանաձորի կրոնական շինությունները ([[Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի (Վանաձոր)|Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցին]], [[Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցի (Վանաձոր)|Սուրբ Գրիգոր Նարեկացի եկեղեցին]], [[Գուգարաց թեմ|Գուգարաց թեմի առաջնորդանիստ Սուրբ Սարգիս եկեղեցին]] և Սուրբ Աստվածածնի ծնունդ ռուս ուղղափառ եկեղեցին։ Զբոսայգիներից նշանավոր են Վանաձորի բուսաբանական այգին<ref>[https://botany.am/hy/the-vanadzor-botanical-garden/ Վանաձորի բուսաբանական այգի]</ref>, քաղաքի կենտրոնական այգին, «Սայաթ-Նովա» զբոսայգին։ Զբոսաշրջության ոլորտի զարգացվածությունը ուղղակիորեն կապված է սերվիսի (ծառայությունների) ոլորտի հետ<ref>{{Cite web |title=20 Best Hotels in Vanadzor. Hotels from $17/night |url=https://www.kayak.com/Vanadzor-Hotels.18575.hotel.ksp |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 28 |website=KAYAK |language=en-us}}</ref>։ <br /> ---- '''Հյուրանոցներ'''՝ «Tufenkian Heritage Hotel Avan Dzoraget», '''•''' «Արգիշտի» հյուրանոց, '''•''' «Անուշ հյուրանոց», '''•''' «Գուգարք» հյուրանոց, '''•''' «Կիրովական հյուրանոց, '''•''' «Գրին Հաուս» հյուրանոց, '''•''' «Արմենիա» հյուրանոց, '''•''' «Լագունա» հյուրանոց։ <br /> '''Սննդի կետեր՝''' '''•''' «Լոռի» սրճարան, '''•''' «Թագավորանիստ» ռեստորան, '''•''' «Էլկանի» ռեստորան, '''•''' «Բելլիսիմո» ռեստորան, '''•''' «Օազիս» ռեստորան, '''•''' «Մոսկվա» ռեստորան, '''•''' «Թիֆլիս» ռեստորան, '''•''' «Ռոյալ» ռեստորան։ {{div col end}}[[Պատկեր:Vanadzor, Lcher.png|1076x1076px|մինի|կենտրոն|<center>Վանաձորի արհեստական լիճը։</center>]] == Տրանսպորտ և կապ == Վանաձոր քաղաքի համայնքային ենթակայության ներքո գտնվող [[ճանապարհ]]ների երկարությունը կազմում է 161 կմ<ref name=":232">{{Cite book |last=Նունե Հարությունյան, Տիգրան Օգանեզով, Դշխուհի Սահակյան, Էվելինա Ղուկասյան, Մետաքսյա Դավթյան |url=http://vanadzor.am/vanadzor/uploads/2017/08/Vanadzor-LEAPs_arm.pdf |title=Վանաձոր քաղաքի շրջակա միջավայրի պաշտպանության գործողությունների ծրագիր |year=2017 |location=Վանաձոր |pages=52-53 (Ճանապարհային տնտեսություն։ Տրանսպորտային ցանց։ Կապ։ Հեռահաղորդակցություն)}}</ref>։ Վանաձորով է անցնում [[Հարավկովկասյան երկաթուղի|հարավկովկասյան երկաթգիծը]]։ Դեպի արևմուտք գնացող գիծը [[Գյումրի]]ով դուրս է գալիս [[Երևան]], իսկ արևելք գնացող գիծը [[Սանահին (գյուղ)|Սանահին կայարանով]] հասնում [[Թբիլիսի]]։ Վանաձորում կան 28 տրանսպորտային [[կամուրջներ]], հետիոտնի համար նախատեսված կամուրջ-անցումներ։ Քաղաքի ուղևորատար երթուղիներում ընդգրկված են 162 [[ավտոբուս]]ներ և [[Տաքսի|երթուղային տաքսիներ]]։ Գրանցված են և արդյունավետ գործում են մոտ մեկ տասնյակ մասնավոր տաքսի ծառայություններ։ Վանաձորի տրանսպորտի հիմնական տեսակը ցամաքայինն է։ Ջրային և օդային տրանսպորտը բացակայում է։ Քաղաքում կամ քաղաքի շրջակայքում օդանավակայան չի գործում։ Ամենամոտ օդանավակայանը [[Շիրակ (օդանավակայան)|Գյումրու «Շիրակ» միջազգային օդանավակայանն]] է։ Նախկինում քաղաքը սպասարկել է [[Ստեփանավան (օդանավակայան)|Ստեփանավանի օդանավակայանը]], որը ներկայումս գտնվում է վերակառուցման փուլում։ Վանաձորի տարածքում [[բջջային հեռախոսակապ]]ը և [[Համացանց|շարժական ինտերնետ կապը]] ապահովվում է [[Հայաստանի համացանցային ծառայություն տրամադրողների ցանկ|հանրապետություն գործող բոլոր օպերատորների]] կողմից։ Համացանցի ծածկույթը գերազանցում է 98%-ը։ Հասանելի է և՛ [[Թելքաօպտիկական կապ|թելքաօպտիկական]], և՛ շարժական [[համացանց]]ային կապ։ Համանանցի հասանելիության որակը բավարար է։ Քաղաքը ապահովված է նաև լարային հեռախոսակապով։ Զարգացած է եթերային հեռուստատեսության ցանցը։ Հեռարձակվում է նաև [[Հայաստանի հանրային ռադիո]]ն, որը հասանելի է 106.30 ՄՀց հաճախականությամբ<ref>{{Cite web |title=Ռադիո Գործընկերներ - Վանաձոր, Հայաստան |url=https://www.azatutyun.am/radio/affiliates/info/3/521 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 27 |website=www.azatutyun.am}}</ref>։ Հայաստանի փոստային կապի ազգային օպերատոր [[Հայփոստ|«Հայփոստ»-ը]] Վանաձոր քաղաքում ունի 23 կապի բաժանմունք<ref>{{Cite web |title=«Հայփոստ», Վայոց ձոր |url=https://haypost.am/hy/our-network/region/9 |accessdate=2020 թ․ օգոստոսի 25 |website=haypost.am}}</ref>՝ ապահովելով 100% հասանելիություն։ == Արտաքին հարաբերություններ == Վանաձորն արտաքին համագործակցություն է իրականացնում եվրոպական, ասիական և ամերիկյան քաղաքների, ինչպես նաև [[Հայաստան]]ում գործունեություն իրականացնող [[միջազգային կազմակերպություն]]ների հետ։ === Քույր քաղաքներ === Վանաձորի և քույր քաղաքների միջև կնքվել են պայմանագրեր, համաձայն որոնց քույր քաղաքների միջև առկա է համագործակցություն [[մշակույթ]]ի, [[Զբոսաշրջություն|զբոսաշրջության]], [[Տնտեսություն|տնտեսության]], [[Կրթություն|կրթության]], [[Առողջապահություն|առողջապահության]], [[սպորտ]]ի և այլ բնագավառներում։ Վանաձորի առաջինը քույր քաղաքը եղել է [[ֆրանսիա]]կան [[Բանյո (Օ-դը-Սեն)|Բանյո]] քաղաքը, իսկ վերջինը՝ [[բելառուս]]ական [[Վիտեբսկ]]ը։ Վանաձորի [[քույր քաղաքներ]]ն են<ref>{{Cite web |title=Հայաստանի քաղաքների քույր քաղաքները |url=http://mtad.am/hy/news/item/2009/09/03/news_447/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20210726011837/http://mtad.am/hy/news/item/2009/09/03/news_447/ |archive-date=2021 թ․ հուլիսի 26 |accessdate=2021 թ․ հուլիսի 26 |website=mtad.am}}</ref><ref>{{Cite web |title=Քույր քաղաքներ |url=http://vanadzor.am/qur-qaxaqner/ |access-date=2020 թ․ հուլիսի 2 |website=vanadzor.am |publisher=Vanadzor}}</ref>՝ {{div col|colwidth=20em}} *{{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Բանյո (Օ-դը-Սեն)|Բանյո]], [[Ֆրանսիա]] (1967 թվականից), *{{դրոշ|Վրաստան}} [[Բաթում]], [[Վրաստան]] (2006 թվականից), *{{դրոշ|Ռուսաստան}} [[Կիսլովոդսկ]], [[Ռուսաստան]] (2005 թվականից), *{{դրոշ|ԱՄՆ}} [[Փասադենա (Կալիֆոռնիա)|Փասադենա]], [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ]] (1992 թվականից), *{{դրոշ|Էստոնիա}} [[Մաառդու (քաղաք, Էստոնիա)|Մաառդու]], [[Էստոնիա]] (2007 թվականից) *{{դրոշ|Ռուսաստան}} [[Պոդոլսկ]], [[Ռուսաստան]] (2004 թվականից) *{{դրոշ|Բելառուս}} [[Վիտեբսկ]], [[Բելառուս]] (2012 թվականից) *{{դրոշ|Չինաստան}} Չժուչժոու, [[Չինաստան]] (2001 թվականից) *{{Դրոշ|Ղազախստան}} [[Շիմքենդ]], [[Ղազախստան]] (2024 թվականից){{div col end}} === Դիվանագիտական ներկայացուցչություններ === {{Հիմնական|Դիվանագիտական ներկայացուցչությունների ցանկ Հայաստանում}} * {{դրոշավորում|Ուկրաինա}}, [https://armenia.mfa.gov.ua/hy/embassy/3648-honorable-consulates Ուկրաինայի Հանրապետության պատվավոր հյուպատոսությունը քաղաք Վանաձորում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211022125725/https://armenia.mfa.gov.ua/hy/embassy/3648-honorable-consulates |date=2021-10-22 }}։ == Նշանավոր վանաձորցիներ == {{Div col|colwidth=30em}} *[[Ալբերտ Ազարյան]]՝ հայ [[Մարմնամարզություն|օլիմպիական մարմնամարզիկ]], [[ԽՍՀՄ սպորտի վարպետ|ԽՍՀՄ սպորտի վաստակավոր վարպետ]], «ազարյանական խաչ»-ի հեղինակը, *[[Արմեն Գյուլբուդաղյանց]]՝ խորհրդային շրջանի հայ [[ֆուտբոլիստ]], [[Հայաստանի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի նախկին մարզիչ, *[[Արտավազդ Փելեշյան]], [[Գեղարվեստական ֆիլմ|գեղարվեստական]] և [[Վավերագրական ֆիլմ|վավերագրական կինոյի]] հայտնի [[ռեժիսոր]], [[սցենարիստ]], *[[Վահե Շահվերդյան]]՝ բեմադրիչ, [[Հայաստանի ժողովրդական արտիստ]], *[[Գրետա Մեջլումյան]], դերասանուհի, [[Հայաստանի ժողովրդական արտիստ]], *[[Շավարշ Կարապետյան]]՝ հայ [[Լող|սուզալողորդ]], աշխարհի 11-ակի ռեկորդակիր, *[[Գոռ Մխիթարյան]]՝ հայ ռոք-երաժիշտ, [[Լավ Էլի|վանաձորյան «Լավ էլի» ալտերնատիվ ռոք խմբի]] հիմնադիր, *[[Էդմոն Մարուքյան]]՝ հայ [[քաղաքական գործիչ]], [[Լուսավոր Հայաստան կուսակցություն|«Լուսավոր Հայաստան» կուսակցության]] հիմնադիր-նախագահ։ *[[Էդվարդ Նալբանդյան]]՝ հայ դիվանագետ, [[Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարար]] 2008-2018 թվականներին, *[[Նարե Արղամանյան]]՝ հայ [[դաշնակահար]]ուհի, *[[Նոր-Այր]]՝ հայ [[արձակ]]ագիր, [[գրող]], *[[Տիգրան Սուրենի Սարգսյան]]՝ հայ [[քաղաքական գործիչ]], Եվրասիական տնտեսական բանկի կառավարման խորհրդի նախագահի տեղակալ, *[[Արմեն Սուրենի Սարգսյան]] զինվորական գործիչ՝ Չինաստանում և ԱՄՆ-ում Հայաստանի ռազմական կցորդ, դիվանագետ՝ Չինաստանում, Վիետնամում, Մոնղոլիայում, Սինգապուրում և Բուլղարիայում Հայաստանի արտակարգ և լիազոր դեսպան, * Մհեր Սահակյան՝ Չինաստան-Եվրասիա քաղաքական և ռազմավարական հետազոտությունների խորհրդի հիմնադիր, «Չինական և եվրասիական միջազգային հարաբերությունների Ռոութլեջի ձեռնարկի» խմբագիր, Հոնկոնգի համալսարանի «Ասիա Գլոբալ անդամ», * [[Ռոզա Լին]]` հայ երգչուհի, Հայաստանի ներկայացուցիչը [[Եվրատեսիլ 2022 երգի մրցույթ]]ում, *[[Ստեփան Զորյան (գրող)|Ստեփան Զորյան]]՝ հայ գրող, արձակագիր, թարգմանիչ, *[[Սուրեն Աղաբաբյան]]՝ հայ [[Գրականագիտություն|գրականագետ]], [[Բանասիրություն|բանասիրական գիտությունների դոկտոր]], պրոֆեսոր։ *[[Ստեփան Սարգսյան]]՝ հայ [[Ազատ ոճի ըմբշամարտ|ազատ ոճի ըմբիշ]], [[Օլիմպիական խաղեր]]ի մրցանակակիր, *[[Վիկ Դարչինյան]]՝ հայ պրոֆեսիոնալ [[բռնցքամարտ]]իկ։ {{Div col end}} == Տես նաև == * [[Ղարաքիլիսայի ճակատամարտ (1918)]] * [[Վանաձորի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Լոռու մարզ)]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանտուփ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://վտկ.հայ Վանաձորի տեխնոլոգիական կենտրոն] * [https://loriregcollege.am Լոռու տարածաշրջանային պետական քոլեջ] * [https://infocom.am/infotag/4/ Վանաձոր - Ինֆոքոմ] {{Արտաքին հղումներ}} {{Հայաստանի քաղաքներ}} {{Լոռու մարզ}} {{Ալեքսանդրապոլի գավառ}} {{Պորտալ|Վանաձոր|Լոռու մարզ|Հայաստան|գույն=1}} {{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=462}} [[Կատեգորիա:1828 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Վանաձոր]] [[Կատեգորիա:Վանաձոր համայնքի բնակավայրեր]] ck0muzevqbvyklzho4k7npwnguumrbp 0 3364 10722318 10138779 2026-04-08T17:53:35Z Armen Ohanian 22914 /* Ծնունդներ */ 10722318 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Ապրիլ}} '''Ապրիլի 10''', տարվա 100-րդ ([[նահանջ տարի]]ներին՝ 101-րդ) օրն է։ * Տարվա ավարտին մնում է 265 օր։ == Դեպքեր == * [[1992]] - [[Մարաղայի կոտորած]]ը == Ծնունդներ == * [[401]] - [[Թեոդոսիոս Բ Փոքր]], [[Բյուզանդիա]]յի միանձնյա [[Բյուզանդիայի կայսրերի անվանացանկ|կայսր]] [[408]] թ-ից մինչև [[մահ]] (մ. [[450]]) * [[1929]] - [[Մաքս ֆոն Սյուդով]] Max von Sydow շվեդ դերասան * [[1932]] - [[Օմար Շարիֆ]] Omar Sharif եգիպտ. դերասան * [[1937]] - [[Հենրիկ Անասյան]], հայ կոմպոզիտոր, դիրիժոր, գրող, հասարակական գործիչ * [[1952]] - [[Սթիվեն Սիգալ]] Steven Seagal ամեր. դերասան * [[1972]] - [[Մարիո Ստանիչ]], խորվաթ ֆուտբոլիստ * [[1986]] - [[Ֆեռնանդո Գագո]] Fernando Gago արգենտինացի ֆուտբոլիստ * [[1990]] - [[Բեն Էյմոս]], անգլիացի ֆուտբոլիստ, դարպասապահ * [[2001]] - [[Աննա Սարգսյան]], հայ շախմատիստուհի։ * == Մահեր == * [[1813]] - [[Ժոզեֆ Լուի Լագրանժ]] Joseph Louis Lagrange ֆրանս. մաթեմատիկոս և աստղագետ (ծն. [[1736]]) * [[183|1831]] - [[Ժբրան Խալիլ Ժբրան]] Gibran Khalil Gibran լիբանաամերիկյան բանաստեղծ (ծն. [[1883]]) * [[1955]] - [[Պիեռ Տեյար դը Շարդեն]] Pierre Teilhard de Chardin ֆրանսիացի փիլիսոփա, աստվածաբան (ծն. [[1811]]) * [[1966]] - [[Իվլին Վո]] Evelyn Waugh անգլիացի գրող (ծն. [[1903]]) * [[2010]] - [[Լեխ Կաչինսկի]] - [[Լեհաստան]]ի 4-րդ նախագահը * [[2012]] - [[Լիլի Չուգասզյան]],հայ երգչուհի * [[2020]] - [[Արտակ Մովսիսյան]], հայ պատմաբան == Տոներ == * Դիմադրության շարժման համաշխարհային օր։ 7crk6vu09e5jvaiitde2ntl8c3e27sk 0 6338 10722476 10605110 2026-04-09T07:06:54Z ~2026-21856-23 169300 . 10722476 wikitext text/x-wiki ERROR:404 == Կառուցվածք == [[Պատկեր:Oort cloud Sedna orbit.svg|մինի|upright=1.5|Արեգակնային համակարգի օբյեկտների ուղեծրեր]] Արեգակնային համակարգի կենտրոնական օբյեկտն [[Արեգակ]]ն է՝ G2V [[Սպեկտրալ դասակարգում|սպեկտրալ շարքի]] գլխավոր հաջորդականության [[աստղ]]ը, դեղին թզուկ։ Արեգակի մեջ է կենտրոնացած համակարգի զանգվածի գերակշռող մասը (մոտ 99,866 %)։ Այն իր ձգողականության շնորհիվ պահում է մոլորակները և այլ տիեզերական մարմիններ, որոնք պատկանում են Արեգակնային համակարգին<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=M. Woolfson. |заглавие=The origin and evolution of the solar system |год=2000 |язык=en |издание=Astronomy & Geophysics |pages=1.12 |volume=41 |issn=1366-8781 |doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x}}</ref>։ Չորս ամենամեծ օբյեկտները՝ [[Հսկա մոլորակ|գազային հսկաները]], զբաղեցնում են մնացած զանգվածի 99 % (ընդ որում, մեծ մասը բաժին է հասնում Յուպիտերին և Սատուրնին՝ մոտ 90 %)։ Արեգակի շուրջը առաջացած մեծ օբյեկտներից շատերը շարժվում են գրեթե մեկ հարթությամբ, որը կոչվում է [[Խավարածիր|էկլիպտիկ հարթություն]]։ Ընդ որում, գիսաստղերը և Կոյպերի գոտու օբյեկտները սովորաբար օժտված են այդ հարթությունների նկատմամբ մեծ թեքության անկյուններով<ref name="Harold F. Levison">{{Cite web |author=Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli. |date=2003 |title=The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration |url=https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617F07bx3?url=http://www.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 23 |lang=en |format=PDF}}</ref><ref name="Jupiter-Family Comets">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 |автор=Harold F. Levison, Martin J Duncan. |заглавие=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets |год=1997 |язык=en |издание=Icarus |выпуск=1 |pages=13—32 |volume=127 |doi=10.1006/icar.1996.5637}}</ref>։ Բոլոր մոլորակների և այլ օբյեկտների մեծամասնությունը շարժվում է Արեգակի շուրջը Արեգակի շարժման մի ուղղությամբ (եթե դիտելու լինենք Արեգակի հյուսիսային բևեռից, ապա՝ ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղությամբ)։ Կան բացառություններ, օրինակ՝ Գալեա գիսաստղը։ Ամենամեծ [[Անկյունային արագություն|անկյունային արագությամբ]] օժտված է [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրին]], որը հասցնում է Արեգակի շուրջը կատարել մեկ ամբողջ պտույտ 88 երկրային օրվա ընթացքում։ Իսկ ամենահեռու գտնվող մոլորակի՝ [[Նեպտուն]]ի պտտման պարբերությունը կազմում է 165 երկրային տարի։ Մոլորակների մեծ մասը պտտվում է իր առանցքի շուրջը՝ Արեգակի շուրջ պտտվելուն զուգահեռ։ Բացառություններ են կազմում [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներան]] և [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրանը]], ընդ որում, Ուրանը պտտվում է գրեթե «կողքի վրա պառկած» (առանցքի թեքությունը գրեթե կազմում է 90°)։ Այս պտույտի ցուցադրության համար օգտագործում են հատուկ սարք՝ թելուրիում ({{lang-la|tellus}}՝ «Երկիր»)։ Արեգակնային համակարգի շատ մոդելներ պայմանականորեն ցույց են տալիս մոլորակների ուղեծրերը հավասար ժամանակամիջոցների ընթացքում, սակայն, իրականում, փոքր բացառությամբ, որքան հեռու է մոլորակը կամ բևեռը Արեգակից, այնքան մեծ է այդ մոլորակի և նախորդ մոլորակի ուղեծրերի միջև հեռավորությունը։ Օրինակ՝ Վեներան գտնվում է Արեգակից մոտ 0.33 [[Աստղագիտական միավոր|ա.մ.]] ավելի հեռու, քան Մերկուրին, այն դեպքում, երբ Սատուրնը գտնվում է 4.3 ա.մ. ավելի հեռու, քան Յուպիտերը, իսկ Նեպտունը 10.5 ա.մ. ավելի հեռու, քան Ուրանը։ Արվել են փորձեր ուղեծրերի միջև հեռավորությունների որոշման և մոդելավորման համար (Տիցիուս-Բոդեի օրենք)<ref name="Dawn">{{Cite web |date=2005 |title=Dawn: A Journey to the Beginning of the Solar System |url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html <!--deadlink--> |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GLJ6fS?url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 24 |work=Space Physics Center: UCLA |lang=en}}</ref>, սակայն ոչ մի տեսություն համաշխարհային լայն ճանաչման չի հասել։ Օբյեկտների ուղեծրերը Արեգակի շուրջը նկարագրվում են [[Կեպլերի օրենքներ]]ով։ Այդ օրենքների համաձայն՝ յուրաքանչյուր օբյեկտ շարժվում է [[Էլիպս|էլիպտիկ]] ուղեծրով, որի կիզակետերից մեկում գտնվում է Արեգակը։ Արեգակին ավելի մոտ գտնվող օբյեկտների ([[մեծ կիսաառանցք]]ի փոքր չափսեր ունեցողների) համար մեծ է պտտման անկյունային արագությունը, այդ իսկ պատճառով, կարճ է պտտման պարբերությունը ([[տարի]])։ Էլիպտիկ ուղեծրի վրա օբյեկտի հեռավորությունը Արեգակից փոխվում է տարվա ընթացքում։ Ուղեծրի վրա Արեգակին ամենամոտ կետը անվանում են պերիգելիա, իսկ ամենահեռացվածը՝ աֆելիա։ Յուրաքանչյուր օբյեկտ շարժվում է արագ իր պերիգալիայում, իսկ դանդաղ՝ իր աֆելիայում։ Մոլորակների ուղեծրերը մոտ են շրջանագծին, սակայն բազմաթիվ գիսաստղեր, աստերոիդներ և Կոյպերի գոտու օբյեկտներ ունեն լավ ձգված էլիպտիկ ուղեծրեր։ Արեգակնային համակարգի մոլորակներից շատերը ունեն սեփական համակարգեր։ Շատերը շրջապատված են [[արբանյակ]]ներով (արբանյակներից մի քանիսը նույնսիկ գերազանցում են իրենց չափերով անգամ Մերկուրիին)։ Մեծ արբանյակներից շատերը գտնվում են միաժամանակյա շարժման մեջ. նրանց մի կողմը միշտ ուղղված է դեպի մոլորակը։ Չորս խոշորագույն մոլորակները՝ գազային հսկաները, օժտված են նաև [[Մոլորակների օղակներ|օղակներով]], փոքր մասնիկների բարակ շերտով, որոնք պտտվում են իրար շատ մոտ ուղեծրերով։ === Տերմինաբանություն === Երբեմն Արեգակնային համակարգը բաժանում են շրջանների։ Արեգակնային համակարգի ներքին շրջանը իր մեջ ներառում է երկնային խմբի չորս մոլորակները և աստղակերպերի գոտին։ Արտաքին մասը սկսվում է աստղակերպերի գոտու սահամններից և ներառում է չորս գազային հսկաներին<ref name="Overview">{{Cite web |title=An Overview of the Solar System |url=http://nineplanets.org/overview.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GOaHb6?url=http://nineplanets.org/overview.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 2 |work=The Nine Planets |lang=en}}</ref>։ աստղակերպերի գոտու ներսի մոլորակներին երբեմն անվանում են նաև ''ներքին'', իսկ գոտու արտաքին մասի մոլորակներին՝ ''արտաքին''<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Внешние планеты}}</ref>։ սակայն, երբեմն, այս տերմինները օգտագործում են երկրային ուղեծրից ներքև և վերև գտնվող համապատասխան մոլորակների համար<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.com/books?id=R5r7AgAAQBAJ&pg=PA252 |автор=П. Г. Куликовский |заглавие=Справочник любителя астрономии |год=1971 |издание=4-е изд |место=М |издательство=Наука |страницы=252 |страниц=635 |isbn=9785458272117}}</ref>։ [[Կոյպերի գոտի|Կոյպերի գոտու]] հայտնագործումից հետո, Արեգակնային համակարգի ավելի հեռավոր մաս անվանում են, այն շրջանը, որը կազմված է Նեպտունից այն կողմ գտնվող օբյեկտների<ref name="New Horizons">{{Cite web |author=Amir Alexander. |date=2006 |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html <!--deadlink--> |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GPdwkM?url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 2 |work=The Planetary Society |lang=en}}</ref>։ Արեգակնայն համակարգի, Արեգակի շուրջը պտտվող բոլոր օբյեկտները, պաշտոնապես բաժանվում են երեք կատեգորիաների՝ ''մոլորակներ'', ''թզուկ կամ գաճաճ մոլորակներ'' և ''Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ''։ [[Մոլորակ]]ը՝ Արեգակի շուրջ ուղեծրով ցանկացած մարմին է, որը ունի բավականաչափ զանգված, որպեսզի ձեռք բերի գնդձև տեսք, բայց ջերմամիջուկային սինթեզի առաջացման համար ոչ այնքան բավականափափ զանգվածով, և պետք է կարողանա մաքրել իր ուղեծրի շրջակայքը [[Պլանետեզեմալ]]ից։ Համաձայն այդ որոշման Արեգականային համակարգում կան ութ հայտնի մոլորակներ՝ Մերկուրին, Վեներան, Երկիրը, Մարսը, Յուպիտերը, Սատուրնը, Ուրանը և Նեպտունը։ Պլուտոնը (մինչ 2006 թվականը համարվում էր մոլորակ) չի համապատասխանում այդ որոշմանը, որովհետև չի մաքրել իր ուղեծիրը Կոյպերի գոտու օբյեկտներից<ref name="FinalResolution">{{Cite web |year=2006 |title=Resolutions B5 and B6: 'Definition of a Planet in the Solar System' and 'Pluto' |url=https://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106125750/https://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf |archive-date=2018 թ․ հունվարի 6 |access-date=2022 թ․ ապրիլի 9 |website=Resolutions adopted at the General Assemblies |publisher=International Astronomical Union}}</ref>։ [[Գաճաճ մոլորակ]]ը՝ [[աստղագիտական մարմին]] է, որը կազմավորվում է Արեգակի շուրջ ունեցած ուղեծիր, այն բավականաչափ զանգվածեղ է, որպեսզի սեփական գրավիտացիոն ուժերի ազդեցությամբ պահպանի շրջանին մոտ ձև, բայց որը չի մաքրել իր ուղեծրի տարածությունը պլանետեզեմալից և չի հանդիսանում մոլորակի արբանյակ<ref name="FinalResolution" />։ Այս որոշման համաձայն Արեգակնային համակարգում կան գաճաճ մոլորակ համարվող հինգ մարմին՝ [[Ցերերա]]ն, [[Պլուտոն]]ը, [[Հոմեա]]ն, [[Մակեմակե]]ն և [[Էրիս]]ը<ref name="Dwarf Planets">{{Cite web |date=2008 թ․ նոյեմբերի 7 |title=Dwarf Planets and their Systems |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/610c8g3sc?url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets#DwarfPlanets |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 17 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 5 |work=Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |publisher=U.S. Geological Survey |lang=en}}</ref>։ Ապագայում այլ օբյեկտներ կարող են դասակարգվել որպես թզուկ մոլորակներ, օրինակ, [[(90377) Սեդնա|Սեդնան]], [[(90482) Օրկ|Օրկը]] и [[(50000) Կվավար|Կվավարը]]<ref name="Definition Committee">{{Cite web |author=Ron Ekers. |title=IAU Planet Definition Committee |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# |archivedate=2009 թ․ հունիսի 3 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=International Astronomical Union |lang=en}}</ref>։ Թզուկ մոլորակները, որոնց ուղեծրերը գտնվում են [[տրանսնեպտունային մարմիններ]]ի շրջանից դուրս, անվանովում են ''[[Պլուտոիդ]]ներ''<ref name="IAU0804">{{Cite news |date=2008 թ․ հունիսի 11 |title=Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613121232/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |archive-date=2008 թ․ հունիսի 13 |access-date=2008 թ․ հունիսի 11 |publisher=[[International Astronomical Union]] |location=Paris}}</ref>։ Արեգակի շրջակայքի մնացած օբյեկտները կոչվում են [[Արեգակնային համակարգի փոքր մարմին]]ներ<ref name="FinalResolution" />։ ''Գազ'', ''սառույց'' և ''քար'' տերմինները օգտագործում են, որպեսզի նկարագրեն Արեգակնային համակարգում ամենուրեք հանդիպող նյութի տարբեր դասեր։ ''Քարը'' օգտագործում են, որ նկարագրեն բարձր ջերմաստիճանով [[Կոնդենսացում|Կոնդենսացման]] կամ հալման միացությունները, որոնք մնացել են [[պրոտոմոլորակային միգամածություն]]ում, համարյա բոլոր պայմաններում, պինդ վիճակում<ref name="Podolak2000">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P |автор=M. Podolak; J.&nbsp;I. Podolak; M.&nbsp;S. Marley. |заглавие=Further investigations of random models of Uranus and Neptune |год=2000 |язык=en |издание=Planet. Space Sci |том=48 |страницы=143—151 |doi=10.1016/S0032-0633(99)00088-4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011123825/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P |archivedate=2007-10-11}}</ref>։ Քարային միացությունները սովորաբար ներառում են այնպիսի [[սիլիկատներ]] և մետաղներ, ինչպիսիք են երկաթը և նիկելը<ref name="Podolak1995">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |автор=M. Podolak; A. Weizman; M. Marley. |заглавие=Comparative models of Uranus and Neptune |год=1995 |язык=en |издание=Planet. Space Sci |том=43 |выпуск=12 |страницы=1517—1522 |doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |archivedate=2007-10-11}}</ref>։ Նրանք գերակշռում են Արեգակնային համակարգի ներքին շրջանում, ձևավորելով երկրային խմբի մոլորակները և [[աստղակերպ]]երը։ Գազերը՝ հալման բացարձակ ցածր ջերմաստիճանով և բարձր ճնշմամբ [[հագեցած գոլորշի]]ներ են, այնպիսիք, ինչպիսիք են մոլեկուլային [[ջրածին]]ը և [[նեոն]]ը, որոնք միգամածության մեջ միշտ գազային վիճակում են գտնվում<ref name="Podolak2000" />։ Նրանք գերակշռում են Արեգակնային համակարգի միջին շրջանում, կազմելով Յուպիտերի և Սատուրնի մեծ մասը։ Այնպիսի նյութերի սառույցները, ինչպիսիք են [[ջուր]]ը, [[մեթան]]ը, [[ամոնիակ]]ը, [[ծծմբաջրածին]]ը և [[ածխաթթու գազ]]ը<ref name="Podolak1995" /> ունեն մինչև մի քանի հարյուր [[Կելվին (չափման միավոր)|կելվինի]] հասնող հալման ջերմաստիճաններ, այն ժամանակ երբ նրանց [[Թերմոդինամիկա|թերմոդինաիկ փուլերը]] կախված են շրջապատի ճնշումից և ջերմաստիճանից<ref name="Podolak2000" />։ Նրանք կարող են հանդիպել ինչպես սառույց, հեղուկ կամ գազային վիճակում, Արեգակնային համակարգի տարբեր շրջաններում, իսկ միգամածության մեջ նրանք միայն պինդ և գազային վիճակով էին<ref name="Podolak2000" />։ Հսկա մոլորակների արբանյակներից շատերը,ինչպես նաև Ուրանը և նեպտունը (այպես կոչված «Սառցե հսկաները») և բազմաթիվ փոքր օբյեկտներ, որոնք գտնվում են Նեպտունի ուղեծրից դուրս<ref name="Podolak1995" /><ref name="zeilik">{{Cite book |last=Zellik |first=Michael |url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil |title=Astronomy: The Evolving Universe |date=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80090-7 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] |oclc=223304585}}</ref>, պարունակում են սառցե միացություններ։ Գազերը և սառույցը միասին դասակարգվում են որպես ''թռչող նյութեր''<ref name="Placxo">{{Cite book |last1=Placxo |first1=Kevin W. |url=https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&q=inventory%20volatiles%20hydrogen&pg=PA66 |title=Astrobiology: a brief introduction |last2=Gross |first2=Michael |date=2006 |publisher=[[JHU Press]] |isbn=978-0-8018-8367-5 |page=66 |access-date=2020 թ․ նոյեմբերի 12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806141003/https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&q=inventory%20volatiles%20hydrogen&pg=PA66 |archive-date=2021 թ․ օգոստոսի 6 |url-status=live}}</ref>։ == Բաղադրություն == [[Պատկեր:Solar planets.jpg|մինի|Արեգակնային համակարգի մոլորակներ]] * [[Արեգակ]] ** [[Միջմոլորակային միջավայր]] * Արեգակնային համակարգի ներքին հատված ** [[Երկրային խմբի մոլորակներ]] *** 1. [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]] *** 2. [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]] *** 3. [[Երկիր]] **** [[Լուսին]] *** 4. [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]] **** [[Մարսի արբանյակներ]] ([[Ֆոբոս]] և [[Դեյմոս]]) ** [[Աստերոիդների գոտի|Աստղակերպերի գոտի]] *** [[Սերես]] * Արեգակնային համակարգի արտաքին մասը ** [[Հսկա մոլորակ]]ներ *** 5. [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր]] *** [[Յուպիտերի արբանյակներ]] **** [[Յուպիտերի օղակներ]] *** 6. [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն]] **** [[Սատուրնի արբանյակներ]] **** [[Սատուրնի օղակներ]] *** 7. [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրան]] **** [[Ուրանի արբանյակներ]] **** [[Ուրանի օղակներ]] *** 8. [[Նեպտուն]] **** [[Նեպտունի արբանյակներ]] **** [[Նեպտունի օղակներ]] ** [[Գիսաստղ|Գիսավորներ]] ** [[Կենտավրոսներ (աստերոիդների խումբ)|Կենտավրոսներ]] ** [[Տրանսնեպտունային մարմիններ]] ** [[Կոյպերի գոտի]] *** [[Պլուտոն]]<ref>Մինչ 2006 թվականի օգոստոսի 24-ը Պլուտոնը համարվում էր Արեգակնային համակարգի [[մոլորակ]], բայց [[Միջազգային աստղագիտական միություն|Միջազգային աստղագիտական միության]] XXVI Գլխավոր համաժողովի որոշմամբ, նմանատիպ մի քանի մարմինների հայտնագործումից հետո, զրկվեց ադ կարգավիճակից։</ref> **** [[Պլուտոնի արբանյակներ]] *** [[Հոմեա]]<ref>{{Cite web |title=IAU names fifth dwarf planet Haumea |url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730184735/http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |archive-date=2015 թ․ հուլիսի 30 |access-date=2020 թ․ հունվարի 29 |publisher=International Astronomical Union |lang=en}}</ref> **** [[Հոմեայի արբանյակներ]] *** [[Մակեմակե]] **** [[S/2015 (136472) 1]] *** [[Ցրված սկավառակ]] *** [[Էրիս]] **** [[Դիսնոմիա]] * Հեռավոր շրջաններ ** [[Հելիոսֆերա]] ** [[Օորտի ամպ]] *** [[(90377) Սեդնա]] Արեգակնային համակարգի ութ մոլորակների անվանումների և հաջորդական կարգի հիշելու համար կարող են կիրառվել բազմաթիվ [[մնեմոնիկա]]ի կանոններ։ {{Արեգակնային համակարգ 2}} === Արեգակ === [[Պատկեր:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|մինի|Վեներայի անցումը Արեգակաի սկավառակով]] Արեգակը Արեգակնային համակարգի [[աստղ]]ն է և նրա գլխավոր բաղադրիչը։ Նրա զանգվածը (332 900 անգամ մեծ է Երկրի զանգվածից)<ref name="Sun Facts">{{Cite web |title=Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-date=2008 թ․ հունվարի 2 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 14 |publisher=NASA |lang=en}}</ref> բավականաչափ մեծ է, որպեսզի իր միջուկում այն [[ջերմամիջուկային ռեակցիա]]ն<ref name="Jack B. Zirker">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/120 |автор=Jack B. Zirker. |заглавие=Journey from the Center of the Sun |год=2002 |издательство=Princeton University Press |pages=120—127 |isbn=9780691057811}}{{ref-en}}</ref>, որի ընթացքում անջատվում է էներգիայի մեծ քանակություն, որը, հիմնականում էլեկտրամագնիսական ճառագայթման տեսքով, ճառագայթվում է տիեզերական տարածություն, ճառագայթման մաքսիմումը համընկնում է 400—700 նմ երկարության ալիքների, որն էլ համապատասխանում է տեսանելի լույսի տիրույթին<ref name="Visible light">{{Cite web |date=2003 |title=Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum? |url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EsBOK5?url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 14 |publisher=The Straight Dome |lang=en}}</ref>։ Աստղային դասկարգմամբ Արեգակը տիպիկ Դեղին թզուկ G2 [[Աստղերի սպեկտրալ դասակարգում|դասի]] աստղ է։ Այս անվանումը կարող է թյուրիմածության մեջ գցել, քանի որ մեր [[Գալակտիկաներ|Գալակտիկայի]] աստղերի մեծ մասի հետ համեմատած, Արեգակը բավականաչափ պայծառ աստղ է<ref name="sun">{{Cite web |author=Ker Than. |date=2006 թ․ հունվարի 30 |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |url=http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EslKwJ?url=http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 14 |work=Space.com |lang=en}}</ref>։ Աստղի դասը որոշվում է [[Հերցեպրունգ-Ռեսելի դիագրամ]] վրա նրա դիրքով, որը ցույց է տալիս աստղի պայծառության և նրա մակերևույթի ջերմաստիճանի միջև կապը։ Սովորաբար առավել տաք աստղերը ավելի պայծառ են։ Աստղերի մեծ մասը գտնվում են այդ դիագրամի [[Գլխավոր հաջորդականություն|գլխավոր հաջորդականության]] վրա, Արեգակը գտնվում է այս հաջորդականության մեջտեղում։ Առավել պայծառ և տաք, քան Արեգակը, աստղերը համեմատաբար քիչ են, իսկ ավելի սառը և խավար աստղերը ([[Կարմիր թզուկ]]ներ) ավելի հաճախ են հանդիպում, կազմելով Գալակտիկայի 85 %-ը<ref name="sun" /><ref name="Smart">{{Cite web |author=Smart, R.&nbsp;L.; Carollo, D.; Lattanzi, M.&nbsp;G.; McLean, B.; Spagna, A. |date=2001 |title=The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EtosoF?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 14 |work=Perkins Observatory |lang=en}}</ref>։ Գլխավոր հաջորդականության վրա Արեգակի տեղը ցույց է տալիս, որ այն դեռևս չի սպառել ջերմամիջուկային ռեակցիայի իր ջրածնի պաշարը և գտնվում է էվոլյուցիայի մեջտեղում։ Այժմ Արեգակը դառնում է աստիճանաբար ավելի պայծառ, զարգացման ավելի վաղ փուլերում նրա պայծառությունը կազմել է այժմյանի ընդամենը 70 %-ը<ref name="Early Sun">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 |автор=Nir J. Shaviv. |заглавие=Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind |год=2003 |язык=en |издание={{Нп3|Journal of Geophysical Research}} |том=108 |страницы=1437 |doi=10.1029/2003JA009997 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826054913/http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 |archivedate=2014-08-26}}</ref>։ Արեգակը [[Աստղային բնակչություն|Աստղային բնակչության]] I տիպի աստղ է, այն կազմավորվել է Տիեզերքի զարգացման ավելի վաղ աստիճանում և դրա համար էլ բնութագրվում է ծանր [[Ջրածին|ջրածնի]] և [[հելիում]]ի մեծ պաշարների պարունակությամբ (իսկ աստղագիտության ընդունված է այս տարրերը անվանել մետաղներ), քան պարունակում են II տիպի աստղերը<ref name="Two Groups">{{Ռուսերեն հոդված |автор=T.&nbsp;S. van Albada, Norman Baker. |заглавие=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters |год=1973 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |том=185 |страницы=477—498 |doi=10.1086/152434}}</ref>։ Ջրածնից և հելիումից ծանր տարրերը, ձևավորվում են առաջին տիպի աստղերի միջուկներում, դրա համար էլ, մինչ Տիեզերքը հագեցած լինելով այս տարրերով, կարող էր անցնել աստղերի առաջին սերունդը։ Առավել ծեր աստղերը պարունակում են քիչ մետաղներ, իսկ երիտասրդները՝ շատ։ Ենթադրվում է, որ բարձր մետաղայնությունը կարևոր գործոն է դարձել Արեգակի [[Մոլորակ|մոլորակային համակարգի]] ձևավորման համար, քանի որ մոլորակները ձևավորվում են մետաղների [[Աճանստվածք]]ով<ref name="Metallicity">{{Cite web |author=Charles H. Lineweaver. |date=2001-06 |title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512175651/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |archive-date=2020 թ․ մայիսի 12 |accessdate=2010 թ․ փետրվարի 7 |work=Icarus |lang=en}}</ref>։ ==== Միջմոլորակային միջավայր ==== [[Պատկեր:Heliospheric-current-sheet.gif|մինի|слева|Հելիոսֆերիկ հոսանքային շերտ]] [[Արեգակնային ճառագայթում|Լույսի]] հետ միաժամանակ, Արեգակը ճառագայթում է լիցքավորված մասնիկների (պլազմա) անընդհատ հոսք, որը հայտնի է որպես [[արեգակնային քամի]]։ Այդ մասնիկների հոսքը տարածվում է մոտավորապես 1,5 մլն կմ ժամում<ref name="Solar Wind">{{Cite web |title=Solar Physics: The Solar Wind |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GbYha2?url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 26 |work=Marshall Space Flight Center |lang=en}}</ref>։ Այն հայտնի է որպես միջմոլորակային միջավայր։ Արեգակի ակտիվության դրսևորումից է Արեգակի մակերևույթին [[արեգակնային բռնկում]]ները և [[արևապսակի նյութի արտանետումեր]], գրգռում են հելիոսֆերան, առաջացնելով [[Տիեզերական եղանակ]]<ref name="SunFlip">{{Cite web |last=Phillips |first=Tony |date=2001 թ․ փետրվարի 15 |title=The Sun Does a Flip |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401050813/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1 |archive-date=2022 թ․ ապրիլի 1 |access-date=2022 թ․ ապրիլի 1 |website=NASA Science: Share the Science}}</ref>։ Հելիոսֆերայի սահմաններում խոշոր պարուրաձև մակերևույթային կառուցվածք է հելիոսֆերիկ հոսանքային շերտը իրենից ներկայացնում է պարուրաձև մակերևույթ, որը առաջանում է միջմոլորակային տարածության վրա Արեգակիի պտտվող [[մագնիսական դաշտ]]ի շնորհիվ<ref name="Star Poles">{{Cite web |date=2003 թ․ ապրիլի 22 |title=A Star with two North Poles |url=http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GckZmk?url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 26 |work=Science@NASA |lang=en}}</ref><ref name="Solar cycle">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA..107.1136R |автор=Riley, Pete; Linker, J.&nbsp;A.; Mikić, Z. |заглавие=Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations |год=2002 |язык=en |издание=Journal of Geophysical Research (Space Physics) |том=107 |выпуск=A7 |страницы=SSH 8-1 |doi=10.1029/2001JA000299 |archiveurl=https://archive.today/20120524184639/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R# |archivedate=2012-05-24 |deadlink=404}} ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |date=2009-08-14 }})</ref>։ [[Երկրի մագնիսական դաշտ]]ը խանգարում է արեգակնային քամուն խաթարել [[Երկրի մթնոլորտ]]ը։ Վեներան և Մարսը չունեն մագնիսական դաշտ, և դրա արդյունքում արեգակնային քամին աստիճանաբար փքում է նրանց մթնոլորտները դեպի տիեզերք<ref name="Erosion by Wind">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full |автор=Richard Lundin. |заглавие=Erosion by the Solar Wind |год=2001 |язык=en |издание=Science |том=291 |выпуск=5510 |страницы=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140824151417/http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full |archivedate=2014-08-24}}</ref>։ Նյութի լուսապսակային արտանետումները և նմանատիպ երևույթները փոխում են մագնիսական դաշտը և արտահանում են ահռելի քանակությամբ՝ մոտ 10<sup>9</sup>—10<sup>10</sup> տոննա ժամում, նյութ Արեգակի մակերևույթից<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity]. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>։ Փոխազդելով Երկրի մագնիսական դաշտի հետ, այդ նյութը ներթափանցում է Երկրի մերձբևեռային շերտեր, որտեղ այդպիսի փոխազդեցությունից ծագում են [[բևեռափայլ]]եր, որոնք ավելիի շատ դիտվում են [[Մագնիսական դաշտ|մագնիսական բևեռների]] մոտ։ [[Տիեզերական ճառագայթներ]]ը առաջանում են Արեգակնային համակարգից դուրս։ Հելիոսֆերան և, մոլորակների մագնիսական դաշտերը, մասնավորապես, պահպանում են Արեգակնային համակարգը արտաքին ազդեցությունններից։ Ինչպես [[տիեզերական ճառագայթներ]]ի խտությունը միջաստղային միջավայրում, այնպես էլ Արեգակի մագնիսական դաշտի ուժը փոփոխվում են կախված ժամանակից՝ այնպես, որ Արեգակնային համակարգում [[Տիեզերական ճառագայթներ|տիեզերական ճառագայթման]] մակարդակը փոփոխական է, չնայած շեղումների մեծությունը անհայտ է<ref name="Langner et al 2005">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |автор=U.&nbsp;W. Langner; M.&nbsp;S. Potgieter. |заглавие=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |год=2005 |язык=en |издание={{Нп3|Advances in Space Research}} |издательство=[[Elsevier]] |том=35 |выпуск=12 |страницы=2084—2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221175441/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |archivedate=2008-02-21}}</ref>։ Միջմոլորակային միջավայրը հանդիսանում է, ծայրահեղ դեպքում, երկու սկավառականման [[Տիեզերական փոշի|տիեզերական փոշու]] շերտերի ձևավորման տեղը։ Առաջին, կենդանակերպային փոշու ամպը գտնվում է Արեգակնային համակարգի ներքին շրջանում և հանդիսանում է այն պատճառը, որի հետևանքով ծագում է [[կենդանակերպային լույս]]ը։ Հավանաբար, այն ծագել է աստղակերպերի շրջանի սահմաններում, մոլորակների հետ փոխազդեցության արդյունքում<ref name="Zodiacal Cloud">{{Cite web |date=1998 |title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html# |archivedate=2006 թ․ սեպտեմբերի 29 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 26 |lang=en}}</ref>։ Երկրորդ շրջանը տարածվում է մոտավորապես 10-ից 40 ա.մ. սահմաններում, և հավանաբար, առաջացել է [[Կոյպերի գոտի|Կոյպերի գոտում]] նույն տիպի բախումների արդյունքում<ref name="Shortlist stars">{{Cite web |date=2003 |title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |url=http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617Gdll1N?url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 26 |work=ESA Science and Technology |lang=en}}</ref><ref name="Dust beyond Jupiter">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/ |автор=M. Landgraf; J.-C. Liou; H.&nbsp;A. Zook; E. Grün. |заглавие=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter |год=May 2002 |язык=en |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |том=123 |выпуск=5 |страницы=2857—2861 |doi=10.1086/339704}}</ref>։ === Արեգակնային համակարգի ներքին շրջան === Ներքին շրջանը նեևառում է երկրային խմբի մոլորակներն ու [[աստղակերպ]]երը։ Նրանք հիմնականում բաղկացած են [[սիլիկատներ]]ից և [[մետաղներ]]ից, համեմատաբար մոտ են Արեգակին, այն համակարգի ամենափոքր հատվածն է, որի [[շառավիղ]]ը ավելի փոքր է, քան [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] ու [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրնի]] միջուղեծրային տարածությունը։ ==== Երկրային խմբի մոլորակներ ==== [[Պատկեր:Terrestrial planet size comparisons.jpg|մինի|Երկրային խմբի մոլորակներ: Ձախից աջ՝ [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]], [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]], [[Երկիր]] և [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]] (Չափերի [[մասշտաբ]]ը պահպանված է, իսկ միջմոլորակային տարածություններինը՝ ոչ)]] Արեգակին մոտ չորս հսկա մոլորակները, որոնք կոչվում են երկրային խմբի մոլորակներ, հիմնականում բաղկացած են ծանր տարրերից, ունեն փոքր քանակությամբ [[Բնական արբանյակ|արբանյակներ]] (0—2), նրանց մոտ բացակայում են [[Մոլորակների օղակներ|օղակները]]։ Նրանք էականորեն կազմված են այնպիսի դժվարահալ մետաղներից, ինչպիսին են սիլիկատները, որոնք ձևավորում են Երկրի [[Վերին մանթիա]]ն և [[Երկրակեղև]]ը, և այնպիսի մետաղներց, ինչպիսին են [[երկաթ]]ը և [[նիկել]]ը, որոնցից կազմված են մոլորակների [[Մոլորակների միջուկ|միջուկը]]։ Այս երեք մոլորակներն՝ Վեներան, Երկիրը և Մարսը, ունեն [[մթնոլորտ]], բոլորն ունեն [[հարվածային խառնարան]] և ռելիեֆի այնպիսի [[Տեկտոնիկա|տեկտոնական]] դետալներ, ինչպիսիք են [[ռիֆտ]]ային իջվածքները և հրաբուխները<ref>[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера — кривое зеркало Земли]</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>։ ===== Մերկուրի ===== Մերկուրին (Արեգակից 0,4 ա.մ. հեռավորության վրա) հանդիսանում է Արեգակին ամենամոտ և ամենափոքր զանգվածով (նրա զանգվածը կազմում է Երկրի զանգվածի 0,055 մասը) մոլորակը։ Մոլորակը չունի բնական [[արբանյակ]]ներ։ Նրա մակերևույթի բնութագրիչ տարրերից, [[հարվածային խառնարան]]ներին զուգահեռ, հանդիսանում են, հարյուրավոր կիլոմետրեր ձգվող, բազմաթիվ թիակաձև սանդղավանդները։ Համարվում է, որ նրանք ծագել են մոլորակի պատմության ավելի վաղ շրջանների [[Մակընթացություն և տեղատվություն|մակընթացային]] [[դեֆորմացիա]]ների արդյունքում, դեռևս այն ժամանակ, երբ Մերկուրիի, իր [[Առանցքի ուժեր|առանցքի]] և Արեգակի շուրջ [[Պարբերություն|պտտման պարբերությունները]], դեռ ռեզոնանս չէին առաջացրել<ref name="Schenk">''Schenk P., Melosh H.&nbsp;J.'' (1994). Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury’s Lithosphere. Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI….25.1203S{{ref-en}}</ref>։ Մերկուրին ունի ծայրահեղորեն նոսր [[մթնոլորտ]], որը կազմված է մոլորակի մակերևույթից, [[արեգակնային քամի]]ների շնորհիվ, «դուրս թռած» [[ատոմներ]]ից<ref name="Bill Arnett">{{Cite web |author=Bill Arnett. |date=2006 |title=Mercury |url=http://nineplanets.org/mercury.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617ExDcl0?url=http://nineplanets.org/mercury.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |work=The Nine Planets |lang=en}}</ref>։ Մերկուրիի համեմատաբար մեծ միջուկը և նրա բարակ կեղևը, դեռևս չեն գտել բավարար գնահատական կամ բացատրություն։ Ըստ [[հիպոթեզ]]ի՝ մոլորակի, թեթև [[Տարրեր|տարրեից]] կազմված, արտաքին շերտերը, պոկվել են հսկայական բախման արդյունքում, որի հետևանքով մոլորակի չափերը փոքրացել են<ref name="Collisional stripping">''Benz, W.; Slattery, W.&nbsp;L.; Cameron, A.&nbsp;G.&nbsp;W.'' (1988). Collisional stripping of Mercury’s mantle. Icarus, v. 74, p. 516—528.{{ref-en}}</ref>։ Երիտասարդ [[Արեգակ]]ի այլընտրանքային ճառագայթումը կարող էր խանգարել [[նյութ]]ի [[աճանստվածք]]ին<ref name="Partial volatilization">''Cameron, A.&nbsp;G.&nbsp;W.'' (1985). The partial volatilization of Mercury. Icarus, v. 64, p. 285—294.{{ref-en}}</ref>։ ===== Վեներա ===== Վեներան չափերով մոտ է [[Երկիր|Երկրին]] (նրա [[զանգված]]ը կազմում է Երկիրի զանգվածի 0,815 մասը) և, ինչպես և Երկիրը, [[երկաթ]]ային միջուկի շուրջը ունի [[Սիլիկատներ|սիլիկատային]] հաստ թաղանթ (դրա պատճառով Վեներային անվանում են Երկրի «քույր» մոլորակ)։ Նրա ներքին երկրաբանական ակտիվության մասին ևս տվյալներ կան։ Սակյան ջրի քանակությունը Վեներայի վրա էականորեն քիչ է, իսկ [[Վեներայի մթնոլորտ|մթնոլորտի]] խտությունը 90 անգամ շատ է երկրայինի համեմատ։ Վեներան [[արբանյակ]]ներ չունի։ Այն մեր համակրգության ամենատաք մոլորակն է, [[մակերևույթ]]ի ջերմաստիճանը գերազանցում է 400&nbsp;°C-ը։ Այսաստիճան բարձր ջերմաստիճանը պայմանավորված է [[ջերմոցային էֆեկտ]]ով, որը ծագում է [[ածխաթթու գազ]]ով հարուստ մթնոլորտի խտության պատճառով<ref name="Climate on Venus">{{Cite web |author=Mark Alan Bullock. |year=1997 |title=The Stability of Climate on Venus |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf# |archivedate=2007 թ․ հունիսի 14 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |publisher=Southwest Research Institute |format=[[Portable Document Format|PDF]]}}</ref>։ Վեներայի երկրաբանական ժամանակակից ակտիվության պատճառը հայտնաբերված չէ, բայց, քանի որ այն [[մագնիսական դաշտ]] չունի, որը որ կկանխարգալերեր մթնոլորտի հետագա խտացումը, դա թույլատրում է ենթադրել, որ ===== Երկիր ===== Երկիրը համարվում է, երկրային խմբի մոլորակներից, ամենախոշորն ու ամենախիտը։ Երկրի վրա դիտվում է [[սալերի տեկտոնիկա]]։ Կյանքի գոյության հարցին որևէ այլ տեղ, բացի Երկրից, դեռևս պատասխանված չէ<ref name="life">{{Cite web |title=What are the characteristics of the Solar System that lead to the origins of life? |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/big-questions/what-are-the-characteristics-of-the-solar-system-that-lead-to-the-origins-of-life-1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408055814/http://science.nasa.gov/planetary-science/big-questions/what-are-the-characteristics-of-the-solar-system-that-lead-to-the-origins-of-life-1 |archive-date=2010 թ․ ապրիլի 8 |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 30 |publisher=NASA Science (Big Questions)}}</ref>։ Երկրային խմբի մոլորակների մեջ Երկիրը յուրահատուկ է (առաջնահերթ իր [[ջրոլորտ]]ի պատճառով)։ Երկրի [[մթնոլորտ]]ը արմատապես տարբերվում է այլ մոլորակների մթնոլորտներից, այն պարունակում է ազատ [[թթվածին]]<ref name="Earths Atmosphere">{{Cite web |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |title=Earth’s Atmosphere: Composition and Structure |url=http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EywI3z?url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3= |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |work=VisionLearning.com |lang=en}}</ref>։ Երկիրն ունի մեկ բնական արբանյակ՝ [[Լուսին]]ը, որը նաև, Արեգակնային համակարգի ամենամեծ արբանյակն է։ ===== Մարս ===== Մարսը փոքր է Երկրից և Վեներայից (զանգվածը կազմում է Երկրի զանգվածի 0,107 մասը)։ Այն ունի մթնոլորտ, որը հիմնականում բաղկացած է [[ածխաթթու գազ]]ից, մակերևույթային 6,1 [[Բար|մբար]] ճնշումով<ref name="Mars Atmosphere">{{Ռուսերեն գիրք |автор=David C. Gatling, Conway Leovy. |заглавие=Encyclopedia of the Solar System |ответственный=Lucy-Ann McFadden et al |год=2007 |часть=Mars Atmosphere: History and Surface Interactions |pages=301—314}}{{ref-en}}</ref>։ Նրա մակերևույթին կան հրաբուխներ, որոնցից ամենամեծը [[Օլիմպոս (Մարս)|Օլիմպիոսն]] է, այն գերազանցում է իր չափերով երկրային բոլոր հրաբուխներին՝ հասնելով 21,2 կմ բարձրության<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса]</ref>։ [[Մարիների հովիտներ]]ի ճեղքվածքային իջվածքները վկայում են ներկա երկրաբանական ակտիվության մասին, որը, որոշ տվյալներով, շարունակվում է նույնիսկ վերջին թ միլիոն տարիների ընթացքում<ref name="David Noever">{{Cite web |author=David Noever. |date=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EzLQQk?url=http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |work=Astrobiology Magazine |lang=en}}</ref>։ Մոլորակի կարմիր գույնը պայմանավորված է [[Հեմատիտ|երկաթի օքսիդի]] մեծ քանակության առկայությամբ<ref name="Kids Eye">{{Cite web |title=Mars: A Kid’s Eye View |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617F0gePG?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |publisher=NASA |lang=en}}</ref>։ Մարսը ունի երկու արբանյակ՝ [[Ֆոբոս]]ը և [[Դեյմոս]]ը։ Ենթադրվում է, որ նրանք հանդիսանում են Արեգակնային համակարգի կողմից գերեվարված աստղակերպեր<ref name="Satellites of Mars">{{Cite web |author=Scott S. Sheppard, [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]], and Jan Kleyna. |date=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GKlAKQ?url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |work=The Astronomical Journal |lang=en}}</ref>։ Այսօրվա դրությամբ (Երկրից հետո), Մարսը համարվում է Արեգակնային համակարգի ամենամանրակրկիտ ուսումնասիրված մոլորակը։ ==== Աստղակերպերի գոտի ==== [[Պատկեր:InnerSolarSystem-en.png|մինի|300|[[Աստերոիդների գոտի]] (սպիտակ գույնը) և [[Յուպիտերի տրոյացի աստերոիդներ]] (կանաչ գույն)]] Աստղակերպերտները [[Արեգակնային համակարգի մարմիններ|Արեգակնային համակարգի ամենատարածված փոքր մարմիններն են]]։ Աստղակերպերի գոտին զբաղեցնում է [[Մարս (մոլորակ)|Մարսի]] և [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] միջև ուղեծիրը, որը ընկած է 2,3-ից 3,3 ա.մ. հեռավորության վրա Արեգակից։ Մարսի և Յուպիտերիի միջև այլ մոլորակի գոյության մասին առաջադրվում էին բազմաթիվ հիպոթեզներ, որոնք սակայն չէին հաստատվում (օրնակ, հիպոթեզային մոլորակ [[Ֆաետոն (մոլորակ)|Ֆաետոնը)]], որը Արեգակնային համակարգի ձևավորման վաղ ժամանակաշրջանում այնպես է քայքայվել, որ նրա բեկորները վերածվել են աստղակերպերի՝ ձևավորելով աստղակերպերի գոտին։ Համաձայն ժամանակակից հայացքների, աստղակերպերը [[Պլանետեզեմալ]]ի՝ Արեգակնային համակարգի ձևավորման մնացորդներն են, որոնք [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] գրավիտացիոն խոտորումների պատճառով, իվիճակի չէին ավելի մեծ մարմին ձևավորելու<ref name="Petit">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |автор=Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. |заглавие=The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt |год=2001 |язык=en |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |издательство=[[Elsevier]] |том=153 |страницы=338—347 |doi=10.1006/icar.2001.6702 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |archivedate=2007-02-21}}</ref>։ Աստղակերպերի չափերը տատանվում են մի քանի մետրից մինչև մի քանի հարյուր կիլոմետր։ Բոլոր աստղակերպերը դասակարգվում են որպես [[Արեգակնային համակարգի փոքր մարմին]]ներ, բայց այժմ որոշ մարմիններ, համարվում են աստղակերպեր, օրինակ [[(4) Վեստա]]ն և [[(10) Հիգեա]]ն, կարող են վերադասակարգվել որպես [[թզուկ մոլորակ]]ներ, եթե ապացուցվի, որ նրանք պահպանում են իրենց [[հիդրոստատիկ հավասարակշռություն]]ը<ref name="Planet Definition">{{Cite web |date=2006 |title=IAU Planet Definition Committee |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# |archivedate=2009 թ․ հունիսի 3 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 30 |publisher=International Astronomical Union |lang=en}}</ref>։ գոտին պարունակում է տասնյակ հազարավոր, հնարավոր է, միլիոնավոր մի կիլոմետր տրամագծով օբյեկտներ<ref name="Twice asteroids">{{Cite web |date=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/New_study_reveals_twice_as_many_asteroids_as_previously_believed |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GQh5ux?url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 30 |work=ESA |lang=en}}</ref>։ Չնայած դրան, աստղակերպերի ընդհանուր զանգվածը հազիվ թե շատ լինի Երկրի զանգվածի մեկ հազարերորդական մասից<ref name="Krasinsky2002">{{Cite journal |last1=Krasinsky |first1=G. A. |author-link=Georgij A. Krasinsky |last2=Pitjeva |first2=E. V. |author-link2=Elena V. Pitjeva |last3=Vasilyev |first3=M. V. |last4=Yagudina |first4=E. I. |date=2002 թ․ հուլիս |title=Hidden Mass in the Asteroid Belt |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |bibcode=2002Icar..158...98K |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref>։ 100 մկմ-ից մինչև 10 մ տրամագծով [[աստղագիտական մարմին]]ները համարվում են [[աստղաքար]]եր<ref name="Meteoroid">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=44b52c369007834 |автор=Beech, M.; Duncan I. Steel. |заглавие=On the Definition of the Term Meteoroid |год=September 1995 |язык=en |издание=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |том=36 |выпуск=3 |страницы=281—284 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200528041455/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995QJRAS..36..281B?high=44b52c369007834&db_key=AST&data_type=HTML&format= |archivedate=2020-05-28}}</ref>։ Ավելի փոքր մարմինները համարվում են [[տիեզերական փոշի]]։ ===== Աստղակերպերի խմբեր ===== Աստղակերպերը ըստ իրենց բնութագրերի և ուղեծրերի միավորվում են ընտանիքների և խմբերի մեջ։ [[Աստղակերպերի արբանյակ]]ները՝ աստղակերպեր են, որոնք պտտվում են այլ աստղակերպերի շուրջ։ Նրանք այդքան էլ հստակ չեն որոշվում, ինչպես մոլորակների արբանյակները, լինելով երբեմն նույնքան մեծ, որքան իրենց ընկերակիցը։ Աստղակերպերի գոտին պարունակում է նաև աստղակերպերի հիմնական գոտու գիսավորներ, որոնք հնարավոր է եղել են [[Երկիր մոլորակ]]ի [[Ջուր|ջրի]] ակունքները<ref name="Earths Water">{{Cite web |author=Phil Berardelli. |date=2006 |title=Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GSJmkK?url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 1 |work=SpaceDaily |lang=en}}</ref>։ [[Յուպիտերի տրոյացի աստերոիդներ]]ը տեղաբաշխված են [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] [[Լագրանժի կետ]]ում (մոլորակի ազդեցության գրավիտացիոն հաստատուն կետեր, որոնք տեղափոխվում են մոլորակի հետ նրա պտտման արդյունքում), ''«տրոյացի»'' տերմինը օգտագործում են նաև այնպիսի աստերոիդների համար, որոնք գտնվում են այլ [[մոլորակ]]ների կամ նրանց [[արբանյակ]]ների Լագրանժի կետերում (բացի Յուպիտերի տրոյացիներից, հայտնի են նաև [[Երկրի տրոյացի աստերոիդներ]]ը, [[Մարսի տրոյացի աստերոիդներ]]ը, [[Ուրանի տրոյացի աստերոիրդներ]]ը և [[Նեպտունի տրոյացի աստերոիդներ]]ը)։ [[Հիլդայի ընտանիք]]ի աստերոիդները գտնվում են [[Կիրկվուդի ճեղքեր]]ով [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] հետ [[ռեզոնանս]]ի մեջ, այսինքն նրանք Արեգակի շուրջ կատարում են երեք պտույտ այնքան ժամանակում, երբ Յուպիտերը կատարում է երկու լրիվ պտույտ<ref name="Barucci">{{Cite book |last1=Barucci |first1=M. A. |title=Asteroids III |last2=Kruikshank |first2=D. P. |last3=Mottola |first3=S. |last4=Lazzarin |first4=M. |date=2002 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |pages=273–287 |chapter=Physical Properties of Trojan and Centaur Asteroids}}</ref>։ Արեգակնային համակարգի ներսում ևս կան ուղեծրով աստերոիդների խմբեր, որոնք տեղաբաշխված են Մերկուրիից մինչ Մարսը։ Նրանց շատերի ուղեծրերը հատվում են ներքին մոլորակների ուղեծրերի հետ<ref name="MorbidelliAstIII">{{Cite journal |last1=Morbidelli |first1=A. |last2=Bottke |first2=W.F. |last3=Froeschlé |first3=Ch. |last4=Michel |first4=P. |date=2002 թ․ հունվար |editor2-last=A. Cellino |editor3-last=P. Paolicchi |editor4-last=R.P. Binzel |title=Origin and Evolution of Near-Earth Objects |url=http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf |url-status=live |journal=Asteroids III |pages=409–422 |bibcode=2002aste.book..409M |doi=10.2307/j.ctv1v7zdn4.33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809014123/http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 9 |access-date=2009 թ․ օգոստոսի 30 |editor=W.F. Bottke Jr.}}</ref>։ ===== Ցերերա ===== Ցերերան [[թզուկ մոլորակ]] է, որը նաև [[աստերոիդներ]]ի գոտու խոշոր մարմիններից է։ Ցերերան ունի համարյա 1000 կմ տրամագիծ և այնպիսի բավականաչափ զանգված, որը սեփական [[գրավիտացիա]]յի ազդեցության տակ կարողանում է պահպանել գնդաձևությունը։ Ցերերայի հայտնագործումից հետո, նրան որակավորեցին որպես մոլորակ, սակայն քանի որ հետագա դիտումները հանգեցրին Ցերերայի շրջակայքի աստերոիդների հայտնաբերմանը, ապա 1850-ականներին, այնուամենայնիվ, նրան դասեցին աստերոիդների շարքը<ref name="History of Asteroids">{{Cite web |title=History and Discovery of Asteroids |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GT0oDh?url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 1 |publisher=NASA |lang=en |format=DOC}}</ref>։ Կրկնակի անգամ այն որակավորվել է որպես թզուկ մոլորակ 2006 թվականին։ === Արեգակնային համակարգի արտաքին տեղամաս === Արեգականյին համակարգի արտաքին տեղամասում գտնվում են [[գազային հսկա]]ները և նրանց [[արբանյակ]]ները, ինչպես նաև [[տրանսնեպտունային մարմիններ]]ը, [[Կոյպերի գոտի|Կոյպերի աստերոիդ-գիսավոր-գազային գոտին]], [[Օորտի ամպ|Օորտի ամպը և ցրված սկավառակը]]։ Այստեղ են գտնվում նաև շատ [[Գիսավորներ|կարճպարբերական գիսավորների ուղեծրերը]], ինչպես նաև [[Կենտավրոսներ (աստերոիդների խումբ)|Կենտավրոսների (աստերոիդների խումբ)]] աստերոիդները։ Այս շրջանի պինդ մարմինները, Արեգակից ունեցած մեծ հեռավորության պատճառով, հետևաբար նաև ցածր ջերմաստիճանով, պարունակում են [[Սառույց|սառույց ջուր]], [[ամոնիակ]] և [[մեթան]]։ Վարկածներ կան, որ արտաքին հատվածում կարող են գոյություն ունենալ [[Տյուհե (հիպոթեզային մոլորակ)|Տյուհե]] մոլորակը, և ընդհանրապես այլ «[[X Մոլորակ|X մոլորակների]]» կամ Արեգակի աստղ-արբանյակը՝ [[Նեմեզիդա]]ն։ ==== Հսկա մոլորակներ ==== [[Պատկեր:Gas planet size comparisons.jpg|մինի|upright=1.5|Հսկա մոլորակներ: Ձախից աջ՝ [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր]], [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն]], [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրան]] և [[Նեպտուն]] (Չափսերը մասշտաբային են, միջմոլորակային հեռավորությունը՝ ոչ)]] Չորս գազային մոլորակները, որոնք կոչվում են նաև գազային հսկաներ, բոլորը միասին պարունակում են [[Արեգակ]]ի շուրջը պտտվող ամբողջ նյութի 99 %-ը։ յուպիտերը և Սատուրնը հիմնականում բաղկացած են [[Ջրածին|ջրածնից]] և [[հելիում]]ից, Ուրանը և Նեպտունը՝ սառույցից։ Որոշ աստղագետներ դրանց դասակարգում են առանձին՝ «սառցե հսկաներ» դասի<ref name="Giant Planets">{{Cite web |author=Jack J. Lissauer, David J. Stevenson. |date=2006 |title=Formation of Giant Planets |url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/ppv_preprints/sec7-1.pdf |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GLs8LT?url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 21 |publisher=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |lang=en |format=PDF}}</ref>։ Բոլոր չորս հսկա մոլորակները ունեն օղակներ, չնայած [[Երկիր|Երկրի]] երևում են միայն [[Սատուրնի օղակներ]]ը ===== Յուպիտեր ===== Յուպիտերի զանգվածը 318 անգամ մեծ է Երկրի զանգվածից, և 2,5 անգամ այն զանգվածեղ է մնացած մոլորակներից։ Այն հիմնականում բաղկացած է [[Ջրածին|ջրածնից]] և [[հելիում]]ից։ Յուպիտերի բարձր ջերմաստիճանը պայմանավորված, նրա մթնոլորտում, առաջանում են բազմաթիվ կիսահաստատուն մրրկային կառուցվածքներ, այնպիսիք ինչպիսիք են ամպերի շերտերը և իհարկե, հայտնի [[Մեծ կարմիր հետք]]ը։ Յուպիտերն ունի [[Յուպիտերի արբանյակներ|79 արբանյակ]]։ Չորս խոշորները՝ [[Հանիմեդ (արբանյակ)|Հանիմեդը]], [[Կալիստո (արբանյակ)|Կալիստոն]], [[Իո (արբանյակ)|Իոն]] և [[Եվրոպա (արբանյակ)|Եվրոպան]] նման են [[երկրային խմբի մոլորակներ]]ի [[արբանյակ]]նեերին այնպիսի երևույթներով, ինչպիսիք են ներքին ջերմությունը և [[Հրաբուխ|հրաբխային ժայթքումները]]<ref name="Galilean Satellites">{{Cite web |author=Pappalardo, R T. |date=1999 |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22# |archivedate=2007 թ․ սեպտեմբերի 30 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 22 |work=Brown University |lang=en}}</ref>։ Հանիմեդը, Արեգակնային համակարգի ամենախոշոր արբանյակն է, որը իր չափերով գերազանցում է [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրիին]]։ ===== Սատուրն ===== Սատուրնը, որը հայտնի է իր ընդարձակ [[Սատուրնի օղակներ|օղակների համակարգով]], ունի Յուպիտերի մթնոլորտին ու մագնիսոսֆերային նման որոշ ընդհանրություններ։ Չնայած նրան, որ Սատուրնի ծավալը կազմում է Յուպիտերի ծավալի 60 %-ը, զանգվածը (95 անգամ մեծ է Երկրի զանգվածից)՝ Յուպիտերյանի մեկերրորդն է, այն համարվում է Արեգակնային համակարգի ամենափոքր խտությամբ մոլորակը (նրա միջին խտությունը փոքր է ջրի և նույնիսկ [[բենզին]]ի խտությունից)։ Սատուրն ունի [[Սատուրնի արբանյակներ|82 հաստատված արբանյակ]]<ref>[https://nplus1.ru/news/2019/10/08/more-moons Сатурн обошёл Юпитер по количеству спутников]</ref>, նրանցից երկուսը՝ [[Տիտան (արբանյակ)|Տիտանը]] և [[Էնցելադ (արբանյակ)|Էնցելադը]] ցուցաբերում են երկրաբանական ակտիվության հատկանիշներ։ Այդ ակտիվությունը, սակայն, նման չէ երկրային ակտիվությանը, քանի որ նշանակալի չափով հիմնված է [[Կրիոհրաբուխ|սառույցի ակտիվությամբ]] <ref name="Cryovolcanism">{{Cite web |author=J.&nbsp;S. Kargel. |date=1994 |title=Cryovolcanism on the icy satellites |url=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705173516/http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 |archive-date=2014 թ․ հուլիսի 5 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 22 |work=U.S. Geological Survey |lang=en}}</ref>: Տիտանը չափերով գերազանցում է [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրիին]] և Արեգակնային համակարգության միակ [[արբանյակ]]ն է, որը ունի [[մթնոլորտ]]։ ===== Ուրան ===== Ուրանի զանգվածը 14 անգամ փոքր է Երկրի զանգվածից, հանդիսանում է ամենից թեթևը գազային մոլորակներից։ Այլ մոլորակների շարքում Ուրանի ունիկալությունը կայանում է նրանում, որ այն պպտվում է «կողաշրջված»՝ Ուրանի հասարակածի հարթությունը 98°-ով թեքված է նրա ուղեծրի հարթության նկատմամբ<ref name="Seidelmann2007">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. |заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |год=2007 |язык=en |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.]] |тип=journal |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y}}</ref>։ Եթե ուրիշ մոլորակներին կարելի է համեմատել պտտվող հոլի հետ, ապա Ուրանը ավելի շատ նման է գլորվող գնդակի։ Այն ունի ավելի սառը միջուկ, քան այլ գազային հսկա մոլորակները, և տիեզերք է ճառագայթում շատ քիչ ջերմություն<ref name="Hawksett">{{Cite web |author=Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart. |date=2005 |title=10 Mysteries of the Solar System |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GO9MTb?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 22 |work=Astronomy Now |lang=en}}</ref>։ Ուրանին ունի [[Ուրանի արբանյակներ|27 արբանյակներ]], դրանցից խոշորներն են՝ [[Տիտանիա (արբանյակ)|Տիտանիան]], [[Օբերոն (արբանյակ)|Օբերոնը]], [[Ումբրիել (արբանյակ)|Ումբրիելը]], [[Արիել (արբանյակ)|Արիելը]] և [[Միրանդա (արբանյակ)|Միրանդան]]։ ===== Նեպտուն ===== [[Նեպտուն]]ը, չնայած Ուրանից մի քիչ է փոքր, սակայն ավելի ծանր (17 երկրային զանգվածին հավասար զանգվածով) և ավելի խիտ է։ Այն ճառագայթում է ներքին ջերմություն, բայց ոչ այնքան, ինչքան Յուպիտերը կամ Սատուրնը<ref name="Podolak">{{Cite web |author=Podolak, M.; Reynolds, R.&nbsp;T.; Young, R. |date=1990 |title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GPD2P7?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 22 |publisher=NASA Ames Research Center |lang=en}}</ref>։ Նեպտունը ունի [[Նեպտունի արբանյակներ|14 հայտնի արբանյակ]]։ Խոշորագույնը՝ [[Տրիտոն (արբանյակ)|Տրիտոնը]], հանդիսանում է հեղուկ ազոտի [[Գեյզեր|հեյզերներով]] երկրաբանորեն ակտիվ մարմին<ref name="Geysers on Triton">{{Cite web |author=Duxbury, N.&nbsp;S., Brown, R.&nbsp;H. |date=1995 |title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full# |archivedate=2009 թ․ ապրիլի 26 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 22 |work=Beacon eSpace |lang=en}}</ref>։ Տրիտոնը միակ խոշոր արբանյակն է, որը պտտվում է հակառակ ուղղությունով։ Նեպտունը, նաև ուղեկցվում է [[Նեպտունի տրոյացի աստերոիդներ|Նեպտունի տրոյացի]] աստերոիդներով, որոնք գտնվում են մոլորակի հետ [[Ուղեծրային ռեզոնանս|ուղեծրային 1:1 ռեզոնանսի]] մեջ։ ===== Իններորդ մոլորակ ===== 2016 թվականի հունվարի 20-ին,Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի աստղագետեր [[Մայքլ Բրաուն (աստղագետ)|Մայքլ Բրաունը]] և [[Կոնստատին Բատըգին]]ը հայտաարարեցին այն մասին, որ Արեգակնային համակարգում հնարավոր է իններորդ մոլորակի գոյությունը, որը գտնվում էր [[Պլուտոն]]ի ուղեծրից այն կողմ։ Մոլորակը տասը անգամ զանգվածեղ էր Երկրից, արեգակից հեռացված էր մոտավորապես 20 անգամ ավելի հեռու քան [[Նեպտուն]]ը (90 միլիարդ կիլոմետր), և և պտտվում է Արեգակի շուրջը {{num|10 000}}—{{num|20 000}}տարվա ընթացքում<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>։ Մայքլ Բրաունի կարծիքով, այն բանի հավանականությունը, որ մոլորակը իրականում գոյություն ունի, կազմում է «հնարավոր է, 90 %»<ref>{{Cite news |last=Achenbach |first=Joel |last2=Feltman |first2=Rachel |date=2016 թ․ հունվարի 20 |title=New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system |url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/ |access-date=2016 թ․ հունվարի 20 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>: Մինչ հիմա գիտնականները կոչում են այդ մոլորակը ուղղակի «Իններորդ մոլորակ»<ref>[http://www.dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html Обнаружена новая планета Солнечной системы<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}). ==== Գիսավորներ ==== [[Պատկեր:Comet c1995o1.jpg|մինի|[[Հեյլ-Բոպպի (C/1995 01) գիսաստղ]]]] [[Գիսավորներ]]ը Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ են, սովորաբար մի քանի կիլոմետր չափեր ունեցող և գլխավորապես կազմավորված ցնդող նյութերից՝ սառույցից։ Ուղեծրից ունենում են մեծ [[էքսցենտրիսիտետ]], որպես կանոն, [[Երկրային խմբի մոլորակներ|ներքին մոլորակների]] [[Ուղեծիր|ուղեծրերի]] սահմանում [[պերիհելիում]]ով (արեգակնամերձ) և [[Պլուտոն]]ի ուղեծրից անդին՝ [[աֆելիում]]ով (արեգակնահեռ)։ Երբ գիսավորը մտնում է Արեգակնային համակարգի ներքին շրջան և մոտենում է Արեգակին, ապա սառցե մակերևույթը սկսում է գոլորշիանալ և իոնացվել, առաջացնելով [[Գիսաստղ|գեսը]]՝ գազից և փոշուց կազմված ամպը, որը հաճախ երևում է Երկրից անզեն աչքով։ Կարճպարբերական գիսավորները ունեն 200 տարուց պակաս պարբերություն։ Երկարպարբերականների պարբերությունը կարող է հավասար լինել հազար տարվա։ Ենթադրում են, որ կարճպարբերականները սերում են [[Կոյպերի գոտի|Կոյպերի գոտուց]], այն ժամանակ երբ, այնպիսի երկարպարբերական գիսավորները, ինչպիսին է [[Հեյլ-Բոպպի (C/1995 01) գիսաստղ]], սերում է [[Օորտի ամպ]]ից։ Գիսավորների այլ ընտանիքներ, ինչպիսիք են [[Կրեյցի արեգակնամերձ գիսավորներ]]ը, կազմավորվել են մեկ մարմնի ցրումից<ref name="Cometary fragmentation">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Sekanina, Zdenek. |заглавие=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |год=2001 |язык=en |издание=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic |том=89 |страницы=78—93 |nodot=1}}</ref>։ Որոշ հիպերբոլաձև ուղեծրով գիսավորներ կարող են դուրս գալ Արեգակնային համակարգից, սակայն նրանց ուղեծրերը հստակ որոշել հնարավոր չէ<ref name="hyperbolic">{{Cite journal |last=Królikowska |first=M. |date=2001 |title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |journal=[[Astronomy & Astrophysics]] |volume=376 |issue=1 |pages=316–324 |bibcode=2001A&A...376..316K |doi=10.1051/0004-6361:20010945 |doi-access=free}}</ref>։ Ծեր գիսավորները, որոնց մեծ մասը կազմված են ցնդող նյութերից, արդեն գոլորշիացել են, և հաճախ դասսակարգվում են որպես աստերոիդներ<ref name="Comets aging">{{Cite web |author=Fred L. Whipple. |date=1992-03 |title=The activities of comets related to their aging and origin |url=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00049540 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705175653/http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00049540 |archive-date=2014 թ․ հուլիսի 5 |accessdate=2010 թ․ փետրվարի 7 |lang=en}}</ref>։ ==== Կենտավրոսներ ==== [[Կենտավրոսներ (աստերոիդների խումբ)|Կենտավրոսները]] սառցե գիսավորանման, ուղեծրի մեծ կիսառանցքով մարմիններ են, որոնց ուղեծիրը ավելի մեծ է, քան [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերինը]] (5,5 ա.մ.), և ավելի փոքր քան Նեպտունինը (30 ա.մ.): Կենտավրոսներից ամենամեծի՝ [[(10199) Հարիկլո]]ի ուղեծրի տրամագիծը մոտավորապես հավասար է 250 կմ-ի<ref name="spitzer">{{Cite conference |last1=Stansberry |first1=John |last2=Grundy |first2=Will |last3=Brown |first3=Mike |last4=Cruikshank |first4=Dale |last5=Spencer |first5=John |last6=Trilling |first6=David |last7=Margot |first7=Jean-Luc |date=2007 |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |page=161 |arxiv=astro-ph/0702538 |bibcode=2008ssbn.book..161S |book-title=The Solar System Beyond Neptune}}</ref>։ Առաջին հայտնաբերված կենտավրոսը [[(2060) Հիրոն|Հիրոնը]], նույնպես դասակարգվել է որպես գիսավոր (95P), այն բանի պատճառով, որ արեգակին մոտենալուց նրա մոտ առաջանում է գես՝ գիսավորների նման<ref name="Chiron biography">{{Cite web |author=Patrick Vanouplines. |date=1995 |title=Chiron biography |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm <!--deadlink--> |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GUJkFH?url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 5 |work=Vrije Universitiet Brussel |lang=en}}</ref>։ == Հեռավորություն Արեգակից == Կարգով հեռավորությամբ Արեգակից՝ Երկրային խմբի մոլորակներն՝ * [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]] * [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]] * [[Երկիր]] * [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]] Գազային հսկաներն՝ * [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր]] * [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն]] * [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրան]] * [[Նեպտուն]] Գաճաճ մոլորակներ՝ * [[Սերես]] * [[Պլուտոն]] * [[Հոմեա]] * [[Մակեմակե]] * [[Էրիս]] Վեց մոլորակներ և երեք գաճաճ մոլորակներ ունեն [[բնական արբանյակ]]ներ, որոնք նաև կոչվում են «լուսիններ»։ Գազային հսկա մոլորակները նաև շրջապատված են [[Մոլորակների օղակներ|օղակներով]]։ Մոլորակներից վեցն ունեն հայերեն անվանում, սակայն նրանց հետ միասին օգտագործվում են նաև հունա-հռոմեական անվանումները, որոնք ծագում են դիցաբանական աստվածների անուններից։ == Մոլորակների հիմնական տվյալների համեմատական աղյուսակ == Բոլոր տվյալները, բացի խտությունից, բերված են նրանց հարաբերությամբ Երկրի նմանատիպ տվյալներին։ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !style="width:auto"| [[Մոլորակ]] !style="width:12%"| Տրամագիծը, համեմատաբար !style="width:12%"| Զանգվածը, համեմատաբար !style="width:12%"| Ուղեծրային շառավիղը, [[աստղագիտական միավոր|ա.&nbsp;մ.]] !style="width:12%"| [[Սիդերիկ պարբերություն|Պտույտի պարբերություն]]ը, երկրային տարի !style="width:12%"| [[Օր]]վա տևողությունը, համեմատաբար !style="width:12%"| Խտությունը, կգ/մ<sup>3</sup> !style="width:12%"| [[Արբանյակ]]ները |- | [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի (Փայլածու)]] | 0,382 | 0,06 | 0,38 | 0,241 | 58,6 | 5427 | չկա |- | [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա (Արուսյակ)]] | 0,949 | 0,82 | 0,72 | 0,615 | 243<ref name="negative">Վեներան և Ուրանը իրենց առանցքի շուրջ պտտվում են հակառակ ուղեծրային ուղղության։</ref> | 5243 | [[Վեներայի արբանյակներ|չկա]] |- | [[Երկիր]] | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 5515 | [[Լուսին|1]] |- | [[Մարս (մոլորակ)|Մարս (Հրատ)]] | 0,53 | 0,11 | 1,52 | 1,88 | 1,03 | 3933 | [[Մարսի արբանյակներ|2]] |- | [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր (Լուսնթագ)]] | 11,2 | 652 | 5,20 | 11,86 | 0,414 | 1326 | [[Յուպիտերի արբանյակներ|67]] |- | [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն (Երևակ)]] | 9,41 | 95 | 9,54 | 29,46 | 0,426 | 687 | [[Սատուրնի արբանյակներ|62]] |- | [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրան]] | 3,98 | 14,6 | 19,22 | 84,01 | 0,718<ref name="negative" /> | 1270 | [[Ուրանի արբանյակներ|27]] |- | [[Նեպտուն]] | 3,81 | 17,2 | 30,06 | 164,79 | 0,671 | 1638 | [[Նեպտունի արբանյակներ|13]] |} [[Պատկեր:Planets line.svg|մինի|1020px|առանց| Մոլորակների հեռավորությունը Արեգակից՝ <small> 1) [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]] 2) [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]] 3) [[Երկիր]] 4) [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]] - [[Աստերոիդների գոտի]] - 5) [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր]] 6) [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն]] 7) [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրան]] 8) [[Նեպտուն]] - [[Կոյպերի գոտի]] </small> ]] [[Պատկեր:Solar system scale-2.jpg|մինի|940x940px|Մոլորակների և Արեգակի չափերի մոտավոր համեմատությունը|կենտրոն]] == Արեգակնային համակարգի ձևավորում == Գիտնականները Արեգակնային համակարգի այժմյան տեսքով ձևավորման շատ հիպոթեզներ են առաջ քաշել մոլորակային համակարգի առաջացման և զարգացման վերաբերյալ. - Ըստ [[Կանտ]]ի՝ [[Արեգակ]]ը մի ժամանակ շրջապատված է եղել [[միգամածություն]]ով, որը կազմված է եղել Արեգակի շուրջը տարբեր ուղղություններով քաոսաբար շարժվող մասնիկներից։ Մասնիկների փոխադարձ բախման պատճառով ժամանակի ընթացքում այդ շարժումը կանոնավորվել է, և միգամածությունը սկսել է պտտվել Արեգակի շուրջը։ Այդ պտտվող միգամածությունից հետագայում առաջացել են [[մոլորակներ]]ը։ - Ըստ [[Լապլաս Պ. Ս.|Լապլասի]]՝ սկզբնական շիկացած միգամածությունը իրենից ներկայացրել է արագ պտտվող Արեգակի չափազանց ընդարձակ [[մթնոլորտ]], որի շնորհիվ էլ օժտված է եղել անհրաժեշտ [[մոմենտ|պտտման մոմենտով]]։ Սառելու և դեպի կենտրոն ունեցած ձգողության հետևանքով ժամանակի ընթացքում այդ միգամածությունը սեղմվել է։ Շարունակվող սեղմման հետևանքով այդ պրոցեսը կրկնվել է, և անջատվել են մի շարք օղակներ։ Նրանցից յուրաքանչյուրն իր բաղադրիչ մասնիկների փոխադարձ ձգողության ուժի ազդեցությամբ հավաքվել է մի գնդաձև մարմնում՝ մոլորակում, որը սկզբում եղել է շիկացած, բայց ջերմության առաքման հետևանքով սառել է։ - Ըստ [[Ջ. Ջոնս|Ջ. Ջինսի]]՝ Արեգակնային համակարգն առաջացել է Արեգակի մոտով այլ աստղի անցնելու շնորհիվ։ Նա ենթադրում էր, որ մոտեցման ժամանակ [[աստղ]]ի ու Արեգակի հեռավորությունը փոքրացել էր մինչև նրանց տրամագծերի մեծության կարգը, որից հետո աստղը հեռացել է դեպի տիեզերական տարածություն։ Իր ձգողությամբ աստղն իբր Արեգակի ներքին շերտում խախտել է հավասարակշռությունը, որից հետո անցնող աստղի ուղղությամբ դուրս է շպրտվել նյութի ահագին շիթ, որից, բաժանման ու հետագա խտացման հետևանքով, կազմվել են մոլորակները։ - Ըստ [[Շմիդտ|Օ. Յու. Շմիդտի]] ենթադրության՝ մոլորակներն առաջացել են [[Տիեզերական փոշի|տիեզերական փոշու]] ամպից, որը մի ժամանակ պտտվել է Արեգակի շուրջը։ Արեգակը շրջապատող այդպիսի փոշային ամպը մասնիկների փոխադարձ բախման հետևանքով պետք է արագորեն վերածվեր առանձին կուտակումների, իսկ հետագայում կուտակումները պետք է հետզհետե միանային ու կազմեին մեծ մոլորակներ։ - Ըստ այժմյան առավել տարածում գտած Արեգակնային համակարգի առաջացման հիպոթեզի՝ մոլորակները իրենցից ներկայացնում են կոլապսի երևույթին չենթարկված և հավասարաչափ աստղային զարգացում ապրած մահացած աստղեր, որոնք արտաքին տիեզերական քայքայիչ գործոնների ազդեցության տակ մինչև իրենց լրիվ քայքայվելը և տիեզերական փոշու կամ ասուպների փոխակերպվելը հասցնում են ընկնել որևիցե աստղի գրավիտացիոն դաշտի ձգողության ոլորտը և պտտվելով վերջինիս շուրջը, համալրել նրա մոլորակային համակարգը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանտուփ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=20}} {{Արեգակնային համակարգ}} [[Կատեգորիա:Արեգակնային համակարգ]] [[Կատեգորիա:Տիեզերքի հետազոտություն]] 5pcesa1x9etk4i47y3paxl7y9goxc1m 10722478 10722476 2026-04-09T07:11:16Z Voskanyan 23951 [[Special:Contributions/~2026-21856-23|~2026-21856-23]] ([[User talk:~2026-21856-23|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Սահակ|Սահակ]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10605110 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Արեգակնային համակարգ.jpg|մինի|upright=1.5|Արեգակնային համակարգի [[մոլորակներ]]ը և [[գաճաճ մոլորակներ]]ը։]] '''Արեգակնային համակարգ''', մոլորակային համակարգ, որը գտնվում է [[Ծիր Կաթին]] գալակտիկայի մեջ<ref name="fn9">{{Cite web |last=English |first=J. |year=2000 |title=Exposing the Stuff Between the Stars |url=http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/64vJU9cwM?url=http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html |archive-date=2012 թ․ հունվարի 24 |accessdate=2007 թ․ մայիսի 10 |publisher=Hubble News Desk}}</ref> և բաղկացած է [[Արեգակ]]ից<ref>{{Cite web |title=Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archivedate=2008 թ․ հունվարի 2 |accessdate=2009 թ․ մայիսի 14 |publisher=NASA}}</ref> և այլ երկնային մարմիններից, որոնք [[ձգողություն|ձգողությամբ]] կապում են նրա ութ [[մոլորակ]]ները<ref>{{Cite web |author=nineplanets.org |title=An Overview of the Solar System |url=http://www.nineplanets.org/overview.html |accessdate=2007 թ․ փետրվարի 15}}</ref><ref>{{Cite web |author=Amir Alexander |year=2006 |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060222080327/http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archivedate=2006 թ․ փետրվարի 22 |accessdate=2006 թ․ նոյեմբերի 8–ին |work=The Planetary Society}}</ref>, նրանց ավելի քան 200 [[բնական արբանյակ]]ները<ref>[https://web.archive.org/web/20060702002015/http://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/moon_numbers.html Moons of the Solar System] planetary.org</ref>, հինգ [[գաճաճ մոլորակ]]ները ([[Սերես]], [[Պլուտոն]], [[Հոմեա]], [[Մակեմակե]] և [[Էրիս]]<ref name="WGPSN">{{Cite web |date=2008 թ․ հուլիսի 11 |title=Dwarf Planets and their Systems |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html#DwarfPlanets |accessdate=2008 թ․ հուլիսի 13 |publisher=Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)}}</ref> և նրանց վեց բնական արբանյակները) և միլիարդավոր այլ փոքր մարմիններ։ Այս վերջինը բաղկացած է [[աստերոիդ]]ներից, [[Կոյպերի գոտի|Կոյպերի գոտու]] մարմիններից, [[գիսաստղ]]երից, [[աստղաքար]]երից և [[տիեզերական փոշի|տիեզերական փոշուց]]։ [[Պատկեր:Solar System.gif|մինի|359x359փքս|Արեգակնային համակարգ]] Արեգակնային համակարգը ձևավորվել է մոտ 4,57 միլիարդ տարի առաջ տիեզերական [[Ձգողականություն|ձգողականության]] գազափոշային [[ամպ]]ի [[Կոլապս (աստղագիտություն)|կոլապսի]] ճանապարհով<ref name="Bouvier">''Bouvier, Audrey and Meenakshi Wadhwa.'' [http://www.nature.com/ngeo/journal/v3/n9/full/ngeo941.html The age of the Solar System redefined by the oldest Pb—Pb age of a meteoritic inclusion]. ''Nature Geoscience,'' Nature Publishing Group, a division of Macmillan Publishers Limited. Published online 2010-08-22, retrieved 2010-08-26, {{doi|10.1038/NGEO941}} {{ref-en}}</ref>։ Արեգակնային համակարգի օբյեկտների զանգվածի մեծ մասը բաժին է ընկնում [[Արեգակ]]ին, մնացած մասը պարունակվում է ութ համեմատաբար մեկուսացված [[մոլորակներ]]ում, որոնք ունեն գրեթե շրջանաձև [[ուղեծիր]] և դասավորված են գրեթե հարթ սկավառակի սահմաններում՝ [[Խավարածիր|խավարածրի]] հարթությամբ։ Չորս ամենափոքր ներքին մոլորակներն են [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրին]], [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներան]], [[Երկիր]]ը և [[Մարս (մոլորակ)|Մարսը]] (նաև կոչվում են երկրային խմբի մոլորակներ), հիմնականում բաղկացած են [[սիլիկատ]]ներից և [[մետաղ]]ներից։ Չորս արտաքին մոլորակներն են՝ [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերը]], [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրնը]], [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրանը]] և [[Նեպտուն]]ը (նաև կոչվում են [[Հսկա մոլորակ|գազային հսկաներ կամ պարզապես հսկա մոլորակներ]]), ավելի զանգվածեղ են, քան երկրային խմբի մոլորակները։ Արեգակնային համակարգի ամենամեծ մոլորակներ Յուպիտերն ու Սատուրնը գլխավորապես բաղկացած են [[ջրածին|ջրածնից]] և [[հելիում]]ից, արտաքին ավելի փոքր Ուրանն ու Նեպտուն, ջրածնից և հելիումից բացի պարունակում են նաև [[մեթան]] և [[Ածխածնի մոնօքսիդ|շմոլ գազ]]<ref name="atmo">{{Cite web |last=Lunine |first=Jonathan I. |year=1993 |title=The Atmospheres of Uranus and Neptune |url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/610cKG6cV?url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA&A..31..217L |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 17 |accessdate=2008 թ․ մարտի 10 |publisher=Lunar and Planetary Observatory, University of Arizona |format=PDF}}</ref>։ Այդպիսի մոլորակները մտնում են առանձին դասի՝ «[[սառցային հսկաներ]]ի» մեջ<ref>{{Cite web |date=3 сентября 2010 |title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды |url=http://science.compulenta.ru/559921/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/ |archivedate=2010 թ․ սեպտեմբերի 5 |accessdate=2011 թ․ հոկտեմբերի 9–ին |publisher=Компьюлента}}</ref>։ Արեգակնային համակարգում կան [[Արեգակնային համակարգի փոքր մարմին|փոքր մարմիններով զբաղեցված երկու մարմիններ]]։ [[Աստերոիդների գոտի]]ն, որը գտնվում է Մարսի և Յուպիտերի միջև, կառուցվածքով համընկնում է երկրային համակարգի մոլորակների հետ, քանի որ կազմված է սիլիկատներից և մետաղներից։ Աստերոիդների գոտու խոշորագույն օբյեկտներ են համարվում [[թզուկ մոլորակ]] [[Սերես]]ը, [[(2) Պալաս|Պալասը]], [[(4) Վեստա|Վեստան]], և [[(10) Հիգեա|Հիգեան]]։ Նեպտունի ուղեծրից այն կողմ տեղավորված են [[տրանսնեպտունային մարմիններ]]ը, որոնցից խոշորագույններն են՝ [[Պլուտոն]]ը, [[(90377) Սեդնա|Սեդնան]], [[Հոմեա]]ն, [[Մակեմակե]]ն, [[(50000) Կվավար|Կվավարը]], [[(90482) Օրկ|Օրկը]], [[Էրիս]]ը, բաղկացած սառած ջրից, [[ամոնիակ]]ից և [[մեթան]]ից։ Արեգակնային համակարգում գոյություն ունեն այլ փոքրագույն մարմինների պոպուլյացիաներ ևս, ինչպիսիք են մոլորակային [[քվազիարբանյակ]]ները և [[տրոյացիներ]]ը, [[Երկրին մոտեցող աստերոիդներ|մերձերկրյա աստերոիդները]], [[Կենտավրոսներ (աստերոիդների խումբ)|կենտավրոսները]], [[դամոկլոիդ]]ները, ինչպես նաև համակարգով տեղափոխվող [[գիսաստղ]]երը, [[երկնաքար]]երը և [[տիեզերական փոշի]]ն։ [[Արեգակնային քամի]]ն (Արեգակից [[Պլազմա (ֆիզիկա)|պլազմայի]] հոսքը) [[միջաստղային միջավայր]]ում առաջացնում է [[հելիոսֆերա]] անվանմամաբ պղպջակ, որը տարածվում է համակարգում մինչև [[ցրված սկավառակ]]ի եզրը։ [[Օորտի ամպ]]ը՝ երկարակյաց գիսաստղի աղբյուրը, կարող է տարածվել մոտավորապես հազար անգամ հելիոսֆերայից այն կողմ։ Արեգակնային համակարգը մտնում է [[Ծիր Կաթին]] [[գալակտիկա]]յի մեջ։ == Կառուցվածք == [[Պատկեր:Oort cloud Sedna orbit.svg|մինի|upright=1.5|Արեգակնային համակարգի օբյեկտների ուղեծրեր]] Արեգակնային համակարգի կենտրոնական օբյեկտն [[Արեգակ]]ն է՝ G2V [[Սպեկտրալ դասակարգում|սպեկտրալ շարքի]] գլխավոր հաջորդականության [[աստղ]]ը, դեղին թզուկ։ Արեգակի մեջ է կենտրոնացած համակարգի զանգվածի գերակշռող մասը (մոտ 99,866 %)։ Այն իր ձգողականության շնորհիվ պահում է մոլորակները և այլ տիեզերական մարմիններ, որոնք պատկանում են Արեգակնային համակարգին<ref>{{Ռուսերեն հոդված |автор=M. Woolfson. |заглавие=The origin and evolution of the solar system |год=2000 |язык=en |издание=Astronomy & Geophysics |pages=1.12 |volume=41 |issn=1366-8781 |doi=10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x}}</ref>։ Չորս ամենամեծ օբյեկտները՝ [[Հսկա մոլորակ|գազային հսկաները]], զբաղեցնում են մնացած զանգվածի 99 % (ընդ որում, մեծ մասը բաժին է հասնում Յուպիտերին և Սատուրնին՝ մոտ 90 %)։ Արեգակի շուրջը առաջացած մեծ օբյեկտներից շատերը շարժվում են գրեթե մեկ հարթությամբ, որը կոչվում է [[Խավարածիր|էկլիպտիկ հարթություն]]։ Ընդ որում, գիսաստղերը և Կոյպերի գոտու օբյեկտները սովորաբար օժտված են այդ հարթությունների նկատմամբ մեծ թեքության անկյուններով<ref name="Harold F. Levison">{{Cite web |author=Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli. |date=2003 |title=The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune’s migration |url=https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617F07bx3?url=http://www.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 23 |lang=en |format=PDF}}</ref><ref name="Jupiter-Family Comets">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377 |автор=Harold F. Levison, Martin J Duncan. |заглавие=From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets |год=1997 |язык=en |издание=Icarus |выпуск=1 |pages=13—32 |volume=127 |doi=10.1006/icar.1996.5637}}</ref>։ Բոլոր մոլորակների և այլ օբյեկտների մեծամասնությունը շարժվում է Արեգակի շուրջը Արեգակի շարժման մի ուղղությամբ (եթե դիտելու լինենք Արեգակի հյուսիսային բևեռից, ապա՝ ժամացույցի սլաքի հակառակ ուղղությամբ)։ Կան բացառություններ, օրինակ՝ Գալեա գիսաստղը։ Ամենամեծ [[Անկյունային արագություն|անկյունային արագությամբ]] օժտված է [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրին]], որը հասցնում է Արեգակի շուրջը կատարել մեկ ամբողջ պտույտ 88 երկրային օրվա ընթացքում։ Իսկ ամենահեռու գտնվող մոլորակի՝ [[Նեպտուն]]ի պտտման պարբերությունը կազմում է 165 երկրային տարի։ Մոլորակների մեծ մասը պտտվում է իր առանցքի շուրջը՝ Արեգակի շուրջ պտտվելուն զուգահեռ։ Բացառություններ են կազմում [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներան]] և [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրանը]], ընդ որում, Ուրանը պտտվում է գրեթե «կողքի վրա պառկած» (առանցքի թեքությունը գրեթե կազմում է 90°)։ Այս պտույտի ցուցադրության համար օգտագործում են հատուկ սարք՝ թելուրիում ({{lang-la|tellus}}՝ «Երկիր»)։ Արեգակնային համակարգի շատ մոդելներ պայմանականորեն ցույց են տալիս մոլորակների ուղեծրերը հավասար ժամանակամիջոցների ընթացքում, սակայն, իրականում, փոքր բացառությամբ, որքան հեռու է մոլորակը կամ բևեռը Արեգակից, այնքան մեծ է այդ մոլորակի և նախորդ մոլորակի ուղեծրերի միջև հեռավորությունը։ Օրինակ՝ Վեներան գտնվում է Արեգակից մոտ 0.33 [[Աստղագիտական միավոր|ա.մ.]] ավելի հեռու, քան Մերկուրին, այն դեպքում, երբ Սատուրնը գտնվում է 4.3 ա.մ. ավելի հեռու, քան Յուպիտերը, իսկ Նեպտունը 10.5 ա.մ. ավելի հեռու, քան Ուրանը։ Արվել են փորձեր ուղեծրերի միջև հեռավորությունների որոշման և մոդելավորման համար (Տիցիուս-Բոդեի օրենք)<ref name="Dawn">{{Cite web |date=2005 |title=Dawn: A Journey to the Beginning of the Solar System |url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html <!--deadlink--> |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GLJ6fS?url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 24 |work=Space Physics Center: UCLA |lang=en}}</ref>, սակայն ոչ մի տեսություն համաշխարհային լայն ճանաչման չի հասել։ Օբյեկտների ուղեծրերը Արեգակի շուրջը նկարագրվում են [[Կեպլերի օրենքներ]]ով։ Այդ օրենքների համաձայն՝ յուրաքանչյուր օբյեկտ շարժվում է [[Էլիպս|էլիպտիկ]] ուղեծրով, որի կիզակետերից մեկում գտնվում է Արեգակը։ Արեգակին ավելի մոտ գտնվող օբյեկտների ([[մեծ կիսաառանցք]]ի փոքր չափսեր ունեցողների) համար մեծ է պտտման անկյունային արագությունը, այդ իսկ պատճառով, կարճ է պտտման պարբերությունը ([[տարի]])։ Էլիպտիկ ուղեծրի վրա օբյեկտի հեռավորությունը Արեգակից փոխվում է տարվա ընթացքում։ Ուղեծրի վրա Արեգակին ամենամոտ կետը անվանում են պերիգելիա, իսկ ամենահեռացվածը՝ աֆելիա։ Յուրաքանչյուր օբյեկտ շարժվում է արագ իր պերիգալիայում, իսկ դանդաղ՝ իր աֆելիայում։ Մոլորակների ուղեծրերը մոտ են շրջանագծին, սակայն բազմաթիվ գիսաստղեր, աստերոիդներ և Կոյպերի գոտու օբյեկտներ ունեն լավ ձգված էլիպտիկ ուղեծրեր։ Արեգակնային համակարգի մոլորակներից շատերը ունեն սեփական համակարգեր։ Շատերը շրջապատված են [[արբանյակ]]ներով (արբանյակներից մի քանիսը նույնսիկ գերազանցում են իրենց չափերով անգամ Մերկուրիին)։ Մեծ արբանյակներից շատերը գտնվում են միաժամանակյա շարժման մեջ. նրանց մի կողմը միշտ ուղղված է դեպի մոլորակը։ Չորս խոշորագույն մոլորակները՝ գազային հսկաները, օժտված են նաև [[Մոլորակների օղակներ|օղակներով]], փոքր մասնիկների բարակ շերտով, որոնք պտտվում են իրար շատ մոտ ուղեծրերով։ === Տերմինաբանություն === Երբեմն Արեգակնային համակարգը բաժանում են շրջանների։ Արեգակնային համակարգի ներքին շրջանը իր մեջ ներառում է երկնային խմբի չորս մոլորակները և աստղակերպերի գոտին։ Արտաքին մասը սկսվում է աստղակերպերի գոտու սահամններից և ներառում է չորս գազային հսկաներին<ref name="Overview">{{Cite web |title=An Overview of the Solar System |url=http://nineplanets.org/overview.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GOaHb6?url=http://nineplanets.org/overview.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 2 |work=The Nine Planets |lang=en}}</ref>։ աստղակերպերի գոտու ներսի մոլորակներին երբեմն անվանում են նաև ''ներքին'', իսկ գոտու արտաքին մասի մոլորակներին՝ ''արտաքին''<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Внешние планеты}}</ref>։ սակայն, երբեմն, այս տերմինները օգտագործում են երկրային ուղեծրից ներքև և վերև գտնվող համապատասխան մոլորակների համար<ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.com/books?id=R5r7AgAAQBAJ&pg=PA252 |автор=П. Г. Куликовский |заглавие=Справочник любителя астрономии |год=1971 |издание=4-е изд |место=М |издательство=Наука |страницы=252 |страниц=635 |isbn=9785458272117}}</ref>։ [[Կոյպերի գոտի|Կոյպերի գոտու]] հայտնագործումից հետո, Արեգակնային համակարգի ավելի հեռավոր մաս անվանում են, այն շրջանը, որը կազմված է Նեպտունից այն կողմ գտնվող օբյեկտների<ref name="New Horizons">{{Cite web |author=Amir Alexander. |date=2006 |title=New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt |url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html <!--deadlink--> |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GPdwkM?url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 2 |work=The Planetary Society |lang=en}}</ref>։ Արեգակնայն համակարգի, Արեգակի շուրջը պտտվող բոլոր օբյեկտները, պաշտոնապես բաժանվում են երեք կատեգորիաների՝ ''մոլորակներ'', ''թզուկ կամ գաճաճ մոլորակներ'' և ''Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ''։ [[Մոլորակ]]ը՝ Արեգակի շուրջ ուղեծրով ցանկացած մարմին է, որը ունի բավականաչափ զանգված, որպեսզի ձեռք բերի գնդձև տեսք, բայց ջերմամիջուկային սինթեզի առաջացման համար ոչ այնքան բավականափափ զանգվածով, և պետք է կարողանա մաքրել իր ուղեծրի շրջակայքը [[Պլանետեզեմալ]]ից։ Համաձայն այդ որոշման Արեգականային համակարգում կան ութ հայտնի մոլորակներ՝ Մերկուրին, Վեներան, Երկիրը, Մարսը, Յուպիտերը, Սատուրնը, Ուրանը և Նեպտունը։ Պլուտոնը (մինչ 2006 թվականը համարվում էր մոլորակ) չի համապատասխանում այդ որոշմանը, որովհետև չի մաքրել իր ուղեծիրը Կոյպերի գոտու օբյեկտներից<ref name="FinalResolution">{{Cite web |year=2006 |title=Resolutions B5 and B6: 'Definition of a Planet in the Solar System' and 'Pluto' |url=https://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180106125750/https://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf |archive-date=2018 թ․ հունվարի 6 |access-date=2022 թ․ ապրիլի 9 |website=Resolutions adopted at the General Assemblies |publisher=International Astronomical Union}}</ref>։ [[Գաճաճ մոլորակ]]ը՝ [[աստղագիտական մարմին]] է, որը կազմավորվում է Արեգակի շուրջ ունեցած ուղեծիր, այն բավականաչափ զանգվածեղ է, որպեսզի սեփական գրավիտացիոն ուժերի ազդեցությամբ պահպանի շրջանին մոտ ձև, բայց որը չի մաքրել իր ուղեծրի տարածությունը պլանետեզեմալից և չի հանդիսանում մոլորակի արբանյակ<ref name="FinalResolution" />։ Այս որոշման համաձայն Արեգակնային համակարգում կան գաճաճ մոլորակ համարվող հինգ մարմին՝ [[Ցերերա]]ն, [[Պլուտոն]]ը, [[Հոմեա]]ն, [[Մակեմակե]]ն և [[Էրիս]]ը<ref name="Dwarf Planets">{{Cite web |date=2008 թ․ նոյեմբերի 7 |title=Dwarf Planets and their Systems |url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/610c8g3sc?url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets#DwarfPlanets |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 17 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 5 |work=Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |publisher=U.S. Geological Survey |lang=en}}</ref>։ Ապագայում այլ օբյեկտներ կարող են դասակարգվել որպես թզուկ մոլորակներ, օրինակ, [[(90377) Սեդնա|Սեդնան]], [[(90482) Օրկ|Օրկը]] и [[(50000) Կվավար|Կվավարը]]<ref name="Definition Committee">{{Cite web |author=Ron Ekers. |title=IAU Planet Definition Committee |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# |archivedate=2009 թ․ հունիսի 3 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 5 |publisher=International Astronomical Union |lang=en}}</ref>։ Թզուկ մոլորակները, որոնց ուղեծրերը գտնվում են [[տրանսնեպտունային մարմիններ]]ի շրջանից դուրս, անվանովում են ''[[Պլուտոիդ]]ներ''<ref name="IAU0804">{{Cite news |date=2008 թ․ հունիսի 11 |title=Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080613121232/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0804 |archive-date=2008 թ․ հունիսի 13 |access-date=2008 թ․ հունիսի 11 |publisher=[[International Astronomical Union]] |location=Paris}}</ref>։ Արեգակի շրջակայքի մնացած օբյեկտները կոչվում են [[Արեգակնային համակարգի փոքր մարմին]]ներ<ref name="FinalResolution" />։ ''Գազ'', ''սառույց'' և ''քար'' տերմինները օգտագործում են, որպեսզի նկարագրեն Արեգակնային համակարգում ամենուրեք հանդիպող նյութի տարբեր դասեր։ ''Քարը'' օգտագործում են, որ նկարագրեն բարձր ջերմաստիճանով [[Կոնդենսացում|Կոնդենսացման]] կամ հալման միացությունները, որոնք մնացել են [[պրոտոմոլորակային միգամածություն]]ում, համարյա բոլոր պայմաններում, պինդ վիճակում<ref name="Podolak2000">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P |автор=M. Podolak; J.&nbsp;I. Podolak; M.&nbsp;S. Marley. |заглавие=Further investigations of random models of Uranus and Neptune |год=2000 |язык=en |издание=Planet. Space Sci |том=48 |страницы=143—151 |doi=10.1016/S0032-0633(99)00088-4 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011123825/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P |archivedate=2007-10-11}}</ref>։ Քարային միացությունները սովորաբար ներառում են այնպիսի [[սիլիկատներ]] և մետաղներ, ինչպիսիք են երկաթը և նիկելը<ref name="Podolak1995">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |автор=M. Podolak; A. Weizman; M. Marley. |заглавие=Comparative models of Uranus and Neptune |год=1995 |язык=en |издание=Planet. Space Sci |том=43 |выпуск=12 |страницы=1517—1522 |doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |archivedate=2007-10-11}}</ref>։ Նրանք գերակշռում են Արեգակնային համակարգի ներքին շրջանում, ձևավորելով երկրային խմբի մոլորակները և [[աստղակերպ]]երը։ Գազերը՝ հալման բացարձակ ցածր ջերմաստիճանով և բարձր ճնշմամբ [[հագեցած գոլորշի]]ներ են, այնպիսիք, ինչպիսիք են մոլեկուլային [[ջրածին]]ը և [[նեոն]]ը, որոնք միգամածության մեջ միշտ գազային վիճակում են գտնվում<ref name="Podolak2000" />։ Նրանք գերակշռում են Արեգակնային համակարգի միջին շրջանում, կազմելով Յուպիտերի և Սատուրնի մեծ մասը։ Այնպիսի նյութերի սառույցները, ինչպիսիք են [[ջուր]]ը, [[մեթան]]ը, [[ամոնիակ]]ը, [[ծծմբաջրածին]]ը և [[ածխաթթու գազ]]ը<ref name="Podolak1995" /> ունեն մինչև մի քանի հարյուր [[Կելվին (չափման միավոր)|կելվինի]] հասնող հալման ջերմաստիճաններ, այն ժամանակ երբ նրանց [[Թերմոդինամիկա|թերմոդինաիկ փուլերը]] կախված են շրջապատի ճնշումից և ջերմաստիճանից<ref name="Podolak2000" />։ Նրանք կարող են հանդիպել ինչպես սառույց, հեղուկ կամ գազային վիճակում, Արեգակնային համակարգի տարբեր շրջաններում, իսկ միգամածության մեջ նրանք միայն պինդ և գազային վիճակով էին<ref name="Podolak2000" />։ Հսկա մոլորակների արբանյակներից շատերը,ինչպես նաև Ուրանը և նեպտունը (այպես կոչված «Սառցե հսկաները») և բազմաթիվ փոքր օբյեկտներ, որոնք գտնվում են Նեպտունի ուղեծրից դուրս<ref name="Podolak1995" /><ref name="zeilik">{{Cite book |last=Zellik |first=Michael |url=https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil |title=Astronomy: The Evolving Universe |date=2002 |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=978-0-521-80090-7 |edition=9th |page=[https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240] |oclc=223304585}}</ref>, պարունակում են սառցե միացություններ։ Գազերը և սառույցը միասին դասակարգվում են որպես ''թռչող նյութեր''<ref name="Placxo">{{Cite book |last1=Placxo |first1=Kevin W. |url=https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&q=inventory%20volatiles%20hydrogen&pg=PA66 |title=Astrobiology: a brief introduction |last2=Gross |first2=Michael |date=2006 |publisher=[[JHU Press]] |isbn=978-0-8018-8367-5 |page=66 |access-date=2020 թ․ նոյեմբերի 12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210806141003/https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&q=inventory%20volatiles%20hydrogen&pg=PA66 |archive-date=2021 թ․ օգոստոսի 6 |url-status=live}}</ref>։ == Բաղադրություն == [[Պատկեր:Solar planets.jpg|մինի|Արեգակնային համակարգի մոլորակներ]] * [[Արեգակ]] ** [[Միջմոլորակային միջավայր]] * Արեգակնային համակարգի ներքին հատված ** [[Երկրային խմբի մոլորակներ]] *** 1. [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]] *** 2. [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]] *** 3. [[Երկիր]] **** [[Լուսին]] *** 4. [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]] **** [[Մարսի արբանյակներ]] ([[Ֆոբոս]] և [[Դեյմոս]]) ** [[Աստերոիդների գոտի|Աստղակերպերի գոտի]] *** [[Սերես]] * Արեգակնային համակարգի արտաքին մասը ** [[Հսկա մոլորակ]]ներ *** 5. [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր]] *** [[Յուպիտերի արբանյակներ]] **** [[Յուպիտերի օղակներ]] *** 6. [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն]] **** [[Սատուրնի արբանյակներ]] **** [[Սատուրնի օղակներ]] *** 7. [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրան]] **** [[Ուրանի արբանյակներ]] **** [[Ուրանի օղակներ]] *** 8. [[Նեպտուն]] **** [[Նեպտունի արբանյակներ]] **** [[Նեպտունի օղակներ]] ** [[Գիսաստղ|Գիսավորներ]] ** [[Կենտավրոսներ (աստերոիդների խումբ)|Կենտավրոսներ]] ** [[Տրանսնեպտունային մարմիններ]] ** [[Կոյպերի գոտի]] *** [[Պլուտոն]]<ref>Մինչ 2006 թվականի օգոստոսի 24-ը Պլուտոնը համարվում էր Արեգակնային համակարգի [[մոլորակ]], բայց [[Միջազգային աստղագիտական միություն|Միջազգային աստղագիտական միության]] XXVI Գլխավոր համաժողովի որոշմամբ, նմանատիպ մի քանի մարմինների հայտնագործումից հետո, զրկվեց ադ կարգավիճակից։</ref> **** [[Պլուտոնի արբանյակներ]] *** [[Հոմեա]]<ref>{{Cite web |title=IAU names fifth dwarf planet Haumea |url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150730184735/http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/ |archive-date=2015 թ․ հուլիսի 30 |access-date=2020 թ․ հունվարի 29 |publisher=International Astronomical Union |lang=en}}</ref> **** [[Հոմեայի արբանյակներ]] *** [[Մակեմակե]] **** [[S/2015 (136472) 1]] *** [[Ցրված սկավառակ]] *** [[Էրիս]] **** [[Դիսնոմիա]] * Հեռավոր շրջաններ ** [[Հելիոսֆերա]] ** [[Օորտի ամպ]] *** [[(90377) Սեդնա]] Արեգակնային համակարգի ութ մոլորակների անվանումների և հաջորդական կարգի հիշելու համար կարող են կիրառվել բազմաթիվ [[մնեմոնիկա]]ի կանոններ։ {{Արեգակնային համակարգ 2}} === Արեգակ === [[Պատկեր:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|մինի|Վեներայի անցումը Արեգակաի սկավառակով]] Արեգակը Արեգակնային համակարգի [[աստղ]]ն է և նրա գլխավոր բաղադրիչը։ Նրա զանգվածը (332 900 անգամ մեծ է Երկրի զանգվածից)<ref name="Sun Facts">{{Cite web |title=Sun: Facts & Figures |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |archive-date=2008 թ․ հունվարի 2 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 14 |publisher=NASA |lang=en}}</ref> բավականաչափ մեծ է, որպեսզի իր միջուկում այն [[ջերմամիջուկային ռեակցիա]]ն<ref name="Jack B. Zirker">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/120 |автор=Jack B. Zirker. |заглавие=Journey from the Center of the Sun |год=2002 |издательство=Princeton University Press |pages=120—127 |isbn=9780691057811}}{{ref-en}}</ref>, որի ընթացքում անջատվում է էներգիայի մեծ քանակություն, որը, հիմնականում էլեկտրամագնիսական ճառագայթման տեսքով, ճառագայթվում է տիեզերական տարածություն, ճառագայթման մաքսիմումը համընկնում է 400—700 նմ երկարության ալիքների, որն էլ համապատասխանում է տեսանելի լույսի տիրույթին<ref name="Visible light">{{Cite web |date=2003 |title=Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum? |url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EsBOK5?url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 14 |publisher=The Straight Dome |lang=en}}</ref>։ Աստղային դասկարգմամբ Արեգակը տիպիկ Դեղին թզուկ G2 [[Աստղերի սպեկտրալ դասակարգում|դասի]] աստղ է։ Այս անվանումը կարող է թյուրիմածության մեջ գցել, քանի որ մեր [[Գալակտիկաներ|Գալակտիկայի]] աստղերի մեծ մասի հետ համեմատած, Արեգակը բավականաչափ պայծառ աստղ է<ref name="sun">{{Cite web |author=Ker Than. |date=2006 թ․ հունվարի 30 |title=Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single |url=http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EslKwJ?url=http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 14 |work=Space.com |lang=en}}</ref>։ Աստղի դասը որոշվում է [[Հերցեպրունգ-Ռեսելի դիագրամ]] վրա նրա դիրքով, որը ցույց է տալիս աստղի պայծառության և նրա մակերևույթի ջերմաստիճանի միջև կապը։ Սովորաբար առավել տաք աստղերը ավելի պայծառ են։ Աստղերի մեծ մասը գտնվում են այդ դիագրամի [[Գլխավոր հաջորդականություն|գլխավոր հաջորդականության]] վրա, Արեգակը գտնվում է այս հաջորդականության մեջտեղում։ Առավել պայծառ և տաք, քան Արեգակը, աստղերը համեմատաբար քիչ են, իսկ ավելի սառը և խավար աստղերը ([[Կարմիր թզուկ]]ներ) ավելի հաճախ են հանդիպում, կազմելով Գալակտիկայի 85 %-ը<ref name="sun" /><ref name="Smart">{{Cite web |author=Smart, R.&nbsp;L.; Carollo, D.; Lattanzi, M.&nbsp;G.; McLean, B.; Spagna, A. |date=2001 |title=The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EtosoF?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 14 |work=Perkins Observatory |lang=en}}</ref>։ Գլխավոր հաջորդականության վրա Արեգակի տեղը ցույց է տալիս, որ այն դեռևս չի սպառել ջերմամիջուկային ռեակցիայի իր ջրածնի պաշարը և գտնվում է էվոլյուցիայի մեջտեղում։ Այժմ Արեգակը դառնում է աստիճանաբար ավելի պայծառ, զարգացման ավելի վաղ փուլերում նրա պայծառությունը կազմել է այժմյանի ընդամենը 70 %-ը<ref name="Early Sun">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 |автор=Nir J. Shaviv. |заглавие=Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind |год=2003 |язык=en |издание={{Нп3|Journal of Geophysical Research}} |том=108 |страницы=1437 |doi=10.1029/2003JA009997 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140826054913/http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2 |archivedate=2014-08-26}}</ref>։ Արեգակը [[Աստղային բնակչություն|Աստղային բնակչության]] I տիպի աստղ է, այն կազմավորվել է Տիեզերքի զարգացման ավելի վաղ աստիճանում և դրա համար էլ բնութագրվում է ծանր [[Ջրածին|ջրածնի]] և [[հելիում]]ի մեծ պաշարների պարունակությամբ (իսկ աստղագիտության ընդունված է այս տարրերը անվանել մետաղներ), քան պարունակում են II տիպի աստղերը<ref name="Two Groups">{{Ռուսերեն հոդված |автор=T.&nbsp;S. van Albada, Norman Baker. |заглавие=On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters |год=1973 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |том=185 |страницы=477—498 |doi=10.1086/152434}}</ref>։ Ջրածնից և հելիումից ծանր տարրերը, ձևավորվում են առաջին տիպի աստղերի միջուկներում, դրա համար էլ, մինչ Տիեզերքը հագեցած լինելով այս տարրերով, կարող էր անցնել աստղերի առաջին սերունդը։ Առավել ծեր աստղերը պարունակում են քիչ մետաղներ, իսկ երիտասրդները՝ շատ։ Ենթադրվում է, որ բարձր մետաղայնությունը կարևոր գործոն է դարձել Արեգակի [[Մոլորակ|մոլորակային համակարգի]] ձևավորման համար, քանի որ մոլորակները ձևավորվում են մետաղների [[Աճանստվածք]]ով<ref name="Metallicity">{{Cite web |author=Charles H. Lineweaver. |date=2001-06 |title=An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect |url=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512175651/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0012399 |archive-date=2020 թ․ մայիսի 12 |accessdate=2010 թ․ փետրվարի 7 |work=Icarus |lang=en}}</ref>։ ==== Միջմոլորակային միջավայր ==== [[Պատկեր:Heliospheric-current-sheet.gif|մինի|слева|Հելիոսֆերիկ հոսանքային շերտ]] [[Արեգակնային ճառագայթում|Լույսի]] հետ միաժամանակ, Արեգակը ճառագայթում է լիցքավորված մասնիկների (պլազմա) անընդհատ հոսք, որը հայտնի է որպես [[արեգակնային քամի]]։ Այդ մասնիկների հոսքը տարածվում է մոտավորապես 1,5 մլն կմ ժամում<ref name="Solar Wind">{{Cite web |title=Solar Physics: The Solar Wind |url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GbYha2?url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 26 |work=Marshall Space Flight Center |lang=en}}</ref>։ Այն հայտնի է որպես միջմոլորակային միջավայր։ Արեգակի ակտիվության դրսևորումից է Արեգակի մակերևույթին [[արեգակնային բռնկում]]ները և [[արևապսակի նյութի արտանետումեր]], գրգռում են հելիոսֆերան, առաջացնելով [[Տիեզերական եղանակ]]<ref name="SunFlip">{{Cite web |last=Phillips |first=Tony |date=2001 թ․ փետրվարի 15 |title=The Sun Does a Flip |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401050813/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1 |archive-date=2022 թ․ ապրիլի 1 |access-date=2022 թ․ ապրիլի 1 |website=NASA Science: Share the Science}}</ref>։ Հելիոսֆերայի սահմաններում խոշոր պարուրաձև մակերևույթային կառուցվածք է հելիոսֆերիկ հոսանքային շերտը իրենից ներկայացնում է պարուրաձև մակերևույթ, որը առաջանում է միջմոլորակային տարածության վրա Արեգակիի պտտվող [[մագնիսական դաշտ]]ի շնորհիվ<ref name="Star Poles">{{Cite web |date=2003 թ․ ապրիլի 22 |title=A Star with two North Poles |url=http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GckZmk?url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/ |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 26 |work=Science@NASA |lang=en}}</ref><ref name="Solar cycle">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA..107.1136R |автор=Riley, Pete; Linker, J.&nbsp;A.; Mikić, Z. |заглавие=Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations |год=2002 |язык=en |издание=Journal of Geophysical Research (Space Physics) |том=107 |выпуск=A7 |страницы=SSH 8-1 |doi=10.1029/2001JA000299 |archiveurl=https://archive.today/20120524184639/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA.107g.SSH8R# |archivedate=2012-05-24 |deadlink=404}} ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |date=2009-08-14 }})</ref>։ [[Երկրի մագնիսական դաշտ]]ը խանգարում է արեգակնային քամուն խաթարել [[Երկրի մթնոլորտ]]ը։ Վեներան և Մարսը չունեն մագնիսական դաշտ, և դրա արդյունքում արեգակնային քամին աստիճանաբար փքում է նրանց մթնոլորտները դեպի տիեզերք<ref name="Erosion by Wind">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full |автор=Richard Lundin. |заглавие=Erosion by the Solar Wind |год=2001 |язык=en |издание=Science |том=291 |выпуск=5510 |страницы=1909 |doi=10.1126/science.1059763 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140824151417/http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full |archivedate=2014-08-24}}</ref>։ Նյութի լուսապսակային արտանետումները և նմանատիպ երևույթները փոխում են մագնիսական դաշտը և արտահանում են ահռելի քանակությամբ՝ մոտ 10<sup>9</sup>—10<sup>10</sup> տոննա ժամում, նյութ Արեգակի մակերևույթից<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity]. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>։ Փոխազդելով Երկրի մագնիսական դաշտի հետ, այդ նյութը ներթափանցում է Երկրի մերձբևեռային շերտեր, որտեղ այդպիսի փոխազդեցությունից ծագում են [[բևեռափայլ]]եր, որոնք ավելիի շատ դիտվում են [[Մագնիսական դաշտ|մագնիսական բևեռների]] մոտ։ [[Տիեզերական ճառագայթներ]]ը առաջանում են Արեգակնային համակարգից դուրս։ Հելիոսֆերան և, մոլորակների մագնիսական դաշտերը, մասնավորապես, պահպանում են Արեգակնային համակարգը արտաքին ազդեցությունններից։ Ինչպես [[տիեզերական ճառագայթներ]]ի խտությունը միջաստղային միջավայրում, այնպես էլ Արեգակի մագնիսական դաշտի ուժը փոփոխվում են կախված ժամանակից՝ այնպես, որ Արեգակնային համակարգում [[Տիեզերական ճառագայթներ|տիեզերական ճառագայթման]] մակարդակը փոփոխական է, չնայած շեղումների մեծությունը անհայտ է<ref name="Langner et al 2005">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |автор=U.&nbsp;W. Langner; M.&nbsp;S. Potgieter. |заглавие=Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays |год=2005 |язык=en |издание={{Нп3|Advances in Space Research}} |издательство=[[Elsevier]] |том=35 |выпуск=12 |страницы=2084—2090 |doi=10.1016/j.asr.2004.12.005 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080221175441/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L |archivedate=2008-02-21}}</ref>։ Միջմոլորակային միջավայրը հանդիսանում է, ծայրահեղ դեպքում, երկու սկավառականման [[Տիեզերական փոշի|տիեզերական փոշու]] շերտերի ձևավորման տեղը։ Առաջին, կենդանակերպային փոշու ամպը գտնվում է Արեգակնային համակարգի ներքին շրջանում և հանդիսանում է այն պատճառը, որի հետևանքով ծագում է [[կենդանակերպային լույս]]ը։ Հավանաբար, այն ծագել է աստղակերպերի շրջանի սահմաններում, մոլորակների հետ փոխազդեցության արդյունքում<ref name="Zodiacal Cloud">{{Cite web |date=1998 |title=Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud |url=http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html# |archivedate=2006 թ․ սեպտեմբերի 29 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 26 |lang=en}}</ref>։ Երկրորդ շրջանը տարածվում է մոտավորապես 10-ից 40 ա.մ. սահմաններում, և հավանաբար, առաջացել է [[Կոյպերի գոտի|Կոյպերի գոտում]] նույն տիպի բախումների արդյունքում<ref name="Shortlist stars">{{Cite web |date=2003 |title=ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets |url=http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617Gdll1N?url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471 |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 26 |work=ESA Science and Technology |lang=en}}</ref><ref name="Dust beyond Jupiter">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/ |автор=M. Landgraf; J.-C. Liou; H.&nbsp;A. Zook; E. Grün. |заглавие=Origins of Solar System Dust beyond Jupiter |год=May 2002 |язык=en |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |том=123 |выпуск=5 |страницы=2857—2861 |doi=10.1086/339704}}</ref>։ === Արեգակնային համակարգի ներքին շրջան === Ներքին շրջանը նեևառում է երկրային խմբի մոլորակներն ու [[աստղակերպ]]երը։ Նրանք հիմնականում բաղկացած են [[սիլիկատներ]]ից և [[մետաղներ]]ից, համեմատաբար մոտ են Արեգակին, այն համակարգի ամենափոքր հատվածն է, որի [[շառավիղ]]ը ավելի փոքր է, քան [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] ու [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրնի]] միջուղեծրային տարածությունը։ ==== Երկրային խմբի մոլորակներ ==== [[Պատկեր:Terrestrial planet size comparisons.jpg|մինի|Երկրային խմբի մոլորակներ: Ձախից աջ՝ [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]], [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]], [[Երկիր]] և [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]] (Չափերի [[մասշտաբ]]ը պահպանված է, իսկ միջմոլորակային տարածություններինը՝ ոչ)]] Արեգակին մոտ չորս հսկա մոլորակները, որոնք կոչվում են երկրային խմբի մոլորակներ, հիմնականում բաղկացած են ծանր տարրերից, ունեն փոքր քանակությամբ [[Բնական արբանյակ|արբանյակներ]] (0—2), նրանց մոտ բացակայում են [[Մոլորակների օղակներ|օղակները]]։ Նրանք էականորեն կազմված են այնպիսի դժվարահալ մետաղներից, ինչպիսին են սիլիկատները, որոնք ձևավորում են Երկրի [[Վերին մանթիա]]ն և [[Երկրակեղև]]ը, և այնպիսի մետաղներց, ինչպիսին են [[երկաթ]]ը և [[նիկել]]ը, որոնցից կազմված են մոլորակների [[Մոլորակների միջուկ|միջուկը]]։ Այս երեք մոլորակներն՝ Վեներան, Երկիրը և Մարսը, ունեն [[մթնոլորտ]], բոլորն ունեն [[հարվածային խառնարան]] և ռելիեֆի այնպիսի [[Տեկտոնիկա|տեկտոնական]] դետալներ, ինչպիսիք են [[ռիֆտ]]ային իջվածքները և հրաբուխները<ref>[http://sunsys.narod.ru/mars.htm Марс]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/117.html Поверхность Марса]</ref><ref>[http://space.rin.ru/articles/html/54.html Поверхность Венеры]</ref><ref>[http://galspace.spb.ru/index9.html Венера — кривое зеркало Земли]</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>։ ===== Մերկուրի ===== Մերկուրին (Արեգակից 0,4 ա.մ. հեռավորության վրա) հանդիսանում է Արեգակին ամենամոտ և ամենափոքր զանգվածով (նրա զանգվածը կազմում է Երկրի զանգվածի 0,055 մասը) մոլորակը։ Մոլորակը չունի բնական [[արբանյակ]]ներ։ Նրա մակերևույթի բնութագրիչ տարրերից, [[հարվածային խառնարան]]ներին զուգահեռ, հանդիսանում են, հարյուրավոր կիլոմետրեր ձգվող, բազմաթիվ թիակաձև սանդղավանդները։ Համարվում է, որ նրանք ծագել են մոլորակի պատմության ավելի վաղ շրջանների [[Մակընթացություն և տեղատվություն|մակընթացային]] [[դեֆորմացիա]]ների արդյունքում, դեռևս այն ժամանակ, երբ Մերկուրիի, իր [[Առանցքի ուժեր|առանցքի]] և Արեգակի շուրջ [[Պարբերություն|պտտման պարբերությունները]], դեռ ռեզոնանս չէին առաջացրել<ref name="Schenk">''Schenk P., Melosh H.&nbsp;J.'' (1994). Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury’s Lithosphere. Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI….25.1203S{{ref-en}}</ref>։ Մերկուրին ունի ծայրահեղորեն նոսր [[մթնոլորտ]], որը կազմված է մոլորակի մակերևույթից, [[արեգակնային քամի]]ների շնորհիվ, «դուրս թռած» [[ատոմներ]]ից<ref name="Bill Arnett">{{Cite web |author=Bill Arnett. |date=2006 |title=Mercury |url=http://nineplanets.org/mercury.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617ExDcl0?url=http://nineplanets.org/mercury.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |work=The Nine Planets |lang=en}}</ref>։ Մերկուրիի համեմատաբար մեծ միջուկը և նրա բարակ կեղևը, դեռևս չեն գտել բավարար գնահատական կամ բացատրություն։ Ըստ [[հիպոթեզ]]ի՝ մոլորակի, թեթև [[Տարրեր|տարրեից]] կազմված, արտաքին շերտերը, պոկվել են հսկայական բախման արդյունքում, որի հետևանքով մոլորակի չափերը փոքրացել են<ref name="Collisional stripping">''Benz, W.; Slattery, W.&nbsp;L.; Cameron, A.&nbsp;G.&nbsp;W.'' (1988). Collisional stripping of Mercury’s mantle. Icarus, v. 74, p. 516—528.{{ref-en}}</ref>։ Երիտասարդ [[Արեգակ]]ի այլընտրանքային ճառագայթումը կարող էր խանգարել [[նյութ]]ի [[աճանստվածք]]ին<ref name="Partial volatilization">''Cameron, A.&nbsp;G.&nbsp;W.'' (1985). The partial volatilization of Mercury. Icarus, v. 64, p. 285—294.{{ref-en}}</ref>։ ===== Վեներա ===== Վեներան չափերով մոտ է [[Երկիր|Երկրին]] (նրա [[զանգված]]ը կազմում է Երկիրի զանգվածի 0,815 մասը) և, ինչպես և Երկիրը, [[երկաթ]]ային միջուկի շուրջը ունի [[Սիլիկատներ|սիլիկատային]] հաստ թաղանթ (դրա պատճառով Վեներային անվանում են Երկրի «քույր» մոլորակ)։ Նրա ներքին երկրաբանական ակտիվության մասին ևս տվյալներ կան։ Սակյան ջրի քանակությունը Վեներայի վրա էականորեն քիչ է, իսկ [[Վեներայի մթնոլորտ|մթնոլորտի]] խտությունը 90 անգամ շատ է երկրայինի համեմատ։ Վեներան [[արբանյակ]]ներ չունի։ Այն մեր համակրգության ամենատաք մոլորակն է, [[մակերևույթ]]ի ջերմաստիճանը գերազանցում է 400&nbsp;°C-ը։ Այսաստիճան բարձր ջերմաստիճանը պայմանավորված է [[ջերմոցային էֆեկտ]]ով, որը ծագում է [[ածխաթթու գազ]]ով հարուստ մթնոլորտի խտության պատճառով<ref name="Climate on Venus">{{Cite web |author=Mark Alan Bullock. |year=1997 |title=The Stability of Climate on Venus |url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf# |archivedate=2007 թ․ հունիսի 14 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |publisher=Southwest Research Institute |format=[[Portable Document Format|PDF]]}}</ref>։ Վեներայի երկրաբանական ժամանակակից ակտիվության պատճառը հայտնաբերված չէ, բայց, քանի որ այն [[մագնիսական դաշտ]] չունի, որը որ կկանխարգալերեր մթնոլորտի հետագա խտացումը, դա թույլատրում է ենթադրել, որ ===== Երկիր ===== Երկիրը համարվում է, երկրային խմբի մոլորակներից, ամենախոշորն ու ամենախիտը։ Երկրի վրա դիտվում է [[սալերի տեկտոնիկա]]։ Կյանքի գոյության հարցին որևէ այլ տեղ, բացի Երկրից, դեռևս պատասխանված չէ<ref name="life">{{Cite web |title=What are the characteristics of the Solar System that lead to the origins of life? |url=https://science.nasa.gov/planetary-science/big-questions/what-are-the-characteristics-of-the-solar-system-that-lead-to-the-origins-of-life-1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100408055814/http://science.nasa.gov/planetary-science/big-questions/what-are-the-characteristics-of-the-solar-system-that-lead-to-the-origins-of-life-1 |archive-date=2010 թ․ ապրիլի 8 |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 30 |publisher=NASA Science (Big Questions)}}</ref>։ Երկրային խմբի մոլորակների մեջ Երկիրը յուրահատուկ է (առաջնահերթ իր [[ջրոլորտ]]ի պատճառով)։ Երկրի [[մթնոլորտ]]ը արմատապես տարբերվում է այլ մոլորակների մթնոլորտներից, այն պարունակում է ազատ [[թթվածին]]<ref name="Earths Atmosphere">{{Cite web |author=Anne E. Egger, M.A./M.S. |title=Earth’s Atmosphere: Composition and Structure |url=http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EywI3z?url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3= |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |work=VisionLearning.com |lang=en}}</ref>։ Երկիրն ունի մեկ բնական արբանյակ՝ [[Լուսին]]ը, որը նաև, Արեգակնային համակարգի ամենամեծ արբանյակն է։ ===== Մարս ===== Մարսը փոքր է Երկրից և Վեներայից (զանգվածը կազմում է Երկրի զանգվածի 0,107 մասը)։ Այն ունի մթնոլորտ, որը հիմնականում բաղկացած է [[ածխաթթու գազ]]ից, մակերևույթային 6,1 [[Բար|մբար]] ճնշումով<ref name="Mars Atmosphere">{{Ռուսերեն գիրք |автор=David C. Gatling, Conway Leovy. |заглавие=Encyclopedia of the Solar System |ответственный=Lucy-Ann McFadden et al |год=2007 |часть=Mars Atmosphere: History and Surface Interactions |pages=301—314}}{{ref-en}}</ref>։ Նրա մակերևույթին կան հրաբուխներ, որոնցից ամենամեծը [[Օլիմպոս (Մարս)|Օլիմպիոսն]] է, այն գերազանցում է իր չափերով երկրային բոլոր հրաբուխներին՝ հասնելով 21,2 կմ բարձրության<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса]</ref>։ [[Մարիների հովիտներ]]ի ճեղքվածքային իջվածքները վկայում են ներկա երկրաբանական ակտիվության մասին, որը, որոշ տվյալներով, շարունակվում է նույնիսկ վերջին թ միլիոն տարիների ընթացքում<ref name="David Noever">{{Cite web |author=David Noever. |date=2004 |title=Modern Martian Marvels: Volcanoes? |url=http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617EzLQQk?url=http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |work=Astrobiology Magazine |lang=en}}</ref>։ Մոլորակի կարմիր գույնը պայմանավորված է [[Հեմատիտ|երկաթի օքսիդի]] մեծ քանակության առկայությամբ<ref name="Kids Eye">{{Cite web |title=Mars: A Kid’s Eye View |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617F0gePG?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |publisher=NASA |lang=en}}</ref>։ Մարսը ունի երկու արբանյակ՝ [[Ֆոբոս]]ը և [[Դեյմոս]]ը։ Ենթադրվում է, որ նրանք հանդիսանում են Արեգակնային համակարգի կողմից գերեվարված աստղակերպեր<ref name="Satellites of Mars">{{Cite web |author=Scott S. Sheppard, [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]], and Jan Kleyna. |date=2004 |title=A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness |url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GKlAKQ?url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 16 |work=The Astronomical Journal |lang=en}}</ref>։ Այսօրվա դրությամբ (Երկրից հետո), Մարսը համարվում է Արեգակնային համակարգի ամենամանրակրկիտ ուսումնասիրված մոլորակը։ ==== Աստղակերպերի գոտի ==== [[Պատկեր:InnerSolarSystem-en.png|մինի|300|[[Աստերոիդների գոտի]] (սպիտակ գույնը) և [[Յուպիտերի տրոյացի աստերոիդներ]] (կանաչ գույն)]] Աստղակերպերտները [[Արեգակնային համակարգի մարմիններ|Արեգակնային համակարգի ամենատարածված փոքր մարմիններն են]]։ Աստղակերպերի գոտին զբաղեցնում է [[Մարս (մոլորակ)|Մարսի]] և [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] միջև ուղեծիրը, որը ընկած է 2,3-ից 3,3 ա.մ. հեռավորության վրա Արեգակից։ Մարսի և Յուպիտերիի միջև այլ մոլորակի գոյության մասին առաջադրվում էին բազմաթիվ հիպոթեզներ, որոնք սակայն չէին հաստատվում (օրնակ, հիպոթեզային մոլորակ [[Ֆաետոն (մոլորակ)|Ֆաետոնը)]], որը Արեգակնային համակարգի ձևավորման վաղ ժամանակաշրջանում այնպես է քայքայվել, որ նրա բեկորները վերածվել են աստղակերպերի՝ ձևավորելով աստղակերպերի գոտին։ Համաձայն ժամանակակից հայացքների, աստղակերպերը [[Պլանետեզեմալ]]ի՝ Արեգակնային համակարգի ձևավորման մնացորդներն են, որոնք [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] գրավիտացիոն խոտորումների պատճառով, իվիճակի չէին ավելի մեծ մարմին ձևավորելու<ref name="Petit">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |автор=Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. |заглавие=The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt |год=2001 |язык=en |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |издательство=[[Elsevier]] |том=153 |страницы=338—347 |doi=10.1006/icar.2001.6702 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf |archivedate=2007-02-21}}</ref>։ Աստղակերպերի չափերը տատանվում են մի քանի մետրից մինչև մի քանի հարյուր կիլոմետր։ Բոլոր աստղակերպերը դասակարգվում են որպես [[Արեգակնային համակարգի փոքր մարմին]]ներ, բայց այժմ որոշ մարմիններ, համարվում են աստղակերպեր, օրինակ [[(4) Վեստա]]ն և [[(10) Հիգեա]]ն, կարող են վերադասակարգվել որպես [[թզուկ մոլորակ]]ներ, եթե ապացուցվի, որ նրանք պահպանում են իրենց [[հիդրոստատիկ հավասարակշռություն]]ը<ref name="Planet Definition">{{Cite web |date=2006 |title=IAU Planet Definition Committee |url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/ |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/# |archivedate=2009 թ․ հունիսի 3 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 30 |publisher=International Astronomical Union |lang=en}}</ref>։ գոտին պարունակում է տասնյակ հազարավոր, հնարավոր է, միլիոնավոր մի կիլոմետր տրամագծով օբյեկտներ<ref name="Twice asteroids">{{Cite web |date=2002 |title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed |url=http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/New_study_reveals_twice_as_many_asteroids_as_previously_believed |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GQh5ux?url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 30 |work=ESA |lang=en}}</ref>։ Չնայած դրան, աստղակերպերի ընդհանուր զանգվածը հազիվ թե շատ լինի Երկրի զանգվածի մեկ հազարերորդական մասից<ref name="Krasinsky2002">{{Cite journal |last1=Krasinsky |first1=G. A. |author-link=Georgij A. Krasinsky |last2=Pitjeva |first2=E. V. |author-link2=Elena V. Pitjeva |last3=Vasilyev |first3=M. V. |last4=Yagudina |first4=E. I. |date=2002 թ․ հուլիս |title=Hidden Mass in the Asteroid Belt |journal=[[Icarus (journal)|Icarus]] |volume=158 |issue=1 |pages=98–105 |bibcode=2002Icar..158...98K |doi=10.1006/icar.2002.6837}}</ref>։ 100 մկմ-ից մինչև 10 մ տրամագծով [[աստղագիտական մարմին]]ները համարվում են [[աստղաքար]]եր<ref name="Meteoroid">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=44b52c369007834 |автор=Beech, M.; Duncan I. Steel. |заглавие=On the Definition of the Term Meteoroid |год=September 1995 |язык=en |издание=Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society |том=36 |выпуск=3 |страницы=281—284 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200528041455/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995QJRAS..36..281B?high=44b52c369007834&db_key=AST&data_type=HTML&format= |archivedate=2020-05-28}}</ref>։ Ավելի փոքր մարմինները համարվում են [[տիեզերական փոշի]]։ ===== Աստղակերպերի խմբեր ===== Աստղակերպերը ըստ իրենց բնութագրերի և ուղեծրերի միավորվում են ընտանիքների և խմբերի մեջ։ [[Աստղակերպերի արբանյակ]]ները՝ աստղակերպեր են, որոնք պտտվում են այլ աստղակերպերի շուրջ։ Նրանք այդքան էլ հստակ չեն որոշվում, ինչպես մոլորակների արբանյակները, լինելով երբեմն նույնքան մեծ, որքան իրենց ընկերակիցը։ Աստղակերպերի գոտին պարունակում է նաև աստղակերպերի հիմնական գոտու գիսավորներ, որոնք հնարավոր է եղել են [[Երկիր մոլորակ]]ի [[Ջուր|ջրի]] ակունքները<ref name="Earths Water">{{Cite web |author=Phil Berardelli. |date=2006 |title=Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water |url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GSJmkK?url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 1 |work=SpaceDaily |lang=en}}</ref>։ [[Յուպիտերի տրոյացի աստերոիդներ]]ը տեղաբաշխված են [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] [[Լագրանժի կետ]]ում (մոլորակի ազդեցության գրավիտացիոն հաստատուն կետեր, որոնք տեղափոխվում են մոլորակի հետ նրա պտտման արդյունքում), ''«տրոյացի»'' տերմինը օգտագործում են նաև այնպիսի աստերոիդների համար, որոնք գտնվում են այլ [[մոլորակ]]ների կամ նրանց [[արբանյակ]]ների Լագրանժի կետերում (բացի Յուպիտերի տրոյացիներից, հայտնի են նաև [[Երկրի տրոյացի աստերոիդներ]]ը, [[Մարսի տրոյացի աստերոիդներ]]ը, [[Ուրանի տրոյացի աստերոիրդներ]]ը և [[Նեպտունի տրոյացի աստերոիդներ]]ը)։ [[Հիլդայի ընտանիք]]ի աստերոիդները գտնվում են [[Կիրկվուդի ճեղքեր]]ով [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերի]] հետ [[ռեզոնանս]]ի մեջ, այսինքն նրանք Արեգակի շուրջ կատարում են երեք պտույտ այնքան ժամանակում, երբ Յուպիտերը կատարում է երկու լրիվ պտույտ<ref name="Barucci">{{Cite book |last1=Barucci |first1=M. A. |title=Asteroids III |last2=Kruikshank |first2=D. P. |last3=Mottola |first3=S. |last4=Lazzarin |first4=M. |date=2002 |publisher=University of Arizona Press |location=Tucson, Arizona |pages=273–287 |chapter=Physical Properties of Trojan and Centaur Asteroids}}</ref>։ Արեգակնային համակարգի ներսում ևս կան ուղեծրով աստերոիդների խմբեր, որոնք տեղաբաշխված են Մերկուրիից մինչ Մարսը։ Նրանց շատերի ուղեծրերը հատվում են ներքին մոլորակների ուղեծրերի հետ<ref name="MorbidelliAstIII">{{Cite journal |last1=Morbidelli |first1=A. |last2=Bottke |first2=W.F. |last3=Froeschlé |first3=Ch. |last4=Michel |first4=P. |date=2002 թ․ հունվար |editor2-last=A. Cellino |editor3-last=P. Paolicchi |editor4-last=R.P. Binzel |title=Origin and Evolution of Near-Earth Objects |url=http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf |url-status=live |journal=Asteroids III |pages=409–422 |bibcode=2002aste.book..409M |doi=10.2307/j.ctv1v7zdn4.33 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170809014123/http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 9 |access-date=2009 թ․ օգոստոսի 30 |editor=W.F. Bottke Jr.}}</ref>։ ===== Ցերերա ===== Ցերերան [[թզուկ մոլորակ]] է, որը նաև [[աստերոիդներ]]ի գոտու խոշոր մարմիններից է։ Ցերերան ունի համարյա 1000 կմ տրամագիծ և այնպիսի բավականաչափ զանգված, որը սեփական [[գրավիտացիա]]յի ազդեցության տակ կարողանում է պահպանել գնդաձևությունը։ Ցերերայի հայտնագործումից հետո, նրան որակավորեցին որպես մոլորակ, սակայն քանի որ հետագա դիտումները հանգեցրին Ցերերայի շրջակայքի աստերոիդների հայտնաբերմանը, ապա 1850-ականներին, այնուամենայնիվ, նրան դասեցին աստերոիդների շարքը<ref name="History of Asteroids">{{Cite web |title=History and Discovery of Asteroids |url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GT0oDh?url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 1 |publisher=NASA |lang=en |format=DOC}}</ref>։ Կրկնակի անգամ այն որակավորվել է որպես թզուկ մոլորակ 2006 թվականին։ === Արեգակնային համակարգի արտաքին տեղամաս === Արեգականյին համակարգի արտաքին տեղամասում գտնվում են [[գազային հսկա]]ները և նրանց [[արբանյակ]]ները, ինչպես նաև [[տրանսնեպտունային մարմիններ]]ը, [[Կոյպերի գոտի|Կոյպերի աստերոիդ-գիսավոր-գազային գոտին]], [[Օորտի ամպ|Օորտի ամպը և ցրված սկավառակը]]։ Այստեղ են գտնվում նաև շատ [[Գիսավորներ|կարճպարբերական գիսավորների ուղեծրերը]], ինչպես նաև [[Կենտավրոսներ (աստերոիդների խումբ)|Կենտավրոսների (աստերոիդների խումբ)]] աստերոիդները։ Այս շրջանի պինդ մարմինները, Արեգակից ունեցած մեծ հեռավորության պատճառով, հետևաբար նաև ցածր ջերմաստիճանով, պարունակում են [[Սառույց|սառույց ջուր]], [[ամոնիակ]] և [[մեթան]]։ Վարկածներ կան, որ արտաքին հատվածում կարող են գոյություն ունենալ [[Տյուհե (հիպոթեզային մոլորակ)|Տյուհե]] մոլորակը, և ընդհանրապես այլ «[[X Մոլորակ|X մոլորակների]]» կամ Արեգակի աստղ-արբանյակը՝ [[Նեմեզիդա]]ն։ ==== Հսկա մոլորակներ ==== [[Պատկեր:Gas planet size comparisons.jpg|մինի|upright=1.5|Հսկա մոլորակներ: Ձախից աջ՝ [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր]], [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն]], [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրան]] և [[Նեպտուն]] (Չափսերը մասշտաբային են, միջմոլորակային հեռավորությունը՝ ոչ)]] Չորս գազային մոլորակները, որոնք կոչվում են նաև գազային հսկաներ, բոլորը միասին պարունակում են [[Արեգակ]]ի շուրջը պտտվող ամբողջ նյութի 99 %-ը։ յուպիտերը և Սատուրնը հիմնականում բաղկացած են [[Ջրածին|ջրածնից]] և [[հելիում]]ից, Ուրանը և Նեպտունը՝ սառույցից։ Որոշ աստղագետներ դրանց դասակարգում են առանձին՝ «սառցե հսկաներ» դասի<ref name="Giant Planets">{{Cite web |author=Jack J. Lissauer, David J. Stevenson. |date=2006 |title=Formation of Giant Planets |url=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/ppv_preprints/sec7-1.pdf |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GLs8LT?url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 21 |publisher=NASA Ames Research Center; California Institute of Technology |lang=en |format=PDF}}</ref>։ Բոլոր չորս հսկա մոլորակները ունեն օղակներ, չնայած [[Երկիր|Երկրի]] երևում են միայն [[Սատուրնի օղակներ]]ը ===== Յուպիտեր ===== Յուպիտերի զանգվածը 318 անգամ մեծ է Երկրի զանգվածից, և 2,5 անգամ այն զանգվածեղ է մնացած մոլորակներից։ Այն հիմնականում բաղկացած է [[Ջրածին|ջրածնից]] և [[հելիում]]ից։ Յուպիտերի բարձր ջերմաստիճանը պայմանավորված, նրա մթնոլորտում, առաջանում են բազմաթիվ կիսահաստատուն մրրկային կառուցվածքներ, այնպիսիք ինչպիսիք են ամպերի շերտերը և իհարկե, հայտնի [[Մեծ կարմիր հետք]]ը։ Յուպիտերն ունի [[Յուպիտերի արբանյակներ|79 արբանյակ]]։ Չորս խոշորները՝ [[Հանիմեդ (արբանյակ)|Հանիմեդը]], [[Կալիստո (արբանյակ)|Կալիստոն]], [[Իո (արբանյակ)|Իոն]] և [[Եվրոպա (արբանյակ)|Եվրոպան]] նման են [[երկրային խմբի մոլորակներ]]ի [[արբանյակ]]նեերին այնպիսի երևույթներով, ինչպիսիք են ներքին ջերմությունը և [[Հրաբուխ|հրաբխային ժայթքումները]]<ref name="Galilean Satellites">{{Cite web |author=Pappalardo, R T. |date=1999 |title=Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies |url=http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22# |archivedate=2007 թ․ սեպտեմբերի 30 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 22 |work=Brown University |lang=en}}</ref>։ Հանիմեդը, Արեգակնային համակարգի ամենախոշոր արբանյակն է, որը իր չափերով գերազանցում է [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրիին]]։ ===== Սատուրն ===== Սատուրնը, որը հայտնի է իր ընդարձակ [[Սատուրնի օղակներ|օղակների համակարգով]], ունի Յուպիտերի մթնոլորտին ու մագնիսոսֆերային նման որոշ ընդհանրություններ։ Չնայած նրան, որ Սատուրնի ծավալը կազմում է Յուպիտերի ծավալի 60 %-ը, զանգվածը (95 անգամ մեծ է Երկրի զանգվածից)՝ Յուպիտերյանի մեկերրորդն է, այն համարվում է Արեգակնային համակարգի ամենափոքր խտությամբ մոլորակը (նրա միջին խտությունը փոքր է ջրի և նույնիսկ [[բենզին]]ի խտությունից)։ Սատուրն ունի [[Սատուրնի արբանյակներ|82 հաստատված արբանյակ]]<ref>[https://nplus1.ru/news/2019/10/08/more-moons Сатурн обошёл Юпитер по количеству спутников]</ref>, նրանցից երկուսը՝ [[Տիտան (արբանյակ)|Տիտանը]] և [[Էնցելադ (արբանյակ)|Էնցելադը]] ցուցաբերում են երկրաբանական ակտիվության հատկանիշներ։ Այդ ակտիվությունը, սակայն, նման չէ երկրային ակտիվությանը, քանի որ նշանակալի չափով հիմնված է [[Կրիոհրաբուխ|սառույցի ակտիվությամբ]] <ref name="Cryovolcanism">{{Cite web |author=J.&nbsp;S. Kargel. |date=1994 |title=Cryovolcanism on the icy satellites |url=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705173516/http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296 |archive-date=2014 թ․ հուլիսի 5 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 22 |work=U.S. Geological Survey |lang=en}}</ref>: Տիտանը չափերով գերազանցում է [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրիին]] և Արեգակնային համակարգության միակ [[արբանյակ]]ն է, որը ունի [[մթնոլորտ]]։ ===== Ուրան ===== Ուրանի զանգվածը 14 անգամ փոքր է Երկրի զանգվածից, հանդիսանում է ամենից թեթևը գազային մոլորակներից։ Այլ մոլորակների շարքում Ուրանի ունիկալությունը կայանում է նրանում, որ այն պպտվում է «կողաշրջված»՝ Ուրանի հասարակածի հարթությունը 98°-ով թեքված է նրա ուղեծրի հարթության նկատմամբ<ref name="Seidelmann2007">{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. |заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |год=2007 |язык=en |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.]] |тип=journal |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y}}</ref>։ Եթե ուրիշ մոլորակներին կարելի է համեմատել պտտվող հոլի հետ, ապա Ուրանը ավելի շատ նման է գլորվող գնդակի։ Այն ունի ավելի սառը միջուկ, քան այլ գազային հսկա մոլորակները, և տիեզերք է ճառագայթում շատ քիչ ջերմություն<ref name="Hawksett">{{Cite web |author=Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart. |date=2005 |title=10 Mysteries of the Solar System |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GO9MTb?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 22 |work=Astronomy Now |lang=en}}</ref>։ Ուրանին ունի [[Ուրանի արբանյակներ|27 արբանյակներ]], դրանցից խոշորներն են՝ [[Տիտանիա (արբանյակ)|Տիտանիան]], [[Օբերոն (արբանյակ)|Օբերոնը]], [[Ումբրիել (արբանյակ)|Ումբրիելը]], [[Արիել (արբանյակ)|Արիելը]] և [[Միրանդա (արբանյակ)|Միրանդան]]։ ===== Նեպտուն ===== [[Նեպտուն]]ը, չնայած Ուրանից մի քիչ է փոքր, սակայն ավելի ծանր (17 երկրային զանգվածին հավասար զանգվածով) և ավելի խիտ է։ Այն ճառագայթում է ներքին ջերմություն, բայց ոչ այնքան, ինչքան Յուպիտերը կամ Սատուրնը<ref name="Podolak">{{Cite web |author=Podolak, M.; Reynolds, R.&nbsp;T.; Young, R. |date=1990 |title=Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GPD2P7?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 22 |publisher=NASA Ames Research Center |lang=en}}</ref>։ Նեպտունը ունի [[Նեպտունի արբանյակներ|14 հայտնի արբանյակ]]։ Խոշորագույնը՝ [[Տրիտոն (արբանյակ)|Տրիտոնը]], հանդիսանում է հեղուկ ազոտի [[Գեյզեր|հեյզերներով]] երկրաբանորեն ակտիվ մարմին<ref name="Geysers on Triton">{{Cite web |author=Duxbury, N.&nbsp;S., Brown, R.&nbsp;H. |date=1995 |title=The Plausibility of Boiling Geysers on Triton |url=http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full# |archivedate=2009 թ․ ապրիլի 26 |accessdate=2009 թ․ նոյեմբերի 22 |work=Beacon eSpace |lang=en}}</ref>։ Տրիտոնը միակ խոշոր արբանյակն է, որը պտտվում է հակառակ ուղղությունով։ Նեպտունը, նաև ուղեկցվում է [[Նեպտունի տրոյացի աստերոիդներ|Նեպտունի տրոյացի]] աստերոիդներով, որոնք գտնվում են մոլորակի հետ [[Ուղեծրային ռեզոնանս|ուղեծրային 1:1 ռեզոնանսի]] մեջ։ ===== Իններորդ մոլորակ ===== 2016 թվականի հունվարի 20-ին,Կալիֆորնիայի տեխնոլոգիական ինստիտուտի աստղագետեր [[Մայքլ Բրաուն (աստղագետ)|Մայքլ Բրաունը]] և [[Կոնստատին Բատըգին]]ը հայտաարարեցին այն մասին, որ Արեգակնային համակարգում հնարավոր է իններորդ մոլորակի գոյությունը, որը գտնվում էր [[Պլուտոն]]ի ուղեծրից այն կողմ։ Մոլորակը տասը անգամ զանգվածեղ էր Երկրից, արեգակից հեռացված էր մոտավորապես 20 անգամ ավելի հեռու քան [[Նեպտուն]]ը (90 միլիարդ կիլոմետր), և և պտտվում է Արեգակի շուրջը {{num|10 000}}—{{num|20 000}}տարվա ընթացքում<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>։ Մայքլ Բրաունի կարծիքով, այն բանի հավանականությունը, որ մոլորակը իրականում գոյություն ունի, կազմում է «հնարավոր է, 90 %»<ref>{{Cite news |last=Achenbach |first=Joel |last2=Feltman |first2=Rachel |date=2016 թ․ հունվարի 20 |title=New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system |url=https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/ |access-date=2016 թ․ հունվարի 20 |newspaper=The Washington Post |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref>: Մինչ հիմա գիտնականները կոչում են այդ մոլորակը ուղղակի «Իններորդ մոլորակ»<ref>[http://www.dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html Обнаружена новая планета Солнечной системы<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}). ==== Գիսավորներ ==== [[Պատկեր:Comet c1995o1.jpg|մինի|[[Հեյլ-Բոպպի (C/1995 01) գիսաստղ]]]] [[Գիսավորներ]]ը Արեգակնային համակարգի փոքր մարմիններ են, սովորաբար մի քանի կիլոմետր չափեր ունեցող և գլխավորապես կազմավորված ցնդող նյութերից՝ սառույցից։ Ուղեծրից ունենում են մեծ [[էքսցենտրիսիտետ]], որպես կանոն, [[Երկրային խմբի մոլորակներ|ներքին մոլորակների]] [[Ուղեծիր|ուղեծրերի]] սահմանում [[պերիհելիում]]ով (արեգակնամերձ) և [[Պլուտոն]]ի ուղեծրից անդին՝ [[աֆելիում]]ով (արեգակնահեռ)։ Երբ գիսավորը մտնում է Արեգակնային համակարգի ներքին շրջան և մոտենում է Արեգակին, ապա սառցե մակերևույթը սկսում է գոլորշիանալ և իոնացվել, առաջացնելով [[Գիսաստղ|գեսը]]՝ գազից և փոշուց կազմված ամպը, որը հաճախ երևում է Երկրից անզեն աչքով։ Կարճպարբերական գիսավորները ունեն 200 տարուց պակաս պարբերություն։ Երկարպարբերականների պարբերությունը կարող է հավասար լինել հազար տարվա։ Ենթադրում են, որ կարճպարբերականները սերում են [[Կոյպերի գոտի|Կոյպերի գոտուց]], այն ժամանակ երբ, այնպիսի երկարպարբերական գիսավորները, ինչպիսին է [[Հեյլ-Բոպպի (C/1995 01) գիսաստղ]], սերում է [[Օորտի ամպ]]ից։ Գիսավորների այլ ընտանիքներ, ինչպիսիք են [[Կրեյցի արեգակնամերձ գիսավորներ]]ը, կազմավորվել են մեկ մարմնի ցրումից<ref name="Cometary fragmentation">{{Ռուսերեն հոդված |автор=Sekanina, Zdenek. |заглавие=Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration? |год=2001 |язык=en |издание=Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic |том=89 |страницы=78—93 |nodot=1}}</ref>։ Որոշ հիպերբոլաձև ուղեծրով գիսավորներ կարող են դուրս գալ Արեգակնային համակարգից, սակայն նրանց ուղեծրերը հստակ որոշել հնարավոր չէ<ref name="hyperbolic">{{Cite journal |last=Królikowska |first=M. |date=2001 |title=A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets |journal=[[Astronomy & Astrophysics]] |volume=376 |issue=1 |pages=316–324 |bibcode=2001A&A...376..316K |doi=10.1051/0004-6361:20010945 |doi-access=free}}</ref>։ Ծեր գիսավորները, որոնց մեծ մասը կազմված են ցնդող նյութերից, արդեն գոլորշիացել են, և հաճախ դասսակարգվում են որպես աստերոիդներ<ref name="Comets aging">{{Cite web |author=Fred L. Whipple. |date=1992-03 |title=The activities of comets related to their aging and origin |url=https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00049540 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140705175653/http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00049540 |archive-date=2014 թ․ հուլիսի 5 |accessdate=2010 թ․ փետրվարի 7 |lang=en}}</ref>։ ==== Կենտավրոսներ ==== [[Կենտավրոսներ (աստերոիդների խումբ)|Կենտավրոսները]] սառցե գիսավորանման, ուղեծրի մեծ կիսառանցքով մարմիններ են, որոնց ուղեծիրը ավելի մեծ է, քան [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտերինը]] (5,5 ա.մ.), և ավելի փոքր քան Նեպտունինը (30 ա.մ.): Կենտավրոսներից ամենամեծի՝ [[(10199) Հարիկլո]]ի ուղեծրի տրամագիծը մոտավորապես հավասար է 250 կմ-ի<ref name="spitzer">{{Cite conference |last1=Stansberry |first1=John |last2=Grundy |first2=Will |last3=Brown |first3=Mike |last4=Cruikshank |first4=Dale |last5=Spencer |first5=John |last6=Trilling |first6=David |last7=Margot |first7=Jean-Luc |date=2007 |title=Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope |page=161 |arxiv=astro-ph/0702538 |bibcode=2008ssbn.book..161S |book-title=The Solar System Beyond Neptune}}</ref>։ Առաջին հայտնաբերված կենտավրոսը [[(2060) Հիրոն|Հիրոնը]], նույնպես դասակարգվել է որպես գիսավոր (95P), այն բանի պատճառով, որ արեգակին մոտենալուց նրա մոտ առաջանում է գես՝ գիսավորների նման<ref name="Chiron biography">{{Cite web |author=Patrick Vanouplines. |date=1995 |title=Chiron biography |url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm <!--deadlink--> |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/617GUJkFH?url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm |archivedate=2011 թ․ օգոստոսի 22 |accessdate=2009 թ․ դեկտեմբերի 5 |work=Vrije Universitiet Brussel |lang=en}}</ref>։ == Հեռավորություն Արեգակից == Կարգով հեռավորությամբ Արեգակից՝ Երկրային խմբի մոլորակներն՝ * [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]] * [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]] * [[Երկիր]] * [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]] Գազային հսկաներն՝ * [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր]] * [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն]] * [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրան]] * [[Նեպտուն]] Գաճաճ մոլորակներ՝ * [[Սերես]] * [[Պլուտոն]] * [[Հոմեա]] * [[Մակեմակե]] * [[Էրիս]] Վեց մոլորակներ և երեք գաճաճ մոլորակներ ունեն [[բնական արբանյակ]]ներ, որոնք նաև կոչվում են «լուսիններ»։ Գազային հսկա մոլորակները նաև շրջապատված են [[Մոլորակների օղակներ|օղակներով]]։ Մոլորակներից վեցն ունեն հայերեն անվանում, սակայն նրանց հետ միասին օգտագործվում են նաև հունա-հռոմեական անվանումները, որոնք ծագում են դիցաբանական աստվածների անուններից։ == Մոլորակների հիմնական տվյալների համեմատական աղյուսակ == Բոլոր տվյալները, բացի խտությունից, բերված են նրանց հարաբերությամբ Երկրի նմանատիպ տվյալներին։ {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" |- !style="width:auto"| [[Մոլորակ]] !style="width:12%"| Տրամագիծը, համեմատաբար !style="width:12%"| Զանգվածը, համեմատաբար !style="width:12%"| Ուղեծրային շառավիղը, [[աստղագիտական միավոր|ա.&nbsp;մ.]] !style="width:12%"| [[Սիդերիկ պարբերություն|Պտույտի պարբերություն]]ը, երկրային տարի !style="width:12%"| [[Օր]]վա տևողությունը, համեմատաբար !style="width:12%"| Խտությունը, կգ/մ<sup>3</sup> !style="width:12%"| [[Արբանյակ]]ները |- | [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի (Փայլածու)]] | 0,382 | 0,06 | 0,38 | 0,241 | 58,6 | 5427 | չկա |- | [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա (Արուսյակ)]] | 0,949 | 0,82 | 0,72 | 0,615 | 243<ref name="negative">Վեներան և Ուրանը իրենց առանցքի շուրջ պտտվում են հակառակ ուղեծրային ուղղության։</ref> | 5243 | [[Վեներայի արբանյակներ|չկա]] |- | [[Երկիր]] | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 1,0 | 5515 | [[Լուսին|1]] |- | [[Մարս (մոլորակ)|Մարս (Հրատ)]] | 0,53 | 0,11 | 1,52 | 1,88 | 1,03 | 3933 | [[Մարսի արբանյակներ|2]] |- | [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր (Լուսնթագ)]] | 11,2 | 652 | 5,20 | 11,86 | 0,414 | 1326 | [[Յուպիտերի արբանյակներ|67]] |- | [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն (Երևակ)]] | 9,41 | 95 | 9,54 | 29,46 | 0,426 | 687 | [[Սատուրնի արբանյակներ|62]] |- | [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրան]] | 3,98 | 14,6 | 19,22 | 84,01 | 0,718<ref name="negative" /> | 1270 | [[Ուրանի արբանյակներ|27]] |- | [[Նեպտուն]] | 3,81 | 17,2 | 30,06 | 164,79 | 0,671 | 1638 | [[Նեպտունի արբանյակներ|13]] |} [[Պատկեր:Planets line.svg|մինի|1020px|առանց| Մոլորակների հեռավորությունը Արեգակից՝ <small> 1) [[Մերկուրի (մոլորակ)|Մերկուրի]] 2) [[Վեներա (մոլորակ)|Վեներա]] 3) [[Երկիր]] 4) [[Մարս (մոլորակ)|Մարս]] - [[Աստերոիդների գոտի]] - 5) [[Յուպիտեր (մոլորակ)|Յուպիտեր]] 6) [[Սատուրն (մոլորակ)|Սատուրն]] 7) [[Ուրան (մոլորակ)|Ուրան]] 8) [[Նեպտուն]] - [[Կոյպերի գոտի]] </small> ]] [[Պատկեր:Solar system scale-2.jpg|մինի|940x940px|Մոլորակների և Արեգակի չափերի մոտավոր համեմատությունը|կենտրոն]] == Արեգակնային համակարգի ձևավորում == Գիտնականները Արեգակնային համակարգի այժմյան տեսքով ձևավորման շատ հիպոթեզներ են առաջ քաշել մոլորակային համակարգի առաջացման և զարգացման վերաբերյալ. - Ըստ [[Կանտ]]ի՝ [[Արեգակ]]ը մի ժամանակ շրջապատված է եղել [[միգամածություն]]ով, որը կազմված է եղել Արեգակի շուրջը տարբեր ուղղություններով քաոսաբար շարժվող մասնիկներից։ Մասնիկների փոխադարձ բախման պատճառով ժամանակի ընթացքում այդ շարժումը կանոնավորվել է, և միգամածությունը սկսել է պտտվել Արեգակի շուրջը։ Այդ պտտվող միգամածությունից հետագայում առաջացել են [[մոլորակներ]]ը։ - Ըստ [[Լապլաս Պ. Ս.|Լապլասի]]՝ սկզբնական շիկացած միգամածությունը իրենից ներկայացրել է արագ պտտվող Արեգակի չափազանց ընդարձակ [[մթնոլորտ]], որի շնորհիվ էլ օժտված է եղել անհրաժեշտ [[մոմենտ|պտտման մոմենտով]]։ Սառելու և դեպի կենտրոն ունեցած ձգողության հետևանքով ժամանակի ընթացքում այդ միգամածությունը սեղմվել է։ Շարունակվող սեղմման հետևանքով այդ պրոցեսը կրկնվել է, և անջատվել են մի շարք օղակներ։ Նրանցից յուրաքանչյուրն իր բաղադրիչ մասնիկների փոխադարձ ձգողության ուժի ազդեցությամբ հավաքվել է մի գնդաձև մարմնում՝ մոլորակում, որը սկզբում եղել է շիկացած, բայց ջերմության առաքման հետևանքով սառել է։ - Ըստ [[Ջ. Ջոնս|Ջ. Ջինսի]]՝ Արեգակնային համակարգն առաջացել է Արեգակի մոտով այլ աստղի անցնելու շնորհիվ։ Նա ենթադրում էր, որ մոտեցման ժամանակ [[աստղ]]ի ու Արեգակի հեռավորությունը փոքրացել էր մինչև նրանց տրամագծերի մեծության կարգը, որից հետո աստղը հեռացել է դեպի տիեզերական տարածություն։ Իր ձգողությամբ աստղն իբր Արեգակի ներքին շերտում խախտել է հավասարակշռությունը, որից հետո անցնող աստղի ուղղությամբ դուրս է շպրտվել նյութի ահագին շիթ, որից, բաժանման ու հետագա խտացման հետևանքով, կազմվել են մոլորակները։ - Ըստ [[Շմիդտ|Օ. Յու. Շմիդտի]] ենթադրության՝ մոլորակներն առաջացել են [[Տիեզերական փոշի|տիեզերական փոշու]] ամպից, որը մի ժամանակ պտտվել է Արեգակի շուրջը։ Արեգակը շրջապատող այդպիսի փոշային ամպը մասնիկների փոխադարձ բախման հետևանքով պետք է արագորեն վերածվեր առանձին կուտակումների, իսկ հետագայում կուտակումները պետք է հետզհետե միանային ու կազմեին մեծ մոլորակներ։ - Ըստ այժմյան առավել տարածում գտած Արեգակնային համակարգի առաջացման հիպոթեզի՝ մոլորակները իրենցից ներկայացնում են կոլապսի երևույթին չենթարկված և հավասարաչափ աստղային զարգացում ապրած մահացած աստղեր, որոնք արտաքին տիեզերական քայքայիչ գործոնների ազդեցության տակ մինչև իրենց լրիվ քայքայվելը և տիեզերական փոշու կամ ասուպների փոխակերպվելը հասցնում են ընկնել որևիցե աստղի գրավիտացիոն դաշտի ձգողության ոլորտը և պտտվելով վերջինիս շուրջը, համալրել նրա մոլորակային համակարգը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանտուփ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=20}} {{Արեգակնային համակարգ}} [[Կատեգորիա:Արեգակնային համակարգ]] [[Կատեգորիա:Տիեզերքի հետազոտություն]] lijgheplnhrmr2v48ucotjs0442i98e 0 6762 10722194 10642546 2026-04-08T13:42:26Z Gaylapanak 49201 10722194 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց|բնօրինակ անվանում=-}} {{Այլ կիրառումներ|Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)}} '''Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցի''', [[Հայ առաքելական եկեղեցի|հայկական առաքելական եկեղեցի]] [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի Հանրապետության]] [[Շուշիի շրջան (Արցախ)|Շուշիի շրջանի]] [[Շուշի]] քաղաքում։ [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցու]] [[Արցախի թեմ]]ի կենտրոնն է։ Գտնվում է [[Ադրբեջան]]ի վերահսկողության տակ։ Ընդգրկված է [[Շուշիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շուշիի շրջան)|Շուշիի քաղաքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում]] և հանդիսանում է Արցախի խորհրդանիշներից մեկը։ Կառուցվել է 1868-1887 թվականներին։ == Պատմություն == Տաճարը հիշատակվում է Մեսրոպ Տախիդյանի «Ճամփորդություն դեպի Հայաստան» գրքում (1820 թ.)։ Շահեն Մկրտչյանի կարծիքով դա այն պատճառով է, որ զանգակատունը կառուցվել է եկեղեցուց ավելի վաղ, և տաճարի տեղում եղել է [[18-րդ դար]]ի մի այլ եկեղեցի։ Մինչ նոր եկեղեցին կառուցելը ճարտարապետները կանգնել են մի մեծ խնդրի առջև՝ բանն այն էր, որ ամեն պատարագից առաջ հարկավոր էր, որ պատարագիչ քահանան մեղքերի թողություն խնդրեր մեկ այլ քահանայից, և լսեր այս խոսքերը. «Թող քո ականջները լսեն, թե ինչ են բարբառում քո շուրթերը», սակայն եկեղեցին ուներ միայն մեկ քահանա, այդ իսկ պատճառով ճարտարապետներ որոշեցին կառուցել մի ընդհատակյա սենյակ, որտեղ տեղի կունենար հրաշքը՝ քահանան թողություն էր խնդրում լսելով իր սեփական ձայնը՝ ասելով. «Թող իմ ականջները լսեն, թե ինչ են բարբառում իմ շուրթերը»։ Այս երևույթը միակն է աշխարհում և այն մինչև հիմա էլ գործում է Շուշիի Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցում։ Զանգակատունը կառուցվել է շուշեցի Աբրահամ Խանդամիրյանցի կողմից։ Զանգակատան արևելյան պատին կա արձանագրություն, որն ասում է. {{Քաղվածք|(Կառուցվել է) զանգակատունը Գաբրիէլ Յովսէփեան-Բատիրեանցի յիշատակին, ով Ղազանչից է, Մկրտիչ Մարգարեան-Խանդամիրեանցի, նրա կնոջ Բալասնի և որդիների Արուպէ և Ստեփանէ և բոլոր Ղազանչեցիների յիշատակին։ Փառք Աստծուն, և թող փրկուեն բոլոր կենդանի և մահացածների հոգիները։ 1858 թվականի ամառ։}} Կառուցման թվերը գրված են հարավային պատի վերևի հատվածում<ref name="shahen">{{Գիրք:Մկրտչյան:Պատմա-ճարտարապետական հուշարձաններ}}</ref>։ === Հայ-ադրբեջանական հակամարտություն === [[Պատկեր:Shusha after massacre of 1920 - 2.jpg|մինի|ձախից|Եկեղեցին [[Շուշիի ջարդեր|Շուշիի հայերի ջարդերից]] հետո, 1920-ական թվականներ]] [[Շուշիի ջարդեր]]ից հետո՝ 1920 թվականին, եկեղեցին փակվեց։ Քաղաքում բնակվող ադրբեջանցիների կողմից այն սկսեց օգտագործվել որպես պահեստ, իսկ հետագայում՝ որպես ավտոտնակ։ Այդ ժամանակահատվածում քանդվեցին եկեղեցու մուտքի մոտ դրված հրեշտակների արձանները, ավերվեց գմբեթը։ [[Արցախյան ազատամարտ|Արցախյան պատերազմի]] ընթացքում եկեղեցին հակամարտող կողմերի համար կարևոր նշանակություն ուներ։ Հայկական կողմի համար այն հանդիսանում էր խորհրդանիշ, իսկ ադրբեջանական զինված ուժերի համար՝ [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|Գրադ հրթիռային համալիրների]] հրթիռների պահեստ։ [[Շուշիի ազատագրում|Շուշիի ազատագրման]] ռազմական գործողությունից հետո այնտեղ այցելեցին Արցախի ռազմաքաղաքական և հոգևոր ղեկավարությունը։ Ավերված գմբեթը վերականգնվեց 1998 թվականին։ [[Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)|Արցախյան երկրորդ պատերազմի]] ժամանակ՝ 2020 թվականի հոկտեմբերի 8-ին, [[Ադրբեջանի ռազմաօդային ուժեր]]ի կողմից հրթիռակոծվել է, վնասվել է եկեղեցու գմբեթը<ref>{{Cite web |title=Հրետակոծությունից վնասվել է Շուշիի Սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցին. լուսանկարներ |url=https://www.1lurer.am/hy/2020/10/08/Հրետակոծությունից-վնասվել-է-Շուշիի-Սբ-Ղազանչեցոց-եկեղեցին/330563 |accessdate=2020 թ․ հոկտեմբերի 8 |website=www.1lurer.am}}</ref>։ == Կառուցվածք և ճարտարապետություն == Եկեղեցական համալիրը գտնվում է Շուշիի կենտրոնական մասում և իր արտաքին տեսքով նման է [[Էջմիածնի Մայր Տաճար]]ին<ref name="shahen"/>։ Կազմված է եկեղեցուց և զանգակատնից։ Հիմնականում կառուցվածքով նման է բազիլիկ եկեղեցու, չունի գմբեթ։ === Եկեղեցին === Համաձայն եկեղեցու հարավային մուտքի գլխամասի շինարարական արձանագրության՝ կառուցումը սկսվել է 1868 թվականին և ավարտվել է 1887 թվականին, իսկ 1888 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Մակար Ա կաթողիկոսը օծել է եկեղեցին<ref name="shahen"/> Եկեղեցին 34․7 մետր երկարությամբ, 23 մետր լայնությամբ և 35 մետր բարձրությամբ ուղղանկյուն հատակագծով, խաչաձև գմբեթավոր հորինվածքով կառույց է։ Չորս ճակատներից դուրս է գալիս աբսիդներ։ Ունի 3 մուտք՝ արևմուտքից, հյուսիսից և հարավից, որոնք ունեն միանման ճարտարապետական հորինվածք և որոնց առջև կառուցված է երեքական դռներով բոլորաշեն նախամուտքեր։ Նախամուտքերի վերնամասում բացված են փոքրիկ խաչաձև լուսամուտներ։ Գմբեթը հենված է չորս հաստահեղույս մույթերի վրա<ref name="shahen"/>։ Եկեղեցին հարուստ է զարդաքանդակներով՝ դռներին, լուսամուտների կամարների վրա և այլուր։ Լուսամուտներն ունեն 1 մետր լայնություն, 5 մետր բարձրություն։ Պատերին առկա են հայատառ բազմաթիվ արձանագրություններ<ref name="shahen"/>։ Թմբուկի թեթևացման համար 16 նիստերը մշակված են իրար մեջ ներգծված պատուհան-որմնախորշերով, իսկ նիստերի վերնամասն ավարտվում է [[ճակտոն]]ներով, որոնց գագաթներից սկսվում են գմբեթի վեղարի ծավալի կողերը<ref name="shahen"/>։ Անշարժ զանգվածի մեջ արված խորշերը ծառայում են երկրաշարժի ժամանակ որպես մեղմիչ<ref name="shahen"/>։ === Զանգակատուն === Գտնվում է եկեղեցուց մի քանի մետր արևմուտք։ Այն երեքհարկանի շինություն է։ Մուտքի մոտ գտնվում են փողեր բռնած հրեշտակների արձաններ, որոնցից մեկը պատկերված է Շուշի քաղաքի զինանշանի վրա։ == Հետաքրքիր փաստեր == * 2008 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Ղազանչեցոց եկեղեցում տեղի ունեցավ հարսանեկան մեծ արարողություն, որի ժամանակ ամուսնացավ 550 զույգ։ == Պատկերներ == <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Ghazanchetsots_Double_Rainbow.jpg|Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար Պատկեր:Ghazanchetsots bell tower angel.jpg|Զանգակատան 2-րդ հարկում տեղադրված հրեշտակների քանդակներից Պատկեր:-Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցին 2.jpg|Ղազանչեցոց եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, 2013 թվական Պատկեր:Ghazanchetsots cupola.JPG|Գմբեթի տեսքը ներսից Պատկեր:St. Ghazanchetsots cathedral details.jpg|Զանգակատուն </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://qahana.am/post/2178 Շուշիի Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի] {{ՎՊԵ}} {{DEFAULTSORT:Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|ղ]] [[Կատեգորիա:Հայկական քրիստոնեական տաճարներ|ղ]] [[Կատեգորիա:Շուշիի եկեղեցիներ|ղ]] [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|ղ]] qk36gzo18cba8v5o18306uabletju0a 10722196 10722194 2026-04-08T13:49:37Z Gaylapanak 49201 Հետ է շրջվում [[Special:Diff/10722194|10722194]] խմբագրումը, որի հեղինակն է [[Special:Contributions/Gaylapanak|Gaylapanak]] ([[User talk:Gaylapanak|քննարկում]]) մասնակիցը 10722196 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց|պատկեր=Katedrála Krista Spasitele, Šuša.jpg}} {{Այլ կիրառումներ|Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)}} '''Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցի''', [[Հայ առաքելական եկեղեցի|հայկական առաքելական եկեղեցի]] [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի Հանրապետության]] [[Շուշիի շրջան (Արցախ)|Շուշիի շրջանի]] [[Շուշի]] քաղաքում։ [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցու]] [[Արցախի թեմ]]ի կենտրոնն է։ Գտնվում է [[Ադրբեջան]]ի վերահսկողության տակ։ Ընդգրկված է [[Շուշիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շուշիի շրջան)|Շուշիի քաղաքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում]] և հանդիսանում է Արցախի խորհրդանիշներից մեկը։ Կառուցվել է 1868-1887 թվականներին։ == Պատմություն == Տաճարը հիշատակվում է Մեսրոպ Տախիդյանի «Ճամփորդություն դեպի Հայաստան» գրքում (1820 թ.)։ Շահեն Մկրտչյանի կարծիքով դա այն պատճառով է, որ զանգակատունը կառուցվել է եկեղեցուց ավելի վաղ, և տաճարի տեղում եղել է [[18-րդ դար]]ի մի այլ եկեղեցի։ Մինչ նոր եկեղեցին կառուցելը ճարտարապետները կանգնել են մի մեծ խնդրի առջև՝ բանն այն էր, որ ամեն պատարագից առաջ հարկավոր էր, որ պատարագիչ քահանան մեղքերի թողություն խնդրեր մեկ այլ քահանայից, և լսեր այս խոսքերը. «Թող քո ականջները լսեն, թե ինչ են բարբառում քո շուրթերը», սակայն եկեղեցին ուներ միայն մեկ քահանա, այդ իսկ պատճառով ճարտարապետներ որոշեցին կառուցել մի ընդհատակյա սենյակ, որտեղ տեղի կունենար հրաշքը՝ քահանան թողություն էր խնդրում լսելով իր սեփական ձայնը՝ ասելով. «Թող իմ ականջները լսեն, թե ինչ են բարբառում իմ շուրթերը»։ Այս երևույթը միակն է աշխարհում և այն մինչև հիմա էլ գործում է Շուշիի Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցում։ Զանգակատունը կառուցվել է շուշեցի Աբրահամ Խանդամիրյանցի կողմից։ Զանգակատան արևելյան պատին կա արձանագրություն, որն ասում է. {{Քաղվածք|(Կառուցվել է) զանգակատունը Գաբրիէլ Յովսէփեան-Բատիրեանցի յիշատակին, ով Ղազանչից է, Մկրտիչ Մարգարեան-Խանդամիրեանցի, նրա կնոջ Բալասնի և որդիների Արուպէ և Ստեփանէ և բոլոր Ղազանչեցիների յիշատակին։ Փառք Աստծուն, և թող փրկուեն բոլոր կենդանի և մահացածների հոգիները։ 1858 թվականի ամառ։}} Կառուցման թվերը գրված են հարավային պատի վերևի հատվածում<ref name="shahen">{{Գիրք:Մկրտչյան:Պատմա-ճարտարապետական հուշարձաններ}}</ref>։ === Հայ-ադրբեջանական հակամարտություն === [[Պատկեր:Shusha after massacre of 1920 - 2.jpg|մինի|ձախից|Եկեղեցին [[Շուշիի ջարդեր|Շուշիի հայերի ջարդերից]] հետո, 1920-ական թվականներ]] [[Շուշիի ջարդեր]]ից հետո՝ 1920 թվականին, եկեղեցին փակվեց։ Քաղաքում բնակվող ադրբեջանցիների կողմից այն սկսեց օգտագործվել որպես պահեստ, իսկ հետագայում՝ որպես ավտոտնակ։ Այդ ժամանակահատվածում քանդվեցին եկեղեցու մուտքի մոտ դրված հրեշտակների արձանները, ավերվեց գմբեթը։ [[Արցախյան ազատամարտ|Արցախյան պատերազմի]] ընթացքում եկեղեցին հակամարտող կողմերի համար կարևոր նշանակություն ուներ։ Հայկական կողմի համար այն հանդիսանում էր խորհրդանիշ, իսկ ադրբեջանական զինված ուժերի համար՝ [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|Գրադ հրթիռային համալիրների]] հրթիռների պահեստ։ [[Շուշիի ազատագրում|Շուշիի ազատագրման]] ռազմական գործողությունից հետո այնտեղ այցելեցին Արցախի ռազմաքաղաքական և հոգևոր ղեկավարությունը։ Ավերված գմբեթը վերականգնվեց 1998 թվականին։ [[Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)|Արցախյան երկրորդ պատերազմի]] ժամանակ՝ 2020 թվականի հոկտեմբերի 8-ին, [[Ադրբեջանի ռազմաօդային ուժեր]]ի կողմից հրթիռակոծվել է, վնասվել է եկեղեցու գմբեթը<ref>{{Cite web |title=Հրետակոծությունից վնասվել է Շուշիի Սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցին. լուսանկարներ |url=https://www.1lurer.am/hy/2020/10/08/Հրետակոծությունից-վնասվել-է-Շուշիի-Սբ-Ղազանչեցոց-եկեղեցին/330563 |accessdate=2020 թ․ հոկտեմբերի 8 |website=www.1lurer.am}}</ref>։ == Կառուցվածք և ճարտարապետություն == Եկեղեցական համալիրը գտնվում է Շուշիի կենտրոնական մասում և իր արտաքին տեսքով նման է [[Էջմիածնի Մայր Տաճար]]ին<ref name="shahen"/>։ Կազմված է եկեղեցուց և զանգակատնից։ Հիմնականում կառուցվածքով նման է բազիլիկ եկեղեցու, չունի գմբեթ։ === Եկեղեցին === Համաձայն եկեղեցու հարավային մուտքի գլխամասի շինարարական արձանագրության՝ կառուցումը սկսվել է 1868 թվականին և ավարտվել է 1887 թվականին, իսկ 1888 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Մակար Ա կաթողիկոսը օծել է եկեղեցին<ref name="shahen"/> Եկեղեցին 34․7 մետր երկարությամբ, 23 մետր լայնությամբ և 35 մետր բարձրությամբ ուղղանկյուն հատակագծով, խաչաձև գմբեթավոր հորինվածքով կառույց է։ Չորս ճակատներից դուրս է գալիս աբսիդներ։ Ունի 3 մուտք՝ արևմուտքից, հյուսիսից և հարավից, որոնք ունեն միանման ճարտարապետական հորինվածք և որոնց առջև կառուցված է երեքական դռներով բոլորաշեն նախամուտքեր։ Նախամուտքերի վերնամասում բացված են փոքրիկ խաչաձև լուսամուտներ։ Գմբեթը հենված է չորս հաստահեղույս մույթերի վրա<ref name="shahen"/>։ Եկեղեցին հարուստ է զարդաքանդակներով՝ դռներին, լուսամուտների կամարների վրա և այլուր։ Լուսամուտներն ունեն 1 մետր լայնություն, 5 մետր բարձրություն։ Պատերին առկա են հայատառ բազմաթիվ արձանագրություններ<ref name="shahen"/>։ Թմբուկի թեթևացման համար 16 նիստերը մշակված են իրար մեջ ներգծված պատուհան-որմնախորշերով, իսկ նիստերի վերնամասն ավարտվում է [[ճակտոն]]ներով, որոնց գագաթներից սկսվում են գմբեթի վեղարի ծավալի կողերը<ref name="shahen"/>։ Անշարժ զանգվածի մեջ արված խորշերը ծառայում են երկրաշարժի ժամանակ որպես մեղմիչ<ref name="shahen"/>։ === Զանգակատուն === Գտնվում է եկեղեցուց մի քանի մետր արևմուտք։ Այն երեքհարկանի շինություն է։ Մուտքի մոտ գտնվում են փողեր բռնած հրեշտակների արձաններ, որոնցից մեկը պատկերված է Շուշի քաղաքի զինանշանի վրա։ == Հետաքրքիր փաստեր == * 2008 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Ղազանչեցոց եկեղեցում տեղի ունեցավ հարսանեկան մեծ արարողություն, որի ժամանակ ամուսնացավ 550 զույգ։ == Պատկերներ == <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Ghazanchetsots_Double_Rainbow.jpg|Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար Պատկեր:Ghazanchetsots bell tower angel.jpg|Զանգակատան 2-րդ հարկում տեղադրված հրեշտակների քանդակներից Պատկեր:-Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցին 2.jpg|Ղազանչեցոց եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, 2013 թվական Պատկեր:Ghazanchetsots cupola.JPG|Գմբեթի տեսքը ներսից Պատկեր:St. Ghazanchetsots cathedral details.jpg|Զանգակատուն </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://qahana.am/post/2178 Շուշիի Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի] {{ՎՊԵ}} {{DEFAULTSORT:Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|ղ]] [[Կատեգորիա:Հայկական քրիստոնեական տաճարներ|ղ]] [[Կատեգորիա:Շուշիի եկեղեցիներ|ղ]] [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|ղ]] 0dw5w2s9gtfyj0nd4z8g47om6km1x8o 10722223 10722196 2026-04-08T15:01:17Z Խմբագրող 136173 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Արցախի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722223 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց|պատկեր=Katedrála Krista Spasitele, Šuša.jpg}} {{Այլ կիրառումներ|Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)}} '''Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցի''', [[Հայ առաքելական եկեղեցի|հայկական առաքելական եկեղեցի]] [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախի Հանրապետության]] [[Շուշիի շրջան (Արցախ)|Շուշիի շրջանի]] [[Շուշի]] քաղաքում։ [[Հայ առաքելական եկեղեցի|Հայ առաքելական եկեղեցու]] [[Արցախի թեմ]]ի կենտրոնն է։ Գտնվում է [[Ադրբեջան]]ի վերահսկողության տակ։ Ընդգրկված է [[Շուշիի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկ (Շուշիի շրջան)|Շուշիի քաղաքի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների ցանկում]] և հանդիսանում է Արցախի խորհրդանիշներից մեկը։ Կառուցվել է 1868-1887 թվականներին։ == Պատմություն == Տաճարը հիշատակվում է Մեսրոպ Տախիդյանի «Ճամփորդություն դեպի Հայաստան» գրքում (1820 թ.)։ Շահեն Մկրտչյանի կարծիքով դա այն պատճառով է, որ զանգակատունը կառուցվել է եկեղեցուց ավելի վաղ, և տաճարի տեղում եղել է [[18-րդ դար]]ի մի այլ եկեղեցի։ Մինչ նոր եկեղեցին կառուցելը ճարտարապետները կանգնել են մի մեծ խնդրի առջև՝ բանն այն էր, որ ամեն պատարագից առաջ հարկավոր էր, որ պատարագիչ քահանան մեղքերի թողություն խնդրեր մեկ այլ քահանայից, և լսեր այս խոսքերը. «Թող քո ականջները լսեն, թե ինչ են բարբառում քո շուրթերը», սակայն եկեղեցին ուներ միայն մեկ քահանա, այդ իսկ պատճառով ճարտարապետներ որոշեցին կառուցել մի ընդհատակյա սենյակ, որտեղ տեղի կունենար հրաշքը՝ քահանան թողություն էր խնդրում լսելով իր սեփական ձայնը՝ ասելով. «Թող իմ ականջները լսեն, թե ինչ են բարբառում իմ շուրթերը»։ Այս երևույթը միակն է աշխարհում և այն մինչև հիմա էլ գործում է Շուշիի Ս. Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց եկեղեցում։ Զանգակատունը կառուցվել է շուշեցի Աբրահամ Խանդամիրյանցի կողմից։ Զանգակատան արևելյան պատին կա արձանագրություն, որն ասում է. {{Քաղվածք|(Կառուցվել է) զանգակատունը Գաբրիէլ Յովսէփեան-Բատիրեանցի յիշատակին, ով Ղազանչից է, Մկրտիչ Մարգարեան-Խանդամիրեանցի, նրա կնոջ Բալասնի և որդիների Արուպէ և Ստեփանէ և բոլոր Ղազանչեցիների յիշատակին։ Փառք Աստծուն, և թող փրկուեն բոլոր կենդանի և մահացածների հոգիները։ 1858 թվականի ամառ։}} Կառուցման թվերը գրված են հարավային պատի վերևի հատվածում<ref name="shahen">{{Գիրք:Մկրտչյան:Պատմա-ճարտարապետական հուշարձաններ}}</ref>։ === Հայ-ադրբեջանական հակամարտություն === [[Պատկեր:Shusha after massacre of 1920 - 2.jpg|մինի|ձախից|Եկեղեցին [[Շուշիի ջարդեր|Շուշիի հայերի ջարդերից]] հետո, 1920-ական թվականներ]] [[Շուշիի ջարդեր]]ից հետո՝ 1920 թվականին, եկեղեցին փակվեց։ Քաղաքում բնակվող ադրբեջանցիների կողմից այն սկսեց օգտագործվել որպես պահեստ, իսկ հետագայում՝ որպես ավտոտնակ։ Այդ ժամանակահատվածում քանդվեցին եկեղեցու մուտքի մոտ դրված հրեշտակների արձանները, ավերվեց գմբեթը։ [[Արցախյան ազատամարտ|Արցախյան պատերազմի]] ընթացքում եկեղեցին հակամարտող կողմերի համար կարևոր նշանակություն ուներ։ Հայկական կողմի համար այն հանդիսանում էր խորհրդանիշ, իսկ ադրբեջանական զինված ուժերի համար՝ [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|Գրադ հրթիռային համալիրների]] հրթիռների պահեստ։ [[Շուշիի ազատագրում|Շուշիի ազատագրման]] ռազմական գործողությունից հետո այնտեղ այցելեցին Արցախի ռազմաքաղաքական և հոգևոր ղեկավարությունը։ Ավերված գմբեթը վերականգնվեց 1998 թվականին։ [[Հայ-ադրբեջանական պատերազմ (2020)|Արցախյան երկրորդ պատերազմի]] ժամանակ՝ 2020 թվականի հոկտեմբերի 8-ին, [[Ադրբեջանի ռազմաօդային ուժեր]]ի կողմից հրթիռակոծվել է, վնասվել է եկեղեցու գմբեթը<ref>{{Cite web |title=Հրետակոծությունից վնասվել է Շուշիի Սուրբ Ղազանչեցոց եկեղեցին. լուսանկարներ |url=https://www.1lurer.am/hy/2020/10/08/Հրետակոծությունից-վնասվել-է-Շուշիի-Սբ-Ղազանչեցոց-եկեղեցին/330563 |accessdate=2020 թ․ հոկտեմբերի 8 |website=www.1lurer.am}}</ref>։ == Կառուցվածք և ճարտարապետություն == Եկեղեցական համալիրը գտնվում է Շուշիի կենտրոնական մասում և իր արտաքին տեսքով նման է [[Էջմիածնի Մայր Տաճար]]ին<ref name="shahen"/>։ Կազմված է եկեղեցուց և զանգակատնից։ Հիմնականում կառուցվածքով նման է բազիլիկ եկեղեցու, չունի գմբեթ։ === Եկեղեցին === Համաձայն եկեղեցու հարավային մուտքի գլխամասի շինարարական արձանագրության՝ կառուցումը սկսվել է 1868 թվականին և ավարտվել է 1887 թվականին, իսկ 1888 թվականի սեպտեմբերի 20-ին Մակար Ա կաթողիկոսը օծել է եկեղեցին<ref name="shahen"/> Եկեղեցին 34․7 մետր երկարությամբ, 23 մետր լայնությամբ և 35 մետր բարձրությամբ ուղղանկյուն հատակագծով, խաչաձև գմբեթավոր հորինվածքով կառույց է։ Չորս ճակատներից դուրս է գալիս աբսիդներ։ Ունի 3 մուտք՝ արևմուտքից, հյուսիսից և հարավից, որոնք ունեն միանման ճարտարապետական հորինվածք և որոնց առջև կառուցված է երեքական դռներով բոլորաշեն նախամուտքեր։ Նախամուտքերի վերնամասում բացված են փոքրիկ խաչաձև լուսամուտներ։ Գմբեթը հենված է չորս հաստահեղույս մույթերի վրա<ref name="shahen"/>։ Եկեղեցին հարուստ է զարդաքանդակներով՝ դռներին, լուսամուտների կամարների վրա և այլուր։ Լուսամուտներն ունեն 1 մետր լայնություն, 5 մետր բարձրություն։ Պատերին առկա են հայատառ բազմաթիվ արձանագրություններ<ref name="shahen"/>։ Թմբուկի թեթևացման համար 16 նիստերը մշակված են իրար մեջ ներգծված պատուհան-որմնախորշերով, իսկ նիստերի վերնամասն ավարտվում է [[ճակտոն]]ներով, որոնց գագաթներից սկսվում են գմբեթի վեղարի ծավալի կողերը<ref name="shahen"/>։ Անշարժ զանգվածի մեջ արված խորշերը ծառայում են երկրաշարժի ժամանակ որպես մեղմիչ<ref name="shahen"/>։ === Զանգակատուն === Գտնվում է եկեղեցուց մի քանի մետր արևմուտք։ Այն երեքհարկանի շինություն է։ Մուտքի մոտ գտնվում են փողեր բռնած հրեշտակների արձաններ, որոնցից մեկը պատկերված է Շուշի քաղաքի զինանշանի վրա։ == Հետաքրքիր փաստեր == * 2008 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Ղազանչեցոց եկեղեցում տեղի ունեցավ հարսանեկան մեծ արարողություն, որի ժամանակ ամուսնացավ 550 զույգ։ == Պատկերներ == <gallery mode="packed" heights="180"> Պատկեր:Ghazanchetsots_Double_Rainbow.jpg|Սուրբ Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար Պատկեր:Ghazanchetsots bell tower angel.jpg|Զանգակատան 2-րդ հարկում տեղադրված հրեշտակների քանդակներից Պատկեր:-Շուշիի Ղազանչեցոց եկեղեցին 2.jpg|Ղազանչեցոց եկեղեցու ընդհանուր տեսքը, 2013 թվական Պատկեր:Ghazanchetsots cupola.JPG|Գմբեթի տեսքը ներսից Պատկեր:St. Ghazanchetsots cathedral details.jpg|Զանգակատուն </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://qahana.am/post/2178 Շուշիի Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ եկեղեցի] {{ՎՊԵ}} {{DEFAULTSORT:Ամենափրկիչ Ղազանչեցոց մայր տաճար}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|ղ]] [[Կատեգորիա:Հայկական քրիստոնեական տաճարներ|ղ]] [[Կատեգորիա:Շուշիի եկեղեցիներ|ղ]] [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|ղ]] [[Կատեգորիա:Արցախի թեմի վանքեր և եկեղեցիներ]] jfudld2axm9u615og30idch789sfu59 0 6869 10722345 10711381 2026-04-08T18:40:38Z ~2026-21690-58 169277 10722345 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Դուրյան}} {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Պետրոս Աբրահամի Դուրյան (Զըմպայան)''' ({{ԱԾ}}), հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ։ == Անվան ծագում == Պետրոս Դուրյանի իսկական ազգանունը եղել է Զըմպայան։ Զըմպայան էին գրվում նաև Սարգսի զավակները, մինչև որ Պետրոսը ճեմարանական բառարանում գտավ զըմպա բառի հայերենը՝ տոհմական ազգանունը փոխելով Դուրյանի<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Հետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցե և հետաքրքրական են, այնուամենայնիվ, տաղանդի հետ որևէ առնչություն չունեն], [[Արմենպրես]]։</ref>։ == Կենսագրություն == === Ընտանիք === Դուրյանն ասում է, որ «հայրը օրական հաց ճարող, բայց պատվավոր երկաթագործ մ՚ է»։ Հայրը՝ Աբրահամը, եղել է դարբին։ Քանի դեռ ընտանիքը սակավանդամ էր, հայրը կարողացավ խնայողություններ անել, գնեց երկհարկանի փայտաշեն մի տուն։ Բայց 1850-ական թվականների վերջերից վիճակը փոխվեց։ Եվրոպան Պոլիս էր արտահանում էժան ապրանքներ։ Երկաթագործի պատրաստած իրերը այլևս չէին սպառվում։ Ընտանիքի կարիքները հոգալու համար հայրը ստիպված էր սենյակները վարձով տալ։ Մայրը՝ Արուսյակը, դեռ օրիորդ, կորցրել էր քույրերին և եղբայրներին, հետագայում՝ երկու աղջկան (2 տարեկան և 6 տարեկան) և երկու տղային։ Պետիկը (այսպես էին տնեցիները դիմում Պետրոս Դուրյանին) մոր հետ շատ էր կապված, նրանից գրեթե անբաժան էր։ === Մանկություն և կրթություն === Ծնվել է [[1851]] թվականի [[մայիսի 20]]-ին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնոպոլսի]] [[Սկյուտար]] շրջանի Նոր թաղում (Ենի մահալե), երկաթագործի ընտանիքում<ref>{{Cite book |last=Չոպանյան |first=Արշակ |title=Պետրոս Դուրյանի կյանքն ու գործը |year=1967 |location=Երևան |pages=226}}</ref>։ Մանկության և պատանեկության տարիներն անցել են բավականին աղքատ պայմաններում։ {{quote|Երբ մանուկ էի, խաղալիք չունենալով՝ մորս գուլպա հյուսած ատեն կծիկովը կխաղայի, երբ խելահաս եղա՝ բազմոցին տեղ տախտակամածին վրա փռած հին գորգի մը վրա կնստեի, երբ պատանի եղա, շատ անգամ արցունքս մորմես ծածկելով կուտեի ցամաք հացը»|Պետրոս Դուրյան}} 1857 թվականին՝ 6 տարեկան հասակում Դուրյանը դարձել է [[Սկյուտարի ճեմարան]]ի ձրիավարժ աշակերտ։ Ճեմարանում ուսումնառության առաջին տարիներին աչքի չի ընկել առաջադիմությամբ։ Այդ դպրոցում որպես ուսուցիչ պաշտոնավարել է հայ մեծանուն երգիծաբան Հակոբ Պարոնյանը, որն անչափ սիրել է Դուրյանին և խոր ազդեցություն թողել նրա վրա<ref name=":0">{{Cite journal |last=Շարուրյան |first=Ա․Ս․ |date=1972 |title=Պետրոս Դուրյան (Մահվան 100-ամյակի առթիվ) |url=http://hpj.asj-oa.am/1806/1/1972-2(31).pdf |url-status=dead |journal=Պատմա-բանասիրական հանդես |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024022254/http://hpj.asj-oa.am/1806/1/1972-2(31).pdf |archive-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 24 |access-date=22․11․2018}}</ref>։ Ճեմարանական Դուրյանի գրական հետաքրքրությունները եղել են բազմակողմանի։ Ճեմարանական տարիներին հեղինակել է տաղեր, թատերախաղեր, կատարել թարգմանություններ։ [[Սկյուտարի ճեմարան]]ը Դուրյանն ավարտել է 1867 թվականին։ === Աշխատանքային գործունեություն === [[Պատկեր:Petros Duryan.png|300px|thumb|աջից|Պետրոս Դուրյանի կիսանդրին]] Ճեմարանն ավարտելուց հետո՝ ծնողները նրան տեղավորում են աշխատանքի։ Դուրյանը դառնում է սեղանավոր Մարտիկ աղայի գրագիրը։ Այդ անսովոր պաշտոնում նա ոչ մի եռանդ ցույց չի տվել, առուծախի հաշիվները չեն հետաքրքրել նրան։ Իննամսյա ծառայությունից հետո Դուրյանը թողել է խանութը։ 1868 թվականին փորձել է զբաղվել հասարակական գործունեությամբ։ Գաբրիել քահանա Խանճյանի նորաբաց վարժարանում անվճար հայերեն է դասավանդել բարձր դասարանների աշակերտներին։ Պողոս Դելփյանի հետ Սելամիեում հիմնել է ընթերցասիրաց ընկերություն։ Կարիքի մեջ գտնվող ընտանիքին օգնելու համար պատանին փորձում էր հարմար աշխատանք գտնել։ Լինում է դեղագործի աշակերտ, խմբագրատան քարտուղար, տնային ուսուցիչ, դերասան։ Բայց այդ զբաղմունքներից ոչ մեկը նրա սրտով չէր։ Նա շատ էր տանջվում, որ ծնողներին չի կարողանում օգտակար լինել։ Երիտասարդ Դուրյանը [[Հակոբ Վարդովյան]]ի «Թատրոն օսմանիեին» առաջարկում է բեմադրել իր «Վարդ և Շուշան» թատերախաղը։ 1869 թվականին [[Կետիկ Փաշա]]յում առաջին անգամ բեմադրվել է այս ներկայացումը։ Երաժշտության հեղինակը եղել է [[Տիգրան Չուխաջյան]]ը։ Բեմադրության հաջող ընթացքից հետո, Վարդովյանը և Դուրյանը սկսում են համագործակցել։ Դուրյանը ոչ միայն իր թատերախաղերը գրում էր բացառապես Վարդովյանի թատրոնի համար, այլև հանդես էր գալիս նրա հրապարակային պաշտպանությամբ։ Իր հերթին Վարդովյանը «ջանք ու եռանդ» չէր խնայում դրանք բեմադրելու համար։ 1869 թվականը դարձավ Դուրյանի հրապարակախոսային գործունեության վերելքը։ Դեռևս փետրվարին «Վարդ և Շուշան» ներկայացման հետ [[Վերգինե Գարագաշյան|Վերգինե Գարագաշյանի]] արտասանությամբ «Թատրոն օսմանիեի» բեմից հնչել էր նրա «Հիշատակ» խորագրով մի «տաղերգություն», որ դժբախտաբար չի պահպանվել։ Նույն տարվա հոկտեմբերի 2-ին «Օրագիր ծիլն Ավարայրվո» թերթում հրապարակվեց «Ձոն առ Հայրիկն Խրիմյան ազգասեր նորընտիր պատրիարք Կ Պոլսո» բանաստեղծությունը, որ Դուրյանի առաջին տպագիր գործն է։ «Ձոնը» շարժել է ընթերցողների հետաքրքրությունը, և «Օրագիրի» խմբագրությունը մի քանի օր անց գրողի մասին տպագրել է կենսագրական ծանոթություն։ Խրիմյանին ձոնված բանաստեղծությունը հավանել է նաև [[Խորեն Գալֆայան|Խորեն Նարպեյ]]ը։ Վերջինս իր մոտ է հրավիրել Դուրյանին, զրուցել՝ խոստանալով ոչ միայն աշխատանք գտնել, այլև հրատարակել տաղերը։ Նրա միջնորդությամբ Դուրյանը դարձել է Որդիկ բեյի տնային ուսուցիչը։ Որդիկ բեյը կրճատել է նրա ամսական աշխատավարձը, և Դուրյանը թողել է աշխատանքը։ Այդ առիթով նա իր ընկերոջը գրել է․ {{քաղվածք|«Հիմակվան գործատերերը կով կուզեն գործածելու և աշխատցնելու, ոչ թե մարդ»<ref name="Պետրոս Դուրյանի ստեղծագործական ճանապարհի սկիզբը">{{Cite book |last=Շարուրյան |first=Ա․Ս․ |publisher=«Բանբեր Երևանի համալսարանի» |year=1971 |location=Երևան |pages=72}}</ref>}} Կարիքը ստիպում է նրան դառնալ դերասան, ընդունվել Վարդովյանի թատերախումբը։ «Սկյուտարի սոխակի» բեմական գործունեությունը կարճ է տևել։ «Թատրոն օսմանիեի» տնօրեն Հակոբ Վարդովյանը Դուրյանի հետ վատ է վարվում, և նա ստիպված թողնում է թատրոնը։ Դուրյանը նորից մնում է անգործ և ամբողջովին նվիրվում գրական աշխատություններին։ === Մահ === Անապահով տնտեսական վիճակը և անընդհատ աշխատանքը քայքայեցին Դուրյանի առողջությունն ամբողջովին։ [[1871]] թվականի սկզբներին երևում են բանաստեղծի մահացու հիվանդության՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները։ 1871 թվականի վերջին Դուրյանն արդեն անկողնային հիվանդ էր։ Դերասան [[Ազնիվ Հրաչյա|Հրաչյան]] իր ինքնակենսագրականում հիշում է [[Ազիզիե թատրոն]]ում ([[Սկյուտար]]ի Ազիզիե թաղամաս) [[Վարդովյան թատրոն|Վարդովյանի թատերախմբի]] ամառային սեզոնի առաջին փորձը, թե ինչպես Դուրյանը տետրակը թևի տակ դրած բեմ բարձրացավ․ նա եկել էր իր «Թատրոնը» ներկայացնելու և ակնկալում էր, որ [[Հակոբ Վարդովյան|Վարդովյանն]] այն կընդգրկի իր թատերախմբի խաղացանկում։ {{քաղվածք|Ներս մտավ պատանի մը՝ երկար հասակով ու երկայն վզով, ուներ երկայն քիթ, գունատ էր։ Մոխրագույն ու շատ մաշված զգեստ էր հագած. թևքին տակ կար տետրակ մը։ Երբ երևցավ, դերասանուհիները սկսան ծիծաղ՝ ըսելով. «Քա՛, Թերեզա՛, քուկինդ եկավ»։ Իսկ Թերեզան պատասխանեց. «Այնքան գունատ է, որ ինձ պետք չէ, շուտով կմեռնի»։ Ես լսեցի այդ խոսքերը, բայց չէի կարծեր, թե պատանին ալ լսած էր։․․․ Երբ իր մահեն հետո կարդացի անոր բանաստեղծությունները, ան ատեն իմացայ, թե ան էլ լսած էր Թերեզա Չուխաճեանի խոսքերը, քանի որ գրել էր<ref>{{Cite web |last=[[Ազնիվ Հրաչյա]]/ՀՐԱՉԵԱՅ |date=1909 |editor-last=[[Արշակ Չոպանյան]] |title=ԻՄ ՅԻՇՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐՍ (ինքնակենսագրություն) |url=http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Anahit_paris/1909/1-2.pdf |accessdate=2021 թ․ մարտի 26 |series=թիվ 1-2 |publisher=[[Անահիտ (հանդես)]] |pages=19-20 |language=հայերեն |type=եռամսյակ պարբերական |format=PDF |location=Փարիզ}}</ref>․ <center><poem>Շատերը զիս մերժեցին, «Քնար մ՚ունի սոսկ - ըսին. Մին՝ «դողդոջ է, գույն չունի-» Մյուսն ալ ըսավ - «Կը մեռնի»։</poem></center> |[[Ազնիվ Հրաչյա]]}} Պետրոս Դուրյանը մահացել է 1872 թվականի հունվարի 21-ին, 20 տարեկան հասակում։ Նրա մահից հետո լույս է տեսել նրա առաջին գիրքը։ Այս խոսքերը Դուրյանն ասել է մահից մեկ օր առաջ։ {{քաղվածք|Հարգս չգիտցան, բայց պիտի փնտրեն զիս։|}} == Գրական գործունեություն == Դուրյանի բուն ստեղծագործական կյանքը սկսվել է ճեմարանն ավարտելուց հետո։ Մինչև 1871 թվականը գրողը հիմնականում նվիրվեց թատերգությանը։ Դուրյանը մեծ հետաքրքրություն է ունեցել դեպի պատմական թեմատիկան։ Պատճառներից մեկն այն է, որ արևմտահայ թատրոնի բեմահարթակ կարող էին բարձրանալ առաջին հերթին պատմական ողբերգությունները։ Դուրյանն իր պատմական թատերախաղերը համարել է «երևակայության հեղեղներուն արտադրած կաթիլներ»<ref name=":0" />։ Իր ողբերգություններում հեղինակը պաշտպանում է ավանդական մի մտայնություն. նա համոզված է, որ հայ ժողովրդին բաժին ընկած անցյալ ու ներկա աղետների միակ պատճառը անմիաբանությունն ու մատնությունն են։ Բայց դրա հետ միասին գրողի բոլոր պատմական թատերախաղերում առկա են ժողովրդավարական տրամադրություններ։ Իր ստեղծագործական կյանքի վերջին տարում Դուրյանը ոչ միայն չի գրել նոր ողբերգություններ, այլև կիսատ է թողել «Տիգրան Բ», «Կործանումն Հռովմա» և «Շահատակությունք հայոց» թատերախաղերը, որոնք Դուրյանը ձեռնարկել է 1870 թվականին։ Կիսատ թողնելու հիմնական պատճառն այն է, որ Դուրյանին այլևս չեն հետաքրքրել պատմահայրենասիրական ողբերգությունները։ Նոր թատրերգության խնդիրները Դուրյանն արծարծել է «Թատրոն կամ Թշվառների» «Հառաջաբանում», որ ըստ ամենայնի գրական ուշագրավ վավերաթուղթ է, ինչպես նաև բուն թատերախաղում՝ մի քանի երկրորդական գործող անձանց միջոցով։ Նա խոստովանում է, որ իր «Ժամանակակից թատերախաղը» «դժվարին» և «հանդուգն» մի ձեռնարկում է, որ նպատակ ունի դրանով «օրինակ ըլլալ ուրիշ թատերագրաց, որ ավելի արդի ընտանե կան անցքերը պարունակող բարոյալից թատերախաղեր հորինելու աշխատին, որով ավելի օգուտ կրնան ընծայել հայ հասարակության, քան թե ազգային հին դյուցազնությունը ողբերգությանց վերածելով»<ref name=":0" />։ Գրել է [[բանաստեղծություն]]ներ, [[դրամա]]ներ, զբաղվել է հրապարախոսությամբ (եղել է «Օրագիր ծլին Աւարայրւո» թերթի օգնական խմբագիր), կատարել թարգմանություններ ([[Վիկտոր Հյուգո]]՝ «Թագավորը զվարճանում է», [[Շեքսպիր]]՝ [[Մակբեթ (ողբերգություն)|«Մակբեթ»]] և այլն)։ [[1869]] և [[1871]] թվականներին «Օրագիր ծլին Աւարայրւո», [[Մեղու (հանդես)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդես)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդես)|«Մամուլ»]] պարբերականներում տպագրել է տաղեր։ Գրական ժառանգության զգալի մասը (երգիծական ոտանավորներ, «Տիգրան Բ», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակությունք Հայոց» ողբերգությունները, թարգմանություններ, բազմաթիվ նամակներ) չեն պահպանվել։ === Թատերախաղեր === Գրական ասպարեզ մտնող Դուրյանին խորապես մտահոգել է հայ թատրոնի վիճակը։ «Թատրոն» հոդվածում (1869 թվական, դեկտեմբեր) նա մերժում է թատրոնը զբոսատեղի դիտելու մտայնությունը։ Պատճառը մատուցելով «Արևելյան թատրոնին»՝ հոդվածագիրը դժգոհություն էր հայտնում դրանից հետո հանդես եկած «այլևայլ անուններով թատերական խումբերի ու վարչությունների» գործունեությունից, որոնք ի վերջո հանգեցնում են Ալգազարի թատրոնի տխուր իրողությանը։ Նրա համոզմամբ հարկավոր էր ունենալ ազգային թատրոն։ Այդպիսին կարող էր դառնալ Վարդովյանի «Թատրոն օսմանիեն», որն, ըստ հեղինակի, «կաղնիկաղ ընթացք» ունի։ Դուրյանը կոչ է անում ամեն կերպ օգնել ու քաջալերել ազգային թատրոնի վերականգնմանը։ Դուրյանի թատերախաղերը նպաստել են հայ դրամատուրգիայի զարգացմանը։ Դուրյանը գրել է «Տարագիր ի Սիպերիա» այլաբանական ողբերգությունը, [[s:Թրքուհին|«Թրքուհին»]], «Վարդ և Շուշան կամ Հովիվք Մասյաց» ([[1867]] թ.) հովվերգական մելոդրաման, ապա՝ «Սև հողեր կամ Հետին գիշեր Արարատյան» ([[1868]] թ.), «Արտաշես աշխարհակալ» ([[1869]] թ.), «Անկումն Արշակունի հարստության» ([[1870]] թ.), «Ասպատակությունք պարսկաց ի Հայս կամ Ավերումն Անի մայրաքաղաքին Բագրատունյաց» (1870 թ.) պատմական ողբերգությունները։ Անդրադարձել է հայոց պատմության այն անցքերին, երբ ժողովուրդն ազատագրական պայքարի է ելել օտար հրոսակների դեմ։ === Ստեղծագործությունների թեմա === Նա [[19-րդ դար]]ի հայ առաջին գրողն է, որ պատմական անցյալը պատկերելիս արտահայտել է ժողովրդի բողոքն ու ատելությունը թագավորների ու նախարարների հանդեպ։ Հրաժարվելով պատմահայրենասիրական ողբերգության թեմայից՝ [[1871]] թվականին գրել է «Թատրոն կամ Թշվառներ» դրաման, [[Գաբրիել Սունդուկյան|Գ. Սունդուկյանից]] և [[Հակոբ Պարոնյան|Հ. Պարոնյանից]] անկախ հանգել արդիական թեմայի անհրաժեշտության գաղափարին։ Հասարակական կյանքում տեսնելով աղքատացում ու թշվառություն՝ ցույց է տվել դրանց բարոյական-հոգեկան ծանր հետևանքները։ === Նորամուծություններ === Դուրյանը հայ գրականության մեջ ստեղծել է ռոմանտիկական դրամային բնորոշ նմուշներ, հաղթահարել [[կլասիցիզմ]]ի կապանքներն ու պայմանականությունները։ Նրա դրամաները, բացառությամբ «Տարագիր ի Սիպերիա»-ի և «Թատրոն կամ Թշվառներ»-ի, հեղինակի կենդանության օրոք բեմադրվել են «Թատրոն Օսմանիեում» և մեծ հաջողություն ունեցել։ Դուրյանը ժանրի ավանդական սկզբունքների հետևորդը չեղավ։ Նա համարձակորեն օգտվեց ստեղծագործական ազատությունից և էական նորամուծություններ կատարեց պատմական դրամայի գեղարվեստական կառուցվածքում։ Ի տարբերություն կլասիկական դրամայի՝ Դուրյանը չի հերոսականացնում հայոց պատմությունը։ Նրա պատմական դրամաները չեն ավարտվում հաղթանակի ցնծությամբ, նրա սյուժեները վերաբերում են հայոց պատմության ողբերգական իրադարձություններին։ Դուրյանը հետամուտ էր հայոց դժբախտության պատճառների հայտնաբերմանը և պատմության ճակատագրական հանգամանքների դիտակետից վերլուծում էր վերնախավերի ու պալատական միջավայրում տիրող բարքերը։ Դուրյանի կարծիքով չի կարող միաբան լինել մի ժողովուրդ, որի վերնախավը բարոյազուրկ է ու անձնասեր, քանի որ յուրաքանչյուր ազգի ուժը նրա միասնության մեջ է։ Միությամբ և քաջությամբ-միությունը, միությունն է ազգի մը զենքն ու կյանքը... Հայեր, երկնից երեսը հույս չփնտրեք, մեր հույսը թող ըլլա մեր սիրտը և մեր սուրը,- այս է «Սև հողեր» դրամայի գաղափարը։ Դուրյանի համոզմամաբ հայրենիքի հզորությունը ժողովրդի մեջ է, և հայրենասիրության իսկական կրողը ժողովուրդն է՝ հայրենի հող ու ջրի տերը։ Դուրյանը հայրենասիրությունը համարում է սուրբ գաղափար։ Ներկայացնելով հայոց պատմության անկումները՝ Դուրյանը չի հանգում հոռետեսական եզրակացության։ === Քնարերգություն === Դուրյանի ընկալմամբ՝ բնության գեղեցկությունները կրավորական են, բնությունը ձգտում է նմանվել կույսի, ներշնչվում է նրանցից ([[s:Նե|«Նե»]], [[s:Զնե պաշտեմ|«Զնե պաշտեմ»]], [[s:Մանիշակ|«Մանիշակ»]], [[s:Ներա հետ|«Ներա հետ»]])։ Նա մերժված սիրո երգիչ է ([[s:Հծծյունք|«Հծծյունք»]], [[s:Սիրել|«Սիրել»]], [[s:Դրժել|«Դրժել»]]), բայց անկարող է ապրել առանց սիրո։ [[s:Լճակ|«Լճակ»]], [[s:Ի՜նչ կ՚ըսեն|«Ի՜նչ կըսեն»]] բանաստեղծություններում դատապարտել է անտարբեր միջավայրը, բողոքել նրա անմարդկայնության դեմ։ Նրա քնարական հերոսը սիրում է կյանքը, սակայն աշխարհում «անապակ սեր», «ազատ օդ» և ազատություն չգտնելով՝ փարվում է գերեզմանին։ Մահվան և գերեզմանի գաղափարները Դուրյանի ստեղծագործության մեջ հանդես են գալիս որպես ներկայի դեմ բողոքի կրքոտ ու տառապալի արտահայտություններ («Հեծեծմունք»)։ Այդ տառապանքը ողբերգական է դառնում նշանավոր [[s:Տրտունջք|«Տրտունջք»]]-ում։ Բանաստեղծը կարեկցում է բոլոր նրանց, ովքեր «վսեմ երազներ» ունեն, բայց որոնց բաժին էր ընկել «սև ճակատագիրը»։ Մարդու և կյանքի նկատմամբ ունեցած սերը ստիպում է բանաստեղծին ընդվզել [[Աստված|Աստծու]] դեմ։ Դուրյանը մարդկության համար տենչում էր մի ուրիշ աշխարհ և երազում. «Ա՜հ, երբ պիտի ջնջվի աշխարհիս վրայեն թագը, փառքը և միայն եղբայրությունը իր մանիշակներովը մարդոնց ճակատը պիտի պճնե փոխանակ դափնիի...», «Ե՛րբ տիեզերք համեղբայրության վառարան մը պիտի ըլլա»։ Դուրյանը վերականգնեց միջնադարյան քնարերգության հետ պատմականորեն խզված կապը, հրաժարվեց [[կլասիցիզմ]]ից և նկարագրությունից։ Դուրյանից մեզ է հասել 39 բանաստեղծություն, որոնցից 26-ը գրված են [[1871]] թվականին։ [[Հայրենասիրություն|Հայրենասիրական]] մի քանի երգերում ([[s:Վիշտք հայուն|«Վիշտք հայուն»]], [[s:Իղձք առ Հայաստան|«Իղձք առ Հայաստան»]]) նկարագրելով [[Հայաստան]]ի ծանր վիճակը՝ Դուրյանը փրկության ելքը համարում էր լուսավորությունն ու միաբանությունը, կոչ էր անում դիմել ինքնապաշտպանության ([[s:Նոր սև օրեր|«Նոր սև օրեր»]])։ Դուրյանի բանաստեղծությունների մեծ մասում քնարական հերոսը ինքը հեղինակն է։ [[s:Վիշտք հայուն|«Վիշտք հայուն»]], [[s:Իղձք առ Հայաստան|«Իղձք առ Հայաստան»]], [[s:Երգ մարտին Վարդանանց|«Երգ մարտին Վարդանանց»]], [[s:Նվագ|«Նվագ»]], [[s:Նոր սև օրեր|«Նոր սև օրեր»]], [[s:Իմ ցավը|«Իմ ցավը»]] բանաստեղծությունները ներծծված են ավերակված հայրենիքի և բռնադատված ժողովրդի ահավոր սարսուռներով։ Բանաստեղծը նույնանում է հայրենիքին և իր ցավը գիտակցում լոկ հայրենիքի գաղափարով։ Բնության և սիրո ներդաշնակության մասին է նրա [[s:Ներա հետ|«Ներա հետ»]] բանաստեղծությունը։ Սիրո փիլիսոփայությունը Դուրյանի պոեզիայում գեղարվեստական կատարյալ արտահայտություն է գտել [[s:Սիրել|«Սիրել»]] և [[s:Դրժել|«Դրժել»]] բանաստեղծություններում։ [[Պատկեր:Petros Duryan's grave at Pantheon.jpg|մինի|Պետրոս Դուրյանի շիրմաքարը [[Կոմիտասի անվան պանթեոն]]ում]] <!-- == Բանաստեղծություններ == [[Պատկեր:"I Miserabili" (Thadron) di Bedros Turian.JPG|մինի|աջից|Պետրոս Դուրյանի «Թատրոնը» ("Les Miserables") թարգմանվել է [[1916]] թվականին հայ բանաստեղծ Հրանտ Նազարյանցի հետ Իտայիայում, իսկ նախաբանը թարգմանել է Ալֆրեդո Վիոլանտեն]] {{div col|colwidth=20em}} * Առ կույսն * Առ Մայիս * Գարնանային կենացս մեջ * Դրժել * Երգ մարտին Վարդանանց * Զ՚նե պաշտեմ * Զղջում * Թրքուհին * Ի դիմավորություն Ամեն․ Հայրիկին * Ի պատրիարքական ընտրություն Ամեն․ Հայրիկին * Ի՜նչ կ՚ըսեն * Իղձք առ Հայաստան * Իմ հանգիստը * Իմ մահը * Իմ ցավը * Իցի՜վ թե * Լճակ * Կոկոն-ծաղիկք կույսին * Կույսն լքյալ * Հայրիկն հայոց * Հծծյունք * Ձոնիկք * Մանիշակ * Մանուկն առ խաչ * Մնաս բարյավ * Նայվածք մը * Նե * Ներա հետ * Նոր սեւ օրեր * Նվագ է տարեդարձի ազգային սահմանադրության * Նվեր հիշատակի առ Պ․ Հ․ Ճանֆեսճյան հո՜ւշք * Պետք է մեռնի՜լ * Սիրել * Սիրեցե՛ք զ՚միմյանս * Սիրեցի քեզ * Սև՜, սև՜ * Վիշտք հայուն * Տրտունջք{{div col end}} --> == Թարգմանություններ == Նրա բանաստեղծությունները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], անգլերեն, [[գերմաներեն]], [[ռուսերեն]], [[իտալերեն]], [[ռումիներեն]], [[բուլղարերեն]], [[հունարեն]], [[հունգարերեն]], [[պարսկերեն]], [[թուրքերեն]], [[իսպաներեն]]։ Նա գրել էր == Հիշատակ == Պետրոս Դուրյանի անունն է կրում [[Ավան վարչական շրջան|Երևանի Ավան վարչական շրջան]]ի փողոցներից մեկը, Երևանի №28 հիմնական դպրոցը։ <!-- == Դուրյանի մասին == {{քաղվածք|Ապրելու և սիրվելու իրավունքով ծնված բանաստեղծը միայն կյանքի «սև կաթը» ըմպեց, բայց երբեք չդավաճանեց իր քնարն ու վեհ կոչման։ Իր մեծ նախորդ [[Սայաթ-Նովա]]յի նման «զայրացավ», բայց երբեք չանիծեց։|[[Հովհաննես Թումանյան]]}} {{քաղվածք|Դուրյանն ամենեն պարզը և իր պարզության մեջ զգացման ամենեն վեհ բարձրությանը հասնող, բուն ժողովրդային հանճարն է ըստ իս։|[[Գրիգոր Զոհրապ]]}} {{քաղվածք|Նա է մեր նոր քնարերգության առաջին մեծը և միշտ էլ կմնա վերջինի կողքին, որովհետև նա չի հնանում, ինչպես չեն հնանում ժպիտն ու հառաչը, ծիծաղն ու հեծկլտոցը<ref>Զ․ Մ․ Գրիգորյան, Ա․ Ա․ Ղազինյան, «Գրականություն», 1992, «Լույս» հրատարակչություն, էջ 34։</ref>։|[[Պարույր Սևակ]]}} {{քաղվածք|Դուրյանի աշխարհում լճակ կա, և ի՜նչ լճակ։ Եթե մի չար հրաշքով գոլորշիանան աշխարհի բոլոր լճակները՝ Դուրյանի «Լճակով» կարելի է վերստեղծել դրանք։ Նա մեզ, իր օրինակով, մտերմացրեց այդ «մելամաղձոտ» լճակին, ինչպես նաև սովորեցրեց «գրավիլ, լռել ու խոկալ»<ref>Զ․ Մ․ Գրիգորյան, Ա․ Ա․ Ղազինյան, «Գրականություն», 1992, «Լույս» հրատարակչություն, էջ 37։</ref>։|Պարույր Սևակ}} == Մեջբերումներ == {{քաղվածք|Ստակը չեմ ատեր, բայց գրիչը կը սիրեմ. սփոփում է նա ինձ այս անձուկ կացության մեջ։|}} {{քաղվածք|Ես ալ մեռած չըլլամ պիտի, միշտ դալար ու կենդանի մնամ պիտի …|}} {{քաղվածք|Մեկ քանի պատառ թուղթերու վրա արցունքոտ տողեր գրեր եմ. Անշուշտ, բարեկամքս զանտի պատվեն և անոնց արև տեսցնեն պիտի։|}} {{քաղվածք|Երիտասարդ ըլլալ և երգե՜լ, ծեր լինել և աղոթե՜լ։ Այս է կյանկը։ Ա՜հ, գեղեցիկ կյանկ մ'ալ կա. Սերն է այդ. Երգե՜լ, աղոթե՜լ ու սիրե՜լ։|}} --> == Երկերի մատենագիտություն == {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Գրքեր}} * Տաղք և թատերգութիւնք, [[Ստամբուլ|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ։ * Տաղք և թատերգութիւնք։ Նամականի։ Դամբանական։ Տապանագիր, Կ. Պոլիս, 1893, 260 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Բաքու|Բագու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սև հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ։ * Տաղք և նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սև հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, Յերևան, 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Յերևան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր։ Նամակներ։ Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր։ Նամակներ։ Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, [[Երևան]], 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ և նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երևան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ և նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ։ Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երևան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երևան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք և թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախոսություն, Նամականի, Երևան, 1971, 368 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Թատերգություններ, Երևան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երևան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծություններ, Թատերգություններ, Հրապարակախոսություն, Նամակներ, Երևան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երևան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երևան, 2011, 112 էջ։ {{Hidden end}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * [[Բարսեղ Էքսերճյան]], Ընդարձակ կենսագրություն բարեհիշատակ Պետրոս Դորյանի, [[Կ. Պոլիս]], 1893։ * [[Արշակ Չոպանյան]], Պետրոս Դուրյան, [[Թիֆլիս]], 1894։ * [[Սիմոն Երեմյան]], Պետրոս Դուրյան, քննական ակնարկ իր կյանքին և գործին վրա, Կ. Պոլիս, 1911։ * [[Սիմոն Հակոբյան]], Պետրոս Դուրյան. նրա կյանքն ու երկերը, [[Վիեննա]], 1922։ * [[Վահրամ Թերզիբաշյան]], Պետրոս Դուրյան, Երևան, 1959, 195 էջ։ * [[Ալբերտ Շարուրյան]], Պետրոս Դուրյան, Երևան, 1972։ * [[Բախշիկ Գրիգորյան]], Պետրոս Դուրյան։ == Արտաքին հղումներ == {{վիքիքաղվածք}} * [http://aybuben.com/petros-duryan Կենսագրությունը և ստեղծագործությունները aybuben.com-ում] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=3|էջ=462}} {{ՎՊԵ}} {{Հայկական գիր և գրականություն}} {{DEFAULTSORT:Դուրյան, Պետրոս}} [[Կատեգորիա:Արևմտահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Արևմտահայ դրամատուրգներ]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում]] [[Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք]] r3u95a18b225zix9smq208jk4vcsomq 10722348 10722345 2026-04-08T18:46:24Z ~2026-21690-58 169277 10722348 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Դուրյան}} {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Պետրոս Աբրահամի Դուրյան (Զըմպայան)''' ({{ԱԾ}}), հայ բանաստեղծ, դրամատուրգ։ == Անվան ծագում == Պետրոս Դուրյանի իսկական ազգանունը եղել է Զըմպայան։ Զըմպայան էին գրվում նաև Սարգսի զավակները, մինչև որ Պետրոսը ճեմարանական բառարանում գտավ զըմպա բառի հայերենը՝ տոհմական ազգանունը փոխելով Դուրյանի<ref>[https://armenpress.am/arm/news/710246 «Հետահայաց»․ Գրական կեղծանունները գուցե և հետաքրքրական են, այնուամենայնիվ, տաղանդի հետ որևէ առնչություն չունեն], [[Արմենպրես]]։</ref>։ == Կենսագրություն == === Ընտանիք === Դուրյանն ասում է, որ «հայրը օրական հաց ճարող, բայց պատվավոր երկաթագործ մ՚ է»։ Հայրը՝ Աբրահամը, եղել է դարբին։ Քանի դեռ ընտանիքը սակավանդամ էր, հայրը կարողացավ խնայողություններ անել, գնեց երկհարկանի փայտաշեն մի տուն։ Բայց 1850-ական թվականների վերջերից վիճակը փոխվեց։ Եվրոպան Պոլիս էր արտահանում էժան ապրանքներ։ Երկաթագործի պատրաստած իրերը այլևս չէին սպառվում։ Ընտանիքի կարիքները հոգալու համար հայրը ստիպված էր սենյակները վարձով տալ։ Մայրը՝ Արուսյակը, դեռ օրիորդ, կորցրել էր քույրերին և եղբայրներին, հետագայում՝ երկու աղջկան (2 տարեկան և 6 տարեկան) և երկու տղային։ Պետիկը (այսպես էին տնեցիները դիմում Պետրոս Դուրյանին) մոր հետ շատ էր կապված, նրանից գրեթե անբաժան էր։ === Մանկություն և կրթություն === Ծնվել է [[1851]] թվականի [[մայիսի 20]]-ին [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնոպոլսի]] [[Սկյուտար]] շրջանի Նոր թաղում (Ենի մահալե), երկաթագործի ընտանիքում<ref>{{Cite book |last=Չոպանյան |first=Արշակ |title=Պետրոս Դուրյանի կյանքն ու գործը |year=1967 |location=Երևան |pages=226}}</ref>։ Մանկության և պատանեկության տարիներն անցել են բավականին աղքատ պայմաններում։ {{quote|Երբ մանուկ էի, խաղալիք չունենալով՝ մորս գուլպա հյուսած ատեն կծիկովը կխաղայի, երբ խելահաս եղա՝ բազմոցին տեղ տախտակամածին վրա փռած հին գորգի մը վրա կնստեի, երբ պատանի եղա, շատ անգամ արցունքս մորմես ծածկելով կուտեի ցամաք հացը»|Պետրոս Դուրյան}} 1857 թվականին՝ 6 տարեկան հասակում Դուրյանը դարձել է [[Սկյուտարի ճեմարան]]ի ձրիավարժ աշակերտ։ Ճեմարանում ուսումնառության առաջին տարիներին աչքի չի ընկել առաջադիմությամբ։ Այդ դպրոցում որպես ուսուցիչ պաշտոնավարել է հայ մեծանուն երգիծաբան Հակոբ Պարոնյանը, որն անչափ սիրել է Դուրյանին և խոր ազդեցություն թողել նրա վրա<ref name=":0">{{Cite journal |last=Շարուրյան |first=Ա․Ս․ |date=1972 |title=Պետրոս Դուրյան (Մահվան 100-ամյակի առթիվ) |url=http://hpj.asj-oa.am/1806/1/1972-2(31).pdf |url-status=dead |journal=Պատմա-բանասիրական հանդես |archive-url=https://web.archive.org/web/20181024022254/http://hpj.asj-oa.am/1806/1/1972-2(31).pdf |archive-date=2018 թ․ հոկտեմբերի 24 |access-date=22․11․2018}}</ref>։ Ճեմարանական Դուրյանի գրական հետաքրքրությունները եղել են բազմակողմանի։ Ճեմարանական տարիներին հեղինակել է տաղեր, թատերախաղեր, կատարել թարգմանություններ։ [[Սկյուտարի ճեմարան]]ը Դուրյանն ավարտել է 1867 թվականին։ === Աշխատանքային գործունեություն === [[Պատկեր:Petros Duryan.png|300px|thumb|աջից|Պետրոս Դուրյանի կիսանդրին]] Ճեմարանն ավարտելուց հետո՝ ծնողները նրան տեղավորում են աշխատանքի։ Դուրյանը դառնում է սեղանավոր Մարտիկ աղայի գրագիրը։ Այդ անսովոր պաշտոնում նա ոչ մի եռանդ ցույց չի տվել, առուծախի հաշիվները չեն հետաքրքրել նրան։ Իննամսյա ծառայությունից հետո Դուրյանը թողել է խանութը։ 1868 թվականին փորձել է զբաղվել հասարակական գործունեությամբ։ Գաբրիել քահանա Խանճյանի նորաբաց վարժարանում անվճար հայերեն է դասավանդել բարձր դասարանների աշակերտներին։ Պողոս Դելփյանի հետ Սելամիեում հիմնել է ընթերցասիրաց ընկերություն։ Կարիքի մեջ գտնվող ընտանիքին օգնելու համար պատանին փորձում էր հարմար աշխատանք գտնել։ Լինում է դեղագործի աշակերտ, խմբագրատան քարտուղար, տնային ուսուցիչ, դերասան։ Բայց այդ զբաղմունքներից ոչ մեկը նրա սրտով չէր։ Նա շատ էր տանջվում, որ ծնողներին չի կարողանում օգտակար լինել։ Երիտասարդ Դուրյանը [[Հակոբ Վարդովյան]]ի «Թատրոն օսմանիեին» առաջարկում է բեմադրել իր «Վարդ և Շուշան» թատերախաղը։ 1869 թվականին [[Կետիկ Փաշա]]յում առաջին անգամ բեմադրվել է այս ներկայացումը։ Երաժշտության հեղինակը եղել է [[Տիգրան Չուխաջյան]]ը։ Բեմադրության հաջող ընթացքից հետո, Վարդովյանը և Դուրյանը սկսում են համագործակցել։ Դուրյանը ոչ միայն իր թատերախաղերը գրում էր բացառապես Վարդովյանի թատրոնի համար, այլև հանդես էր գալիս նրա հրապարակային պաշտպանությամբ։ Իր հերթին Վարդովյանը «ջանք ու եռանդ» չէր խնայում դրանք բեմադրելու համար։ 1869 թվականը դարձավ Դուրյանի հրապարակախոսային գործունեության վերելքը։ Դեռևս փետրվարին «Վարդ և Շուշան» ներկայացման հետ [[Վերգինե Գարագաշյան|Վերգինե Գարագաշյանի]] արտասանությամբ «Թատրոն օսմանիեի» բեմից հնչել էր նրա «Հիշատակ» խորագրով մի «տաղերգություն», որ դժբախտաբար չի պահպանվել։ Նույն տարվա հոկտեմբերի 2-ին «Օրագիր ծիլն Ավարայրվո» թերթում հրապարակվեց «Ձոն առ Հայրիկն Խրիմյան ազգասեր նորընտիր պատրիարք Կ Պոլսո» բանաստեղծությունը, որ Դուրյանի առաջին տպագիր գործն է։ «Ձոնը» շարժել է ընթերցողների հետաքրքրությունը, և «Օրագիրի» խմբագրությունը մի քանի օր անց գրողի մասին տպագրել է կենսագրական ծանոթություն։ Խրիմյանին ձոնված բանաստեղծությունը հավանել է նաև [[Խորեն Գալֆայան|Խորեն Նարպեյ]]ը։ Վերջինս իր մոտ է հրավիրել Դուրյանին, զրուցել՝ խոստանալով ոչ միայն աշխատանք գտնել, այլև հրատարակել տաղերը։ Նրա միջնորդությամբ Դուրյանը դարձել է Որդիկ բեյի տնային ուսուցիչը։ Որդիկ բեյը կրճատել է նրա ամսական աշխատավարձը, և Դուրյանը թողել է աշխատանքը։ Այդ առիթով նա իր ընկերոջը գրել է․ {{քաղվածք|«Հիմակվան գործատերերը կով կուզեն գործածելու և աշխատցնելու, ոչ թե մարդ»<ref name="Պետրոս Դուրյանի ստեղծագործական ճանապարհի սկիզբը">{{Cite book |last=Շարուրյան |first=Ա․Ս․ |publisher=«Բանբեր Երևանի համալսարանի» |year=1971 |location=Երևան |pages=72}}</ref>}} Կարիքը ստիպում է նրան դառնալ դերասան, ընդունվել Վարդովյանի թատերախումբը։ «Սկյուտարի սոխակի» բեմական գործունեությունը կարճ է տևել։ «Թատրոն օսմանիեի» տնօրեն Հակոբ Վարդովյանը Դուրյանի հետ վատ է վարվում, և նա ստիպված թողնում է թատրոնը։ Դուրյանը նորից մնում է անգործ և ամբողջովին նվիրվում գրական աշխատություններին։ === Մահ === Անապահով տնտեսական վիճակը և անընդհատ աշխատանքը քայքայեցին Դուրյանի առողջությունն ամբողջովին։ [[1871]] թվականի սկզբներին երևում են բանաստեղծի մահացու հիվանդության՝ [[թոքախտ]]ի առաջին նշանները։ 1871 թվականի վերջին Դուրյանն արդեն անկողնային հիվանդ էր։ Դերասան [[Ազնիվ Հրաչյա|Հրաչյան]] իր ինքնակենսագրականում հիշում է [[Ազիզիե թատրոն]]ում ([[Սկյուտար]]ի Ազիզիե թաղամաս) [[Վարդովյան թատրոն|Վարդովյանի թատերախմբի]] ամառային սեզոնի առաջին փորձը, թե ինչպես Դուրյանը տետրակը թևի տակ դրած բեմ բարձրացավ․ նա եկել էր իր «Թատրոնը» ներկայացնելու և ակնկալում էր, որ [[Հակոբ Վարդովյան|Վարդովյանն]] այն կընդգրկի իր թատերախմբի խաղացանկում։ {{քաղվածք|Ներս մտավ պատանի մը՝ երկար հասակով ու երկայն վզով, ուներ երկայն քիթ, գունատ էր։ Մոխրագույն ու շատ մաշված զգեստ էր հագած. թևքին տակ կար տետրակ մը։ Երբ երևցավ, դերասանուհիները սկսան ծիծաղ՝ ըսելով. «Քա՛, Թերեզա՛, քուկինդ եկավ»։ Իսկ Թերեզան պատասխանեց. «Այնքան գունատ է, որ ինձ պետք չէ, շուտով կմեռնի»։ Ես լսեցի այդ խոսքերը, բայց չէի կարծեր, թե պատանին ալ լսած էր։․․․ Երբ իր մահեն հետո կարդացի անոր բանաստեղծությունները, ան ատեն իմացայ, թե ան էլ լսած էր Թերեզա Չուխաճեանի խոսքերը, քանի որ գրել էր<ref>{{Cite web |last=[[Ազնիվ Հրաչյա]]/ՀՐԱՉԵԱՅ |date=1909 |editor-last=[[Արշակ Չոպանյան]] |title=ԻՄ ՅԻՇՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐՍ (ինքնակենսագրություն) |url=http://tert.nla.am/archive/NLA%20AMSAGIR/Anahit_paris/1909/1-2.pdf |accessdate=2021 թ․ մարտի 26 |series=թիվ 1-2 |publisher=[[Անահիտ (հանդես)]] |pages=19-20 |language=հայերեն |type=եռամսյակ պարբերական |format=PDF |location=Փարիզ}}</ref>․ <center><poem>Շատերը զիս մերժեցին, «Քնար մ՚ունի սոսկ - ըսին. Մին՝ «դողդոջ է, գույն չունի-» Մյուսն ալ ըսավ - «Կը մեռնի»։</poem></center> |[[Ազնիվ Հրաչյա]]}} Պետրոս Դուրյանը մահացել է 1872 թվականի հունվարի 21-ին, 20 տարեկան հասակում։ Նրա մահից հետո լույս է տեսել նրա առաջին գիրքը։ Այս խոսքերը Դուրյանն ասել է մահից մեկ օր առաջ։ {{քաղվածք|Հարգս չգիտցան, բայց պիտի փնտրեն զիս։|}} == Գրական գործունեություն == Դուրյանի բուն ստեղծագործական կյանքը սկսվել է ճեմարանն ավարտելուց հետո։ Մինչև 1871 թվականը գրողը հիմնականում նվիրվեց թատերգությանը։ Դուրյանը մեծ հետաքրքրություն է ունեցել դեպի պատմական թեմատիկան։ Պատճառներից մեկն այն է, որ արևմտահայ թատրոնի բեմահարթակ կարող էին բարձրանալ առաջին հերթին պատմական ողբերգությունները։ Դուրյանն իր պատմական թատերախաղերը համարել է «երևակայության հեղեղներուն արտադրած կաթիլներ»<ref name=":0" />։ Իր ողբերգություններում հեղինակը պաշտպանում է ավանդական մի մտայնություն. նա համոզված է, որ հայ ժողովրդին բաժին ընկած անցյալ ու ներկա աղետների միակ պատճառը անմիաբանությունն ու մատնությունն են։ Բայց դրա հետ միասին գրողի բոլոր պատմական թատերախաղերում առկա են ժողովրդավարական տրամադրություններ։ Իր ստեղծագործական կյանքի վերջին տարում Դուրյանը ոչ միայն չի գրել նոր ողբերգություններ, այլև կիսատ է թողել «Տիգրան Բ», «Կործանումն Հռովմա» և «Շահատակությունք հայոց» թատերախաղերը, որոնք Դուրյանը ձեռնարկել է 1870 թվականին։ Կիսատ թողնելու հիմնական պատճառն այն է, որ Դուրյանին այլևս չեն հետաքրքրել պատմահայրենասիրական ողբերգությունները։ Նոր թատրերգության խնդիրները Դուրյանն արծարծել է «Թատրոն կամ Թշվառների» «Հառաջաբանում», որ ըստ ամենայնի գրական ուշագրավ վավերաթուղթ է, ինչպես նաև բուն թատերախաղում՝ մի քանի երկրորդական գործող անձանց միջոցով։ Նա խոստովանում է, որ իր «Ժամանակակից թատերախաղը» «դժվարին» և «հանդուգն» մի ձեռնարկում է, որ նպատակ ունի դրանով «օրինակ ըլլալ ուրիշ թատերագրաց, որ ավելի արդի ընտանե կան անցքերը պարունակող բարոյալից թատերախաղեր հորինելու աշխատին, որով ավելի օգուտ կրնան ընծայել հայ հասարակության, քան թե ազգային հին դյուցազնությունը ողբերգությանց վերածելով»<ref name=":0" />։ Գրել է [[բանաստեղծություն]]ներ, [[դրամա]]ներ, զբաղվել է հրապարախոսությամբ (եղել է «Օրագիր ծլին Աւարայրւո» թերթի օգնական խմբագիր), կատարել թարգմանություններ ([[Վիկտոր Հյուգո]]՝ «Թագավորը զվարճանում է», [[Շեքսպիր]]՝ [[Մակբեթ (ողբերգություն)|«Մակբեթ»]] և այլն)։ [[1869]] և [[1871]] թվականներին «Օրագիր ծլին Աւարայրւո», [[Մեղու (հանդես)|«Մեղու»]], [[Եփրատ (հանդես)|«Եփրատ»]], [[Մամուլ (հանդես)|«Մամուլ»]] պարբերականներում տպագրել է տաղեր։ Գրական ժառանգության զգալի մասը (երգիծական ոտանավորներ, «Տիգրան Բ», «Կործանումն Հռովմա», «Շահատակությունք Հայոց» ողբերգությունները, թարգմանություններ, բազմաթիվ նամակներ) չեն պահպանվել։ === Թատերախաղեր === Գրական ասպարեզ մտնող Դուրյանին խորապես մտահոգել է հայ թատրոնի վիճակը։ «Թատրոն» հոդվածում (1869 թվական, դեկտեմբեր) նա մերժում է թատրոնը զբոսատեղի դիտելու մտայնությունը։ Պատճառը մատուցելով «Արևելյան թատրոնին»՝ հոդվածագիրը դժգոհություն էր հայտնում դրանից հետո հանդես եկած «այլևայլ անուններով թատերական խումբերի ու վարչությունների» գործունեությունից, որոնք ի վերջո հանգեցնում են Ալգազարի թատրոնի տխուր իրողությանը։ Նրա համոզմամբ հարկավոր էր ունենալ ազգային թատրոն։ Այդպիսին կարող էր դառնալ Վարդովյանի «Թատրոն օսմանիեն», որն, ըստ հեղինակի, «կաղնիկաղ ընթացք» ունի։ Դուրյանը կոչ է անում ամեն կերպ օգնել ու քաջալերել ազգային թատրոնի վերականգնմանը։ Դուրյանի թատերախաղերը նպաստել են հայ դրամատուրգիայի զարգացմանը։ Դուրյանը գրել է «Տարագիր ի Սիպերիա» այլաբանական ողբերգությունը, [[s:Թրքուհին|«Թրքուհին»]], «Վարդ և Շուշան կամ Հովիվք Մասյաց» ([[1867]] թ.) հովվերգական մելոդրաման, ապա՝ «Սև հողեր կամ Հետին գիշեր Արարատյան» ([[1868]] թ.), «Արտաշես աշխարհակալ» ([[1869]] թ.), «Անկումն Արշակունի հարստության» ([[1870]] թ.), «Ասպատակությունք պարսկաց ի Հայս կամ Ավերումն Անի մայրաքաղաքին Բագրատունյաց» (1870 թ.) պատմական ողբերգությունները։ Անդրադարձել է հայոց պատմության այն անցքերին, երբ ժողովուրդն ազատագրական պայքարի է ելել օտար հրոսակների դեմ։ === Ստեղծագործությունների թեմա === Նա [[19-րդ դար]]ի հայ առաջին գրողն է, որ պատմական անցյալը պատկերելիս արտահայտել է ժողովրդի բողոքն ու ատելությունը թագավորների ու նախարարների հանդեպ։ Հրաժարվելով պատմահայրենասիրական ողբերգության թեմայից՝ [[1871]] թվականին գրել է «Թատրոն կամ Թշվառներ» դրաման, [[Գաբրիել Սունդուկյան|Գ. Սունդուկյանից]] և [[Հակոբ Պարոնյան|Հ. Պարոնյանից]] անկախ հանգել արդիական թեմայի անհրաժեշտության գաղափարին։ Հասարակական կյանքում տեսնելով աղքատացում ու թշվառություն՝ ցույց է տվել դրանց բարոյական-հոգեկան ծանր հետևանքները։ === Նորամուծություններ === Դուրյանը հայ գրականության մեջ ստեղծել է ռոմանտիկական դրամային բնորոշ նմուշներ, հաղթահարել [[կլասիցիզմ]]ի կապանքներն ու պայմանականությունները։ Նրա դրամաները, բացառությամբ «Տարագիր ի Սիպերիա»-ի և «Թատրոն կամ Թշվառներ»-ի, հեղինակի կենդանության օրոք բեմադրվել են «Թատրոն Օսմանիեում» և մեծ հաջողություն ունեցել։ Դուրյանը ժանրի ավանդական սկզբունքների հետևորդը չեղավ։ Նա համարձակորեն օգտվեց ստեղծագործական ազատությունից և էական նորամուծություններ կատարեց պատմական դրամայի գեղարվեստական կառուցվածքում։ Ի տարբերություն կլասիկական դրամայի՝ Դուրյանը չի հերոսականացնում հայոց պատմությունը։ Նրա պատմական դրամաները չեն ավարտվում հաղթանակի ցնծությամբ, նրա սյուժեները վերաբերում են հայոց պատմության ողբերգական իրադարձություններին։ Դուրյանը հետամուտ էր հայոց դժբախտության պատճառների հայտնաբերմանը և պատմության ճակատագրական հանգամանքների դիտակետից վերլուծում էր վերնախավերի ու պալատական միջավայրում տիրող բարքերը։ Դուրյանի կարծիքով չի կարող միաբան լինել մի ժողովուրդ, որի վերնախավը բարոյազուրկ է ու անձնասեր, քանի որ յուրաքանչյուր ազգի ուժը նրա միասնության մեջ է։ Միությամբ և քաջությամբ-միությունը, միությունն է ազգի մը զենքն ու կյանքը... Հայեր, երկնից երեսը հույս չփնտրեք, մեր հույսը թող ըլլա մեր սիրտը և մեր սուրը,- այս է «Սև հողեր» դրամայի գաղափարը։ Դուրյանի համոզմամաբ հայրենիքի հզորությունը ժողովրդի մեջ է, և հայրենասիրության իսկական կրողը ժողովուրդն է՝ հայրենի հող ու ջրի տերը։ Դուրյանը հայրենասիրությունը համարում է սուրբ գաղափար։ Ներկայացնելով հայոց պատմության անկումները՝ Դուրյանը չի հանգում հոռետեսական եզրակացության։ === Քնարերգություն === Դուրյանի ընկալմամբ՝ բնության գեղեցկությունները կրավորական են, բնությունը ձգտում է նմանվել կույսի, ներշնչվում է նրանցից ([[s:Նե|«Նե»]], [[s:Զնե պաշտեմ|«Զնե պաշտեմ»]], [[s:Մանիշակ|«Մանիշակ»]], [[s:Ներա հետ|«Ներա հետ»]])։ Նա մերժված սիրո երգիչ է ([[s:Հծծյունք|«Հծծյունք»]], [[s:Սիրել|«Սիրել»]], [[s:Դրժել|«Դրժել»]]), բայց անկարող է ապրել առանց սիրո։ [[s:Լճակ|«Լճակ»]], [[s:Ի՜նչ կ՚ըսեն|«Ի՜նչ կըսեն»]] բանաստեղծություններում դատապարտել է անտարբեր միջավայրը, բողոքել նրա անմարդկայնության դեմ։ Նրա քնարական հերոսը սիրում է կյանքը, սակայն աշխարհում «անապակ սեր», «ազատ օդ» և ազատություն չգտնելով՝ փարվում է գերեզմանին։ Մահվան և գերեզմանի գաղափարները Դուրյանի ստեղծագործության մեջ հանդես են գալիս որպես ներկայի դեմ բողոքի կրքոտ ու տառապալի արտահայտություններ («Հեծեծմունք»)։ Այդ տառապանքը ողբերգական է դառնում նշանավոր [[s:Տրտունջք|«Տրտունջք»]]-ում։ Բանաստեղծը կարեկցում է բոլոր նրանց, ովքեր «վսեմ երազներ» ունեն, բայց որոնց բաժին էր ընկել «սև ճակատագիրը»։ Մարդու և կյանքի նկատմամբ ունեցած սերը ստիպում է բանաստեղծին ընդվզել [[Աստված|Աստծու]] դեմ։ Դուրյանը մարդկության համար տենչում էր մի ուրիշ աշխարհ և երազում. «Ա՜հ, երբ պիտի ջնջվի աշխարհիս վրայեն թագը, փառքը և միայն եղբայրությունը իր մանիշակներովը մարդոնց ճակատը պիտի պճնե փոխանակ դափնիի...», «Ե՛րբ տիեզերք համեղբայրության վառարան մը պիտի ըլլա»։ Դուրյանը վերականգնեց միջնադարյան քնարերգության հետ պատմականորեն խզված կապը, հրաժարվեց [[կլասիցիզմ]]ից և նկարագրությունից։ Դուրյանից մեզ է հասել 39 բանաստեղծություն, որոնցից 26-ը գրված են [[1871]] թվականին։ [[Հայրենասիրություն|Հայրենասիրական]] մի քանի երգերում ([[s:Վիշտք հայուն|«Վիշտք հայուն»]], [[s:Իղձք առ Հայաստան|«Իղձք առ Հայաստան»]]) նկարագրելով [[Հայաստան]]ի ծանր վիճակը՝ Դուրյանը փրկության ելքը համարում էր լուսավորությունն ու միաբանությունը, կոչ էր անում դիմել ինքնապաշտպանության ([[s:Նոր սև օրեր|«Նոր սև օրեր»]])։ Դուրյանի բանաստեղծությունների մեծ մասում քնարական հերոսը ինքը հեղինակն է։ [[s:Վիշտք հայուն|«Վիշտք հայուն»]], [[s:Իղձք առ Հայաստան|«Իղձք առ Հայաստան»]], [[s:Երգ մարտին Վարդանանց|«Երգ մարտին Վարդանանց»]], [[s:Նվագ|«Նվագ»]], [[s:Նոր սև օրեր|«Նոր սև օրեր»]], [[s:Իմ ցավը|«Իմ ցավը»]] բանաստեղծությունները ներծծված են ավերակված հայրենիքի և բռնադատված ժողովրդի ահավոր սարսուռներով։ Բանաստեղծը նույնանում է հայրենիքին և իր ցավը գիտակցում լոկ հայրենիքի գաղափարով։ Բնության և սիրո ներդաշնակության մասին է նրա [[s:Ներա հետ|«Ներա հետ»]] բանաստեղծությունը։ Սիրո փիլիսոփայությունը Դուրյանի պոեզիայում գեղարվեստական կատարյալ արտահայտություն է գտել [[s:Սիրել|«Սիրել»]] և [[s:Դրժել|«Դրժել»]] բանաստեղծություններում։ [[Պատկեր:Petros Duryan's grave at Pantheon.jpg|մինի|Պետրոս Դուրյանի շիրմաքարը [[Կոմիտասի անվան պանթեոն]]ում]] <!-- == Բանաստեղծություններ == [[Պատկեր:"I Miserabili" (Thadron) di Bedros Turian.JPG|մինի|աջից|Պետրոս Դուրյանի «Թատրոնը» ("Les Miserables") թարգմանվել է [[1916]] թվականին հայ բանաստեղծ Հրանտ Նազարյանցի հետ Իտայիայում, իսկ նախաբանը թարգմանել է Ալֆրեդո Վիոլանտեն]] {{div col|colwidth=20em}} * Առ կույսն * Առ Մայիս * Գարնանային կենացս մեջ * Դրժել * Երգ մարտին Վարդանանց * Զ՚նե պաշտեմ * Զղջում * Թրքուհին * Ի դիմավորություն Ամեն․ Հայրիկին * Ի պատրիարքական ընտրություն Ամեն․ Հայրիկին * Ի՜նչ կ՚ըսեն * Իղձք առ Հայաստան * Իմ հանգիստը * Իմ մահը * Իմ ցավը * Իցի՜վ թե * Լճակ * Կոկոն-ծաղիկք կույսին * Կույսն լքյալ * Հայրիկն հայոց * Հծծյունք * Ձոնիկք * Մանիշակ * Մանուկն առ խաչ * Մնաս բարյավ * Նայվածք մը * Նե * Ներա հետ * Նոր սեւ օրեր * Նվագ է տարեդարձի ազգային սահմանադրության * Նվեր հիշատակի առ Պ․ Հ․ Ճանֆեսճյան հո՜ւշք * Պետք է մեռնի՜լ * Սիրել * Սիրեցե՛ք զ՚միմյանս * Սիրեցի քեզ * Սև՜, սև՜ * Վիշտք հայուն * Տրտունջք{{div col end}} --> == Թարգմանություններ == Նրա բանաստեղծությունները թարգմանվել են [[ֆրանսերեն]], անգլերեն, [[գերմաներեն]], [[ռուսերեն]], [[իտալերեն]], [[ռումիներեն]], [[բուլղարերեն]], [[հունարեն]], [[հունգարերեն]], [[պարսկերեն]], [[թուրքերեն]], [[իսպաներեն]]։ == Հիշատակ == Պետրոս Դուրյանի անունն է կրում [[Ավան վարչական շրջան|Երևանի Ավան վարչական շրջան]]ի փողոցներից մեկը, Երևանի №28 հիմնական դպրոցը։ <!-- == Դուրյանի մասին == {{քաղվածք|Ապրելու և սիրվելու իրավունքով ծնված բանաստեղծը միայն կյանքի «սև կաթը» ըմպեց, բայց երբեք չդավաճանեց իր քնարն ու վեհ կոչման։ Իր մեծ նախորդ [[Սայաթ-Նովա]]յի նման «զայրացավ», բայց երբեք չանիծեց։|[[Հովհաննես Թումանյան]]}} {{քաղվածք|Դուրյանն ամենեն պարզը և իր պարզության մեջ զգացման ամենեն վեհ բարձրությանը հասնող, բուն ժողովրդային հանճարն է ըստ իս։|[[Գրիգոր Զոհրապ]]}} {{քաղվածք|Նա է մեր նոր քնարերգության առաջին մեծը և միշտ էլ կմնա վերջինի կողքին, որովհետև նա չի հնանում, ինչպես չեն հնանում ժպիտն ու հառաչը, ծիծաղն ու հեծկլտոցը<ref>Զ․ Մ․ Գրիգորյան, Ա․ Ա․ Ղազինյան, «Գրականություն», 1992, «Լույս» հրատարակչություն, էջ 34։</ref>։|[[Պարույր Սևակ]]}} {{քաղվածք|Դուրյանի աշխարհում լճակ կա, և ի՜նչ լճակ։ Եթե մի չար հրաշքով գոլորշիանան աշխարհի բոլոր լճակները՝ Դուրյանի «Լճակով» կարելի է վերստեղծել դրանք։ Նա մեզ, իր օրինակով, մտերմացրեց այդ «մելամաղձոտ» լճակին, ինչպես նաև սովորեցրեց «գրավիլ, լռել ու խոկալ»<ref>Զ․ Մ․ Գրիգորյան, Ա․ Ա․ Ղազինյան, «Գրականություն», 1992, «Լույս» հրատարակչություն, էջ 37։</ref>։|Պարույր Սևակ}} == Մեջբերումներ == {{քաղվածք|Ստակը չեմ ատեր, բայց գրիչը կը սիրեմ. սփոփում է նա ինձ այս անձուկ կացության մեջ։|}} {{քաղվածք|Ես ալ մեռած չըլլամ պիտի, միշտ դալար ու կենդանի մնամ պիտի …|}} {{քաղվածք|Մեկ քանի պատառ թուղթերու վրա արցունքոտ տողեր գրեր եմ. Անշուշտ, բարեկամքս զանտի պատվեն և անոնց արև տեսցնեն պիտի։|}} {{քաղվածք|Երիտասարդ ըլլալ և երգե՜լ, ծեր լինել և աղոթե՜լ։ Այս է կյանկը։ Ա՜հ, գեղեցիկ կյանկ մ'ալ կա. Սերն է այդ. Երգե՜լ, աղոթե՜լ ու սիրե՜լ։|}} --> == Երկերի մատենագիտություն == {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Գրքեր}} * Տաղք և թատերգութիւնք, [[Ստամբուլ|Կ. Պոլիս]], 1872, 493 էջ։ * Տաղք և թատերգութիւնք։ Նամականի։ Դամբանական։ Տապանագիր, Կ. Պոլիս, 1893, 260 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Բաքու|Բագու]], 1900, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Վաղարշապատ]], 1904, 60 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, [[Շուշի]], 1905, 66 էջ։ * Սև հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1908, 40 էջ։ * Տաղք և նամականի, [[Նիւ Եորք]], 1918, 112 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Վիեննա]], 1922, 48 էջ։ * Քերթուածներ, [[Պէյրութ]], 1926, 64 էջ։ * Սև հողեր կամ յետին գիշեր Արարատեան (թատերգութիւն), Կ. Պոլիս, 1928, 64 էջ։ * Տաղեր, Յերևան, 1932, 92 էջ։ * Տաղեր, Յերևան, 1936, 92 էջ։ * Տաղեր։ Նամակներ։ Դամբանական, Պէյրութ, 1940, 96 էջ։ * Ընտիր քերթուածներ, [[Հալէպ]], 1945, 28 էջ։ * Տաղեր։ Նամակներ։ Հատուածներ, [[Վենետիկ]], 1945, 96 էջ։ * Երկեր, [[Երևան]], 1947, 442 էջ։ * Հատընտիր էջեր, Հալէպ, 1951, 24 էջ։ * Քերթուածներ և նամակներ, Պէյրութ, 1952, 76 էջ։ * Տաղեր, Երևան, 1954, 64 էջ։ * Քերթուածներ և նամակներ, Պէյրութ, 1956, 108 էջ։ * Տաղեր, Նամակներ։ Հատուածներ, Վենետիկ, 1959, 94 էջ։ * Քերթուածներ, Պէյրութ, ա. թ., 65 էջ։ * Տաղեր, Երևան, 1963, 84 էջ։ * Տաղեր, Երևան, 1967, 108 էջ։ * Տաղք, [[Երուսաղէմ]], 1967, 157 էջ։ * Նամականի, Երուսաղէմ, 1967։ * Տաղք և թատերգութիւնք, Երուսաղէմ, 1968։ * Երկերի ժողովածու, հատ. 1. Տաղեր, Հրապարակախոսություն, Նամականի, Երևան, 1971, 368 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. 2. Թատերգություններ, Երևան, 1972, 564 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երևան, 1973, 84 էջ։ * Երկեր. Տաղեր, Այլ բանաստեղծություններ, Թատերգություններ, Հրապարակախոսություն, Նամակներ, Երևան, 1981, 456 էջ։ * Երկեր, [[Անթիլիաս]], 1987, 210 էջ։ * Տաղեր, Երևան, 2003, 80 էջ։ * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 104 էջ։ * Տրտունջք (բանաստեղծություններ), Երևան, 2011, 112 էջ։ {{Hidden end}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * [[Բարսեղ Էքսերճյան]], Ընդարձակ կենսագրություն բարեհիշատակ Պետրոս Դորյանի, [[Կ. Պոլիս]], 1893։ * [[Արշակ Չոպանյան]], Պետրոս Դուրյան, [[Թիֆլիս]], 1894։ * [[Սիմոն Երեմյան]], Պետրոս Դուրյան, քննական ակնարկ իր կյանքին և գործին վրա, Կ. Պոլիս, 1911։ * [[Սիմոն Հակոբյան]], Պետրոս Դուրյան. նրա կյանքն ու երկերը, [[Վիեննա]], 1922։ * [[Վահրամ Թերզիբաշյան]], Պետրոս Դուրյան, Երևան, 1959, 195 էջ։ * [[Ալբերտ Շարուրյան]], Պետրոս Դուրյան, Երևան, 1972։ * [[Բախշիկ Գրիգորյան]], Պետրոս Դուրյան։ == Արտաքին հղումներ == {{վիքիքաղվածք}} * [http://aybuben.com/petros-duryan Կենսագրությունը և ստեղծագործությունները aybuben.com-ում] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=3|էջ=462}} {{ՎՊԵ}} {{Հայկական գիր և գրականություն}} {{DEFAULTSORT:Դուրյան, Պետրոս}} [[Կատեգորիա:Արևմտահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Արևմտահայ դրամատուրգներ]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում]] [[Կատեգորիա:Ստամբուլում ծնված դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Օսմանյան կայսրության անձինք]] 4ru92buktj219oqeea4a2jfoj3ql950 0 7249 10722464 10710855 2026-04-09T06:51:43Z ~2026-21721-96 169299 10722464 wikitext text/x-wiki {{Տես նաև| կյանքի ժամանակագրություն}} {{Տեղեկաքարտ Գրող | գրական շարժումներ = [[Ռեալիզմ (գրականություն)|ռեալիզմ]], [[ֆուտուրիզմ]] | ուշագրավ աշխատանքներ = Ամբոխները Խելագարված, Սոմա, Երկիր Նաիրի, Նավզիկե | ամուսին = Արփենիկ Չարենց, Իզաբելլա Չարենց | զավակներ = [[Արփենիկ Չարենց]], Անահիտ }} '''Եղիշե Չարենց''' (''Եղիշե Աբգարի Սողոմոնյան'', {{ԱԾ}}), [[հայ]] [[բանաստեղծ]], գրող, թարգմանիչ և հրատարակիչ<ref>Ազատ Եղիազարյան, Հայ նորագույն գրականություն, Երևան, 2005։</ref><ref>Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։</ref><ref>Հ. Էդոյան, Չարենցի պոետիկան, Երևան, 1986։</ref><ref>Դ. Գասպարյան, Ողբերգական Չարենցը, Երևան, 1990։</ref>։ [[ԽՍՀՄ Գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ՝ 1939 թվականից։ [[ԽՄԿԿ]] անդամ՝ 1918 թվականից։3463636 == Գրական անուն == Եղիշե Չարենցը [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարուն]] պատմել է, թե [[Կարս]] էր եկել Չարենց ազգանունով մի բժիշկ, որի ցուցատախտակի «Չարենց» մակագրությունն էլ վերցրել է։ Պատանեկան տարիների մտերիմները այլ բացատրություններ էլ են տալիս։ Ըստ Կարինե Քոթանջյանի՝ բանաստեղծը Չարենց է մկրտվել, որովհետև մանկուց եղել է չար երեխա։ Նրան այնքան են չար ասել, որ Չարենց էլ մնացել է։ Իսկ Անուշավան Ջիդեջյանը ([[Վիվան]]) բանաստեղծի կողմից վկայել է, որ Չարենց անունն առաջացել է [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի «Անչար» ոտանավորի հնչյունական տեղաշարժերի արդյունքում, անչարը ծառատեսակ է, որ աճում է անապատում, և որի արմատները թույն են արտադրում։ [[1921]] թվականից «Չարենց» գրական անունը նրա համար դառնում է նաև քաղաքացիական ազգանուն։ «Չարենց» անվան ընտրությանը բանաստեղծն ավելի ուշ տվել է տրամաբանական այսպիսի բացատրություն. «Աշխարհում բարու դիմակի տակ շատ հաճախ չարն է թաքնված, ես էլ իմ հոգու բարի բովանդակությանը, այսպես ասած, չար անուն եմ տվել»։ == Կենսագրություն == Չարենցը ծնվել է [[1897]] թվականին [[Կարս]]ում։ «Արևելյան փոշոտ ու դեղին մի քաղաք, անկյանք փողոցներ, բերդ, Վարդանի կամուրջ, Առաքելոց եկեղեցի և հինգ հարկանի պաշտոնական մի շենք»,- այսպես է գրողը ներկայացնում իր ծննդավայրը։ Այս տխուր միջավայրը, սակայն, նրան տվել է ինչ-որ բան, ազդել մանուկ հոգու վրա։ Բանաստեղծն ինքն էլ այս մթնոլորտի հետ է կապում իր խառնվածքի ձևավորումը։ Նրա ծնողները՝ գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանը և Թեկղի /Թելլի/ Միրզայանը, [[Կարս]] էին գաղթել Իրանի Մակու քաղաքից։ Սողոմոնյանների ընտանիքում մեծանում էին չորս տղա և երեք աղջիկ։ Կարսի տունը այժմ կիսավեր վիճակում է։ Ապագա բանաստեղծը հետևողական կրթություն չի ստացել։ 1908-1912 թվականներին սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում և հեռացվել՝ ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով։ 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում լույս է տեսել նրա «Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին» տողով սկսվող առաջին բանաստեղծությունը։ 1914 թվականին լույս տեսավ նրա բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան». նա արդեն հանդես էր գալիս «Չարենց» գրական ազգանվամբ։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է հայ կամավորական գնդերից մեկում և հասնում մինչև Վան։ [[Պատկեր:Vruir-Charents1.JPG|մինի|«Եղիշե Չարենց», նկարիչ՝ [[Վրույր Գալստյան]], 1964]] 1915 թվականին Հայկական կամավորական 6-րդ ջոկատը, թուրքերի դեմ կռվող ռուսական բանակին միանալու համար, անցնում էր [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հյուսիս-արևելք գտնվող Թափարիզ լեռան վրայով։ Լեռան կատարին՝ ձյուների մեջ, սառած-ընկած էին ծերերի, կանանց, երեխաների դիակներ... Տարերայնորեն գումարված միտինգում ելույթ ունեցավ նաև վտիտ մարմնով կարսեցի մի կամավորական։ Զինվորական համազգեստը մեծ էր նրա վրա, բայց խոշոր, սև աչքերում այնպիսի կրակներ էին վառվում, որ ոչ ոք չէր նկատում հագուստի անհամապատասխանությունը։ Այդ զինվոր-հռետորը ապագա մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցն էր (Սողոմոնյան)։ Տեսածի, ապրածի ու զգացածի յուրահատուկ արտահայտությունը հետագայում դարձավ բանաստեղծի «Դանթեական առասպել» պոեմը, որը 1914-1918 թվականների համաշխարհային պատերազմի առաջին և ամենացնցող արձագանքն է հայ գրականության մեջ։ Այս պոեմը առաջին գրավոր հիշատակություններից է Հայոց եղեռնի մասին<ref>Ի՞նչ է, ո՞վ է հանրագիտարան</ref>։ Գիտելիքների պակասը նա լրացրել է կյանքի համալսարաններում և ընթերցանությամբ։ Հայրենիքին պիտանի լինելու մղումով 1919 թվականի աշնանը նա ուսուցչություն է անում [[Կարսի մարզ]]ի Բաշքյադիկլար գյուղի դպրոցում։ Չարենցի անունը նրան արժանի բարձր գնահատականով ներկայացնելու պատիվը վիճակված էր խոշորագույն քննադատ, Հանրային կրթության և արվեստների նախարար [[Նիկոլ Աղբալյան]]ին, որն էլ հայ գրական ընկերության անդրանիկ նիստերից մեկը 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նվիրեց Չարենցի ստեղծագործությանը։ Բանաստեղծը թեև ներկա չէր երեկոյին, բայց տեղեկացավ գրական այդ իրադարձության մասին։ 1920 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին Աղբալյանին ներկայացած բանաստեղծն աշխատանքի է նշանակվել Աղբալյանի ղեկավարած նախարարությունում, որպես հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար։ 1920-1921 թվականներին Չարենցին վերստին տեսնում ենք ուսուցչի պաշտոնում։ Այս բարդ ու հարափոփոխ ժամանակների ծնունդն են նրա «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները՝ գրված 1920 թվականին։ 1920 թվականի նոյեմբերին՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո, Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատում նա ստանձնում է արվեստի բաժնի վարիչի պաշտոն և աշխատում մինչև 1921 թվականի մայիսը։ 1920-ական թվականների առաջին տարիները ևս բուռն շրջան են նրա թե՛ գրական, թե՛ անձնական կյանքում։ Մեկը մյուսի հետևից գրում է «Էմալե պրոֆիլը Ձեր», «Փողոցային պչրուհուն» շարքերը, «Ամենապոեմ», «Չարենցնամե» պոեմները, շարադրում «[[Երկիր Նաիրի (վեպ)|Երկիր Նաիրի]]» վեպը։ 1921 թվականի մայիսին ամուսնանում է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ, ում հանդեպ տածում էր անսահման սեր ու գորով և ում հետագայում պիտի կոչեր «հերոսական կին և բարեկամ»։ Արփենիկի հետ էլ նա մեկնում է Մոսկվա՝ Արևելքի աշխատավորների համալսարանում լրացնելու կրթության պակասը։ Սակայն նրա անհանգիստ ոգին չէր կարող տեղավորվել ուսանողական նստարանին։ Կյանքը հոսում էր, գրական գործը՝ եռում։ 1922 թվականին Մոսկվայում նա լույս է ընծայում իր երկերի երկհատոր մեծադիր ժողովածուն, որ ինքնին երևույթ էր այդ տարիների հայ կյանքում։ 1922 թվականի «Երեքի» դեկլարացիայից հետո նա փաստորեն դառնում է նորագույն շրջանի հայ գրականության առաջնորդը։ Աշխարհաճանաչողությունն ընդարձակելու նպատակով, շնորհիվ գրականագետ [[Հարություն Սուրխաթյան]]ի, 1924 թվականի նոյեմբերի 20-ին [[Բաթում]]ից Չարենցը մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության։ Լինում է [[Տրապիզոն]]ում, [[Կ. Պոլիս|Կ.Պոլսում]], [[Աթենք]]ում, [[Հռոմ]]ում, [[Վենետիկ]]ում, [[Փարիզ]]ում, Բեռլինում։ 1925 թվականի հուլիսի 31-ին վերադառնալով [[Երևան]]՝ նա ստանձնում է նոր կազմավորված «Հոկտեմբեր» գրական միության ղեկավարությունը՝ այն վերանվանելով «Նոյեմբեր»։ Բռնկուն և ազատ տարերքի ստեղծագործող էր Չարենցը։ Այդ տարերքը երկնում էր հանճարեղ գործեր։ Հոգեկան այդ լարված կացության մեջ սիրային մի արկած Չարենցի համար ունենում է տխուր վերջաբան։ 1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նա ձերբակալվում և հայտնվում է Երևանի ուղղիչ տանը։ Աբովյան փողոցում հոգեկան անհավասարակշիռ կացության մեջ Չարենցը ատրճանակով կրակում և վիրավորում է Մարիաննա Այվազյան անունով մի գեղեցկուհու, որի հանդեպ նախապես ունեցել էր բուռն զգացմունքներ։ Բարեբախտաբար, Չարենցը վրիպում է և սոսկ թեթև քերծվածք պատճառում այդ աղջկան, որը կոմպոզիտոր [[Արտեմի Այվազյան]]ի քույրն էր։ Այդ արկածից որպես հիշատակ մնում է «Երևանի ուղղիչ տնից» հուշ-ակնարկը։ 1927 թվականին մահանում է Չարենցի կինը։ Արփիկի մահը Չարենցը շատ ծանր է տարել։ Մահվան հաջորդ օրն իսկ այրել է հանգուցյալ կնոջ բոլոր զգեստները, որոնք սիրով ու գուրգուրանքով բերել էր արտասահմանից։ Այրել է, որպեսզի ուրիշի ձեռքը չընկնեն, և դրանով իսկ չնսեմանա սիրելիի հիշատակը։ Իսկ որպես թանկարժեք մասունք՝ իր խնդրանքով քանդակագործ Արա Սարգսյանը հանել է Արփիկի գիպսե դիմակը և ձեռքի կրկնօրինակը։ Դրանք պահվում են բանաստեղծի տուն-թանգարանում։ Այդ օրերին էլ Չարենցը նախաբազկին է դաջել Արփիկի մահվան տարեթիվն ու նրա անունը։ Արփիկի մահից հետո՝ մինչև հարազատների մոտ՝ [[Մայկոպ]] մեկնելը, Չարենցը մեկուսացել է շրջապատից, օրեր շարունակ փակվել իր սենյակում և գրել ''«De profundis»'' վերնագրով պոեմ, որ հոգեհանգստի աղոթքի տրամադրություններ է ունեցել։ 1932 թվականին լրանում է Չարենցի գրական գործունեության 20 տարին։ Գրողների միությունը որոշում է նշել այդ հոբելյանը, ինչն այդպես էլ չի նշվում։ 1934-ին Չարենցը մասնակցում է [[ԽՍՀՄ]] գրողների առաջին համագումարին։ 1935 թվականից սկսած՝ Չարենցի դեմ ուղղված հալածանքներն ավելի են խորանում։ Նրան հեռացնում են հրատարակչությունից և գրողների միությունից։ 1936 թվականի սեպտեմբերի 24-ից Չարենցը ենթարկվում է տնային կալանքի, նույնը վերջնականապես պարտադրվում է նոյեմբերի 9-ին։ Հայտնի է նաև, որ այդ օրերին գրազի համար մի գիշերում Չարենցը գրել և հաջորդ օրը պատռել է վեց տասնյակից ավելի քառյակ։ 1936 թվականից ավելի ուժգնացած հալածանքների օրերին Չարենցը մեկուսացած կյանք է վարում։ Նա սպասումների մեջ էր։ 1936 թվականի հունիսի 20-ին Անդրերկրկոմի ղեկավարության հետ Խանջյանը սկսում է բանակցություններ վարել, որպեսզի Չարենցին թույլատրեն մեկնել արտասահման՝ բուժման նպատակով։ Սակայն Խանջյանի դավադիր սպանությունը ձախողում է Չարենցի մեկնումը։ 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ի առավոտյան՝ ժամը 7։00-ին, Կենտրոնական բանտի հիվանդանոցում, օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակից հետո, բոլորից լքված ու անօգնական՝ իր մահկանացուն է կնքում Եղիշե Չարենցը՝ ժամանակի մեծագույն բանաստեղծը։ Մարտի 13-ին լրացել էր նրա 40 տարին։ Տարիներ շարունակ տևած այս դաժան ողբերգության գլխավոր դեմքը արյունաքամ և ուժասպառ հեռացավ աշխարհից։ Հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 28-ին, կատարեցին դիահերձում։ Արձանագրության մեջ ասված է. «Քննության է դրված տղամարդու դիակ, միջինից ցածր հասակով, խիստ նիհարած։ Ձախ նախաբազկի արտաքին մակերեսին եղել է դաջված. «1927 թվականի հունվար, Ա.Չ»։ Անջինջ գրերով բանաստեղծը մարմնի վրա արձանագրել է իր մեծ սիրո՝ Արփենիկ Չարենցի մահվան թվականը։ Չարենցը տառապել է խորացած մորֆինիզմով, որից և հյուծվել է օրգանիզմը, իսկ վերջին օրերին մորֆինի բացակայությունը հասցրել է աղեստամոքսային ուղու քայքայման։ Գլուխ են բարձրացրել նաև նախկին հիվանդությունները՝ շարունակական պլևրիտը, լյարդի էխինոկոկոզը, երիկամի բորբոքումը։ Այդ ամենը հասցրել է թոքերի կատառային բորբոքման, որից էլ վրա է հասել մահը։ Նրա վիճակը ծանրացել էր նոյեմբերի 17-ից, որի պատճառով տեղափոխվել էր բանտի հիվանդանոց, ուր և վախճանվել է նոյեմբերի 27-ին։ Գերեզմանի տեղը անհայտ է։ Նա, որ վաղուց արդեն լեգենդ էր դարձել իր ժողովրդի համար, շարունակեց այդպես էլ ապրել մինչև իր նոր հարությունը ու նաև դրանից հետո։ Մարգարեանալով մի քանի ամիս առաջ՝ 1936 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, նա գրել էր. <poem>Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն, Ծանր կնստի քաղաքի վրա, Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն, Կամ լուր աղետի՝ թերթերում գրած։</poem> == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:Yeghishe Charents House in Kars 001.jpg|thumb|Չարենցի տունը [[Կարս]]ում]] Չարենցի առաջին սերը եղել է Աստղիկ Ղոնդախչյանը, ում էլ բանաստեղծը նվիրել է իր առաջին բանաստեղծական գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան»։ 1913 թվականին Կարսում լույս տեսած այս գրքում Չարենցը ներկայացնում է իր սերն ուղղված Աստղիկին։ Նա եղել է երաժիշտ և սովորել է Կարսի, Թիֆլիսի երաժշտանոցներում։ Չարենցը շատ մտերիմ էր նաև Աստղիկի հորեղբոր տղաների հետ։ Աստղիկ Ղոնդախչյանը 1915 թվականին կամավորական աշխատանք անելու և հայ որբերին օգնելու նպատակով մեկնել է [[Ղարաքիլիսա]], որտեղ ծանոթանում և ամուսնանում է տեղի շրջանի կառավարչի՝ Ալեքսանդր Բաբլանյանի հետ։ 1920-1921 թվականներին Եղիշե Չարենցն ապրում էր իր կյանքի ամենաբուռն օրերը։ Այդ աննախադեպ եռուզեռը նրան պարտադրել էր ոչ միայն ազգային, քաղաքական և հանրային կյանքը, այլև անձնական ճակատագիրը։ {{քաղվածք|<poem>Ես արդեն անցել եմ ճանապարհը Երկրային բոլո՜ր հույզերի...</poem>|}} [[Արմենուհի Տիգրանյան]]ին ձոնած գալանտ երգերը՝ «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» խորագրով, տպագրվել են մամուլում 1921 թվականին և երկերի ժողովածուի առաջին հատորում՝ 1922 թվականին։ Չարենցի սերն ամենևին անպատասխան չի եղել։ Այդ մասին են վկայում 1964 թվականին տպագրված բանաստեղծությունների ձեռագիր թերթիկները, որոնք նախկինում պահվել են Ա. Տիգրանյանի մոտ։ Այդ թերթիկների հակառակ երեսին ոչ Չարենցի ձեռքով գրված է երկու բանաստեղծություն։ Ամենայն հավանականությամբ դրանց հեղինակը Արմենուհի Տիգրանյանն է։ Հայտնի է Չարենցի սերը բանաստեղծուհի [[Լեյլի]]ի (Փառանձեմ Սահակյան Տեր-Մկրտչյան) հանդեպ։ Նրան ևս Չարենցը նվիրեց բանաստեղծությունների առանձին մի շարք՝ «Փողոցային պչրուհուն», որը ևս տպագրվեց երկերի ժողովածուի առաջին հատորում 1922 թվականին։ Ի դեպ, այդ շարքը Չարենցը գրել է Լեյլիի ալբոմում, որը սկսվում է Արմենուհի Տիգրանյանի ձեռքով գրված «Նորը լավ է, քան թե հինը...» եռատուն բանաստեղծությամբ՝ թվագրված 1919, ապրիլի 13, [[Թիֆլիս]]։ Կարինե Քոթանճյանի հետ մտերմությունը եղել է ոչ միայն անձնական, այլ նաև ստեղծագործական։ Նրան է նվիրել «Ծիածան» շարքը։ 1917 թվականի մարտին Չարենցը հեռանում է Մոսկվայից՝ կայարանում կարդալով Կարինեի համար գիշերը գրված բանաստեղծությունը՝ «Հեռացումի խոսքեր»։ Լյուսի Թառայանի նկատմամբ Չարենցը նույնպես անտարբեր չի եղել։ Նա եղել է դերասանուհի, ապրել է [[Բաքու|Բաքվում]]։ Չարենցը և Լյուսի Թառայանը հանդիպել են 1918 թվականին՝ շատ կարճ ժամանակ։ Չարենցն իր «Չարենցնամե» պոեմում գրել է. «Ես երբեք չեմ մոռանա, Թառայա՛ն»։ Նրա «Բրոնզե քույր իմ, բրոնզե հարս» բանաստեղծությունը նույնպես նվիրված էր Լյուսիին։ Առաջին կինը՝ [[Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյան]]ը, ծնվել է 1888 թվականին [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]]ում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի [[Գայանյան օրիորդաց դպրոց (Թիֆլիս)|Գայանյան ուսումնարանում]], ապա ուսումը շարունակել է [[Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտ|Մոսկվայի ուսուցչական համալսարանում]]։ 1920 թվականին գալիս է Երևան և աշխատանքի անցնում հատուկ խնդիրներ ունեցող երեխաների ամերիկյան որբանոցում։ Այստեղ էլ կայանում է Չարենցի հետ նրանց հանդիպումը, և մեկ տարի անց նրանք ամուսնանում են։ Արփենիկը մահացել է 1927 թվականին։ Ոմանք պատմում են, որ Արփիկի դագաղում՝ ապակյա տարայի մեջ ամփոփված, Չարենցը բանաստեղծություններ է թաղել{{փաստ}}։ «Էպիքական լուսաբացը»՝ «Նվիրում եմ գիրքս հիշատակին կնոջս, ընկերոջս, հերոսական բարեկամիս՝ Արփենիկ Չարենցին» ընծայագրով ձոնել է նրան։ Գրքում Արփենիկի հիշատակին նվիրված է նաև երկու սոնետ՝ «Իմ բարեկա՛մ, իմ սե՛ր, հերոսական ընկեր», «Մենք ապրեցինք քեզ հետ մի վիթխարի դարում»։ Նրան է ձոնել նաև «Տաղարան» ժողովածուն, որն ավարտել է 1921 թվականին։ Տաղարանը Չարենցի գեղարվեստական այդ ընթացքի ինքնատիպ արտահայտություններից մեկը եղավ։ 1930-ական թվականներին Չարենցը մտադրվում է ամուսնանալ։ Թեկնածուների մեջ էր նաև Արաքսյա Մանուկյանը, որով հետագայում գերվել է նաև [[Ավետիք Իսահակյան]]ը։ Այդ կինը 1930 թվականի սկզբին կորցրել էր ամուսնուն՝ [[Ստեփան Մանուկյան]]ին, որի աճյունը հիմա հանգչում է [[Կոմիտասի անվան պանթեոն]]ում՝ [[Հովհաննես Հովհաննիսյան (բանաստեղծ)|Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի կողքին։ 1931 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Չարենցը պաշտոնապես գրանցում է ամուսնությունը Իզաբելլա Կոդաբաշյանի հետ։ Իզաբելլան և Չարենցը ունենում են երկու դուստր. 1932 թվականին ծնվում է [[Արփենիկ Չարենց|Արփենիկը]], 1935 թվականին՝ [[Անահիտ Չարենց|Անահիտը]]։ Արփենիկին անվանել է Բոժիկ՝ փոքրիկ աստվածուհի, իսկ Անահիտին՝ Ադոկ՝ ասորափռյուգիական մեռնող ու հարություն առնող [[Ադոնիս]] աստծո անունով։ == Ստեղծագործություններ == 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում Եղիշե Սողոմոնյան ստորագրությամբ տպագրվում է «[[:s:Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին|Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին]]» տողով սկսվող բանաստեղծությունը, իսկ 1914 թվականին արդեն «Եղիշե Չարենց» ստորագրությամբ լույս է տեսնում 17-ամյա պատանու «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» գրքույկը՝ նվիրված Աստղիկ Ղոնդախչյանին. այն ընդգրկում էր մեկը մյուսին շարունակող երեք բանաստեղծություն։ Հաջորդ տարի՝ 1915 թվականին, լույս է տեսնում «Կապուտաչյա հայրենիք» պոեմը։ 1916 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսնում «[[Դանթեական առասպել]]» պոեմը։ Այդ օրերին էլ մեկնում է Մոսկվա՝ ուսումը շարունակելու Շանյավսկու համալսարանում, և մնում է այնտեղ մինչև 1917 թվականի գարունը։ 1918-1920 թվականներին գրում է «Սոմա», «[[Ամբոխները խելագարված]]» պոեմները և «Ողջակիզվող կրակ» շարքը։ 1920-1921 թվականներին Չարենցը գրում է «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները։ 1922-1924 թվականներին Չարենցի նոր որոնումների շրջանն է. ստեղծվում են «Պոեզոզուռնա», «Կոմալմանախ» ժողովածուները, «Ռոմանս անսեր» պոեմը, «Ասպետական» ռապսոդիան, «Կապկազ թամաշան»։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է [[Քանաքեռ]]ում կազմավորվող հայկական կամավորական խմբերին և որպես սանիտար, նաև որպես կռվող զինվոր՝ հասնում է մինչև [[Վան]]։ 1930-ականներին Չարենցին Հայաստանի գրողները խորհուրդ են տալիս մեկնել Հայաստանից դեպի [[Ռուսաստան]], քանի որ կանխազգում էին, որ հնարավոր է՝ բանաստեղծը ստալինյան ռեպրեսիաների զոհը դառնա։ [[Խաչիկ Դաշտենց]]ին Չարենցն ասել է, որ չի կարող մեկնել Հայաստանից, քանի որ իրեն Հայաստանից դուրս չի պատկերացնում։ == Հիշողություն == 1964 թվականին Երևանի Մաշտոցի պողոտայի 17 բնակարանում, որտեղ բանաստեղծն ապրել է իր կյանքի վերջին երկու տարիները, Հայաստանի Նախարարների խորհրդի որոշմամբ հիմնվեց [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը։ Շուրջ 11 տարի գրողի դուստրերի՝ Արփենիկի ու Անահիտի հետ մեկտեղ աշխատանքներ տարվեցին թանգարանի հավաքածուի հավաքագրման ուղղությամբ: Թանգարանի հավաքածուում ներառված են Եղիշե Չարենցի գրքերը, ամսագրերը, թերթերը, ձեռագրերը, փաստաթղթերը, լուսանկարները, կենցաղային ու անձնական իրերը<ref>{{Cite web |title=ՏՈՒՆ-ԹԱՆԳԱՐԱՆԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ |url=https://charents.am/եղիշե-չարենցի-տուն-թանգարան-2/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան |lang=hy}}</ref>: Ի նշանավորումն Տուն-թանգարանի հիմնադրման 60 և բացման 50-ամյակի՝ 2025 թվականի հունվարի 10-ին [[Ղազախստան]]ի [[Բայկոնուր տիեզերակայան|Բայկոնուր]] քաղաքի տիեզերակայանից տիեզերք ուղարկվեց Եղիշե Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքը<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի 35 լեզուներով թարգմանված Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքն ուղարկվել է տիեզերք |url=https://newsarmenia.am/am/news/culture/Ashkharhi-35-lezunerov/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=ԱՄԻ «Նովոստի–Արմենիա» |lang=hy}}</ref>։ == Հասցեներ == *[[Վենետիկ]], Luna հյուրանոց (Սան-Մարկոյի հրապարակի մոտ) - բնակվել է 1925 թ․ շրջագայության ժամանակ։ *Երևան, [[Գրանդ Հոթել Երևան]] - այստեղ է բնակվել 1928-1935 թթ․, *Երևան, [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան|Մաշտոցի պող․, 17]]։ == Մատենագիտություն == {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Երկերի հրատարակություններ }} [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի հուշատախտակ.jpg|մինի|250px|աջից|Պետհրատում 1928-1935 թթ. աշխատել է Եղիշե Չարենցը։ Տեղադրվել է ծննդյան 100 ամյակի առթիվ]] [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան. (3).JPG|մինի|250px|աջից|[[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը Երևանում]] [[Պատկեր:Arc-charents.jpg|մինի|250px|աջից|Չարենցի կամար, ՀՀ [[Կոտայքի մարզ]]]] [[Պատկեր:Yeghishe Charents plaque.jpg|մինի|Եղիշե Չարենցի հուշատախտակը Երևանի [[Մաշտոցի պողոտա]]յում]] * Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան (բանաստեղծություններ), Ղարս, [[1914]], 8 էջ։ * Կապուտաչյա հայրենիք (պոեմ), Թիֆլիս, [[1915]], 18 էջ։ * Դանթեական առասպել (պոեմ), Թիֆլիս, [[1916]], 64 էջ։ * Ծիածանը (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1917]], 64 էջ։ * Սոմա (նոր վեդյան պոեմ), Թիֆլիս, [[1918]], 16 էջ։ * Ամբոխները խելագարված (պոեմ), Թիֆլիս, [[1919]], 16 էջ։ * Բոլորին, բոլորին, բոլորին (երեք ռադիոպոեմ), Երևան, [[1920]], 24 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 1, (բանաստեղծություններ), Մոսկվա, 1922, 336 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 2, (էպիքական պոեմներ), Մոսկվա, 1922, 282 էջ։ * Պոեզոզուռնա, (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1922]], 32 էջ։ * Ռոմանս անսեր, Մոսկվա, 1922, 23 էջ։ * Կապկազ թամաշա (պոեմ), Թիֆլիս, [[1923]], 46 էջ։ * Պոեմներ, Կ. Պոլիս, [[1923]], 239 էջ։ * Կոմալմանախ (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1924]], 60 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը (պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Ստամբոլ (պոեմ), Կ. Պոլիս, [[1924]], 14 էջ։ * Երեք փոքրիկ պոեմ «Լենին» շարքից, [[Բեռլին]], [[1925]], 34 էջ։ * Մյուր դե Ֆեդերե (կոմունարների պատը [[Փարիզ]]ում, պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 59 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 14 էջ։ * Երկիր Նաիրի (վեպ), Երևան, Պետհրատ, [[1926]], 223 էջ։ * Հիշողություններ Երևանի ուղղիչ տնից, Թիֆլիս, [[1927]], 288 էջ։ * Ժողովածու պոեմների, Թիֆլիս, [[1927]], 186 էջ։ * Ռուբայաթ (քառյակներ), Թիֆլիս, [[1927]], 45 էջ։ * Չորս բալլադ, [[Մոսկվա]], [[1929]], 34 էջ։ * Էպիքական լուսաբաց, Երևան, Պետհրատ, [[1930]], 138 էջ։ * Երկեր, Երևան, Պետհրատ, [[1932]], 445 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 318 էջ։ * [[Բորիս Ձնելաձե]]։ Բալլադ գնդապետ Տոմսոնի, կոմերիտ տղի և գործադուլի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1934, 41 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, Պետհրատ, 1934, 268 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 20 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 243 էջ։ * Դանթեական առասպել, [[Բեյրութ]], [[1945]], 48 էջ։ * Գիրք ճանապարհի (հատընտիր), [[Հալեպ]], տպարան «Անի», [[1946]], 28 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, [[1950]], 317 էջ։ * Հատընտիր, Բեյրութ, [[1953]], 102 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, տպարան «Արևելք, [[1954]], 253 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 619 էջ։ * Լենին (պոեմներ և բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 48 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Բեյրութ, 1954, 16 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1955]], 484 էջ։ * Եղիշե Չարենցի ամբողջական գործը, հատոր 1 (բանաստեղծություններ), Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1955, 432 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1957]], 358 էջ։ * Գրականության մասին (հոդվածներ, նամակներ, ճառեր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1957, 218 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, [[1959]], 254 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1959, 318 էջ։ * Խմբապետ Շավարշը, Երևան, Հայպետհրատ, [[1961]], 26 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1962]], 392 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1963]], 399 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 3, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1964]], 375 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 5, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1966]], 649 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, «Հայաստան», 1966, 184 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1967]], 31 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի (տեքստը հայերեն, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ժողովուրդների ու արտասահմանյան 12 լեզուներով), Երևան, «Հայաստան», 1967, 29 էջ։ * Քնարերգական, արվեստ քերթության, գիրք իմաստության, տաղեր և խորհուրդներ, երգիծական փրկված պատառիկներ, Երևան, «Հայաստան», 1967, 364 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 6, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 804 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 4, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1968]], 626 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, «Հայաստան», [[1969]], 39 էջ։ * [[Կոմիտաս]] (պոեմ), Երևան, «Հայաստան», 1969, 34 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի... (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», [[1970]], 32 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Հայաստան», [[1973]], 434 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1975]], 30 էջ։ * Բանաստեղծություններ, պոեմներ, բալլադներ, Երևան, «Լույս», [[1976]], 112 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, «Սովետական գրող», [[1977]], 174 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 366 էջ<ref>{{Cite book |title=Գրական տեղեկատու |publisher=«Սովետական գրականություն |year=1981 |location=Երևան |page=361-363}}</ref>։ * Երկեր, Երևան, 1983։ * Անտիպ և չհավաքված երկեր, Երևան, 1983։ * Բանաստեղծություններ և պոեմներ, Երևան, 1984։ * Երկեր, Երևան, 1985, 488 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. I. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1912–1922 թթ.), Երևան, 1986, 440 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. II. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1922–1932 թթ.), Երևան, 1986, 416 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. III. Բանաստեղծություններ, Պոեմներ, Թարգմանություներ (1932–1937 թթ.), Երևան, 1987, 544 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. IV. Երկիր Նաիրի, Երևանի ուղղիչ տնից, Երևան, 1987, 368 էջ։ * [[Վլադիմիր Լենին|Լենինապատում]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, 1987, 96 էջ։ * Հատընտիր, Երևան, 1987, 464 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Ա. Բանաստեղծութիւններ, Պոեմներ, [[Վենետիկ]], 1991, 100 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Բ. Գիրք ճանապարհի, [[Կոմիտաս]]ի յիշատակին, Յետմահու հրատարակութիւններ, Վենետիկ, 1992, 160 էջ։ * Նորահայտ էջեր (պոեմներ, բանաստեղծություններ), Երևան, 1996, 636 էջ։ * 100 (բանաստեղծութիւններ), [[Անթիլիաս]], 1997, 304 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 1997, 256 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, 1997, 317 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, 1997, 448 էջ։ * Քնարերգական։ Արվեստ քերթության։ Գիրք իմաստության։ Տաղեր և խորհուրդներ։ Երգիծական։ Փրկված պատառիկներ, Երևան, 1997, 328 էջ։ * [[Աղասի Խանջյան]]ին (բանաստեղծություններ), Երևան, 2001, 74 էջ։ * Վերջին խոսք, Երևան, 2007, 328 էջ։ * Տեսիլաժամեր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2007, 104 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 2011, 288 էջ։ * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 272 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, 2012, 208 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Ա, Երևան, 2012, 496 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Բ, Երևան, 2012, 328 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Գ, Երևան, 2012, 488 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Դ, Երևան, 2015, 424 էջ։ <!-- * [[Սերժ Վենտուրին]]ի, Եղիշե Չարենցի, ''Դանթեական առասպել'' ([[1915]]-[[1916]]), գրքի պատրաստումը, թարգմանությունը հայերենից դեպի ֆրանսերեն, վերջաբանը և ծանոթագրությունները Սերժ Վենտուրինիի՝ Եղիսաբեթ Մուրադյանի համագործակցությամբ Éditions L'Harmattan, մատենաշար «Հայ գրարվեստ», N°2, Փարիզ, 10 դեկտեմբերի [[2010]] թ. (ISBN 978-2-296-13174-3). Գիրքը նվիրված է Լիու Քսիաոբոյին --> {{Hidden end}} {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Թարգմանությունները (ռուսերենից) }} {{Թարգմանիչ}} [[Պատկեր:1,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|մինի|150px]] [[Պատկեր:ArmenianStamps-126.jpg|մինի|150px]] [[Պատկեր:1958 CPA 2126.jpg|մինի|150px]] * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը (փոխադրություն), Երևան, Պետհրատ, [[1928]], 14 էջ։ * [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], Հեքիաթ կոմինտերնի մասին, Ե., Պետհրատ, 1929, 12 էջ։ Նկարիչ՝ Կ. Ռուդակով։ * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը, Երևան, Պետհրատ, [[1929]], 16 էջ։ * [[Նիկոլայ Ասեև]] (Օսեև), Գիշերվա ահը, Երևան, Պետհրատ, [[1931]], 12 էջ։ * [[Էրիխ Մարիա Ռեմարկ]], Արևմտյան ֆրոնտում անփոփոխ է, Երևան, Պետհրատ, [[1932]]։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 111 էջ։ * [[Ալեքսանդր Պուշկին]], բանաստեղծություններ, հեքիաթներ (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Պետհրատ, [[1936]], 176 էջ։ * [[Նիկոլայ Նեկրասով]], Բանաստեղծություններ (գրքի մեջ մտնող գրքերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Հայպետհրատ, [[1962]], 108 էջ։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Հայպետհրատ, [[1963]], 112 էջ։ * Գիքորի երազը (փոխադրություն, ըստ Մարշակի «Գրքույկ գրքույկ մասին» պոեմի), Երևան, «Սովետական գրող», [[1976]], 10 էջ։ {{Hidden end}} == Ֆիլմեր == [[Պատկեր:Yerevan Y Charents monument.jpg|մինի|upright|[[Եղիշե Չարենցի հուշարձան (Երևան)|Եղիշե Չարենցի հուշարձանը]] Երևանում]] * «Եղիշե Չարենց, հայտնի և անհայտ էջեր» - Սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր [[Լևոն Մկրտչյան (կինոռեժիսոր)|Լևոն Մկրտչյան]], ֆիլմի տեքստը կարդում է [[Սոս Սարգսյան]]ը։ Ֆիլմում նկարահանվել են Արփենիկ Չարենցը, [[Գևորգ Էմին]]ը, նկարիչ [[Ռեգինա Ղազարյան]]ը, երգիչ-բանահավաք [[Հայրիկ Մուրադյան]]ը և իր բանտի ընկեր Մուրադ Ջուլֆիգարովը։ «[[Հայկ (կինոստուդիա)|Հայկ]]» վավերագրական Ֆիլմերի կինոստուդիա - 1987։ * Եղիշե Չարենցի մասին պատմող «Մահվան տեսիլ» գեղարվեստական դրաման նկարահանվել է 2012 թվականին՝ «[[Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայան|Ազատություն]]» ռադիոկայանի կողմից՝ մեծ բանաստեղծի կնոջ՝ Իզաբելլա Չարենցի հուշերի մոտիվներով։ Ֆիլմը ցուցադրվել է [[Մոսկվա կինոթատրոն]]ում, դեկտեմբերի 14-ին։ Ֆիլմի հեռուստատեսային պրեմիերան տեղի ունեցավ 2012 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ Չարենցի մահվան 75-ամյակի օրը, «[[Արմնյուզ]]» հեռուստաընկերության եթերում։ Ֆիլմի ռեժիսորը և պրոդյուսերն է Հրայր Թամրազյանը, սցենարի հեղինակը՝ Գայանե Դանիելյանը, օպերատորը՝ Լևոն Գրիգորյանը։ Ֆիլմի գլխավոր դերերում նկարահանվել են Արա Հարությունյանը (Եղիշե Չարենց), [[Նարինե Գրիգորյան]]ը (Իզաբելլա Չարենց) և Տիգրան Մացակյանը (ՆԿՎԴ-ի քննիչ)։ Ֆիլմը թարգմանվել է նաև ռուսերեն՝ [[Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոն|Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնի]] դերասանների կատարմամբ։ * 1976 թվականին [[Ֆրունզե Դովլաթյան]]ի նկարահանած «[[Երկունք (ֆիլմ)|Երկունք]]» կինոնկարում Եղիշե Չարենցի դերը կատարել է [[Ազատ Գասպարյան]]ը։ Ֆիլմը 1920-ական թվականների հետպատերազմյան ծանր տարիների մասին է։ == Տես նաև == * [[Եղիշե Չարենցի կյանքի ժամանակագրություն]] * [[Նորագույն շրջանի հայ գրականություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == {{refbegin|2}} * [[Նորայր Դաբաղյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1954]], 144 էջ։ * [[Հակոբ Սալախյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 204 էջ։ * [[Արշալույս Հարությունի Բաբայան|Արշալույս Բաբայան]], Չարենցը Հոկտեմբերի երգիչ, Երևան, ՀՍՍՀ Քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման ընկերություն, 1958, 37 էջ։ * Արշալույս Բաբայան, Չարենցը և Հոկտեմբերը, Երևան, «Հայաստան», 1967, 92 էջ։ * [[Սուրեն Աղաբաբյան]], Եղիշե Չարենց, գիրք 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1973, 442 էջ։ * Սուրեն Աղաբաբյան, Եղիշե Չարենց, գիրք 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1977, 399 էջ։ * [[Աշոտ Մարության]], Եղիշե Չարենցի չափածոյի լեզուն և ոճը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 200 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Եղիշե Չարենցը և ռուս գրականությունը, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1979, 344 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Չարենցի հետ, Երևան, 1980, 156 էջ։ * Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։ * [[Հովիկ Չարխչյան]], [[Չարենցի կրակոցը]] (փաստագրական վեպ), Երևան, «Տիգրան Մեծ», 2010, 608 էջ։ * [[Հենրիկ Էդոյան]], Չարենցի պոետիկան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1986, 452 էջ։ * [[Գարեգին Բես]], Իմ Չարենցը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 336 էջ։ * Հիշողություններ Եղիշե Չարենցի մասին /Չարենցի հետ/, Երևան, 1961, 400 էջ։ * Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին, Երևան, 1986, 500 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 1997, 424 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, մաս 2, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 2008, 440 էջ։ * [[Ռուբեն Զարյան]], Հուշապատում, հատ. 1, Երևան, 1975։ * [[Գարեգին Բես]], Հուշանովելենր, Երևան, 1985։ * Վահրամ Մարտիրոսյան, Չարենց, գեղարվեստական կինոնկարի սցենար, Երևան 2012 * [[Ազատ Մաթյան]], Ո՞Վ Է ՉԱՐԵՆՑԸ. 2012, Թեհրան, 186 էջ։ * Աղբալեան Ն., Ամբողջական երկեր, հհ. 1-2, Բեյրութ, 1959, 1966։ * Բախչինյան Հ., Չարենցապատում ըստ անտիպ վավերագրերի, Ե., 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցը և 1920-ական թվականների սովետահայ պոեզիան, Ե., 1983։ * Գասպարյան Դ., Ողբերգական Չարենցը, Ե., 1990։ * Գասպարյան Դ., Փակ դռների գաղտնիքը։ Չարենցը, Բակունցը և մյուսները, Ե., 1994։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենց։ Հայոց բանաստեղծության մայրաքաղաքը, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցյան ասույթներ, Բեյրույթ, 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցի հավատաքննությունը կամ բանաստեղծի վերջին աղոթքը, Ե., 2003։ * Գասպարյան Դ., Նորահայտ էջեր, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցի հետ։ Հուշեր, հհ. 1-2, 1997, 2008։ * Գրիգորյան Ս․, Չարենցի բնագիրը, Ե․, 2013 * Եղիազարյան Ա., Չարենցը և պատմությունը, Ե., 1997։ * Եղիշե Չարենցի դատավարությունը, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Ե., 1995, թիվ 1։ * Զաքարյան Ա., Եղիշե Չարենց, հհ. 1-2, Ե., 1997, 2003։ * Թամրազյան Հ., Երիտասարդ Չարենցը, Ե., 1974։ * Թամրազյան Հ., Եղիշե Չարենց, Ե., 1981։ * Կարինյան Ա., Եղիշե Չարենց, Ե., 1972։ * Հակոբեան Ս., Եղիշե Չարենց, Վիեննա, 1924։ * Հայրապետյան Ն., Չարենցը և գիրքը, Ե., 1987։ * Չարենց Ան., Չարենցի ձեռագրերի աշխարհում, Ե., 1978։ * Չարենց Արփ., Եղիշե Չարենցի աղոթքները, Ե., 1999։ * Չարենց Արփ., Իմ համալսարանները, Ե., 2000։ * Չարենց Արփ., Անհայտը հայտնիի մեջ, Ե., 2006։ * Չարենց Արփ., Նամակներ դուստրերին և մոը աքսորավայրերից, Ե., 2009։ * Չարենց Եղիշե, Մեթոդական նյութեր, Ե., 1957։ * Չարենցյան ընթեցումներ, հհ. 1-10, Ե., ԵՊՀ հրատ․, 1973-2017։ * Չարենցյան ընթերցումներ Գյումրիում, Ե., 1997։ * Նավասարդյան Վ., Չարենց։ Հուշեր և խորհրդածություններ, Ե., 2007։ * Չարենցի ստեղծագործությունը։ Հոդվածների ժողովածու, Ե., 1957։ * Ջրբաշյան Է., Ե. Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» բանաստեղծությունը, Ե., 2003։ * Օշական Հ., Եղիշե Չարենց, «Հայրենիք», Բոստոն, 1924, թիվ 2, 1925, թիվ 3, 4։ {{refend}} == Արտաքին հղումներ == * [https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ Եղիշե Չարենց․ Վերջին աղոթք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423181115/https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ |date=2023-04-23 }} * [https://yeghishecharents.wordpress.com/ Եղիշե Չարենց] * [https://times.am/975463/ Եղիշե Չարենց․ հետաքրքիր փաստեր գրողի մասին] * [http://hayeren.hayastan.com/english/poet.php?poets=1charenc Եղիշե Չարենց] * «Ազատություն» ռադիոկայան [https://www.azatutyun.am/a/24784843.html Եղիշե Չարենց. Մահվան տեսիլ], կինոդրամա Եղիշե Չարենցի կյանքի վերջին տարիների և նրա ողբերգական մահվան մասին * [https://www.youtube.com/watch?v=lmHtvG4U8UM Բացահայտում. Եղիշե Չարենց] {{ՎԴԵ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Եղիշե Չարենց}} {{Հայկական գիր և գրականություն}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=670}} {{DEFAULTSORT:Չարենց, Եղիշե}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կալանավորներ և ձերբակալվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր]] r6mtkbgbzhmfooxymfl4o84dv52sdcg 10722465 10722464 2026-04-09T06:51:57Z PieWriter 164441 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-21721-96|~2026-21721-96]] ([[User talk:~2026-21721-96|talk]]) to last version by ~2026-17598-16: test edits, please use the sandbox 10722465 wikitext text/x-wiki {{Տես նաև| կյանքի ժամանակագրություն}} {{Տեղեկաքարտ Գրող | գրական շարժումներ = [[Ռեալիզմ (գրականություն)|ռեալիզմ]], [[ֆուտուրիզմ]] | ուշագրավ աշխատանքներ = Ամբոխները Խելագարված, Սոմա, Երկիր Նաիրի, Նավզիկե | ամուսին = Արփենիկ Չարենց, Իզաբելլա Չարենց | զավակներ = [[Արփենիկ Չարենց]], Անահիտ }} '''Եղիշե Չարենց''' (''Եղիշե Աբգարի Սողոմոնյան'', {{ԱԾ}}), [[հայ]] [[բանաստեղծ]], գրող, թարգմանիչ և հրատարակիչ<ref>Ազատ Եղիազարյան, Հայ նորագույն գրականություն, Երևան, 2005։</ref><ref>Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։</ref><ref>Հ. Էդոյան, Չարենցի պոետիկան, Երևան, 1986։</ref><ref>Դ. Գասպարյան, Ողբերգական Չարենցը, Երևան, 1990։</ref>։ [[ԽՍՀՄ Գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ՝ 1939 թվականից։ [[ԽՄԿԿ]] անդամ՝ 1918 թվականից։ == Գրական անուն == Եղիշե Չարենցը [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարուն]] պատմել է, թե [[Կարս]] էր եկել Չարենց ազգանունով մի բժիշկ, որի ցուցատախտակի «Չարենց» մակագրությունն էլ վերցրել է։ Պատանեկան տարիների մտերիմները այլ բացատրություններ էլ են տալիս։ Ըստ Կարինե Քոթանջյանի՝ բանաստեղծը Չարենց է մկրտվել, որովհետև մանկուց եղել է չար երեխա։ Նրան այնքան են չար ասել, որ Չարենց էլ մնացել է։ Իսկ Անուշավան Ջիդեջյանը ([[Վիվան]]) բանաստեղծի կողմից վկայել է, որ Չարենց անունն առաջացել է [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի «Անչար» ոտանավորի հնչյունական տեղաշարժերի արդյունքում, անչարը ծառատեսակ է, որ աճում է անապատում, և որի արմատները թույն են արտադրում։ [[1921]] թվականից «Չարենց» գրական անունը նրա համար դառնում է նաև քաղաքացիական ազգանուն։ «Չարենց» անվան ընտրությանը բանաստեղծն ավելի ուշ տվել է տրամաբանական այսպիսի բացատրություն. «Աշխարհում բարու դիմակի տակ շատ հաճախ չարն է թաքնված, ես էլ իմ հոգու բարի բովանդակությանը, այսպես ասած, չար անուն եմ տվել»։ == Կենսագրություն == Չարենցը ծնվել է [[1897]] թվականին [[Կարս]]ում։ «Արևելյան փոշոտ ու դեղին մի քաղաք, անկյանք փողոցներ, բերդ, Վարդանի կամուրջ, Առաքելոց եկեղեցի և հինգ հարկանի պաշտոնական մի շենք»,- այսպես է գրողը ներկայացնում իր ծննդավայրը։ Այս տխուր միջավայրը, սակայն, նրան տվել է ինչ-որ բան, ազդել մանուկ հոգու վրա։ Բանաստեղծն ինքն էլ այս մթնոլորտի հետ է կապում իր խառնվածքի ձևավորումը։ Նրա ծնողները՝ գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանը և Թեկղի /Թելլի/ Միրզայանը, [[Կարս]] էին գաղթել Իրանի Մակու քաղաքից։ Սողոմոնյանների ընտանիքում մեծանում էին չորս տղա և երեք աղջիկ։ Կարսի տունը այժմ կիսավեր վիճակում է։ Ապագա բանաստեղծը հետևողական կրթություն չի ստացել։ 1908-1912 թվականներին սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում և հեռացվել՝ ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով։ 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում լույս է տեսել նրա «Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին» տողով սկսվող առաջին բանաստեղծությունը։ 1914 թվականին լույս տեսավ նրա բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան». նա արդեն հանդես էր գալիս «Չարենց» գրական ազգանվամբ։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է հայ կամավորական գնդերից մեկում և հասնում մինչև Վան։ [[Պատկեր:Vruir-Charents1.JPG|մինի|«Եղիշե Չարենց», նկարիչ՝ [[Վրույր Գալստյան]], 1964]] 1915 թվականին Հայկական կամավորական 6-րդ ջոկատը, թուրքերի դեմ կռվող ռուսական բանակին միանալու համար, անցնում էր [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հյուսիս-արևելք գտնվող Թափարիզ լեռան վրայով։ Լեռան կատարին՝ ձյուների մեջ, սառած-ընկած էին ծերերի, կանանց, երեխաների դիակներ... Տարերայնորեն գումարված միտինգում ելույթ ունեցավ նաև վտիտ մարմնով կարսեցի մի կամավորական։ Զինվորական համազգեստը մեծ էր նրա վրա, բայց խոշոր, սև աչքերում այնպիսի կրակներ էին վառվում, որ ոչ ոք չէր նկատում հագուստի անհամապատասխանությունը։ Այդ զինվոր-հռետորը ապագա մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցն էր (Սողոմոնյան)։ Տեսածի, ապրածի ու զգացածի յուրահատուկ արտահայտությունը հետագայում դարձավ բանաստեղծի «Դանթեական առասպել» պոեմը, որը 1914-1918 թվականների համաշխարհային պատերազմի առաջին և ամենացնցող արձագանքն է հայ գրականության մեջ։ Այս պոեմը առաջին գրավոր հիշատակություններից է Հայոց եղեռնի մասին<ref>Ի՞նչ է, ո՞վ է հանրագիտարան</ref>։ Գիտելիքների պակասը նա լրացրել է կյանքի համալսարաններում և ընթերցանությամբ։ Հայրենիքին պիտանի լինելու մղումով 1919 թվականի աշնանը նա ուսուցչություն է անում [[Կարսի մարզ]]ի Բաշքյադիկլար գյուղի դպրոցում։ Չարենցի անունը նրան արժանի բարձր գնահատականով ներկայացնելու պատիվը վիճակված էր խոշորագույն քննադատ, Հանրային կրթության և արվեստների նախարար [[Նիկոլ Աղբալյան]]ին, որն էլ հայ գրական ընկերության անդրանիկ նիստերից մեկը 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նվիրեց Չարենցի ստեղծագործությանը։ Բանաստեղծը թեև ներկա չէր երեկոյին, բայց տեղեկացավ գրական այդ իրադարձության մասին։ 1920 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին Աղբալյանին ներկայացած բանաստեղծն աշխատանքի է նշանակվել Աղբալյանի ղեկավարած նախարարությունում, որպես հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար։ 1920-1921 թվականներին Չարենցին վերստին տեսնում ենք ուսուցչի պաշտոնում։ Այս բարդ ու հարափոփոխ ժամանակների ծնունդն են նրա «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները՝ գրված 1920 թվականին։ 1920 թվականի նոյեմբերին՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո, Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատում նա ստանձնում է արվեստի բաժնի վարիչի պաշտոն և աշխատում մինչև 1921 թվականի մայիսը։ 1920-ական թվականների առաջին տարիները ևս բուռն շրջան են նրա թե՛ գրական, թե՛ անձնական կյանքում։ Մեկը մյուսի հետևից գրում է «Էմալե պրոֆիլը Ձեր», «Փողոցային պչրուհուն» շարքերը, «Ամենապոեմ», «Չարենցնամե» պոեմները, շարադրում «[[Երկիր Նաիրի (վեպ)|Երկիր Նաիրի]]» վեպը։ 1921 թվականի մայիսին ամուսնանում է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ, ում հանդեպ տածում էր անսահման սեր ու գորով և ում հետագայում պիտի կոչեր «հերոսական կին և բարեկամ»։ Արփենիկի հետ էլ նա մեկնում է Մոսկվա՝ Արևելքի աշխատավորների համալսարանում լրացնելու կրթության պակասը։ Սակայն նրա անհանգիստ ոգին չէր կարող տեղավորվել ուսանողական նստարանին։ Կյանքը հոսում էր, գրական գործը՝ եռում։ 1922 թվականին Մոսկվայում նա լույս է ընծայում իր երկերի երկհատոր մեծադիր ժողովածուն, որ ինքնին երևույթ էր այդ տարիների հայ կյանքում։ 1922 թվականի «Երեքի» դեկլարացիայից հետո նա փաստորեն դառնում է նորագույն շրջանի հայ գրականության առաջնորդը։ Աշխարհաճանաչողությունն ընդարձակելու նպատակով, շնորհիվ գրականագետ [[Հարություն Սուրխաթյան]]ի, 1924 թվականի նոյեմբերի 20-ին [[Բաթում]]ից Չարենցը մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության։ Լինում է [[Տրապիզոն]]ում, [[Կ. Պոլիս|Կ.Պոլսում]], [[Աթենք]]ում, [[Հռոմ]]ում, [[Վենետիկ]]ում, [[Փարիզ]]ում, Բեռլինում։ 1925 թվականի հուլիսի 31-ին վերադառնալով [[Երևան]]՝ նա ստանձնում է նոր կազմավորված «Հոկտեմբեր» գրական միության ղեկավարությունը՝ այն վերանվանելով «Նոյեմբեր»։ Բռնկուն և ազատ տարերքի ստեղծագործող էր Չարենցը։ Այդ տարերքը երկնում էր հանճարեղ գործեր։ Հոգեկան այդ լարված կացության մեջ սիրային մի արկած Չարենցի համար ունենում է տխուր վերջաբան։ 1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նա ձերբակալվում և հայտնվում է Երևանի ուղղիչ տանը։ Աբովյան փողոցում հոգեկան անհավասարակշիռ կացության մեջ Չարենցը ատրճանակով կրակում և վիրավորում է Մարիաննա Այվազյան անունով մի գեղեցկուհու, որի հանդեպ նախապես ունեցել էր բուռն զգացմունքներ։ Բարեբախտաբար, Չարենցը վրիպում է և սոսկ թեթև քերծվածք պատճառում այդ աղջկան, որը կոմպոզիտոր [[Արտեմի Այվազյան]]ի քույրն էր։ Այդ արկածից որպես հիշատակ մնում է «Երևանի ուղղիչ տնից» հուշ-ակնարկը։ 1927 թվականին մահանում է Չարենցի կինը։ Արփիկի մահը Չարենցը շատ ծանր է տարել։ Մահվան հաջորդ օրն իսկ այրել է հանգուցյալ կնոջ բոլոր զգեստները, որոնք սիրով ու գուրգուրանքով բերել էր արտասահմանից։ Այրել է, որպեսզի ուրիշի ձեռքը չընկնեն, և դրանով իսկ չնսեմանա սիրելիի հիշատակը։ Իսկ որպես թանկարժեք մասունք՝ իր խնդրանքով քանդակագործ Արա Սարգսյանը հանել է Արփիկի գիպսե դիմակը և ձեռքի կրկնօրինակը։ Դրանք պահվում են բանաստեղծի տուն-թանգարանում։ Այդ օրերին էլ Չարենցը նախաբազկին է դաջել Արփիկի մահվան տարեթիվն ու նրա անունը։ Արփիկի մահից հետո՝ մինչև հարազատների մոտ՝ [[Մայկոպ]] մեկնելը, Չարենցը մեկուսացել է շրջապատից, օրեր շարունակ փակվել իր սենյակում և գրել ''«De profundis»'' վերնագրով պոեմ, որ հոգեհանգստի աղոթքի տրամադրություններ է ունեցել։ 1932 թվականին լրանում է Չարենցի գրական գործունեության 20 տարին։ Գրողների միությունը որոշում է նշել այդ հոբելյանը, ինչն այդպես էլ չի նշվում։ 1934-ին Չարենցը մասնակցում է [[ԽՍՀՄ]] գրողների առաջին համագումարին։ 1935 թվականից սկսած՝ Չարենցի դեմ ուղղված հալածանքներն ավելի են խորանում։ Նրան հեռացնում են հրատարակչությունից և գրողների միությունից։ 1936 թվականի սեպտեմբերի 24-ից Չարենցը ենթարկվում է տնային կալանքի, նույնը վերջնականապես պարտադրվում է նոյեմբերի 9-ին։ Հայտնի է նաև, որ այդ օրերին գրազի համար մի գիշերում Չարենցը գրել և հաջորդ օրը պատռել է վեց տասնյակից ավելի քառյակ։ 1936 թվականից ավելի ուժգնացած հալածանքների օրերին Չարենցը մեկուսացած կյանք է վարում։ Նա սպասումների մեջ էր։ 1936 թվականի հունիսի 20-ին Անդրերկրկոմի ղեկավարության հետ Խանջյանը սկսում է բանակցություններ վարել, որպեսզի Չարենցին թույլատրեն մեկնել արտասահման՝ բուժման նպատակով։ Սակայն Խանջյանի դավադիր սպանությունը ձախողում է Չարենցի մեկնումը։ 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ի առավոտյան՝ ժամը 7։00-ին, Կենտրոնական բանտի հիվանդանոցում, օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակից հետո, բոլորից լքված ու անօգնական՝ իր մահկանացուն է կնքում Եղիշե Չարենցը՝ ժամանակի մեծագույն բանաստեղծը։ Մարտի 13-ին լրացել էր նրա 40 տարին։ Տարիներ շարունակ տևած այս դաժան ողբերգության գլխավոր դեմքը արյունաքամ և ուժասպառ հեռացավ աշխարհից։ Հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 28-ին, կատարեցին դիահերձում։ Արձանագրության մեջ ասված է. «Քննության է դրված տղամարդու դիակ, միջինից ցածր հասակով, խիստ նիհարած։ Ձախ նախաբազկի արտաքին մակերեսին եղել է դաջված. «1927 թվականի հունվար, Ա.Չ»։ Անջինջ գրերով բանաստեղծը մարմնի վրա արձանագրել է իր մեծ սիրո՝ Արփենիկ Չարենցի մահվան թվականը։ Չարենցը տառապել է խորացած մորֆինիզմով, որից և հյուծվել է օրգանիզմը, իսկ վերջին օրերին մորֆինի բացակայությունը հասցրել է աղեստամոքսային ուղու քայքայման։ Գլուխ են բարձրացրել նաև նախկին հիվանդությունները՝ շարունակական պլևրիտը, լյարդի էխինոկոկոզը, երիկամի բորբոքումը։ Այդ ամենը հասցրել է թոքերի կատառային բորբոքման, որից էլ վրա է հասել մահը։ Նրա վիճակը ծանրացել էր նոյեմբերի 17-ից, որի պատճառով տեղափոխվել էր բանտի հիվանդանոց, ուր և վախճանվել է նոյեմբերի 27-ին։ Գերեզմանի տեղը անհայտ է։ Նա, որ վաղուց արդեն լեգենդ էր դարձել իր ժողովրդի համար, շարունակեց այդպես էլ ապրել մինչև իր նոր հարությունը ու նաև դրանից հետո։ Մարգարեանալով մի քանի ամիս առաջ՝ 1936 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, նա գրել էր. <poem>Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն, Ծանր կնստի քաղաքի վրա, Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն, Կամ լուր աղետի՝ թերթերում գրած։</poem> == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:Yeghishe Charents House in Kars 001.jpg|thumb|Չարենցի տունը [[Կարս]]ում]] Չարենցի առաջին սերը եղել է Աստղիկ Ղոնդախչյանը, ում էլ բանաստեղծը նվիրել է իր առաջին բանաստեղծական գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան»։ 1913 թվականին Կարսում լույս տեսած այս գրքում Չարենցը ներկայացնում է իր սերն ուղղված Աստղիկին։ Նա եղել է երաժիշտ և սովորել է Կարսի, Թիֆլիսի երաժշտանոցներում։ Չարենցը շատ մտերիմ էր նաև Աստղիկի հորեղբոր տղաների հետ։ Աստղիկ Ղոնդախչյանը 1915 թվականին կամավորական աշխատանք անելու և հայ որբերին օգնելու նպատակով մեկնել է [[Ղարաքիլիսա]], որտեղ ծանոթանում և ամուսնանում է տեղի շրջանի կառավարչի՝ Ալեքսանդր Բաբլանյանի հետ։ 1920-1921 թվականներին Եղիշե Չարենցն ապրում էր իր կյանքի ամենաբուռն օրերը։ Այդ աննախադեպ եռուզեռը նրան պարտադրել էր ոչ միայն ազգային, քաղաքական և հանրային կյանքը, այլև անձնական ճակատագիրը։ {{քաղվածք|<poem>Ես արդեն անցել եմ ճանապարհը Երկրային բոլո՜ր հույզերի...</poem>|}} [[Արմենուհի Տիգրանյան]]ին ձոնած գալանտ երգերը՝ «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» խորագրով, տպագրվել են մամուլում 1921 թվականին և երկերի ժողովածուի առաջին հատորում՝ 1922 թվականին։ Չարենցի սերն ամենևին անպատասխան չի եղել։ Այդ մասին են վկայում 1964 թվականին տպագրված բանաստեղծությունների ձեռագիր թերթիկները, որոնք նախկինում պահվել են Ա. Տիգրանյանի մոտ։ Այդ թերթիկների հակառակ երեսին ոչ Չարենցի ձեռքով գրված է երկու բանաստեղծություն։ Ամենայն հավանականությամբ դրանց հեղինակը Արմենուհի Տիգրանյանն է։ Հայտնի է Չարենցի սերը բանաստեղծուհի [[Լեյլի]]ի (Փառանձեմ Սահակյան Տեր-Մկրտչյան) հանդեպ։ Նրան ևս Չարենցը նվիրեց բանաստեղծությունների առանձին մի շարք՝ «Փողոցային պչրուհուն», որը ևս տպագրվեց երկերի ժողովածուի առաջին հատորում 1922 թվականին։ Ի դեպ, այդ շարքը Չարենցը գրել է Լեյլիի ալբոմում, որը սկսվում է Արմենուհի Տիգրանյանի ձեռքով գրված «Նորը լավ է, քան թե հինը...» եռատուն բանաստեղծությամբ՝ թվագրված 1919, ապրիլի 13, [[Թիֆլիս]]։ Կարինե Քոթանճյանի հետ մտերմությունը եղել է ոչ միայն անձնական, այլ նաև ստեղծագործական։ Նրան է նվիրել «Ծիածան» շարքը։ 1917 թվականի մարտին Չարենցը հեռանում է Մոսկվայից՝ կայարանում կարդալով Կարինեի համար գիշերը գրված բանաստեղծությունը՝ «Հեռացումի խոսքեր»։ Լյուսի Թառայանի նկատմամբ Չարենցը նույնպես անտարբեր չի եղել։ Նա եղել է դերասանուհի, ապրել է [[Բաքու|Բաքվում]]։ Չարենցը և Լյուսի Թառայանը հանդիպել են 1918 թվականին՝ շատ կարճ ժամանակ։ Չարենցն իր «Չարենցնամե» պոեմում գրել է. «Ես երբեք չեմ մոռանա, Թառայա՛ն»։ Նրա «Բրոնզե քույր իմ, բրոնզե հարս» բանաստեղծությունը նույնպես նվիրված էր Լյուսիին։ Առաջին կինը՝ [[Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյան]]ը, ծնվել է 1888 թվականին [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]]ում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի [[Գայանյան օրիորդաց դպրոց (Թիֆլիս)|Գայանյան ուսումնարանում]], ապա ուսումը շարունակել է [[Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտ|Մոսկվայի ուսուցչական համալսարանում]]։ 1920 թվականին գալիս է Երևան և աշխատանքի անցնում հատուկ խնդիրներ ունեցող երեխաների ամերիկյան որբանոցում։ Այստեղ էլ կայանում է Չարենցի հետ նրանց հանդիպումը, և մեկ տարի անց նրանք ամուսնանում են։ Արփենիկը մահացել է 1927 թվականին։ Ոմանք պատմում են, որ Արփիկի դագաղում՝ ապակյա տարայի մեջ ամփոփված, Չարենցը բանաստեղծություններ է թաղել{{փաստ}}։ «Էպիքական լուսաբացը»՝ «Նվիրում եմ գիրքս հիշատակին կնոջս, ընկերոջս, հերոսական բարեկամիս՝ Արփենիկ Չարենցին» ընծայագրով ձոնել է նրան։ Գրքում Արփենիկի հիշատակին նվիրված է նաև երկու սոնետ՝ «Իմ բարեկա՛մ, իմ սե՛ր, հերոսական ընկեր», «Մենք ապրեցինք քեզ հետ մի վիթխարի դարում»։ Նրան է ձոնել նաև «Տաղարան» ժողովածուն, որն ավարտել է 1921 թվականին։ Տաղարանը Չարենցի գեղարվեստական այդ ընթացքի ինքնատիպ արտահայտություններից մեկը եղավ։ 1930-ական թվականներին Չարենցը մտադրվում է ամուսնանալ։ Թեկնածուների մեջ էր նաև Արաքսյա Մանուկյանը, որով հետագայում գերվել է նաև [[Ավետիք Իսահակյան]]ը։ Այդ կինը 1930 թվականի սկզբին կորցրել էր ամուսնուն՝ [[Ստեփան Մանուկյան]]ին, որի աճյունը հիմա հանգչում է [[Կոմիտասի անվան պանթեոն]]ում՝ [[Հովհաննես Հովհաննիսյան (բանաստեղծ)|Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի կողքին։ 1931 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Չարենցը պաշտոնապես գրանցում է ամուսնությունը Իզաբելլա Կոդաբաշյանի հետ։ Իզաբելլան և Չարենցը ունենում են երկու դուստր. 1932 թվականին ծնվում է [[Արփենիկ Չարենց|Արփենիկը]], 1935 թվականին՝ [[Անահիտ Չարենց|Անահիտը]]։ Արփենիկին անվանել է Բոժիկ՝ փոքրիկ աստվածուհի, իսկ Անահիտին՝ Ադոկ՝ ասորափռյուգիական մեռնող ու հարություն առնող [[Ադոնիս]] աստծո անունով։ == Ստեղծագործություններ == 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում Եղիշե Սողոմոնյան ստորագրությամբ տպագրվում է «[[:s:Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին|Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին]]» տողով սկսվող բանաստեղծությունը, իսկ 1914 թվականին արդեն «Եղիշե Չարենց» ստորագրությամբ լույս է տեսնում 17-ամյա պատանու «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» գրքույկը՝ նվիրված Աստղիկ Ղոնդախչյանին. այն ընդգրկում էր մեկը մյուսին շարունակող երեք բանաստեղծություն։ Հաջորդ տարի՝ 1915 թվականին, լույս է տեսնում «Կապուտաչյա հայրենիք» պոեմը։ 1916 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսնում «[[Դանթեական առասպել]]» պոեմը։ Այդ օրերին էլ մեկնում է Մոսկվա՝ ուսումը շարունակելու Շանյավսկու համալսարանում, և մնում է այնտեղ մինչև 1917 թվականի գարունը։ 1918-1920 թվականներին գրում է «Սոմա», «[[Ամբոխները խելագարված]]» պոեմները և «Ողջակիզվող կրակ» շարքը։ 1920-1921 թվականներին Չարենցը գրում է «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները։ 1922-1924 թվականներին Չարենցի նոր որոնումների շրջանն է. ստեղծվում են «Պոեզոզուռնա», «Կոմալմանախ» ժողովածուները, «Ռոմանս անսեր» պոեմը, «Ասպետական» ռապսոդիան, «Կապկազ թամաշան»։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է [[Քանաքեռ]]ում կազմավորվող հայկական կամավորական խմբերին և որպես սանիտար, նաև որպես կռվող զինվոր՝ հասնում է մինչև [[Վան]]։ 1930-ականներին Չարենցին Հայաստանի գրողները խորհուրդ են տալիս մեկնել Հայաստանից դեպի [[Ռուսաստան]], քանի որ կանխազգում էին, որ հնարավոր է՝ բանաստեղծը ստալինյան ռեպրեսիաների զոհը դառնա։ [[Խաչիկ Դաշտենց]]ին Չարենցն ասել է, որ չի կարող մեկնել Հայաստանից, քանի որ իրեն Հայաստանից դուրս չի պատկերացնում։ == Հիշողություն == 1964 թվականին Երևանի Մաշտոցի պողոտայի 17 բնակարանում, որտեղ բանաստեղծն ապրել է իր կյանքի վերջին երկու տարիները, Հայաստանի Նախարարների խորհրդի որոշմամբ հիմնվեց [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը։ Շուրջ 11 տարի գրողի դուստրերի՝ Արփենիկի ու Անահիտի հետ մեկտեղ աշխատանքներ տարվեցին թանգարանի հավաքածուի հավաքագրման ուղղությամբ: Թանգարանի հավաքածուում ներառված են Եղիշե Չարենցի գրքերը, ամսագրերը, թերթերը, ձեռագրերը, փաստաթղթերը, լուսանկարները, կենցաղային ու անձնական իրերը<ref>{{Cite web |title=ՏՈՒՆ-ԹԱՆԳԱՐԱՆԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ |url=https://charents.am/եղիշե-չարենցի-տուն-թանգարան-2/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան |lang=hy}}</ref>: Ի նշանավորումն Տուն-թանգարանի հիմնադրման 60 և բացման 50-ամյակի՝ 2025 թվականի հունվարի 10-ին [[Ղազախստան]]ի [[Բայկոնուր տիեզերակայան|Բայկոնուր]] քաղաքի տիեզերակայանից տիեզերք ուղարկվեց Եղիշե Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքը<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի 35 լեզուներով թարգմանված Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքն ուղարկվել է տիեզերք |url=https://newsarmenia.am/am/news/culture/Ashkharhi-35-lezunerov/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=ԱՄԻ «Նովոստի–Արմենիա» |lang=hy}}</ref>։ == Հասցեներ == *[[Վենետիկ]], Luna հյուրանոց (Սան-Մարկոյի հրապարակի մոտ) - բնակվել է 1925 թ․ շրջագայության ժամանակ։ *Երևան, [[Գրանդ Հոթել Երևան]] - այստեղ է բնակվել 1928-1935 թթ․, *Երևան, [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան|Մաշտոցի պող․, 17]]։ == Մատենագիտություն == {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Երկերի հրատարակություններ }} [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի հուշատախտակ.jpg|մինի|250px|աջից|Պետհրատում 1928-1935 թթ. աշխատել է Եղիշե Չարենցը։ Տեղադրվել է ծննդյան 100 ամյակի առթիվ]] [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան. (3).JPG|մինի|250px|աջից|[[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը Երևանում]] [[Պատկեր:Arc-charents.jpg|մինի|250px|աջից|Չարենցի կամար, ՀՀ [[Կոտայքի մարզ]]]] [[Պատկեր:Yeghishe Charents plaque.jpg|մինի|Եղիշե Չարենցի հուշատախտակը Երևանի [[Մաշտոցի պողոտա]]յում]] * Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան (բանաստեղծություններ), Ղարս, [[1914]], 8 էջ։ * Կապուտաչյա հայրենիք (պոեմ), Թիֆլիս, [[1915]], 18 էջ։ * Դանթեական առասպել (պոեմ), Թիֆլիս, [[1916]], 64 էջ։ * Ծիածանը (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1917]], 64 էջ։ * Սոմա (նոր վեդյան պոեմ), Թիֆլիս, [[1918]], 16 էջ։ * Ամբոխները խելագարված (պոեմ), Թիֆլիս, [[1919]], 16 էջ։ * Բոլորին, բոլորին, բոլորին (երեք ռադիոպոեմ), Երևան, [[1920]], 24 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 1, (բանաստեղծություններ), Մոսկվա, 1922, 336 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 2, (էպիքական պոեմներ), Մոսկվա, 1922, 282 էջ։ * Պոեզոզուռնա, (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1922]], 32 էջ։ * Ռոմանս անսեր, Մոսկվա, 1922, 23 էջ։ * Կապկազ թամաշա (պոեմ), Թիֆլիս, [[1923]], 46 էջ։ * Պոեմներ, Կ. Պոլիս, [[1923]], 239 էջ։ * Կոմալմանախ (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1924]], 60 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը (պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Ստամբոլ (պոեմ), Կ. Պոլիս, [[1924]], 14 էջ։ * Երեք փոքրիկ պոեմ «Լենին» շարքից, [[Բեռլին]], [[1925]], 34 էջ։ * Մյուր դե Ֆեդերե (կոմունարների պատը [[Փարիզ]]ում, պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 59 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 14 էջ։ * Երկիր Նաիրի (վեպ), Երևան, Պետհրատ, [[1926]], 223 էջ։ * Հիշողություններ Երևանի ուղղիչ տնից, Թիֆլիս, [[1927]], 288 էջ։ * Ժողովածու պոեմների, Թիֆլիս, [[1927]], 186 էջ։ * Ռուբայաթ (քառյակներ), Թիֆլիս, [[1927]], 45 էջ։ * Չորս բալլադ, [[Մոսկվա]], [[1929]], 34 էջ։ * Էպիքական լուսաբաց, Երևան, Պետհրատ, [[1930]], 138 էջ։ * Երկեր, Երևան, Պետհրատ, [[1932]], 445 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 318 էջ։ * [[Բորիս Ձնելաձե]]։ Բալլադ գնդապետ Տոմսոնի, կոմերիտ տղի և գործադուլի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1934, 41 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, Պետհրատ, 1934, 268 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 20 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 243 էջ։ * Դանթեական առասպել, [[Բեյրութ]], [[1945]], 48 էջ։ * Գիրք ճանապարհի (հատընտիր), [[Հալեպ]], տպարան «Անի», [[1946]], 28 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, [[1950]], 317 էջ։ * Հատընտիր, Բեյրութ, [[1953]], 102 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, տպարան «Արևելք, [[1954]], 253 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 619 էջ։ * Լենին (պոեմներ և բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 48 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Բեյրութ, 1954, 16 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1955]], 484 էջ։ * Եղիշե Չարենցի ամբողջական գործը, հատոր 1 (բանաստեղծություններ), Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1955, 432 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1957]], 358 էջ։ * Գրականության մասին (հոդվածներ, նամակներ, ճառեր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1957, 218 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, [[1959]], 254 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1959, 318 էջ։ * Խմբապետ Շավարշը, Երևան, Հայպետհրատ, [[1961]], 26 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1962]], 392 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1963]], 399 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 3, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1964]], 375 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 5, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1966]], 649 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, «Հայաստան», 1966, 184 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1967]], 31 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի (տեքստը հայերեն, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ժողովուրդների ու արտասահմանյան 12 լեզուներով), Երևան, «Հայաստան», 1967, 29 էջ։ * Քնարերգական, արվեստ քերթության, գիրք իմաստության, տաղեր և խորհուրդներ, երգիծական փրկված պատառիկներ, Երևան, «Հայաստան», 1967, 364 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 6, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 804 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 4, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1968]], 626 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, «Հայաստան», [[1969]], 39 էջ։ * [[Կոմիտաս]] (պոեմ), Երևան, «Հայաստան», 1969, 34 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի... (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», [[1970]], 32 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Հայաստան», [[1973]], 434 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1975]], 30 էջ։ * Բանաստեղծություններ, պոեմներ, բալլադներ, Երևան, «Լույս», [[1976]], 112 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, «Սովետական գրող», [[1977]], 174 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 366 էջ<ref>{{Cite book |title=Գրական տեղեկատու |publisher=«Սովետական գրականություն |year=1981 |location=Երևան |page=361-363}}</ref>։ * Երկեր, Երևան, 1983։ * Անտիպ և չհավաքված երկեր, Երևան, 1983։ * Բանաստեղծություններ և պոեմներ, Երևան, 1984։ * Երկեր, Երևան, 1985, 488 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. I. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1912–1922 թթ.), Երևան, 1986, 440 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. II. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1922–1932 թթ.), Երևան, 1986, 416 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. III. Բանաստեղծություններ, Պոեմներ, Թարգմանություներ (1932–1937 թթ.), Երևան, 1987, 544 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. IV. Երկիր Նաիրի, Երևանի ուղղիչ տնից, Երևան, 1987, 368 էջ։ * [[Վլադիմիր Լենին|Լենինապատում]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, 1987, 96 էջ։ * Հատընտիր, Երևան, 1987, 464 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Ա. Բանաստեղծութիւններ, Պոեմներ, [[Վենետիկ]], 1991, 100 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Բ. Գիրք ճանապարհի, [[Կոմիտաս]]ի յիշատակին, Յետմահու հրատարակութիւններ, Վենետիկ, 1992, 160 էջ։ * Նորահայտ էջեր (պոեմներ, բանաստեղծություններ), Երևան, 1996, 636 էջ։ * 100 (բանաստեղծութիւններ), [[Անթիլիաս]], 1997, 304 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 1997, 256 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, 1997, 317 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, 1997, 448 էջ։ * Քնարերգական։ Արվեստ քերթության։ Գիրք իմաստության։ Տաղեր և խորհուրդներ։ Երգիծական։ Փրկված պատառիկներ, Երևան, 1997, 328 էջ։ * [[Աղասի Խանջյան]]ին (բանաստեղծություններ), Երևան, 2001, 74 էջ։ * Վերջին խոսք, Երևան, 2007, 328 էջ։ * Տեսիլաժամեր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2007, 104 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 2011, 288 էջ։ * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 272 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, 2012, 208 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Ա, Երևան, 2012, 496 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Բ, Երևան, 2012, 328 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Գ, Երևան, 2012, 488 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Դ, Երևան, 2015, 424 էջ։ <!-- * [[Սերժ Վենտուրին]]ի, Եղիշե Չարենցի, ''Դանթեական առասպել'' ([[1915]]-[[1916]]), գրքի պատրաստումը, թարգմանությունը հայերենից դեպի ֆրանսերեն, վերջաբանը և ծանոթագրությունները Սերժ Վենտուրինիի՝ Եղիսաբեթ Մուրադյանի համագործակցությամբ Éditions L'Harmattan, մատենաշար «Հայ գրարվեստ», N°2, Փարիզ, 10 դեկտեմբերի [[2010]] թ. (ISBN 978-2-296-13174-3). Գիրքը նվիրված է Լիու Քսիաոբոյին --> {{Hidden end}} {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Թարգմանությունները (ռուսերենից) }} {{Թարգմանիչ}} [[Պատկեր:1,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|մինի|150px]] [[Պատկեր:ArmenianStamps-126.jpg|մինի|150px]] [[Պատկեր:1958 CPA 2126.jpg|մինի|150px]] * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը (փոխադրություն), Երևան, Պետհրատ, [[1928]], 14 էջ։ * [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], Հեքիաթ կոմինտերնի մասին, Ե., Պետհրատ, 1929, 12 էջ։ Նկարիչ՝ Կ. Ռուդակով։ * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը, Երևան, Պետհրատ, [[1929]], 16 էջ։ * [[Նիկոլայ Ասեև]] (Օսեև), Գիշերվա ահը, Երևան, Պետհրատ, [[1931]], 12 էջ։ * [[Էրիխ Մարիա Ռեմարկ]], Արևմտյան ֆրոնտում անփոփոխ է, Երևան, Պետհրատ, [[1932]]։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 111 էջ։ * [[Ալեքսանդր Պուշկին]], բանաստեղծություններ, հեքիաթներ (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Պետհրատ, [[1936]], 176 էջ։ * [[Նիկոլայ Նեկրասով]], Բանաստեղծություններ (գրքի մեջ մտնող գրքերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Հայպետհրատ, [[1962]], 108 էջ։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Հայպետհրատ, [[1963]], 112 էջ։ * Գիքորի երազը (փոխադրություն, ըստ Մարշակի «Գրքույկ գրքույկ մասին» պոեմի), Երևան, «Սովետական գրող», [[1976]], 10 էջ։ {{Hidden end}} == Ֆիլմեր == [[Պատկեր:Yerevan Y Charents monument.jpg|մինի|upright|[[Եղիշե Չարենցի հուշարձան (Երևան)|Եղիշե Չարենցի հուշարձանը]] Երևանում]] * «Եղիշե Չարենց, հայտնի և անհայտ էջեր» - Սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր [[Լևոն Մկրտչյան (կինոռեժիսոր)|Լևոն Մկրտչյան]], ֆիլմի տեքստը կարդում է [[Սոս Սարգսյան]]ը։ Ֆիլմում նկարահանվել են Արփենիկ Չարենցը, [[Գևորգ Էմին]]ը, նկարիչ [[Ռեգինա Ղազարյան]]ը, երգիչ-բանահավաք [[Հայրիկ Մուրադյան]]ը և իր բանտի ընկեր Մուրադ Ջուլֆիգարովը։ «[[Հայկ (կինոստուդիա)|Հայկ]]» վավերագրական Ֆիլմերի կինոստուդիա - 1987։ * Եղիշե Չարենցի մասին պատմող «Մահվան տեսիլ» գեղարվեստական դրաման նկարահանվել է 2012 թվականին՝ «[[Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայան|Ազատություն]]» ռադիոկայանի կողմից՝ մեծ բանաստեղծի կնոջ՝ Իզաբելլա Չարենցի հուշերի մոտիվներով։ Ֆիլմը ցուցադրվել է [[Մոսկվա կինոթատրոն]]ում, դեկտեմբերի 14-ին։ Ֆիլմի հեռուստատեսային պրեմիերան տեղի ունեցավ 2012 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ Չարենցի մահվան 75-ամյակի օրը, «[[Արմնյուզ]]» հեռուստաընկերության եթերում։ Ֆիլմի ռեժիսորը և պրոդյուսերն է Հրայր Թամրազյանը, սցենարի հեղինակը՝ Գայանե Դանիելյանը, օպերատորը՝ Լևոն Գրիգորյանը։ Ֆիլմի գլխավոր դերերում նկարահանվել են Արա Հարությունյանը (Եղիշե Չարենց), [[Նարինե Գրիգորյան]]ը (Իզաբելլա Չարենց) և Տիգրան Մացակյանը (ՆԿՎԴ-ի քննիչ)։ Ֆիլմը թարգմանվել է նաև ռուսերեն՝ [[Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոն|Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնի]] դերասանների կատարմամբ։ * 1976 թվականին [[Ֆրունզե Դովլաթյան]]ի նկարահանած «[[Երկունք (ֆիլմ)|Երկունք]]» կինոնկարում Եղիշե Չարենցի դերը կատարել է [[Ազատ Գասպարյան]]ը։ Ֆիլմը 1920-ական թվականների հետպատերազմյան ծանր տարիների մասին է։ == Տես նաև == * [[Եղիշե Չարենցի կյանքի ժամանակագրություն]] * [[Նորագույն շրջանի հայ գրականություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == {{refbegin|2}} * [[Նորայր Դաբաղյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1954]], 144 էջ։ * [[Հակոբ Սալախյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 204 էջ։ * [[Արշալույս Հարությունի Բաբայան|Արշալույս Բաբայան]], Չարենցը Հոկտեմբերի երգիչ, Երևան, ՀՍՍՀ Քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման ընկերություն, 1958, 37 էջ։ * Արշալույս Բաբայան, Չարենցը և Հոկտեմբերը, Երևան, «Հայաստան», 1967, 92 էջ։ * [[Սուրեն Աղաբաբյան]], Եղիշե Չարենց, գիրք 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1973, 442 էջ։ * Սուրեն Աղաբաբյան, Եղիշե Չարենց, գիրք 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1977, 399 էջ։ * [[Աշոտ Մարության]], Եղիշե Չարենցի չափածոյի լեզուն և ոճը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 200 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Եղիշե Չարենցը և ռուս գրականությունը, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1979, 344 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Չարենցի հետ, Երևան, 1980, 156 էջ։ * Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։ * [[Հովիկ Չարխչյան]], [[Չարենցի կրակոցը]] (փաստագրական վեպ), Երևան, «Տիգրան Մեծ», 2010, 608 էջ։ * [[Հենրիկ Էդոյան]], Չարենցի պոետիկան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1986, 452 էջ։ * [[Գարեգին Բես]], Իմ Չարենցը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 336 էջ։ * Հիշողություններ Եղիշե Չարենցի մասին /Չարենցի հետ/, Երևան, 1961, 400 էջ։ * Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին, Երևան, 1986, 500 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 1997, 424 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, մաս 2, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 2008, 440 էջ։ * [[Ռուբեն Զարյան]], Հուշապատում, հատ. 1, Երևան, 1975։ * [[Գարեգին Բես]], Հուշանովելենր, Երևան, 1985։ * Վահրամ Մարտիրոսյան, Չարենց, գեղարվեստական կինոնկարի սցենար, Երևան 2012 * [[Ազատ Մաթյան]], Ո՞Վ Է ՉԱՐԵՆՑԸ. 2012, Թեհրան, 186 էջ։ * Աղբալեան Ն., Ամբողջական երկեր, հհ. 1-2, Բեյրութ, 1959, 1966։ * Բախչինյան Հ., Չարենցապատում ըստ անտիպ վավերագրերի, Ե., 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցը և 1920-ական թվականների սովետահայ պոեզիան, Ե., 1983։ * Գասպարյան Դ., Ողբերգական Չարենցը, Ե., 1990։ * Գասպարյան Դ., Փակ դռների գաղտնիքը։ Չարենցը, Բակունցը և մյուսները, Ե., 1994։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենց։ Հայոց բանաստեղծության մայրաքաղաքը, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցյան ասույթներ, Բեյրույթ, 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցի հավատաքննությունը կամ բանաստեղծի վերջին աղոթքը, Ե., 2003։ * Գասպարյան Դ., Նորահայտ էջեր, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցի հետ։ Հուշեր, հհ. 1-2, 1997, 2008։ * Գրիգորյան Ս․, Չարենցի բնագիրը, Ե․, 2013 * Եղիազարյան Ա., Չարենցը և պատմությունը, Ե., 1997։ * Եղիշե Չարենցի դատավարությունը, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Ե., 1995, թիվ 1։ * Զաքարյան Ա., Եղիշե Չարենց, հհ. 1-2, Ե., 1997, 2003։ * Թամրազյան Հ., Երիտասարդ Չարենցը, Ե., 1974։ * Թամրազյան Հ., Եղիշե Չարենց, Ե., 1981։ * Կարինյան Ա., Եղիշե Չարենց, Ե., 1972։ * Հակոբեան Ս., Եղիշե Չարենց, Վիեննա, 1924։ * Հայրապետյան Ն., Չարենցը և գիրքը, Ե., 1987։ * Չարենց Ան., Չարենցի ձեռագրերի աշխարհում, Ե., 1978։ * Չարենց Արփ., Եղիշե Չարենցի աղոթքները, Ե., 1999։ * Չարենց Արփ., Իմ համալսարանները, Ե., 2000։ * Չարենց Արփ., Անհայտը հայտնիի մեջ, Ե., 2006։ * Չարենց Արփ., Նամակներ դուստրերին և մոը աքսորավայրերից, Ե., 2009։ * Չարենց Եղիշե, Մեթոդական նյութեր, Ե., 1957։ * Չարենցյան ընթեցումներ, հհ. 1-10, Ե., ԵՊՀ հրատ․, 1973-2017։ * Չարենցյան ընթերցումներ Գյումրիում, Ե., 1997։ * Նավասարդյան Վ., Չարենց։ Հուշեր և խորհրդածություններ, Ե., 2007։ * Չարենցի ստեղծագործությունը։ Հոդվածների ժողովածու, Ե., 1957։ * Ջրբաշյան Է., Ե. Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» բանաստեղծությունը, Ե., 2003։ * Օշական Հ., Եղիշե Չարենց, «Հայրենիք», Բոստոն, 1924, թիվ 2, 1925, թիվ 3, 4։ {{refend}} == Արտաքին հղումներ == * [https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ Եղիշե Չարենց․ Վերջին աղոթք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423181115/https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ |date=2023-04-23 }} * [https://yeghishecharents.wordpress.com/ Եղիշե Չարենց] * [https://times.am/975463/ Եղիշե Չարենց․ հետաքրքիր փաստեր գրողի մասին] * [http://hayeren.hayastan.com/english/poet.php?poets=1charenc Եղիշե Չարենց] * «Ազատություն» ռադիոկայան [https://www.azatutyun.am/a/24784843.html Եղիշե Չարենց. Մահվան տեսիլ], կինոդրամա Եղիշե Չարենցի կյանքի վերջին տարիների և նրա ողբերգական մահվան մասին * [https://www.youtube.com/watch?v=lmHtvG4U8UM Բացահայտում. Եղիշե Չարենց] {{ՎԴԵ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Եղիշե Չարենց}} {{Հայկական գիր և գրականություն}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=670}} {{DEFAULTSORT:Չարենց, Եղիշե}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կալանավորներ և ձերբակալվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր]] dsx7s2rmii1pl54iogk5xnbdf8tvtxf 10722466 10722465 2026-04-09T06:53:47Z ~2026-21721-96 169299 10722466 wikitext text/x-wiki {{Տես նաև| կյանքի ժամանակագրություն}} {{Տեղեկաքարտ Գրող | գրական շարժումներ = [[Ռեալիզմ (գրականություն)|ռեալիզմ]], [[ֆուտուրիզմ]] | ուշագրավ աշխատանքներ = Ամբոխները Խելագարված, Սոմա, Երկիր Նաիրի, Նավզիկե | ամուսին = Արփենիկ Չարենց, Իզաբելլա Չարենց | զավակներ = [[Արփենիկ Չարենց]], Անահիտ }} '''Եղիշե Չարենց''' (''Եղիշե Աբգարի Սողոմոնյան'', {{ԱԾ}}), [[հայ]] [[բանաստեղծ]], գրող, թարգմանիչ և հրատարակիչ<ref>Ազատ Եղիազարյան, Հայ նորագույն գրականություն, Երևան, 2005։</ref><ref>Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։</ref><ref>Հ. Էդոյան, Չարենցի պոետիկան, Երևան, 1986։</ref><ref>Դ. Գասպարյան, Ողբերգական Չարենցը, Երևան, 1990։</ref>։ [[ԽՍՀՄ Գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ՝ 1939 թվականից։ [[ԽՄԿԿ]] անդամ՝ 1918 թվականից։ Բարև ձեզ Ը. Բուլղադարյան👋 == Գրական անուն == Եղիշե Չարենցը [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարուն]] պատմել է, թե [[Կարս]] էր եկել Չարենց ազգանունով մի բժիշկ, որի ցուցատախտակի «Չարենց» մակագրությունն էլ վերցրել է։ Պատանեկան տարիների մտերիմները այլ բացատրություններ էլ են տալիս։ Ըստ Կարինե Քոթանջյանի՝ բանաստեղծը Չարենց է մկրտվել, որովհետև մանկուց եղել է չար երեխա։ Նրան այնքան են չար ասել, որ Չարենց էլ մնացել է։ Իսկ Անուշավան Ջիդեջյանը ([[Վիվան]]) բանաստեղծի կողմից վկայել է, որ Չարենց անունն առաջացել է [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի «Անչար» ոտանավորի հնչյունական տեղաշարժերի արդյունքում, անչարը ծառատեսակ է, որ աճում է անապատում, և որի արմատները թույն են արտադրում։ [[1921]] թվականից «Չարենց» գրական անունը նրա համար դառնում է նաև քաղաքացիական ազգանուն։ «Չարենց» անվան ընտրությանը բանաստեղծն ավելի ուշ տվել է տրամաբանական այսպիսի բացատրություն. «Աշխարհում բարու դիմակի տակ շատ հաճախ չարն է թաքնված, ես էլ իմ հոգու բարի բովանդակությանը, այսպես ասած, չար անուն եմ տվել»։ == Կենսագրություն == Չարենցը ծնվել է [[1897]] թվականին [[Կարս]]ում։ «Արևելյան փոշոտ ու դեղին մի քաղաք, անկյանք փողոցներ, բերդ, Վարդանի կամուրջ, Առաքելոց եկեղեցի և հինգ հարկանի պաշտոնական մի շենք»,- այսպես է գրողը ներկայացնում իր ծննդավայրը։ Այս տխուր միջավայրը, սակայն, նրան տվել է ինչ-որ բան, ազդել մանուկ հոգու վրա։ Բանաստեղծն ինքն էլ այս մթնոլորտի հետ է կապում իր խառնվածքի ձևավորումը։ Նրա ծնողները՝ գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանը և Թեկղի /Թելլի/ Միրզայանը, [[Կարս]] էին գաղթել Իրանի Մակու քաղաքից։ Սողոմոնյանների ընտանիքում մեծանում էին չորս տղա և երեք աղջիկ։ Կարսի տունը այժմ կիսավեր վիճակում է։ Ապագա բանաստեղծը հետևողական կրթություն չի ստացել։ 1908-1912 թվականներին սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում և հեռացվել՝ ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով։ 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում լույս է տեսել նրա «Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին» տողով սկսվող առաջին բանաստեղծությունը։ 1914 թվականին լույս տեսավ նրա բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան». նա արդեն հանդես էր գալիս «Չարենց» գրական ազգանվամբ։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է հայ կամավորական գնդերից մեկում և հասնում մինչև Վան։ [[Պատկեր:Vruir-Charents1.JPG|մինի|«Եղիշե Չարենց», նկարիչ՝ [[Վրույր Գալստյան]], 1964]] 1915 թվականին Հայկական կամավորական 6-րդ ջոկատը, թուրքերի դեմ կռվող ռուսական բանակին միանալու համար, անցնում էր [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հյուսիս-արևելք գտնվող Թափարիզ լեռան վրայով։ Լեռան կատարին՝ ձյուների մեջ, սառած-ընկած էին ծերերի, կանանց, երեխաների դիակներ... Տարերայնորեն գումարված միտինգում ելույթ ունեցավ նաև վտիտ մարմնով կարսեցի մի կամավորական։ Զինվորական համազգեստը մեծ էր նրա վրա, բայց խոշոր, սև աչքերում այնպիսի կրակներ էին վառվում, որ ոչ ոք չէր նկատում հագուստի անհամապատասխանությունը։ Այդ զինվոր-հռետորը ապագա մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցն էր (Սողոմոնյան)։ Տեսածի, ապրածի ու զգացածի յուրահատուկ արտահայտությունը հետագայում դարձավ բանաստեղծի «Դանթեական առասպել» պոեմը, որը 1914-1918 թվականների համաշխարհային պատերազմի առաջին և ամենացնցող արձագանքն է հայ գրականության մեջ։ Այս պոեմը առաջին գրավոր հիշատակություններից է Հայոց եղեռնի մասին<ref>Ի՞նչ է, ո՞վ է հանրագիտարան</ref>։ Գիտելիքների պակասը նա լրացրել է կյանքի համալսարաններում և ընթերցանությամբ։ Հայրենիքին պիտանի լինելու մղումով 1919 թվականի աշնանը նա ուսուցչություն է անում [[Կարսի մարզ]]ի Բաշքյադիկլար գյուղի դպրոցում։ Չարենցի անունը նրան արժանի բարձր գնահատականով ներկայացնելու պատիվը վիճակված էր խոշորագույն քննադատ, Հանրային կրթության և արվեստների նախարար [[Նիկոլ Աղբալյան]]ին, որն էլ հայ գրական ընկերության անդրանիկ նիստերից մեկը 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նվիրեց Չարենցի ստեղծագործությանը։ Բանաստեղծը թեև ներկա չէր երեկոյին, բայց տեղեկացավ գրական այդ իրադարձության մասին։ 1920 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին Աղբալյանին ներկայացած բանաստեղծն աշխատանքի է նշանակվել Աղբալյանի ղեկավարած նախարարությունում, որպես հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար։ 1920-1921 թվականներին Չարենցին վերստին տեսնում ենք ուսուցչի պաշտոնում։ Այս բարդ ու հարափոփոխ ժամանակների ծնունդն են նրա «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները՝ գրված 1920 թվականին։ 1920 թվականի նոյեմբերին՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո, Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատում նա ստանձնում է արվեստի բաժնի վարիչի պաշտոն և աշխատում մինչև 1921 թվականի մայիսը։ 1920-ական թվականների առաջին տարիները ևս բուռն շրջան են նրա թե՛ գրական, թե՛ անձնական կյանքում։ Մեկը մյուսի հետևից գրում է «Էմալե պրոֆիլը Ձեր», «Փողոցային պչրուհուն» շարքերը, «Ամենապոեմ», «Չարենցնամե» պոեմները, շարադրում «[[Երկիր Նաիրի (վեպ)|Երկիր Նաիրի]]» վեպը։ 1921 թվականի մայիսին ամուսնանում է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ, ում հանդեպ տածում էր անսահման սեր ու գորով և ում հետագայում պիտի կոչեր «հերոսական կին և բարեկամ»։ Արփենիկի հետ էլ նա մեկնում է Մոսկվա՝ Արևելքի աշխատավորների համալսարանում լրացնելու կրթության պակասը։ Սակայն նրա անհանգիստ ոգին չէր կարող տեղավորվել ուսանողական նստարանին։ Կյանքը հոսում էր, գրական գործը՝ եռում։ 1922 թվականին Մոսկվայում նա լույս է ընծայում իր երկերի երկհատոր մեծադիր ժողովածուն, որ ինքնին երևույթ էր այդ տարիների հայ կյանքում։ 1922 թվականի «Երեքի» դեկլարացիայից հետո նա փաստորեն դառնում է նորագույն շրջանի հայ գրականության առաջնորդը։ Աշխարհաճանաչողությունն ընդարձակելու նպատակով, շնորհիվ գրականագետ [[Հարություն Սուրխաթյան]]ի, 1924 թվականի նոյեմբերի 20-ին [[Բաթում]]ից Չարենցը մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության։ Լինում է [[Տրապիզոն]]ում, [[Կ. Պոլիս|Կ.Պոլսում]], [[Աթենք]]ում, [[Հռոմ]]ում, [[Վենետիկ]]ում, [[Փարիզ]]ում, Բեռլինում։ 1925 թվականի հուլիսի 31-ին վերադառնալով [[Երևան]]՝ նա ստանձնում է նոր կազմավորված «Հոկտեմբեր» գրական միության ղեկավարությունը՝ այն վերանվանելով «Նոյեմբեր»։ Բռնկուն և ազատ տարերքի ստեղծագործող էր Չարենցը։ Այդ տարերքը երկնում էր հանճարեղ գործեր։ Հոգեկան այդ լարված կացության մեջ սիրային մի արկած Չարենցի համար ունենում է տխուր վերջաբան։ 1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նա ձերբակալվում և հայտնվում է Երևանի ուղղիչ տանը։ Աբովյան փողոցում հոգեկան անհավասարակշիռ կացության մեջ Չարենցը ատրճանակով կրակում և վիրավորում է Մարիաննա Այվազյան անունով մի գեղեցկուհու, որի հանդեպ նախապես ունեցել էր բուռն զգացմունքներ։ Բարեբախտաբար, Չարենցը վրիպում է և սոսկ թեթև քերծվածք պատճառում այդ աղջկան, որը կոմպոզիտոր [[Արտեմի Այվազյան]]ի քույրն էր։ Այդ արկածից որպես հիշատակ մնում է «Երևանի ուղղիչ տնից» հուշ-ակնարկը։ 1927 թվականին մահանում է Չարենցի կինը։ Արփիկի մահը Չարենցը շատ ծանր է տարել։ Մահվան հաջորդ օրն իսկ այրել է հանգուցյալ կնոջ բոլոր զգեստները, որոնք սիրով ու գուրգուրանքով բերել էր արտասահմանից։ Այրել է, որպեսզի ուրիշի ձեռքը չընկնեն, և դրանով իսկ չնսեմանա սիրելիի հիշատակը։ Իսկ որպես թանկարժեք մասունք՝ իր խնդրանքով քանդակագործ Արա Սարգսյանը հանել է Արփիկի գիպսե դիմակը և ձեռքի կրկնօրինակը։ Դրանք պահվում են բանաստեղծի տուն-թանգարանում։ Այդ օրերին էլ Չարենցը նախաբազկին է դաջել Արփիկի մահվան տարեթիվն ու նրա անունը։ Արփիկի մահից հետո՝ մինչև հարազատների մոտ՝ [[Մայկոպ]] մեկնելը, Չարենցը մեկուսացել է շրջապատից, օրեր շարունակ փակվել իր սենյակում և գրել ''«De profundis»'' վերնագրով պոեմ, որ հոգեհանգստի աղոթքի տրամադրություններ է ունեցել։ 1932 թվականին լրանում է Չարենցի գրական գործունեության 20 տարին։ Գրողների միությունը որոշում է նշել այդ հոբելյանը, ինչն այդպես էլ չի նշվում։ 1934-ին Չարենցը մասնակցում է [[ԽՍՀՄ]] գրողների առաջին համագումարին։ 1935 թվականից սկսած՝ Չարենցի դեմ ուղղված հալածանքներն ավելի են խորանում։ Նրան հեռացնում են հրատարակչությունից և գրողների միությունից։ 1936 թվականի սեպտեմբերի 24-ից Չարենցը ենթարկվում է տնային կալանքի, նույնը վերջնականապես պարտադրվում է նոյեմբերի 9-ին։ Հայտնի է նաև, որ այդ օրերին գրազի համար մի գիշերում Չարենցը գրել և հաջորդ օրը պատռել է վեց տասնյակից ավելի քառյակ։ 1936 թվականից ավելի ուժգնացած հալածանքների օրերին Չարենցը մեկուսացած կյանք է վարում։ Նա սպասումների մեջ էր։ 1936 թվականի հունիսի 20-ին Անդրերկրկոմի ղեկավարության հետ Խանջյանը սկսում է բանակցություններ վարել, որպեսզի Չարենցին թույլատրեն մեկնել արտասահման՝ բուժման նպատակով։ Սակայն Խանջյանի դավադիր սպանությունը ձախողում է Չարենցի մեկնումը։ 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ի առավոտյան՝ ժամը 7։00-ին, Կենտրոնական բանտի հիվանդանոցում, օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակից հետո, բոլորից լքված ու անօգնական՝ իր մահկանացուն է կնքում Եղիշե Չարենցը՝ ժամանակի մեծագույն բանաստեղծը։ Մարտի 13-ին լրացել էր նրա 40 տարին։ Տարիներ շարունակ տևած այս դաժան ողբերգության գլխավոր դեմքը արյունաքամ և ուժասպառ հեռացավ աշխարհից։ Հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 28-ին, կատարեցին դիահերձում։ Արձանագրության մեջ ասված է. «Քննության է դրված տղամարդու դիակ, միջինից ցածր հասակով, խիստ նիհարած։ Ձախ նախաբազկի արտաքին մակերեսին եղել է դաջված. «1927 թվականի հունվար, Ա.Չ»։ Անջինջ գրերով բանաստեղծը մարմնի վրա արձանագրել է իր մեծ սիրո՝ Արփենիկ Չարենցի մահվան թվականը։ Չարենցը տառապել է խորացած մորֆինիզմով, որից և հյուծվել է օրգանիզմը, իսկ վերջին օրերին մորֆինի բացակայությունը հասցրել է աղեստամոքսային ուղու քայքայման։ Գլուխ են բարձրացրել նաև նախկին հիվանդությունները՝ շարունակական պլևրիտը, լյարդի էխինոկոկոզը, երիկամի բորբոքումը։ Այդ ամենը հասցրել է թոքերի կատառային բորբոքման, որից էլ վրա է հասել մահը։ Նրա վիճակը ծանրացել էր նոյեմբերի 17-ից, որի պատճառով տեղափոխվել էր բանտի հիվանդանոց, ուր և վախճանվել է նոյեմբերի 27-ին։ Գերեզմանի տեղը անհայտ է։ Նա, որ վաղուց արդեն լեգենդ էր դարձել իր ժողովրդի համար, շարունակեց այդպես էլ ապրել մինչև իր նոր հարությունը ու նաև դրանից հետո։ Մարգարեանալով մի քանի ամիս առաջ՝ 1936 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, նա գրել էր. <poem>Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն, Ծանր կնստի քաղաքի վրա, Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն, Կամ լուր աղետի՝ թերթերում գրած։</poem> == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:Yeghishe Charents House in Kars 001.jpg|thumb|Չարենցի տունը [[Կարս]]ում]] Չարենցի առաջին սերը եղել է Աստղիկ Ղոնդախչյանը, ում էլ բանաստեղծը նվիրել է իր առաջին բանաստեղծական գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան»։ 1913 թվականին Կարսում լույս տեսած այս գրքում Չարենցը ներկայացնում է իր սերն ուղղված Աստղիկին։ Նա եղել է երաժիշտ և սովորել է Կարսի, Թիֆլիսի երաժշտանոցներում։ Չարենցը շատ մտերիմ էր նաև Աստղիկի հորեղբոր տղաների հետ։ Աստղիկ Ղոնդախչյանը 1915 թվականին կամավորական աշխատանք անելու և հայ որբերին օգնելու նպատակով մեկնել է [[Ղարաքիլիսա]], որտեղ ծանոթանում և ամուսնանում է տեղի շրջանի կառավարչի՝ Ալեքսանդր Բաբլանյանի հետ։ 1920-1921 թվականներին Եղիշե Չարենցն ապրում էր իր կյանքի ամենաբուռն օրերը։ Այդ աննախադեպ եռուզեռը նրան պարտադրել էր ոչ միայն ազգային, քաղաքական և հանրային կյանքը, այլև անձնական ճակատագիրը։ {{քաղվածք|<poem>Ես արդեն անցել եմ ճանապարհը Երկրային բոլո՜ր հույզերի...</poem>|}} [[Արմենուհի Տիգրանյան]]ին ձոնած գալանտ երգերը՝ «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» խորագրով, տպագրվել են մամուլում 1921 թվականին և երկերի ժողովածուի առաջին հատորում՝ 1922 թվականին։ Չարենցի սերն ամենևին անպատասխան չի եղել։ Այդ մասին են վկայում 1964 թվականին տպագրված բանաստեղծությունների ձեռագիր թերթիկները, որոնք նախկինում պահվել են Ա. Տիգրանյանի մոտ։ Այդ թերթիկների հակառակ երեսին ոչ Չարենցի ձեռքով գրված է երկու բանաստեղծություն։ Ամենայն հավանականությամբ դրանց հեղինակը Արմենուհի Տիգրանյանն է։ Հայտնի է Չարենցի սերը բանաստեղծուհի [[Լեյլի]]ի (Փառանձեմ Սահակյան Տեր-Մկրտչյան) հանդեպ։ Նրան ևս Չարենցը նվիրեց բանաստեղծությունների առանձին մի շարք՝ «Փողոցային պչրուհուն», որը ևս տպագրվեց երկերի ժողովածուի առաջին հատորում 1922 թվականին։ Ի դեպ, այդ շարքը Չարենցը գրել է Լեյլիի ալբոմում, որը սկսվում է Արմենուհի Տիգրանյանի ձեռքով գրված «Նորը լավ է, քան թե հինը...» եռատուն բանաստեղծությամբ՝ թվագրված 1919, ապրիլի 13, [[Թիֆլիս]]։ Կարինե Քոթանճյանի հետ մտերմությունը եղել է ոչ միայն անձնական, այլ նաև ստեղծագործական։ Նրան է նվիրել «Ծիածան» շարքը։ 1917 թվականի մարտին Չարենցը հեռանում է Մոսկվայից՝ կայարանում կարդալով Կարինեի համար գիշերը գրված բանաստեղծությունը՝ «Հեռացումի խոսքեր»։ Լյուսի Թառայանի նկատմամբ Չարենցը նույնպես անտարբեր չի եղել։ Նա եղել է դերասանուհի, ապրել է [[Բաքու|Բաքվում]]։ Չարենցը և Լյուսի Թառայանը հանդիպել են 1918 թվականին՝ շատ կարճ ժամանակ։ Չարենցն իր «Չարենցնամե» պոեմում գրել է. «Ես երբեք չեմ մոռանա, Թառայա՛ն»։ Նրա «Բրոնզե քույր իմ, բրոնզե հարս» բանաստեղծությունը նույնպես նվիրված էր Լյուսիին։ Առաջին կինը՝ [[Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյան]]ը, ծնվել է 1888 թվականին [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]]ում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի [[Գայանյան օրիորդաց դպրոց (Թիֆլիս)|Գայանյան ուսումնարանում]], ապա ուսումը շարունակել է [[Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտ|Մոսկվայի ուսուցչական համալսարանում]]։ 1920 թվականին գալիս է Երևան և աշխատանքի անցնում հատուկ խնդիրներ ունեցող երեխաների ամերիկյան որբանոցում։ Այստեղ էլ կայանում է Չարենցի հետ նրանց հանդիպումը, և մեկ տարի անց նրանք ամուսնանում են։ Արփենիկը մահացել է 1927 թվականին։ Ոմանք պատմում են, որ Արփիկի դագաղում՝ ապակյա տարայի մեջ ամփոփված, Չարենցը բանաստեղծություններ է թաղել{{փաստ}}։ «Էպիքական լուսաբացը»՝ «Նվիրում եմ գիրքս հիշատակին կնոջս, ընկերոջս, հերոսական բարեկամիս՝ Արփենիկ Չարենցին» ընծայագրով ձոնել է նրան։ Գրքում Արփենիկի հիշատակին նվիրված է նաև երկու սոնետ՝ «Իմ բարեկա՛մ, իմ սե՛ր, հերոսական ընկեր», «Մենք ապրեցինք քեզ հետ մի վիթխարի դարում»։ Նրան է ձոնել նաև «Տաղարան» ժողովածուն, որն ավարտել է 1921 թվականին։ Տաղարանը Չարենցի գեղարվեստական այդ ընթացքի ինքնատիպ արտահայտություններից մեկը եղավ։ 1930-ական թվականներին Չարենցը մտադրվում է ամուսնանալ։ Թեկնածուների մեջ էր նաև Արաքսյա Մանուկյանը, որով հետագայում գերվել է նաև [[Ավետիք Իսահակյան]]ը։ Այդ կինը 1930 թվականի սկզբին կորցրել էր ամուսնուն՝ [[Ստեփան Մանուկյան]]ին, որի աճյունը հիմա հանգչում է [[Կոմիտասի անվան պանթեոն]]ում՝ [[Հովհաննես Հովհաննիսյան (բանաստեղծ)|Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի կողքին։ 1931 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Չարենցը պաշտոնապես գրանցում է ամուսնությունը Իզաբելլա Կոդաբաշյանի հետ։ Իզաբելլան և Չարենցը ունենում են երկու դուստր. 1932 թվականին ծնվում է [[Արփենիկ Չարենց|Արփենիկը]], 1935 թվականին՝ [[Անահիտ Չարենց|Անահիտը]]։ Արփենիկին անվանել է Բոժիկ՝ փոքրիկ աստվածուհի, իսկ Անահիտին՝ Ադոկ՝ ասորափռյուգիական մեռնող ու հարություն առնող [[Ադոնիս]] աստծո անունով։ == Ստեղծագործություններ == 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում Եղիշե Սողոմոնյան ստորագրությամբ տպագրվում է «[[:s:Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին|Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին]]» տողով սկսվող բանաստեղծությունը, իսկ 1914 թվականին արդեն «Եղիշե Չարենց» ստորագրությամբ լույս է տեսնում 17-ամյա պատանու «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» գրքույկը՝ նվիրված Աստղիկ Ղոնդախչյանին. այն ընդգրկում էր մեկը մյուսին շարունակող երեք բանաստեղծություն։ Հաջորդ տարի՝ 1915 թվականին, լույս է տեսնում «Կապուտաչյա հայրենիք» պոեմը։ 1916 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսնում «[[Դանթեական առասպել]]» պոեմը։ Այդ օրերին էլ մեկնում է Մոսկվա՝ ուսումը շարունակելու Շանյավսկու համալսարանում, և մնում է այնտեղ մինչև 1917 թվականի գարունը։ 1918-1920 թվականներին գրում է «Սոմա», «[[Ամբոխները խելագարված]]» պոեմները և «Ողջակիզվող կրակ» շարքը։ 1920-1921 թվականներին Չարենցը գրում է «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները։ 1922-1924 թվականներին Չարենցի նոր որոնումների շրջանն է. ստեղծվում են «Պոեզոզուռնա», «Կոմալմանախ» ժողովածուները, «Ռոմանս անսեր» պոեմը, «Ասպետական» ռապսոդիան, «Կապկազ թամաշան»։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է [[Քանաքեռ]]ում կազմավորվող հայկական կամավորական խմբերին և որպես սանիտար, նաև որպես կռվող զինվոր՝ հասնում է մինչև [[Վան]]։ 1930-ականներին Չարենցին Հայաստանի գրողները խորհուրդ են տալիս մեկնել Հայաստանից դեպի [[Ռուսաստան]], քանի որ կանխազգում էին, որ հնարավոր է՝ բանաստեղծը ստալինյան ռեպրեսիաների զոհը դառնա։ [[Խաչիկ Դաշտենց]]ին Չարենցն ասել է, որ չի կարող մեկնել Հայաստանից, քանի որ իրեն Հայաստանից դուրս չի պատկերացնում։ == Հիշողություն == 1964 թվականին Երևանի Մաշտոցի պողոտայի 17 բնակարանում, որտեղ բանաստեղծն ապրել է իր կյանքի վերջին երկու տարիները, Հայաստանի Նախարարների խորհրդի որոշմամբ հիմնվեց [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը։ Շուրջ 11 տարի գրողի դուստրերի՝ Արփենիկի ու Անահիտի հետ մեկտեղ աշխատանքներ տարվեցին թանգարանի հավաքածուի հավաքագրման ուղղությամբ: Թանգարանի հավաքածուում ներառված են Եղիշե Չարենցի գրքերը, ամսագրերը, թերթերը, ձեռագրերը, փաստաթղթերը, լուսանկարները, կենցաղային ու անձնական իրերը<ref>{{Cite web |title=ՏՈՒՆ-ԹԱՆԳԱՐԱՆԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ |url=https://charents.am/եղիշե-չարենցի-տուն-թանգարան-2/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան |lang=hy}}</ref>: Ի նշանավորումն Տուն-թանգարանի հիմնադրման 60 և բացման 50-ամյակի՝ 2025 թվականի հունվարի 10-ին [[Ղազախստան]]ի [[Բայկոնուր տիեզերակայան|Բայկոնուր]] քաղաքի տիեզերակայանից տիեզերք ուղարկվեց Եղիշե Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքը<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի 35 լեզուներով թարգմանված Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքն ուղարկվել է տիեզերք |url=https://newsarmenia.am/am/news/culture/Ashkharhi-35-lezunerov/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=ԱՄԻ «Նովոստի–Արմենիա» |lang=hy}}</ref>։ == Հասցեներ == *[[Վենետիկ]], Luna հյուրանոց (Սան-Մարկոյի հրապարակի մոտ) - բնակվել է 1925 թ․ շրջագայության ժամանակ։ *Երևան, [[Գրանդ Հոթել Երևան]] - այստեղ է բնակվել 1928-1935 թթ․, *Երևան, [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան|Մաշտոցի պող․, 17]]։ == Մատենագիտություն == {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Երկերի հրատարակություններ }} [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի հուշատախտակ.jpg|մինի|250px|աջից|Պետհրատում 1928-1935 թթ. աշխատել է Եղիշե Չարենցը։ Տեղադրվել է ծննդյան 100 ամյակի առթիվ]] [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան. (3).JPG|մինի|250px|աջից|[[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը Երևանում]] [[Պատկեր:Arc-charents.jpg|մինի|250px|աջից|Չարենցի կամար, ՀՀ [[Կոտայքի մարզ]]]] [[Պատկեր:Yeghishe Charents plaque.jpg|մինի|Եղիշե Չարենցի հուշատախտակը Երևանի [[Մաշտոցի պողոտա]]յում]] * Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան (բանաստեղծություններ), Ղարս, [[1914]], 8 էջ։ * Կապուտաչյա հայրենիք (պոեմ), Թիֆլիս, [[1915]], 18 էջ։ * Դանթեական առասպել (պոեմ), Թիֆլիս, [[1916]], 64 էջ։ * Ծիածանը (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1917]], 64 էջ։ * Սոմա (նոր վեդյան պոեմ), Թիֆլիս, [[1918]], 16 էջ։ * Ամբոխները խելագարված (պոեմ), Թիֆլիս, [[1919]], 16 էջ։ * Բոլորին, բոլորին, բոլորին (երեք ռադիոպոեմ), Երևան, [[1920]], 24 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 1, (բանաստեղծություններ), Մոսկվա, 1922, 336 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 2, (էպիքական պոեմներ), Մոսկվա, 1922, 282 էջ։ * Պոեզոզուռնա, (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1922]], 32 էջ։ * Ռոմանս անսեր, Մոսկվա, 1922, 23 էջ։ * Կապկազ թամաշա (պոեմ), Թիֆլիս, [[1923]], 46 էջ։ * Պոեմներ, Կ. Պոլիս, [[1923]], 239 էջ։ * Կոմալմանախ (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1924]], 60 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը (պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Ստամբոլ (պոեմ), Կ. Պոլիս, [[1924]], 14 էջ։ * Երեք փոքրիկ պոեմ «Լենին» շարքից, [[Բեռլին]], [[1925]], 34 էջ։ * Մյուր դե Ֆեդերե (կոմունարների պատը [[Փարիզ]]ում, պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 59 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 14 էջ։ * Երկիր Նաիրի (վեպ), Երևան, Պետհրատ, [[1926]], 223 էջ։ * Հիշողություններ Երևանի ուղղիչ տնից, Թիֆլիս, [[1927]], 288 էջ։ * Ժողովածու պոեմների, Թիֆլիս, [[1927]], 186 էջ։ * Ռուբայաթ (քառյակներ), Թիֆլիս, [[1927]], 45 էջ։ * Չորս բալլադ, [[Մոսկվա]], [[1929]], 34 էջ։ * Էպիքական լուսաբաց, Երևան, Պետհրատ, [[1930]], 138 էջ։ * Երկեր, Երևան, Պետհրատ, [[1932]], 445 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 318 էջ։ * [[Բորիս Ձնելաձե]]։ Բալլադ գնդապետ Տոմսոնի, կոմերիտ տղի և գործադուլի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1934, 41 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, Պետհրատ, 1934, 268 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 20 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 243 էջ։ * Դանթեական առասպել, [[Բեյրութ]], [[1945]], 48 էջ։ * Գիրք ճանապարհի (հատընտիր), [[Հալեպ]], տպարան «Անի», [[1946]], 28 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, [[1950]], 317 էջ։ * Հատընտիր, Բեյրութ, [[1953]], 102 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, տպարան «Արևելք, [[1954]], 253 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 619 էջ։ * Լենին (պոեմներ և բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 48 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Բեյրութ, 1954, 16 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1955]], 484 էջ։ * Եղիշե Չարենցի ամբողջական գործը, հատոր 1 (բանաստեղծություններ), Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1955, 432 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1957]], 358 էջ։ * Գրականության մասին (հոդվածներ, նամակներ, ճառեր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1957, 218 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, [[1959]], 254 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1959, 318 էջ։ * Խմբապետ Շավարշը, Երևան, Հայպետհրատ, [[1961]], 26 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1962]], 392 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1963]], 399 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 3, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1964]], 375 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 5, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1966]], 649 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, «Հայաստան», 1966, 184 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1967]], 31 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի (տեքստը հայերեն, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ժողովուրդների ու արտասահմանյան 12 լեզուներով), Երևան, «Հայաստան», 1967, 29 էջ։ * Քնարերգական, արվեստ քերթության, գիրք իմաստության, տաղեր և խորհուրդներ, երգիծական փրկված պատառիկներ, Երևան, «Հայաստան», 1967, 364 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 6, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 804 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 4, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1968]], 626 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, «Հայաստան», [[1969]], 39 էջ։ * [[Կոմիտաս]] (պոեմ), Երևան, «Հայաստան», 1969, 34 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի... (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», [[1970]], 32 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Հայաստան», [[1973]], 434 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1975]], 30 էջ։ * Բանաստեղծություններ, պոեմներ, բալլադներ, Երևան, «Լույս», [[1976]], 112 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, «Սովետական գրող», [[1977]], 174 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 366 էջ<ref>{{Cite book |title=Գրական տեղեկատու |publisher=«Սովետական գրականություն |year=1981 |location=Երևան |page=361-363}}</ref>։ * Երկեր, Երևան, 1983։ * Անտիպ և չհավաքված երկեր, Երևան, 1983։ * Բանաստեղծություններ և պոեմներ, Երևան, 1984։ * Երկեր, Երևան, 1985, 488 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. I. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1912–1922 թթ.), Երևան, 1986, 440 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. II. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1922–1932 թթ.), Երևան, 1986, 416 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. III. Բանաստեղծություններ, Պոեմներ, Թարգմանություներ (1932–1937 թթ.), Երևան, 1987, 544 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. IV. Երկիր Նաիրի, Երևանի ուղղիչ տնից, Երևան, 1987, 368 էջ։ * [[Վլադիմիր Լենին|Լենինապատում]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, 1987, 96 էջ։ * Հատընտիր, Երևան, 1987, 464 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Ա. Բանաստեղծութիւններ, Պոեմներ, [[Վենետիկ]], 1991, 100 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Բ. Գիրք ճանապարհի, [[Կոմիտաս]]ի յիշատակին, Յետմահու հրատարակութիւններ, Վենետիկ, 1992, 160 էջ։ * Նորահայտ էջեր (պոեմներ, բանաստեղծություններ), Երևան, 1996, 636 էջ։ * 100 (բանաստեղծութիւններ), [[Անթիլիաս]], 1997, 304 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 1997, 256 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, 1997, 317 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, 1997, 448 էջ։ * Քնարերգական։ Արվեստ քերթության։ Գիրք իմաստության։ Տաղեր և խորհուրդներ։ Երգիծական։ Փրկված պատառիկներ, Երևան, 1997, 328 էջ։ * [[Աղասի Խանջյան]]ին (բանաստեղծություններ), Երևան, 2001, 74 էջ։ * Վերջին խոսք, Երևան, 2007, 328 էջ։ * Տեսիլաժամեր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2007, 104 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 2011, 288 էջ։ * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 272 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, 2012, 208 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Ա, Երևան, 2012, 496 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Բ, Երևան, 2012, 328 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Գ, Երևան, 2012, 488 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Դ, Երևան, 2015, 424 էջ։ <!-- * [[Սերժ Վենտուրին]]ի, Եղիշե Չարենցի, ''Դանթեական առասպել'' ([[1915]]-[[1916]]), գրքի պատրաստումը, թարգմանությունը հայերենից դեպի ֆրանսերեն, վերջաբանը և ծանոթագրությունները Սերժ Վենտուրինիի՝ Եղիսաբեթ Մուրադյանի համագործակցությամբ Éditions L'Harmattan, մատենաշար «Հայ գրարվեստ», N°2, Փարիզ, 10 դեկտեմբերի [[2010]] թ. (ISBN 978-2-296-13174-3). Գիրքը նվիրված է Լիու Քսիաոբոյին --> {{Hidden end}} {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Թարգմանությունները (ռուսերենից) }} {{Թարգմանիչ}} [[Պատկեր:1,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|մինի|150px]] [[Պատկեր:ArmenianStamps-126.jpg|մինի|150px]] [[Պատկեր:1958 CPA 2126.jpg|մինի|150px]] * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը (փոխադրություն), Երևան, Պետհրատ, [[1928]], 14 էջ։ * [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], Հեքիաթ կոմինտերնի մասին, Ե., Պետհրատ, 1929, 12 էջ։ Նկարիչ՝ Կ. Ռուդակով։ * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը, Երևան, Պետհրատ, [[1929]], 16 էջ։ * [[Նիկոլայ Ասեև]] (Օսեև), Գիշերվա ահը, Երևան, Պետհրատ, [[1931]], 12 էջ։ * [[Էրիխ Մարիա Ռեմարկ]], Արևմտյան ֆրոնտում անփոփոխ է, Երևան, Պետհրատ, [[1932]]։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 111 էջ։ * [[Ալեքսանդր Պուշկին]], բանաստեղծություններ, հեքիաթներ (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Պետհրատ, [[1936]], 176 էջ։ * [[Նիկոլայ Նեկրասով]], Բանաստեղծություններ (գրքի մեջ մտնող գրքերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Հայպետհրատ, [[1962]], 108 էջ։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Հայպետհրատ, [[1963]], 112 էջ։ * Գիքորի երազը (փոխադրություն, ըստ Մարշակի «Գրքույկ գրքույկ մասին» պոեմի), Երևան, «Սովետական գրող», [[1976]], 10 էջ։ {{Hidden end}} == Ֆիլմեր == [[Պատկեր:Yerevan Y Charents monument.jpg|մինի|upright|[[Եղիշե Չարենցի հուշարձան (Երևան)|Եղիշե Չարենցի հուշարձանը]] Երևանում]] * «Եղիշե Չարենց, հայտնի և անհայտ էջեր» - Սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր [[Լևոն Մկրտչյան (կինոռեժիսոր)|Լևոն Մկրտչյան]], ֆիլմի տեքստը կարդում է [[Սոս Սարգսյան]]ը։ Ֆիլմում նկարահանվել են Արփենիկ Չարենցը, [[Գևորգ Էմին]]ը, նկարիչ [[Ռեգինա Ղազարյան]]ը, երգիչ-բանահավաք [[Հայրիկ Մուրադյան]]ը և իր բանտի ընկեր Մուրադ Ջուլֆիգարովը։ «[[Հայկ (կինոստուդիա)|Հայկ]]» վավերագրական Ֆիլմերի կինոստուդիա - 1987։ * Եղիշե Չարենցի մասին պատմող «Մահվան տեսիլ» գեղարվեստական դրաման նկարահանվել է 2012 թվականին՝ «[[Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայան|Ազատություն]]» ռադիոկայանի կողմից՝ մեծ բանաստեղծի կնոջ՝ Իզաբելլա Չարենցի հուշերի մոտիվներով։ Ֆիլմը ցուցադրվել է [[Մոսկվա կինոթատրոն]]ում, դեկտեմբերի 14-ին։ Ֆիլմի հեռուստատեսային պրեմիերան տեղի ունեցավ 2012 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ Չարենցի մահվան 75-ամյակի օրը, «[[Արմնյուզ]]» հեռուստաընկերության եթերում։ Ֆիլմի ռեժիսորը և պրոդյուսերն է Հրայր Թամրազյանը, սցենարի հեղինակը՝ Գայանե Դանիելյանը, օպերատորը՝ Լևոն Գրիգորյանը։ Ֆիլմի գլխավոր դերերում նկարահանվել են Արա Հարությունյանը (Եղիշե Չարենց), [[Նարինե Գրիգորյան]]ը (Իզաբելլա Չարենց) և Տիգրան Մացակյանը (ՆԿՎԴ-ի քննիչ)։ Ֆիլմը թարգմանվել է նաև ռուսերեն՝ [[Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոն|Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնի]] դերասանների կատարմամբ։ * 1976 թվականին [[Ֆրունզե Դովլաթյան]]ի նկարահանած «[[Երկունք (ֆիլմ)|Երկունք]]» կինոնկարում Եղիշե Չարենցի դերը կատարել է [[Ազատ Գասպարյան]]ը։ Ֆիլմը 1920-ական թվականների հետպատերազմյան ծանր տարիների մասին է։ == Տես նաև == * [[Եղիշե Չարենցի կյանքի ժամանակագրություն]] * [[Նորագույն շրջանի հայ գրականություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == {{refbegin|2}} * [[Նորայր Դաբաղյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1954]], 144 էջ։ * [[Հակոբ Սալախյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 204 էջ։ * [[Արշալույս Հարությունի Բաբայան|Արշալույս Բաբայան]], Չարենցը Հոկտեմբերի երգիչ, Երևան, ՀՍՍՀ Քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման ընկերություն, 1958, 37 էջ։ * Արշալույս Բաբայան, Չարենցը և Հոկտեմբերը, Երևան, «Հայաստան», 1967, 92 էջ։ * [[Սուրեն Աղաբաբյան]], Եղիշե Չարենց, գիրք 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1973, 442 էջ։ * Սուրեն Աղաբաբյան, Եղիշե Չարենց, գիրք 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1977, 399 էջ։ * [[Աշոտ Մարության]], Եղիշե Չարենցի չափածոյի լեզուն և ոճը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 200 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Եղիշե Չարենցը և ռուս գրականությունը, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1979, 344 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Չարենցի հետ, Երևան, 1980, 156 էջ։ * Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։ * [[Հովիկ Չարխչյան]], [[Չարենցի կրակոցը]] (փաստագրական վեպ), Երևան, «Տիգրան Մեծ», 2010, 608 էջ։ * [[Հենրիկ Էդոյան]], Չարենցի պոետիկան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1986, 452 էջ։ * [[Գարեգին Բես]], Իմ Չարենցը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 336 էջ։ * Հիշողություններ Եղիշե Չարենցի մասին /Չարենցի հետ/, Երևան, 1961, 400 էջ։ * Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին, Երևան, 1986, 500 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 1997, 424 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, մաս 2, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 2008, 440 էջ։ * [[Ռուբեն Զարյան]], Հուշապատում, հատ. 1, Երևան, 1975։ * [[Գարեգին Բես]], Հուշանովելենր, Երևան, 1985։ * Վահրամ Մարտիրոսյան, Չարենց, գեղարվեստական կինոնկարի սցենար, Երևան 2012 * [[Ազատ Մաթյան]], Ո՞Վ Է ՉԱՐԵՆՑԸ. 2012, Թեհրան, 186 էջ։ * Աղբալեան Ն., Ամբողջական երկեր, հհ. 1-2, Բեյրութ, 1959, 1966։ * Բախչինյան Հ., Չարենցապատում ըստ անտիպ վավերագրերի, Ե., 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցը և 1920-ական թվականների սովետահայ պոեզիան, Ե., 1983։ * Գասպարյան Դ., Ողբերգական Չարենցը, Ե., 1990։ * Գասպարյան Դ., Փակ դռների գաղտնիքը։ Չարենցը, Բակունցը և մյուսները, Ե., 1994։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենց։ Հայոց բանաստեղծության մայրաքաղաքը, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցյան ասույթներ, Բեյրույթ, 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցի հավատաքննությունը կամ բանաստեղծի վերջին աղոթքը, Ե., 2003։ * Գասպարյան Դ., Նորահայտ էջեր, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցի հետ։ Հուշեր, հհ. 1-2, 1997, 2008։ * Գրիգորյան Ս․, Չարենցի բնագիրը, Ե․, 2013 * Եղիազարյան Ա., Չարենցը և պատմությունը, Ե., 1997։ * Եղիշե Չարենցի դատավարությունը, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Ե., 1995, թիվ 1։ * Զաքարյան Ա., Եղիշե Չարենց, հհ. 1-2, Ե., 1997, 2003։ * Թամրազյան Հ., Երիտասարդ Չարենցը, Ե., 1974։ * Թամրազյան Հ., Եղիշե Չարենց, Ե., 1981։ * Կարինյան Ա., Եղիշե Չարենց, Ե., 1972։ * Հակոբեան Ս., Եղիշե Չարենց, Վիեննա, 1924։ * Հայրապետյան Ն., Չարենցը և գիրքը, Ե., 1987։ * Չարենց Ան., Չարենցի ձեռագրերի աշխարհում, Ե., 1978։ * Չարենց Արփ., Եղիշե Չարենցի աղոթքները, Ե., 1999։ * Չարենց Արփ., Իմ համալսարանները, Ե., 2000։ * Չարենց Արփ., Անհայտը հայտնիի մեջ, Ե., 2006։ * Չարենց Արփ., Նամակներ դուստրերին և մոը աքսորավայրերից, Ե., 2009։ * Չարենց Եղիշե, Մեթոդական նյութեր, Ե., 1957։ * Չարենցյան ընթեցումներ, հհ. 1-10, Ե., ԵՊՀ հրատ․, 1973-2017։ * Չարենցյան ընթերցումներ Գյումրիում, Ե., 1997։ * Նավասարդյան Վ., Չարենց։ Հուշեր և խորհրդածություններ, Ե., 2007։ * Չարենցի ստեղծագործությունը։ Հոդվածների ժողովածու, Ե., 1957։ * Ջրբաշյան Է., Ե. Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» բանաստեղծությունը, Ե., 2003։ * Օշական Հ., Եղիշե Չարենց, «Հայրենիք», Բոստոն, 1924, թիվ 2, 1925, թիվ 3, 4։ {{refend}} == Արտաքին հղումներ == * [https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ Եղիշե Չարենց․ Վերջին աղոթք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423181115/https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ |date=2023-04-23 }} * [https://yeghishecharents.wordpress.com/ Եղիշե Չարենց] * [https://times.am/975463/ Եղիշե Չարենց․ հետաքրքիր փաստեր գրողի մասին] * [http://hayeren.hayastan.com/english/poet.php?poets=1charenc Եղիշե Չարենց] * «Ազատություն» ռադիոկայան [https://www.azatutyun.am/a/24784843.html Եղիշե Չարենց. Մահվան տեսիլ], կինոդրամա Եղիշե Չարենցի կյանքի վերջին տարիների և նրա ողբերգական մահվան մասին * [https://www.youtube.com/watch?v=lmHtvG4U8UM Բացահայտում. Եղիշե Չարենց] {{ՎԴԵ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Եղիշե Չարենց}} {{Հայկական գիր և գրականություն}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=670}} {{DEFAULTSORT:Չարենց, Եղիշե}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կալանավորներ և ձերբակալվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր]] l0e3jx54x6j3h073bewhotp9tf4ot1j 10722467 10722466 2026-04-09T06:54:15Z PieWriter 164441 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-21721-96|~2026-21721-96]] ([[User talk:~2026-21721-96|talk]]) to last version by PieWriter: test edits, please use the sandbox 10722467 wikitext text/x-wiki {{Տես նաև| կյանքի ժամանակագրություն}} {{Տեղեկաքարտ Գրող | գրական շարժումներ = [[Ռեալիզմ (գրականություն)|ռեալիզմ]], [[ֆուտուրիզմ]] | ուշագրավ աշխատանքներ = Ամբոխները Խելագարված, Սոմա, Երկիր Նաիրի, Նավզիկե | ամուսին = Արփենիկ Չարենց, Իզաբելլա Չարենց | զավակներ = [[Արփենիկ Չարենց]], Անահիտ }} '''Եղիշե Չարենց''' (''Եղիշե Աբգարի Սողոմոնյան'', {{ԱԾ}}), [[հայ]] [[բանաստեղծ]], գրող, թարգմանիչ և հրատարակիչ<ref>Ազատ Եղիազարյան, Հայ նորագույն գրականություն, Երևան, 2005։</ref><ref>Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։</ref><ref>Հ. Էդոյան, Չարենցի պոետիկան, Երևան, 1986։</ref><ref>Դ. Գասպարյան, Ողբերգական Չարենցը, Երևան, 1990։</ref>։ [[ԽՍՀՄ Գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ՝ 1939 թվականից։ [[ԽՄԿԿ]] անդամ՝ 1918 թվականից։ == Գրական անուն == Եղիշե Չարենցը [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարուն]] պատմել է, թե [[Կարս]] էր եկել Չարենց ազգանունով մի բժիշկ, որի ցուցատախտակի «Չարենց» մակագրությունն էլ վերցրել է։ Պատանեկան տարիների մտերիմները այլ բացատրություններ էլ են տալիս։ Ըստ Կարինե Քոթանջյանի՝ բանաստեղծը Չարենց է մկրտվել, որովհետև մանկուց եղել է չար երեխա։ Նրան այնքան են չար ասել, որ Չարենց էլ մնացել է։ Իսկ Անուշավան Ջիդեջյանը ([[Վիվան]]) բանաստեղծի կողմից վկայել է, որ Չարենց անունն առաջացել է [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի «Անչար» ոտանավորի հնչյունական տեղաշարժերի արդյունքում, անչարը ծառատեսակ է, որ աճում է անապատում, և որի արմատները թույն են արտադրում։ [[1921]] թվականից «Չարենց» գրական անունը նրա համար դառնում է նաև քաղաքացիական ազգանուն։ «Չարենց» անվան ընտրությանը բանաստեղծն ավելի ուշ տվել է տրամաբանական այսպիսի բացատրություն. «Աշխարհում բարու դիմակի տակ շատ հաճախ չարն է թաքնված, ես էլ իմ հոգու բարի բովանդակությանը, այսպես ասած, չար անուն եմ տվել»։ == Կենսագրություն == Չարենցը ծնվել է [[1897]] թվականին [[Կարս]]ում։ «Արևելյան փոշոտ ու դեղին մի քաղաք, անկյանք փողոցներ, բերդ, Վարդանի կամուրջ, Առաքելոց եկեղեցի և հինգ հարկանի պաշտոնական մի շենք»,- այսպես է գրողը ներկայացնում իր ծննդավայրը։ Այս տխուր միջավայրը, սակայն, նրան տվել է ինչ-որ բան, ազդել մանուկ հոգու վրա։ Բանաստեղծն ինքն էլ այս մթնոլորտի հետ է կապում իր խառնվածքի ձևավորումը։ Նրա ծնողները՝ գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանը և Թեկղի /Թելլի/ Միրզայանը, [[Կարս]] էին գաղթել Իրանի Մակու քաղաքից։ Սողոմոնյանների ընտանիքում մեծանում էին չորս տղա և երեք աղջիկ։ Կարսի տունը այժմ կիսավեր վիճակում է։ Ապագա բանաստեղծը հետևողական կրթություն չի ստացել։ 1908-1912 թվականներին սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում և հեռացվել՝ ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով։ 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում լույս է տեսել նրա «Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին» տողով սկսվող առաջին բանաստեղծությունը։ 1914 թվականին լույս տեսավ նրա բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան». նա արդեն հանդես էր գալիս «Չարենց» գրական ազգանվամբ։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է հայ կամավորական գնդերից մեկում և հասնում մինչև Վան։ [[Պատկեր:Vruir-Charents1.JPG|մինի|«Եղիշե Չարենց», նկարիչ՝ [[Վրույր Գալստյան]], 1964]] 1915 թվականին Հայկական կամավորական 6-րդ ջոկատը, թուրքերի դեմ կռվող ռուսական բանակին միանալու համար, անցնում էր [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հյուսիս-արևելք գտնվող Թափարիզ լեռան վրայով։ Լեռան կատարին՝ ձյուների մեջ, սառած-ընկած էին ծերերի, կանանց, երեխաների դիակներ... Տարերայնորեն գումարված միտինգում ելույթ ունեցավ նաև վտիտ մարմնով կարսեցի մի կամավորական։ Զինվորական համազգեստը մեծ էր նրա վրա, բայց խոշոր, սև աչքերում այնպիսի կրակներ էին վառվում, որ ոչ ոք չէր նկատում հագուստի անհամապատասխանությունը։ Այդ զինվոր-հռետորը ապագա մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցն էր (Սողոմոնյան)։ Տեսածի, ապրածի ու զգացածի յուրահատուկ արտահայտությունը հետագայում դարձավ բանաստեղծի «Դանթեական առասպել» պոեմը, որը 1914-1918 թվականների համաշխարհային պատերազմի առաջին և ամենացնցող արձագանքն է հայ գրականության մեջ։ Այս պոեմը առաջին գրավոր հիշատակություններից է Հայոց եղեռնի մասին<ref>Ի՞նչ է, ո՞վ է հանրագիտարան</ref>։ Գիտելիքների պակասը նա լրացրել է կյանքի համալսարաններում և ընթերցանությամբ։ Հայրենիքին պիտանի լինելու մղումով 1919 թվականի աշնանը նա ուսուցչություն է անում [[Կարսի մարզ]]ի Բաշքյադիկլար գյուղի դպրոցում։ Չարենցի անունը նրան արժանի բարձր գնահատականով ներկայացնելու պատիվը վիճակված էր խոշորագույն քննադատ, Հանրային կրթության և արվեստների նախարար [[Նիկոլ Աղբալյան]]ին, որն էլ հայ գրական ընկերության անդրանիկ նիստերից մեկը 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նվիրեց Չարենցի ստեղծագործությանը։ Բանաստեղծը թեև ներկա չէր երեկոյին, բայց տեղեկացավ գրական այդ իրադարձության մասին։ 1920 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին Աղբալյանին ներկայացած բանաստեղծն աշխատանքի է նշանակվել Աղբալյանի ղեկավարած նախարարությունում, որպես հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար։ 1920-1921 թվականներին Չարենցին վերստին տեսնում ենք ուսուցչի պաշտոնում։ Այս բարդ ու հարափոփոխ ժամանակների ծնունդն են նրա «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները՝ գրված 1920 թվականին։ 1920 թվականի նոյեմբերին՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո, Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատում նա ստանձնում է արվեստի բաժնի վարիչի պաշտոն և աշխատում մինչև 1921 թվականի մայիսը։ 1920-ական թվականների առաջին տարիները ևս բուռն շրջան են նրա թե՛ գրական, թե՛ անձնական կյանքում։ Մեկը մյուսի հետևից գրում է «Էմալե պրոֆիլը Ձեր», «Փողոցային պչրուհուն» շարքերը, «Ամենապոեմ», «Չարենցնամե» պոեմները, շարադրում «[[Երկիր Նաիրի (վեպ)|Երկիր Նաիրի]]» վեպը։ 1921 թվականի մայիսին ամուսնանում է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ, ում հանդեպ տածում էր անսահման սեր ու գորով և ում հետագայում պիտի կոչեր «հերոսական կին և բարեկամ»։ Արփենիկի հետ էլ նա մեկնում է Մոսկվա՝ Արևելքի աշխատավորների համալսարանում լրացնելու կրթության պակասը։ Սակայն նրա անհանգիստ ոգին չէր կարող տեղավորվել ուսանողական նստարանին։ Կյանքը հոսում էր, գրական գործը՝ եռում։ 1922 թվականին Մոսկվայում նա լույս է ընծայում իր երկերի երկհատոր մեծադիր ժողովածուն, որ ինքնին երևույթ էր այդ տարիների հայ կյանքում։ 1922 թվականի «Երեքի» դեկլարացիայից հետո նա փաստորեն դառնում է նորագույն շրջանի հայ գրականության առաջնորդը։ Աշխարհաճանաչողությունն ընդարձակելու նպատակով, շնորհիվ գրականագետ [[Հարություն Սուրխաթյան]]ի, 1924 թվականի նոյեմբերի 20-ին [[Բաթում]]ից Չարենցը մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության։ Լինում է [[Տրապիզոն]]ում, [[Կ. Պոլիս|Կ.Պոլսում]], [[Աթենք]]ում, [[Հռոմ]]ում, [[Վենետիկ]]ում, [[Փարիզ]]ում, Բեռլինում։ 1925 թվականի հուլիսի 31-ին վերադառնալով [[Երևան]]՝ նա ստանձնում է նոր կազմավորված «Հոկտեմբեր» գրական միության ղեկավարությունը՝ այն վերանվանելով «Նոյեմբեր»։ Բռնկուն և ազատ տարերքի ստեղծագործող էր Չարենցը։ Այդ տարերքը երկնում էր հանճարեղ գործեր։ Հոգեկան այդ լարված կացության մեջ սիրային մի արկած Չարենցի համար ունենում է տխուր վերջաբան։ 1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նա ձերբակալվում և հայտնվում է Երևանի ուղղիչ տանը։ Աբովյան փողոցում հոգեկան անհավասարակշիռ կացության մեջ Չարենցը ատրճանակով կրակում և վիրավորում է Մարիաննա Այվազյան անունով մի գեղեցկուհու, որի հանդեպ նախապես ունեցել էր բուռն զգացմունքներ։ Բարեբախտաբար, Չարենցը վրիպում է և սոսկ թեթև քերծվածք պատճառում այդ աղջկան, որը կոմպոզիտոր [[Արտեմի Այվազյան]]ի քույրն էր։ Այդ արկածից որպես հիշատակ մնում է «Երևանի ուղղիչ տնից» հուշ-ակնարկը։ 1927 թվականին մահանում է Չարենցի կինը։ Արփիկի մահը Չարենցը շատ ծանր է տարել։ Մահվան հաջորդ օրն իսկ այրել է հանգուցյալ կնոջ բոլոր զգեստները, որոնք սիրով ու գուրգուրանքով բերել էր արտասահմանից։ Այրել է, որպեսզի ուրիշի ձեռքը չընկնեն, և դրանով իսկ չնսեմանա սիրելիի հիշատակը։ Իսկ որպես թանկարժեք մասունք՝ իր խնդրանքով քանդակագործ Արա Սարգսյանը հանել է Արփիկի գիպսե դիմակը և ձեռքի կրկնօրինակը։ Դրանք պահվում են բանաստեղծի տուն-թանգարանում։ Այդ օրերին էլ Չարենցը նախաբազկին է դաջել Արփիկի մահվան տարեթիվն ու նրա անունը։ Արփիկի մահից հետո՝ մինչև հարազատների մոտ՝ [[Մայկոպ]] մեկնելը, Չարենցը մեկուսացել է շրջապատից, օրեր շարունակ փակվել իր սենյակում և գրել ''«De profundis»'' վերնագրով պոեմ, որ հոգեհանգստի աղոթքի տրամադրություններ է ունեցել։ 1932 թվականին լրանում է Չարենցի գրական գործունեության 20 տարին։ Գրողների միությունը որոշում է նշել այդ հոբելյանը, ինչն այդպես էլ չի նշվում։ 1934-ին Չարենցը մասնակցում է [[ԽՍՀՄ]] գրողների առաջին համագումարին։ 1935 թվականից սկսած՝ Չարենցի դեմ ուղղված հալածանքներն ավելի են խորանում։ Նրան հեռացնում են հրատարակչությունից և գրողների միությունից։ 1936 թվականի սեպտեմբերի 24-ից Չարենցը ենթարկվում է տնային կալանքի, նույնը վերջնականապես պարտադրվում է նոյեմբերի 9-ին։ Հայտնի է նաև, որ այդ օրերին գրազի համար մի գիշերում Չարենցը գրել և հաջորդ օրը պատռել է վեց տասնյակից ավելի քառյակ։ 1936 թվականից ավելի ուժգնացած հալածանքների օրերին Չարենցը մեկուսացած կյանք է վարում։ Նա սպասումների մեջ էր։ 1936 թվականի հունիսի 20-ին Անդրերկրկոմի ղեկավարության հետ Խանջյանը սկսում է բանակցություններ վարել, որպեսզի Չարենցին թույլատրեն մեկնել արտասահման՝ բուժման նպատակով։ Սակայն Խանջյանի դավադիր սպանությունը ձախողում է Չարենցի մեկնումը։ 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ի առավոտյան՝ ժամը 7։00-ին, Կենտրոնական բանտի հիվանդանոցում, օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակից հետո, բոլորից լքված ու անօգնական՝ իր մահկանացուն է կնքում Եղիշե Չարենցը՝ ժամանակի մեծագույն բանաստեղծը։ Մարտի 13-ին լրացել էր նրա 40 տարին։ Տարիներ շարունակ տևած այս դաժան ողբերգության գլխավոր դեմքը արյունաքամ և ուժասպառ հեռացավ աշխարհից։ Հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 28-ին, կատարեցին դիահերձում։ Արձանագրության մեջ ասված է. «Քննության է դրված տղամարդու դիակ, միջինից ցածր հասակով, խիստ նիհարած։ Ձախ նախաբազկի արտաքին մակերեսին եղել է դաջված. «1927 թվականի հունվար, Ա.Չ»։ Անջինջ գրերով բանաստեղծը մարմնի վրա արձանագրել է իր մեծ սիրո՝ Արփենիկ Չարենցի մահվան թվականը։ Չարենցը տառապել է խորացած մորֆինիզմով, որից և հյուծվել է օրգանիզմը, իսկ վերջին օրերին մորֆինի բացակայությունը հասցրել է աղեստամոքսային ուղու քայքայման։ Գլուխ են բարձրացրել նաև նախկին հիվանդությունները՝ շարունակական պլևրիտը, լյարդի էխինոկոկոզը, երիկամի բորբոքումը։ Այդ ամենը հասցրել է թոքերի կատառային բորբոքման, որից էլ վրա է հասել մահը։ Նրա վիճակը ծանրացել էր նոյեմբերի 17-ից, որի պատճառով տեղափոխվել էր բանտի հիվանդանոց, ուր և վախճանվել է նոյեմբերի 27-ին։ Գերեզմանի տեղը անհայտ է։ Նա, որ վաղուց արդեն լեգենդ էր դարձել իր ժողովրդի համար, շարունակեց այդպես էլ ապրել մինչև իր նոր հարությունը ու նաև դրանից հետո։ Մարգարեանալով մի քանի ամիս առաջ՝ 1936 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, նա գրել էր. <poem>Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն, Ծանր կնստի քաղաքի վրա, Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն, Կամ լուր աղետի՝ թերթերում գրած։</poem> == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:Yeghishe Charents House in Kars 001.jpg|thumb|Չարենցի տունը [[Կարս]]ում]] Չարենցի առաջին սերը եղել է Աստղիկ Ղոնդախչյանը, ում էլ բանաստեղծը նվիրել է իր առաջին բանաստեղծական գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան»։ 1913 թվականին Կարսում լույս տեսած այս գրքում Չարենցը ներկայացնում է իր սերն ուղղված Աստղիկին։ Նա եղել է երաժիշտ և սովորել է Կարսի, Թիֆլիսի երաժշտանոցներում։ Չարենցը շատ մտերիմ էր նաև Աստղիկի հորեղբոր տղաների հետ։ Աստղիկ Ղոնդախչյանը 1915 թվականին կամավորական աշխատանք անելու և հայ որբերին օգնելու նպատակով մեկնել է [[Ղարաքիլիսա]], որտեղ ծանոթանում և ամուսնանում է տեղի շրջանի կառավարչի՝ Ալեքսանդր Բաբլանյանի հետ։ 1920-1921 թվականներին Եղիշե Չարենցն ապրում էր իր կյանքի ամենաբուռն օրերը։ Այդ աննախադեպ եռուզեռը նրան պարտադրել էր ոչ միայն ազգային, քաղաքական և հանրային կյանքը, այլև անձնական ճակատագիրը։ {{քաղվածք|<poem>Ես արդեն անցել եմ ճանապարհը Երկրային բոլո՜ր հույզերի...</poem>|}} [[Արմենուհի Տիգրանյան]]ին ձոնած գալանտ երգերը՝ «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» խորագրով, տպագրվել են մամուլում 1921 թվականին և երկերի ժողովածուի առաջին հատորում՝ 1922 թվականին։ Չարենցի սերն ամենևին անպատասխան չի եղել։ Այդ մասին են վկայում 1964 թվականին տպագրված բանաստեղծությունների ձեռագիր թերթիկները, որոնք նախկինում պահվել են Ա. Տիգրանյանի մոտ։ Այդ թերթիկների հակառակ երեսին ոչ Չարենցի ձեռքով գրված է երկու բանաստեղծություն։ Ամենայն հավանականությամբ դրանց հեղինակը Արմենուհի Տիգրանյանն է։ Հայտնի է Չարենցի սերը բանաստեղծուհի [[Լեյլի]]ի (Փառանձեմ Սահակյան Տեր-Մկրտչյան) հանդեպ։ Նրան ևս Չարենցը նվիրեց բանաստեղծությունների առանձին մի շարք՝ «Փողոցային պչրուհուն», որը ևս տպագրվեց երկերի ժողովածուի առաջին հատորում 1922 թվականին։ Ի դեպ, այդ շարքը Չարենցը գրել է Լեյլիի ալբոմում, որը սկսվում է Արմենուհի Տիգրանյանի ձեռքով գրված «Նորը լավ է, քան թե հինը...» եռատուն բանաստեղծությամբ՝ թվագրված 1919, ապրիլի 13, [[Թիֆլիս]]։ Կարինե Քոթանճյանի հետ մտերմությունը եղել է ոչ միայն անձնական, այլ նաև ստեղծագործական։ Նրան է նվիրել «Ծիածան» շարքը։ 1917 թվականի մարտին Չարենցը հեռանում է Մոսկվայից՝ կայարանում կարդալով Կարինեի համար գիշերը գրված բանաստեղծությունը՝ «Հեռացումի խոսքեր»։ Լյուսի Թառայանի նկատմամբ Չարենցը նույնպես անտարբեր չի եղել։ Նա եղել է դերասանուհի, ապրել է [[Բաքու|Բաքվում]]։ Չարենցը և Լյուսի Թառայանը հանդիպել են 1918 թվականին՝ շատ կարճ ժամանակ։ Չարենցն իր «Չարենցնամե» պոեմում գրել է. «Ես երբեք չեմ մոռանա, Թառայա՛ն»։ Նրա «Բրոնզե քույր իմ, բրոնզե հարս» բանաստեղծությունը նույնպես նվիրված էր Լյուսիին։ Առաջին կինը՝ [[Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյան]]ը, ծնվել է 1888 թվականին [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]]ում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի [[Գայանյան օրիորդաց դպրոց (Թիֆլիս)|Գայանյան ուսումնարանում]], ապա ուսումը շարունակել է [[Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտ|Մոսկվայի ուսուցչական համալսարանում]]։ 1920 թվականին գալիս է Երևան և աշխատանքի անցնում հատուկ խնդիրներ ունեցող երեխաների ամերիկյան որբանոցում։ Այստեղ էլ կայանում է Չարենցի հետ նրանց հանդիպումը, և մեկ տարի անց նրանք ամուսնանում են։ Արփենիկը մահացել է 1927 թվականին։ Ոմանք պատմում են, որ Արփիկի դագաղում՝ ապակյա տարայի մեջ ամփոփված, Չարենցը բանաստեղծություններ է թաղել{{փաստ}}։ «Էպիքական լուսաբացը»՝ «Նվիրում եմ գիրքս հիշատակին կնոջս, ընկերոջս, հերոսական բարեկամիս՝ Արփենիկ Չարենցին» ընծայագրով ձոնել է նրան։ Գրքում Արփենիկի հիշատակին նվիրված է նաև երկու սոնետ՝ «Իմ բարեկա՛մ, իմ սե՛ր, հերոսական ընկեր», «Մենք ապրեցինք քեզ հետ մի վիթխարի դարում»։ Նրան է ձոնել նաև «Տաղարան» ժողովածուն, որն ավարտել է 1921 թվականին։ Տաղարանը Չարենցի գեղարվեստական այդ ընթացքի ինքնատիպ արտահայտություններից մեկը եղավ։ 1930-ական թվականներին Չարենցը մտադրվում է ամուսնանալ։ Թեկնածուների մեջ էր նաև Արաքսյա Մանուկյանը, որով հետագայում գերվել է նաև [[Ավետիք Իսահակյան]]ը։ Այդ կինը 1930 թվականի սկզբին կորցրել էր ամուսնուն՝ [[Ստեփան Մանուկյան]]ին, որի աճյունը հիմա հանգչում է [[Կոմիտասի անվան պանթեոն]]ում՝ [[Հովհաննես Հովհաննիսյան (բանաստեղծ)|Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի կողքին։ 1931 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Չարենցը պաշտոնապես գրանցում է ամուսնությունը Իզաբելլա Կոդաբաշյանի հետ։ Իզաբելլան և Չարենցը ունենում են երկու դուստր. 1932 թվականին ծնվում է [[Արփենիկ Չարենց|Արփենիկը]], 1935 թվականին՝ [[Անահիտ Չարենց|Անահիտը]]։ Արփենիկին անվանել է Բոժիկ՝ փոքրիկ աստվածուհի, իսկ Անահիտին՝ Ադոկ՝ ասորափռյուգիական մեռնող ու հարություն առնող [[Ադոնիս]] աստծո անունով։ == Ստեղծագործություններ == 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում Եղիշե Սողոմոնյան ստորագրությամբ տպագրվում է «[[:s:Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին|Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին]]» տողով սկսվող բանաստեղծությունը, իսկ 1914 թվականին արդեն «Եղիշե Չարենց» ստորագրությամբ լույս է տեսնում 17-ամյա պատանու «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» գրքույկը՝ նվիրված Աստղիկ Ղոնդախչյանին. այն ընդգրկում էր մեկը մյուսին շարունակող երեք բանաստեղծություն։ Հաջորդ տարի՝ 1915 թվականին, լույս է տեսնում «Կապուտաչյա հայրենիք» պոեմը։ 1916 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսնում «[[Դանթեական առասպել]]» պոեմը։ Այդ օրերին էլ մեկնում է Մոսկվա՝ ուսումը շարունակելու Շանյավսկու համալսարանում, և մնում է այնտեղ մինչև 1917 թվականի գարունը։ 1918-1920 թվականներին գրում է «Սոմա», «[[Ամբոխները խելագարված]]» պոեմները և «Ողջակիզվող կրակ» շարքը։ 1920-1921 թվականներին Չարենցը գրում է «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները։ 1922-1924 թվականներին Չարենցի նոր որոնումների շրջանն է. ստեղծվում են «Պոեզոզուռնա», «Կոմալմանախ» ժողովածուները, «Ռոմանս անսեր» պոեմը, «Ասպետական» ռապսոդիան, «Կապկազ թամաշան»։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է [[Քանաքեռ]]ում կազմավորվող հայկական կամավորական խմբերին և որպես սանիտար, նաև որպես կռվող զինվոր՝ հասնում է մինչև [[Վան]]։ 1930-ականներին Չարենցին Հայաստանի գրողները խորհուրդ են տալիս մեկնել Հայաստանից դեպի [[Ռուսաստան]], քանի որ կանխազգում էին, որ հնարավոր է՝ բանաստեղծը ստալինյան ռեպրեսիաների զոհը դառնա։ [[Խաչիկ Դաշտենց]]ին Չարենցն ասել է, որ չի կարող մեկնել Հայաստանից, քանի որ իրեն Հայաստանից դուրս չի պատկերացնում։ == Հիշողություն == 1964 թվականին Երևանի Մաշտոցի պողոտայի 17 բնակարանում, որտեղ բանաստեղծն ապրել է իր կյանքի վերջին երկու տարիները, Հայաստանի Նախարարների խորհրդի որոշմամբ հիմնվեց [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը։ Շուրջ 11 տարի գրողի դուստրերի՝ Արփենիկի ու Անահիտի հետ մեկտեղ աշխատանքներ տարվեցին թանգարանի հավաքածուի հավաքագրման ուղղությամբ: Թանգարանի հավաքածուում ներառված են Եղիշե Չարենցի գրքերը, ամսագրերը, թերթերը, ձեռագրերը, փաստաթղթերը, լուսանկարները, կենցաղային ու անձնական իրերը<ref>{{Cite web |title=ՏՈՒՆ-ԹԱՆԳԱՐԱՆԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ |url=https://charents.am/եղիշե-չարենցի-տուն-թանգարան-2/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան |lang=hy}}</ref>: Ի նշանավորումն Տուն-թանգարանի հիմնադրման 60 և բացման 50-ամյակի՝ 2025 թվականի հունվարի 10-ին [[Ղազախստան]]ի [[Բայկոնուր տիեզերակայան|Բայկոնուր]] քաղաքի տիեզերակայանից տիեզերք ուղարկվեց Եղիշե Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքը<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի 35 լեզուներով թարգմանված Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքն ուղարկվել է տիեզերք |url=https://newsarmenia.am/am/news/culture/Ashkharhi-35-lezunerov/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=ԱՄԻ «Նովոստի–Արմենիա» |lang=hy}}</ref>։ == Հասցեներ == *[[Վենետիկ]], Luna հյուրանոց (Սան-Մարկոյի հրապարակի մոտ) - բնակվել է 1925 թ․ շրջագայության ժամանակ։ *Երևան, [[Գրանդ Հոթել Երևան]] - այստեղ է բնակվել 1928-1935 թթ․, *Երևան, [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան|Մաշտոցի պող․, 17]]։ == Մատենագիտություն == {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Երկերի հրատարակություններ }} [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի հուշատախտակ.jpg|մինի|250px|աջից|Պետհրատում 1928-1935 թթ. աշխատել է Եղիշե Չարենցը։ Տեղադրվել է ծննդյան 100 ամյակի առթիվ]] [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան. (3).JPG|մինի|250px|աջից|[[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը Երևանում]] [[Պատկեր:Arc-charents.jpg|մինի|250px|աջից|Չարենցի կամար, ՀՀ [[Կոտայքի մարզ]]]] [[Պատկեր:Yeghishe Charents plaque.jpg|մինի|Եղիշե Չարենցի հուշատախտակը Երևանի [[Մաշտոցի պողոտա]]յում]] * Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան (բանաստեղծություններ), Ղարս, [[1914]], 8 էջ։ * Կապուտաչյա հայրենիք (պոեմ), Թիֆլիս, [[1915]], 18 էջ։ * Դանթեական առասպել (պոեմ), Թիֆլիս, [[1916]], 64 էջ։ * Ծիածանը (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1917]], 64 էջ։ * Սոմա (նոր վեդյան պոեմ), Թիֆլիս, [[1918]], 16 էջ։ * Ամբոխները խելագարված (պոեմ), Թիֆլիս, [[1919]], 16 էջ։ * Բոլորին, բոլորին, բոլորին (երեք ռադիոպոեմ), Երևան, [[1920]], 24 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 1, (բանաստեղծություններ), Մոսկվա, 1922, 336 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 2, (էպիքական պոեմներ), Մոսկվա, 1922, 282 էջ։ * Պոեզոզուռնա, (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1922]], 32 էջ։ * Ռոմանս անսեր, Մոսկվա, 1922, 23 էջ։ * Կապկազ թամաշա (պոեմ), Թիֆլիս, [[1923]], 46 էջ։ * Պոեմներ, Կ. Պոլիս, [[1923]], 239 էջ։ * Կոմալմանախ (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1924]], 60 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը (պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Ստամբոլ (պոեմ), Կ. Պոլիս, [[1924]], 14 էջ։ * Երեք փոքրիկ պոեմ «Լենին» շարքից, [[Բեռլին]], [[1925]], 34 էջ։ * Մյուր դե Ֆեդերե (կոմունարների պատը [[Փարիզ]]ում, պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 59 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 14 էջ։ * Երկիր Նաիրի (վեպ), Երևան, Պետհրատ, [[1926]], 223 էջ։ * Հիշողություններ Երևանի ուղղիչ տնից, Թիֆլիս, [[1927]], 288 էջ։ * Ժողովածու պոեմների, Թիֆլիս, [[1927]], 186 էջ։ * Ռուբայաթ (քառյակներ), Թիֆլիս, [[1927]], 45 էջ։ * Չորս բալլադ, [[Մոսկվա]], [[1929]], 34 էջ։ * Էպիքական լուսաբաց, Երևան, Պետհրատ, [[1930]], 138 էջ։ * Երկեր, Երևան, Պետհրատ, [[1932]], 445 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 318 էջ։ * [[Բորիս Ձնելաձե]]։ Բալլադ գնդապետ Տոմսոնի, կոմերիտ տղի և գործադուլի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1934, 41 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, Պետհրատ, 1934, 268 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 20 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 243 էջ։ * Դանթեական առասպել, [[Բեյրութ]], [[1945]], 48 էջ։ * Գիրք ճանապարհի (հատընտիր), [[Հալեպ]], տպարան «Անի», [[1946]], 28 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, [[1950]], 317 էջ։ * Հատընտիր, Բեյրութ, [[1953]], 102 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, տպարան «Արևելք, [[1954]], 253 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 619 էջ։ * Լենին (պոեմներ և բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 48 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Բեյրութ, 1954, 16 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1955]], 484 էջ։ * Եղիշե Չարենցի ամբողջական գործը, հատոր 1 (բանաստեղծություններ), Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1955, 432 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1957]], 358 էջ։ * Գրականության մասին (հոդվածներ, նամակներ, ճառեր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1957, 218 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, [[1959]], 254 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1959, 318 էջ։ * Խմբապետ Շավարշը, Երևան, Հայպետհրատ, [[1961]], 26 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1962]], 392 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1963]], 399 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 3, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1964]], 375 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 5, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1966]], 649 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, «Հայաստան», 1966, 184 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1967]], 31 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի (տեքստը հայերեն, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ժողովուրդների ու արտասահմանյան 12 լեզուներով), Երևան, «Հայաստան», 1967, 29 էջ։ * Քնարերգական, արվեստ քերթության, գիրք իմաստության, տաղեր և խորհուրդներ, երգիծական փրկված պատառիկներ, Երևան, «Հայաստան», 1967, 364 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 6, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 804 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 4, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1968]], 626 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, «Հայաստան», [[1969]], 39 էջ։ * [[Կոմիտաս]] (պոեմ), Երևան, «Հայաստան», 1969, 34 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի... (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», [[1970]], 32 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Հայաստան», [[1973]], 434 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1975]], 30 էջ։ * Բանաստեղծություններ, պոեմներ, բալլադներ, Երևան, «Լույս», [[1976]], 112 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, «Սովետական գրող», [[1977]], 174 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 366 էջ<ref>{{Cite book |title=Գրական տեղեկատու |publisher=«Սովետական գրականություն |year=1981 |location=Երևան |page=361-363}}</ref>։ * Երկեր, Երևան, 1983։ * Անտիպ և չհավաքված երկեր, Երևան, 1983։ * Բանաստեղծություններ և պոեմներ, Երևան, 1984։ * Երկեր, Երևան, 1985, 488 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. I. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1912–1922 թթ.), Երևան, 1986, 440 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. II. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1922–1932 թթ.), Երևան, 1986, 416 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. III. Բանաստեղծություններ, Պոեմներ, Թարգմանություներ (1932–1937 թթ.), Երևան, 1987, 544 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. IV. Երկիր Նաիրի, Երևանի ուղղիչ տնից, Երևան, 1987, 368 էջ։ * [[Վլադիմիր Լենին|Լենինապատում]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, 1987, 96 էջ։ * Հատընտիր, Երևան, 1987, 464 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Ա. Բանաստեղծութիւններ, Պոեմներ, [[Վենետիկ]], 1991, 100 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Բ. Գիրք ճանապարհի, [[Կոմիտաս]]ի յիշատակին, Յետմահու հրատարակութիւններ, Վենետիկ, 1992, 160 էջ։ * Նորահայտ էջեր (պոեմներ, բանաստեղծություններ), Երևան, 1996, 636 էջ։ * 100 (բանաստեղծութիւններ), [[Անթիլիաս]], 1997, 304 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 1997, 256 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, 1997, 317 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, 1997, 448 էջ։ * Քնարերգական։ Արվեստ քերթության։ Գիրք իմաստության։ Տաղեր և խորհուրդներ։ Երգիծական։ Փրկված պատառիկներ, Երևան, 1997, 328 էջ։ * [[Աղասի Խանջյան]]ին (բանաստեղծություններ), Երևան, 2001, 74 էջ։ * Վերջին խոսք, Երևան, 2007, 328 էջ։ * Տեսիլաժամեր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2007, 104 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 2011, 288 էջ։ * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 272 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, 2012, 208 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Ա, Երևան, 2012, 496 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Բ, Երևան, 2012, 328 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Գ, Երևան, 2012, 488 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Դ, Երևան, 2015, 424 էջ։ <!-- * [[Սերժ Վենտուրին]]ի, Եղիշե Չարենցի, ''Դանթեական առասպել'' ([[1915]]-[[1916]]), գրքի պատրաստումը, թարգմանությունը հայերենից դեպի ֆրանսերեն, վերջաբանը և ծանոթագրությունները Սերժ Վենտուրինիի՝ Եղիսաբեթ Մուրադյանի համագործակցությամբ Éditions L'Harmattan, մատենաշար «Հայ գրարվեստ», N°2, Փարիզ, 10 դեկտեմբերի [[2010]] թ. (ISBN 978-2-296-13174-3). Գիրքը նվիրված է Լիու Քսիաոբոյին --> {{Hidden end}} {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Թարգմանությունները (ռուսերենից) }} {{Թարգմանիչ}} [[Պատկեր:1,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|մինի|150px]] [[Պատկեր:ArmenianStamps-126.jpg|մինի|150px]] [[Պատկեր:1958 CPA 2126.jpg|մինի|150px]] * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը (փոխադրություն), Երևան, Պետհրատ, [[1928]], 14 էջ։ * [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], Հեքիաթ կոմինտերնի մասին, Ե., Պետհրատ, 1929, 12 էջ։ Նկարիչ՝ Կ. Ռուդակով։ * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը, Երևան, Պետհրատ, [[1929]], 16 էջ։ * [[Նիկոլայ Ասեև]] (Օսեև), Գիշերվա ահը, Երևան, Պետհրատ, [[1931]], 12 էջ։ * [[Էրիխ Մարիա Ռեմարկ]], Արևմտյան ֆրոնտում անփոփոխ է, Երևան, Պետհրատ, [[1932]]։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 111 էջ։ * [[Ալեքսանդր Պուշկին]], բանաստեղծություններ, հեքիաթներ (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Պետհրատ, [[1936]], 176 էջ։ * [[Նիկոլայ Նեկրասով]], Բանաստեղծություններ (գրքի մեջ մտնող գրքերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Հայպետհրատ, [[1962]], 108 էջ։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Հայպետհրատ, [[1963]], 112 էջ։ * Գիքորի երազը (փոխադրություն, ըստ Մարշակի «Գրքույկ գրքույկ մասին» պոեմի), Երևան, «Սովետական գրող», [[1976]], 10 էջ։ {{Hidden end}} == Ֆիլմեր == [[Պատկեր:Yerevan Y Charents monument.jpg|մինի|upright|[[Եղիշե Չարենցի հուշարձան (Երևան)|Եղիշե Չարենցի հուշարձանը]] Երևանում]] * «Եղիշե Չարենց, հայտնի և անհայտ էջեր» - Սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր [[Լևոն Մկրտչյան (կինոռեժիսոր)|Լևոն Մկրտչյան]], ֆիլմի տեքստը կարդում է [[Սոս Սարգսյան]]ը։ Ֆիլմում նկարահանվել են Արփենիկ Չարենցը, [[Գևորգ Էմին]]ը, նկարիչ [[Ռեգինա Ղազարյան]]ը, երգիչ-բանահավաք [[Հայրիկ Մուրադյան]]ը և իր բանտի ընկեր Մուրադ Ջուլֆիգարովը։ «[[Հայկ (կինոստուդիա)|Հայկ]]» վավերագրական Ֆիլմերի կինոստուդիա - 1987։ * Եղիշե Չարենցի մասին պատմող «Մահվան տեսիլ» գեղարվեստական դրաման նկարահանվել է 2012 թվականին՝ «[[Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայան|Ազատություն]]» ռադիոկայանի կողմից՝ մեծ բանաստեղծի կնոջ՝ Իզաբելլա Չարենցի հուշերի մոտիվներով։ Ֆիլմը ցուցադրվել է [[Մոսկվա կինոթատրոն]]ում, դեկտեմբերի 14-ին։ Ֆիլմի հեռուստատեսային պրեմիերան տեղի ունեցավ 2012 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ Չարենցի մահվան 75-ամյակի օրը, «[[Արմնյուզ]]» հեռուստաընկերության եթերում։ Ֆիլմի ռեժիսորը և պրոդյուսերն է Հրայր Թամրազյանը, սցենարի հեղինակը՝ Գայանե Դանիելյանը, օպերատորը՝ Լևոն Գրիգորյանը։ Ֆիլմի գլխավոր դերերում նկարահանվել են Արա Հարությունյանը (Եղիշե Չարենց), [[Նարինե Գրիգորյան]]ը (Իզաբելլա Չարենց) և Տիգրան Մացակյանը (ՆԿՎԴ-ի քննիչ)։ Ֆիլմը թարգմանվել է նաև ռուսերեն՝ [[Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոն|Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնի]] դերասանների կատարմամբ։ * 1976 թվականին [[Ֆրունզե Դովլաթյան]]ի նկարահանած «[[Երկունք (ֆիլմ)|Երկունք]]» կինոնկարում Եղիշե Չարենցի դերը կատարել է [[Ազատ Գասպարյան]]ը։ Ֆիլմը 1920-ական թվականների հետպատերազմյան ծանր տարիների մասին է։ == Տես նաև == * [[Եղիշե Չարենցի կյանքի ժամանակագրություն]] * [[Նորագույն շրջանի հայ գրականություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == {{refbegin|2}} * [[Նորայր Դաբաղյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1954]], 144 էջ։ * [[Հակոբ Սալախյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 204 էջ։ * [[Արշալույս Հարությունի Բաբայան|Արշալույս Բաբայան]], Չարենցը Հոկտեմբերի երգիչ, Երևան, ՀՍՍՀ Քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման ընկերություն, 1958, 37 էջ։ * Արշալույս Բաբայան, Չարենցը և Հոկտեմբերը, Երևան, «Հայաստան», 1967, 92 էջ։ * [[Սուրեն Աղաբաբյան]], Եղիշե Չարենց, գիրք 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1973, 442 էջ։ * Սուրեն Աղաբաբյան, Եղիշե Չարենց, գիրք 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1977, 399 էջ։ * [[Աշոտ Մարության]], Եղիշե Չարենցի չափածոյի լեզուն և ոճը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 200 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Եղիշե Չարենցը և ռուս գրականությունը, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1979, 344 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Չարենցի հետ, Երևան, 1980, 156 էջ։ * Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։ * [[Հովիկ Չարխչյան]], [[Չարենցի կրակոցը]] (փաստագրական վեպ), Երևան, «Տիգրան Մեծ», 2010, 608 էջ։ * [[Հենրիկ Էդոյան]], Չարենցի պոետիկան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1986, 452 էջ։ * [[Գարեգին Բես]], Իմ Չարենցը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 336 էջ։ * Հիշողություններ Եղիշե Չարենցի մասին /Չարենցի հետ/, Երևան, 1961, 400 էջ։ * Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին, Երևան, 1986, 500 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 1997, 424 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, մաս 2, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 2008, 440 էջ։ * [[Ռուբեն Զարյան]], Հուշապատում, հատ. 1, Երևան, 1975։ * [[Գարեգին Բես]], Հուշանովելենր, Երևան, 1985։ * Վահրամ Մարտիրոսյան, Չարենց, գեղարվեստական կինոնկարի սցենար, Երևան 2012 * [[Ազատ Մաթյան]], Ո՞Վ Է ՉԱՐԵՆՑԸ. 2012, Թեհրան, 186 էջ։ * Աղբալեան Ն., Ամբողջական երկեր, հհ. 1-2, Բեյրութ, 1959, 1966։ * Բախչինյան Հ., Չարենցապատում ըստ անտիպ վավերագրերի, Ե., 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցը և 1920-ական թվականների սովետահայ պոեզիան, Ե., 1983։ * Գասպարյան Դ., Ողբերգական Չարենցը, Ե., 1990։ * Գասպարյան Դ., Փակ դռների գաղտնիքը։ Չարենցը, Բակունցը և մյուսները, Ե., 1994։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենց։ Հայոց բանաստեղծության մայրաքաղաքը, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցյան ասույթներ, Բեյրույթ, 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցի հավատաքննությունը կամ բանաստեղծի վերջին աղոթքը, Ե., 2003։ * Գասպարյան Դ., Նորահայտ էջեր, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցի հետ։ Հուշեր, հհ. 1-2, 1997, 2008։ * Գրիգորյան Ս․, Չարենցի բնագիրը, Ե․, 2013 * Եղիազարյան Ա., Չարենցը և պատմությունը, Ե., 1997։ * Եղիշե Չարենցի դատավարությունը, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Ե., 1995, թիվ 1։ * Զաքարյան Ա., Եղիշե Չարենց, հհ. 1-2, Ե., 1997, 2003։ * Թամրազյան Հ., Երիտասարդ Չարենցը, Ե., 1974։ * Թամրազյան Հ., Եղիշե Չարենց, Ե., 1981։ * Կարինյան Ա., Եղիշե Չարենց, Ե., 1972։ * Հակոբեան Ս., Եղիշե Չարենց, Վիեննա, 1924։ * Հայրապետյան Ն., Չարենցը և գիրքը, Ե., 1987։ * Չարենց Ան., Չարենցի ձեռագրերի աշխարհում, Ե., 1978։ * Չարենց Արփ., Եղիշե Չարենցի աղոթքները, Ե., 1999։ * Չարենց Արփ., Իմ համալսարանները, Ե., 2000։ * Չարենց Արփ., Անհայտը հայտնիի մեջ, Ե., 2006։ * Չարենց Արփ., Նամակներ դուստրերին և մոը աքսորավայրերից, Ե., 2009։ * Չարենց Եղիշե, Մեթոդական նյութեր, Ե., 1957։ * Չարենցյան ընթեցումներ, հհ. 1-10, Ե., ԵՊՀ հրատ․, 1973-2017։ * Չարենցյան ընթերցումներ Գյումրիում, Ե., 1997։ * Նավասարդյան Վ., Չարենց։ Հուշեր և խորհրդածություններ, Ե., 2007։ * Չարենցի ստեղծագործությունը։ Հոդվածների ժողովածու, Ե., 1957։ * Ջրբաշյան Է., Ե. Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» բանաստեղծությունը, Ե., 2003։ * Օշական Հ., Եղիշե Չարենց, «Հայրենիք», Բոստոն, 1924, թիվ 2, 1925, թիվ 3, 4։ {{refend}} == Արտաքին հղումներ == * [https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ Եղիշե Չարենց․ Վերջին աղոթք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423181115/https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ |date=2023-04-23 }} * [https://yeghishecharents.wordpress.com/ Եղիշե Չարենց] * [https://times.am/975463/ Եղիշե Չարենց․ հետաքրքիր փաստեր գրողի մասին] * [http://hayeren.hayastan.com/english/poet.php?poets=1charenc Եղիշե Չարենց] * «Ազատություն» ռադիոկայան [https://www.azatutyun.am/a/24784843.html Եղիշե Չարենց. Մահվան տեսիլ], կինոդրամա Եղիշե Չարենցի կյանքի վերջին տարիների և նրա ողբերգական մահվան մասին * [https://www.youtube.com/watch?v=lmHtvG4U8UM Բացահայտում. Եղիշե Չարենց] {{ՎԴԵ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Եղիշե Չարենց}} {{Հայկական գիր և գրականություն}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=670}} {{DEFAULTSORT:Չարենց, Եղիշե}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կալանավորներ և ձերբակալվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր]] dsx7s2rmii1pl54iogk5xnbdf8tvtxf 10722468 10722467 2026-04-09T06:55:04Z ~2026-21721-96 169299 10722468 wikitext text/x-wiki {{Տես նաև| կյանքի ժամանակագրություն}} {{Տեղեկաքարտ Գրող | գրական շարժումներ = [[Ռեալիզմ (գրականություն)|ռեալիզմ]], [[ֆուտուրիզմ]] | ուշագրավ աշխատանքներ = Ամբոխները Խելագարված, Սոմա, Երկիր Նաիրի, Նավզիկե | ամուսին = Արփենիկ Չարենց, Իզաբելլա Չարենց | զավակներ = [[Արփենիկ Չարենց]], Անահիտ }} '''Եղիշե Չարենց''' (''Եղիշե Աբգարի Սողոմոնյան'', {{ԱԾ}}), [[հայ]] [[բանաստեղծ]], գրող, թարգմանիչ և հրատարակիչ<ref>Ազատ Եղիազարյան, Հայ նորագույն գրականություն, Երևան, 2005։</ref><ref>Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։</ref><ref>Հ. Էդոյան, Չարենցի պոետիկան, Երևան, 1986։</ref><ref>Դ. Գասպարյան, Ողբերգական Չարենցը, Երևան, 1990։</ref>։ [[ԽՍՀՄ Գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ՝ 1939 թվականից։ [[ԽՄԿԿ]] անդամ՝ 1918 թվականից։։ == Գրական անուն == Եղիշե Չարենցը [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարուն]] պատմել է, թե [[Կարս]] էր եկել Չարենց ազգանունով մի բժիշկ, որի ցուցատախտակի «Չարենց» մակագրությունն էլ վերցրել է։ Պատանեկան տարիների մտերիմները այլ բացատրություններ էլ են տալիս։ Ըստ Կարինե Քոթանջյանի՝ բանաստեղծը Չարենց է մկրտվել, որովհետև մանկուց եղել է չար երեխա։ Նրան այնքան են չար ասել, որ Չարենց էլ մնացել է։ Իսկ Անուշավան Ջիդեջյանը ([[Վիվան]]) բանաստեղծի կողմից վկայել է, որ Չարենց անունն առաջացել է [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի «Անչար» ոտանավորի հնչյունական տեղաշարժերի արդյունքում, անչարը ծառատեսակ է, որ աճում է անապատում, և որի արմատները թույն են արտադրում։ [[1921]] թվականից «Չարենց» գրական անունը նրա համար դառնում է նաև քաղաքացիական ազգանուն։ «Չարենց» անվան ընտրությանը բանաստեղծն ավելի ուշ տվել է տրամաբանական այսպիսի բացատրություն. «Աշխարհում բարու դիմակի տակ շատ հաճախ չարն է թաքնված, ես էլ իմ հոգու բարի բովանդակությանը, այսպես ասած, չար անուն եմ տվել»։ == Կենսագրություն == Չարենցը ծնվել է [[1897]] թվականին [[Կարս]]ում։ «Արևելյան փոշոտ ու դեղին մի քաղաք, անկյանք փողոցներ, բերդ, Վարդանի կամուրջ, Առաքելոց եկեղեցի և հինգ հարկանի պաշտոնական մի շենք»,- այսպես է գրողը ներկայացնում իր ծննդավայրը։ Այս տխուր միջավայրը, սակայն, նրան տվել է ինչ-որ բան, ազդել մանուկ հոգու վրա։ Բանաստեղծն ինքն էլ այս մթնոլորտի հետ է կապում իր խառնվածքի ձևավորումը։ Նրա ծնողները՝ գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանը և Թեկղի /Թելլի/ Միրզայանը, [[Կարս]] էին գաղթել Իրանի Մակու քաղաքից։ Սողոմոնյանների ընտանիքում մեծանում էին չորս տղա և երեք աղջիկ։ Կարսի տունը այժմ կիսավեր վիճակում է։ Ապագա բանաստեղծը հետևողական կրթություն չի ստացել։ 1908-1912 թվականներին սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում և հեռացվել՝ ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով։ 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում լույս է տեսել նրա «Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին» տողով սկսվող առաջին բանաստեղծությունը։ 1914 թվականին լույս տեսավ նրա բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան». նա արդեն հանդես էր գալիս «Չարենց» գրական ազգանվամբ։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է հայ կամավորական գնդերից մեկում և հասնում մինչև Վան։ [[Պատկեր:Vruir-Charents1.JPG|մինի|«Եղիշե Չարենց», նկարիչ՝ [[Վրույր Գալստյան]], 1964]] 1915 թվականին Հայկական կամավորական 6-րդ ջոկատը, թուրքերի դեմ կռվող ռուսական բանակին միանալու համար, անցնում էր [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հյուսիս-արևելք գտնվող Թափարիզ լեռան վրայով։ Լեռան կատարին՝ ձյուների մեջ, սառած-ընկած էին ծերերի, կանանց, երեխաների դիակներ... Տարերայնորեն գումարված միտինգում ելույթ ունեցավ նաև վտիտ մարմնով կարսեցի մի կամավորական։ Զինվորական համազգեստը մեծ էր նրա վրա, բայց խոշոր, սև աչքերում այնպիսի կրակներ էին վառվում, որ ոչ ոք չէր նկատում հագուստի անհամապատասխանությունը։ Այդ զինվոր-հռետորը ապագա մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցն էր (Սողոմոնյան)։ Տեսածի, ապրածի ու զգացածի յուրահատուկ արտահայտությունը հետագայում դարձավ բանաստեղծի «Դանթեական առասպել» պոեմը, որը 1914-1918 թվականների համաշխարհային պատերազմի առաջին և ամենացնցող արձագանքն է հայ գրականության մեջ։ Այս պոեմը առաջին գրավոր հիշատակություններից է Հայոց եղեռնի մասին<ref>Ի՞նչ է, ո՞վ է հանրագիտարան</ref>։ Գիտելիքների պակասը նա լրացրել է կյանքի համալսարաններում և ընթերցանությամբ։ Հայրենիքին պիտանի լինելու մղումով 1919 թվականի աշնանը նա ուսուցչություն է անում [[Կարսի մարզ]]ի Բաշքյադիկլար գյուղի դպրոցում։ Չարենցի անունը նրան արժանի բարձր գնահատականով ներկայացնելու պատիվը վիճակված էր խոշորագույն քննադատ, Հանրային կրթության և արվեստների նախարար [[Նիկոլ Աղբալյան]]ին, որն էլ հայ գրական ընկերության անդրանիկ նիստերից մեկը 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նվիրեց Չարենցի ստեղծագործությանը։ Բանաստեղծը թեև ներկա չէր երեկոյին, բայց տեղեկացավ գրական այդ իրադարձության մասին։ 1920 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին Աղբալյանին ներկայացած բանաստեղծն աշխատանքի է նշանակվել Աղբալյանի ղեկավարած նախարարությունում, որպես հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար։ 1920-1921 թվականներին Չարենցին վերստին տեսնում ենք ուսուցչի պաշտոնում։ Այս բարդ ու հարափոփոխ ժամանակների ծնունդն են նրա «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները՝ գրված 1920 թվականին։ 1920 թվականի նոյեմբերին՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո, Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատում նա ստանձնում է արվեստի բաժնի վարիչի պաշտոն և աշխատում մինչև 1921 թվականի մայիսը։ 1920-ական թվականների առաջին տարիները ևս բուռն շրջան են նրա թե՛ գրական, թե՛ անձնական կյանքում։ Մեկը մյուսի հետևից գրում է «Էմալե պրոֆիլը Ձեր», «Փողոցային պչրուհուն» շարքերը, «Ամենապոեմ», «Չարենցնամե» պոեմները, շարադրում «[[Երկիր Նաիրի (վեպ)|Երկիր Նաիրի]]» վեպը։ 1921 թվականի մայիսին ամուսնանում է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ, ում հանդեպ տածում էր անսահման սեր ու գորով և ում հետագայում պիտի կոչեր «հերոսական կին և բարեկամ»։ Արփենիկի հետ էլ նա մեկնում է Մոսկվա՝ Արևելքի աշխատավորների համալսարանում լրացնելու կրթության պակասը։ Սակայն նրա անհանգիստ ոգին չէր կարող տեղավորվել ուսանողական նստարանին։ Կյանքը հոսում էր, գրական գործը՝ եռում։ 1922 թվականին Մոսկվայում նա լույս է ընծայում իր երկերի երկհատոր մեծադիր ժողովածուն, որ ինքնին երևույթ էր այդ տարիների հայ կյանքում։ 1922 թվականի «Երեքի» դեկլարացիայից հետո նա փաստորեն դառնում է նորագույն շրջանի հայ գրականության առաջնորդը։ Աշխարհաճանաչողությունն ընդարձակելու նպատակով, շնորհիվ գրականագետ [[Հարություն Սուրխաթյան]]ի, 1924 թվականի նոյեմբերի 20-ին [[Բաթում]]ից Չարենցը մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության։ Լինում է [[Տրապիզոն]]ում, [[Կ. Պոլիս|Կ.Պոլսում]], [[Աթենք]]ում, [[Հռոմ]]ում, [[Վենետիկ]]ում, [[Փարիզ]]ում, Բեռլինում։ 1925 թվականի հուլիսի 31-ին վերադառնալով [[Երևան]]՝ նա ստանձնում է նոր կազմավորված «Հոկտեմբեր» գրական միության ղեկավարությունը՝ այն վերանվանելով «Նոյեմբեր»։ Բռնկուն և ազատ տարերքի ստեղծագործող էր Չարենցը։ Այդ տարերքը երկնում էր հանճարեղ գործեր։ Հոգեկան այդ լարված կացության մեջ սիրային մի արկած Չարենցի համար ունենում է տխուր վերջաբան։ 1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նա ձերբակալվում և հայտնվում է Երևանի ուղղիչ տանը։ Աբովյան փողոցում հոգեկան անհավասարակշիռ կացության մեջ Չարենցը ատրճանակով կրակում և վիրավորում է Մարիաննա Այվազյան անունով մի գեղեցկուհու, որի հանդեպ նախապես ունեցել էր բուռն զգացմունքներ։ Բարեբախտաբար, Չարենցը վրիպում է և սոսկ թեթև քերծվածք պատճառում այդ աղջկան, որը կոմպոզիտոր [[Արտեմի Այվազյան]]ի քույրն էր։ Այդ արկածից որպես հիշատակ մնում է «Երևանի ուղղիչ տնից» հուշ-ակնարկը։ 1927 թվականին մահանում է Չարենցի կինը։ Արփիկի մահը Չարենցը շատ ծանր է տարել։ Մահվան հաջորդ օրն իսկ այրել է հանգուցյալ կնոջ բոլոր զգեստները, որոնք սիրով ու գուրգուրանքով բերել էր արտասահմանից։ Այրել է, որպեսզի ուրիշի ձեռքը չընկնեն, և դրանով իսկ չնսեմանա սիրելիի հիշատակը։ Իսկ որպես թանկարժեք մասունք՝ իր խնդրանքով քանդակագործ Արա Սարգսյանը հանել է Արփիկի գիպսե դիմակը և ձեռքի կրկնօրինակը։ Դրանք պահվում են բանաստեղծի տուն-թանգարանում։ Այդ օրերին էլ Չարենցը նախաբազկին է դաջել Արփիկի մահվան տարեթիվն ու նրա անունը։ Արփիկի մահից հետո՝ մինչև հարազատների մոտ՝ [[Մայկոպ]] մեկնելը, Չարենցը մեկուսացել է շրջապատից, օրեր շարունակ փակվել իր սենյակում և գրել ''«De profundis»'' վերնագրով պոեմ, որ հոգեհանգստի աղոթքի տրամադրություններ է ունեցել։ 1932 թվականին լրանում է Չարենցի գրական գործունեության 20 տարին։ Գրողների միությունը որոշում է նշել այդ հոբելյանը, ինչն այդպես էլ չի նշվում։ 1934-ին Չարենցը մասնակցում է [[ԽՍՀՄ]] գրողների առաջին համագումարին։ 1935 թվականից սկսած՝ Չարենցի դեմ ուղղված հալածանքներն ավելի են խորանում։ Նրան հեռացնում են հրատարակչությունից և գրողների միությունից։ 1936 թվականի սեպտեմբերի 24-ից Չարենցը ենթարկվում է տնային կալանքի, նույնը վերջնականապես պարտադրվում է նոյեմբերի 9-ին։ Հայտնի է նաև, որ այդ օրերին գրազի համար մի գիշերում Չարենցը գրել և հաջորդ օրը պատռել է վեց տասնյակից ավելի քառյակ։ 1936 թվականից ավելի ուժգնացած հալածանքների օրերին Չարենցը մեկուսացած կյանք է վարում։ Նա սպասումների մեջ էր։ 1936 թվականի հունիսի 20-ին Անդրերկրկոմի ղեկավարության հետ Խանջյանը սկսում է բանակցություններ վարել, որպեսզի Չարենցին թույլատրեն մեկնել արտասահման՝ բուժման նպատակով։ Սակայն Խանջյանի դավադիր սպանությունը ձախողում է Չարենցի մեկնումը։ 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ի առավոտյան՝ ժամը 7։00-ին, Կենտրոնական բանտի հիվանդանոցում, օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակից հետո, բոլորից լքված ու անօգնական՝ իր մահկանացուն է կնքում Եղիշե Չարենցը՝ ժամանակի մեծագույն բանաստեղծը։ Մարտի 13-ին լրացել էր նրա 40 տարին։ Տարիներ շարունակ տևած այս դաժան ողբերգության գլխավոր դեմքը արյունաքամ և ուժասպառ հեռացավ աշխարհից։ Հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 28-ին, կատարեցին դիահերձում։ Արձանագրության մեջ ասված է. «Քննության է դրված տղամարդու դիակ, միջինից ցածր հասակով, խիստ նիհարած։ Ձախ նախաբազկի արտաքին մակերեսին եղել է դաջված. «1927 թվականի հունվար, Ա.Չ»։ Անջինջ գրերով բանաստեղծը մարմնի վրա արձանագրել է իր մեծ սիրո՝ Արփենիկ Չարենցի մահվան թվականը։ Չարենցը տառապել է խորացած մորֆինիզմով, որից և հյուծվել է օրգանիզմը, իսկ վերջին օրերին մորֆինի բացակայությունը հասցրել է աղեստամոքսային ուղու քայքայման։ Գլուխ են բարձրացրել նաև նախկին հիվանդությունները՝ շարունակական պլևրիտը, լյարդի էխինոկոկոզը, երիկամի բորբոքումը։ Այդ ամենը հասցրել է թոքերի կատառային բորբոքման, որից էլ վրա է հասել մահը։ Նրա վիճակը ծանրացել էր նոյեմբերի 17-ից, որի պատճառով տեղափոխվել էր բանտի հիվանդանոց, ուր և վախճանվել է նոյեմբերի 27-ին։ Գերեզմանի տեղը անհայտ է։ Նա, որ վաղուց արդեն լեգենդ էր դարձել իր ժողովրդի համար, շարունակեց այդպես էլ ապրել մինչև իր նոր հարությունը ու նաև դրանից հետո։ Մարգարեանալով մի քանի ամիս առաջ՝ 1936 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, նա գրել էր. <poem>Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն, Ծանր կնստի քաղաքի վրա, Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն, Կամ լուր աղետի՝ թերթերում գրած։</poem> == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:Yeghishe Charents House in Kars 001.jpg|thumb|Չարենցի տունը [[Կարս]]ում]] Չարենցի առաջին սերը եղել է Աստղիկ Ղոնդախչյանը, ում էլ բանաստեղծը նվիրել է իր առաջին բանաստեղծական գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան»։ 1913 թվականին Կարսում լույս տեսած այս գրքում Չարենցը ներկայացնում է իր սերն ուղղված Աստղիկին։ Նա եղել է երաժիշտ և սովորել է Կարսի, Թիֆլիսի երաժշտանոցներում։ Չարենցը շատ մտերիմ էր նաև Աստղիկի հորեղբոր տղաների հետ։ Աստղիկ Ղոնդախչյանը 1915 թվականին կամավորական աշխատանք անելու և հայ որբերին օգնելու նպատակով մեկնել է [[Ղարաքիլիսա]], որտեղ ծանոթանում և ամուսնանում է տեղի շրջանի կառավարչի՝ Ալեքսանդր Բաբլանյանի հետ։ 1920-1921 թվականներին Եղիշե Չարենցն ապրում էր իր կյանքի ամենաբուռն օրերը։ Այդ աննախադեպ եռուզեռը նրան պարտադրել էր ոչ միայն ազգային, քաղաքական և հանրային կյանքը, այլև անձնական ճակատագիրը։ {{քաղվածք|<poem>Ես արդեն անցել եմ ճանապարհը Երկրային բոլո՜ր հույզերի...</poem>|}} [[Արմենուհի Տիգրանյան]]ին ձոնած գալանտ երգերը՝ «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» խորագրով, տպագրվել են մամուլում 1921 թվականին և երկերի ժողովածուի առաջին հատորում՝ 1922 թվականին։ Չարենցի սերն ամենևին անպատասխան չի եղել։ Այդ մասին են վկայում 1964 թվականին տպագրված բանաստեղծությունների ձեռագիր թերթիկները, որոնք նախկինում պահվել են Ա. Տիգրանյանի մոտ։ Այդ թերթիկների հակառակ երեսին ոչ Չարենցի ձեռքով գրված է երկու բանաստեղծություն։ Ամենայն հավանականությամբ դրանց հեղինակը Արմենուհի Տիգրանյանն է։ Հայտնի է Չարենցի սերը բանաստեղծուհի [[Լեյլի]]ի (Փառանձեմ Սահակյան Տեր-Մկրտչյան) հանդեպ։ Նրան ևս Չարենցը նվիրեց բանաստեղծությունների առանձին մի շարք՝ «Փողոցային պչրուհուն», որը ևս տպագրվեց երկերի ժողովածուի առաջին հատորում 1922 թվականին։ Ի դեպ, այդ շարքը Չարենցը գրել է Լեյլիի ալբոմում, որը սկսվում է Արմենուհի Տիգրանյանի ձեռքով գրված «Նորը լավ է, քան թե հինը...» եռատուն բանաստեղծությամբ՝ թվագրված 1919, ապրիլի 13, [[Թիֆլիս]]։ Կարինե Քոթանճյանի հետ մտերմությունը եղել է ոչ միայն անձնական, այլ նաև ստեղծագործական։ Նրան է նվիրել «Ծիածան» շարքը։ 1917 թվականի մարտին Չարենցը հեռանում է Մոսկվայից՝ կայարանում կարդալով Կարինեի համար գիշերը գրված բանաստեղծությունը՝ «Հեռացումի խոսքեր»։ Լյուսի Թառայանի նկատմամբ Չարենցը նույնպես անտարբեր չի եղել։ Նա եղել է դերասանուհի, ապրել է [[Բաքու|Բաքվում]]։ Չարենցը և Լյուսի Թառայանը հանդիպել են 1918 թվականին՝ շատ կարճ ժամանակ։ Չարենցն իր «Չարենցնամե» պոեմում գրել է. «Ես երբեք չեմ մոռանա, Թառայա՛ն»։ Նրա «Բրոնզե քույր իմ, բրոնզե հարս» բանաստեղծությունը նույնպես նվիրված էր Լյուսիին։ Առաջին կինը՝ [[Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյան]]ը, ծնվել է 1888 թվականին [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]]ում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի [[Գայանյան օրիորդաց դպրոց (Թիֆլիս)|Գայանյան ուսումնարանում]], ապա ուսումը շարունակել է [[Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտ|Մոսկվայի ուսուցչական համալսարանում]]։ 1920 թվականին գալիս է Երևան և աշխատանքի անցնում հատուկ խնդիրներ ունեցող երեխաների ամերիկյան որբանոցում։ Այստեղ էլ կայանում է Չարենցի հետ նրանց հանդիպումը, և մեկ տարի անց նրանք ամուսնանում են։ Արփենիկը մահացել է 1927 թվականին։ Ոմանք պատմում են, որ Արփիկի դագաղում՝ ապակյա տարայի մեջ ամփոփված, Չարենցը բանաստեղծություններ է թաղել{{փաստ}}։ «Էպիքական լուսաբացը»՝ «Նվիրում եմ գիրքս հիշատակին կնոջս, ընկերոջս, հերոսական բարեկամիս՝ Արփենիկ Չարենցին» ընծայագրով ձոնել է նրան։ Գրքում Արփենիկի հիշատակին նվիրված է նաև երկու սոնետ՝ «Իմ բարեկա՛մ, իմ սե՛ր, հերոսական ընկեր», «Մենք ապրեցինք քեզ հետ մի վիթխարի դարում»։ Նրան է ձոնել նաև «Տաղարան» ժողովածուն, որն ավարտել է 1921 թվականին։ Տաղարանը Չարենցի գեղարվեստական այդ ընթացքի ինքնատիպ արտահայտություններից մեկը եղավ։ 1930-ական թվականներին Չարենցը մտադրվում է ամուսնանալ։ Թեկնածուների մեջ էր նաև Արաքսյա Մանուկյանը, որով հետագայում գերվել է նաև [[Ավետիք Իսահակյան]]ը։ Այդ կինը 1930 թվականի սկզբին կորցրել էր ամուսնուն՝ [[Ստեփան Մանուկյան]]ին, որի աճյունը հիմա հանգչում է [[Կոմիտասի անվան պանթեոն]]ում՝ [[Հովհաննես Հովհաննիսյան (բանաստեղծ)|Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի կողքին։ 1931 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Չարենցը պաշտոնապես գրանցում է ամուսնությունը Իզաբելլա Կոդաբաշյանի հետ։ Իզաբելլան և Չարենցը ունենում են երկու դուստր. 1932 թվականին ծնվում է [[Արփենիկ Չարենց|Արփենիկը]], 1935 թվականին՝ [[Անահիտ Չարենց|Անահիտը]]։ Արփենիկին անվանել է Բոժիկ՝ փոքրիկ աստվածուհի, իսկ Անահիտին՝ Ադոկ՝ ասորափռյուգիական մեռնող ու հարություն առնող [[Ադոնիս]] աստծո անունով։ == Ստեղծագործություններ == 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում Եղիշե Սողոմոնյան ստորագրությամբ տպագրվում է «[[:s:Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին|Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին]]» տողով սկսվող բանաստեղծությունը, իսկ 1914 թվականին արդեն «Եղիշե Չարենց» ստորագրությամբ լույս է տեսնում 17-ամյա պատանու «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» գրքույկը՝ նվիրված Աստղիկ Ղոնդախչյանին. այն ընդգրկում էր մեկը մյուսին շարունակող երեք բանաստեղծություն։ Հաջորդ տարի՝ 1915 թվականին, լույս է տեսնում «Կապուտաչյա հայրենիք» պոեմը։ 1916 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսնում «[[Դանթեական առասպել]]» պոեմը։ Այդ օրերին էլ մեկնում է Մոսկվա՝ ուսումը շարունակելու Շանյավսկու համալսարանում, և մնում է այնտեղ մինչև 1917 թվականի գարունը։ 1918-1920 թվականներին գրում է «Սոմա», «[[Ամբոխները խելագարված]]» պոեմները և «Ողջակիզվող կրակ» շարքը։ 1920-1921 թվականներին Չարենցը գրում է «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները։ 1922-1924 թվականներին Չարենցի նոր որոնումների շրջանն է. ստեղծվում են «Պոեզոզուռնա», «Կոմալմանախ» ժողովածուները, «Ռոմանս անսեր» պոեմը, «Ասպետական» ռապսոդիան, «Կապկազ թամաշան»։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է [[Քանաքեռ]]ում կազմավորվող հայկական կամավորական խմբերին և որպես սանիտար, նաև որպես կռվող զինվոր՝ հասնում է մինչև [[Վան]]։ 1930-ականներին Չարենցին Հայաստանի գրողները խորհուրդ են տալիս մեկնել Հայաստանից դեպի [[Ռուսաստան]], քանի որ կանխազգում էին, որ հնարավոր է՝ բանաստեղծը ստալինյան ռեպրեսիաների զոհը դառնա։ [[Խաչիկ Դաշտենց]]ին Չարենցն ասել է, որ չի կարող մեկնել Հայաստանից, քանի որ իրեն Հայաստանից դուրս չի պատկերացնում։ == Հիշողություն == 1964 թվականին Երևանի Մաշտոցի պողոտայի 17 բնակարանում, որտեղ բանաստեղծն ապրել է իր կյանքի վերջին երկու տարիները, Հայաստանի Նախարարների խորհրդի որոշմամբ հիմնվեց [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը։ Շուրջ 11 տարի գրողի դուստրերի՝ Արփենիկի ու Անահիտի հետ մեկտեղ աշխատանքներ տարվեցին թանգարանի հավաքածուի հավաքագրման ուղղությամբ: Թանգարանի հավաքածուում ներառված են Եղիշե Չարենցի գրքերը, ամսագրերը, թերթերը, ձեռագրերը, փաստաթղթերը, լուսանկարները, կենցաղային ու անձնական իրերը<ref>{{Cite web |title=ՏՈՒՆ-ԹԱՆԳԱՐԱՆԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ |url=https://charents.am/եղիշե-չարենցի-տուն-թանգարան-2/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան |lang=hy}}</ref>: Ի նշանավորումն Տուն-թանգարանի հիմնադրման 60 և բացման 50-ամյակի՝ 2025 թվականի հունվարի 10-ին [[Ղազախստան]]ի [[Բայկոնուր տիեզերակայան|Բայկոնուր]] քաղաքի տիեզերակայանից տիեզերք ուղարկվեց Եղիշե Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքը<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի 35 լեզուներով թարգմանված Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքն ուղարկվել է տիեզերք |url=https://newsarmenia.am/am/news/culture/Ashkharhi-35-lezunerov/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=ԱՄԻ «Նովոստի–Արմենիա» |lang=hy}}</ref>։ == Հասցեներ == *[[Վենետիկ]], Luna հյուրանոց (Սան-Մարկոյի հրապարակի մոտ) - բնակվել է 1925 թ․ շրջագայության ժամանակ։ *Երևան, [[Գրանդ Հոթել Երևան]] - այստեղ է բնակվել 1928-1935 թթ․, *Երևան, [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան|Մաշտոցի պող․, 17]]։ == Մատենագիտություն == {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Երկերի հրատարակություններ }} [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի հուշատախտակ.jpg|մինի|250px|աջից|Պետհրատում 1928-1935 թթ. աշխատել է Եղիշե Չարենցը։ Տեղադրվել է ծննդյան 100 ամյակի առթիվ]] [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան. (3).JPG|մինի|250px|աջից|[[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը Երևանում]] [[Պատկեր:Arc-charents.jpg|մինի|250px|աջից|Չարենցի կամար, ՀՀ [[Կոտայքի մարզ]]]] [[Պատկեր:Yeghishe Charents plaque.jpg|մինի|Եղիշե Չարենցի հուշատախտակը Երևանի [[Մաշտոցի պողոտա]]յում]] * Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան (բանաստեղծություններ), Ղարս, [[1914]], 8 էջ։ * Կապուտաչյա հայրենիք (պոեմ), Թիֆլիս, [[1915]], 18 էջ։ * Դանթեական առասպել (պոեմ), Թիֆլիս, [[1916]], 64 էջ։ * Ծիածանը (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1917]], 64 էջ։ * Սոմա (նոր վեդյան պոեմ), Թիֆլիս, [[1918]], 16 էջ։ * Ամբոխները խելագարված (պոեմ), Թիֆլիս, [[1919]], 16 էջ։ * Բոլորին, բոլորին, բոլորին (երեք ռադիոպոեմ), Երևան, [[1920]], 24 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 1, (բանաստեղծություններ), Մոսկվա, 1922, 336 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 2, (էպիքական պոեմներ), Մոսկվա, 1922, 282 էջ։ * Պոեզոզուռնա, (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1922]], 32 էջ։ * Ռոմանս անսեր, Մոսկվա, 1922, 23 էջ։ * Կապկազ թամաշա (պոեմ), Թիֆլիս, [[1923]], 46 էջ։ * Պոեմներ, Կ. Պոլիս, [[1923]], 239 էջ։ * Կոմալմանախ (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1924]], 60 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը (պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Ստամբոլ (պոեմ), Կ. Պոլիս, [[1924]], 14 էջ։ * Երեք փոքրիկ պոեմ «Լենին» շարքից, [[Բեռլին]], [[1925]], 34 էջ։ * Մյուր դե Ֆեդերե (կոմունարների պատը [[Փարիզ]]ում, պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 59 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 14 էջ։ * Երկիր Նաիրի (վեպ), Երևան, Պետհրատ, [[1926]], 223 էջ։ * Հիշողություններ Երևանի ուղղիչ տնից, Թիֆլիս, [[1927]], 288 էջ։ * Ժողովածու պոեմների, Թիֆլիս, [[1927]], 186 էջ։ * Ռուբայաթ (քառյակներ), Թիֆլիս, [[1927]], 45 էջ։ * Չորս բալլադ, [[Մոսկվա]], [[1929]], 34 էջ։ * Էպիքական լուսաբաց, Երևան, Պետհրատ, [[1930]], 138 էջ։ * Երկեր, Երևան, Պետհրատ, [[1932]], 445 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 318 էջ։ * [[Բորիս Ձնելաձե]]։ Բալլադ գնդապետ Տոմսոնի, կոմերիտ տղի և գործադուլի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1934, 41 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, Պետհրատ, 1934, 268 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 20 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 243 էջ։ * Դանթեական առասպել, [[Բեյրութ]], [[1945]], 48 էջ։ * Գիրք ճանապարհի (հատընտիր), [[Հալեպ]], տպարան «Անի», [[1946]], 28 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, [[1950]], 317 էջ։ * Հատընտիր, Բեյրութ, [[1953]], 102 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, տպարան «Արևելք, [[1954]], 253 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 619 էջ։ * Լենին (պոեմներ և բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 48 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Բեյրութ, 1954, 16 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1955]], 484 էջ։ * Եղիշե Չարենցի ամբողջական գործը, հատոր 1 (բանաստեղծություններ), Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1955, 432 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1957]], 358 էջ։ * Գրականության մասին (հոդվածներ, նամակներ, ճառեր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1957, 218 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, [[1959]], 254 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1959, 318 էջ։ * Խմբապետ Շավարշը, Երևան, Հայպետհրատ, [[1961]], 26 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1962]], 392 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1963]], 399 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 3, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1964]], 375 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 5, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1966]], 649 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, «Հայաստան», 1966, 184 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1967]], 31 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի (տեքստը հայերեն, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ժողովուրդների ու արտասահմանյան 12 լեզուներով), Երևան, «Հայաստան», 1967, 29 էջ։ * Քնարերգական, արվեստ քերթության, գիրք իմաստության, տաղեր և խորհուրդներ, երգիծական փրկված պատառիկներ, Երևան, «Հայաստան», 1967, 364 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 6, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 804 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 4, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1968]], 626 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, «Հայաստան», [[1969]], 39 էջ։ * [[Կոմիտաս]] (պոեմ), Երևան, «Հայաստան», 1969, 34 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի... (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», [[1970]], 32 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Հայաստան», [[1973]], 434 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1975]], 30 էջ։ * Բանաստեղծություններ, պոեմներ, բալլադներ, Երևան, «Լույս», [[1976]], 112 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, «Սովետական գրող», [[1977]], 174 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 366 էջ<ref>{{Cite book |title=Գրական տեղեկատու |publisher=«Սովետական գրականություն |year=1981 |location=Երևան |page=361-363}}</ref>։ * Երկեր, Երևան, 1983։ * Անտիպ և չհավաքված երկեր, Երևան, 1983։ * Բանաստեղծություններ և պոեմներ, Երևան, 1984։ * Երկեր, Երևան, 1985, 488 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. I. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1912–1922 թթ.), Երևան, 1986, 440 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. II. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1922–1932 թթ.), Երևան, 1986, 416 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. III. Բանաստեղծություններ, Պոեմներ, Թարգմանություներ (1932–1937 թթ.), Երևան, 1987, 544 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. IV. Երկիր Նաիրի, Երևանի ուղղիչ տնից, Երևան, 1987, 368 էջ։ * [[Վլադիմիր Լենին|Լենինապատում]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, 1987, 96 էջ։ * Հատընտիր, Երևան, 1987, 464 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Ա. Բանաստեղծութիւններ, Պոեմներ, [[Վենետիկ]], 1991, 100 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Բ. Գիրք ճանապարհի, [[Կոմիտաս]]ի յիշատակին, Յետմահու հրատարակութիւններ, Վենետիկ, 1992, 160 էջ։ * Նորահայտ էջեր (պոեմներ, բանաստեղծություններ), Երևան, 1996, 636 էջ։ * 100 (բանաստեղծութիւններ), [[Անթիլիաս]], 1997, 304 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 1997, 256 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, 1997, 317 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, 1997, 448 էջ։ * Քնարերգական։ Արվեստ քերթության։ Գիրք իմաստության։ Տաղեր և խորհուրդներ։ Երգիծական։ Փրկված պատառիկներ, Երևան, 1997, 328 էջ։ * [[Աղասի Խանջյան]]ին (բանաստեղծություններ), Երևան, 2001, 74 էջ։ * Վերջին խոսք, Երևան, 2007, 328 էջ։ * Տեսիլաժամեր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2007, 104 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 2011, 288 էջ։ * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 272 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, 2012, 208 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Ա, Երևան, 2012, 496 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Բ, Երևան, 2012, 328 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Գ, Երևան, 2012, 488 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Դ, Երևան, 2015, 424 էջ։ <!-- * [[Սերժ Վենտուրին]]ի, Եղիշե Չարենցի, ''Դանթեական առասպել'' ([[1915]]-[[1916]]), գրքի պատրաստումը, թարգմանությունը հայերենից դեպի ֆրանսերեն, վերջաբանը և ծանոթագրությունները Սերժ Վենտուրինիի՝ Եղիսաբեթ Մուրադյանի համագործակցությամբ Éditions L'Harmattan, մատենաշար «Հայ գրարվեստ», N°2, Փարիզ, 10 դեկտեմբերի [[2010]] թ. (ISBN 978-2-296-13174-3). Գիրքը նվիրված է Լիու Քսիաոբոյին --> {{Hidden end}} {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Թարգմանությունները (ռուսերենից) }} {{Թարգմանիչ}} [[Պատկեր:1,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|մինի|150px]] [[Պատկեր:ArmenianStamps-126.jpg|մինի|150px]] [[Պատկեր:1958 CPA 2126.jpg|մինի|150px]] * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը (փոխադրություն), Երևան, Պետհրատ, [[1928]], 14 էջ։ * [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], Հեքիաթ կոմինտերնի մասին, Ե., Պետհրատ, 1929, 12 էջ։ Նկարիչ՝ Կ. Ռուդակով։ * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը, Երևան, Պետհրատ, [[1929]], 16 էջ։ * [[Նիկոլայ Ասեև]] (Օսեև), Գիշերվա ահը, Երևան, Պետհրատ, [[1931]], 12 էջ։ * [[Էրիխ Մարիա Ռեմարկ]], Արևմտյան ֆրոնտում անփոփոխ է, Երևան, Պետհրատ, [[1932]]։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 111 էջ։ * [[Ալեքսանդր Պուշկին]], բանաստեղծություններ, հեքիաթներ (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Պետհրատ, [[1936]], 176 էջ։ * [[Նիկոլայ Նեկրասով]], Բանաստեղծություններ (գրքի մեջ մտնող գրքերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Հայպետհրատ, [[1962]], 108 էջ։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Հայպետհրատ, [[1963]], 112 էջ։ * Գիքորի երազը (փոխադրություն, ըստ Մարշակի «Գրքույկ գրքույկ մասին» պոեմի), Երևան, «Սովետական գրող», [[1976]], 10 էջ։ {{Hidden end}} == Ֆիլմեր == [[Պատկեր:Yerevan Y Charents monument.jpg|մինի|upright|[[Եղիշե Չարենցի հուշարձան (Երևան)|Եղիշե Չարենցի հուշարձանը]] Երևանում]] * «Եղիշե Չարենց, հայտնի և անհայտ էջեր» - Սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր [[Լևոն Մկրտչյան (կինոռեժիսոր)|Լևոն Մկրտչյան]], ֆիլմի տեքստը կարդում է [[Սոս Սարգսյան]]ը։ Ֆիլմում նկարահանվել են Արփենիկ Չարենցը, [[Գևորգ Էմին]]ը, նկարիչ [[Ռեգինա Ղազարյան]]ը, երգիչ-բանահավաք [[Հայրիկ Մուրադյան]]ը և իր բանտի ընկեր Մուրադ Ջուլֆիգարովը։ «[[Հայկ (կինոստուդիա)|Հայկ]]» վավերագրական Ֆիլմերի կինոստուդիա - 1987։ * Եղիշե Չարենցի մասին պատմող «Մահվան տեսիլ» գեղարվեստական դրաման նկարահանվել է 2012 թվականին՝ «[[Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայան|Ազատություն]]» ռադիոկայանի կողմից՝ մեծ բանաստեղծի կնոջ՝ Իզաբելլա Չարենցի հուշերի մոտիվներով։ Ֆիլմը ցուցադրվել է [[Մոսկվա կինոթատրոն]]ում, դեկտեմբերի 14-ին։ Ֆիլմի հեռուստատեսային պրեմիերան տեղի ունեցավ 2012 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ Չարենցի մահվան 75-ամյակի օրը, «[[Արմնյուզ]]» հեռուստաընկերության եթերում։ Ֆիլմի ռեժիսորը և պրոդյուսերն է Հրայր Թամրազյանը, սցենարի հեղինակը՝ Գայանե Դանիելյանը, օպերատորը՝ Լևոն Գրիգորյանը։ Ֆիլմի գլխավոր դերերում նկարահանվել են Արա Հարությունյանը (Եղիշե Չարենց), [[Նարինե Գրիգորյան]]ը (Իզաբելլա Չարենց) և Տիգրան Մացակյանը (ՆԿՎԴ-ի քննիչ)։ Ֆիլմը թարգմանվել է նաև ռուսերեն՝ [[Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոն|Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնի]] դերասանների կատարմամբ։ * 1976 թվականին [[Ֆրունզե Դովլաթյան]]ի նկարահանած «[[Երկունք (ֆիլմ)|Երկունք]]» կինոնկարում Եղիշե Չարենցի դերը կատարել է [[Ազատ Գասպարյան]]ը։ Ֆիլմը 1920-ական թվականների հետպատերազմյան ծանր տարիների մասին է։ == Տես նաև == * [[Եղիշե Չարենցի կյանքի ժամանակագրություն]] * [[Նորագույն շրջանի հայ գրականություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == {{refbegin|2}} * [[Նորայր Դաբաղյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1954]], 144 էջ։ * [[Հակոբ Սալախյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 204 էջ։ * [[Արշալույս Հարությունի Բաբայան|Արշալույս Բաբայան]], Չարենցը Հոկտեմբերի երգիչ, Երևան, ՀՍՍՀ Քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման ընկերություն, 1958, 37 էջ։ * Արշալույս Բաբայան, Չարենցը և Հոկտեմբերը, Երևան, «Հայաստան», 1967, 92 էջ։ * [[Սուրեն Աղաբաբյան]], Եղիշե Չարենց, գիրք 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1973, 442 էջ։ * Սուրեն Աղաբաբյան, Եղիշե Չարենց, գիրք 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1977, 399 էջ։ * [[Աշոտ Մարության]], Եղիշե Չարենցի չափածոյի լեզուն և ոճը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 200 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Եղիշե Չարենցը և ռուս գրականությունը, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1979, 344 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Չարենցի հետ, Երևան, 1980, 156 էջ։ * Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։ * [[Հովիկ Չարխչյան]], [[Չարենցի կրակոցը]] (փաստագրական վեպ), Երևան, «Տիգրան Մեծ», 2010, 608 էջ։ * [[Հենրիկ Էդոյան]], Չարենցի պոետիկան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1986, 452 էջ։ * [[Գարեգին Բես]], Իմ Չարենցը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 336 էջ։ * Հիշողություններ Եղիշե Չարենցի մասին /Չարենցի հետ/, Երևան, 1961, 400 էջ։ * Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին, Երևան, 1986, 500 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 1997, 424 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, մաս 2, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 2008, 440 էջ։ * [[Ռուբեն Զարյան]], Հուշապատում, հատ. 1, Երևան, 1975։ * [[Գարեգին Բես]], Հուշանովելենր, Երևան, 1985։ * Վահրամ Մարտիրոսյան, Չարենց, գեղարվեստական կինոնկարի սցենար, Երևան 2012 * [[Ազատ Մաթյան]], Ո՞Վ Է ՉԱՐԵՆՑԸ. 2012, Թեհրան, 186 էջ։ * Աղբալեան Ն., Ամբողջական երկեր, հհ. 1-2, Բեյրութ, 1959, 1966։ * Բախչինյան Հ., Չարենցապատում ըստ անտիպ վավերագրերի, Ե., 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցը և 1920-ական թվականների սովետահայ պոեզիան, Ե., 1983։ * Գասպարյան Դ., Ողբերգական Չարենցը, Ե., 1990։ * Գասպարյան Դ., Փակ դռների գաղտնիքը։ Չարենցը, Բակունցը և մյուսները, Ե., 1994։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենց։ Հայոց բանաստեղծության մայրաքաղաքը, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցյան ասույթներ, Բեյրույթ, 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցի հավատաքննությունը կամ բանաստեղծի վերջին աղոթքը, Ե., 2003։ * Գասպարյան Դ., Նորահայտ էջեր, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցի հետ։ Հուշեր, հհ. 1-2, 1997, 2008։ * Գրիգորյան Ս․, Չարենցի բնագիրը, Ե․, 2013 * Եղիազարյան Ա., Չարենցը և պատմությունը, Ե., 1997։ * Եղիշե Չարենցի դատավարությունը, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Ե., 1995, թիվ 1։ * Զաքարյան Ա., Եղիշե Չարենց, հհ. 1-2, Ե., 1997, 2003։ * Թամրազյան Հ., Երիտասարդ Չարենցը, Ե., 1974։ * Թամրազյան Հ., Եղիշե Չարենց, Ե., 1981։ * Կարինյան Ա., Եղիշե Չարենց, Ե., 1972։ * Հակոբեան Ս., Եղիշե Չարենց, Վիեննա, 1924։ * Հայրապետյան Ն., Չարենցը և գիրքը, Ե., 1987։ * Չարենց Ան., Չարենցի ձեռագրերի աշխարհում, Ե., 1978։ * Չարենց Արփ., Եղիշե Չարենցի աղոթքները, Ե., 1999։ * Չարենց Արփ., Իմ համալսարանները, Ե., 2000։ * Չարենց Արփ., Անհայտը հայտնիի մեջ, Ե., 2006։ * Չարենց Արփ., Նամակներ դուստրերին և մոը աքսորավայրերից, Ե., 2009։ * Չարենց Եղիշե, Մեթոդական նյութեր, Ե., 1957։ * Չարենցյան ընթեցումներ, հհ. 1-10, Ե., ԵՊՀ հրատ․, 1973-2017։ * Չարենցյան ընթերցումներ Գյումրիում, Ե., 1997։ * Նավասարդյան Վ., Չարենց։ Հուշեր և խորհրդածություններ, Ե., 2007։ * Չարենցի ստեղծագործությունը։ Հոդվածների ժողովածու, Ե., 1957։ * Ջրբաշյան Է., Ե. Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» բանաստեղծությունը, Ե., 2003։ * Օշական Հ., Եղիշե Չարենց, «Հայրենիք», Բոստոն, 1924, թիվ 2, 1925, թիվ 3, 4։ {{refend}} == Արտաքին հղումներ == * [https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ Եղիշե Չարենց․ Վերջին աղոթք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423181115/https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ |date=2023-04-23 }} * [https://yeghishecharents.wordpress.com/ Եղիշե Չարենց] * [https://times.am/975463/ Եղիշե Չարենց․ հետաքրքիր փաստեր գրողի մասին] * [http://hayeren.hayastan.com/english/poet.php?poets=1charenc Եղիշե Չարենց] * «Ազատություն» ռադիոկայան [https://www.azatutyun.am/a/24784843.html Եղիշե Չարենց. Մահվան տեսիլ], կինոդրամա Եղիշե Չարենցի կյանքի վերջին տարիների և նրա ողբերգական մահվան մասին * [https://www.youtube.com/watch?v=lmHtvG4U8UM Բացահայտում. Եղիշե Չարենց] {{ՎԴԵ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Եղիշե Չարենց}} {{Հայկական գիր և գրականություն}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=670}} {{DEFAULTSORT:Չարենց, Եղիշե}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կալանավորներ և ձերբակալվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր]] fm6sluso7xorukzzz5bhvsfq68054u4 10722470 10722468 2026-04-09T06:55:55Z PieWriter 164441 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-21721-96|~2026-21721-96]] ([[User talk:~2026-21721-96|talk]]) to last version by PieWriter: test edits, please use the sandbox 10722470 wikitext text/x-wiki {{Տես նաև| կյանքի ժամանակագրություն}} {{Տեղեկաքարտ Գրող | գրական շարժումներ = [[Ռեալիզմ (գրականություն)|ռեալիզմ]], [[ֆուտուրիզմ]] | ուշագրավ աշխատանքներ = Ամբոխները Խելագարված, Սոմա, Երկիր Նաիրի, Նավզիկե | ամուսին = Արփենիկ Չարենց, Իզաբելլա Չարենց | զավակներ = [[Արփենիկ Չարենց]], Անահիտ }} '''Եղիշե Չարենց''' (''Եղիշե Աբգարի Սողոմոնյան'', {{ԱԾ}}), [[հայ]] [[բանաստեղծ]], գրող, թարգմանիչ և հրատարակիչ<ref>Ազատ Եղիազարյան, Հայ նորագույն գրականություն, Երևան, 2005։</ref><ref>Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։</ref><ref>Հ. Էդոյան, Չարենցի պոետիկան, Երևան, 1986։</ref><ref>Դ. Գասպարյան, Ողբերգական Չարենցը, Երևան, 1990։</ref>։ [[ԽՍՀՄ Գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ՝ 1939 թվականից։ [[ԽՄԿԿ]] անդամ՝ 1918 թվականից։ == Գրական անուն == Եղիշե Չարենցը [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարուն]] պատմել է, թե [[Կարս]] էր եկել Չարենց ազգանունով մի բժիշկ, որի ցուցատախտակի «Չարենց» մակագրությունն էլ վերցրել է։ Պատանեկան տարիների մտերիմները այլ բացատրություններ էլ են տալիս։ Ըստ Կարինե Քոթանջյանի՝ բանաստեղծը Չարենց է մկրտվել, որովհետև մանկուց եղել է չար երեխա։ Նրան այնքան են չար ասել, որ Չարենց էլ մնացել է։ Իսկ Անուշավան Ջիդեջյանը ([[Վիվան]]) բանաստեղծի կողմից վկայել է, որ Չարենց անունն առաջացել է [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի «Անչար» ոտանավորի հնչյունական տեղաշարժերի արդյունքում, անչարը ծառատեսակ է, որ աճում է անապատում, և որի արմատները թույն են արտադրում։ [[1921]] թվականից «Չարենց» գրական անունը նրա համար դառնում է նաև քաղաքացիական ազգանուն։ «Չարենց» անվան ընտրությանը բանաստեղծն ավելի ուշ տվել է տրամաբանական այսպիսի բացատրություն. «Աշխարհում բարու դիմակի տակ շատ հաճախ չարն է թաքնված, ես էլ իմ հոգու բարի բովանդակությանը, այսպես ասած, չար անուն եմ տվել»։ == Կենսագրություն == Չարենցը ծնվել է [[1897]] թվականին [[Կարս]]ում։ «Արևելյան փոշոտ ու դեղին մի քաղաք, անկյանք փողոցներ, բերդ, Վարդանի կամուրջ, Առաքելոց եկեղեցի և հինգ հարկանի պաշտոնական մի շենք»,- այսպես է գրողը ներկայացնում իր ծննդավայրը։ Այս տխուր միջավայրը, սակայն, նրան տվել է ինչ-որ բան, ազդել մանուկ հոգու վրա։ Բանաստեղծն ինքն էլ այս մթնոլորտի հետ է կապում իր խառնվածքի ձևավորումը։ Նրա ծնողները՝ գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանը և Թեկղի /Թելլի/ Միրզայանը, [[Կարս]] էին գաղթել Իրանի Մակու քաղաքից։ Սողոմոնյանների ընտանիքում մեծանում էին չորս տղա և երեք աղջիկ։ Կարսի տունը այժմ կիսավեր վիճակում է։ Ապագա բանաստեղծը հետևողական կրթություն չի ստացել։ 1908-1912 թվականներին սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում և հեռացվել՝ ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով։ 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում լույս է տեսել նրա «Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին» տողով սկսվող առաջին բանաստեղծությունը։ 1914 թվականին լույս տեսավ նրա բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան». նա արդեն հանդես էր գալիս «Չարենց» գրական ազգանվամբ։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է հայ կամավորական գնդերից մեկում և հասնում մինչև Վան։ [[Պատկեր:Vruir-Charents1.JPG|մինի|«Եղիշե Չարենց», նկարիչ՝ [[Վրույր Գալստյան]], 1964]] 1915 թվականին Հայկական կամավորական 6-րդ ջոկատը, թուրքերի դեմ կռվող ռուսական բանակին միանալու համար, անցնում էր [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հյուսիս-արևելք գտնվող Թափարիզ լեռան վրայով։ Լեռան կատարին՝ ձյուների մեջ, սառած-ընկած էին ծերերի, կանանց, երեխաների դիակներ... Տարերայնորեն գումարված միտինգում ելույթ ունեցավ նաև վտիտ մարմնով կարսեցի մի կամավորական։ Զինվորական համազգեստը մեծ էր նրա վրա, բայց խոշոր, սև աչքերում այնպիսի կրակներ էին վառվում, որ ոչ ոք չէր նկատում հագուստի անհամապատասխանությունը։ Այդ զինվոր-հռետորը ապագա մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցն էր (Սողոմոնյան)։ Տեսածի, ապրածի ու զգացածի յուրահատուկ արտահայտությունը հետագայում դարձավ բանաստեղծի «Դանթեական առասպել» պոեմը, որը 1914-1918 թվականների համաշխարհային պատերազմի առաջին և ամենացնցող արձագանքն է հայ գրականության մեջ։ Այս պոեմը առաջին գրավոր հիշատակություններից է Հայոց եղեռնի մասին<ref>Ի՞նչ է, ո՞վ է հանրագիտարան</ref>։ Գիտելիքների պակասը նա լրացրել է կյանքի համալսարաններում և ընթերցանությամբ։ Հայրենիքին պիտանի լինելու մղումով 1919 թվականի աշնանը նա ուսուցչություն է անում [[Կարսի մարզ]]ի Բաշքյադիկլար գյուղի դպրոցում։ Չարենցի անունը նրան արժանի բարձր գնահատականով ներկայացնելու պատիվը վիճակված էր խոշորագույն քննադատ, Հանրային կրթության և արվեստների նախարար [[Նիկոլ Աղբալյան]]ին, որն էլ հայ գրական ընկերության անդրանիկ նիստերից մեկը 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նվիրեց Չարենցի ստեղծագործությանը։ Բանաստեղծը թեև ներկա չէր երեկոյին, բայց տեղեկացավ գրական այդ իրադարձության մասին։ 1920 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին Աղբալյանին ներկայացած բանաստեղծն աշխատանքի է նշանակվել Աղբալյանի ղեկավարած նախարարությունում, որպես հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար։ 1920-1921 թվականներին Չարենցին վերստին տեսնում ենք ուսուցչի պաշտոնում։ Այս բարդ ու հարափոփոխ ժամանակների ծնունդն են նրա «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները՝ գրված 1920 թվականին։ 1920 թվականի նոյեմբերին՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո, Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատում նա ստանձնում է արվեստի բաժնի վարիչի պաշտոն և աշխատում մինչև 1921 թվականի մայիսը։ 1920-ական թվականների առաջին տարիները ևս բուռն շրջան են նրա թե՛ գրական, թե՛ անձնական կյանքում։ Մեկը մյուսի հետևից գրում է «Էմալե պրոֆիլը Ձեր», «Փողոցային պչրուհուն» շարքերը, «Ամենապոեմ», «Չարենցնամե» պոեմները, շարադրում «[[Երկիր Նաիրի (վեպ)|Երկիր Նաիրի]]» վեպը։ 1921 թվականի մայիսին ամուսնանում է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ, ում հանդեպ տածում էր անսահման սեր ու գորով և ում հետագայում պիտի կոչեր «հերոսական կին և բարեկամ»։ Արփենիկի հետ էլ նա մեկնում է Մոսկվա՝ Արևելքի աշխատավորների համալսարանում լրացնելու կրթության պակասը։ Սակայն նրա անհանգիստ ոգին չէր կարող տեղավորվել ուսանողական նստարանին։ Կյանքը հոսում էր, գրական գործը՝ եռում։ 1922 թվականին Մոսկվայում նա լույս է ընծայում իր երկերի երկհատոր մեծադիր ժողովածուն, որ ինքնին երևույթ էր այդ տարիների հայ կյանքում։ 1922 թվականի «Երեքի» դեկլարացիայից հետո նա փաստորեն դառնում է նորագույն շրջանի հայ գրականության առաջնորդը։ Աշխարհաճանաչողությունն ընդարձակելու նպատակով, շնորհիվ գրականագետ [[Հարություն Սուրխաթյան]]ի, 1924 թվականի նոյեմբերի 20-ին [[Բաթում]]ից Չարենցը մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության։ Լինում է [[Տրապիզոն]]ում, [[Կ. Պոլիս|Կ.Պոլսում]], [[Աթենք]]ում, [[Հռոմ]]ում, [[Վենետիկ]]ում, [[Փարիզ]]ում, Բեռլինում։ 1925 թվականի հուլիսի 31-ին վերադառնալով [[Երևան]]՝ նա ստանձնում է նոր կազմավորված «Հոկտեմբեր» գրական միության ղեկավարությունը՝ այն վերանվանելով «Նոյեմբեր»։ Բռնկուն և ազատ տարերքի ստեղծագործող էր Չարենցը։ Այդ տարերքը երկնում էր հանճարեղ գործեր։ Հոգեկան այդ լարված կացության մեջ սիրային մի արկած Չարենցի համար ունենում է տխուր վերջաբան։ 1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նա ձերբակալվում և հայտնվում է Երևանի ուղղիչ տանը։ Աբովյան փողոցում հոգեկան անհավասարակշիռ կացության մեջ Չարենցը ատրճանակով կրակում և վիրավորում է Մարիաննա Այվազյան անունով մի գեղեցկուհու, որի հանդեպ նախապես ունեցել էր բուռն զգացմունքներ։ Բարեբախտաբար, Չարենցը վրիպում է և սոսկ թեթև քերծվածք պատճառում այդ աղջկան, որը կոմպոզիտոր [[Արտեմի Այվազյան]]ի քույրն էր։ Այդ արկածից որպես հիշատակ մնում է «Երևանի ուղղիչ տնից» հուշ-ակնարկը։ 1927 թվականին մահանում է Չարենցի կինը։ Արփիկի մահը Չարենցը շատ ծանր է տարել։ Մահվան հաջորդ օրն իսկ այրել է հանգուցյալ կնոջ բոլոր զգեստները, որոնք սիրով ու գուրգուրանքով բերել էր արտասահմանից։ Այրել է, որպեսզի ուրիշի ձեռքը չընկնեն, և դրանով իսկ չնսեմանա սիրելիի հիշատակը։ Իսկ որպես թանկարժեք մասունք՝ իր խնդրանքով քանդակագործ Արա Սարգսյանը հանել է Արփիկի գիպսե դիմակը և ձեռքի կրկնօրինակը։ Դրանք պահվում են բանաստեղծի տուն-թանգարանում։ Այդ օրերին էլ Չարենցը նախաբազկին է դաջել Արփիկի մահվան տարեթիվն ու նրա անունը։ Արփիկի մահից հետո՝ մինչև հարազատների մոտ՝ [[Մայկոպ]] մեկնելը, Չարենցը մեկուսացել է շրջապատից, օրեր շարունակ փակվել իր սենյակում և գրել ''«De profundis»'' վերնագրով պոեմ, որ հոգեհանգստի աղոթքի տրամադրություններ է ունեցել։ 1932 թվականին լրանում է Չարենցի գրական գործունեության 20 տարին։ Գրողների միությունը որոշում է նշել այդ հոբելյանը, ինչն այդպես էլ չի նշվում։ 1934-ին Չարենցը մասնակցում է [[ԽՍՀՄ]] գրողների առաջին համագումարին։ 1935 թվականից սկսած՝ Չարենցի դեմ ուղղված հալածանքներն ավելի են խորանում։ Նրան հեռացնում են հրատարակչությունից և գրողների միությունից։ 1936 թվականի սեպտեմբերի 24-ից Չարենցը ենթարկվում է տնային կալանքի, նույնը վերջնականապես պարտադրվում է նոյեմբերի 9-ին։ Հայտնի է նաև, որ այդ օրերին գրազի համար մի գիշերում Չարենցը գրել և հաջորդ օրը պատռել է վեց տասնյակից ավելի քառյակ։ 1936 թվականից ավելի ուժգնացած հալածանքների օրերին Չարենցը մեկուսացած կյանք է վարում։ Նա սպասումների մեջ էր։ 1936 թվականի հունիսի 20-ին Անդրերկրկոմի ղեկավարության հետ Խանջյանը սկսում է բանակցություններ վարել, որպեսզի Չարենցին թույլատրեն մեկնել արտասահման՝ բուժման նպատակով։ Սակայն Խանջյանի դավադիր սպանությունը ձախողում է Չարենցի մեկնումը։ 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ի առավոտյան՝ ժամը 7։00-ին, Կենտրոնական բանտի հիվանդանոցում, օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակից հետո, բոլորից լքված ու անօգնական՝ իր մահկանացուն է կնքում Եղիշե Չարենցը՝ ժամանակի մեծագույն բանաստեղծը։ Մարտի 13-ին լրացել էր նրա 40 տարին։ Տարիներ շարունակ տևած այս դաժան ողբերգության գլխավոր դեմքը արյունաքամ և ուժասպառ հեռացավ աշխարհից։ Հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 28-ին, կատարեցին դիահերձում։ Արձանագրության մեջ ասված է. «Քննության է դրված տղամարդու դիակ, միջինից ցածր հասակով, խիստ նիհարած։ Ձախ նախաբազկի արտաքին մակերեսին եղել է դաջված. «1927 թվականի հունվար, Ա.Չ»։ Անջինջ գրերով բանաստեղծը մարմնի վրա արձանագրել է իր մեծ սիրո՝ Արփենիկ Չարենցի մահվան թվականը։ Չարենցը տառապել է խորացած մորֆինիզմով, որից և հյուծվել է օրգանիզմը, իսկ վերջին օրերին մորֆինի բացակայությունը հասցրել է աղեստամոքսային ուղու քայքայման։ Գլուխ են բարձրացրել նաև նախկին հիվանդությունները՝ շարունակական պլևրիտը, լյարդի էխինոկոկոզը, երիկամի բորբոքումը։ Այդ ամենը հասցրել է թոքերի կատառային բորբոքման, որից էլ վրա է հասել մահը։ Նրա վիճակը ծանրացել էր նոյեմբերի 17-ից, որի պատճառով տեղափոխվել էր բանտի հիվանդանոց, ուր և վախճանվել է նոյեմբերի 27-ին։ Գերեզմանի տեղը անհայտ է։ Նա, որ վաղուց արդեն լեգենդ էր դարձել իր ժողովրդի համար, շարունակեց այդպես էլ ապրել մինչև իր նոր հարությունը ու նաև դրանից հետո։ Մարգարեանալով մի քանի ամիս առաջ՝ 1936 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, նա գրել էր. <poem>Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն, Ծանր կնստի քաղաքի վրա, Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն, Կամ լուր աղետի՝ թերթերում գրած։</poem> == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:Yeghishe Charents House in Kars 001.jpg|thumb|Չարենցի տունը [[Կարս]]ում]] Չարենցի առաջին սերը եղել է Աստղիկ Ղոնդախչյանը, ում էլ բանաստեղծը նվիրել է իր առաջին բանաստեղծական գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան»։ 1913 թվականին Կարսում լույս տեսած այս գրքում Չարենցը ներկայացնում է իր սերն ուղղված Աստղիկին։ Նա եղել է երաժիշտ և սովորել է Կարսի, Թիֆլիսի երաժշտանոցներում։ Չարենցը շատ մտերիմ էր նաև Աստղիկի հորեղբոր տղաների հետ։ Աստղիկ Ղոնդախչյանը 1915 թվականին կամավորական աշխատանք անելու և հայ որբերին օգնելու նպատակով մեկնել է [[Ղարաքիլիսա]], որտեղ ծանոթանում և ամուսնանում է տեղի շրջանի կառավարչի՝ Ալեքսանդր Բաբլանյանի հետ։ 1920-1921 թվականներին Եղիշե Չարենցն ապրում էր իր կյանքի ամենաբուռն օրերը։ Այդ աննախադեպ եռուզեռը նրան պարտադրել էր ոչ միայն ազգային, քաղաքական և հանրային կյանքը, այլև անձնական ճակատագիրը։ {{քաղվածք|<poem>Ես արդեն անցել եմ ճանապարհը Երկրային բոլո՜ր հույզերի...</poem>|}} [[Արմենուհի Տիգրանյան]]ին ձոնած գալանտ երգերը՝ «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» խորագրով, տպագրվել են մամուլում 1921 թվականին և երկերի ժողովածուի առաջին հատորում՝ 1922 թվականին։ Չարենցի սերն ամենևին անպատասխան չի եղել։ Այդ մասին են վկայում 1964 թվականին տպագրված բանաստեղծությունների ձեռագիր թերթիկները, որոնք նախկինում պահվել են Ա. Տիգրանյանի մոտ։ Այդ թերթիկների հակառակ երեսին ոչ Չարենցի ձեռքով գրված է երկու բանաստեղծություն։ Ամենայն հավանականությամբ դրանց հեղինակը Արմենուհի Տիգրանյանն է։ Հայտնի է Չարենցի սերը բանաստեղծուհի [[Լեյլի]]ի (Փառանձեմ Սահակյան Տեր-Մկրտչյան) հանդեպ։ Նրան ևս Չարենցը նվիրեց բանաստեղծությունների առանձին մի շարք՝ «Փողոցային պչրուհուն», որը ևս տպագրվեց երկերի ժողովածուի առաջին հատորում 1922 թվականին։ Ի դեպ, այդ շարքը Չարենցը գրել է Լեյլիի ալբոմում, որը սկսվում է Արմենուհի Տիգրանյանի ձեռքով գրված «Նորը լավ է, քան թե հինը...» եռատուն բանաստեղծությամբ՝ թվագրված 1919, ապրիլի 13, [[Թիֆլիս]]։ Կարինե Քոթանճյանի հետ մտերմությունը եղել է ոչ միայն անձնական, այլ նաև ստեղծագործական։ Նրան է նվիրել «Ծիածան» շարքը։ 1917 թվականի մարտին Չարենցը հեռանում է Մոսկվայից՝ կայարանում կարդալով Կարինեի համար գիշերը գրված բանաստեղծությունը՝ «Հեռացումի խոսքեր»։ Լյուսի Թառայանի նկատմամբ Չարենցը նույնպես անտարբեր չի եղել։ Նա եղել է դերասանուհի, ապրել է [[Բաքու|Բաքվում]]։ Չարենցը և Լյուսի Թառայանը հանդիպել են 1918 թվականին՝ շատ կարճ ժամանակ։ Չարենցն իր «Չարենցնամե» պոեմում գրել է. «Ես երբեք չեմ մոռանա, Թառայա՛ն»։ Նրա «Բրոնզե քույր իմ, բրոնզե հարս» բանաստեղծությունը նույնպես նվիրված էր Լյուսիին։ Առաջին կինը՝ [[Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյան]]ը, ծնվել է 1888 թվականին [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]]ում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի [[Գայանյան օրիորդաց դպրոց (Թիֆլիս)|Գայանյան ուսումնարանում]], ապա ուսումը շարունակել է [[Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտ|Մոսկվայի ուսուցչական համալսարանում]]։ 1920 թվականին գալիս է Երևան և աշխատանքի անցնում հատուկ խնդիրներ ունեցող երեխաների ամերիկյան որբանոցում։ Այստեղ էլ կայանում է Չարենցի հետ նրանց հանդիպումը, և մեկ տարի անց նրանք ամուսնանում են։ Արփենիկը մահացել է 1927 թվականին։ Ոմանք պատմում են, որ Արփիկի դագաղում՝ ապակյա տարայի մեջ ամփոփված, Չարենցը բանաստեղծություններ է թաղել{{փաստ}}։ «Էպիքական լուսաբացը»՝ «Նվիրում եմ գիրքս հիշատակին կնոջս, ընկերոջս, հերոսական բարեկամիս՝ Արփենիկ Չարենցին» ընծայագրով ձոնել է նրան։ Գրքում Արփենիկի հիշատակին նվիրված է նաև երկու սոնետ՝ «Իմ բարեկա՛մ, իմ սե՛ր, հերոսական ընկեր», «Մենք ապրեցինք քեզ հետ մի վիթխարի դարում»։ Նրան է ձոնել նաև «Տաղարան» ժողովածուն, որն ավարտել է 1921 թվականին։ Տաղարանը Չարենցի գեղարվեստական այդ ընթացքի ինքնատիպ արտահայտություններից մեկը եղավ։ 1930-ական թվականներին Չարենցը մտադրվում է ամուսնանալ։ Թեկնածուների մեջ էր նաև Արաքսյա Մանուկյանը, որով հետագայում գերվել է նաև [[Ավետիք Իսահակյան]]ը։ Այդ կինը 1930 թվականի սկզբին կորցրել էր ամուսնուն՝ [[Ստեփան Մանուկյան]]ին, որի աճյունը հիմա հանգչում է [[Կոմիտասի անվան պանթեոն]]ում՝ [[Հովհաննես Հովհաննիսյան (բանաստեղծ)|Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի կողքին։ 1931 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Չարենցը պաշտոնապես գրանցում է ամուսնությունը Իզաբելլա Կոդաբաշյանի հետ։ Իզաբելլան և Չարենցը ունենում են երկու դուստր. 1932 թվականին ծնվում է [[Արփենիկ Չարենց|Արփենիկը]], 1935 թվականին՝ [[Անահիտ Չարենց|Անահիտը]]։ Արփենիկին անվանել է Բոժիկ՝ փոքրիկ աստվածուհի, իսկ Անահիտին՝ Ադոկ՝ ասորափռյուգիական մեռնող ու հարություն առնող [[Ադոնիս]] աստծո անունով։ == Ստեղծագործություններ == 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում Եղիշե Սողոմոնյան ստորագրությամբ տպագրվում է «[[:s:Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին|Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին]]» տողով սկսվող բանաստեղծությունը, իսկ 1914 թվականին արդեն «Եղիշե Չարենց» ստորագրությամբ լույս է տեսնում 17-ամյա պատանու «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» գրքույկը՝ նվիրված Աստղիկ Ղոնդախչյանին. այն ընդգրկում էր մեկը մյուսին շարունակող երեք բանաստեղծություն։ Հաջորդ տարի՝ 1915 թվականին, լույս է տեսնում «Կապուտաչյա հայրենիք» պոեմը։ 1916 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսնում «[[Դանթեական առասպել]]» պոեմը։ Այդ օրերին էլ մեկնում է Մոսկվա՝ ուսումը շարունակելու Շանյավսկու համալսարանում, և մնում է այնտեղ մինչև 1917 թվականի գարունը։ 1918-1920 թվականներին գրում է «Սոմա», «[[Ամբոխները խելագարված]]» պոեմները և «Ողջակիզվող կրակ» շարքը։ 1920-1921 թվականներին Չարենցը գրում է «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները։ 1922-1924 թվականներին Չարենցի նոր որոնումների շրջանն է. ստեղծվում են «Պոեզոզուռնա», «Կոմալմանախ» ժողովածուները, «Ռոմանս անսեր» պոեմը, «Ասպետական» ռապսոդիան, «Կապկազ թամաշան»։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է [[Քանաքեռ]]ում կազմավորվող հայկական կամավորական խմբերին և որպես սանիտար, նաև որպես կռվող զինվոր՝ հասնում է մինչև [[Վան]]։ 1930-ականներին Չարենցին Հայաստանի գրողները խորհուրդ են տալիս մեկնել Հայաստանից դեպի [[Ռուսաստան]], քանի որ կանխազգում էին, որ հնարավոր է՝ բանաստեղծը ստալինյան ռեպրեսիաների զոհը դառնա։ [[Խաչիկ Դաշտենց]]ին Չարենցն ասել է, որ չի կարող մեկնել Հայաստանից, քանի որ իրեն Հայաստանից դուրս չի պատկերացնում։ == Հիշողություն == 1964 թվականին Երևանի Մաշտոցի պողոտայի 17 բնակարանում, որտեղ բանաստեղծն ապրել է իր կյանքի վերջին երկու տարիները, Հայաստանի Նախարարների խորհրդի որոշմամբ հիմնվեց [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը։ Շուրջ 11 տարի գրողի դուստրերի՝ Արփենիկի ու Անահիտի հետ մեկտեղ աշխատանքներ տարվեցին թանգարանի հավաքածուի հավաքագրման ուղղությամբ: Թանգարանի հավաքածուում ներառված են Եղիշե Չարենցի գրքերը, ամսագրերը, թերթերը, ձեռագրերը, փաստաթղթերը, լուսանկարները, կենցաղային ու անձնական իրերը<ref>{{Cite web |title=ՏՈՒՆ-ԹԱՆԳԱՐԱՆԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ |url=https://charents.am/եղիշե-չարենցի-տուն-թանգարան-2/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան |lang=hy}}</ref>: Ի նշանավորումն Տուն-թանգարանի հիմնադրման 60 և բացման 50-ամյակի՝ 2025 թվականի հունվարի 10-ին [[Ղազախստան]]ի [[Բայկոնուր տիեզերակայան|Բայկոնուր]] քաղաքի տիեզերակայանից տիեզերք ուղարկվեց Եղիշե Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքը<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի 35 լեզուներով թարգմանված Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքն ուղարկվել է տիեզերք |url=https://newsarmenia.am/am/news/culture/Ashkharhi-35-lezunerov/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=ԱՄԻ «Նովոստի–Արմենիա» |lang=hy}}</ref>։ == Հասցեներ == *[[Վենետիկ]], Luna հյուրանոց (Սան-Մարկոյի հրապարակի մոտ) - բնակվել է 1925 թ․ շրջագայության ժամանակ։ *Երևան, [[Գրանդ Հոթել Երևան]] - այստեղ է բնակվել 1928-1935 թթ․, *Երևան, [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան|Մաշտոցի պող․, 17]]։ == Մատենագիտություն == {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Երկերի հրատարակություններ }} [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի հուշատախտակ.jpg|մինի|250px|աջից|Պետհրատում 1928-1935 թթ. աշխատել է Եղիշե Չարենցը։ Տեղադրվել է ծննդյան 100 ամյակի առթիվ]] [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան. (3).JPG|մինի|250px|աջից|[[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը Երևանում]] [[Պատկեր:Arc-charents.jpg|մինի|250px|աջից|Չարենցի կամար, ՀՀ [[Կոտայքի մարզ]]]] [[Պատկեր:Yeghishe Charents plaque.jpg|մինի|Եղիշե Չարենցի հուշատախտակը Երևանի [[Մաշտոցի պողոտա]]յում]] * Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան (բանաստեղծություններ), Ղարս, [[1914]], 8 էջ։ * Կապուտաչյա հայրենիք (պոեմ), Թիֆլիս, [[1915]], 18 էջ։ * Դանթեական առասպել (պոեմ), Թիֆլիս, [[1916]], 64 էջ։ * Ծիածանը (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1917]], 64 էջ։ * Սոմա (նոր վեդյան պոեմ), Թիֆլիս, [[1918]], 16 էջ։ * Ամբոխները խելագարված (պոեմ), Թիֆլիս, [[1919]], 16 էջ։ * Բոլորին, բոլորին, բոլորին (երեք ռադիոպոեմ), Երևան, [[1920]], 24 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 1, (բանաստեղծություններ), Մոսկվա, 1922, 336 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 2, (էպիքական պոեմներ), Մոսկվա, 1922, 282 էջ։ * Պոեզոզուռնա, (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1922]], 32 էջ։ * Ռոմանս անսեր, Մոսկվա, 1922, 23 էջ։ * Կապկազ թամաշա (պոեմ), Թիֆլիս, [[1923]], 46 էջ։ * Պոեմներ, Կ. Պոլիս, [[1923]], 239 էջ։ * Կոմալմանախ (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1924]], 60 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը (պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Ստամբոլ (պոեմ), Կ. Պոլիս, [[1924]], 14 էջ։ * Երեք փոքրիկ պոեմ «Լենին» շարքից, [[Բեռլին]], [[1925]], 34 էջ։ * Մյուր դե Ֆեդերե (կոմունարների պատը [[Փարիզ]]ում, պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 59 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 14 էջ։ * Երկիր Նաիրի (վեպ), Երևան, Պետհրատ, [[1926]], 223 էջ։ * Հիշողություններ Երևանի ուղղիչ տնից, Թիֆլիս, [[1927]], 288 էջ։ * Ժողովածու պոեմների, Թիֆլիս, [[1927]], 186 էջ։ * Ռուբայաթ (քառյակներ), Թիֆլիս, [[1927]], 45 էջ։ * Չորս բալլադ, [[Մոսկվա]], [[1929]], 34 էջ։ * Էպիքական լուսաբաց, Երևան, Պետհրատ, [[1930]], 138 էջ։ * Երկեր, Երևան, Պետհրատ, [[1932]], 445 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 318 էջ։ * [[Բորիս Ձնելաձե]]։ Բալլադ գնդապետ Տոմսոնի, կոմերիտ տղի և գործադուլի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1934, 41 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, Պետհրատ, 1934, 268 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 20 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 243 էջ։ * Դանթեական առասպել, [[Բեյրութ]], [[1945]], 48 էջ։ * Գիրք ճանապարհի (հատընտիր), [[Հալեպ]], տպարան «Անի», [[1946]], 28 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, [[1950]], 317 էջ։ * Հատընտիր, Բեյրութ, [[1953]], 102 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, տպարան «Արևելք, [[1954]], 253 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 619 էջ։ * Լենին (պոեմներ և բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 48 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Բեյրութ, 1954, 16 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1955]], 484 էջ։ * Եղիշե Չարենցի ամբողջական գործը, հատոր 1 (բանաստեղծություններ), Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1955, 432 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1957]], 358 էջ։ * Գրականության մասին (հոդվածներ, նամակներ, ճառեր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1957, 218 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, [[1959]], 254 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1959, 318 էջ։ * Խմբապետ Շավարշը, Երևան, Հայպետհրատ, [[1961]], 26 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1962]], 392 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1963]], 399 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 3, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1964]], 375 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 5, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1966]], 649 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, «Հայաստան», 1966, 184 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1967]], 31 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի (տեքստը հայերեն, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ժողովուրդների ու արտասահմանյան 12 լեզուներով), Երևան, «Հայաստան», 1967, 29 էջ։ * Քնարերգական, արվեստ քերթության, գիրք իմաստության, տաղեր և խորհուրդներ, երգիծական փրկված պատառիկներ, Երևան, «Հայաստան», 1967, 364 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 6, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 804 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 4, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1968]], 626 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, «Հայաստան», [[1969]], 39 էջ։ * [[Կոմիտաս]] (պոեմ), Երևան, «Հայաստան», 1969, 34 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի... (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», [[1970]], 32 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Հայաստան», [[1973]], 434 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1975]], 30 էջ։ * Բանաստեղծություններ, պոեմներ, բալլադներ, Երևան, «Լույս», [[1976]], 112 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, «Սովետական գրող», [[1977]], 174 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 366 էջ<ref>{{Cite book |title=Գրական տեղեկատու |publisher=«Սովետական գրականություն |year=1981 |location=Երևան |page=361-363}}</ref>։ * Երկեր, Երևան, 1983։ * Անտիպ և չհավաքված երկեր, Երևան, 1983։ * Բանաստեղծություններ և պոեմներ, Երևան, 1984։ * Երկեր, Երևան, 1985, 488 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. I. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1912–1922 թթ.), Երևան, 1986, 440 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. II. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1922–1932 թթ.), Երևան, 1986, 416 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. III. Բանաստեղծություններ, Պոեմներ, Թարգմանություներ (1932–1937 թթ.), Երևան, 1987, 544 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. IV. Երկիր Նաիրի, Երևանի ուղղիչ տնից, Երևան, 1987, 368 էջ։ * [[Վլադիմիր Լենին|Լենինապատում]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, 1987, 96 էջ։ * Հատընտիր, Երևան, 1987, 464 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Ա. Բանաստեղծութիւններ, Պոեմներ, [[Վենետիկ]], 1991, 100 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Բ. Գիրք ճանապարհի, [[Կոմիտաս]]ի յիշատակին, Յետմահու հրատարակութիւններ, Վենետիկ, 1992, 160 էջ։ * Նորահայտ էջեր (պոեմներ, բանաստեղծություններ), Երևան, 1996, 636 էջ։ * 100 (բանաստեղծութիւններ), [[Անթիլիաս]], 1997, 304 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 1997, 256 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, 1997, 317 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, 1997, 448 էջ։ * Քնարերգական։ Արվեստ քերթության։ Գիրք իմաստության։ Տաղեր և խորհուրդներ։ Երգիծական։ Փրկված պատառիկներ, Երևան, 1997, 328 էջ։ * [[Աղասի Խանջյան]]ին (բանաստեղծություններ), Երևան, 2001, 74 էջ։ * Վերջին խոսք, Երևան, 2007, 328 էջ։ * Տեսիլաժամեր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2007, 104 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 2011, 288 էջ։ * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 272 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, 2012, 208 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Ա, Երևան, 2012, 496 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Բ, Երևան, 2012, 328 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Գ, Երևան, 2012, 488 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Դ, Երևան, 2015, 424 էջ։ <!-- * [[Սերժ Վենտուրին]]ի, Եղիշե Չարենցի, ''Դանթեական առասպել'' ([[1915]]-[[1916]]), գրքի պատրաստումը, թարգմանությունը հայերենից դեպի ֆրանսերեն, վերջաբանը և ծանոթագրությունները Սերժ Վենտուրինիի՝ Եղիսաբեթ Մուրադյանի համագործակցությամբ Éditions L'Harmattan, մատենաշար «Հայ գրարվեստ», N°2, Փարիզ, 10 դեկտեմբերի [[2010]] թ. (ISBN 978-2-296-13174-3). Գիրքը նվիրված է Լիու Քսիաոբոյին --> {{Hidden end}} {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Թարգմանությունները (ռուսերենից) }} {{Թարգմանիչ}} [[Պատկեր:1,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|մինի|150px]] [[Պատկեր:ArmenianStamps-126.jpg|մինի|150px]] [[Պատկեր:1958 CPA 2126.jpg|մինի|150px]] * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը (փոխադրություն), Երևան, Պետհրատ, [[1928]], 14 էջ։ * [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], Հեքիաթ կոմինտերնի մասին, Ե., Պետհրատ, 1929, 12 էջ։ Նկարիչ՝ Կ. Ռուդակով։ * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը, Երևան, Պետհրատ, [[1929]], 16 էջ։ * [[Նիկոլայ Ասեև]] (Օսեև), Գիշերվա ահը, Երևան, Պետհրատ, [[1931]], 12 էջ։ * [[Էրիխ Մարիա Ռեմարկ]], Արևմտյան ֆրոնտում անփոփոխ է, Երևան, Պետհրատ, [[1932]]։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 111 էջ։ * [[Ալեքսանդր Պուշկին]], բանաստեղծություններ, հեքիաթներ (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Պետհրատ, [[1936]], 176 էջ։ * [[Նիկոլայ Նեկրասով]], Բանաստեղծություններ (գրքի մեջ մտնող գրքերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Հայպետհրատ, [[1962]], 108 էջ։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Հայպետհրատ, [[1963]], 112 էջ։ * Գիքորի երազը (փոխադրություն, ըստ Մարշակի «Գրքույկ գրքույկ մասին» պոեմի), Երևան, «Սովետական գրող», [[1976]], 10 էջ։ {{Hidden end}} == Ֆիլմեր == [[Պատկեր:Yerevan Y Charents monument.jpg|մինի|upright|[[Եղիշե Չարենցի հուշարձան (Երևան)|Եղիշե Չարենցի հուշարձանը]] Երևանում]] * «Եղիշե Չարենց, հայտնի և անհայտ էջեր» - Սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր [[Լևոն Մկրտչյան (կինոռեժիսոր)|Լևոն Մկրտչյան]], ֆիլմի տեքստը կարդում է [[Սոս Սարգսյան]]ը։ Ֆիլմում նկարահանվել են Արփենիկ Չարենցը, [[Գևորգ Էմին]]ը, նկարիչ [[Ռեգինա Ղազարյան]]ը, երգիչ-բանահավաք [[Հայրիկ Մուրադյան]]ը և իր բանտի ընկեր Մուրադ Ջուլֆիգարովը։ «[[Հայկ (կինոստուդիա)|Հայկ]]» վավերագրական Ֆիլմերի կինոստուդիա - 1987։ * Եղիշե Չարենցի մասին պատմող «Մահվան տեսիլ» գեղարվեստական դրաման նկարահանվել է 2012 թվականին՝ «[[Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայան|Ազատություն]]» ռադիոկայանի կողմից՝ մեծ բանաստեղծի կնոջ՝ Իզաբելլա Չարենցի հուշերի մոտիվներով։ Ֆիլմը ցուցադրվել է [[Մոսկվա կինոթատրոն]]ում, դեկտեմբերի 14-ին։ Ֆիլմի հեռուստատեսային պրեմիերան տեղի ունեցավ 2012 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ Չարենցի մահվան 75-ամյակի օրը, «[[Արմնյուզ]]» հեռուստաընկերության եթերում։ Ֆիլմի ռեժիսորը և պրոդյուսերն է Հրայր Թամրազյանը, սցենարի հեղինակը՝ Գայանե Դանիելյանը, օպերատորը՝ Լևոն Գրիգորյանը։ Ֆիլմի գլխավոր դերերում նկարահանվել են Արա Հարությունյանը (Եղիշե Չարենց), [[Նարինե Գրիգորյան]]ը (Իզաբելլա Չարենց) և Տիգրան Մացակյանը (ՆԿՎԴ-ի քննիչ)։ Ֆիլմը թարգմանվել է նաև ռուսերեն՝ [[Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոն|Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնի]] դերասանների կատարմամբ։ * 1976 թվականին [[Ֆրունզե Դովլաթյան]]ի նկարահանած «[[Երկունք (ֆիլմ)|Երկունք]]» կինոնկարում Եղիշե Չարենցի դերը կատարել է [[Ազատ Գասպարյան]]ը։ Ֆիլմը 1920-ական թվականների հետպատերազմյան ծանր տարիների մասին է։ == Տես նաև == * [[Եղիշե Չարենցի կյանքի ժամանակագրություն]] * [[Նորագույն շրջանի հայ գրականություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == {{refbegin|2}} * [[Նորայր Դաբաղյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1954]], 144 էջ։ * [[Հակոբ Սալախյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 204 էջ։ * [[Արշալույս Հարությունի Բաբայան|Արշալույս Բաբայան]], Չարենցը Հոկտեմբերի երգիչ, Երևան, ՀՍՍՀ Քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման ընկերություն, 1958, 37 էջ։ * Արշալույս Բաբայան, Չարենցը և Հոկտեմբերը, Երևան, «Հայաստան», 1967, 92 էջ։ * [[Սուրեն Աղաբաբյան]], Եղիշե Չարենց, գիրք 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1973, 442 էջ։ * Սուրեն Աղաբաբյան, Եղիշե Չարենց, գիրք 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1977, 399 էջ։ * [[Աշոտ Մարության]], Եղիշե Չարենցի չափածոյի լեզուն և ոճը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 200 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Եղիշե Չարենցը և ռուս գրականությունը, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1979, 344 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Չարենցի հետ, Երևան, 1980, 156 էջ։ * Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։ * [[Հովիկ Չարխչյան]], [[Չարենցի կրակոցը]] (փաստագրական վեպ), Երևան, «Տիգրան Մեծ», 2010, 608 էջ։ * [[Հենրիկ Էդոյան]], Չարենցի պոետիկան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1986, 452 էջ։ * [[Գարեգին Բես]], Իմ Չարենցը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 336 էջ։ * Հիշողություններ Եղիշե Չարենցի մասին /Չարենցի հետ/, Երևան, 1961, 400 էջ։ * Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին, Երևան, 1986, 500 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 1997, 424 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, մաս 2, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 2008, 440 էջ։ * [[Ռուբեն Զարյան]], Հուշապատում, հատ. 1, Երևան, 1975։ * [[Գարեգին Բես]], Հուշանովելենր, Երևան, 1985։ * Վահրամ Մարտիրոսյան, Չարենց, գեղարվեստական կինոնկարի սցենար, Երևան 2012 * [[Ազատ Մաթյան]], Ո՞Վ Է ՉԱՐԵՆՑԸ. 2012, Թեհրան, 186 էջ։ * Աղբալեան Ն., Ամբողջական երկեր, հհ. 1-2, Բեյրութ, 1959, 1966։ * Բախչինյան Հ., Չարենցապատում ըստ անտիպ վավերագրերի, Ե., 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցը և 1920-ական թվականների սովետահայ պոեզիան, Ե., 1983։ * Գասպարյան Դ., Ողբերգական Չարենցը, Ե., 1990։ * Գասպարյան Դ., Փակ դռների գաղտնիքը։ Չարենցը, Բակունցը և մյուսները, Ե., 1994։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենց։ Հայոց բանաստեղծության մայրաքաղաքը, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցյան ասույթներ, Բեյրույթ, 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցի հավատաքննությունը կամ բանաստեղծի վերջին աղոթքը, Ե., 2003։ * Գասպարյան Դ., Նորահայտ էջեր, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցի հետ։ Հուշեր, հհ. 1-2, 1997, 2008։ * Գրիգորյան Ս․, Չարենցի բնագիրը, Ե․, 2013 * Եղիազարյան Ա., Չարենցը և պատմությունը, Ե., 1997։ * Եղիշե Չարենցի դատավարությունը, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Ե., 1995, թիվ 1։ * Զաքարյան Ա., Եղիշե Չարենց, հհ. 1-2, Ե., 1997, 2003։ * Թամրազյան Հ., Երիտասարդ Չարենցը, Ե., 1974։ * Թամրազյան Հ., Եղիշե Չարենց, Ե., 1981։ * Կարինյան Ա., Եղիշե Չարենց, Ե., 1972։ * Հակոբեան Ս., Եղիշե Չարենց, Վիեննա, 1924։ * Հայրապետյան Ն., Չարենցը և գիրքը, Ե., 1987։ * Չարենց Ան., Չարենցի ձեռագրերի աշխարհում, Ե., 1978։ * Չարենց Արփ., Եղիշե Չարենցի աղոթքները, Ե., 1999։ * Չարենց Արփ., Իմ համալսարանները, Ե., 2000։ * Չարենց Արփ., Անհայտը հայտնիի մեջ, Ե., 2006։ * Չարենց Արփ., Նամակներ դուստրերին և մոը աքսորավայրերից, Ե., 2009։ * Չարենց Եղիշե, Մեթոդական նյութեր, Ե., 1957։ * Չարենցյան ընթեցումներ, հհ. 1-10, Ե., ԵՊՀ հրատ․, 1973-2017։ * Չարենցյան ընթերցումներ Գյումրիում, Ե., 1997։ * Նավասարդյան Վ., Չարենց։ Հուշեր և խորհրդածություններ, Ե., 2007։ * Չարենցի ստեղծագործությունը։ Հոդվածների ժողովածու, Ե., 1957։ * Ջրբաշյան Է., Ե. Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» բանաստեղծությունը, Ե., 2003։ * Օշական Հ., Եղիշե Չարենց, «Հայրենիք», Բոստոն, 1924, թիվ 2, 1925, թիվ 3, 4։ {{refend}} == Արտաքին հղումներ == * [https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ Եղիշե Չարենց․ Վերջին աղոթք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423181115/https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ |date=2023-04-23 }} * [https://yeghishecharents.wordpress.com/ Եղիշե Չարենց] * [https://times.am/975463/ Եղիշե Չարենց․ հետաքրքիր փաստեր գրողի մասին] * [http://hayeren.hayastan.com/english/poet.php?poets=1charenc Եղիշե Չարենց] * «Ազատություն» ռադիոկայան [https://www.azatutyun.am/a/24784843.html Եղիշե Չարենց. Մահվան տեսիլ], կինոդրամա Եղիշե Չարենցի կյանքի վերջին տարիների և նրա ողբերգական մահվան մասին * [https://www.youtube.com/watch?v=lmHtvG4U8UM Բացահայտում. Եղիշե Չարենց] {{ՎԴԵ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Եղիշե Չարենց}} {{Հայկական գիր և գրականություն}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=670}} {{DEFAULTSORT:Չարենց, Եղիշե}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կալանավորներ և ձերբակալվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր]] dsx7s2rmii1pl54iogk5xnbdf8tvtxf 10722471 10722470 2026-04-09T06:57:13Z ~2026-21721-96 169299 Բարև👋 մարդկանց բարևում ենք որը կնդունվի շատ լավ մարդկանց համար որ մենք մտածում ենք նրանց մասին 10722471 wikitext text/x-wiki {{Տես նաև| կյանքի ժամանակագրություն}} {{Տեղեկաքարտ Գրող | գրական շարժումներ = [[Ռեալիզմ (գրականություն)|ռեալիզմ]], [[ֆուտուրիզմ]] | ուշագրավ աշխատանքներ = Ամբոխները Խելագարված, Սոմա, Երկիր Նաիրի, Նավզիկե | ամուսին = Արփենիկ Չարենց, Իզաբելլա Չարենց | զավակներ = [[Արփենիկ Չարենց]], Անահիտ }} '''Եղիշե Չարենց''' (''Եղիշե Աբգարի Սողոմոնյան'', {{ԱԾ}}), [[հայ]] [[բանաստեղծ]], գրող, թարգմանիչ և հրատարակիչ<ref>Ազատ Եղիազարյան, Հայ նորագույն գրականություն, Երևան, 2005։</ref><ref>Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։</ref><ref>Հ. Էդոյան, Չարենցի պոետիկան, Երևան, 1986։</ref><ref>Դ. Գասպարյան, Ողբերգական Չարենցը, Երևան, 1990։</ref>։ [[ԽՍՀՄ Գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ՝ 1939 թվականից։ [[ԽՄԿԿ]] անդամ՝ 1918 թվականից։(բարև👋) == Գրական անուն == Եղիշե Չարենցը [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարուն]] պատմել է, թե [[Կարս]] էր եկել Չարենց ազգանունով մի բժիշկ, որի ցուցատախտակի «Չարենց» մակագրությունն էլ վերցրել է։ Պատանեկան տարիների մտերիմները այլ բացատրություններ էլ են տալիս։ Ըստ Կարինե Քոթանջյանի՝ բանաստեղծը Չարենց է մկրտվել, որովհետև մանկուց եղել է չար երեխա։ Նրան այնքան են չար ասել, որ Չարենց էլ մնացել է։ Իսկ Անուշավան Ջիդեջյանը ([[Վիվան]]) բանաստեղծի կողմից վկայել է, որ Չարենց անունն առաջացել է [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի «Անչար» ոտանավորի հնչյունական տեղաշարժերի արդյունքում, անչարը ծառատեսակ է, որ աճում է անապատում, և որի արմատները թույն են արտադրում։ [[1921]] թվականից «Չարենց» գրական անունը նրա համար դառնում է նաև քաղաքացիական ազգանուն։ «Չարենց» անվան ընտրությանը բանաստեղծն ավելի ուշ տվել է տրամաբանական այսպիսի բացատրություն. «Աշխարհում բարու դիմակի տակ շատ հաճախ չարն է թաքնված, ես էլ իմ հոգու բարի բովանդակությանը, այսպես ասած, չար անուն եմ տվել»։ == Կենսագրություն == Չարենցը ծնվել է [[1897]] թվականին [[Կարս]]ում։ «Արևելյան փոշոտ ու դեղին մի քաղաք, անկյանք փողոցներ, բերդ, Վարդանի կամուրջ, Առաքելոց եկեղեցի և հինգ հարկանի պաշտոնական մի շենք»,- այսպես է գրողը ներկայացնում իր ծննդավայրը։ Այս տխուր միջավայրը, սակայն, նրան տվել է ինչ-որ բան, ազդել մանուկ հոգու վրա։ Բանաստեղծն ինքն էլ այս մթնոլորտի հետ է կապում իր խառնվածքի ձևավորումը։ Նրա ծնողները՝ գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանը և Թեկղի /Թելլի/ Միրզայանը, [[Կարս]] էին գաղթել Իրանի Մակու քաղաքից։ Սողոմոնյանների ընտանիքում մեծանում էին չորս տղա և երեք աղջիկ։ Կարսի տունը այժմ կիսավեր վիճակում է։ Ապագա բանաստեղծը հետևողական կրթություն չի ստացել։ 1908-1912 թվականներին սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում և հեռացվել՝ ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով։ 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում լույս է տեսել նրա «Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին» տողով սկսվող առաջին բանաստեղծությունը։ 1914 թվականին լույս տեսավ նրա բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան». նա արդեն հանդես էր գալիս «Չարենց» գրական ազգանվամբ։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է հայ կամավորական գնդերից մեկում և հասնում մինչև Վան։ [[Պատկեր:Vruir-Charents1.JPG|մինի|«Եղիշե Չարենց», նկարիչ՝ [[Վրույր Գալստյան]], 1964]] 1915 թվականին Հայկական կամավորական 6-րդ ջոկատը, թուրքերի դեմ կռվող ռուսական բանակին միանալու համար, անցնում էր [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հյուսիս-արևելք գտնվող Թափարիզ լեռան վրայով։ Լեռան կատարին՝ ձյուների մեջ, սառած-ընկած էին ծերերի, կանանց, երեխաների դիակներ... Տարերայնորեն գումարված միտինգում ելույթ ունեցավ նաև վտիտ մարմնով կարսեցի մի կամավորական։ Զինվորական համազգեստը մեծ էր նրա վրա, բայց խոշոր, սև աչքերում այնպիսի կրակներ էին վառվում, որ ոչ ոք չէր նկատում հագուստի անհամապատասխանությունը։ Այդ զինվոր-հռետորը ապագա մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցն էր (Սողոմոնյան)։ Տեսածի, ապրածի ու զգացածի յուրահատուկ արտահայտությունը հետագայում դարձավ բանաստեղծի «Դանթեական առասպել» պոեմը, որը 1914-1918 թվականների համաշխարհային պատերազմի առաջին և ամենացնցող արձագանքն է հայ գրականության մեջ։ Այս պոեմը առաջին գրավոր հիշատակություններից է Հայոց եղեռնի մասին<ref>Ի՞նչ է, ո՞վ է հանրագիտարան</ref>։ Գիտելիքների պակասը նա լրացրել է կյանքի համալսարաններում և ընթերցանությամբ։ Հայրենիքին պիտանի լինելու մղումով 1919 թվականի աշնանը նա ուսուցչություն է անում [[Կարսի մարզ]]ի Բաշքյադիկլար գյուղի դպրոցում։ Չարենցի անունը նրան արժանի բարձր գնահատականով ներկայացնելու պատիվը վիճակված էր խոշորագույն քննադատ, Հանրային կրթության և արվեստների նախարար [[Նիկոլ Աղբալյան]]ին, որն էլ հայ գրական ընկերության անդրանիկ նիստերից մեկը 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նվիրեց Չարենցի ստեղծագործությանը։ Բանաստեղծը թեև ներկա չէր երեկոյին, բայց տեղեկացավ գրական այդ իրադարձության մասին։ 1920 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին Աղբալյանին ներկայացած բանաստեղծն աշխատանքի է նշանակվել Աղբալյանի ղեկավարած նախարարությունում, որպես հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար։ 1920-1921 թվականներին Չարենցին վերստին տեսնում ենք ուսուցչի պաշտոնում։ Այս բարդ ու հարափոփոխ ժամանակների ծնունդն են նրա «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները՝ գրված 1920 թվականին։ 1920 թվականի նոյեմբերին՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո, Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատում նա ստանձնում է արվեստի բաժնի վարիչի պաշտոն և աշխատում մինչև 1921 թվականի մայիսը։ 1920-ական թվականների առաջին տարիները ևս բուռն շրջան են նրա թե՛ գրական, թե՛ անձնական կյանքում։ Մեկը մյուսի հետևից գրում է «Էմալե պրոֆիլը Ձեր», «Փողոցային պչրուհուն» շարքերը, «Ամենապոեմ», «Չարենցնամե» պոեմները, շարադրում «[[Երկիր Նաիրի (վեպ)|Երկիր Նաիրի]]» վեպը։ 1921 թվականի մայիսին ամուսնանում է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ, ում հանդեպ տածում էր անսահման սեր ու գորով և ում հետագայում պիտի կոչեր «հերոսական կին և բարեկամ»։ Արփենիկի հետ էլ նա մեկնում է Մոսկվա՝ Արևելքի աշխատավորների համալսարանում լրացնելու կրթության պակասը։ Սակայն նրա անհանգիստ ոգին չէր կարող տեղավորվել ուսանողական նստարանին։ Կյանքը հոսում էր, գրական գործը՝ եռում։ 1922 թվականին Մոսկվայում նա լույս է ընծայում իր երկերի երկհատոր մեծադիր ժողովածուն, որ ինքնին երևույթ էր այդ տարիների հայ կյանքում։ 1922 թվականի «Երեքի» դեկլարացիայից հետո նա փաստորեն դառնում է նորագույն շրջանի հայ գրականության առաջնորդը։ Աշխարհաճանաչողությունն ընդարձակելու նպատակով, շնորհիվ գրականագետ [[Հարություն Սուրխաթյան]]ի, 1924 թվականի նոյեմբերի 20-ին [[Բաթում]]ից Չարենցը մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության։ Լինում է [[Տրապիզոն]]ում, [[Կ. Պոլիս|Կ.Պոլսում]], [[Աթենք]]ում, [[Հռոմ]]ում, [[Վենետիկ]]ում, [[Փարիզ]]ում, Բեռլինում։ 1925 թվականի հուլիսի 31-ին վերադառնալով [[Երևան]]՝ նա ստանձնում է նոր կազմավորված «Հոկտեմբեր» գրական միության ղեկավարությունը՝ այն վերանվանելով «Նոյեմբեր»։ Բռնկուն և ազատ տարերքի ստեղծագործող էր Չարենցը։ Այդ տարերքը երկնում էր հանճարեղ գործեր։ Հոգեկան այդ լարված կացության մեջ սիրային մի արկած Չարենցի համար ունենում է տխուր վերջաբան։ 1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նա ձերբակալվում և հայտնվում է Երևանի ուղղիչ տանը։ Աբովյան փողոցում հոգեկան անհավասարակշիռ կացության մեջ Չարենցը ատրճանակով կրակում և վիրավորում է Մարիաննա Այվազյան անունով մի գեղեցկուհու, որի հանդեպ նախապես ունեցել էր բուռն զգացմունքներ։ Բարեբախտաբար, Չարենցը վրիպում է և սոսկ թեթև քերծվածք պատճառում այդ աղջկան, որը կոմպոզիտոր [[Արտեմի Այվազյան]]ի քույրն էր։ Այդ արկածից որպես հիշատակ մնում է «Երևանի ուղղիչ տնից» հուշ-ակնարկը։ 1927 թվականին մահանում է Չարենցի կինը։ Արփիկի մահը Չարենցը շատ ծանր է տարել։ Մահվան հաջորդ օրն իսկ այրել է հանգուցյալ կնոջ բոլոր զգեստները, որոնք սիրով ու գուրգուրանքով բերել էր արտասահմանից։ Այրել է, որպեսզի ուրիշի ձեռքը չընկնեն, և դրանով իսկ չնսեմանա սիրելիի հիշատակը։ Իսկ որպես թանկարժեք մասունք՝ իր խնդրանքով քանդակագործ Արա Սարգսյանը հանել է Արփիկի գիպսե դիմակը և ձեռքի կրկնօրինակը։ Դրանք պահվում են բանաստեղծի տուն-թանգարանում։ Այդ օրերին էլ Չարենցը նախաբազկին է դաջել Արփիկի մահվան տարեթիվն ու նրա անունը։ Արփիկի մահից հետո՝ մինչև հարազատների մոտ՝ [[Մայկոպ]] մեկնելը, Չարենցը մեկուսացել է շրջապատից, օրեր շարունակ փակվել իր սենյակում և գրել ''«De profundis»'' վերնագրով պոեմ, որ հոգեհանգստի աղոթքի տրամադրություններ է ունեցել։ 1932 թվականին լրանում է Չարենցի գրական գործունեության 20 տարին։ Գրողների միությունը որոշում է նշել այդ հոբելյանը, ինչն այդպես էլ չի նշվում։ 1934-ին Չարենցը մասնակցում է [[ԽՍՀՄ]] գրողների առաջին համագումարին։ 1935 թվականից սկսած՝ Չարենցի դեմ ուղղված հալածանքներն ավելի են խորանում։ Նրան հեռացնում են հրատարակչությունից և գրողների միությունից։ 1936 թվականի սեպտեմբերի 24-ից Չարենցը ենթարկվում է տնային կալանքի, նույնը վերջնականապես պարտադրվում է նոյեմբերի 9-ին։ Հայտնի է նաև, որ այդ օրերին գրազի համար մի գիշերում Չարենցը գրել և հաջորդ օրը պատռել է վեց տասնյակից ավելի քառյակ։ 1936 թվականից ավելի ուժգնացած հալածանքների օրերին Չարենցը մեկուսացած կյանք է վարում։ Նա սպասումների մեջ էր։ 1936 թվականի հունիսի 20-ին Անդրերկրկոմի ղեկավարության հետ Խանջյանը սկսում է բանակցություններ վարել, որպեսզի Չարենցին թույլատրեն մեկնել արտասահման՝ բուժման նպատակով։ Սակայն Խանջյանի դավադիր սպանությունը ձախողում է Չարենցի մեկնումը։ 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ի առավոտյան՝ ժամը 7։00-ին, Կենտրոնական բանտի հիվանդանոցում, օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակից հետո, բոլորից լքված ու անօգնական՝ իր մահկանացուն է կնքում Եղիշե Չարենցը՝ ժամանակի մեծագույն բանաստեղծը։ Մարտի 13-ին լրացել էր նրա 40 տարին։ Տարիներ շարունակ տևած այս դաժան ողբերգության գլխավոր դեմքը արյունաքամ և ուժասպառ հեռացավ աշխարհից։ Հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 28-ին, կատարեցին դիահերձում։ Արձանագրության մեջ ասված է. «Քննության է դրված տղամարդու դիակ, միջինից ցածր հասակով, խիստ նիհարած։ Ձախ նախաբազկի արտաքին մակերեսին եղել է դաջված. «1927 թվականի հունվար, Ա.Չ»։ Անջինջ գրերով բանաստեղծը մարմնի վրա արձանագրել է իր մեծ սիրո՝ Արփենիկ Չարենցի մահվան թվականը։ Չարենցը տառապել է խորացած մորֆինիզմով, որից և հյուծվել է օրգանիզմը, իսկ վերջին օրերին մորֆինի բացակայությունը հասցրել է աղեստամոքսային ուղու քայքայման։ Գլուխ են բարձրացրել նաև նախկին հիվանդությունները՝ շարունակական պլևրիտը, լյարդի էխինոկոկոզը, երիկամի բորբոքումը։ Այդ ամենը հասցրել է թոքերի կատառային բորբոքման, որից էլ վրա է հասել մահը։ Նրա վիճակը ծանրացել էր նոյեմբերի 17-ից, որի պատճառով տեղափոխվել էր բանտի հիվանդանոց, ուր և վախճանվել է նոյեմբերի 27-ին։ Գերեզմանի տեղը անհայտ է։ Նա, որ վաղուց արդեն լեգենդ էր դարձել իր ժողովրդի համար, շարունակեց այդպես էլ ապրել մինչև իր նոր հարությունը ու նաև դրանից հետո։ Մարգարեանալով մի քանի ամիս առաջ՝ 1936 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, նա գրել էր. <poem>Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն, Ծանր կնստի քաղաքի վրա, Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն, Կամ լուր աղետի՝ թերթերում գրած։</poem> == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:Yeghishe Charents House in Kars 001.jpg|thumb|Չարենցի տունը [[Կարս]]ում]] Չարենցի առաջին սերը եղել է Աստղիկ Ղոնդախչյանը, ում էլ բանաստեղծը նվիրել է իր առաջին բանաստեղծական գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան»։ 1913 թվականին Կարսում լույս տեսած այս գրքում Չարենցը ներկայացնում է իր սերն ուղղված Աստղիկին։ Նա եղել է երաժիշտ և սովորել է Կարսի, Թիֆլիսի երաժշտանոցներում։ Չարենցը շատ մտերիմ էր նաև Աստղիկի հորեղբոր տղաների հետ։ Աստղիկ Ղոնդախչյանը 1915 թվականին կամավորական աշխատանք անելու և հայ որբերին օգնելու նպատակով մեկնել է [[Ղարաքիլիսա]], որտեղ ծանոթանում և ամուսնանում է տեղի շրջանի կառավարչի՝ Ալեքսանդր Բաբլանյանի հետ։ 1920-1921 թվականներին Եղիշե Չարենցն ապրում էր իր կյանքի ամենաբուռն օրերը։ Այդ աննախադեպ եռուզեռը նրան պարտադրել էր ոչ միայն ազգային, քաղաքական և հանրային կյանքը, այլև անձնական ճակատագիրը։ {{քաղվածք|<poem>Ես արդեն անցել եմ ճանապարհը Երկրային բոլո՜ր հույզերի...</poem>|}} [[Արմենուհի Տիգրանյան]]ին ձոնած գալանտ երգերը՝ «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» խորագրով, տպագրվել են մամուլում 1921 թվականին և երկերի ժողովածուի առաջին հատորում՝ 1922 թվականին։ Չարենցի սերն ամենևին անպատասխան չի եղել։ Այդ մասին են վկայում 1964 թվականին տպագրված բանաստեղծությունների ձեռագիր թերթիկները, որոնք նախկինում պահվել են Ա. Տիգրանյանի մոտ։ Այդ թերթիկների հակառակ երեսին ոչ Չարենցի ձեռքով գրված է երկու բանաստեղծություն։ Ամենայն հավանականությամբ դրանց հեղինակը Արմենուհի Տիգրանյանն է։ Հայտնի է Չարենցի սերը բանաստեղծուհի [[Լեյլի]]ի (Փառանձեմ Սահակյան Տեր-Մկրտչյան) հանդեպ։ Նրան ևս Չարենցը նվիրեց բանաստեղծությունների առանձին մի շարք՝ «Փողոցային պչրուհուն», որը ևս տպագրվեց երկերի ժողովածուի առաջին հատորում 1922 թվականին։ Ի դեպ, այդ շարքը Չարենցը գրել է Լեյլիի ալբոմում, որը սկսվում է Արմենուհի Տիգրանյանի ձեռքով գրված «Նորը լավ է, քան թե հինը...» եռատուն բանաստեղծությամբ՝ թվագրված 1919, ապրիլի 13, [[Թիֆլիս]]։ Կարինե Քոթանճյանի հետ մտերմությունը եղել է ոչ միայն անձնական, այլ նաև ստեղծագործական։ Նրան է նվիրել «Ծիածան» շարքը։ 1917 թվականի մարտին Չարենցը հեռանում է Մոսկվայից՝ կայարանում կարդալով Կարինեի համար գիշերը գրված բանաստեղծությունը՝ «Հեռացումի խոսքեր»։ Լյուսի Թառայանի նկատմամբ Չարենցը նույնպես անտարբեր չի եղել։ Նա եղել է դերասանուհի, ապրել է [[Բաքու|Բաքվում]]։ Չարենցը և Լյուսի Թառայանը հանդիպել են 1918 թվականին՝ շատ կարճ ժամանակ։ Չարենցն իր «Չարենցնամե» պոեմում գրել է. «Ես երբեք չեմ մոռանա, Թառայա՛ն»։ Նրա «Բրոնզե քույր իմ, բրոնզե հարս» բանաստեղծությունը նույնպես նվիրված էր Լյուսիին։ Առաջին կինը՝ [[Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյան]]ը, ծնվել է 1888 թվականին [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]]ում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի [[Գայանյան օրիորդաց դպրոց (Թիֆլիս)|Գայանյան ուսումնարանում]], ապա ուսումը շարունակել է [[Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտ|Մոսկվայի ուսուցչական համալսարանում]]։ 1920 թվականին գալիս է Երևան և աշխատանքի անցնում հատուկ խնդիրներ ունեցող երեխաների ամերիկյան որբանոցում։ Այստեղ էլ կայանում է Չարենցի հետ նրանց հանդիպումը, և մեկ տարի անց նրանք ամուսնանում են։ Արփենիկը մահացել է 1927 թվականին։ Ոմանք պատմում են, որ Արփիկի դագաղում՝ ապակյա տարայի մեջ ամփոփված, Չարենցը բանաստեղծություններ է թաղել{{փաստ}}։ «Էպիքական լուսաբացը»՝ «Նվիրում եմ գիրքս հիշատակին կնոջս, ընկերոջս, հերոսական բարեկամիս՝ Արփենիկ Չարենցին» ընծայագրով ձոնել է նրան։ Գրքում Արփենիկի հիշատակին նվիրված է նաև երկու սոնետ՝ «Իմ բարեկա՛մ, իմ սե՛ր, հերոսական ընկեր», «Մենք ապրեցինք քեզ հետ մի վիթխարի դարում»։ Նրան է ձոնել նաև «Տաղարան» ժողովածուն, որն ավարտել է 1921 թվականին։ Տաղարանը Չարենցի գեղարվեստական այդ ընթացքի ինքնատիպ արտահայտություններից մեկը եղավ։ 1930-ական թվականներին Չարենցը մտադրվում է ամուսնանալ։ Թեկնածուների մեջ էր նաև Արաքսյա Մանուկյանը, որով հետագայում գերվել է նաև [[Ավետիք Իսահակյան]]ը։ Այդ կինը 1930 թվականի սկզբին կորցրել էր ամուսնուն՝ [[Ստեփան Մանուկյան]]ին, որի աճյունը հիմա հանգչում է [[Կոմիտասի անվան պանթեոն]]ում՝ [[Հովհաննես Հովհաննիսյան (բանաստեղծ)|Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի կողքին։ 1931 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Չարենցը պաշտոնապես գրանցում է ամուսնությունը Իզաբելլա Կոդաբաշյանի հետ։ Իզաբելլան և Չարենցը ունենում են երկու դուստր. 1932 թվականին ծնվում է [[Արփենիկ Չարենց|Արփենիկը]], 1935 թվականին՝ [[Անահիտ Չարենց|Անահիտը]]։ Արփենիկին անվանել է Բոժիկ՝ փոքրիկ աստվածուհի, իսկ Անահիտին՝ Ադոկ՝ ասորափռյուգիական մեռնող ու հարություն առնող [[Ադոնիս]] աստծո անունով։ == Ստեղծագործություններ == 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում Եղիշե Սողոմոնյան ստորագրությամբ տպագրվում է «[[:s:Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին|Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին]]» տողով սկսվող բանաստեղծությունը, իսկ 1914 թվականին արդեն «Եղիշե Չարենց» ստորագրությամբ լույս է տեսնում 17-ամյա պատանու «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» գրքույկը՝ նվիրված Աստղիկ Ղոնդախչյանին. այն ընդգրկում էր մեկը մյուսին շարունակող երեք բանաստեղծություն։ Հաջորդ տարի՝ 1915 թվականին, լույս է տեսնում «Կապուտաչյա հայրենիք» պոեմը։ 1916 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսնում «[[Դանթեական առասպել]]» պոեմը։ Այդ օրերին էլ մեկնում է Մոսկվա՝ ուսումը շարունակելու Շանյավսկու համալսարանում, և մնում է այնտեղ մինչև 1917 թվականի գարունը։ 1918-1920 թվականներին գրում է «Սոմա», «[[Ամբոխները խելագարված]]» պոեմները և «Ողջակիզվող կրակ» շարքը։ 1920-1921 թվականներին Չարենցը գրում է «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները։ 1922-1924 թվականներին Չարենցի նոր որոնումների շրջանն է. ստեղծվում են «Պոեզոզուռնա», «Կոմալմանախ» ժողովածուները, «Ռոմանս անսեր» պոեմը, «Ասպետական» ռապսոդիան, «Կապկազ թամաշան»։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է [[Քանաքեռ]]ում կազմավորվող հայկական կամավորական խմբերին և որպես սանիտար, նաև որպես կռվող զինվոր՝ հասնում է մինչև [[Վան]]։ 1930-ականներին Չարենցին Հայաստանի գրողները խորհուրդ են տալիս մեկնել Հայաստանից դեպի [[Ռուսաստան]], քանի որ կանխազգում էին, որ հնարավոր է՝ բանաստեղծը ստալինյան ռեպրեսիաների զոհը դառնա։ [[Խաչիկ Դաշտենց]]ին Չարենցն ասել է, որ չի կարող մեկնել Հայաստանից, քանի որ իրեն Հայաստանից դուրս չի պատկերացնում։ == Հիշողություն == 1964 թվականին Երևանի Մաշտոցի պողոտայի 17 բնակարանում, որտեղ բանաստեղծն ապրել է իր կյանքի վերջին երկու տարիները, Հայաստանի Նախարարների խորհրդի որոշմամբ հիմնվեց [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը։ Շուրջ 11 տարի գրողի դուստրերի՝ Արփենիկի ու Անահիտի հետ մեկտեղ աշխատանքներ տարվեցին թանգարանի հավաքածուի հավաքագրման ուղղությամբ: Թանգարանի հավաքածուում ներառված են Եղիշե Չարենցի գրքերը, ամսագրերը, թերթերը, ձեռագրերը, փաստաթղթերը, լուսանկարները, կենցաղային ու անձնական իրերը<ref>{{Cite web |title=ՏՈՒՆ-ԹԱՆԳԱՐԱՆԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ |url=https://charents.am/եղիշե-չարենցի-տուն-թանգարան-2/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան |lang=hy}}</ref>: Ի նշանավորումն Տուն-թանգարանի հիմնադրման 60 և բացման 50-ամյակի՝ 2025 թվականի հունվարի 10-ին [[Ղազախստան]]ի [[Բայկոնուր տիեզերակայան|Բայկոնուր]] քաղաքի տիեզերակայանից տիեզերք ուղարկվեց Եղիշե Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքը<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի 35 լեզուներով թարգմանված Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքն ուղարկվել է տիեզերք |url=https://newsarmenia.am/am/news/culture/Ashkharhi-35-lezunerov/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=ԱՄԻ «Նովոստի–Արմենիա» |lang=hy}}</ref>։ == Հասցեներ == *[[Վենետիկ]], Luna հյուրանոց (Սան-Մարկոյի հրապարակի մոտ) - բնակվել է 1925 թ․ շրջագայության ժամանակ։ *Երևան, [[Գրանդ Հոթել Երևան]] - այստեղ է բնակվել 1928-1935 թթ․, *Երևան, [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան|Մաշտոցի պող․, 17]]։ == Մատենագիտություն == {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Երկերի հրատարակություններ }} [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի հուշատախտակ.jpg|մինի|250px|աջից|Պետհրատում 1928-1935 թթ. աշխատել է Եղիշե Չարենցը։ Տեղադրվել է ծննդյան 100 ամյակի առթիվ]] [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան. (3).JPG|մինի|250px|աջից|[[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը Երևանում]] [[Պատկեր:Arc-charents.jpg|մինի|250px|աջից|Չարենցի կամար, ՀՀ [[Կոտայքի մարզ]]]] [[Պատկեր:Yeghishe Charents plaque.jpg|մինի|Եղիշե Չարենցի հուշատախտակը Երևանի [[Մաշտոցի պողոտա]]յում]] * Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան (բանաստեղծություններ), Ղարս, [[1914]], 8 էջ։ * Կապուտաչյա հայրենիք (պոեմ), Թիֆլիս, [[1915]], 18 էջ։ * Դանթեական առասպել (պոեմ), Թիֆլիս, [[1916]], 64 էջ։ * Ծիածանը (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1917]], 64 էջ։ * Սոմա (նոր վեդյան պոեմ), Թիֆլիս, [[1918]], 16 էջ։ * Ամբոխները խելագարված (պոեմ), Թիֆլիս, [[1919]], 16 էջ։ * Բոլորին, բոլորին, բոլորին (երեք ռադիոպոեմ), Երևան, [[1920]], 24 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 1, (բանաստեղծություններ), Մոսկվա, 1922, 336 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 2, (էպիքական պոեմներ), Մոսկվա, 1922, 282 էջ։ * Պոեզոզուռնա, (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1922]], 32 էջ։ * Ռոմանս անսեր, Մոսկվա, 1922, 23 էջ։ * Կապկազ թամաշա (պոեմ), Թիֆլիս, [[1923]], 46 էջ։ * Պոեմներ, Կ. Պոլիս, [[1923]], 239 էջ։ * Կոմալմանախ (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1924]], 60 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը (պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Ստամբոլ (պոեմ), Կ. Պոլիս, [[1924]], 14 էջ։ * Երեք փոքրիկ պոեմ «Լենին» շարքից, [[Բեռլին]], [[1925]], 34 էջ։ * Մյուր դե Ֆեդերե (կոմունարների պատը [[Փարիզ]]ում, պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 59 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 14 էջ։ * Երկիր Նաիրի (վեպ), Երևան, Պետհրատ, [[1926]], 223 էջ։ * Հիշողություններ Երևանի ուղղիչ տնից, Թիֆլիս, [[1927]], 288 էջ։ * Ժողովածու պոեմների, Թիֆլիս, [[1927]], 186 էջ։ * Ռուբայաթ (քառյակներ), Թիֆլիս, [[1927]], 45 էջ։ * Չորս բալլադ, [[Մոսկվա]], [[1929]], 34 էջ։ * Էպիքական լուսաբաց, Երևան, Պետհրատ, [[1930]], 138 էջ։ * Երկեր, Երևան, Պետհրատ, [[1932]], 445 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 318 էջ։ * [[Բորիս Ձնելաձե]]։ Բալլադ գնդապետ Տոմսոնի, կոմերիտ տղի և գործադուլի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1934, 41 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, Պետհրատ, 1934, 268 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 20 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 243 էջ։ * Դանթեական առասպել, [[Բեյրութ]], [[1945]], 48 էջ։ * Գիրք ճանապարհի (հատընտիր), [[Հալեպ]], տպարան «Անի», [[1946]], 28 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, [[1950]], 317 էջ։ * Հատընտիր, Բեյրութ, [[1953]], 102 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, տպարան «Արևելք, [[1954]], 253 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 619 էջ։ * Լենին (պոեմներ և բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 48 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Բեյրութ, 1954, 16 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1955]], 484 էջ։ * Եղիշե Չարենցի ամբողջական գործը, հատոր 1 (բանաստեղծություններ), Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1955, 432 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1957]], 358 էջ։ * Գրականության մասին (հոդվածներ, նամակներ, ճառեր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1957, 218 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, [[1959]], 254 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1959, 318 էջ։ * Խմբապետ Շավարշը, Երևան, Հայպետհրատ, [[1961]], 26 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1962]], 392 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1963]], 399 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 3, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1964]], 375 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 5, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1966]], 649 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, «Հայաստան», 1966, 184 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1967]], 31 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի (տեքստը հայերեն, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ժողովուրդների ու արտասահմանյան 12 լեզուներով), Երևան, «Հայաստան», 1967, 29 էջ։ * Քնարերգական, արվեստ քերթության, գիրք իմաստության, տաղեր և խորհուրդներ, երգիծական փրկված պատառիկներ, Երևան, «Հայաստան», 1967, 364 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 6, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 804 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 4, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1968]], 626 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, «Հայաստան», [[1969]], 39 էջ։ * [[Կոմիտաս]] (պոեմ), Երևան, «Հայաստան», 1969, 34 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի... (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», [[1970]], 32 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Հայաստան», [[1973]], 434 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1975]], 30 էջ։ * Բանաստեղծություններ, պոեմներ, բալլադներ, Երևան, «Լույս», [[1976]], 112 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, «Սովետական գրող», [[1977]], 174 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 366 էջ<ref>{{Cite book |title=Գրական տեղեկատու |publisher=«Սովետական գրականություն |year=1981 |location=Երևան |page=361-363}}</ref>։ * Երկեր, Երևան, 1983։ * Անտիպ և չհավաքված երկեր, Երևան, 1983։ * Բանաստեղծություններ և պոեմներ, Երևան, 1984։ * Երկեր, Երևան, 1985, 488 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. I. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1912–1922 թթ.), Երևան, 1986, 440 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. II. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1922–1932 թթ.), Երևան, 1986, 416 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. III. Բանաստեղծություններ, Պոեմներ, Թարգմանություներ (1932–1937 թթ.), Երևան, 1987, 544 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. IV. Երկիր Նաիրի, Երևանի ուղղիչ տնից, Երևան, 1987, 368 էջ։ * [[Վլադիմիր Լենին|Լենինապատում]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, 1987, 96 էջ։ * Հատընտիր, Երևան, 1987, 464 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Ա. Բանաստեղծութիւններ, Պոեմներ, [[Վենետիկ]], 1991, 100 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Բ. Գիրք ճանապարհի, [[Կոմիտաս]]ի յիշատակին, Յետմահու հրատարակութիւններ, Վենետիկ, 1992, 160 էջ։ * Նորահայտ էջեր (պոեմներ, բանաստեղծություններ), Երևան, 1996, 636 էջ։ * 100 (բանաստեղծութիւններ), [[Անթիլիաս]], 1997, 304 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 1997, 256 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, 1997, 317 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, 1997, 448 էջ։ * Քնարերգական։ Արվեստ քերթության։ Գիրք իմաստության։ Տաղեր և խորհուրդներ։ Երգիծական։ Փրկված պատառիկներ, Երևան, 1997, 328 էջ։ * [[Աղասի Խանջյան]]ին (բանաստեղծություններ), Երևան, 2001, 74 էջ։ * Վերջին խոսք, Երևան, 2007, 328 էջ։ * Տեսիլաժամեր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2007, 104 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 2011, 288 էջ։ * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 272 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, 2012, 208 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Ա, Երևան, 2012, 496 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Բ, Երևան, 2012, 328 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Գ, Երևան, 2012, 488 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Դ, Երևան, 2015, 424 էջ։ <!-- * [[Սերժ Վենտուրին]]ի, Եղիշե Չարենցի, ''Դանթեական առասպել'' ([[1915]]-[[1916]]), գրքի պատրաստումը, թարգմանությունը հայերենից դեպի ֆրանսերեն, վերջաբանը և ծանոթագրությունները Սերժ Վենտուրինիի՝ Եղիսաբեթ Մուրադյանի համագործակցությամբ Éditions L'Harmattan, մատենաշար «Հայ գրարվեստ», N°2, Փարիզ, 10 դեկտեմբերի [[2010]] թ. (ISBN 978-2-296-13174-3). Գիրքը նվիրված է Լիու Քսիաոբոյին --> {{Hidden end}} {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Թարգմանությունները (ռուսերենից) }} {{Թարգմանիչ}} [[Պատկեր:1,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|մինի|150px]] [[Պատկեր:ArmenianStamps-126.jpg|մինի|150px]] [[Պատկեր:1958 CPA 2126.jpg|մինի|150px]] * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը (փոխադրություն), Երևան, Պետհրատ, [[1928]], 14 էջ։ * [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], Հեքիաթ կոմինտերնի մասին, Ե., Պետհրատ, 1929, 12 էջ։ Նկարիչ՝ Կ. Ռուդակով։ * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը, Երևան, Պետհրատ, [[1929]], 16 էջ։ * [[Նիկոլայ Ասեև]] (Օսեև), Գիշերվա ահը, Երևան, Պետհրատ, [[1931]], 12 էջ։ * [[Էրիխ Մարիա Ռեմարկ]], Արևմտյան ֆրոնտում անփոփոխ է, Երևան, Պետհրատ, [[1932]]։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 111 էջ։ * [[Ալեքսանդր Պուշկին]], բանաստեղծություններ, հեքիաթներ (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Պետհրատ, [[1936]], 176 էջ։ * [[Նիկոլայ Նեկրասով]], Բանաստեղծություններ (գրքի մեջ մտնող գրքերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Հայպետհրատ, [[1962]], 108 էջ։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Հայպետհրատ, [[1963]], 112 էջ։ * Գիքորի երազը (փոխադրություն, ըստ Մարշակի «Գրքույկ գրքույկ մասին» պոեմի), Երևան, «Սովետական գրող», [[1976]], 10 էջ։ {{Hidden end}} == Ֆիլմեր == [[Պատկեր:Yerevan Y Charents monument.jpg|մինի|upright|[[Եղիշե Չարենցի հուշարձան (Երևան)|Եղիշե Չարենցի հուշարձանը]] Երևանում]] * «Եղիշե Չարենց, հայտնի և անհայտ էջեր» - Սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր [[Լևոն Մկրտչյան (կինոռեժիսոր)|Լևոն Մկրտչյան]], ֆիլմի տեքստը կարդում է [[Սոս Սարգսյան]]ը։ Ֆիլմում նկարահանվել են Արփենիկ Չարենցը, [[Գևորգ Էմին]]ը, նկարիչ [[Ռեգինա Ղազարյան]]ը, երգիչ-բանահավաք [[Հայրիկ Մուրադյան]]ը և իր բանտի ընկեր Մուրադ Ջուլֆիգարովը։ «[[Հայկ (կինոստուդիա)|Հայկ]]» վավերագրական Ֆիլմերի կինոստուդիա - 1987։ * Եղիշե Չարենցի մասին պատմող «Մահվան տեսիլ» գեղարվեստական դրաման նկարահանվել է 2012 թվականին՝ «[[Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայան|Ազատություն]]» ռադիոկայանի կողմից՝ մեծ բանաստեղծի կնոջ՝ Իզաբելլա Չարենցի հուշերի մոտիվներով։ Ֆիլմը ցուցադրվել է [[Մոսկվա կինոթատրոն]]ում, դեկտեմբերի 14-ին։ Ֆիլմի հեռուստատեսային պրեմիերան տեղի ունեցավ 2012 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ Չարենցի մահվան 75-ամյակի օրը, «[[Արմնյուզ]]» հեռուստաընկերության եթերում։ Ֆիլմի ռեժիսորը և պրոդյուսերն է Հրայր Թամրազյանը, սցենարի հեղինակը՝ Գայանե Դանիելյանը, օպերատորը՝ Լևոն Գրիգորյանը։ Ֆիլմի գլխավոր դերերում նկարահանվել են Արա Հարությունյանը (Եղիշե Չարենց), [[Նարինե Գրիգորյան]]ը (Իզաբելլա Չարենց) և Տիգրան Մացակյանը (ՆԿՎԴ-ի քննիչ)։ Ֆիլմը թարգմանվել է նաև ռուսերեն՝ [[Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոն|Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնի]] դերասանների կատարմամբ։ * 1976 թվականին [[Ֆրունզե Դովլաթյան]]ի նկարահանած «[[Երկունք (ֆիլմ)|Երկունք]]» կինոնկարում Եղիշե Չարենցի դերը կատարել է [[Ազատ Գասպարյան]]ը։ Ֆիլմը 1920-ական թվականների հետպատերազմյան ծանր տարիների մասին է։ == Տես նաև == * [[Եղիշե Չարենցի կյանքի ժամանակագրություն]] * [[Նորագույն շրջանի հայ գրականություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == {{refbegin|2}} * [[Նորայր Դաբաղյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1954]], 144 էջ։ * [[Հակոբ Սալախյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 204 էջ։ * [[Արշալույս Հարությունի Բաբայան|Արշալույս Բաբայան]], Չարենցը Հոկտեմբերի երգիչ, Երևան, ՀՍՍՀ Քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման ընկերություն, 1958, 37 էջ։ * Արշալույս Բաբայան, Չարենցը և Հոկտեմբերը, Երևան, «Հայաստան», 1967, 92 էջ։ * [[Սուրեն Աղաբաբյան]], Եղիշե Չարենց, գիրք 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1973, 442 էջ։ * Սուրեն Աղաբաբյան, Եղիշե Չարենց, գիրք 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1977, 399 էջ։ * [[Աշոտ Մարության]], Եղիշե Չարենցի չափածոյի լեզուն և ոճը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 200 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Եղիշե Չարենցը և ռուս գրականությունը, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1979, 344 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Չարենցի հետ, Երևան, 1980, 156 էջ։ * Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։ * [[Հովիկ Չարխչյան]], [[Չարենցի կրակոցը]] (փաստագրական վեպ), Երևան, «Տիգրան Մեծ», 2010, 608 էջ։ * [[Հենրիկ Էդոյան]], Չարենցի պոետիկան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1986, 452 էջ։ * [[Գարեգին Բես]], Իմ Չարենցը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 336 էջ։ * Հիշողություններ Եղիշե Չարենցի մասին /Չարենցի հետ/, Երևան, 1961, 400 էջ։ * Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին, Երևան, 1986, 500 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 1997, 424 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, մաս 2, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 2008, 440 էջ։ * [[Ռուբեն Զարյան]], Հուշապատում, հատ. 1, Երևան, 1975։ * [[Գարեգին Բես]], Հուշանովելենր, Երևան, 1985։ * Վահրամ Մարտիրոսյան, Չարենց, գեղարվեստական կինոնկարի սցենար, Երևան 2012 * [[Ազատ Մաթյան]], Ո՞Վ Է ՉԱՐԵՆՑԸ. 2012, Թեհրան, 186 էջ։ * Աղբալեան Ն., Ամբողջական երկեր, հհ. 1-2, Բեյրութ, 1959, 1966։ * Բախչինյան Հ., Չարենցապատում ըստ անտիպ վավերագրերի, Ե., 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցը և 1920-ական թվականների սովետահայ պոեզիան, Ե., 1983։ * Գասպարյան Դ., Ողբերգական Չարենցը, Ե., 1990։ * Գասպարյան Դ., Փակ դռների գաղտնիքը։ Չարենցը, Բակունցը և մյուսները, Ե., 1994։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենց։ Հայոց բանաստեղծության մայրաքաղաքը, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցյան ասույթներ, Բեյրույթ, 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցի հավատաքննությունը կամ բանաստեղծի վերջին աղոթքը, Ե., 2003։ * Գասպարյան Դ., Նորահայտ էջեր, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցի հետ։ Հուշեր, հհ. 1-2, 1997, 2008։ * Գրիգորյան Ս․, Չարենցի բնագիրը, Ե․, 2013 * Եղիազարյան Ա., Չարենցը և պատմությունը, Ե., 1997։ * Եղիշե Չարենցի դատավարությունը, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Ե., 1995, թիվ 1։ * Զաքարյան Ա., Եղիշե Չարենց, հհ. 1-2, Ե., 1997, 2003։ * Թամրազյան Հ., Երիտասարդ Չարենցը, Ե., 1974։ * Թամրազյան Հ., Եղիշե Չարենց, Ե., 1981։ * Կարինյան Ա., Եղիշե Չարենց, Ե., 1972։ * Հակոբեան Ս., Եղիշե Չարենց, Վիեննա, 1924։ * Հայրապետյան Ն., Չարենցը և գիրքը, Ե., 1987։ * Չարենց Ան., Չարենցի ձեռագրերի աշխարհում, Ե., 1978։ * Չարենց Արփ., Եղիշե Չարենցի աղոթքները, Ե., 1999։ * Չարենց Արփ., Իմ համալսարանները, Ե., 2000։ * Չարենց Արփ., Անհայտը հայտնիի մեջ, Ե., 2006։ * Չարենց Արփ., Նամակներ դուստրերին և մոը աքսորավայրերից, Ե., 2009։ * Չարենց Եղիշե, Մեթոդական նյութեր, Ե., 1957։ * Չարենցյան ընթեցումներ, հհ. 1-10, Ե., ԵՊՀ հրատ․, 1973-2017։ * Չարենցյան ընթերցումներ Գյումրիում, Ե., 1997։ * Նավասարդյան Վ., Չարենց։ Հուշեր և խորհրդածություններ, Ե., 2007։ * Չարենցի ստեղծագործությունը։ Հոդվածների ժողովածու, Ե., 1957։ * Ջրբաշյան Է., Ե. Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» բանաստեղծությունը, Ե., 2003։ * Օշական Հ., Եղիշե Չարենց, «Հայրենիք», Բոստոն, 1924, թիվ 2, 1925, թիվ 3, 4։ {{refend}} == Արտաքին հղումներ == * [https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ Եղիշե Չարենց․ Վերջին աղոթք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423181115/https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ |date=2023-04-23 }} * [https://yeghishecharents.wordpress.com/ Եղիշե Չարենց] * [https://times.am/975463/ Եղիշե Չարենց․ հետաքրքիր փաստեր գրողի մասին] * [http://hayeren.hayastan.com/english/poet.php?poets=1charenc Եղիշե Չարենց] * «Ազատություն» ռադիոկայան [https://www.azatutyun.am/a/24784843.html Եղիշե Չարենց. Մահվան տեսիլ], կինոդրամա Եղիշե Չարենցի կյանքի վերջին տարիների և նրա ողբերգական մահվան մասին * [https://www.youtube.com/watch?v=lmHtvG4U8UM Բացահայտում. Եղիշե Չարենց] {{ՎԴԵ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Եղիշե Չարենց}} {{Հայկական գիր և գրականություն}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=670}} {{DEFAULTSORT:Չարենց, Եղիշե}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կալանավորներ և ձերբակալվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր]] 3xfqu281n9c4lwokuo77etxeqb7btr9 10722472 10722471 2026-04-09T06:57:28Z PieWriter 164441 Undid edits by [[Special:Contribs/~2026-21721-96|~2026-21721-96]] ([[User talk:~2026-21721-96|talk]]) to last version by PieWriter: test edits, please use the sandbox 10722472 wikitext text/x-wiki {{Տես նաև| կյանքի ժամանակագրություն}} {{Տեղեկաքարտ Գրող | գրական շարժումներ = [[Ռեալիզմ (գրականություն)|ռեալիզմ]], [[ֆուտուրիզմ]] | ուշագրավ աշխատանքներ = Ամբոխները Խելագարված, Սոմա, Երկիր Նաիրի, Նավզիկե | ամուսին = Արփենիկ Չարենց, Իզաբելլա Չարենց | զավակներ = [[Արփենիկ Չարենց]], Անահիտ }} '''Եղիշե Չարենց''' (''Եղիշե Աբգարի Սողոմոնյան'', {{ԱԾ}}), [[հայ]] [[բանաստեղծ]], գրող, թարգմանիչ և հրատարակիչ<ref>Ազատ Եղիազարյան, Հայ նորագույն գրականություն, Երևան, 2005։</ref><ref>Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։</ref><ref>Հ. Էդոյան, Չարենցի պոետիկան, Երևան, 1986։</ref><ref>Դ. Գասպարյան, Ողբերգական Չարենցը, Երևան, 1990։</ref>։ [[ԽՍՀՄ Գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողների միության]] անդամ՝ 1939 թվականից։ [[ԽՄԿԿ]] անդամ՝ 1918 թվականից։ == Գրական անուն == Եղիշե Չարենցը [[Գուրգեն Մահարի|Գուրգեն Մահարուն]] պատմել է, թե [[Կարս]] էր եկել Չարենց ազգանունով մի բժիշկ, որի ցուցատախտակի «Չարենց» մակագրությունն էլ վերցրել է։ Պատանեկան տարիների մտերիմները այլ բացատրություններ էլ են տալիս։ Ըստ Կարինե Քոթանջյանի՝ բանաստեղծը Չարենց է մկրտվել, որովհետև մանկուց եղել է չար երեխա։ Նրան այնքան են չար ասել, որ Չարենց էլ մնացել է։ Իսկ Անուշավան Ջիդեջյանը ([[Վիվան]]) բանաստեղծի կողմից վկայել է, որ Չարենց անունն առաջացել է [[Ալեքսանդր Պուշկին]]ի «Անչար» ոտանավորի հնչյունական տեղաշարժերի արդյունքում, անչարը ծառատեսակ է, որ աճում է անապատում, և որի արմատները թույն են արտադրում։ [[1921]] թվականից «Չարենց» գրական անունը նրա համար դառնում է նաև քաղաքացիական ազգանուն։ «Չարենց» անվան ընտրությանը բանաստեղծն ավելի ուշ տվել է տրամաբանական այսպիսի բացատրություն. «Աշխարհում բարու դիմակի տակ շատ հաճախ չարն է թաքնված, ես էլ իմ հոգու բարի բովանդակությանը, այսպես ասած, չար անուն եմ տվել»։ == Կենսագրություն == Չարենցը ծնվել է [[1897]] թվականին [[Կարս]]ում։ «Արևելյան փոշոտ ու դեղին մի քաղաք, անկյանք փողոցներ, բերդ, Վարդանի կամուրջ, Առաքելոց եկեղեցի և հինգ հարկանի պաշտոնական մի շենք»,- այսպես է գրողը ներկայացնում իր ծննդավայրը։ Այս տխուր միջավայրը, սակայն, նրան տվել է ինչ-որ բան, ազդել մանուկ հոգու վրա։ Բանաստեղծն ինքն էլ այս մթնոլորտի հետ է կապում իր խառնվածքի ձևավորումը։ Նրա ծնողները՝ գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանը և Թեկղի /Թելլի/ Միրզայանը, [[Կարս]] էին գաղթել Իրանի Մակու քաղաքից։ Սողոմոնյանների ընտանիքում մեծանում էին չորս տղա և երեք աղջիկ։ Կարսի տունը այժմ կիսավեր վիճակում է։ Ապագա բանաստեղծը հետևողական կրթություն չի ստացել։ 1908-1912 թվականներին սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում և հեռացվել՝ ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով։ 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում լույս է տեսել նրա «Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին» տողով սկսվող առաջին բանաստեղծությունը։ 1914 թվականին լույս տեսավ նրա բանաստեղծությունների առաջին գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան». նա արդեն հանդես էր գալիս «Չարենց» գրական ազգանվամբ։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է հայ կամավորական գնդերից մեկում և հասնում մինչև Վան։ [[Պատկեր:Vruir-Charents1.JPG|մինի|«Եղիշե Չարենց», նկարիչ՝ [[Վրույր Գալստյան]], 1964]] 1915 թվականին Հայկական կամավորական 6-րդ ջոկատը, թուրքերի դեմ կռվող ռուսական բանակին միանալու համար, անցնում էր [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հյուսիս-արևելք գտնվող Թափարիզ լեռան վրայով։ Լեռան կատարին՝ ձյուների մեջ, սառած-ընկած էին ծերերի, կանանց, երեխաների դիակներ... Տարերայնորեն գումարված միտինգում ելույթ ունեցավ նաև վտիտ մարմնով կարսեցի մի կամավորական։ Զինվորական համազգեստը մեծ էր նրա վրա, բայց խոշոր, սև աչքերում այնպիսի կրակներ էին վառվում, որ ոչ ոք չէր նկատում հագուստի անհամապատասխանությունը։ Այդ զինվոր-հռետորը ապագա մեծ բանաստեղծ Եղիշե Չարենցն էր (Սողոմոնյան)։ Տեսածի, ապրածի ու զգացածի յուրահատուկ արտահայտությունը հետագայում դարձավ բանաստեղծի «Դանթեական առասպել» պոեմը, որը 1914-1918 թվականների համաշխարհային պատերազմի առաջին և ամենացնցող արձագանքն է հայ գրականության մեջ։ Այս պոեմը առաջին գրավոր հիշատակություններից է Հայոց եղեռնի մասին<ref>Ի՞նչ է, ո՞վ է հանրագիտարան</ref>։ Գիտելիքների պակասը նա լրացրել է կյանքի համալսարաններում և ընթերցանությամբ։ Հայրենիքին պիտանի լինելու մղումով 1919 թվականի աշնանը նա ուսուցչություն է անում [[Կարսի մարզ]]ի Բաշքյադիկլար գյուղի դպրոցում։ Չարենցի անունը նրան արժանի բարձր գնահատականով ներկայացնելու պատիվը վիճակված էր խոշորագույն քննադատ, Հանրային կրթության և արվեստների նախարար [[Նիկոլ Աղբալյան]]ին, որն էլ հայ գրական ընկերության անդրանիկ նիստերից մեկը 1919 թվականի հոկտեմբերի 18-ին նվիրեց Չարենցի ստեղծագործությանը։ Բանաստեղծը թեև ներկա չէր երեկոյին, բայց տեղեկացավ գրական այդ իրադարձության մասին։ 1920 թվականի հունվար-մայիս ամիսներին Աղբալյանին ներկայացած բանաստեղծն աշխատանքի է նշանակվել Աղբալյանի ղեկավարած նախարարությունում, որպես հատուկ հանձնարարությունների կոմիսար։ 1920-1921 թվականներին Չարենցին վերստին տեսնում ենք ուսուցչի պաշտոնում։ Այս բարդ ու հարափոփոխ ժամանակների ծնունդն են նրա «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները՝ գրված 1920 թվականին։ 1920 թվականի նոյեմբերին՝ Հայաստանի խորհրդայնացումից հետո, Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատում նա ստանձնում է արվեստի բաժնի վարիչի պաշտոն և աշխատում մինչև 1921 թվականի մայիսը։ 1920-ական թվականների առաջին տարիները ևս բուռն շրջան են նրա թե՛ գրական, թե՛ անձնական կյանքում։ Մեկը մյուսի հետևից գրում է «Էմալե պրոֆիլը Ձեր», «Փողոցային պչրուհուն» շարքերը, «Ամենապոեմ», «Չարենցնամե» պոեմները, շարադրում «[[Երկիր Նաիրի (վեպ)|Երկիր Նաիրի]]» վեպը։ 1921 թվականի մայիսին ամուսնանում է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ, ում հանդեպ տածում էր անսահման սեր ու գորով և ում հետագայում պիտի կոչեր «հերոսական կին և բարեկամ»։ Արփենիկի հետ էլ նա մեկնում է Մոսկվա՝ Արևելքի աշխատավորների համալսարանում լրացնելու կրթության պակասը։ Սակայն նրա անհանգիստ ոգին չէր կարող տեղավորվել ուսանողական նստարանին։ Կյանքը հոսում էր, գրական գործը՝ եռում։ 1922 թվականին Մոսկվայում նա լույս է ընծայում իր երկերի երկհատոր մեծադիր ժողովածուն, որ ինքնին երևույթ էր այդ տարիների հայ կյանքում։ 1922 թվականի «Երեքի» դեկլարացիայից հետո նա փաստորեն դառնում է նորագույն շրջանի հայ գրականության առաջնորդը։ Աշխարհաճանաչողությունն ընդարձակելու նպատակով, շնորհիվ գրականագետ [[Հարություն Սուրխաթյան]]ի, 1924 թվականի նոյեմբերի 20-ին [[Բաթում]]ից Չարենցը մեկնում է արտասահմանյան շրջագայության։ Լինում է [[Տրապիզոն]]ում, [[Կ. Պոլիս|Կ.Պոլսում]], [[Աթենք]]ում, [[Հռոմ]]ում, [[Վենետիկ]]ում, [[Փարիզ]]ում, Բեռլինում։ 1925 թվականի հուլիսի 31-ին վերադառնալով [[Երևան]]՝ նա ստանձնում է նոր կազմավորված «Հոկտեմբեր» գրական միության ղեկավարությունը՝ այն վերանվանելով «Նոյեմբեր»։ Բռնկուն և ազատ տարերքի ստեղծագործող էր Չարենցը։ Այդ տարերքը երկնում էր հանճարեղ գործեր։ Հոգեկան այդ լարված կացության մեջ սիրային մի արկած Չարենցի համար ունենում է տխուր վերջաբան։ 1926 թվականի սեպտեմբերի 5-ին նա ձերբակալվում և հայտնվում է Երևանի ուղղիչ տանը։ Աբովյան փողոցում հոգեկան անհավասարակշիռ կացության մեջ Չարենցը ատրճանակով կրակում և վիրավորում է Մարիաննա Այվազյան անունով մի գեղեցկուհու, որի հանդեպ նախապես ունեցել էր բուռն զգացմունքներ։ Բարեբախտաբար, Չարենցը վրիպում է և սոսկ թեթև քերծվածք պատճառում այդ աղջկան, որը կոմպոզիտոր [[Արտեմի Այվազյան]]ի քույրն էր։ Այդ արկածից որպես հիշատակ մնում է «Երևանի ուղղիչ տնից» հուշ-ակնարկը։ 1927 թվականին մահանում է Չարենցի կինը։ Արփիկի մահը Չարենցը շատ ծանր է տարել։ Մահվան հաջորդ օրն իսկ այրել է հանգուցյալ կնոջ բոլոր զգեստները, որոնք սիրով ու գուրգուրանքով բերել էր արտասահմանից։ Այրել է, որպեսզի ուրիշի ձեռքը չընկնեն, և դրանով իսկ չնսեմանա սիրելիի հիշատակը։ Իսկ որպես թանկարժեք մասունք՝ իր խնդրանքով քանդակագործ Արա Սարգսյանը հանել է Արփիկի գիպսե դիմակը և ձեռքի կրկնօրինակը։ Դրանք պահվում են բանաստեղծի տուն-թանգարանում։ Այդ օրերին էլ Չարենցը նախաբազկին է դաջել Արփիկի մահվան տարեթիվն ու նրա անունը։ Արփիկի մահից հետո՝ մինչև հարազատների մոտ՝ [[Մայկոպ]] մեկնելը, Չարենցը մեկուսացել է շրջապատից, օրեր շարունակ փակվել իր սենյակում և գրել ''«De profundis»'' վերնագրով պոեմ, որ հոգեհանգստի աղոթքի տրամադրություններ է ունեցել։ 1932 թվականին լրանում է Չարենցի գրական գործունեության 20 տարին։ Գրողների միությունը որոշում է նշել այդ հոբելյանը, ինչն այդպես էլ չի նշվում։ 1934-ին Չարենցը մասնակցում է [[ԽՍՀՄ]] գրողների առաջին համագումարին։ 1935 թվականից սկսած՝ Չարենցի դեմ ուղղված հալածանքներն ավելի են խորանում։ Նրան հեռացնում են հրատարակչությունից և գրողների միությունից։ 1936 թվականի սեպտեմբերի 24-ից Չարենցը ենթարկվում է տնային կալանքի, նույնը վերջնականապես պարտադրվում է նոյեմբերի 9-ին։ Հայտնի է նաև, որ այդ օրերին գրազի համար մի գիշերում Չարենցը գրել և հաջորդ օրը պատռել է վեց տասնյակից ավելի քառյակ։ 1936 թվականից ավելի ուժգնացած հալածանքների օրերին Չարենցը մեկուսացած կյանք է վարում։ Նա սպասումների մեջ էր։ 1936 թվականի հունիսի 20-ին Անդրերկրկոմի ղեկավարության հետ Խանջյանը սկսում է բանակցություններ վարել, որպեսզի Չարենցին թույլատրեն մեկնել արտասահման՝ բուժման նպատակով։ Սակայն Խանջյանի դավադիր սպանությունը ձախողում է Չարենցի մեկնումը։ 1937 թվականի նոյեմբերի 27-ի առավոտյան՝ ժամը 7։00-ին, Կենտրոնական բանտի հիվանդանոցում, օրեր շարունակ տևած անգիտակից վիճակից հետո, բոլորից լքված ու անօգնական՝ իր մահկանացուն է կնքում Եղիշե Չարենցը՝ ժամանակի մեծագույն բանաստեղծը։ Մարտի 13-ին լրացել էր նրա 40 տարին։ Տարիներ շարունակ տևած այս դաժան ողբերգության գլխավոր դեմքը արյունաքամ և ուժասպառ հեռացավ աշխարհից։ Հաջորդ օրը՝ նոյեմբերի 28-ին, կատարեցին դիահերձում։ Արձանագրության մեջ ասված է. «Քննության է դրված տղամարդու դիակ, միջինից ցածր հասակով, խիստ նիհարած։ Ձախ նախաբազկի արտաքին մակերեսին եղել է դաջված. «1927 թվականի հունվար, Ա.Չ»։ Անջինջ գրերով բանաստեղծը մարմնի վրա արձանագրել է իր մեծ սիրո՝ Արփենիկ Չարենցի մահվան թվականը։ Չարենցը տառապել է խորացած մորֆինիզմով, որից և հյուծվել է օրգանիզմը, իսկ վերջին օրերին մորֆինի բացակայությունը հասցրել է աղեստամոքսային ուղու քայքայման։ Գլուխ են բարձրացրել նաև նախկին հիվանդությունները՝ շարունակական պլևրիտը, լյարդի էխինոկոկոզը, երիկամի բորբոքումը։ Այդ ամենը հասցրել է թոքերի կատառային բորբոքման, որից էլ վրա է հասել մահը։ Նրա վիճակը ծանրացել էր նոյեմբերի 17-ից, որի պատճառով տեղափոխվել էր բանտի հիվանդանոց, ուր և վախճանվել է նոյեմբերի 27-ին։ Գերեզմանի տեղը անհայտ է։ Նա, որ վաղուց արդեն լեգենդ էր դարձել իր ժողովրդի համար, շարունակեց այդպես էլ ապրել մինչև իր նոր հարությունը ու նաև դրանից հետո։ Մարգարեանալով մի քանի ամիս առաջ՝ 1936 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, նա գրել էր. <poem>Իմ մահվան օրը կիջնի լռություն, Ծանր կնստի քաղաքի վրա, Ինչպես ամպ մթին կամ հին տրտմություն, Կամ լուր աղետի՝ թերթերում գրած։</poem> == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:Yeghishe Charents House in Kars 001.jpg|thumb|Չարենցի տունը [[Կարս]]ում]] Չարենցի առաջին սերը եղել է Աստղիկ Ղոնդախչյանը, ում էլ բանաստեղծը նվիրել է իր առաջին բանաստեղծական գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան»։ 1913 թվականին Կարսում լույս տեսած այս գրքում Չարենցը ներկայացնում է իր սերն ուղղված Աստղիկին։ Նա եղել է երաժիշտ և սովորել է Կարսի, Թիֆլիսի երաժշտանոցներում։ Չարենցը շատ մտերիմ էր նաև Աստղիկի հորեղբոր տղաների հետ։ Աստղիկ Ղոնդախչյանը 1915 թվականին կամավորական աշխատանք անելու և հայ որբերին օգնելու նպատակով մեկնել է [[Ղարաքիլիսա]], որտեղ ծանոթանում և ամուսնանում է տեղի շրջանի կառավարչի՝ Ալեքսանդր Բաբլանյանի հետ։ 1920-1921 թվականներին Եղիշե Չարենցն ապրում էր իր կյանքի ամենաբուռն օրերը։ Այդ աննախադեպ եռուզեռը նրան պարտադրել էր ոչ միայն ազգային, քաղաքական և հանրային կյանքը, այլև անձնական ճակատագիրը։ {{քաղվածք|<poem>Ես արդեն անցել եմ ճանապարհը Երկրային բոլո՜ր հույզերի...</poem>|}} [[Արմենուհի Տիգրանյան]]ին ձոնած գալանտ երգերը՝ «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» խորագրով, տպագրվել են մամուլում 1921 թվականին և երկերի ժողովածուի առաջին հատորում՝ 1922 թվականին։ Չարենցի սերն ամենևին անպատասխան չի եղել։ Այդ մասին են վկայում 1964 թվականին տպագրված բանաստեղծությունների ձեռագիր թերթիկները, որոնք նախկինում պահվել են Ա. Տիգրանյանի մոտ։ Այդ թերթիկների հակառակ երեսին ոչ Չարենցի ձեռքով գրված է երկու բանաստեղծություն։ Ամենայն հավանականությամբ դրանց հեղինակը Արմենուհի Տիգրանյանն է։ Հայտնի է Չարենցի սերը բանաստեղծուհի [[Լեյլի]]ի (Փառանձեմ Սահակյան Տեր-Մկրտչյան) հանդեպ։ Նրան ևս Չարենցը նվիրեց բանաստեղծությունների առանձին մի շարք՝ «Փողոցային պչրուհուն», որը ևս տպագրվեց երկերի ժողովածուի առաջին հատորում 1922 թվականին։ Ի դեպ, այդ շարքը Չարենցը գրել է Լեյլիի ալբոմում, որը սկսվում է Արմենուհի Տիգրանյանի ձեռքով գրված «Նորը լավ է, քան թե հինը...» եռատուն բանաստեղծությամբ՝ թվագրված 1919, ապրիլի 13, [[Թիֆլիս]]։ Կարինե Քոթանճյանի հետ մտերմությունը եղել է ոչ միայն անձնական, այլ նաև ստեղծագործական։ Նրան է նվիրել «Ծիածան» շարքը։ 1917 թվականի մարտին Չարենցը հեռանում է Մոսկվայից՝ կայարանում կարդալով Կարինեի համար գիշերը գրված բանաստեղծությունը՝ «Հեռացումի խոսքեր»։ Լյուսի Թառայանի նկատմամբ Չարենցը նույնպես անտարբեր չի եղել։ Նա եղել է դերասանուհի, ապրել է [[Բաքու|Բաքվում]]։ Չարենցը և Լյուսի Թառայանը հանդիպել են 1918 թվականին՝ շատ կարճ ժամանակ։ Չարենցն իր «Չարենցնամե» պոեմում գրել է. «Ես երբեք չեմ մոռանա, Թառայա՛ն»։ Նրա «Բրոնզե քույր իմ, բրոնզե հարս» բանաստեղծությունը նույնպես նվիրված էր Լյուսիին։ Առաջին կինը՝ [[Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյան]]ը, ծնվել է 1888 թվականին [[Նախիջևան (քաղաք)|Նախիջևան]]ում։ Նախնական կրթությունը ստացել է Թիֆլիսի [[Գայանյան օրիորդաց դպրոց (Թիֆլիս)|Գայանյան ուսումնարանում]], ապա ուսումը շարունակել է [[Մոսկվայի մանկավարժական ինստիտուտ|Մոսկվայի ուսուցչական համալսարանում]]։ 1920 թվականին գալիս է Երևան և աշխատանքի անցնում հատուկ խնդիրներ ունեցող երեխաների ամերիկյան որբանոցում։ Այստեղ էլ կայանում է Չարենցի հետ նրանց հանդիպումը, և մեկ տարի անց նրանք ամուսնանում են։ Արփենիկը մահացել է 1927 թվականին։ Ոմանք պատմում են, որ Արփիկի դագաղում՝ ապակյա տարայի մեջ ամփոփված, Չարենցը բանաստեղծություններ է թաղել{{փաստ}}։ «Էպիքական լուսաբացը»՝ «Նվիրում եմ գիրքս հիշատակին կնոջս, ընկերոջս, հերոսական բարեկամիս՝ Արփենիկ Չարենցին» ընծայագրով ձոնել է նրան։ Գրքում Արփենիկի հիշատակին նվիրված է նաև երկու սոնետ՝ «Իմ բարեկա՛մ, իմ սե՛ր, հերոսական ընկեր», «Մենք ապրեցինք քեզ հետ մի վիթխարի դարում»։ Նրան է ձոնել նաև «Տաղարան» ժողովածուն, որն ավարտել է 1921 թվականին։ Տաղարանը Չարենցի գեղարվեստական այդ ընթացքի ինքնատիպ արտահայտություններից մեկը եղավ։ 1930-ական թվականներին Չարենցը մտադրվում է ամուսնանալ։ Թեկնածուների մեջ էր նաև Արաքսյա Մանուկյանը, որով հետագայում գերվել է նաև [[Ավետիք Իսահակյան]]ը։ Այդ կինը 1930 թվականի սկզբին կորցրել էր ամուսնուն՝ [[Ստեփան Մանուկյան]]ին, որի աճյունը հիմա հանգչում է [[Կոմիտասի անվան պանթեոն]]ում՝ [[Հովհաննես Հովհաննիսյան (բանաստեղծ)|Հովհաննես Հովհաննիսյան]]ի կողքին։ 1931 թվականի սեպտեմբերի 29-ին Չարենցը պաշտոնապես գրանցում է ամուսնությունը Իզաբելլա Կոդաբաշյանի հետ։ Իզաբելլան և Չարենցը ունենում են երկու դուստր. 1932 թվականին ծնվում է [[Արփենիկ Չարենց|Արփենիկը]], 1935 թվականին՝ [[Անահիտ Չարենց|Անահիտը]]։ Արփենիկին անվանել է Բոժիկ՝ փոքրիկ աստվածուհի, իսկ Անահիտին՝ Ադոկ՝ ասորափռյուգիական մեռնող ու հարություն առնող [[Ադոնիս]] աստծո անունով։ == Ստեղծագործություններ == 1912 թվականին Թիֆլիսի «Պատանի» ալմանախում Եղիշե Սողոմոնյան ստորագրությամբ տպագրվում է «[[:s:Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին|Ծաղիկները հեզ թեքվում են քամու օրորի տակին]]» տողով սկսվող բանաստեղծությունը, իսկ 1914 թվականին արդեն «Եղիշե Չարենց» ստորագրությամբ լույս է տեսնում 17-ամյա պատանու «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» գրքույկը՝ նվիրված Աստղիկ Ղոնդախչյանին. այն ընդգրկում էր մեկը մյուսին շարունակող երեք բանաստեղծություն։ Հաջորդ տարի՝ 1915 թվականին, լույս է տեսնում «Կապուտաչյա հայրենիք» պոեմը։ 1916 թվականին Թիֆլիսում լույս է տեսնում «[[Դանթեական առասպել]]» պոեմը։ Այդ օրերին էլ մեկնում է Մոսկվա՝ ուսումը շարունակելու Շանյավսկու համալսարանում, և մնում է այնտեղ մինչև 1917 թվականի գարունը։ 1918-1920 թվականներին գրում է «Սոմա», «[[Ամբոխները խելագարված]]» պոեմները և «Ողջակիզվող կրակ» շարքը։ 1920-1921 թվականներին Չարենցը գրում է «Նաիրի երկրից», «Դեպի ապագան», «Բրոնզե թևերը կարմիր գալիքի» ռադիոպոեմները։ 1922-1924 թվականներին Չարենցի նոր որոնումների շրջանն է. ստեղծվում են «Պոեզոզուռնա», «Կոմալմանախ» ժողովածուները, «Ռոմանս անսեր» պոեմը, «Ասպետական» ռապսոդիան, «Կապկազ թամաշան»։ 1915 թվականին նա զինվորագրվում է [[Քանաքեռ]]ում կազմավորվող հայկական կամավորական խմբերին և որպես սանիտար, նաև որպես կռվող զինվոր՝ հասնում է մինչև [[Վան]]։ 1930-ականներին Չարենցին Հայաստանի գրողները խորհուրդ են տալիս մեկնել Հայաստանից դեպի [[Ռուսաստան]], քանի որ կանխազգում էին, որ հնարավոր է՝ բանաստեղծը ստալինյան ռեպրեսիաների զոհը դառնա։ [[Խաչիկ Դաշտենց]]ին Չարենցն ասել է, որ չի կարող մեկնել Հայաստանից, քանի որ իրեն Հայաստանից դուրս չի պատկերացնում։ == Հիշողություն == 1964 թվականին Երևանի Մաշտոցի պողոտայի 17 բնակարանում, որտեղ բանաստեղծն ապրել է իր կյանքի վերջին երկու տարիները, Հայաստանի Նախարարների խորհրդի որոշմամբ հիմնվեց [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը։ Շուրջ 11 տարի գրողի դուստրերի՝ Արփենիկի ու Անահիտի հետ մեկտեղ աշխատանքներ տարվեցին թանգարանի հավաքածուի հավաքագրման ուղղությամբ: Թանգարանի հավաքածուում ներառված են Եղիշե Չարենցի գրքերը, ամսագրերը, թերթերը, ձեռագրերը, փաստաթղթերը, լուսանկարները, կենցաղային ու անձնական իրերը<ref>{{Cite web |title=ՏՈՒՆ-ԹԱՆԳԱՐԱՆԻ ՍՏԵՂԾՄԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹՅՈՒՆԸ |url=https://charents.am/եղիշե-չարենցի-տուն-թանգարան-2/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան |lang=hy}}</ref>: Ի նշանավորումն Տուն-թանգարանի հիմնադրման 60 և բացման 50-ամյակի՝ 2025 թվականի հունվարի 10-ին [[Ղազախստան]]ի [[Բայկոնուր տիեզերակայան|Բայկոնուր]] քաղաքի տիեզերակայանից տիեզերք ուղարկվեց Եղիշե Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքը<ref>{{Cite web |title=Աշխարհի 35 լեզուներով թարգմանված Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի» գիրքն ուղարկվել է տիեզերք |url=https://newsarmenia.am/am/news/culture/Ashkharhi-35-lezunerov/ |accessdate=2025 թ․ փետրվարի 24 |publisher=ԱՄԻ «Նովոստի–Արմենիա» |lang=hy}}</ref>։ == Հասցեներ == *[[Վենետիկ]], Luna հյուրանոց (Սան-Մարկոյի հրապարակի մոտ) - բնակվել է 1925 թ․ շրջագայության ժամանակ։ *Երևան, [[Գրանդ Հոթել Երևան]] - այստեղ է բնակվել 1928-1935 թթ․, *Երևան, [[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան|Մաշտոցի պող․, 17]]։ == Մատենագիտություն == {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Երկերի հրատարակություններ }} [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի հուշատախտակ.jpg|մինի|250px|աջից|Պետհրատում 1928-1935 թթ. աշխատել է Եղիշե Չարենցը։ Տեղադրվել է ծննդյան 100 ամյակի առթիվ]] [[Պատկեր:Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան. (3).JPG|մինի|250px|աջից|[[Եղիշե Չարենցի տուն-թանգարան]]ը Երևանում]] [[Պատկեր:Arc-charents.jpg|մինի|250px|աջից|Չարենցի կամար, ՀՀ [[Կոտայքի մարզ]]]] [[Պատկեր:Yeghishe Charents plaque.jpg|մինի|Եղիշե Չարենցի հուշատախտակը Երևանի [[Մաշտոցի պողոտա]]յում]] * Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան (բանաստեղծություններ), Ղարս, [[1914]], 8 էջ։ * Կապուտաչյա հայրենիք (պոեմ), Թիֆլիս, [[1915]], 18 էջ։ * Դանթեական առասպել (պոեմ), Թիֆլիս, [[1916]], 64 էջ։ * Ծիածանը (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1917]], 64 էջ։ * Սոմա (նոր վեդյան պոեմ), Թիֆլիս, [[1918]], 16 էջ։ * Ամբոխները խելագարված (պոեմ), Թիֆլիս, [[1919]], 16 էջ։ * Բոլորին, բոլորին, բոլորին (երեք ռադիոպոեմ), Երևան, [[1920]], 24 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 1, (բանաստեղծություններ), Մոսկվա, 1922, 336 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատոր 2, (էպիքական պոեմներ), Մոսկվա, 1922, 282 էջ։ * Պոեզոզուռնա, (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1922]], 32 էջ։ * Ռոմանս անսեր, Մոսկվա, 1922, 23 էջ։ * Կապկազ թամաշա (պոեմ), Թիֆլիս, [[1923]], 46 էջ։ * Պոեմներ, Կ. Պոլիս, [[1923]], 239 էջ։ * Կոմալմանախ (բանաստեղծություններ), [[Մոսկվա]], [[1924]], 60 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը (պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, [[1924]], 24 էջ։ * Ստամբոլ (պոեմ), Կ. Պոլիս, [[1924]], 14 էջ։ * Երեք փոքրիկ պոեմ «Լենին» շարքից, [[Բեռլին]], [[1925]], 34 էջ։ * Մյուր դե Ֆեդերե (կոմունարների պատը [[Փարիզ]]ում, պոեմ), Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 59 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, Պետհրատ, [[1925]], 14 էջ։ * Երկիր Նաիրի (վեպ), Երևան, Պետհրատ, [[1926]], 223 էջ։ * Հիշողություններ Երևանի ուղղիչ տնից, Թիֆլիս, [[1927]], 288 էջ։ * Ժողովածու պոեմների, Թիֆլիս, [[1927]], 186 էջ։ * Ռուբայաթ (քառյակներ), Թիֆլիս, [[1927]], 45 էջ։ * Չորս բալլադ, [[Մոսկվա]], [[1929]], 34 էջ։ * Էպիքական լուսաբաց, Երևան, Պետհրատ, [[1930]], 138 էջ։ * Երկեր, Երևան, Պետհրատ, [[1932]], 445 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 318 էջ։ * [[Բորիս Ձնելաձե]]։ Բալլադ գնդապետ Տոմսոնի, կոմերիտ տղի և գործադուլի մասին, Երևան, Պետհրատ, 1934, 41 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, Պետհրատ, 1934, 268 էջ։ * Մաճկալ Սաքոյի պատմությունը, Երևան, Պետհրատ, 1936, 20 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, Պետհրատ, 1936, 243 էջ։ * Դանթեական առասպել, [[Բեյրութ]], [[1945]], 48 էջ։ * Գիրք ճանապարհի (հատընտիր), [[Հալեպ]], տպարան «Անի», [[1946]], 28 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, [[1950]], 317 էջ։ * Հատընտիր, Բեյրութ, [[1953]], 102 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, տպարան «Արևելք, [[1954]], 253 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 619 էջ։ * Լենին (պոեմներ և բանաստեղծություններ), Երևան, Հայպետհրատ, 1954, 48 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Բեյրութ, 1954, 16 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1955]], 484 էջ։ * Եղիշե Չարենցի ամբողջական գործը, հատոր 1 (բանաստեղծություններ), Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1955, 432 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, Հայպետհրատ, [[1957]], 358 էջ։ * Գրականության մասին (հոդվածներ, նամակներ, ճառեր), Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1957, 218 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Հալեպ, [[1959]], 254 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Բեյրութ, «Սեւան» Հրատարակչատուն, 1959, 318 էջ։ * Խմբապետ Շավարշը, Երևան, Հայպետհրատ, [[1961]], 26 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1962]], 392 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1963]], 399 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 3, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1964]], 375 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 5, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1966]], 649 էջ։ * Պոեմներ, Երևան, «Հայաստան», 1966, 184 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1967]], 31 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի (տեքստը հայերեն, ինչպես նաև ԽՍՀՄ ժողովուրդների ու արտասահմանյան 12 լեզուներով), Երևան, «Հայաստան», 1967, 29 էջ։ * Քնարերգական, արվեստ քերթության, գիրք իմաստության, տաղեր և խորհուրդներ, երգիծական փրկված պատառիկներ, Երևան, «Հայաստան», 1967, 364 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 6, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1967, 804 էջ։ * Երկերի ժողովածու 6 հատորով, հատոր 4, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1968]], 626 էջ։ * Լենինն ու Ալին, Երևան, «Հայաստան», [[1969]], 39 էջ։ * [[Կոմիտաս]] (պոեմ), Երևան, «Հայաստան», 1969, 34 էջ։ * Ես իմ անուշ Հայաստանի... (բանաստեղծություններ), Երևան, «Հայաստան», [[1970]], 32 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Հայաստան», [[1973]], 434 էջ։ * Ամբոխները խելագարված, Երևան, «Հայաստան», [[1975]], 30 էջ։ * Բանաստեղծություններ, պոեմներ, բալլադներ, Երևան, «Լույս», [[1976]], 112 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, «Սովետական գրող», [[1977]], 174 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, «Սովետական գրող», 1977, 366 էջ<ref>{{Cite book |title=Գրական տեղեկատու |publisher=«Սովետական գրականություն |year=1981 |location=Երևան |page=361-363}}</ref>։ * Երկեր, Երևան, 1983։ * Անտիպ և չհավաքված երկեր, Երևան, 1983։ * Բանաստեղծություններ և պոեմներ, Երևան, 1984։ * Երկեր, Երևան, 1985, 488 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. I. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1912–1922 թթ.), Երևան, 1986, 440 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. II. Բանաստեղծություններ և պոեմներ (1922–1932 թթ.), Երևան, 1986, 416 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. III. Բանաստեղծություններ, Պոեմներ, Թարգմանություներ (1932–1937 թթ.), Երևան, 1987, 544 էջ։ * Երկերի ժողովածու, հատ. IV. Երկիր Նաիրի, Երևանի ուղղիչ տնից, Երևան, 1987, 368 էջ։ * [[Վլադիմիր Լենին|Լենինապատում]] (բանաստեղծություններ և պոեմներ), Երևան, 1987, 96 էջ։ * Հատընտիր, Երևան, 1987, 464 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Ա. Բանաստեղծութիւններ, Պոեմներ, [[Վենետիկ]], 1991, 100 էջ։ * Բանաստեղծութիւններ, հատ. Բ. Գիրք ճանապարհի, [[Կոմիտաս]]ի յիշատակին, Յետմահու հրատարակութիւններ, Վենետիկ, 1992, 160 էջ։ * Նորահայտ էջեր (պոեմներ, բանաստեղծություններ), Երևան, 1996, 636 էջ։ * 100 (բանաստեղծութիւններ), [[Անթիլիաս]], 1997, 304 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 1997, 256 էջ։ * Գիրք ճանապարհի, Երևան, 1997, 317 էջ։ * Ընտիր երկեր, Երևան, 1997, 448 էջ։ * Քնարերգական։ Արվեստ քերթության։ Գիրք իմաստության։ Տաղեր և խորհուրդներ։ Երգիծական։ Փրկված պատառիկներ, Երևան, 1997, 328 էջ։ * [[Աղասի Խանջյան]]ին (բանաստեղծություններ), Երևան, 2001, 74 էջ։ * Վերջին խոսք, Երևան, 2007, 328 էջ։ * Տեսիլաժամեր (բանաստեղծություններ), Երևան, 2007, 104 էջ։ * Բանաստեղծություններ, Երևան, 2011, 288 էջ։ * Ստեղծագործությունների ժողովածու, Երևան, 2011, 272 էջ։ * Երկիր Նաիրի, Երևան, 2012, 208 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Ա, Երևան, 2012, 496 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Բ, Երևան, 2012, 328 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Գ, Երևան, 2012, 488 էջ։ * Ընտիր երկեր, հատ. Դ, Երևան, 2015, 424 էջ։ <!-- * [[Սերժ Վենտուրին]]ի, Եղիշե Չարենցի, ''Դանթեական առասպել'' ([[1915]]-[[1916]]), գրքի պատրաստումը, թարգմանությունը հայերենից դեպի ֆրանսերեն, վերջաբանը և ծանոթագրությունները Սերժ Վենտուրինիի՝ Եղիսաբեթ Մուրադյանի համագործակցությամբ Éditions L'Harmattan, մատենաշար «Հայ գրարվեստ», N°2, Փարիզ, 10 դեկտեմբերի [[2010]] թ. (ISBN 978-2-296-13174-3). Գիրքը նվիրված է Լիու Քսիաոբոյին --> {{Hidden end}} {{Hidden begin |toggle = right |title = title with toggle=right |titlestyle = background:lightgrey; |title=Թարգմանությունները (ռուսերենից) }} {{Թարգմանիչ}} [[Պատկեր:1,000 Armenian dram - 1999 (obverse).png|մինի|150px]] [[Պատկեր:ArmenianStamps-126.jpg|մինի|150px]] [[Պատկեր:1958 CPA 2126.jpg|մինի|150px]] * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը (փոխադրություն), Երևան, Պետհրատ, [[1928]], 14 էջ։ * [[Նիկոլայ Ագնիվցև]], Հեքիաթ կոմինտերնի մասին, Ե., Պետհրատ, 1929, 12 էջ։ Նկարիչ՝ Կ. Ռուդակով։ * Ս. Մարշակ, Գիքորի երազը, Երևան, Պետհրատ, [[1929]], 16 էջ։ * [[Նիկոլայ Ասեև]] (Օսեև), Գիշերվա ահը, Երևան, Պետհրատ, [[1931]], 12 էջ։ * [[Էրիխ Մարիա Ռեմարկ]], Արևմտյան ֆրոնտում անփոփոխ է, Երևան, Պետհրատ, [[1932]]։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Պետհրատ, [[1934]], 111 էջ։ * [[Ալեքսանդր Պուշկին]], բանաստեղծություններ, հեքիաթներ (գրքի մեջ մտնող գործերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Պետհրատ, [[1936]], 176 էջ։ * [[Նիկոլայ Նեկրասով]], Բանաստեղծություններ (գրքի մեջ մտնող գրքերի մի մասը թարգմանել է Չարենցը), Երևան, Հայպետհրատ, [[1962]], 108 էջ։ * [[Մաքսիմ Գորկի]], Բանաստեղծություններ և լեգենդներ, Երևան, Հայպետհրատ, [[1963]], 112 էջ։ * Գիքորի երազը (փոխադրություն, ըստ Մարշակի «Գրքույկ գրքույկ մասին» պոեմի), Երևան, «Սովետական գրող», [[1976]], 10 էջ։ {{Hidden end}} == Ֆիլմեր == [[Պատկեր:Yerevan Y Charents monument.jpg|մինի|upright|[[Եղիշե Չարենցի հուշարձան (Երևան)|Եղիշե Չարենցի հուշարձանը]] Երևանում]] * «Եղիշե Չարենց, հայտնի և անհայտ էջեր» - Սցենարի հեղինակ և ռեժիսոր [[Լևոն Մկրտչյան (կինոռեժիսոր)|Լևոն Մկրտչյան]], ֆիլմի տեքստը կարդում է [[Սոս Սարգսյան]]ը։ Ֆիլմում նկարահանվել են Արփենիկ Չարենցը, [[Գևորգ Էմին]]ը, նկարիչ [[Ռեգինա Ղազարյան]]ը, երգիչ-բանահավաք [[Հայրիկ Մուրադյան]]ը և իր բանտի ընկեր Մուրադ Ջուլֆիգարովը։ «[[Հայկ (կինոստուդիա)|Հայկ]]» վավերագրական Ֆիլմերի կինոստուդիա - 1987։ * Եղիշե Չարենցի մասին պատմող «Մահվան տեսիլ» գեղարվեստական դրաման նկարահանվել է 2012 թվականին՝ «[[Ազատ Եվրոպա/Ազատություն ռադիոկայան|Ազատություն]]» ռադիոկայանի կողմից՝ մեծ բանաստեղծի կնոջ՝ Իզաբելլա Չարենցի հուշերի մոտիվներով։ Ֆիլմը ցուցադրվել է [[Մոսկվա կինոթատրոն]]ում, դեկտեմբերի 14-ին։ Ֆիլմի հեռուստատեսային պրեմիերան տեղի ունեցավ 2012 թվականի նոյեմբերի 27-ին՝ Չարենցի մահվան 75-ամյակի օրը, «[[Արմնյուզ]]» հեռուստաընկերության եթերում։ Ֆիլմի ռեժիսորը և պրոդյուսերն է Հրայր Թամրազյանը, սցենարի հեղինակը՝ Գայանե Դանիելյանը, օպերատորը՝ Լևոն Գրիգորյանը։ Ֆիլմի գլխավոր դերերում նկարահանվել են Արա Հարությունյանը (Եղիշե Չարենց), [[Նարինե Գրիգորյան]]ը (Իզաբելլա Չարենց) և Տիգրան Մացակյանը (ՆԿՎԴ-ի քննիչ)։ Ֆիլմը թարգմանվել է նաև ռուսերեն՝ [[Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոն|Երևանի Ստանիսլավսկու անվան ռուսական թատրոնի]] դերասանների կատարմամբ։ * 1976 թվականին [[Ֆրունզե Դովլաթյան]]ի նկարահանած «[[Երկունք (ֆիլմ)|Երկունք]]» կինոնկարում Եղիշե Չարենցի դերը կատարել է [[Ազատ Գասպարյան]]ը։ Ֆիլմը 1920-ական թվականների հետպատերազմյան ծանր տարիների մասին է։ == Տես նաև == * [[Եղիշե Չարենցի կյանքի ժամանակագրություն]] * [[Նորագույն շրջանի հայ գրականություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == {{refbegin|2}} * [[Նորայր Դաբաղյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, [[1954]], 144 էջ։ * [[Հակոբ Սալախյան]], Եղիշե Չարենց, Երևան, Հայպետհրատ, 1957, 204 էջ։ * [[Արշալույս Հարությունի Բաբայան|Արշալույս Բաբայան]], Չարենցը Հոկտեմբերի երգիչ, Երևան, ՀՍՍՀ Քաղաքական և գիտական գիտելիքների տարածման ընկերություն, 1958, 37 էջ։ * Արշալույս Բաբայան, Չարենցը և Հոկտեմբերը, Երևան, «Հայաստան», 1967, 92 էջ։ * [[Սուրեն Աղաբաբյան]], Եղիշե Չարենց, գիրք 1, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1973, 442 էջ։ * Սուրեն Աղաբաբյան, Եղիշե Չարենց, գիրք 2, Երևան, ՀՍՍՀ ԳԱ, 1977, 399 էջ։ * [[Աշոտ Մարության]], Եղիշե Չարենցի չափածոյի լեզուն և ոճը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 200 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Եղիշե Չարենցը և ռուս գրականությունը, Երևան, Երևանի համալսարանի հրատարակչություն, 1979, 344 էջ։ * [[Գառնիկ Անանյան]], Չարենցի հետ, Երևան, 1980, 156 էջ։ * Գառնիկ Անանյան, Եղիշե Չարենց, Երևան, 1987։ * [[Հովիկ Չարխչյան]], [[Չարենցի կրակոցը]] (փաստագրական վեպ), Երևան, «Տիգրան Մեծ», 2010, 608 էջ։ * [[Հենրիկ Էդոյան]], Չարենցի պոետիկան, Երևան, ԵՊՀ հրատարակչություն, 1986, 452 էջ։ * [[Գարեգին Բես]], Իմ Չարենցը, Երևան, «Սովետական գրող», 1979, 336 էջ։ * Հիշողություններ Եղիշե Չարենցի մասին /Չարենցի հետ/, Երևան, 1961, 400 էջ։ * Հուշեր Եղիշե Չարենցի մասին, Երևան, 1986, 500 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 1997, 424 էջ։ * Չարենցի հետ /հուշեր/, մաս 2, խմբ. [[Դավիթ Գասպարյան]], Եր., 2008, 440 էջ։ * [[Ռուբեն Զարյան]], Հուշապատում, հատ. 1, Երևան, 1975։ * [[Գարեգին Բես]], Հուշանովելենր, Երևան, 1985։ * Վահրամ Մարտիրոսյան, Չարենց, գեղարվեստական կինոնկարի սցենար, Երևան 2012 * [[Ազատ Մաթյան]], Ո՞Վ Է ՉԱՐԵՆՑԸ. 2012, Թեհրան, 186 էջ։ * Աղբալեան Ն., Ամբողջական երկեր, հհ. 1-2, Բեյրութ, 1959, 1966։ * Բախչինյան Հ., Չարենցապատում ըստ անտիպ վավերագրերի, Ե., 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցը և 1920-ական թվականների սովետահայ պոեզիան, Ե., 1983։ * Գասպարյան Դ., Ողբերգական Չարենցը, Ե., 1990։ * Գասպարյան Դ., Փակ դռների գաղտնիքը։ Չարենցը, Բակունցը և մյուսները, Ե., 1994։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենց։ Հայոց բանաստեղծության մայրաքաղաքը, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցյան ասույթներ, Բեյրույթ, 1997։ * Գասպարյան Դ., Եղիշե Չարենցի հավատաքննությունը կամ բանաստեղծի վերջին աղոթքը, Ե., 2003։ * Գասպարյան Դ., Նորահայտ էջեր, Ե., 1996։ * Գասպարյան Դ., Չարենցի հետ։ Հուշեր, հհ. 1-2, 1997, 2008։ * Գրիգորյան Ս․, Չարենցի բնագիրը, Ե․, 2013 * Եղիազարյան Ա., Չարենցը և պատմությունը, Ե., 1997։ * Եղիշե Չարենցի դատավարությունը, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», Ե., 1995, թիվ 1։ * Զաքարյան Ա., Եղիշե Չարենց, հհ. 1-2, Ե., 1997, 2003։ * Թամրազյան Հ., Երիտասարդ Չարենցը, Ե., 1974։ * Թամրազյան Հ., Եղիշե Չարենց, Ե., 1981։ * Կարինյան Ա., Եղիշե Չարենց, Ե., 1972։ * Հակոբեան Ս., Եղիշե Չարենց, Վիեննա, 1924։ * Հայրապետյան Ն., Չարենցը և գիրքը, Ե., 1987։ * Չարենց Ան., Չարենցի ձեռագրերի աշխարհում, Ե., 1978։ * Չարենց Արփ., Եղիշե Չարենցի աղոթքները, Ե., 1999։ * Չարենց Արփ., Իմ համալսարանները, Ե., 2000։ * Չարենց Արփ., Անհայտը հայտնիի մեջ, Ե., 2006։ * Չարենց Արփ., Նամակներ դուստրերին և մոը աքսորավայրերից, Ե., 2009։ * Չարենց Եղիշե, Մեթոդական նյութեր, Ե., 1957։ * Չարենցյան ընթեցումներ, հհ. 1-10, Ե., ԵՊՀ հրատ․, 1973-2017։ * Չարենցյան ընթերցումներ Գյումրիում, Ե., 1997։ * Նավասարդյան Վ., Չարենց։ Հուշեր և խորհրդածություններ, Ե., 2007։ * Չարենցի ստեղծագործությունը։ Հոդվածների ժողովածու, Ե., 1957։ * Ջրբաշյան Է., Ե. Չարենցի «Ես իմ անուշ Հայաստանի արևահամ բառն եմ սիրում» բանաստեղծությունը, Ե., 2003։ * Օշական Հ., Եղիշե Չարենց, «Հայրենիք», Բոստոն, 1924, թիվ 2, 1925, թիվ 3, 4։ {{refend}} == Արտաքին հղումներ == * [https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ Եղիշե Չարենց․ Վերջին աղոթք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230423181115/https://matyan.am/2021/06/28/eghishe-charents-verjin-aghotq/ |date=2023-04-23 }} * [https://yeghishecharents.wordpress.com/ Եղիշե Չարենց] * [https://times.am/975463/ Եղիշե Չարենց․ հետաքրքիր փաստեր գրողի մասին] * [http://hayeren.hayastan.com/english/poet.php?poets=1charenc Եղիշե Չարենց] * «Ազատություն» ռադիոկայան [https://www.azatutyun.am/a/24784843.html Եղիշե Չարենց. Մահվան տեսիլ], կինոդրամա Եղիշե Չարենցի կյանքի վերջին տարիների և նրա ողբերգական մահվան մասին * [https://www.youtube.com/watch?v=lmHtvG4U8UM Բացահայտում. Եղիշե Չարենց] {{ՎԴԵ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Եղիշե Չարենց}} {{Հայկական գիր և գրականություն}} {{ՀՍՀ|հատոր=8|էջ=670}} {{DEFAULTSORT:Չարենց, Եղիշե}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արևելահայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք թղթադրամների վրա]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Առաջին համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] [[Կատեգորիա:Բանաստեղծներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Գրական կեղծանուններով հայտնի հեղինակներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ գրողների միության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արձակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ կալանավորներ և ձերբակալվածներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրատարակիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Մահվան պատճառը վիճարկելի]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների զոհեր Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:Ստալինյան բռնաճնշումների հայ զոհեր]] dsx7s2rmii1pl54iogk5xnbdf8tvtxf 0 8151 10722356 10634246 2026-04-08T19:54:21Z Սահակ 24 /* Արտաքին հղումներ */ 10722356 wikitext text/x-wiki {{այլ|Սևան (այլ կիրառումներ)}} {{Աուդիո հոդված|Hy-Սևանա լիճ (Lake Sevan).ogg|նոյեմբերի 28, 2017|5479848}} {{Տեղեկաքարտ Լիճ |անվանում = Սևանա լիճ |բնօրինակ = |պատկեր = Sevan Armenia Севан Армения.jpeg |նկարագրում = Սևանա լիճը |պատկերի լայնություն = 300 |lat_d = 40.316667 |lat_NS = |long_d = 45.35 |long_EW = |region = AR | լայնք = 40.316667 | երկայնք = 45.35 |տեղագրություն= [[Գեղարքունիքի մարզ]]<br />{{դրոշավորում|Հայաստան}} |բծմ= 1900 |երկարություն = 70 |լայնություն=32 |մակերես= 1260 |ծավալ= 32.92 |ափ = |ամ. խորություն = 83 |մ. խորություն = 26.8 |աղիություն= |թափանցիկություն= 4.5 |մգետեր =28, որոնցից են՝ [[Վարդենիս (գետ, Գեղարքունիքի մարզ)|Վարդենիս]], [[Մարտունի (գետ)|Մարտունի]], [[Արգիճի]], [[Աստղաձոր]], [[Գավառագետ]], [[Ձկնագետ]] |դգետեր = [[Հրազդան գետ]] |երկիր = Կովկասյան լեռներ |երկիր2 = Հայաստան |պատկեր2 = Sevan aerial.jpg |նկարագրություն2 = Լճի տեսքը տիեզերքից |ալտերնատիվ քարտեզ2 = Armenia with NKR relief map.png |կատեգորիա= Lake Sevan |ջրահավաքի մակերեսը=5000}} '''Սևանա լիճ''', բարձրլեռնային քաղցրահամ խոշոր [[լիճ]] [[Հայաստան]]ի [[Գեղարքունիքի մարզ]]ում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1900 մետր բարձրության վրա։ Այն երկրագնդի քաղցրահամ ջուր ունեցող 2-րդ բարձրադիր լիճն է [[Հարավային Ամերիկա]]յի [[Տիտիկակա]] լճից հետո։ Լճի երկարությունը 70 կմ է, առավելագույն լայնությունը՝ 55 կմ։ Հայելու մակերեսը կազմում է 1260 կմ<sup>2</sup>, որով ամենախոշորն է [[Հարավային Կովկաս]]ի տարածքում։ Միջին խորությունը 46.8 մ է, ամենախոր վայրը՝ 83 մ։ Ջրի ծավալը 32,92 մլրդ մ<sup>3</sup> է։ Սևանա լիճը Շորժայի ստորջրյա թմբով բաժանվում է 2 մասի՝ Մեծ Սևանի (37.7 մ միջին խորություն) և Փոքր Սևանի (50.9 մ)։ Սևանա լիճը [[Հայկական բարձրավանդակ]]ի՝ մեծությամբ երկորդ լիճն է՝ [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հետո, որովհետև 2025 թվականի տվյալներով [[Ուրմիո լիճ]]ը, որը գտնվում է Իրանի տարածքում, զգալիորեն ցամաքել է։ Ի տարբերություն այդ երկուսի՝ բաց լիճ է և ունի [[քաղցրահամ ջուր]]։ Լիճ են թափվում 28 մեծ ու փոքր գետակներ որոնցից են՝ [[Արգիճի]], [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]], [[Գավառագետ]], [[Կարճաղբյուր]], [[Վարդենիս (գետ, Գեղարքունիքի մարզ)|Վարդենիս]], [[Ձկնագետ]], սակայն սկիզբ է առնում միայն մեկը՝ [[Հրազդան գետ|Հրազդանը]]։ Վերջինիս շնորհիվ ջրերի տարեկան արտահոսքը կազմում է 0.7 կմ<sup>3</sup>։ Լճի ծագումնաբանական վարկածներից մեկի համաձայն՝ այն առաջացել է չորրորդական ժամանակաշրջանում։ Գոյացել է հրաբխային գործունեության հետևանքով՝ միջլեռնային տեկտոնական իջվածքում սառցադաշտային և ձնհալոցքային ջրեր լցվելու արդյունքում։ Չորս կողմում առանձնակի շրջապատում են [[Արեգունու լեռնաշղթա|Արեգունու]], [[Սևանի լեռնաշղթա|Սևանի]], [[Վարդենիսի լեռնաշղթա|Վարդենիսի]], [[Գեղամա լեռնաշղթա|Գեղամա]] լեռները։ Սևանա լճի ջրերը Հրազդան գետի միջոցով ոռոգում են [[Արարատյան դաշտ]]ը։ Հրազդան գետի վրա կառուցված 6 [[էլեկտրակայան]]ները ձևավորում են հանրապետության ամենամեծ՝ [[Սևան-Հրազդան կասկադ]]ը։ [[Հայկական ԽՍՀ|Խորհրդային իշխանության]] տարիներին լճի մակարդակը զգալիորեն իջել է, ինչի հետևանքով տարածաշրջանում առաջացել է [[էկոլոգիա]]կան խնդիր։ 1978 թվականին ստեղծվել է [[Սևան ազգային պարկ]]ը։ Ջրի մակարդակը վերականգնելու համար կառուցվել է [[Արփա-Սևան]] (48.3 կմ, 1963–81 թվականներ), ապա՝ [[Որոտան-Արփա]] ջրատարները (21, 6 կմ, 2004 թվական)։ == Անվանում == Երկար ժամանակ լճի անունը բացատրվում էր հայերեն [[սև]] և [[վանք]] բառերից, որոնք բնութագրում էին [[Սևանավանք]]ը<ref>Տե՛ս [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text7.htm Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Адербейджане: VII. Ал-Мукаддасий // Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Вып. 38. Тифлис. 1908] տեքստի [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/primtext7.htm 38-րդ մեկնաբանությունը:]</ref>։ Վերջինս կառուցել էր [[Սյունիքի իշխանություն|Սյունիքի]] իշխանուհի [[Մարիամ Բագրատունի]]ն սև [[տուֆ]]ից (9-րդ դար)։ Սևանա լճի ափին կատարված հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է [[Վանի թագավորություն|ուրարտական]] սեպագիր արձանագրություն, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 9-6-րդ դարերին։ Այն թույլ է տալիս եզրակացնել, որ անվանումը կարող է ուրարտերեն լինել. '''«սունիա»''' նշանակում է «լիճ»<ref name='Pospelov'>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Поспелов Е. М. |заглавие=Географические названия мира: Топонимический словарь: Свыше 5 000 единиц |ответственный=Отв. ред. Р. А. Агеева |год=1998 |место=М. |издательство=«Русские словари» |страницы=160 |страниц=372 |isbn=5-89216-029-7}}</ref>։ '''Սունիա''' անվանումը, որպես ջրային աշխարհագրական տերմին, հանդիպում է  ներկայիս շատ հնդեվրոպական լեզուներում, ինչպիսիք են՝ անգլերեն - '''sea''', հունարեն - θάλασσα /thál('''assa''')/, իսլանդերեն - '''sjó''', դանիերեն - '''h(s)av''', պանջաբերեն և բենգալերեն - /'''Samudara/''', հոլանդերեն - '''zee''', հինդի լեզվով - /'''samudr'''/, շվեդերեն - '''h(s)av''', գերմաներեն - ​der '''See''' և այլն, ինչպես նաև ստորև նշված՝ պարսկերեն - Դարյա-'''Շ(Ս)իրին''' և հին պարսկերեն անվանումը՝ Գաո-'''սրավագա'''։ Պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում լիճն ունեցել է տարբեր անուններ՝ Գեղարքունյաց ծով, Գեղամա ծով (հին հայկական անվանում), պարսկական Դարյա-Շիրին, անտիկ շրջանում Լիկնիտիս (Lichnitis), որը ծագել է հայերեն լիճ բառից։ Ուշ միջնադարում<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/arran-a-region Arrān]<blockquote>… the Armenian province of Siwnikʿ or Sisakan (the mountainous region lying between Lake Sevan, later Turkish Gökče, and the Araxes, hence to the west of Arrān)</blockquote></ref> լիճը կոչվել է նաև «Գյոքչա»<ref>Озеро Гокча (Gokcha) на [http://old-map.narod.ru/e6.html атласе] Blackie & Sons (Эдинбург, 1882)</ref><ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F Эриванская губерния]</ref>, որը թարգմանաբար նշանակում է «կապույտ ջուր»<ref>{{Cite web |title=Гокча. Большая советская энциклопедия |url=http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/0701.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604005359/http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/0701.shtml |archive-date=2016 թ․ հունիսի 4 |accessdate=2016 թ․ մայիսի 24}}</ref>։ «Գյոկչա» անվանումը կիրառվել է ոչ թե որպես լճի հայկական պատմական անուն, այլ՝ օտար միջավայրում շրջանառված անվանում։ Այն ձևավորվել է թյուրքախոս բնակչության խոսակցական լեզվում (թյուրք. Göyçə — «կապույտ») և հետագայում ամրագրվել է ռուսական վարչական ու քարտեզագրական աղբյուրներում 19-20-րդ դարերում։ 1901 թվականին հրատարակված Յուժակովի հանրագիտարանում նշված է նաև հին պարսկերեն անվանումը՝ Գաոսրավագա<ref>{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Большая энциклопедия Южакова |год=1901 |часть=Гокча |викитека=File:Yuzhakov Big Encyclopedia Book 07.djvu |том=7 |страницы=110-111 |страниц=VI, 794}}</ref>։ == Պատմություն == === Ավանդություն === Գոյություն ունի լճի անվանման ծագման երկու ավանդություն․ * Սևանա լճի տեղում առաջ ցամաք է եղել՝ անտառապատ բլուրներով, ծաղկավետ դաշտերով ու բերրի վարելահողերով։ Գյուղին մոտիկ բլրի տակ եղել է մի ջրառատ աղբյուր, որից ջուր վերցնելիս գյուղացիները հանում էին ակունքի մեծ փակիչը և ապա զգուշությամբ հարմարեցնում տեղում։ :Մի երեկո գյուղի հարսներից մեկը ջրի է գնում աղբյուրը, հանում է փակիչը, կուժը լցնում ու գալիս տուն՝ մոռանալով փակել ակունքը։ Ջուրը դուրս է հորդում, ծավալվում չորս կողմ, երբ հասնում է տնակներին, բնակիչները փախչում են, ասելով «Քար դառնա ով բաց է թողել ակունքը»։ Եվ մոռացկոտ հարսը քար է դառնում, իսկ ջուրը անընդհատ հոսելով գոյացնում է Սևանա լիճը, որի երեսից հազիվ վեր է բարձրանում քարացած հարսի գլուխը՝ Հարսնաքարը։ * [[Վան]]եցիները գաղթում և վերաբնակվում են Սևանի ափերին՝ որոշելով, որ դա էլ մի Վան է։ Բայց հետո տեղի ցուրտ ու դաժան կլիման դուր չի գալիս նրանց։ Նրանք հիշում են իրենց երկրի մեղմ ու տաք բնությունը, իրենց բարեկեցիկ կյանքը և դառնորեն կանչում՝ «Սև Վան եկավ մեր գլխին, սև Վան»։ Ու այդպես էլ լճի անունը մնում է Սևան<ref>{{Cite book |author=Արամ Ղանալանյան |title=Ավանդապատում |publisher=Հայկական ՍՍՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ |year=1969 |location=Երևան}}</ref><ref>{{Cite book |author=Մովսես Խորենացի |title=Պատմութիւն Հայոց |pages=Գիրք Ա, Գլուխ Ի}}</ref><ref>{{Cite book |author=Մանուկ Աբեղյան |title=Հայ ժողովրդական առասպելները Մովսես Խորենացու Հայոց պատմության մեջ |year=1899 |location=Վաղարշապատ}}</ref><ref>{{Cite book |author=Г. Халатьянц |title=Армянский эпос в Истории Армении Моисея Хоренского |year=1896 |location=Москва}}</ref>։ === Հնադար === Սևանա լիճը և նրան հարող ավազանի տարածքը մշտապես գտնվել են հայկական պետության սահմաններում. այն [[Երվանդունիների թագավորություն|Երվանդունիների թագավորության]] կործանումից հետո (մ.թ.ա. 201) անցել է [[Արտաշեսյան թագավորություն|Արտաշեսյան թագավորությանը]] (մ. թ. ա. 189–1), իսկ [[Արշակունիների թագավորություն|Արշակունիների թագավորության]] մեջ մտել է որպես պատմական [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունիք]] նահանգի հյուսիսային տիրույթ։ [[Պատկեր:Սյունիք նահանգ, Մեծ Հայք.gif|մինի|ձախից|[[Սյունիք նահանգ]] և Սևանա լիճ]] Դրա մասին տեղեկություններ է հաղորդում պատմահայր [[Մովսես Խորենացի]]ն, ով Սևանա լիճն անվանում է որպես «Գեղամա ծով»<ref>[[Մովսես Խորենացի]]. [http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Horen/frametext22.htm История Армении, прим. 207]</ref>։ Նման անվանում հանդիպում է նաև Խորենացուց մի քանի դար հետո գրված «Հայոց պատմություն» աշխատության մեջ, որի հեղինակը [[Հովհաննես Դրախստանակերտցի]]ն է<ref name="Драсханакертци">[[Հովհաննես Դրախստանակերտցի]]. [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Drash/frametext1.htm История Армении, прим. 46]</ref>)։ «Գեղամա ծով» անվանումը հանդիպում է նաև [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցու]]<ref>[[Կիրակոս Գանձակեցի]]. [http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gandzakeci/frametext4.htm Краткая история.]</ref> և այլ պատմիչների աշխատություններում։ Լիճը հայտնի է նաև «Գեղարքունյաց ծով»<ref name="brokgauz">{{ВТ-ЭСБЕ|Гокча|Массальский В.И., — }}</ref>, «Գեղարքունի»<ref name="Хоренаци, прим.100">Мовсес Хоренаци. [http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Horen/frametext11.htm История Армении, прим. 100]</ref>, «Սևանգա»<ref name="brokgauz" /> և այլ անուններով։ Այսպիսով, [[Հայ պատմիչներ|հայ պատմագրության]] մեջ այն կոչվել է ոչ թե լիճ, այլ ծով։ Սևանա լճի այդ անվանումները կապված են [[Հայկ նահապետ]]ի ժառանգներից մեկի՝ [[Գեղամ]]ի անվան հետ։ Նրա անունն են կրում նաև [[Գեղամա լեռնաշղթա]]ն, [[Գեղամասար]] լեռը և [[Գեղամասար (գետ)|Գեղամասար]] գետը, [[Գեղամավան]] ու [[Գեղամաբակ]] գյուղերը և այլն։ === Միջնադար === 4-րդ դարում [[Մեծ Հայք]]ի թագավորությունում [[Ավատատիրության հաստատումը Հայաստանում|Ավատատիրական կարգերի հաստատման]] ժամանակ երկիրը բաժանվում է մի քանի աշխարհ-նահանգների, որոնց գլուխ են նշանակվում տեղական ազդեցիկ ու զորեղ իշխանները։ Ժամանակակից [[Սյունիքի մարզ|Սյունիքի]], [[Վայոց ձորի մարզ|Վայոց ձորի]] ու [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիքի]] մարզերը, ինչպես նաև [[Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն|Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության]] տարածքի մեծ մասը մտնում են [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունիք]] նահանգի կազմում՝ հայկական [[Սյունիներ|Սյունի]] ազնվական տոհմի գլխավորությամբ։ Այս իրավիճակը շարունակվում է նաև հետագայում. [[Սյունիքի իշխանություն|Սյունիքի իշխանության]] սահմանները մեծ փոփոխությունների չեն ենթարկվում թե՛ [[Սասանյան Պարսկաստան|պարսկական]] ([[Հայկական մարզպանություն]]), թե՛ [[Արաբական խալիֆայություն|արաբական]] ([[Արմինիա կուսակալություն]]) տիրապետության ժամանակ։ [[Պատկեր:Sevanavanq5.jpg|մինի|[[Սևանավանք]]]] Զարգացած միջնադարում [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի մեծ մասը միավորվում է [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիների թագավորության]] կազմում։ 9-րդ դարի վերջում Սյունիքի գահերեց իշխան [[Վասակ Գաբուռ]]ի կինը՝ [[Մարիամ Բագրատունի]]ն, [[Սևանա կղզի|Սևանա կղզում]] կառուցում է [[Սևանավանք|համանուն վանական համալիրը]]։ 921 թվականին հայոց թագավոր [[Աշոտ II Երկաթ]]ը, [[Սևանի ճակատամարտ]]ում պարտության մատնելով արաբ զորավար Բեշիրին, երկրից վտարում է արաբական զորքերն։ 10-րդ դարում ստեղծվում է [[Սյունիքի թագավորություն]]ը (987–1170), և Սևանի ավազանը հայտնվում է նրա սահմաններից դուրս՝ [[Բագրատունիներ]]ի տոհմական կալվածքում։ 12-րդ դարի վերջին [[Վրաց թագավորություն|Վրաց թագավորության]] օժանդակությամբ հայ զորավարներ [[Զաքարե Բ|Զաքարե]] և [[Իվանե Զաքարյան]]ները ազատագրում են Արևելյան Հայաստանի մեծագույն մասը։ Սևանա լիճը մտնում է [[Զաքարյան իշխանապետություն|Զաքարյան իշխանապետության]] կազմի մեջ։ [[Մոնղոլ-թաթարների տիրապետությունը Հայաստանում|Մոնղոլների արշավանքից հետո]] Հայաստանը վերջնականապես կորցնում է իր անկախությունը. այն հայտնվում է թուրքմենական [[Կարա-Կոյունլուների պետություն|Կարա-Կոյունլու]] (1386–1468), ապա՝ [[Ակկոյունլուների տերություն|Ակկոյունլու]] (1468–1502) քոչվորական ցեղապետությունների կազմում, որին փոխարինում են [[Սեֆյան Պարսկաստան]]ը և [[Օսմանյան կայսրություն]]ը։ <gallery mode="packed" heights="180"> «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-2.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-1.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-3.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա և Սևանա լիճ Հայրավանքի շուրջ.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա Հայրավանքի շուրջ.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա և Սևանա լիճ.jpg </gallery> === Նոր ժամանակներ === Սևանա լիճը մտնում է նախ [[Երևանի կուսակալություն|Երևանի կուսակալության]], ապա՝ [[Երևանի խանություն|Երևանի խանության]] կազմ։ Այդտեղ հաստատված թյուրքախոս ցեղերի կողմից լիճն անվանվում է «Գյոքչա»։ [[Պատկեր:Sevan peninsula.jpg|մինի|ձախից|Թերակղզու վերածված [[Սևանա կղզի]]ն]] Լճի այդ անվանումը շարունակվում է նաև ռուսական տիրապետության ընթացքում. [[Հայկական մարզ]]ի ու [[Երևանի նահանգ]]ի քարտեզներում այն գրանցվում է որպես Գյոքչա՝ թյուրքերեն կապույտ ջուր։ Ռուսական տիրապետության հաստատումից հետո թուրք-պարսկական պատերազմների ու բռնագաղթերի հետևանքով հեռացած հայ բնակչության փոխարեն այստեղ հաստատվելու են գալիս հազարավոր հայեր։ Սևանա լճի ավազան բնակվելու են գալիս [[Բայազետի գավառ]]ի բնակիչները, ովքեր հիմնում են բազմաթիվ բնակավայրեր, այդ թվում՝ Նոր Բայազետ ([[Գավառ (քաղաք)|Գավառ]]) քաղաքը։ Սևանա լճի արևմտյան ափերը շարունակում էին թուրքաբնակ մնալ ընդհուպ մինչև [[Արցախյան ազատամարտ]]ը։ Լիճը վերանվանվում է անկախության վերականգնումից հետո։ Այն շարունակում է մտնել հայոց պետության տարածք. նախ՝ [[Հայաստանի առաջին Հանրապետություն|Հայաստանի առաջին Հանրապետության]] (1918–1920), ապա՝ [[Հայկական ԽՍՀ]] (1920–1991) կազմում։ Նորանկախ [[Հայաստան]]ի տարածքում Սևանա լճի շուրջ ստեղծված 5 շրջանները ([[Սևանի շրջան|Սևան]], [[Կամոյի շրջան|Կամո-Գավառ]], [[Կրասնոսելսկի շրջան (ՀԽՍՀ)|Կրասնոսելսկ-Ճամբարակ]], [[Մարտունու շրջան (ՀԽՍՀ)|Մարտունի]] և [[Բասարգեչարի շրջան|Բասարգեչար-Վարդենիս]]) միավորվում են [[Գեղարքունիքի մարզ]]ի մեջ։ == Աշխարհագրություն == Սևանա լիճը գտնվում է [[ծովի մակարդակ]]ից մոտ 1900 մետր բարձրության վրա։ Դա աշխարհի՝ քաղցրահամ ջուր ունեցող երկրորդ ամենախոշոր բարձրադիր լիճն է՝ [[Հարավային Ամերիկա]]յի [[Տիտիկակա]] լճից հետո։ Լիճը բաղկացած է երկու հատվածից՝ Մեծ Սևան (37.7 մ միջին խորություն) և Փոքր Սևան (50.9 մ միջին խորություն)։ Բաժանման հատվածն անցնում է Նորատուսի ու Արտանիշի թերակղզիների միջև գտնվող նեղուցով։ Հյուսիս-հարավ երկարությունը 70 կմ է, առավելագույն լայնությունը՝ 55 կմ։ Հայելու մակերեսը կազմում է 1260 կմ<sup>2</sup>, որով ամենախոշորն է [[Հարավային Կովկաս]]ի տարածքում։ Միջին խորությունը 26.8 մ է, ամենախորը վայրը՝ 83 մ։ Ջրի ծավալը 32․92 մլրդ մ<sup>3</sup> է։ Լիճը շրջապատող լեռներ` արևմուտքից՝ [[Գեղամա լեռնաշղթա|Գեղամա լեռներ]], հյուսիսից՝ [[Արեգունու լեռնաշղթա|Արեգունու]] լեռներ, արևելքից՝ [[Սևանա լեռներ|Սևանա]] լեռներ, հարավից՝ [[Վարդենիսի լեռներ]] [[Սևան ազգային պարկ]]ում առանձնացված [[արգելավայր]]եր` [[Գավառագետի արգելավայր|Գավառագետի]] և [[Գիհիկաղնուտային]] [[ռելիկտ]]ային [[Արգելոց]]ներ` [[Նորաշենի արգելոց|Նորաշենի]], [[Լիճք-Արգիճի արգելոց|Լիճք-Արգիճի]], [[Գիլլի արգելոց|Գիլլի]], [[Արտանիշի արգելոց|Արտանիշի]] == Ջրագրություն == Սևանա լճի համար առավել մեծ նշանակություն ունեն [[Ձկնագետ (գետ, Գեղարքունիքի մարզ)|Ձկնագետ]], [[Գավառագետ]], [[Լիճք (գետակ)|Լիճք]], [[Արգիճի (գետ)|Արգիճի]], [[Վարդենիս (գետ, Գեղարքունիքի մարզ)|Վարդենիս]], Մաքենիս ([[Կարճաղբյուր (գետ)|Կարճաղբյուր]]), [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]] վտակները և [[Արփա-Սևան]] ջրատարը, որոնք կազմում են ջրային հոսքի հիմնական մասը։ [[Պատկեր:«Սևան» ազգային պարկ (4).JPG|մինի|«[[Սևան ազգային պարկ|Սևան»]] ազգային պարկ]] Գետերը հոսում են շրջակա լեռներից, վարարում են գարնանը։ Դրանք լիճը հարստացնում են քաղցրահամ ջրով և ոռոգում [[Սևանի գոգավորություն|Սևանի գոգավորության]] դաշտերը։ Վերոնշյալ գետերից առավել երկար են Արգիճին (51 կմ), Գավառագետը (50 կմ) և Մասրիկը (45 կմ)։ Գետերի սնումը հիմնականում հալոցքային է, մասամբ՝ ստորերկրյա։ Ձմռանը դրանք սառցակալում են։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման և էներգետիկ նպատակներով։ Սևանա լճի շուրջ շատ են լեռնային աղբյուրները, որոնք ունեն բուժիչ հատկություն։ Դրանցից հայտնի է [[Լիճք (հանքային ջուր)|Լիճքը]], որը գտնվում է [[Լիճք (Գեղարքունիքի մարզ)|համանուն]] գյուղից ոչ հեռու։ Աղբյուրների ու գետերի ջրերը նաև ամբարվել են՝ [[Գյուղատնտեսությունը Հայաստանում|գյուղատնտեսական]] նպատակներով։ Սևանի ավազանի տարածքում գործում են [[Սոթքի ջրանցք|Սոթքի]] և [[Մասրիկի ջրանցք|Մասրիկի]] ջրանցքները, որոնք կառուցվել են համանուն գետերի վրա։ Սևանա լճից դուրս է գալիս [[Հրազդան գետ]]ը, որի ափին գտնվում է Հայաստանի մայրաքաղաք [[Երևան]]ը։ Այն հանրապետության ամենաերկար գետն է, որ ամբողջությամբ հոսում է երկրի տարածքով։ Ունի 141 կմ երկարություն։ Գետի վրա կառուցվել են 6 էլեկտրակայաններ, որոնք ձևավորել են [[Սևան-Հրազդան կասկադ]]ը։ Խորհրդային ժամանակներում Սևանի ջրերի գերշահագործման արդյունքում լճի մակարդակը իջել է 18 մետրով։ Սևանի փրկման նպատակով կառուցվել է [[Որոտան-Արփա-Սևան]] ջրատար համալիրը, որը լճի մակարդակը կարողացել է պահպանել ու բարձրացնել՝ աստիճանաբար վերականգնելով նախկին վիճակը։ Սևանա լճի սնման աղբյուրների մեջ ամենագլխավորը` գետերն են (28 գետ և գետակ), որոնք տարեկան Սևանա լիճն են լցնում 780 մլն. մ<sup>3</sup> ջուր (Արփա գետի հաշվառումով 1016.5 մլն մ<sup>3</sup>)։ Մթնոլորտային տեղումների քանակը լճի վրա 380 մմ-ից չի անցնում։ Գետերը ստեղծում են բավական խիտ ցանց (խտությունը 0.4-0.6 կմ/կմ2)։ Գետերի սնման հիմնական աղբյուրներն են ստորերկրյա ջրերը (Գեղամա լեռնավահանի արևելյան լանջի և Վարդենիսի լեռնաշղթայի արևելյան մասերի գետերը) և մակերևութային ջրերը (Արեգունի, Սևանի լեռնաշղթաների գետերը)։ Սևանի ավազանն ընդունում է 29 գետ ու գետակ, որոնք են՝ {{Սյուն|3}} # [[Աստղաձոր (գետ)|Աստղաձոր]] # [[Աստղունք (գետակ)|Աստղունք]] # [[Արգիճի (գետ)|Արգիճի]] # [[Արեգունի (գետ)|Արեգունի]] # [[Արծաթաղբերք (գետ)|Արծաթաղբերք]] # [[Արտունջ]] (Արտանիշ) # [[Բախտակ (գետ)|Բախտակ]] # [[Գավառագետ]] (Ծաղկանց) # [[Գեղամասար (գետ)|Գեղամասար]] # [[Գիժգետ (Սևան)|Գիժգետ]] (Նորուզ) # [[Դրախտիկ (գետ)|Դրախտիկ]] # [[Զոլաքար (գետ)|Զոլաքար]] # [[Լիճք (գետակ)|Լիճք]] # [[Ծակքար (գետ)|Ծակքար]] # [[Կապույտջուր]] (Փոքրիկ Մասրիկ) # [[Կարճաղբյուր (գետ)|Կարճաղբյուր]] # [[Կոթիկ]] (Արծվանիստ) # [[Հավսաթաղք]] (Դարանակ) # [[Ձկնագետ (Սևան)|Ձկնագետ]] # [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]] # [[Մարտունի (գետ)|Մարտունի]] # [[Շամփուր (գետ)|Շամփուր]] (Ծափաթաղ) # [[Ջիլ (գետ)|Ջիլ]] # [[Սարանար (գետ)|Սարանար]] # [[Սելավգետակ]] # [[Վարդենիս (գետ, Սևան)|Վարդենիս]] # [[Տանձուտ (գետ, Սևան)|Տանձուտ]] # [[Տոնաձոր]] # [[Փամբակ (գետ, Սևան)|Փամբակ]] {{Սյունակ ավարտ}} Սևանա լիճ թափվող գետերի հիդրոէներգետիկ նշանակությունը փոքր է, միջին և ստորին հոսանքներում գետերը սակավաջուր են։ Այդ ջրերի հաշվարկները ցույց են տվել, որ հնարավոր է կառուցել տեղական նշանակության փոքր հիդրոկայաններ։ Եղած հիդրոէներգետիկ պաշարները գնահատվում են մոտ 10 հազ. կվտ։ Սևանա լճից սկիզբ առնող [[Հրազդան գետ]]ը բնական հոսքով լճից դուրս էր բերում մոտ 2 մ<sup>3</sup>/վրկ ջուր (տարեկան 50 մլն մ<sup>3</sup>)։ 1931 թվականից հետո հիդրոտեխնիկական կառույցով բաց թողնվող ջրի քանակը հասցվել է 60 մ<sup>3</sup>/վրկ-ի։ 1996–2000 թ. թ. էներգետիկ նպատակներով բաց թողնվող ջրի քանակն աստիճանաբար նվազել է՝ 2000 թ.-ին հասնելով 0-ական ցուցանիշի։ Ներկայումս, յուրաքանչյուր տարի բաց թողնվող ջրի քանակը սահմանվում է ՀՀ օրենսդությամբ։ === Ջրի ջերմային ռեժիմ === Սևանա լճի մակերևութային շերտի ջրի ջերմաստիճանը տարվա մեջ միջինը կազմում է շուրջ 9.0˚C: Լճի ջրի ջերմաստիճանը մակերևութային շերտում առավել ցուրտ ամիսներին, երբ սառցածածկը բացակայում է, միջինը կազմում է մոտ 2.0˚C, իսկ համեմատաբար տաք տարիներին այն մոտենում է 3.0˚C-ին։ Լճի ջրի առավելագույն ջերմաստիճանը մակերևութային շերտում դիտվում է հուլիսօգոստոս ամիսների ընթացքում, երբ միջին ամսական ջարմաստիճանը կազմում է 17-19˚C: Ջրի առավելագույն ջերմաստիճանը այդ ընթացքում կարող է հասնել 24-25˚C-ի։ Լճի մակերևութային շերտը ամռան-աշնան ընթացքում շուրջ 80-100 օր ունի ավելի քան 18˚C ջերմաստիճան, որը լողանալու համար համարվում է բարենպաստ պայմաններ։ === Լճի սառցային ռեժիմ === Առաջին սառցային երևույթները, ձևավորվում են նոյեմբերի սկզբից մինչև հունվարի սկիզբը։ Ափասառույց Սևանա լճում ձևավորվում է ամեն տարի, սակայն լիճը համատարած սառույցով ծածկվում է ոչ ամեն տարի։ Համատարած սառցածածկույթ սովորաբար ձևավորվում է այն ժամանակ, երբ դեկտեմբեր-փետրվար ամիսների ընթացքում [[օդի միջին ջերմաստիճան]]ը -5.6˚C-ից չի գերազանցում, իսկ փետրվարին առանց քամու եղանակի տևողությունը կազմում է 100 ժամ և ավելի։ Լիճը սառույցից սովորաբար ազատվում է մարտի վերջերին-ապրիլի սկզբին։ Ըստ պատմական տվյալների դիտարկումների՝ ամենից շուտ Սևանա լիճը սառչել է 2008 թվականի հունվարի 14-ին, իսկ ամենից ուշ՝ 1959 թվականի փետրվարի 28- ին, ընդ որում, ամենաերկար սառցածածկույթ պահպանվել է 1972 թվականին՝ մոտ 85 օր, առավելագույն հաստությունը՝ 40-45 սմ։ Պայմանավորված 2017 թվականի եղանակային պայմանների առանձնահատկություններով՝ փետրվարի 17-ից Սևանում ձևավորվել է համատարած սառցածածկ։ === Լճի ջրի թափանցիկություն === Սևանա լճի թափանցիկությունը բնական վիճակում կազմում էր շուրջ 21 մ, որը բացատրվում էր նրա ունեցած նշանակալի խորությամբ, գետային փոքր հոսքի (որով լիճ է բերվում կախված նյութեր) և պլանկտոնի համեմատաբար թույլ զարգացման հետ։ Լճի մակարդակի արհեստական իջեցմանը զուգընթաց նկատվում էր լճի պղտորության աճ, որի պայմաններում թափանցիկությունը տարվա մեջ տատանվում էր 3-7 մ։ Լիճը ավելի թափանցիկ է օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին, իսկ նվազագույն թափանցիկություն նկատվում է փետրվար-ապրիլ ամիսներին։ === Ջրային հաշվեկշիռ === Սևանա լճի մակարդակի փոփոխությունը պայմանավորված է ջրային հաշվեկշռի բաղադրիչների մեծություններով, որն էլ իր հերթին կախված է տարվա հիդրոլոգիական և եղանակակլիմայական պայմաններից, ինչպես նաև Սևանա լճից բաց թողնվող և Արփա-Սևան ջրատարով լիճ մուտք գործող ջրի ծավալներից։ Սևանա լճի [[Ջրային հաշվեկշիռ|ջրային հաշվեկշռի]] մուտքի գլխավոր բաղադրիչը գետերով մուտք գործած ջրի քանակն է (տարեկան 774 մլն. խոր մ), այնուհետը տեղումները լճի մակերևույթի վրա (510 մլն. խոր մ), ապա Արփա-Սևան ջրատարով ջրի ներհոսքը (նախատեսված է տարեկան 250 մլն. խոր մ) և ստորերկրյա ներհոսքը (78 մլն. մ<sup>3</sup>), իսկ ելքի գլխավոր և ընդհանրապես ջրային հաշվեկշռի ամենամեծ բաղադրիչը գոլորշացումն է (տարեկան մոտ 1մլրդ. խոր մ)։ Ելքի հաջորդ բաղադրիչը ջրի բացթողումն է և ապա ստորերկրյա արտահոսքը (տարեկան 13.3 մլն. խոր մ)։ Սևանա լճից բաց թողնվող և [[Արփա-Սևան ջրատար]]ով լիճ մուտք գործող ջրի քանակների վերաբերյալ դիտարկումները իրականացվում են համապատասխանաբար [[Գեղամավան]] և [[Ծովինար (գյուղ)|Ծովինար]] դիտակետերում, որոնք զինված են գերժամանակակից սարքավորումներով։ Գետային ներհոսքի և [[մթնոլորտային տեղումներ]]ի ամենաբարձր արժեքները դիտվում են հիմնականում մայիս ամսին, իսկ գետային հոսքի ամենացածր արժեքները դիտվում են օգոստոսին, իսկ տեղումներինը՝ դեկտեմբեր-հունվարին։ Գոլորշացման մեծությունը նույնպես ունի ներտարեկան արտահայտված ընթացք, ամռանը և աշնանը ավելանում է, ձմռանը և գարնանը՝ նվազում։ == Ռելիեֆ == Սևանա լճի ծագումը տեկտոնական է։ Նրա հասակը հաշվվում է մոտ 25 հազար տարի։ Այն գոյացել է [[Հրազդան գետ|Հրազդանի]] ջրերի ընթացքը լավայով փակվելու հետևանքով՝ երրորդական դարաշրջանում և ի սկզբանե եղել է ավելի ծանծաղ, քան այսօր։ Այդ են վկայում Սևանա լճի ափին 20-րդ դարի 50-ական թվականներին կատարված հնագիտական ուսումնասիրությունները ([[Լճաշեն (Գեղարքունիքի մարզ)|Լճաշեն]])։ Լիճն ունեցել է մեկ կղզի, որը ջրերի իջեցման հետևանքով վերածվել է [[Սևանի թերակղզի|թերակղզու]]։ [[Պատկեր : Աժդահակ 1.JPG|ձախից|մինի|Սևանի ավազանի ամենաբարձր կետը՝ [[Աժդահակ (լեռնագագաթ)|Աժդահակը]] (3597 մ)]] Արտանիշի և Նորատուսի հրվանդաններով լիճը բաժանվում է երկու անհավասար մասերի՝ Փոքր Սևան և Մեծ Սևան։ Լճի երկարությունը մեծ առանցքով Ձկնագետի գետաբերանից (հյուսիս-արևմուտքում) մինչև [[Ծովակ գյուղ]]ը, (հարավ-արևելքում) կազմում է 74 կմ, միջին լայնությունը 19.2 կմ (ամենամեծ լայնությունը առանցքի նկատմամբ 32 կմ է)։ Մինչև 1930-ական թվականները` լճի մակարդակի արհեստական իջեցումը, լճի ջրի հայելու մակերեսը զբաղեցնում էր 1416 քառ կմ , բարձրությունը՝ 1915.57 մ։ Ջրի ծավալը կազմում էր 58.5 մլրդ. խոր մ։ Ջրի առավելագույն խորությունը 98.7 մ էր, իսկ միջին խորությունը` 41.3 մ։ [[Մեծ Սևան]]ը բնական վիճակում զբաղեցնում էր 1032.4 քառ կմ մակերես, ծավալը կազմում էր 38.95 մլրդ. խոր մ, առավելագույն խորությունը 58.7 մ էր, իսկ միջինը` 37.7 մ։ Փոքր Սևանի մակերեսը կազմում էր 383.6 քառ կմ, ծավալը` 19.52 մլրդ. խոր մ , առավելագույն խորությունը 98.7 մ, իսկ միջին խորությունը` 50.9 մ։ 2017 թվականի մարտի 20-ի դրությամբ Սևանա լճի մակարդակը կազմում է 1900.51 մ։ Լճի մակերեսը կազմում է 1278.6 քառ կմ , որից Մեծ Սևանը՝ 940.0 քառ կմ, Փոքրը՝ 338.6 քառ կմ, իսկ լճի ծավալը 38.19 խոր կմ, որից՝ 24.10 խոր կմ Մեծ Սևանի ծավալն է, իսկ 14.09 խոր կմ [[Փոքր Սևան]]ինը։ Սևանա լիճը շրջապատող լեռներն են՝ [[Գեղամա լեռնաշղթա|Գեղամա]] ([[Աժդահակ (լեռնագագաթ)|Աժդահակ]], 3597 մ), [[Վարդենիսի լեռնաշղթա|Վարդենիսի]] ([[Վարդենիս լեռ|Վարդենիս]], 3522 մ), [[Արևելյան Սևանի լեռնաշղթա|Արևելյան Սևանի]] (3441 մ), [[Սևանի լեռնաշղթա|Սևանի]] ([[Սատանախաչ լեռ|Սատանախաչ]], 3319 մ) և [[Արեգունի լեռնաշղթա|Արեգունու]] ([[Քաշաթաղ (լեռնագագաթ)|Քաշաթաղ]], 2740 մ)։ Լեռնաշղթաների օղակը եզրափակում է [[Փամբակի լեռնաշղթա|Փամբակի]] վերջին ճյուղավորությունը։ Դրա և Գեղամա լեռների միջև ընկած է Հրազդանի գետահովիտը։ Միայն Գեղամա լեռներն են, որ ունեն [[Հրաբուխ|հրաբխային ծագում]]. մյուսները մտնում են [[Փոքր Կովկաս]] լեռնային համակարգի մեջ։ Լիճը շրջապատող լեռներում ուրվագծվում են հանգած հրաբուխների կոնաձև զանգվածները, որոնց խառնարաններից շատերը լցվել են ջրով և դարձել բարձրալեռնային լճակներ։ Հայտնի է [[Ակնա լիճ|Ակնա]] լիճը, որը գտնվում է Գեղամա լեռների հրաբխային կոներից մեկի խառնարանում՝ ծովի մակարդակից 3000 մետր բարձրության վրա։ Լեռնաշղթաների միջև գտնվում է [[Սևանի գոգավորություն|Սևանի եռանկյունաձև գոգավորությունը]]։ Այն ունի մի քանի փոքր հովիտներ, որոնցից տարածքով ամենախոշորը [[Մասրիկի դաշտ]]ն է։ Սևանա լճի ափին գտնվող քաղաքներից [[Գավառ (քաղաք)|Գավառը]], որը նաև [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիքի]] մարզկենտրոնն է, նույնպես գտնվում է [[Գավառագետի դաշտ|այդպիսի գոգավորության]] տարածքում՝ [[Գավառագետ]]ի ափին։ Սևանի ավազանի ցածրադիր մասերում տիրապետում են սևահողերը, իսկ բարձրադիր, շրջաններում՝ լեռնամարգագետնային հողերը։ == Տնտեսություն == [[Սևանա լճի ավազան]]ում, որն ամբողջությամբ ամփոփված է Հայաստանի [[Գեղարքունիքի մարզ]]ի մեջ, բնակվում է 232 300 մարդ կամ Հայաստանի բնակչության 7,73 %-ը (2015 թվական)։ Նրանցից 70 հազարը բնակվում է 5 քաղաքներում, իսկ մնացածները՝ գյուղական բնակավայրերում։ Սևանա լճի ափին գտնվող քաղաքներն են՝ * [[Գավառ (քաղաք)|Գավառ]] – 19 900 բնակիչ, շրջակա գյուղերում՝ 31 300 * [[Սևան (քաղաք)|Սևան]] – 19 200 բնակիչ, շրջակա գյուղերում՝ 20 800 * [[Վարդենիս]] – 12 600 բնակիչ, շրջակա գյուղերում՝ 25 400 * [[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունի]] – 12 500 բնակիչ, շրջակա գյուղերում՝ 77 100 * [[Ճամբարակ]] – 5 800 բնակիչ, շրջակա գյուղերում՝ 7 700 === Արդյունաբերություն === Սևանա լիճը [[Հարավային Կովկաս]]ի ամենամեծ ջրային ավազանն է։ Այն ունի էներգետիկ հսկայական ռեսուրսներ, որոնց շահագործման համար միջոցառումներ են արվել 20-րդ դարի առաջին քառորդից հետո։ [[Պատկեր:Sevan HPP 13.JPG|մինի|[[Սևան-Հրազդան կասկադ]]ի էլեկտրակայաններ]] 1930 թվականին սկսել է կառուցվել [[Սևան-Հրազդան կասկադ]]ը, որն ունի 7 առանձին [[հիդրոէլեկտրակայան]]ներ։ Կառուցման ընթացքը տևել է ավելի քան 3 տասնամյակ (1930–1965) և ընդհատվել էր [[Հայրենական մեծ պատերազմ]]ի տարիներին (1941–1945)։ Ընդհանուր հզորությունը կազմում է 565 ՄՎ, որով զիջում է հայաստանյան երկու էլեկտրակայանների՝ [[Հրազդանի ջերմաէլեկտրակայան|Հրազդանի ՋԷԿ]]-ին (1100 ՄՎտ) և [[Մեծամորի ատոմակայան|Մեծամորի ԱԷԿ]]-ին (800 ՄՎտ)։ Սևանա լճի շրջակայքում արդյունաբերությունը թույլ է զարգացած։ Սևան ու Գավառ քաղաքներում գործում են մի քանի փոքր ձեռնարկություններ, որոնց արտանետումները մեծ վնաս չեն հասցնում լճի պահպանությանը։ Օգտակար հանածոներից մեծ արժեք են ներկայացնում [[Ոսկի|ոսկու]] (Սոթք), [[քրոմիտ]]ի ([[Շորժա]]), բնական շինանյութերի, [[հանքային ջրեր]]ի ([[Լիճք (հանքային ջուր)|Լիճք]]) և այլ պաշարները։ Լճի արևելյան ափով գործում է [[Երևան]]-Սոթք երկաթուղին։ Նավապետ Երվանդ Գասպարյանի ղեկավարությամբ, ով Հայկական ԽՍՀ էր ժամանել [[Ալեքսանդր Մյասնիկյան]]ի հրավերով 1921 թվականին, Սևանա լճի ափերին կառուցվել են նավարկության համար մի քանի հարմարավետ ինժեներական սարքավորումներ, այդ թվում՝ մի քանի նավամատույցներ։ Նավագնացությունը կազմակերպվել էր փոքր մոտորանավակների օգնությամբ՝ բեռնափոխադրման և ուղևորափոխադրմնա նպատակներով։ Դրանք ձեռք էին բերվել [[Բաթում]]ից ու [[Կասպից ծով]]ից։ Աստիճանաբար կարիք է զգացվում ջրային տրանսպորտի ավելի մեծ փոխադրողների. 1230 տոննա տարողությամբ շոգենավը կառուցվում է 1934 թվականին՝ հայկական մեքենաշինական գործարանում։ 1935 թվականին նավը, որը կրում էր «Միկոյան» անունը, սկսում է շահագործման ենթարկվել՝ մինչև լճի մակարդակի իջեցումը։ [[Պատկեր:Lake Sevan from the peninsula in winter (02.02.2020) 03.jpg|մինի|Մոտորանավակների համար նախատեսված փոքր կառամատույց Սևանի թերակղզում։]] 2012 թվականի հուլիսի 26-ին Սևանա լճի հատակին՝ 16 մետր խորության վրա, հայտնաբերվում են 18 մետր երկարությամբ և 2 մետր լայնությամբ։ Նավի փոքրիկ կտորն ու ձկնորսական ցանցն այժմ ուսումնասիրման փուլում են<ref>[http://www.panarmenian.net/arm/news/117302/ Սևանա լճում հայտնաբերվել է 18 մետր երկարությամբ փայտե նավ]</ref>։ === Արդյունաբերության գերակա ճյուղերի հեռանկարային զարգացման ուղղություններ === Հայաստանի [[Գեղարքունիքի մարզ]]ը՝ հանդիսանալով հանրապետության խոշորագույն սահմանամերձ մարզերից մեկը, կարևորվում է որպես քաղցրահամ ջրերի ռազմավարական ավազան, իսկ իր հանքահումքային ռեսուրսներով ունի խոշոր պոտենցիալ [[Ոսկի|ոսկու]], [[պլատինաբեր քրոմիտներ]]ի և երկաթահանքերի, ինչպես նաև [[սնդիկ]]ի, [[ասբեստ]]ի, [[գորշ ածուխ]]ների, [[այրվող թերթաքարեր]]ի և [[տորֆ]]երի և այլ շինանյութերի և կապակցող նյութերի հանքավայրերի տեսակետից։ Գոյություն ունեցող օգտակար հանածոների հանքավայրային հենքը մի կողմից, իսկ մյուս կողմից մարզի ռազմավարական դիրքը և նշանակությունը, ստեղծում են բարենպաստ պայմաններ տնտեսական, արդյունաբերական և այլ կապերի ամրապնդման համար՝ դեպի հարավ [[Վայք]]ի և [[Սյունիքի մարզ|Սյունիքի]] մարզերի, իսկ դեպի արևելք՝ [[Արցախ]]ի հետ։ Այդ տեսանկյունից սկզբունքային նշանակություն ունի ներկայումս կառուցված մի կողմից Մարտունի – Եղեգնաձոր ([[Սելիմի լեռնանցքով]]), և մյուս կողմից նախագծվող՝ Վարդենիս-Մարտակերտ ավտոմայրուղիների կառուցումը։ Գեղարքունիքի մարզի հարավ-արևելյան շրջանը ([[Վարդենիս]]) ունի հանքահումքային խոշոր պոտենցիալ հանձինս հանրապետության ոսկու արդյունաբերական առաջնեկը՝ ներկայումս շահագործվող Հայաստանի [[Սոթքի ոսկու հանքավայր|Սոթքի]] խոշորագույն հանքավայրը։ Հաշվի առնելով, որ թանկարժեք մետաղների նմանատիպ հանքավայրերը հետախուզված և նախապատրաստված են շահագործման Վայոց ձորի մարզում ([[Ազատեկ]], [[Գլաձոր]], [[Կաքավասար]]) և Լեռնային Ղարաբաղի [[Մարտակերտի շրջան|Մարտակերտի]] շրջանում ([[Դրմբոնի ոսկու բազմամետաղային հանքավայր|Դրմբոն]] – [[Մայմեխ]] հանքային դաշտ), հիշյալ մայրուղիները հնարավորություն կտան հեռանկարում հանքային հումքի օգտագործման ոլորտում գործարար կապերի ստեղծման համար։ Ելնելով վերոհիշյալ [[Եղեգնաձոր]] – [[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունի]] – [[Վարդենիս]] – [[Մարտակերտ]] հանքահումքային հեռանկարային հանգույցի ստեղծման անհրաժեշտությունից, ինչպես նաև մարզի սեյսմատեկտոնական և ինժեներաերկրաբանական պայմաններից՝ նոր քաղաքային համայնքների ձևավորման համար (ըստ «ՀՀ տարաբնակեցման գլխավոր նախագծի») նախատեսված է Վարդենիս – Մարտակերտ ավտոմայրուղուն կից տարածքը։ Միաժամանակ կարևոր է նշել, որ ցանկացած տնտեսական գործունեություն պետք է իրականացվի «Սևանի մասին» ՀՀ օրենքով ամրագրված պահանջներին համապատասխան։ Ինչ վերաբերում է Գեղարքունիքի մարզի հյուսիսային տարածաշրջաններին, ապա անհրաժեշտ է օգտակար հանածոների ռացիոնալ օգտագործումը համատեղել Կոտայքի, Լոռու և Տավուշի մարզերի այն տարածաշրջանների օգտակար հանածոների հետ, որոնք սահմանակցում են Սևան – [[Մեղրաձոր]] – [[Ֆիոլետովո]] – [[Դիլիջան]] – [[Իջևան]] մայրուղուն։ Այդ տեսակետից առաջարկվում է միջմարզային հեռանկարային ծրագրի մշակում, ինչը կնպաստի հիշյալ տարածաշրջանների ոսկի – բազմամետաղային հանքավայրերի լիարժեք ուսումնասիրմանը և արդյունավետ ու ռացիոնալ օգտագործմանը։ Որպես առաջնահերթ խնդիր, որը հիմնավորված է երկրաբանական նորագույն ուսումնասիրություններով, հանդիսանում է այդ տարածաշրջանների ոսկեբեր և պլատինաբեր երկաթի հանքավայրերի համատեղ օգտագործման նպատակային ծրագիրը։ Ծրագրում կընդգրկվեն Գեղարքունիքի մարզի [[Գետիկ (գետ)|Գետիկ]] գետի ավազանի [[Դպրաբակ|Գետիկ (Դպրաբակ)]], [[Հայրիջուր]] և [[Թթուջուր (Գեղարքունիքի մարզ)|Թթուջուր]], Տավուշի մարզի՝ [[Հաղարծնի երկաթի հանքավայր|Հաղարծինի]], Լոռու մարզի՝ [[Բազումի երկաթի հանքավայր|Բազումի]] և Կոտայքի մարզի՝ [[Հրազդանի երկաթի հանքավայր|Հրազդանի]] և [[Աղավնաձորի]] (Մարմարիկ գետի ավազանի) երկաթի հանքավայրերը և դրանց հումքային հենքի հիման վրա կստեղծվի նախատեսվող մետալուգիայի բազային համալիրը։ Հաշվի առնելով գոյություն ունեցող ենթակառուցվածքները (երկաթգծի, ավտոճանապարհների և այլ կոմունիկացիաների առկայությունը), նշված համալիրը նպատակահարմար է նախագծել ջրհավաք ավազանից դուրս, օր.՝ Աղստև գետի աջ ափին։ Սևանա լճի ջրհավաք ավազանից հյուսիս ընկած տարածքներում սև և ազնիվ մետաղների արտադրությանը զարգացնելու նպատակով՝ սկզբունքային նշանակություն ունեն Սևանի արևելյան ափում մեծ տարածում ունեցող պլատինաբեր քրոմիտային ֆորմացիայի հանքավայրերը (Շորժայի, Ջիլ – Խաչի, Բաբաջանի, Դարանակի և այլ խմբերի քրոմիտի հանքավայրերը)։ Նորագույն հետազոտությունները ապացուցել են քրոմիտային հանքաքարերի պլատինաբերությունը և ոսկեբերությունը։ Պետք է նշել, որ այդ տեղամասի մերձավոր տարածքներում հայտնի են [[սնդիկ]]ի ([[Սևջուր]] - [[Կապուտան (Կոտայքի մարզ)|Կապուտան]] և [[Վերին Շորժա]] – [[Ճամբարակ]]) և ասբեստի (Փամբակ - Սևջուր) զգալի կուտակումներ, որոնք նախանշում են նաև ազնիվ մետաղների առկայության մասին։ Անդրադառնալով Սևանի ավազանի տարածքում զգալի տարածում ունեցող գորշ ածուխների, այրվող թերթաքարերի և տորֆերի զգալի պաշարներին, պետք է նշել, որ դրանք կարող են օգտագործվել ոչ միայն որպես կենցաղային վառելիք, այլև որպես ազնիվ մետաղների կորզման բարձրորակ հումք։ Մանրակրկիտ երկրաբանական, երկրաֆիզիկական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հրաբխային զանգվածի հիմքում Սևանի տարածքով տեղադրված են ջրամերժ կավային առաջացումներ, որոնք չի բացառվում, որ նույնպես մետաղաբեր են և ունեն մեծ հեռանկարներ։ Սևանի ավազանում մեծ տարածում ունեն բազալտները, անդեզիտա-բազալտները, տուֆերը, կրաքարերը և տրավերտինները, մարմարները, հրաբխային խարամները, պեոլիտները, որոնք կարող են ծառայել և որպես շինանյութ և որպես բազմանպատակային նշանակության հումք։ Լայն տարածում ունեն նաև կիսաթանկարժեք քարերը։ Սևանա լճի ավազանի վերը նշված հանքահումքային ռեսուրսների գնահատականը՝ համադրելով Սևանա լճի էկոլոգիական սուր հիմնախնդիրների հետ, որը պարտադրում է տնտեսական զարգացման բոլոր բնագավառներում էկոլոգիապես մաքուր նորագույն տեխնոլոգիաների կիրառում, առաջնահերթ խնդիր է դառնում Սևանա լճի ավազանի օգտակար հանածոների արդյունավետ և համալիր օգտագործման պետական ծրագրի մշակումը՝ սև, գունավոր, ազնիվ և հազվագյուտ մետաղների արդյունաբերական կենտրոնների ստեղծումով, որոնք պետք է կազմավորվեն Հայաստանի օրենսդրության պահանջներին համապատասխան։ Վերը նշված ուսումնասիրությունը պետք է ընդգրկի երկրաբանական խնդիրների լայն շրջանակ՝ ներդրումային և վարկային ճկուն քաղաքականության վարումով։ Անհրաժեշտ է նաև բնապահպանական խնդիրների լայն շրջանակի կիրառում՝ հանքային ռեսուրսների օգտագործման որոշակի սահմանափակումով (անհրաժեշտության դեպքում բաց հանքերի պարտադիր ռեկուլտիվացման պայմանով)։ === Գյուղատնտեսություն === [[Սևանա լճի ավազան]]ը ձևավորում է [[Հայաստան]]ի ամենախոշոր՝ [[Գեղարքունիքի մարզ]]ը։ Այն զբաղեցնում է 5348 կմ² տարածք կամ Հայաստանի տարածքի 18 տոկոսը։ Այստեղ ապրող բնակչության մեծամասնությունը՝ մոտ 160 000 մարդ, բնակվում է 87 գյուղական բնակավայրերում։ Ամենացածր վայրը մարզում [[Գետիկ (գետ)|Գետիկի]] կիրճն է, որը գտնվում է ծովի մակարդակից 1325 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը՝ [[Աժդահակ (լեռնագագաթ)|Աժդահակ]] լեռը (3598 մ)։ Լճի ավազանի բարձրությունը մոտ 2000 մ է։ Այս լեռնային պայմաններում լինում են երկարատև ու խստաշունչ ձմեռներ ու զով ամառներ։ Այս պայմաններում զարգանում են ցրտադիմացկուն բույսերի [[երկրագործություն]]ը, իսկ ալպիական մարգագետինները լավ պայմաններ են ստեղծում [[Անասնապահություն|անասնապահության]] զարգացման համար<ref>{{Cite web |title=Գեղարքունիքի մարզի ընդհանուր բնութագիրը |url=http://gegharkunik.agro.am/index.php?id=1559 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117163718/http://gegharkunik.agro.am/index.php?id=1559 |archive-date=2015 թ․ նոյեմբերի 17 |accessdate=2016 թ․ մայիսի 27}}</ref>։ [[Պատկեր:Martuni Armenia, Gegharkunik.jpg|մինի|ձախից|Սննդի արդյունաբերության խոշոր կենտրոն [[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունի]] քաղաքը. նրա շրջակա գյուղերում ապրում է շուրջ 80 հազար բնակիչ]] Գեղարքունիքի մարզում գյուղատնտեսական արտադրությունը հիմնականում կազմակերպվում է գյուղացիական տնտեսությունների միջոցով։ 2011 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ մարզում գործում են 63500 գյուղացիական տնտեսություններ։ Գյուղատնտեսական առևտրային կազմակերպությունների թիվը մարզում կազմում է 13, գյուղարտադրանքի շուկաների թիվը՝ 4։ Գյուղատնտեսության ՀՆԱ-ն 2007 թվականին այն կազմում էր 90.0 մլրդ դրամ, 2009 թվականին՝ 94.6 մլրդ դրամ, իսկ 2010 թվականին այն հասավ 125.7 մլրդ դրամի, որից բուսաբուծության համախառն արտադրանքը կազմում է շուրջ 85 մլրդ դրամ, իսկ անասնապահությանը՝ 40.2 մլրդ դրամ։ 2010 թվականին Սևանի ավազանն արտադրել է Հայաստանի գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի 19.7%-ը<ref>[http://www.mta.gov.am/files/docs/553.pdf Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի 2012-15 թվականների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագիր]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Սևանա լճի քաղցրահամ ջուրը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում ձկան բազմացման համար։ Տարածաշրջանում լայն տարածում է գտել [[անասնաբուծություն]]ը, [[մեղվաբուծություն]]ը, [[Ձկնարդյունաբերությունը Հայաստանում|ձկնարդյունաբերությունը]], կարտոֆիլի մշակությունը և [[բուսաբուծություն]]ը։ 2015 թվականին [[Հայաստանի գյուղատնտեսության նախարարություն|գյուղատնտեսության նախարար]] [[Սերգո Կարապետյան]]ը նշել էր, որ Գեղարքունիքի մարզում գյուղատնտեսության ոլորտում բարձր ցուցանիշներ են գրանցվել, խոշոր եղջերավոր կենդանիների անասնագլխաքանակն ավելացել է մոտ 4, 6 տոկոսով, ինչի շնորհիվ ավելացել են նաև կենդանական ծագման մթերքների արտադրության ծավալները * Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի գյուղատնտեսության և ագրոպարենային համակարգի հեռանկարային զարգացման հնարավորությունները Ընդհանուր տեղեկություններ. Գեղարքունիքի մարզի գյուղատնտեսությունը մասնագիտացված է մսա - կաթնային տավարաբուծության և կարտոֆիլագործության ուղղություններով։ Գյուղատնտեսական հողատեսքերը կազմում են մարզի տարածքի 62.2 %-ը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի 61.3 %-ը բնական կերային հանդակներն են, իսկ մնացածը՝ հիմնականում [[վարելահողեր]] են։ Ապրանքային արտադրանքի մեջ մարզի տեսակարար կշիռը կազմում է 13 %, որում անասնաբուծական արտադրանքին ընկնում է մոտավորապես կեսը։ Մարզում կան նախադրյալներ զարգացնելու գյուղատնտեսական արտադրության ավանդական ճյուղերը՝ [[տավարաբուծություն]]ը, [[կարտոֆիլագործություն]]ը, [[ոչխարաբուծություն]]ը, հացահատիկային տնտեսությունը, [[ծխախոտագործություն]]ը և [[ձկնաբուծություն]]ը։ Հողային հաշվեկշռի և [[Հայաստանի վիճակագրական կոմիտե]]յի տվյալների համեմատությունը ցույց է տալիս, որ 2003 թվականի համեմատությամբ նվազել են վարելահողերի (85382.1 հա-ից հասնելով 75788.05 հա), բազմամյա տնկարկների (1061.0 հա-ից հասնելով 840 հա), ավելացել են խոտհարքների տարածքները (33982 հա-ից հասնելով 82938.96 հա-ի)։ Մարզի հողային ծածկույթի գերակշռող մասը լեռնային սևահողերն են, որոնց որակական հատկանիշները, ըստ վերջին հողակադաստրային հետազոտությունների բավականին նվազել են։ Հողերի որակական անկման պատճառը հիմնականում հողերի մշակության ագրոտեխնիկական տարրական պահանջների և մելիորատիվ միջոցառումների կիրառման անբավարար վիճակն է։ Այսպես, եթե մարզի համայնքներում 1984–1988 թ. թ. աշնանացան հացահատիկի միջին բերքատվությունը 21.1 ց/հա էր, գարնանացան հացահատիկինը՝ 19.8, կարտոֆիլինը՝ 176.4, բանջարեղենինը՝ 294.0, միամյա խոտինը՝ 29.1 և բազմամյա խոտինը՝ 28.6 ց/հա, ապա վերջին տարիներին դրանք համապատասխանաբար կազմել են 16.8 ց/հա, 14.3, 134.7, 218.2, 26.0 և 24.9 ց/հա։ Մարզի գյուղատնտեսական հողատեսքերի արժեքն ըստ հողակադաստրային գնահատման տվյալների կազմում է հանրապետության համանուն գնահատականի 10.6 % -ը, որը հիմնավոր գործոն է գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման համար։ Մարզի ոռոգման համակարգը. Մարզի ցածրադիր գոտու բոլոր համայնքները, մասնավորապես տնամերձի ֆոնդը ջրովի են։ Ոռոգման նպատակներով մարզում օգտագործվում է մոտ 57-60 մլն մ3 ջուր, որի գրեթե կեսը վերցվում է համայնքների տարածքներում եղած փոքր ծավալների ջրամբարներից։ Մարզի տարածքում ոռոգումն իրականացվում է նաև Ծակքար, Գավառագետ, Գետիկ և այլ գետակների վրա կառուցված մղիչ կայանքների միջոցով։ Այժմ կազմալուծվել է մարզի ոռոգման համակարգի մեծ մասը։ Հատկապես Վարդենիսի տարածաշրջանում չեն գործում ոռոգման անձրևացման կայանքները (Մասրիկի հարթություն), միջտնտեսային և ներտնտեսային համակարգերը, որի հետևանքով Հայաստանի Կառավարության 1999 թ. որոշմամբ ժամանակավոր անջրդի հողերի կարգին դասվեց շուրջ 22.0 հազար հեկտար բարձրորակ ջրովի հողատարածք։ Ոռոգման նոր ցանցի խիստ անհրաժեշտություն կա Սևանի տարածաշրջանի [[Գեղամավան]], [[Դդմաշեն]], [[Վարսեր]], [[Ծովագյուղ]] համայնքներում։ Տարածքների ոռոգումը ապահովելու նպատակով ՙՀազարամյակի մարտահրավերներ հիմնադրամի՝ 2007–2009 թվականների ծրագրով իրականցվում են նախկին ոռոգման համակարգի վերականգնմանն ուղղված մի շարք միջոցառումներ։ Բուսաբուծական ճյուղի զարգացման հիմնախնդիրները. Գեղարքունիքի մարզի գյուղացիական և ֆերմերային տնտեսություններ զբաղվում են հացահատիկային, կերային, բանջարանոցային, կարտոֆիլի և այլ գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակությամբ։ Մարզի տարածաշրջանների սեփականաշնորհված վարելահողերի բաշխվածությունը և հողաբաժինների քանակն ըստ գյուղացիական տնտեսությունների տարբեր է։ Այսպես, Վարդենիսի տարածաշրջանում միջինը կազմում է 2.88 հա, Գավառում՝ 0.75 հա, իսկ մարզի միջինը՝ 1.18 հա։ Տարածաշրջաններում տարբեր են նաև ցանքատարածությունների կառուցվածքը։ Սևանի տարածաշրջանում ցանքատարածությունները զբաղեցնում են վարելահողերի 78 տոկոսը և շուրջ 80 տոկոսը հացահատիկային մշակաբույսեր են, իսկ Ճամբարակի տարածաշրջանում այդ ցուցանիշները կազմում են 30.5 և 63.0 տոկոս։ Վարելահողերի օգտագործման ցուցանիշը Վարդենիսի տարածաշրջանի համար՝ 48 տոկոս է, իսկ Գավառի տարածաշրջանը՝ 74.0 տոկոս։ Համեմատաբար լավ պայմաններում են Ճամբարակի և Վարդենիսի տարածաշրջանները։ Ճամբարակի տարածաշրջանում բնակչության 1 շնչին 4.2 անգամ ավելի գյուղատնտեսական հողատեսք և 3.4 անգամ վարելահող է բաժին ընկնում, քան Սևանի տարածաշրջանում, Վարդենիսի տարածաշրջանը 1 շնչին բաժին ընկնող գյուղատնտեսական հողատեսքերով (հիմնականում վարելահողերի քանակով) 3.5-4.0 անգամ գերազանցում է մյուս տարածաշրջանների ցուցանիշները։ Մարզի ցանքատարածությունների կառուցվածքում 1987 թ. համեմատությամբ պակասել են կերային և տեխնիկական մշակաբույսերի ցանքերը՝ 2006 թ. կրճատվել է 11.4 անգամ, որի փոխարեն ավելացել է հացահատիկի (41130 հա, որը կազմում է մարզի ընդհանուր ցանքատարածությունների 58.5%), կարտոֆիլի (15582 հա, 21,7%), բանջարեղենի (2068 հա, 2,9%), կերային մշակաբույսերի (12126 հա, 16.9%) համար։ Մարզի բուսաբուծական ճյուղի առաջընթացն ապահովելու համար անհրաժեշտ կլինի գյուղատնտեսական տարբեր գոտիների հողօգտագործման առաջավոր մեթոդների կիրառում՝ գյուղատնտեսական կուլտուրաների առատ բերքի ապահովումով, հանքային պարարտանյութերի առավել սահմանափակ օգտագործմամբ՝ նպաստելով օրգանական մթերքի արտադրությանը։ Մարզի անասնաբուծության զարգացման հիմնախնդիրները Գեղարքունիքի մարզի անասնաբուծության հիմնական ուղղվածությունը կաթնամթերքների արտադրությունն է։ Մարզի անասնագլխաքանակի տեսակարար կշիռը հանրապետությունում կազմում է 15-19 %։ Մարզի 5 տարածաշրջաններում գործում են կաթի ընդունման 35 կետեր։ Մի շարք մասնագիտացված պանրագործարաններում արտադրվում է բարձրորակ պանրի տեսակներ։ Մարզում առկա են թվով 24 անասնապահական ֆերմերային տնտեսություններ։ Մարզի գյուղացիական տնտեսություններում անասնագլխաքանակի բաշխվածությունը տարբեր է, ինչը բացատրվում է տարածաշրջանների կերային ռեսուրսների ապահովվածության տարբերությամբ։ Մարզի տարածաշրջաններում անասնագլխաքանակի հաշվով մեծ տեսակարար կշիռ ունի Մարտունու տարածաշրջանը, որտեղ խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կազմում է մարզի ԽԵԱ-ի 38.6, ոչխարների՝ 33.8, թռչունների՝ 37.4 % և այլն։ Այս ուղղությամբ համեմատաբար ցածր ցուցանիշներ ունի Ճամբարակի տարածաշրջանը, որտեղ այն համապատասխանաբար կազմում է 9.6, 9.8 և 6.0 %: Ընդհանուր առմամբ մարզի գյուղացիական տնտեսությունները թե հողաբաժինների չափերով (1.37 հա) և թե անասնատեսակների գլխաքանակով մոտ են հանրապետության միջին ցուցանիշներին։ === Տեսարժան վայրեր === Սևանա լճի ավազանը [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ում մարդու բնակեցման հնագույն օջախներից մեկն է։ Այստեղ գտնվում են կիկլոպյան ամրոցներ, [[Լճաշեն (Գեղարքունիքի մարզ)|Լճաշենում]] հնագիտական պեղումների ժամանակ բացահայտվել են գերեզմանադաշտեր ու գետնափոր բնակավայրեր։ [[Վանի թագավորություն|Վանի թագավորության]] շրջանում (մ.թ.ա. 9-6-րդ դարեր) այստեղ կառուցվել են ամրություններ ու բնակավայրեր։ [[Պատկեր:Hayravank Monastery.jpg|մինի|[[Հայրավանք]]]] * [[Սևանավանք]]։ [[Մեծ Հայք]]ի թագավորությունում [[Քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանում|Քրիստոնեության ընդունման]] առաջին իսկ դարում [[Սևանա կղզի|Սևանա կղզում]] կառուցվում է առաջին քրիստոնեական կառույցը՝ [[Սևանավանք]]ը։ Այն հիմնադրել է [[Գրիգոր Լուսավորիչ]]ը 305 թվականին, իսկ 874 թվականին երկու եկեղեցիները կառուցել է [[Վասակ Գաբուռ]] Սյունու կինը՝ իշխանուհի [[Մարիամ Բագրատունի]]ն, ով հայոց թագավոր [[Աշոտ Ա Մեծ]]ի (885-890) ու [[Կատրանիդե Ա|Կատրանիդե]] թագուհու դուստրն էր։ Կղզին բերդապարիսպով ամրացված է եղել դեռևս բրոնզի դարում։ Այստեղ եղել է հեթանոսական մեհյան։ Եկեղեցին կանգուն է մինչ այժմ. վերանորոգվել է 1956-57 թվականներին։ * [[Հայրավանք]]։ [[Գավառ (քաղաք)|Գավառ]] քաղաքից ոչ հեռու գտնվող [[Հայրավանք (գյուղ)|Հայրավանք]] գյուղի սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին նույնպես կառուցվել է 4-րդ դարում՝ բազալտից ու սրբատաշ տուֆից։ 1211 թվականին եղբայրներ Հովհաննես և Ներսես վարդապետները նորոգել են եկեղեցին։ Հայրավանքի պարսպապատ բակում կան տապանաքարեր ու խաչքարեր, որոնք թվագրվում են 16-րդ դարին։ Հայրավանքը գործել է մինչև 19-րդ դարը։ [[Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Խորհրդային իշխանության]] տարիներին, ինչպես և մյուս եկեղեցիները, մատվել է անուշադրության։ 1980-ական թվականներին վանքը նորոգվել է, եկեղեցու գմբեթը՝ վերակառուցվել։ [[Պատկեր:Kotavank November.JPG|մինի|ձախից|[[Կոթավանք]]]] * [[Կոթավանք]]։ [[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունի]] քաղաքին մոտ գտնվող [[Ներքին Գետաշեն]] գյուղում գտնվող Կոթավանքը կառուցել է [[Սյունիքի իշխանություն|Սյունիքի իշխան]] [[Վասակ Գաբուռ]]ի և [[Մարիամ Բագրատունի|Մարիամ Բագրատունու]] որդի [[Գրիգոր Սուփան Բ]]-ն, 851–901 թվականներին։ Կառուցված է կոպտատաշ և ճեղքված բազալտով, որոշ հանգույցներ՝ մեծադիր, մշակված քարերով։ Բակում կան վանական խցերի և այլ շենքերի ավերակներ։ Եկեղեցու հարավարևելյան ավանդատան մուտքում, բարավորի փոխարեն, ներսից դրված է 9-րդ դարի առաջին կեսի մի խաչքար, որը նվիրված է սպարապետ [[Վարդան Մամիկոնյան]]ի հիշատակին։ Վերանորոգվել է 2010-ականների սկզբին։ * [[Մաքենյաց վանք]]։ [[Վարդենիս]] քաղաքից ոչ հեռու՝ [[Մաքենիս]] գյուղի եզրին գտնվող Մաքենյաց վանքը հիշատակվում է [[Հայաստանը վաղ միջնադարում|վաղ միջնադարից]], եղել է Հայաստանի նշանավոր կրոնական և կրթական կենտրոններից։ Այստեղ Սողոմոն Մաքենացին 701 թվականին կազմել է Տերունական տոների լուսաբանությունը և նահատակների հիշատակարանը՝ Տոնացույցը («Վարք սրբոց» և Հայսմավուրք)։ 8-9-րդ դարերում Մաքենյանց վանքի դպրոցում ուսանել են [[Ստեփանոս Սյունեցի]]ն, [[Վահան Գողթնացի]]ն, կաթողիկոսներ [[Սողոմոն Ա Գառնեցի]]ն, [[Մաշտոց Ա Եղվարդեցի]]ն։ 9-րդ դարի վերջին Սյունյաց իշխան Գրիգոր Սուփանը Մաքենյանց վանքի միանավ բազիլիկ եկեղեցուն կից կառուցել է սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, վանքը շրջապատել բարձր պարիսպով։ 1170 թվականին [[Ներսես Շնորհալի]]ն այստեղից վերցրել է եկեղեցական կանոնակարգը՝ հայկական մյուս վանքերում կիրառելու համար։ * [[Վանեվանի վանք]]։ Հիմնադրվել է վաղ միջնադարում՝ ժամանակակից [[Արծվանիստ]] գյուղին կից։ Համալիրի գլխավոր՝ սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին՝ կառուցվել է 903 թվականին հայոց սպարապետ [[Շապուհ Բագրատունի (սպարապետ)|Շապուհ Բագրատունու]] կողմից, իր քրոջ՝ Սյունյաց իշխանուհի [[Մարիամ Բագրատունի|Մարիամի]] տեսչությամբ։ 914 թվականին այստեղ է թաղվել իրենց եղբայրը՝ հայոց թագավոր [[Սմբատ Ա]] Բագրատունին։ Վանքային համալրը նորից սկսում է գործել 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, 1871-80 թվականներին վանքի շինությունները նորոգվում են վանահայր Թեոդորոս Շիրակացու կողմից։ == Զբոսաշրջություն == [[Պատկեր:Sevan beach.jpg|մինի|Հանգստյան գոտի Սևանում]] Սևանա լիճը միակն է Հայաստանում, որ ունի լողափնյա հանգստավայրեր<ref name="Holding"/>։ Դրանք հանրահայտ են ոչ միայն հայերի, այլև Հայաստան ժամանող զբոսաշրջիկների համար<ref>{{Cite news |last=Bonner |first=Raymond |date=1993 թ․ օգոստոսի 9 |title=Yerevan Journal; Landlocked and Alone, Armenia Fears the Winter |url=http://www.nytimes.com/1993/08/09/world/yerevan-journal-landlocked-and-alone-armenia-fears-the-winter.html |work=The New York Times |quote=The beach at Lake Sevan, 40 miles east the capital, would normally be packed this time of the year.}}</ref>։ Սևանի լողափներին կառուցվել են բազմաթիվ հյուրանոցներ ու հանգստյան տներ՝ ինչպես խորհրդային ժամանակներում, այնպես էլ անկախության շրջանում<ref name="Holding">{{Cite book |last=Holding |first=Deirdre |url=https://archive.org/details/armeniawithnagor0000hold |title=Armenia: with Nagorno Karabagh |date=2014 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=9781841625553 |edition=4th |page=[https://archive.org/details/armeniawithnagor0000hold/page/202 202]}}</ref>։ Առավել հայտնի է հյուսիսային ափը, որը ձգվում է 2.5 կմ՝ Սևանա թերակղզու շրջակայքում։ Լճի ջուրը հարմար է լողալու, ամառային ջերմաստիճանը՝ արևային լոգանքներ ընդունելու համար։ Կազմակերպվում են ակտիվ հանգստի զանազան միջոցառումներ՝ այդ թվում լեռնագնացություն։ 2011 թվականին [[Սևան ազգային պարկ]]ը հայտարարվեց հանգստի գոտի։ Բացվեցին հանրային լողափեր, որոնք ընդունեցին ավելի քան 100 000 մարդու։ Դրանք ունեն ազատ ավտոկայանատեղիներ, զուգարաններ, բուժկետեր։ Շրջակայքում են նաև փրկարար լողորդներն ու այլ հանրօգուտ ծառայությունների ներկայացուցիչներ<ref>{{Cite news |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 30 |title=Available ‘Blue Pearl’: Public beaches proved popular with Lake Sevan holidaymakers |url=http://armenianow.com/news/32079/public_beaches_lake_sevan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117033342/http://armenianow.com/news/32079/public_beaches_lake_sevan |archive-date=2015 թ․ նոյեմբերի 17 |access-date=2016 թ․ մայիսի 27 |work=ArmeniaNow}}</ref>։ 2014 թվականին հանրային լողափների թիվը 2-ից հասավ 11-ի, որտեղ հանգստացան 200 000 մարդիկ<ref>{{Cite news |date=2015 թ․ հուլիսի 5 |title=The holiday season opened along with the public beaches of Sevan Lake |url=http://www.1tv.am/en/news/2015/07/05/Sevan-Lake/19400 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117063144/http://www.1tv.am/en/news/2015/07/05/Sevan-Lake/19400 |archive-date=2015 թ․ նոյեմբերի 17 |access-date=2016 թ․ մայիսի 27 |agency=Public Television of Armenia}}</ref>։ === Ռեկրեացիոն ռեսուրսները, յուրացման միտումներ. ռեկրեացիոն համակարգի ձևավորման անհրաժեշտություն === Սևանա լճի [[Ջրահավաք ավազան|ջրհավաք ավազանը]] հարուստ է [[ռեկրեացիոն ռեսուրսներ]]ով ([[հանքային ջրեր]], կլիմայաբուժության պայմաններ, ձմեռային սպորտի, հանգստի և տուրիզմի կազմակերպման հնարավորություններ), որոնք կարող են խթանել տնտեսական զարգացումը, ստեղծել բնակչության հանգստի և բուժման օպտիմալ միջավայր և նպաստել տարաբնակեցման համակարգի անհավասարակշռության աստիճանական վերացմանը, ինչպես նաև Հայաստան – Արցախ տարածքային և տնտեսական կապերի ամրապնդմանը։ Ռեկրեացիոն ճյուղի զարգացման համապարփակ ծրագրի բացակայությունը արգելք է հանդիսացել Սևանի ավազանի ռեկրեացիոն լանդշաֆտների և ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործմանը։ [[Սևան (քաղաք)|Սևան]] քաղաքի տրանսպորտային բարենպաստ մատչելիությունը պատճառ է դարձել Սևանա լճի [[հյուսիս-արևմտյան]] և [[հյուսիս]]ային ափերի ինտենսիվ յուրացմանը` տարբեր կազմակերպություններին պատկանող ռեկրեացիոն օբյեկտների կառուցումով։ Չկազմակերպված հանգստացողների թիվը հասնում է 30-40 հազար մարդու` առաջացնելով ջրի [[բակտերիոլոգիական աղտոտվածություն]] (ըստ [[կուրորտաբանության]] և [[ֆիզիկական բուժման]] ԳՀՀ-ի տվյալներրի)։ «Բանուկ» տեղերում կառուցապատելու շարունակվող միտումը բերել է այն բանին, որ կառուցապատվել են անհարմար տեղամասեր, այդ թվում` * կլիմայական անբարենպաստ պայմաններով տեղամասերը, որտեղ քամու տարեկան միջին արագությունները գերազանցում են 6 մ/վրկ (լճի հյուսիսային ափը` սկսած տուրիստական բազայից մինչև ֆիզիկայի ինստիտուտի մանկական ճամբարը), * Սևանա լճի բարձրացման հեռանկարային մակարդակի (ջրածածկվող և ողողվող տարածքներ) շինարարության համար արգելվող շերտը։ Ազգային պարկի տարածքում 2008 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ հաշվառվել է շուրջ 1690 միավոր ինքնակամ կառուցված (կամ տեղադրված) շենք, շինություններ։ Ավտոմայրուղու, երկաթգծի, գազամուղի սանիտարապաշտպանիչ շերտում են գտնվում Սևան քաղաքից մինչև «Ծիծեռնակ» տուրիստական բազան ափամերձ շերտում կառուցված ռեկրեացիոն օբյեկտները։ Էքստենսիվ կառուցապատվել են Սևանա լճի արևմտյան, հարավային և արևելյան ափերը ([[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունու]] և [[Վարդենիս]]ի, [[Զոդ]]ի, [[Արտանիշ]]ի հանգստյան տները և այլ մանր օբյեկտներ)։ Արդյունքում ձևավորվել է քաղաքաշինական, տարածական - հատակագծային միասնական լուծումներից զուրկ անկանոն կառուցապատում։ Այդ տեսանկյունից հրատապ է դարձել Գեղարքունիքի ռեկրեացիոն մարզային համակարգի ձևավորման անհրաժեշտությունը, հաշվի առնելով, որ մարզի սահմանները հիմնականում համընկնում են Սևանա լճին հարող ջրհավաք ավազանի տարածքի սահմաններին (ավելանում է նաև [[Գետիկ (գետ)|Գետիկ գետի]] հովիտը իր ջրբաժանի 46.0 հազ. հա տարածքով), ինչը պայմանավորված է նաև լճի էկոլոգիական հիմնախնդիրների գերակայութամբ, «Սևան» ազգային պարկի առկայությամբ։ Մարզային ռեկրեացիոն համակարգի կարևոր տարածքային միավորի` ռեկրեացիոն գոտու ձևավորման համար, Սևանա լճի ջրհավաք ավազանի ռեկրեացիոն պոտենցիալ հնարավորությունները նախագծով գնահատվել են ավելի մանրամասն, տարբերակված` յուրաքանչյուր ճյուղի զարգացման համար ակտիվ և սահմանափակող բնական և հատակագծային գործոնների համադրումով։ == Կլիմայաբուժության պայմաններ == Սևանի ափերի [[կլիմա]]ն յուրահատուկ է։ Լեռնաշղթաներով շրջափակված լինելու պատճառով, համեմատաբար քիչ տեղումներ են լինում։ Սևանի կլիման չափավոր չոր կլիմաների կարգին է պատկանում։ [[Արեգակի ճառագայթման]] տևողությամբ (2500-2800 ժամ/տարեկան) Սևանը գերազանցում է բոլոր հայտնի առողջարանային վայրերին և նույնիսկ Եվրոպական հռչակավոր արևաբուժական առողջարաններին։ Սևանի ավազանի տարբեր հատվածների կլիմայաբուժության պայմանները գնահատվել են՝ օգտագործելով «Կուրորտաբանության և ֆիզիկական բժշկության» ԳՀԻ կլիմայաբուժության պայմանների համալիր վերլուծության առաջավոր մեթոդները։ Այդ մեթոդով տրվում է մարդու ջերմային զգացողության գնահատականը՝ էկվիվալենտ-էֆեկտիվ (ԷԷՋ) և ռադիացիոն էկվիվալենտ - էֆեկտիվ (ՌԷԷՋ) ջերմաստիճանների որոշումով (էկվիվալենտ - էֆեկտիվ ջերմաստիճանը՝ [[օդի ջերմաստիճան]]ի, [[խոնավաթյուն]] և քամու համատեղ ազդեցության դեպքում մարդու ջերմային զգացողության գնահատականն է)։ Սևանի հյուսիս – արևմտյան, հյուսիսային, հյուսիս - արևելյան ափերում (Շորժայից մինչև «Ինտուրիստ մոթել») և հարավ – արևելյան ափում ([[Ծովակ, Գեղարքունիքի մարզ|Ծովակից]] մինչև [[Արեգունի]] գյուղը) սահմանափակող գործոն է համարվում քամու արագությունը (> 5 մ/վրկ)։ Ուժեղ քամիների պատճառով այդ ափերում [[արևաբուժության]] օրերի թիվը տատանվում է ամռան ամիսներին 5-8 %: Մյուս ափերում, որտեղ քամու արագությունը տատանվում է 2,74,5 մ/վրկ, կլիմայաբուժության պայմանները բարենպաստ են (օդաբուժության համար բարենպաստ օրերի թիվը ամռան ամիսներին տատանվում է 2,0-25,0%, առավելագույնի հասնելով հարավային 29 ափում)։ Ավելի բարենպաստ են արևաբուժության պայմանները, որոնք տատանվում են 15,0-18,0%-ից մինչև 43,0-64,0 %, առավելագույնի հասնելով հարավային ափում։ Բալնեոլոգիական բուժման համար պիտանի հանքային աղբյուրներով շատ հարուստ է Սևանի ավազանը։ Հանքային ջրերի խոշոր պաշարներ կան Գավառ քաղաքի տարածքում, [[Գավառագետ]]ի կիրճում (Սևանի հանքավայրը)։ Բուժիչ ջրերը նման են [[Հանքավան]]ի, [[Եսենտուկի]]ի ջրերին և կարող են օգտագործվել բալնեոլոգիայի, ինչպես նաև խմելու - բուժման նպատակով։ Հանքային ջրի աղբյուրներ կան [[Լիճք (Գեղարքունիքի մարզ)|Լիճք]], [[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունի]], [[Ներքին Գետաշեն|Ն. Գետաշեն]], [[Վերին Գետաշեն|Վ. Գետաշեն]], [[Երանոս (Գեղարքունիքի մարզ)|Երանոս]] բնակավայրերի միջև ընկած տարածքում (Լիճքի հանքավայր) և Ծովագյուղից հարավ ընկած տարածքում։ Հանքային ջրերի օգտագործման ակտիվ գործոններն են՝ հանքային ջրի մեծ պաշարները, ռեկրեացիոն շինարարության համար ռեզերվային տարածքների առկայությունը, տարածքի կլիմայաբուժության համար բարենպաստ պայմանները (օդաբուժության համար կոմֆորտային օրերի թիվը կազմում է 15.0-55.0%): Սևանա լճի ավազանում բուժման կազմակերպման համար ակտիվ գործոն է տորֆի խոշոր հանքավայրերի (Գիլիի հանքավայրը, Մարտունու տարածաշրջանի հանքային ցեխերը) առկայությունը, որոնց թերապևտիկ արժեքը Կուրորտաբանության և ֆիզիկական բժշկության ԳՀԸ-ում և Երևանի Գյուղատնտեսական Ակադեմիայում ապացուցվել է ֆիզիկական-քիմիական և կլինիկական ուսումնասիրությունների միջոցով։ Ամենատարբեր հիվանդությունների ([[օստեոմիելիտ]]ներ, քրոնիկ [[պոլիարտրիտ]], կանացի և մաշկային հիվանդություններ և այլն) բուժման փորձը [[տորֆային ցեխեր]]ի կիրառմամբ հաջողությամբ իրականացվել է Վարդենիսի հիվանդանոցում։ Սևանի ավազանում ձմեռային սպորտի (լեռնադահուկային) կազմակերպման պայմանները բարենպաստ են։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դահուկային սպորտով զբաղվելու սեզոնի տևողությունը կապված է 10 սմ և ավելի ձյան շերտի առկայության հետ։ == Պատմամշակութային ժառանգություն == Տարածաշրջանի զարգացման համար ակտիվ [[էնդոգեն]] գործոն է համարվում նաև [[պատմամշակութային հուշարձանների]] առկայությունը։ Այդ հուշարձանները պատկանում են Սևանի ավազանի պատմության տարբեր փուլերին (հիմնականում հնագույն ժամանակներից մինչև միջնադարի վերջը)։ Պահպանվել են այդ ժամանակաշրջանի եկեղեցիներ, վանքային համալիրներ, մենաստաններ, միջնադարյան գերեզմանոցներ՝ բազմաթրվ [[խաչքարեր]]ով, կիրառական արվեստի, ժողովրդական ճարտարապետության հուշարձաններ։ Մարզի տարածքի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը հաստատվել է Հայաստանի Կառավարության 2003 թվականի հունվարի 9-ի N80-Ն որոշմամբ, հուշարձանների տեղադրությունը տրված է` Գիրք 2, գծագիր N 4.7-ում։ Սևանի ավազանի բոլոր բնակավայրերը (հները և վերականգնվածները) հիմանկանում տեղակայված են ռելիեֆային հարմար պայմաններում՝ գետահովիտներում, որոնք առավելագույնն են պատսպարված տարվա տարբեր սեզոններում փչող քամիներից։ Մարզի բազմաբնույթ հուշարձանները (եկեղեցիներ, եկեղեցական համալիրներ, գերեզմանոցներ՝ խաչքարերով, հին գյուղատեղիները, ամրոցները, արձանագրությունները և այլն) ունեն պատմական, ճանաչողական մեծ նշանակություն և հզոր բազա են հանդիսանում զբոսաշրջության զարգացման համար։ Հայաստանի, մասնավորապես Սևանի ավազանի, ճանապարհային ցանցի նպատակամղված կատարելագործումը կնպաստի հուշարձանների ներգրավմանը զբոսաշրջային երթուղիներում (Սևանի շուրջը, Սևան – Արցախ, Սևան – Զանգեզուր, Սևան – Դիլիջան, Սևան – Վանաձոր, Սևան - Երևան և այլ ուղղություններով)։ == Բնության հուշարձաններ == Սևանի ավազանը հարուստ է նաև բնության հուշարձաններով և տեսարժան վայրերով, որոնցից կարելի է նշել` # [[Վարդենիսի լեռնաշղթա]]յի հրաբխային և [[խարամային կոն]]երը ([[Աժդահակ (լեռնագագաթ)|Աժդահակ]], [[Կարմրասար]], [[Սպիտակասար]] լեռնագագաթները), # [[Լանջաղբյուր]], [[Կարմիրգյուղ|Կարմիր գյուղ]], Գեղարքունիք գյուղերի շրջակայքի ժայռային մերկացումները, Սևանի լեռնաշղթայի լանջերի (Շորժա գյուղի շրջակայքում) [[օֆիոլիտային ապարներ]]ի մերկացումները, # [[Արտանիշի թերակղզի|Արտանիշի թերակղզու]] [[կրաքար]]երի մերկացումները, # Սպիտակասար լեռնագագաթի արևելյան մասում [[օբսիդիան]]ների մերկացումները, # [[Լճաշեն (Գեղարքունիքի մարզ)|Լճաշեն]] գյուղի, [[Գավառ (քաղաք)|Գավառ]] քաղաքի շրջակայքի [[էլյուվիալ]] [[քարացրոն]]ները ([[չինգիլ]]ներ), # [[Գրիձոր]], Արգիճի գետերի կիրճերը, # Մարտունի, Գրիձոր, Գեղարքունիք, [[Աստղաձոր]], Վարդենիս գետերի վերին հոսանքների [[տաշտակաձև հովիտ]]ները, # Լիճքի, Կարճաղբյուրի, Գրիձորի, [[Հացառատ]]ի, Երանոսի, Գավառի հանքային և խմելու ջրերի աղբյուրները, # Արեգունի լեռնաշղթայի կաղնու և գիհու նոսր անտառները, # Արեգունու, Սևանի, Փամբակի լեռնաշղթաների անտառային տարբեր մնացուկային ձևերը, # Մասրիկ, Վարդենիս գետերի հովիտների ճահճոտ մարգագետինները և եղեգնուտները, # Գեղամա լեռնաշղթայի արևելյան լանջերի քարացրոնները՝ [[«լուսնային լանդշաֆտ»]]-ը, # Արգիճի գետի ոլորանները և ճահճոտ հովիտը,Վարդենիսի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերից հոսող գետերի կիրճերը՝ անտառային մնացուկային ձևերով։ ՀՀ կառավարության կողմից հաստատված բնության հուշարձանների ցանկը ներկայացված է ՀԱՎԵԼՎԱԾ N3-ում։ Պետք է հատուկ նշել, որ Սևանա լճի ափամերձ շերտի որոշ հատվածներ հարուստ են հնագիտական արժեք ներկայացնող դամբարանադաշտերով, որոնք ուսումնասիրության կարիք ունեն։ == Բնապահպանական խնդիրներ == Սևանա լիճն իր ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական ցուցանիշներով համարվում է քաղցրահամ ջրի ռազմավարական պաշար։ Ցավոք, սկսած 30-ական թվականներից Սևանա լճի ջրի ինտենսիվ և ոչ հաշվենկատ օգտագործման հետևանքով խախտվել է լճի հավասարակշռությունը՝ առաջ բերելով ջրակենսաբանական պրոցեսների և ամբողջ [[էկոհամակարգ]]ի խաթարում, որի շարունակման դեպքում վտանգվում է Սևանա լճի՝ որպես քաղցրահամ ջրամբարի գոյությունը։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում Սևանա լճի էկոլոգիական վիճակը խիստ վատթարացել է, որի համար հիմք են հանդիսացել հետևյալ պատճառները` 1. ջրի մակարդակի իջեցումը, 2. [[թունաքիմիկատներ]]ի և [[օրգանական նյութեր]]ի հոսքը 3. [[անթրոպոգեն]] բացասական ազդեցությունը լճի հարուստ [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] վրա։ 1930–ական թվականներից սկսած` Սևանա լճի ջրի անխնա օգտագործման արդյունքում (էներգիայի արտադրություն և ոռոգում) խախտվեց Սևանա լճի [[Էկոլոգիական հավասարակշռություն|էկոլոգիական հավասարակշռությունը:]] Լճի ջրի կորուստը բերեց մի շարք բացասական հետևանքների` * [[Մակրոֆիտներ]]ի [[կենսազանգված]]ի և [[Ադապտացիա|ադապտացիոն]] ներուժի կրճատում։ * Լճի կենտրոնական հատվածում [[հիպոլիմնիոն]]ի վտանգավոր կրճատում, ուր տեղի է ունենում օրգանական նյութերի հանքայնացում։ Երբ այդ հատվածը լավ զարգացած է, լիարժեք հանքայնացում է տեղի ունենում առանց ջրում լուծված [[Թթվածին|թթվածնի]] պարունակության կրճատման։ * Լճի էկոհամակարգի ֆունկցիոնալ և կառուցվածքային փոփոխություններ և ջրում նյութի [[կենսաքիմիական շրջապտույտ]]ի խախտում։ * Լճի ջրի [[միջին ջերմաստիճան]]ի բարձրացում։ Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր Բոլոր վերը նշված գործոնները իրենց ազդեցությունն են ունեցել լճի [[Էվտրոֆիկացիա|էտրոֆիկացման]] ([[ճահճացման, ծաղկման]]) գործընթացում։ [[Լճի ծերացման (ճահճացման)]] գործընթացում պաշտպանիչ դեր ունի լճի հատակի մոտ գտնվող 40 C հաստատուն ջերմաստիճան ունեցող ջրային շերտը։ Այն թույլ չի տալիս, որ հատակի [[տիղմ]]ը խառնվի լճին։ Եթե ջրի [[ծավալ]]ը և [[խորություն]]ը նվազում է, ապա վերանում է նաև այդ պաշտպանիչ շերտը, ինչի հետևանքով լիճը սկսում է ճահճանալ։ Մեծ Սևանում շերտը լիովին բացակայում էր, [[Փոքր Սևան]]ում այն կար աննշան չափով, սակայն ճահճացման երևույթներն արդեն տարածվում են նաև Փոքր Սևանի վրա. ջուրը կանաչում էր և ծաղկում [[ջրիմուռներ]]ով։ Իր հերթին ճահճացման հետևանքով լճի հատակում էականորեն պակասել էր լուծված թթվածնի քանակը, կրճատվել էր ջրի թափանցիկությունը 13 մ-ից մինչև 3 մ։ Լճում ձկնային պաշարները կրճատվել էին մոտ 50 անգամ, և հատկապես տուժել էին [[էնդեմիկ]] տեսակները։ Սևանա լճի մակարդակի իջեցմանը զուգահեռ, [[Ջրահավաք ավազան|ջրհավաք ավազանում]] տնտեսության տարբեր ճյուղերի ինտենսիվացման հետևանքով, զգալիորեն աճեց [[կենսածին]] տարրերով, [[ծանր մետաղներ]]ով և թունաքիմիկատներով հարուստ հոսքային ջրերի քանակը, որոնք թափվում են լիճ։ Միջին հաշվով տարեկան լիճ է թափվել 7000 տոննա [[ազոտ]], 400 տոննա [[ֆոսֆոր]], մոտ 13 տոննա թունաքիմիկատներ և 135 տոննա ծանր մետաղներ։ Ընդ որում` բնակչությունից և արդյունաբերությունից լիճ թափվող ազոտի քանակը կազմել է 7%, անասնապահությունից` 24% և բուսաբուծությունից` 40%, այսինքն` ընդհանուր աղտոտվածության գերակշռող մասը գյուղատնտեսական ոլորտինն է, որը կազմում է 64%: Մասնագետները հաշվարկել են, որ Սևանա լճի էկոհամակարգի կայունացման միակ նախապայմանը լճի ծավալի մեծացումն է և ջրի մակարդակի բարձրացումը մինչև [[Բալթիկ ծով]]ի մակերևույթի (բ. մ. ծ.) 1903,5 մ նիշը։ Այս նիշին գումարվում է նաև ալիքի առավելագույն բարձրության չափը` 1,5 մ (1903,5 +1,5 =1905,0): Ջրի մակարդակի մինչև 1903 մ բարձրացման հետևանքով մոտ 3037 հա անտառներ կարող են մնալ ջրի տակ։ Եթե լճի հարակից անտառը դառնա լճի հատակը, 5035 խոր մ փայտանյութ կմնա ջրի տակ, 1 հեկտարի վրա՝ 68 տոննա։ [[ՀՀ ԳԱԱ]]-ի հետազոտությունները պարզել են, որ եթե այդ անտառը մնա ջրի տակ, լիճ կլցվի 259 տոննա ազոտ և 23 տոննա ֆոսֆոր, ինչը կարող է կործանարար լինել ոչ միայն ջրի, այլև ձկնատեսակների համար։ Ամենից շատ ազոտ են պարունակում ծառերի տերևներն ու ճյուղերը, որոնք մեծ մասամբ չեն հանվում լճից։ Սևանա լճի էկոլոգիական վիճակի բարելավման նպատակով նախաձեռնությունները սկսվել են դեռևս 1996-98թթ, երբ [[Համաշխարհային բանկ|Համաշխարհային Բանկի]] ֆինանսական աջակցությամբ մշակվեց «Սևանա լճի էկոլոգիական հավասարակշռության վերականգնման ծրագիրը, որը հիմնականում ընդգրկեց հիմնախնդիրների լուծման հետևյալ հարցերը` օրենսդրություն, կառավարման հարցեր, լճի մակարդակի բարձրացում, ջրհավաք ավազանի կեղտաջրերի մաքրում, կենցաղային և արտադրական թափոնների Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր կառավարում, ոչ կետային աղտոտվածությունների կանխում, ձկան պաշարների պահպանություն և վերարտադրություն, կենսաբազմազնության պահպանություն։ Սևանա լճի պահպանության և պաշարների արդյունավետ օգտագործման համար բացառիկ նշանակություն ունեցավ [[Որոտան–Արփա–Սևան]] ջրատեխնիկական համալիրի կառուցումը։ Լճի մակարդակը բնականին մոտ պահելու համար ջրատարը լիճ է տեղափոխում [[Որոտան]], [[Արփա]], [[Եղեգիս]] գետերի հոսքի մի մասը (տարեկան 415 մլն խոր մ)։ Այն բաղկացած է [[Արփա-Սևան|Արփա–Սևան]] (կառուցվել է 1981 թ.-ին, տեղափոխում է 250 մլն խոր մ ջուր) և Որոտան–Արփա (կառուցվել է 2004 թ.-ին, տեղափոխում է տարեկան 165 մլն խոր մ ջուր) թունելային ջրատար համակարգերից։ Վերջին 4-5 տարիների ընթացքում [[ՀՀ Բնապահպանության նախարարություն|ՀՀ Բնապահպանության նախարարության]] կողմից վարած քաղաքականության շնորհիվ նվազել են նաև Սևանա լճից ջրի բացթողումների ծավալը։ Օրենքի համաձայն` թույլատրվում է Սևանից բաց թողնել տարեկան մինչև 170 միլիոն խոր մ ջուր։ Վերջին տարիներին այդ ծավալները տատանվել են 150 միլիոնի սահմաններում (2012 թ.-ին 169 մլն խոր մ)։ Սևանի բնապահպանական խնդիրների լուծմանը նպաստելու համար լճի ավազանում ստեղծվել է [[Սևան ազգային պարկ|«Սևան» ազգային պարկը]]։ Պարկը գտնվում է ՀՀ Բնապահպանության նախարարության իրավասության ներքո։ Պարկը ներառում է 4 արգելոցներ` Նորաշենի, Լիճք-Արգիճի, Գիլլի, Արտանիշի և 2 արգելավայրեր` Գավառագետի և Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային։ Ձեռնարկված միջոցառումների արդյունքում` հատկապես ջրի մակարդակի բարձրացման հետևանքով, լճի ավազանում բնապահպանական իրավիճակը աստիճանաբար բարելավվում է։ Մասնավորապես, լճի կենտրոնական հատվածում նկատվում է ջրի թափանցելիության էական բարելավում, որը միջինում հասնում է 11 մ-ի։ Հետևաբար, ըստ այդ ինտեգրալ ցուցանիշի, ջրավազանը մոտ է 1930-ական թ-ի իր բնական բնութագրիչին, ինչը վկայում է լճի էկոլոգիական իրավիճակի դրական տեղաշարժերի մասին։ == Ոլորտի օրենսդրական դաշտի նկարագրություն == [[Հայաստան]]ում ջրային հարաբերությունները կարգավորվում են Հայաստանի [[ջրային օրենսգրքով]], օրենքներով և այլ իրավական ակտերով։ Ջրային օրենսգրքի համաձայն Սևանա լճի կառավարման և պահպանության հարցերը կարգավորվում են օրենքով։ 2001 թվականի մայիսի 15-ին ընդունվել է [[«Սևանա լճի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենք]]ը, որի կարգավորման առարկան են Սևանա լճի, նրա ջրհավաք ավազանի և տնտեսական գործունեության գոտու էկոհամակարգերի պահպանման, վերականգնման, վերարտադրման, բնականոն զարգացման և օգտագործման հետ կապված Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր հարաբերությունները։ «Սևանա լճի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի համաձայն Սևանա լճի տնտեսական գործունեության գոտի է համարվում Սևանա լճի ջրային և ցամաքային այն տարածքները, որոնց վրա տնտեսական գործունեության իրականացումն անմիջականորեն կամ միջնորդավորված ձևով ներգործում է Սևանա լճի էկոհամակարգի վրա։ Սևանա լճի էկոհամակարգի վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման, բնականոն զարգացման և օգտագործման, նրա ջրհավաք ավազանում տնտեսական և այլ գործունեության կարգավորման նպատակով «Սևանա լճի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանվել են [[Սևանա լճի էկոլոգիական գոտիներ]]ը, որոնցից կենտրոնական գոտին [[Սևան ազգային պարկ|«Սևան» ազգային պարկի]] տարածքն է։ Նշված տարածքը համապատասխան ռեժիմով պահպանվող սահմանափակ տնտեսական և քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտ է։ «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» Հայաստանի օրենքով կարգավորվում են Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքների, այդ թվում` ազգային պարկի գոտիների օգտագործման պետական քաղաքականության իրավական հիմունքները։ Այս օրենքի առումով Ազգային պարկի տնտեսական գոտի է համարվում ազգային պարկի տարածքից առանձնացված տեղամասը, որտեղ թույլատրվում է ազգային պարկի ռեժիմին համապատասխանող տնտեսական գործունեություն, ներառյալ. * էկոլոգիապես մաքուր մեթոդներով գյուղատնտեսական արտադրությունը, * տարածքին բնորոշ հազվագյուտ և արժեքավոր վայրի բույսերի և կենդանիների վերարտադրությունը, * պարկի պահպանության ռեժիմներով չարգելված արտադրության կազմակերպման նպատակով հողերի վարձակալությունը, * օրգանական պարարտանյութերի և բուսական ու կենդանական տեսակների վնասատուների և հիվանդությունների դեմ կենսաբանական ծագում ունեցող պայքարի միջոցների օգտագործումը, * ուսումնական հաստատությունների կրթադաստիարակչական և ուսումնաարտադրական պրակտիկաների անցկացումը և այլն։ «Սևանա լճի մասին» Հայաստանի օրենքով կառավարության իրավասությանն են վերապահված Սևանա լճի և նրա ջրհավաք ավազանի հատուկ պահպանվող տարածքների ռեժիմների և գոտիների սահմանների, ինչպես նաև Սևանա լճում և նրա ջրհավաք ավազանում տնտեսական գործունեության իրականացման կարգի սահմանման, Սևանա լճի էկոհամակարգի վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման, բնականոն զարգացման և օգտագործման բնագավառներում բնական պաշարների օգտագործման, տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից արտանետումների, արտահոսքերի և թափոնների թույլատրելի նորմերի հաստատման, ինչպես նաև ձկան և խեցգետնի պաշարների վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման, դրանց պաշարների Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր որոշման, ձկան և խեցգետնի արդյունագործական որսի քանակների, ձևերի և կազմակերպման կարգի սահմանման լիազորությունները։ [[«Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենք|«Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» Հայաստանի օրենքը]] Հայաստանում բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ստեղծման, առանձնացման, կառավարման, պահպանության և օգտագործման բնագավառում Հայաստանի կառավարության իրավասությանն է վերապահել բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ստեղծման, կատեգորիաների և գոտիավորման սահմանման ու դրանց փոփոխության, ինչպես նաև չափերի և սահմանների վերաբերյալ որոշումների ընդունման և բնության հատուկ պահպանվող տարածքների օգտագործման կարգի սահմանման լիազորությունները։ Հայաստանի կառավարությունը «Սևանա լճի մասին» և «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» Հայաստանի օրենքներով իրեն վերապահված լիազորությունների շրջանակներում 2007 թվականի հունվարի 18-ին ընդունված N 205 որոշմամբ հաստատել է «Սևան» ազգային պարկի 2007-2011 թվականների կառավարման պլանը, որում ներկայացվել են «Սևան» ազգային պարկի գոտիների, այդ թվում` տնտեսական գոտու նկարագրությունը։ Ծրագրով նախատեսված մանրաձկան և ցանցավանդակային տնտեսությունները կարող են հիմնվել միայն «Սևան» ազգային պարկի տնտեսական գոտում, որը հնարավոր կլինի տնտեսությունների համար ընտրված տարածքները Հայաստանի կառավարության կողմից «Սևան» ազգային պարկի տնտեսական գոտու մեջ ներառելու պայմաններում։ Ձկնաբուծության ոլորտը կարգավորող մեկ միասնական օրենք կամ այլ իրավական ակտ դեռևս չկա։ Ձկնաբուծության ոլորտին առնչվող տարբեր հարցեր կարգավորվում են մի շարք ենթաօրենսդրական ակտերով։ Հայաստանի առողջապահության նախարարի 2003 թվականի հոկտեմբերի 9-ի N 995-Ն հրամանով հաստատված «Ձկնամթերքի արտադրությանը և իրացմանը ներկայացվող հիգիենիկ պահանջներ» N 2-III-4.1-06-2003 սանիտարական կանոններով և հիգիենիկ նորմերով սահմանվում են ձկնամթերքի արտադրությանը և իրացմանը ներկայացվող հիգիենիկ պահանջները։ Հայաստանի կառավարության 2005 թվականի դեկտեմբերի 29-ի N 2319-Ն որոշմամբ հաստատված «Ձկան և ջրային կենդանիների անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության» կարգով սահմանվել է ձկան և ջրային կենդանիների անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության իրականացման կարգն ու պայմանները` ջրային կենդանիների արդյունահանման, մթերման, պահպանման, վերամշակման և իրացման գործընթացներում։ Ոլորտը կարգավորում են նաև արտահանմանն ու ներմուծմանն առընչվող իրավական ակտեր, օրինակ` Հայաստանի կառավարության 2010 թվականի հոկտեմբերի 21-ի «ԵՄ երկրներ արտահանման նպատակով ձկան, ջրային կենդանիների, այլ հիդրոբիոնատների և դրանցից ստացված մթերքների մեջ վտանգավոր նյութերի առավելագույն քանակների հսկողության կանոնների մասին» N 1422-Ն որոշումը և այլն։ == Հատուկ պահպանվող տարածքներ == [[Սևան ազգային պարկ|«Սևան» ազգային պարկը]] կազմակերպվել է 1978 թվականին (ՀԿԿ Կենտկոմի և ՀՍՍՀ Մինիստրների խորհրդի N 125 համատեղ որոշումով, մարտի 14-ին) Սևանա լճի ջրհավաք ավազանում բնական ռեսուրսների պահպանման, վերարտադրության, պատմամշակութային և բնության հուշարձանների պահպանության, ռեկրեացիոն հարուստ պոտենցիալի օգտագործման և բարելավման նպատակով։ Այդ նպատակի համար առանձնացվել է 150.1 հազ. հա տարածք, այդ թվում 125.3 հազ. հա ջրային և 24.8 հազ. հա ցամաքային տարածք, որից 2.7 հազ. հա [[Սևանի շրջան|Սևանի]], 4.0 հազ. հա [[Ճամբարակի շրջան|Ճամբարակի]], 11.4 հազ. հա [[Վարդենիսի շրջան|Վարդենիսի]], 3.5 հազ. հա Մարտունու, 3.2 հազ. հա [[Գավառի շրջան|Գավառի]] տարածաշրջաններից։ Մինչև 1997 թվականին պարկի տարածքում գտնվող անտառային ֆոնդերի հողերի մի մասը տնօրինում էին Սևանի, Նորատուսի, Մարտունու և Վարդենիսի անտառտնտեսությունները։ 1997 թվականաին [[ՀՀ բնապահպանության նախարար]]ի թիվ 114 հրամանի համաձայն անտառային ֆոնդի հողերը և [[Անտառտնտեսություն|անտառտնտեսության]] գույքը հանձնվել են «Սևան» ազգային պարկին։ 1998 թվականին նախարարի թիվ 91 հրամանով ազգային պարկին են հանձնվել նաև Սևանա լճի հանգստյան գոտու առափնյա տնտեսության տարածքները և գույքը։ Համաձայն ազգային պարկի կանոնադրության, «Սևան» ազգային պարկը գիտահետազոտական հիմնարկ է, որն իրականացնում է Սևանա լճի և դրա ավազանի բնական [[էկոհամակարգ]]ի և բնական պաշարների պահպանությունն ու օգտագործման վերահսկողությունը։ Ազգային պարկը իր իրավասության շրջանակներում կոորդինացնում և վերահսկում է հանգստի ու [[տուրիզմ]]ի կազմակերպումը, աջակցում է պարկի տարածքում պատմական և մշակութային հուշարձանների պահպանությանը, իրականացնում է միջազգային համագործակցություն։ Հիմք ընդունելով Սևանա լճի` որպես Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանական, տնտեսական, սոցիալական, գիտական, պատմամշակութային, գեղագիտական, առողջապահական, կլիմայական, ռեկրեացիոն և հոգևոր արժեք ունեցող ռազմավարական նշանակության էկոհամակարգի` բնականոն զարգացման, վերականգնման, բնական պաշարների վերարտադրման, պահպանման և դրանց օգտագործման պետական քաղաքականության իրավական նորմերը, Սևանա լճի ջրհավաք ավազանում առանձնացվել են. – Կենտրոնական գոտին՝ «Սևան» ազգային պարկի տարածքը, որի տարանջատման նպատակն է վերականգնել և պահպանել Սևանա լճի էկոհամակարգի բնական վիճակը՝ ջրի որակը, լճի և ափամերձ ցամաքային տարածքների բնական ու արհեստական լանդշաֆտները և կենսաբազմազանությունը։ Կենտրոնական գոտու տարածքը համապատասխան ռեժիմով պահպանվող սահմանափակ տնտեսական և քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտ է. – Անմիջական ազդեցության գոտին` կենտրոնական գոտու սահմաններից դուրս գտնվող ջրհավաք ավազանը՝ մինչև ջրբաժան, որտեղ ցանկացած գործունեություն ուղղակի կամ անուղղակի ճանապարհով ազդում է Սևանա լճի, նրա մեջ թափվող [[ջրահոսքեր]]ի [[հիդրոֆիզիկական]], [[հիդրոքիմիական]], [[հիդրոկենսաբանական]], [[սանիտարաթունաբանական]], [[հիգիենիկ]] և այլ որակական ու քանակական ցուցանիշների վրա (քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտ է)։ – Ոչ անմիջական ազդեցության գոտին` Սևանա լճի ջրհավաք ավազանից դուրս գտնվող՝ լճի վրա հնարավոր ազդեցություն ունեցող Հայաստանի Հանրապետության տարածքն է։ Ոչ անմիջական ազդեցության գոտու տարանջատման նպատակը Սևանա լճի վրա հնարավոր վնասակար ազդեցության կանխումն է։ Ըստ «Սևանա լճի մասին» ՀՀ օրենքի 11-րդ հոդվածի Սևանա լճի էկոհամակարգի վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման, բնականոն զարգացման և օգտագործման պետական քաղաքականության սկզբունքներից է Սևանա լիճը և նրա ջրհավաք ավազանը, ըստ տարածքի գործառնական բնույթի, որպես մեկ ամբողջական համակարգ դիտարկումը։ [[«Սևանա լճի մասին» ՀՀ օրենք]]ի 15-րդ, 16-րդ, 17-րդ, 18-րդ հոդվածներով ամրագրված են ՀՀ կառավարության, բնապահպանության բնագավառում լիազորված պետական կառավարման մարմնի, տարածքային կառավարման մարմինների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունները Սևանա լճի էկոհամակարգերի վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման, բնականոն զարգացման և օգտագործման բնագավառներում։ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2002 թվականի մայիսի 30-ի N927-Ն որոշմամբ հաստատվել է «Սևան» ազգային պարկի նոր կանոնադրությունը, ըստ որի «Սևան» ազգային պարկ պետական հիմնարկը վերակազմավորվել է որպես «Սևան» ազգային պարկ պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն։ Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի շրջանակներում 2005-2006 թվականներին կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում թեմատիկ խմբերի ([[հիդրոլոգներ]]ի, [[բուսաբանների]], [[անտառագետների]], [[կենդանաբանների]] և [[քարտեզագիրների]]), «Սևան ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի, Գեղարքունիքի մարզպետարանի և այլ շահագրգիռ կողմերի առաջարկությունների հիման վրա մշակված և ՀՀ կառավարության 2007թ հունվարի 18-ի N205-Ն որոշմամբ հաստատված «Սևան» ազգային պարկի կառավարման պլանով ներկայացված են 4 գործառական գոտիներ` արգելոցային, արգելավայրային, ռեկրեացիոն և տնտեսական։ [[Արգելոցային գոտիներ]] – «Սևան» ազգային պարկի կառավարման պլանով (2007–2011) առաջարկվում է ստեղծել 4 արգելոց, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 7464 հա (ցամաքայինը` 4289 հա, ջրայինը` 3175 հա)։ Այդ արգելոցներն են. *«[[Նորաշենի» արգելոց]]. Նախկինում գոյություն չի ունեցել, սակայն «Սևան» ազգային պարկի կողմից տարածքը պահպանվել է արգելոցային ռեժիմով։ Այն զբաղեցնում է 839 հա մակերես (ցամաքայինը` 341 հա, ջրայինը` 498 հա)։ Պահպանվում է թռչունների (հատկապես [[հայկական որոր]]ի) բնականոն ապրելակերպն ու վերարտադրությունը։ *[[«Լիճք-Արգիճի» արգելոց]]. Զբաղեցնում է 1175 հա մակերես (ցամաքայինը` 482 հա, ջրայինը` 693 հա)։ Ընդգրկում է գոյություն ունեցող «Լիճք» արգելոցի (ընդհանուր մակերեսը` 600 հա, որից ցամաքայինը` 350 հա, ջրայինը` 250 հա), ինչպես նաև «Ծակքար», «Լիճք» և «Արգիճի» արգելավայրերի գետաբերանային տարածքները։ Արգելոցի նպատակն է պահպանել Լիճքի հանքային աղբյուրները, Արգիճի և Լիճք գետերի գետաբերանների մնացորդային լճակները, Սևանի իշխան, կողակ, բեղլուի ձվադրումն ու զարգացումը։ *[[«Գիլի» արգելոց|Գիլի» արգելոց]]. Տարածքը զբաղեցնում է 1810 հա (ցամաքայինը` 1325 հա, ջրայինը` 485 հա)։ Ընդգրկում է գոյություն ունեցող «Գիլլի» արգելոցի (1000 հա միայն ցամաքային մակերես) տարածքը։ Արգելոցի նպատակն է պահպանել [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]] և [[Գեղամասար (գետ)|Գեղամասար]] գետերի գետաբերանները` հազվագյուտ, արժեքավոր ձկնատեսակների ձվադրման զարգացման համար, ինչպես նաև հարակից ճահճուտների թռչունների բնադրավայրերը։ *[[«Արտանիշի» արգելոց]]. Զբաղեցնում է 3640 հա մակերես (ցամաքայինը` 2142 հա, ջրայինը` 1498 հա)։ Ընդգրկում է գոյություն ունեցող «Արտանիշի» արգելոցի (մակերեսը 6420 հա, որից ցամաքայինը` 2220 հա, ջրայինը` 4200 հա) մեծ մասը։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Արտանիշ թերակղզու մինչսառցային ժամանակաշրջանի ռելիկտային բուսականության ([[Գիհու նոսրանտառային արգելավայր|գիհու]] նոսրանտառներ), հազվագյուտ կենդանիների ([[գորշ արջ]], [[այծյամ]], [[վարազ]], [[բեզոարյան այծ]], ազնվացեղ եղջերու և այլն) միգրացիայի միջանցքի պահպանությունը։ Գոյություն ունեցող [[Կարճաղբյուր|«Կարճաղբյուր»]] (ընդհանուր մակերեսը` 3750 հա, որից ցամաքայինը` 200 հա, ջրայինը` 3550 հա) և [[Նորատուս|«Նորատուս»]] (ընդհանուր մակերեսը` 3600 հա, որից ցամաքայինը` 150 հա, ջրայինը` 3450 հա) արգելոցային գոտիների տարածքներն ընդգրկվել են «Սևան» ազգային պարկի տնտեսական գոտում` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ նախորդ տարիներին դրանք որպես արգելոցային տարածքներ չեն գործել։ [[Արգելավայրային գոտիներ]] – «Սևան» ազգային պարկի կառավարման պլանով առաջարկված է 2 արգելավայր, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 2652 հա (ցամաքայինը` 2359 հա, ջրայինը` 293 հա)։ Այդ արգելավայրերն են. *[[«Գավառագետ» արգելավայր]]. Զբաղեցնում է 845 հա մակերես (ցամաքայինը` 552 հա, ջրայինը` 293 հա), ընդգրկում է «Գավառագետ» արգելավայրի գետաբերանային և «Նորատուս» արգելոցի (ընդհանուր մակերեսը` 3600 հա, որից ցամաքայինը` 150 հա, ջրայինը` 3450 հա) մի մասը։ Պահպանության տակ են Գավառագետի գետաբերանի մնացորդային լճակները և *[[Նորատուս թերակղզու]] ափամերձ հատվածի թռչունների բնադրավայրերը, արժեքավոր հազվագյուտ ձկնատեսակների ձվադրումն ու զարգացումը։ *[[«Գիհի - կաղնուտային» արգելավայր]]. Զբաղեցնում է 1807 հա, տեղադրված է [[Սևանի լեռնաշղթա|Սևան լեռնաշղթայի]] հարավ-արևմտյան լանջերին ([[Դարանակ (գետ)|Դարանակ]], [[Փամբակ (գետ)|Փամբակ]], [[Շամպիր գետ|Շամպիր]], [[Ծափաթաղ]] և [[Ջիլ (գետ)|Ջիլ]] գետերի ավազանները` 1950 մ-ից մինչև 2500 մետրը)։ Պահպանվում են ռելիկտային գիհու տարատեսակները։ * Գեղարքունիքի մարզի տարածքում է գտնվում [[Դիլիջան ազգային պարկ|«Դիլիջան» ազգային պարկի]] մի հատվածը (Ճամբարակի տարածաշրջան, Գետիկի ավազան)։ «Դիլիջան» ազգային պարկը 1958–2002 թվականներին ունեցել է արգելոցի կարգավիճակ (2002 թվականից հետո` [[Ազգային պարկ]])։ * Գեղարքունիքի մարզում են գտնվում հետևյալ արգելավայրերը. # [[Գիհու նոսրանտառների արգելավայր]]ը` կազմավորված 1958 թ. 3310 հա տարածության վրա։ Տեղադրված է Արեգունու և Սևանի լեռնաշղթաների հարավային լանջերին` 2000-2300 մ բարձրության վրա։ Պահպանության օբյեկտներն են ռելիկտային գիհու տարատեսակները` գիհի բազմապտուղ, գիհի գարշահոտ, գիհի կազակական, գիհի երկարատև։ # [[Գետիկի արգելավայր]]ը` կազմավորված 1971թ. 6000 հա տարածության վրա, գտնվում է Գետիկ գետի ավազանում` 1500-2700 մ բարձրության վրա։ Պահպանության օբյեկտներն են անտառային կենդանիները։ Սևանա լճի անմիջական ազդեցության գոտում են գտնվում Ջերմուկի 2 արգելավայրերը. # [[«Ջերմուկի արգելավայրը»|«Ջերմուկի արգելավայրը»`]] կազմավորված 1958 թվականին 3865 հա տարածության վրա, [[Արփա]]գետի վերին հոսանքում, 2000-2500 մ բարձրության վրա։ Պահպանության օբյեկտներն են [[Կաղնի|կաղնու]] անտառները, իսկ կենդանական աշխարհից` [[հայկական մուֆլոն]]ը, [[բեզոարյան այծ]]ը, [[վարազ]]ը և [[Արջեր|արջը]]։ #[[«Ջերմուկ ջրաբանական արգելավայրը»]]` կազմավորված 1981 թվականին՝ 7000 հա տարածության վրա, Արփա գետի վերին հոսանքում։ Պահպանության օբյեկտն է [[հանքային ջրեր]]ի սնման ավազանները։ Պետք է նշել, որ դեռևս 1977 թվին հաստատվել է Ջերմուկի հանքավայրի սանիտարական օկրուգը` սանիտարական գոտիներով, յուրաքանչյուր գոտու օգտագործման ռեժիմի սահմաններով։ Ջրհավաք ավազանի կենսառեսուրսների վերաբերյալ մանրամասն տեղատվություն տրված է ՀՀ կառավարության 2007 թվականի հունվարի 18-ի. N 205-Ն որոշմամբ հաստատված «Սևան» ազգային պարկի կառավարան պլանի 6.2.2, 7.2 կետերում։ == Սևանի հիմնախնդիր == === Փուլային նախագիծ === «Սևանի հիմնախնդիր» հասկացությունը գիտական շրջանառության մեջ է դրվել 20-րդ դարասկզբին։ 1910 ճարտարագետ շինարար Սուքիաս Մանասերյանը, ով մասնակցում էր [[Արալյան ծով]]ը աղետից փրկելու աշխատանքներին<ref>{{Cite book |last=Holding |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/armeniawithnagor0000nich |title=Armenia։ with Nagorno Karabagh |publisher=Bradt Travel Guides |year=2006 |isbn=978-1-84162-163-0 |page=133}}</ref>, հրատարակում է աշխատություն, որում առաջարկում է իջեցնել լճի մակերևույթը 45 մետրով և ջուրը օգտագործել ոռոգման և հիդրոէլեկտրակայանների համար։ 1920-ականներին մշակվեց լճի օգտագործման տեխնիկական երկփուլանի նախագիծ՝ «Սևան-Հրազդան ոռոգչա-էներգետիկական համալիրը»։ Առաջին փուլում, որը պետք է տևեր 50 տարի, ավարտվելու էր լճի մակարդակի արհեստական իջեցումը 50 մետրով, իսկ ջրային հայելու մակերեսը կրճատվելու էր 7 անգամ (Մեծ Սևանը չորանալու էր լիովին)։ Երկրորդ փուլում դադարում էր ջրի դարավոր պաշարների օգտագործումը և հաստատվում է լճի նոր, կայուն ջրային հաշվեկշիռը՝ 700 մլն մ<sup>3</sup> արտահոսքով։ [[Պատկեր:Sevan-Hrazdan-Cascade.png|մինի|ձախից|[[Սևան-Հրազդան կասկադ]]]] 1933-1962 թվականներին կառուցվում են [[Սևան-Հրազդան կասկադ]]ի էլեկտրակայանները։ Արարատյան դաշտի և նախալեռնային շրջանների ոռոգելի հողատարածություններն ավելանում էին մոտ 100 000 հա-ով։ Հայաստանը ստանում է տարեկան ավելի քան 2 մլրդ կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա։ Պարզվեց, որ լճի մակարդակի իջեցումը կարելի է դադարեցնել 1896 մ բացարձակ բարձրության վրա, այսինքն՝ բնական վիճակից 19-20 մ ցած։ Դա նշանակում էր, որ Սևանը կարող էր տալ 170 մլն խմ ջուր, որը չէր կարողանա ապահովել ոչ ջրէկների աշխատանքը, ոչ էլ ոռոգման համար անհրաժեշտ ջրի ծավալը։ === Համեմատական չափագրական տվյալներ === Լճի մակարդակը 1933–2000 թվականների արդյունաբերական շահագործման հետևանքով իջավ 19.6 մետրով, իսկ ծավալը նախկին 58.5 մլրդ խմ-ից կրճատվեց մինչև 32.5 մլրդ խմ։ Ջրի օգտագործված 26 մլրդ մ<sup>3</sup>-ի 65 տոկոսը ծախսվել է էներգիայի արտադրության, իսկ 35 տոկոսը՝ ոռոգման նպատակներով։ Լճի հատակից ազատվել է 25 000 հա տարածք<ref name='Opustynivanie'>{{գիրք|հեղինակ = Վարդևանյան Աշոտ|մաս = |վերնագիր = «Հայաստանում անապատացման դեմ պայքարի գործողությունների ազգային ծրագիր»|բնօրինակ = Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении|հղում = http://www.unccd.int/ActionProgrammes/armenia-rus2002.pdf|հրատարակություն =|պատասխանատու խմբագիր =|վայր = Երևան|հրատարակչություն = |թվական = 2002|հատոր = |էջերի թիվ = 96|մեջբերվող էջեր =|isbn = 99930-935-6-4}}</ref>։ {| class="wikitable" |- ! Ցուցանիշներ !! 1936 թ. !! 2000 թ. !! Տարբերությունը |- | Առավելագույն խորություն՝ մ || 98.7 || 79.7 || -19 % |- | Միջին խորություն՝ մ || 41.3 || 26.8 || -35 % |- | Մակերես՝ կմ<sup>2</sup> || 1416.2 || 1238.8 || -12.5 % |- | Ծավալ՝ կմ<sup>3</sup> || 58.48 || 33.20 || -43.2 % |- | Մակարդակ՝ մ || 1915.97 || 1896.65 || -19.32 մ |} === Սևանա լճի մակարդակի փոփոխման ժամանակագրություն === * 1923 – Սկսվում է լճի ջրերի օգտագործումը տնտեսական նպատակներով [[Պատկեր:Livello lago sevan 1920-2000.gif|300px|մինի|Լճի մակարդակի իջեցումը 20-րդ դարում]] * 1931 – Հայտնվում է լճի մակարդակն իջեցնելու գործողությունների առաջին ծրագիրը, որի համաձայն, հիսուն տարում այն պետք է իջներ 55 մետրով։ Ընդ որում, Սևանից պետք է Փոքր Սևանի տեղում մնար 299 կմ<sup>2</sup> տարածքով մի փոքրիկ լիճ։ * 1933 – Սկսվեցին լճից ջուրը բաց թողնելու աշխատանքները։ Աշխատանքներն ավարտվեցին 1949 թվականին. տարեկան լճի մակարդակն իջնում էր ավելի քան մեկ մետրով։ * 1950-ականների վերջ – Սկսվում է լճի մակարդակի իջեցման նախագծի վերանայումը։ * 1961 – Հրապարակվեց Հայկական ԽՍՀ ԳԱ զեկույցը, որում ասվում էր լճի մակարդակի իջեցման աշխատանքները դադարեցնելու անհրաժեշտության մասին։ Այդ ժամանակ լճի մակարդակն արդեն հասցրել էր իջնել 13.7 մետրով։ Ընդունվեց որոշում՝ [[Որոտան]] և [[Արփա]] գետերի ջրերն ուղղել դեպի Սևան։ * 1981 – Սկսվում է նախագծի իրականացումը։ Արփա գետի [[Կեչուտ]] ջրամբարից մինչև Սևանի ափի [[Արծվանիստ]] գյուղ կառուցվում է 48.3 կմ երկարության թունել։ Այնուհետև, սկսվում է 21.7 կմ երկարության Որոտան-Արփա թունելի շինարարությունը։ * 2003 – Ավարտվում է դեռևս [[Սպիտակի երկրաշարժ]]ի և դրանից հետո սկսված, պատերազմի պատճառով դադարեցված Որոտան-Արփա թունելի շինարարությունը։ Այդ ժամանակ լճի մակարդակը կայունանում է նախնականից քսան մետր ցածր դիրքի վրա։ * 2006 – Լճի մակարդակի բարձրացումը նախորդ տարվա համեմատ կազմում է 41 սմ։ * 2006–2010 – Լճի մակարդակը բարձրանում է տարեկան 25-35 սմ չափով === Էկոլոգիական վտանգներ === {{Հիմնական հոդված|Սևանա լճի պահպանություն}} Լճի մակարդակի իջեցման պատճառով փոխվել է ջրի որակը։ Դրա պատճառ է դարձել գյուղատնտեսական գործունեությունը, կենցաղային և արտադրական թափոնները։ Ներհոսող ջրի հանքայնությունը աճել է 1.5 անգամ։ Հանքային [[ֆոսֆոր]]ի մեծ քանակությանը փոխարինում է [[ազոտ]]ը։ Ջրի լուսաթափանցելիության միջին տարեկանը 12 մետրից դարձել է 4.5 մ, որը հետևանք է Սևանի ավազանում հանքարդյունաբերական գործունեության ծավալման։ Լճի մակարդակի անկման և էկոլոգիական համակարգի քայքայման այլ հետևանքներ են՝ [[Պատկեր:Boat on the Lake Sevan.jpg|մինի|Մոտորանավակ Սևանա լճում]] * Ձկան արդյունաբերական պաշարների ոչնչացում։ Եթե 1990-ական թվականներին Սևանի սիգի ձկնապաշարը մոտ 30 000 տ էր հասնում, ապա այսօր այդ պաշարները գնահատվում են 170-180 տոննա։ Սևանում բնակվող իշխանի 4 ցեղատեսակներից 2-ը՝ ձմեռային բախտակը և բոջակը, անվերադարձ կորել են, իսկ գեղարքունին և ամառային բախտակը մնացել են՝ ի հաշիվ արհեստական վերարտադրության։ Սևանի էնդեմիկ տեսակներից՝ կողակի և բեղլուի վիճակը նույնպես բարենպաստ չէ։ Խեցգետնինը և կարասը, որ ներմուծվել են 1980-ական թվականների սկզբներին, նույնպես նվազում են։ * Լճի հարևանությամբ գտնվող քաղաքներին և լճափերին կառուցված օբյեկտների կոյուղաջրերի լճի մեջ թափվելը։ * Մեծացել է լիճը թափվող գետերի քայքայիչ աշխատանքը և լճի հատակը լցվել է տիղմով։ * Բարակել է լճի շերտի հաստությունը։ Այդ պատճառով Արեգակի ճառագայթները ափամերձ մասերով թափանցում են մինչև լճի խորքերը և տաքացնում են ջուրը։ Դրա հետևանքով լճում սկսել են աճել կապտականաչ ջրիմուռներ, լիճը «ծաղկում» է, ինչը հանգեցնում է լճի ճահճացմանը և մահացմանը * Պակասել է գոլորշացող ջրի քանակը, փոխվել են լճի ավազանի միկրոկլիմայական պայմանները, այսինքն ամառը 1-2 աստիճանով ավելի շոգ է, ձմռանը՝ ավելի ցուրտ։ Այդ պատճառով լիճը ամեն տարի սառցակալում է։ [[Պատկեր:Lake Sevan, its tunnels, and the Hrazdan cascade.png|300px|աջից|մինի|Սևանա լճի [[Որոտան-Արփա-Սևան|ջրատար թունելները]] և [[Հրազդան գետ|Հրազդան]] գետը]] * Ցամաքել են շատ աղբյուրներ Մասնագետները հաշվարկել են, որ Սևանա լճի էկոհամակարգի կայունացման միակ նախապայմանը լճի ծավալի մեծացումն է և ջրի մակարդակի բարձրացումը մինչև 1903.5 մ նիշը։ Այս նիշին գումարվում է նաև ալիքի առավելագույն բարձրության չափը՝ 1.5 մ։ 1905 մետրն այն նիշն է ցամաքի վրա, որից դեպի ջուրը տանող տարածքը պետք է լինի ազատ՝ ջրի տակ անցնելու համար։ Ներկայումս լճի մակարդակը 1900, 49 մ է։ ՀՀ իշխանությունները նախատեսում են, որ Սևանը ցանկալի նիշին կհասնի 2031 թվականին։ 2008 թվականին ՀՀ նախագահի կարգադրությամբ ստեղծվում է Սևանի հիմնահարցերի հանձնաժողովը<ref>{{Cite web |title=DocumentView |url=https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=48718 |accessdate=2016 թ․ հունիսի 2 |website=www.arlis.am}}</ref><ref>{{Cite web |title=ՀԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎ ՍԵՎԱՆԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐՈՎ |url=https://www.a1plus.am/28219.html |accessdate=2016 թ․ հունիսի 2 |website=www.a1plus.am}}</ref>, որը կարգավորում է Սևանի հետ կապված բոլոր հարցերը։ Սկսվել են Սևանա լճի ջրի մարդակի բարձրացման աշխատանքները։ Նախատեսվում է լճի հայելու մակարդակը հասցնել 1903.5 մ բարձրության (ներկայումս 1899 մ է)։ Մակարդակի բարձրացման հետ ի հայտ են գալիս նոր հիմնախնդիր՝ լճի ափերը պատրաստ չեն մակարդակի բարձրացմանը՝ առկա է հսկայական քանակության բուսազանգված, հատկապես անտառ և շինություններ։ Ներկայումս Սևանա լճի ավազանն օգտագործվում է նաև որպես ռեկրեացիոն գոտի։ Գեղարքունիքի մարզի տարածքում 1978 թվականին ստեղծվել է «[[Սևան ազգային պարկ|Սևան»]] ազգային պարկը, որի տարածքում առանձնացվում են հետևյալ ֆունկցիոնալ գոտիները՝ արգելոցային, ռեկրեացիոն, կլիմայաբուժական, հանգստի և զբոսաշրջության, ճանաչողական զբոսաշրջության, լեռնադահուկային սպորտի տարածքներ և այլն։ ==== Ջրածածկման (ողողման) ենթակա տարածքների հիմնախնդիրներ ==== Լճի մակարդակի բարձրացումը (ջրածածկման և ողողման) անխուսափելիորեն կառաջացնի նոր խնդիրներ, եթե նախօրոք չձեռնարկվեն որոշակի միջոցառումներ` ուղղված ջրասուզվող տարածքների համապատասխան հիմնահարցերի լուծմանը։ Ջրածածկման և ողողման ենթակա ափամերձ տարածքները կազմում են մոտ 6334 հա։ ՀՀ Նախագահի 2008 թվականի դեկտեմբերի 25-ի N ՆԿ-234-Ն կարգադրությամբ ստեղծված Uևանա լճի հիմնահարցերի հանձնաժողովի կողմից կատարվող աշխատանքների շրջանակներում մանրամասնորեն ուսումնասիրվում են լճի` օրենսդրությամբ սահմանված մակարդակին հասնելու միջոցառումները, դրա բարձրացման հետ կապված հիմնահարցերը և առաջարկություններ մշակվում վերջիններիս լուծման ուղղությամբ։ Ջրի բարձրացման հետ կապված` ափամերձ տարածքների նախապատրաստման հիմնախնդիրները կարելի է դասակարգել ըստ հետևյալ խմբերի. === Ջրասուզվող բուսածածկ տարածքների մաքրում === Այն ենթադրում է ջրածածկվող տարածքների մաքրում ծառերից, կոճղերից, բուսականությունից, ինչպես նաև հողի շերտից։ Ազատված տարածքները պետք է ամրացվեն խոշոր ավազե կամ մանր գլանաքարի շերտով։ Սևանա լճի մակարդակի բարձրացման հետ կապված` ՀՀ բնապահպանության նախարարության խնդիրների կատարման շրջանակներում, ջրի տակ մնացող անտառածածկ տարածքներում իրականացվում են ծառաթփային բույսերի մաքրման և հեռացման աշխատանքներ։ Ընդհանուր առմամբ, մաքրման ենթակա բուսածածկ տարածքների չափը կազմում է շուրջ 2843.7 հա, իսկ հեռացման ենթակա անտառանյութի ծավալը` 110005 խոր. մ։ ՀՀ բնապահպանության նախարարության կողմից իրականցվելիք ծրագրերի շրջանակներում նախատեսվում է շարունակել Սևանա լճի շրջակայքի ջրածածկվող անտառային տարածքների մաքման, ինչպես նաև գույքագրման և քարտեզագրման աշխատանքները։ === Ջրասուզվող կառուցապատված տարածքների մաքրում === Սևանա լճի ափին 1990-ական թթ.-ից մինչև այսօր շարունակվում են կառուցվել բազմաթիվ շինություններ` առանձնատներ, հյուրանոցներ, սրճարաններ։ Շատ հաճախ դրանք կառուցվում են հենց ափին` 1905.0 մ նիշից ցածր տարածքում` զբաղեցնելով այն գոտին, որը լճի մակարդակի բարձրացման դեպքում պետք է անցնի ջրի տակ (ալիքի ազդեցության գոտի)։ Խնդիրը պետք է լուծվի դասակարգված, ցուցաբերելով տարբեր մոտեցումներ հիմնական, ժամանակավոր, օրինական և ինքնակամ կառույցների նկատմամբ։ === Ջրածածկվող տարածքներում գտնվող հուշարձանների խնդիր === Վերոնշյալ տարածքներում պատմաճարտարապետական արժեքավոր հուշարձանները բացակայում են, առանձին փոքրածավալ կոթողների ջրածածկման պարագայում նախատեսվում է դրանց տեղափոխումը 1905 մ նիշից բարձր տարածքներ կամ թանգարաններ։ Անհրաժեշտ է նախապես ուսումնասիրել տարածքն ըստ հնագիտական արժեքավորության, լուծելով առկա հուշարձանների պահպանման հետ առնչվող խնդիրները։ Նախագծի գրաֆիկական մասում` պատմության ու մշակույթի հուշարձանների տեղաբաշխվածության ուրվագծում ներկայացված է ջրածածկման և ողողման նիշերի նկատմամբ վերջիններիս տեղակայվածությունը՝ պեղման գոտիների մասնակի ջրածածկման պարագայում նախատեսելով նախնական հետազոտական, պեղման, արժեքավոր գտածոների թանգարանացման աշխատանքների իրականացում։ === Ջրածածկվող տարածքներից ինժեներական ենթակառուցվածքի գծերի տեղափոխման խնդիրներ === Լճի մակարդակի բարձրացման հետևանքով ինժեներական ենթակառուցվածքների ոլորտում առաջացող խնդիրների թվում հարկ է նշել, որ բարձր լարման էլեկտրահաղորդման գծերի հենարաններ, տրանսֆորմատորային ենթակայաններ, ԳԲԿ-եր, գազատար խողովակաշարերի որոշակի հատվածներ, պոմպակայաններ մնում են ջրածածկվող տարածքներում։ Վերոնշյալ խնդիրների լուծման ուղղությամբ համապատասխան մարմինների կողմից իրականացվում և նախատեսված են իրականացման անհրաժեշտ աշխատանքներ։ Մասնավորապես, 2008 թվականին «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ի կողմից կատարվել են Կապուտակ 110 կՎ լարման էկեկտրահաղորդման ԲԼՕԳ-ի Դրախտիկի հատվածի նախագծման և տեղափոխման աշխատանքները։ Ջրի մակարդակի աստիճանական բարձրացման հետ կապված, նախատեսվում է իրականացնել Լճաշեն 35/10 կՎ տրանսֆ. ենթակայանի, «Կամո» 35 կՎ ՕԳ (5 հենարանի) տեղափոխության, «Լճաշեն» 35 կՎ ՕԳ տեղափոխության, «Երանոս» 35 կՎ ՕԳ 1 կմ հատվածի վերակառուցման, 3 հատ 10/0,4 կՎ լարման ենթակայանների, 10 կՎ ՕԳ և 0,4 կՎ ՕԳ էլեկրահաղորդման գծերի մի շարք հատվածների տեղափոխման աշխատանքները։ Ջրի մակարդակի բարձրացման հետևանքով առաջանում է նաև առանձին մասնավոր սպառողներին պատկանող 10/0,4 կՎ լարման տրանսֆորմատորային ենթակայանների տեղափոխման խնդիրը։ Որոշակի խնդիրներ են առաջանում գազամատակարարման ոլորտում։ Սևանի մակարդակը բարձրացնելու դեպքում ջրածածկ են լինելու միջին և բարձր ճնշման գազատարերի որոշակի հատվածներ։ Գազատարների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 19891 մ, որից 11146 մ ստորգետնյա։ Սևանա լճի մակարդակը բարձրացնելու դեպքում ջրածածկ են լինում Սևանա լճի ափամերձ տարածքում կառուցված Մարտունու տարածաշրջանի Զոլաքարի N 1 և 2, Մարտունիի N 1 և 2, Աստղաձորի N 1 և 2 ու Երանոսի N 1 և 2 աստիճանի պոմպակայանները, ինչպես նաև Մարտունի Աստղաձոր բարձր լարման էլեկտրական հաղորդման գծերի 35 կՎ ՕԳ հենարաններ և 10/0,4 կՎ լարման ենթակայանը։ === Ջրածածկվող տարածքներից ավտոմոբիլային ճանապարհների դուրս բերման խնդիրներ === Սևանի մակարդակը բարձրացնելու հետևանքով անհրաժեշտություն է առաջանում ընդհանուր առմամբ իրականացնել նոր ճանապարհների կառուցման աշխատանքներ, ափապաշտպան միջոցառումներ ու ջրահեռացման համակարգի վերակառուցման աշխատանքներ, այդ թվում` Մ-4 Երևան-Սևան-Իջևան-Ադրբեջանի սահման ավտոճանապարհի որոշակի հատվածների հողապաստառի վերականգնում և հենապատերի կառուցում, Մ-10 Սևան-Մարտունի-Գետափ ավտոճանապարհի ջրածածկ հատվածի վերականգնում, Մ-14 Ծովագյուղ- Շորժա-Վարդենիս ավտոճանապարհի առանձին հատվածների վերականգնում և այլ անհրաժեշտ աշխատանքներ։ ՀՀ Նախագահի 2008 թվականի դեկտեմբերի 25-ի N ՆԿ-234-Ն կարգադրությամբ ստեղծված Uևանա լճի հիմնահարցերի հանձնաժողովի կողմից մանրամասնորեն հաշվարկվել են ափամերձ տարածքների ջրածածկման հետևանքով կատարվելիք աշխատանքների ծավալները` վերը թվարկված հիմնախնդիրների լուծման նպատակով։ Լճի մակարդակը բարձրացնելու հետևանքով առաջացող հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված միջոցառումները պետք է նախատեսվեն և իրականացվեն Սևանա լճի մակարդակի կանխատեսվող բարձրացման հաշվարկային ժամանակացույցին զուգահեռ կամ առաջանցիկ տեմպերով == Ձկնատեսակներ, ձկան պաշարներ == Սևանա լիճն իր եզակի ու հարուստ ֆլորայով և ֆաունայով արժեքավորվում է հանրապետության [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] համակարգում, իսկ կենսապաշարները՝ մասնավորապես ձկնային պաշարները, կարևոր տեղ են գրավում մարզի և հանրապետության բնակչության սննդաբաժնում։ Սևանա լճի ձկները ներկայացված են [[Սաղմոնաձկներ|Սաղմոնազգի]] (''Salmonidae''), [[Սիգազգի]] (''Coregonidae'') և [[Ծածանազգի]] (Cyprinidae) ընտանիքներով։ Սաղմոնազգիներին է պատկանում էնդեմիկ տեսակ [[Սևանի իշխան]]ը (''Sevan Trout–Salmo ischchan Kessler'') իր 4 էկոլոգիական ենթատեսակներով` * Ամառային բախտակ (''S. ischchan aestivalis''), * Ձմեռային բախտակ (''S. ischchan ischchan''), * Գեղարքունի (''S. ischchan gegarkuni''), * Բոջակ (''S. ischchan danilewskii''): Սիգազգիների ընտանիքի ներկայացուցիչը 1920-30-ական թվականներին լճում կլիմայավարժեցված [[սիգ]]ն է։ Որպեսզի ձկնորսության քանակը ավելացվի նոր ձկանտեսակներ են ներկայացվել` [[Լադոգայի սիգ]] և [[Չուդ լճի սիգ]], որոնք հաստատվելով Սևանում առաջացրեցին նաև [[հիբրիդ]] տեսակ Սևանի սիգ։ Լճի մակարդակի արհեստական իջեցման հետևանքով իշխանի համար կենսաբանական պայմանները խիստ վատացան։ Մինչև լճի մակարդակի իջեցումը ձկան տարեկան որսը գրեթե հավասարապես կազմված էր [[Իշխան ձուկ|իշխանից]] և [[Կողակ (ձուկ)|կողակից]] (համապատասխանաբար 50% և 40%)։ 1940-ականների սկզբից սկսեց նվազել իշխանի թվաքանակը, իսկ 1960-ականների կեսերին, լճային ձվադրավայրերի չորացման հետևանքով, կտրուկ վատացան դրանց վերարտադրման պայմանները։ Այս շրջանում սիգն անցնում է կլիմայավարժեցման ադապտացիայի փուլը և 1960 թ.-ից սկսած դրա պաշարները աճում են` 1965 թվականին կազմելով ձկան տարեկան որսի 4%-ը։ Իշխանի բաժինը կրճատվում է մինչև 27.5%, կողակինը` 32%։ Քանի որ Սևանի կողակը ձվադրում է ինչպես լճում, այնպես էլ դրա մեջ թափվող գետերում, լճային ձվադրավայրերի կրճատման արդյունքում խախտվում են նաև կողակի բազմացման պայմանները, որի արդյունքում կրճատվում են պաշարները։ Լճի տրոֆայնության աճի շրջանում իշխանի պաշարները շարունակում են նվազել, որի արդյունքում նախ 1976 թվականից արգելվում է դրա արդյունահանումը, իսկ 1978 ՀՀ ԳԱԱ ԿՀԷԳԿ [[Հիդրոէկոլոգիայի և ձկնաբանության ինստիտուտ]] Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր թվականին այն ընդգրկված էր [[ԽՍՀՄ]] [[Կարմիր գիրք|Կարմիր գրքի]] մեջ, իսկ 1987 թվականին Սևանի բեղլուի հետ միասին գրանցվում են [[Հայաստանի Կարմիր գիրք|Հայաստանի Կարմիր գրքում]]։ Սիգի քանակն այս ընթացքում շարունակում է աճել և 1970-ական թվականներին դրա արդյունագործական կենսազանգվածը հասնում է 12000-13000 տոննա։ Չնայած լճից ձկնորսության արգելքներին և պլանավորված մանրաձկան պաշարների տարեկան ավելացման ծրագրին` ներկայումս իշխանը զուրկ է բնական ինքնավերարտադրության հնարավորությունից։ Նրա չորս ենթատեսակից երկուսը՝ [[ձմեռային իշխան]]ն ու [[բոջակ]]ը համարվում են իսպառ վերացած, իսկ [[գեղարքունի ձուկ|գեղարքունին]] և [[ամառային իշխան]]ը պահպանվել են աննշան քանակությամբ։ [[Կողակ (ձուկ)|Կողակը]] կորցրել է արդյունագործական նշանակությունը, իսկ [[բեղաձուկ]]ը հանդիպում է հազվադեպ։ Այժմ ստորև ներկայացնենք ձկնատեսակների էկոլոգիական բնութագրերը և տնտեսական նշանակությունը։ 1. [[Սևանի իշխան]] - այս էնդեմիկ, անհետացող տեսակի կանոնավոր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ պոպուլյացիան գտնվում է ծայրահեղ վատ վիճակում։ Իշխանի անհետացման հիմնական պատճառներն են` լճային ձվադրավայրերի չորացումը, ձվադրավայր հանդիսացող գետերի աղտոտումը և ձկնագողությունը։ Վերջին տարիներին այս տեսակի արհեստական վերարտադրության վերաբերյալ ստացված տվյալների հիման վրա կարելի է եզրակացնել, որ ներկայումս լճում մնացել է միայն գեղարքունի ենթատեսակը, որի բնական վերարտադրությունը լճում նույնպես տեղի չի ունենում։ Այդ նպատակով Բնապահպանության նախարարության «Հայաստանում ձկան էնդեմիկ տեսակների պաշարների համալրում» ծրագրով մասնավոր տնտեսությունից պայմանագրային հիմունքներով գնվում և Սևանա լիճ են բաց թողնվում իշխանի երկու ենթատեսակների մանրաձկներ։ 2. [[Սիգ]] – սիգի պոպուլյացիայի միջին տարիքը 3.1 –ից (1991 թ.) նվազել է մինչև 1.1` 2004 թ. և 1.6` 2005թ.: Ընդ որում` 1990–ական թվականներին որսաբաժնում մոդալ տարիքային խմբերը 2-3 տարեկան ձկներ էին, իսկ 1999թ-ին` 1+ և 2+ տարիքային խմբերը։ 1980-ական թվականների համեմատ` լճի ձկնարդյունավետությունը 2005 թվականին կրճատվել է 17 անգամ։ Չնայած, յուրաքաչյուր տարի որոշվել են սիգի որսաչափերը, այնուամենայնիվ արդյունագործական ծանրաբեռվածությունը պոպուլյացիայի վրա մի քանի անգամ գերազանցել է թույլատրելի որսի սահմանները։ 3. [[Սևանի կողակ]] և [[Սևանի բեղլու]] – Հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ շարունակվում է կրճատվել այս տեսակների [[պոպուլյացիա]]ների թվաքանակը։ Ընդ որում` կողակի պաշարների նվազումը լճային ձվադրավայրերի չորացման և ձվադրման շրջանում արդյունահանման հետևանք է։ 2005թ. իրականացված հետազոտություների արդյունքների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ կողակի աճի տեմպերը, 1980-ական թվականների համեմատ, արագացել են, տեղի է ունեցել նաև կողակի պոպուլյացիայի երիտասարդացում և միջին չափերի փոքրացում` 30.0-ից 22.9 սմ, ինչը ինտենսիվ որսի Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր արդյունք է։ Ընդ որում` առավել ինտենսիվ է ընթանում փոքր տարիքային խմբերի աճը, որն առատ կերային բազայի առկայության ապացույց է։ 4. [[Լճածածան]] – արծաթափայլ լճածածանը լիճ է ներթափանցել 1980-ական թվականների սկզբներին։ Սևանա լճում աճում է լճածածանի մեկ պոպուլյացիա, որն այստեղ առաջացնում է բազմաթիվ սնվող և բազմացող վտառներ։ Այն զանգվածաբար հանդիպում է Սևանա լճի ամբողջ ափամերձ հատվածում։ Սևանա լճում լճածածանի սննդառության և վերարտադրման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս ենթադրել, որ, Սևանի սակավատեսակ [[իխտիոֆաունա]]յի, պայմաններում, այս նոր տեսակը ընդունակ է ավելացնել իր թվաքանակը։ === Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման և ձկնաբուծության համալիր զարգացման ծրագիր === Սևանա լիճը [[Հայաստան]]ի բնության հրաշալիքներից և հայ ժողովրդի ազգային խորհրդանիշներից է, որն ունի հանրապետական և տարածաշրջանային բացառիկ տնտեսական ու էկոլոգիական նշանակություն։ Սևանա լիճն իր եզակի ու հարուստ [[ֆլորա]]յով և [[ֆաունա]]յով կարևոր տեղ ունի հանրապետության [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] համակարգում, իսկ [[կենսապաշար]]ները՝ մասնավորապես ձկնային պաշարները, կարևոր տեղ են գրավում մարզի և հանրապետության բնակչության սննդաբաժնում։ Տարաբնույթ անբարենպաստ [[մարդածին]] գործոնների ազդեցության ներքո անցյալ դարի կեսերից [[Իշխան ձուկ|իշխան]] ձկնատեսակի գլխաքանակը կտրուկ նվազել է և տեսակը կորցրել է իր արդյունագործական նշանակությունը։ [[ՀՀ կառավարություն|ՀՀ կառավարության]] կողմից վերջին տարիներին ձեռնարկվում են Սևանա լճի [[մակարդակ]]ի և ջրային պաշարների ավելացմանն ուղղված միջոցառումներ, որոնք բացառիկ կարևորություն ունեն [[Լիճ|լճի]] [[էկոհամակարգ]]ի վերականգնման համար։ Սակայն, հարկ է նշել, որ լճի մակարդակի բարձրացման և ջրի ծավալի մասնակի ավելացման միջոցով Սևանի խախտված էկոհամակարգի վերականգնման խնդիրները չեն կարող լուծվել առանց [[էնդեմիկ]] տեսակների պահպանման և դրանց բնական պաշարների վերականգնմանն ուղղված գործնական միջոցառումների իրականացման։ Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման և [[Ձկնաբուծություն|ձկնաբուծության]] զարգացման համալիր ծրագիրը (այսուհետ` ծրագիր) սահմանում է երկարաժամկետ հատվածում ճյուղի զարգացման համար անհրաժեշտ միասնական պետական քաղաքականության հիմնական ուղղությունները և անհրաժեշտ միջոցառումները։ Ձկնաբուծության զարգացումը Սևանա լճում կարող է ունենալ նաև շատ կարևոր ռազմավարական նշանակություն լճի ավազանի բնակավայրերի համար, որտեղ այն կարող է դառնալ հազվագյուտ եկամտաբեր ճյուղերից մեկը։ Ծրագրի ռազմավարական նպատակը Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնումը և Սևանի հիմնախնդիրների լուծումն է։ Ծրագրի նպատակին հասնելու ուղիներն են. * Սևանա լճում մինչև 2023թ. մոտ 50 000 տոննա լճի էնդեմիկ ձկնատեսակների էկոլոգիապես կայուն արտադրության կազմակերպում և ամբողջական արժեշղթայի զարգացում, * բնական վերարտադրության պայմանների ստեղծում, * Սևանի հիմնադրամի հզորացում, միջոցների հատկացում Սևանի հիմնախնդիրների լուծմանը։ Նշված նպատակներին հասնելու համար անհրաժեշտ է ապահովել ոլորտի նորարարական զարգացումը` հիմնված [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային]], [[հողային]] և [[կենսաբանական ռեսուրսներ]]ի Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր պահպանության, վերարտադրության և բանական օգտագործման վրա, ինչպես նաև ապահովել հայրենական ձկնարդյունաբերության միջազգային մրցունակությունը։ Ռազմավարական նպատակի ապահովումը պահանջում է ոլորտի զարգացման պետական կառավարման համալիր մոտեցում և ենթադրում է հետևյալ խնդիրների լուծումը. * ձկնաբուծության ոլորտի նորմատիվային իրավական բազայի կատարելագործում, որը կհամապատասխանի նրա արդյունավետ զարգացմանը, * ձկնաբուծության ոլորտում պետական գործառույթների արդյունավետ իրականացում, * պետության և մասնավոր հատվածի համագործակցության միջոցով բարձր մրցունակությամբ ինստիտուցիոնալ միջավայրի ստեղծում, ինչը կխթանի գործարար ակտիվությունը և կապիտալի ներհոսքը ձկնաբուծության ոլորտ, * կառուցվածքային դիվերսիֆիկացիայի և նորարարական զարգացման ապահովում, * Սևանա լճի էնդեմիկ ձկնատեսակների արհեստական վերարտադրության զարգացում, ինչպես նաև դրանց գենոֆոնդային հավաքածուների և մայրական վտառների ձևավորում, * Սևանա լճի կենսառեսուրսների և նրանց կյանքի միջավայրի պահպանության համակարգի կատարելագործում, * ձկնաբուծության ոլորտի գիտական հետազոտությունների և մշակումների ընդլայնում, ինչպես նաև ոլորտի գիտատեխնիկական ներուժի և ուսումնական հաստատությունների զարգացում, * ձկնամթերքի վերամշակման հզորությունների զարգացում, * ձկնամթերքի պահպանման և տեղափոխման մեթոդների կատարելագործում, * ձկնամթերքի իրացման ամբողջական շղթայի կազմակերպում, * ձկնաբուծության ոլորտում խորհրդատվական գործունեության զարգացում, այդ թվում կառավարչական և ֆինանսական խորհրդատվության, աուդիտի, ճարտարագիտության, [[մարքեթինգ]]ի, [[բրենդինգ]]ի, [[հասարակական կապեր]]ի զարգացման և այլն, * ձկնաբուծության ոլորտի տեղեկատվական ապահովման համակարգի ստեղծում։ Ծրագրի իրականացման համար նախատեսվում են հետևյալ միջոցառումները. * ձկնաբուծության նպատակով տրամադրվող տարածքների սահմանում, * տեխնոլոգիաների սահմանում, * ձկնաբուծական տնտեսության նորմաների սահմանում, * օրգանական ձկնաբուծության անհրաժեշտության սահմանում, * բուծվող ձկնատեսակների, մանրաձուկ մատակարարողների կանոնակարգում, * վճարների և լիճ բաց թողնվող ձկան քանակի սահմանում, * պետություն – մասնավոր համագործակցության տարբերակների մշակում, * Սևանա լճում ձկան բնական վերարտադրության համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծում, * մայրական կազմի առանձնացում, [[ձկնկիթ]]ի և [[Մանրաձկներ|մանրաձկան]] արտադրություն, * ֆինանսավորող կառույցի ստեղծում, Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր * Սևանա լճում ցանցավանդակային ձկնաբուծությամբ զբաղվող իրավաբանական անձանց միության ստեղծում, * ներդրողների ներգրավում, * գիտահետազոտական կենտրոնի և լաբորատորիայի ստեղծում, * մասնագետների պատրաստում և վերապատրաստում, * որակի և անվտանգության հավաստագրման համակարգի ներդնում, * բրենդի ստեղծում, դիրքավորում և առաջմղում։ Ծրագրի իրականացումից ակնկալվող տնտեսական, սոցիալական և բնապահպանական արդյունքներն են. 1. Ծրագրի առաջին 10 տարիների ընթացքում հասնել տարեկան մոտ 50 000 տոննա ձկան արտադրության, վերամշակման և արտահանման, որի արժեքը կկազմի շուրջ 154 մլրդ դրամ։ 2. Յուրաքանչյուր տարի արտադրվող ձկան 1.5% լիճ բաց թողնել (ծրագրված հզորության ապահովման պարագայում լիճ բաց թողնվող ձկան քաշը կկազմի տարեկան շուրջ 750 տ)։ 3. Տարեկան 10 000 տ և ավելի ձկան արտադրության պարագայում Հայաստանում ձկան կերի արտադրության լուրջ նախադրյալներ կստեղծվեն։ Սա իր հերթին հնարավորություն կտա խթանելու բուսաբուծությունը, քանի որ ձկան կերի բաղադրության ավելի քան 50-70%-ը տարբեր գյուղատնտեսական մշակաբույսեր են։ 4. Սևանի իշխանի արտադրության ոլորտում 2500-3000, իսկ ընդհանուր արժեշղթայում` 5000-6000 աշխատատեղի ստեղծում։ 5. Ստեղծվող տնտեսությունների կողմից վճարվող գումարների հաշվին Սևանի հիմնադրամի հզորացում` Սևանա լճի ավազանի խնդիրների լուծման նպատակով։ Ծրագրված հզորության ապահովման պարագայում այդ գումարը կկազմի տարեկան շուրջ 23 մլրդ դրամ։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="175"> Պատկեր:Sevan Island2.jpg Պատկեր:Sevanavanq 01.jpg Պատկեր:Sevan Island1.jpg Պատկեր:Sevan peninsula.jpg Պատկեր:Sevan Lake 1960.jpg|1960 թվական Պատկեր:Lake Sevan in May (1).jpg </gallery> <gallery mode="packed" heights="225px"> File:Lake Sevan from Harsnakar.jpg </gallery> == Տես նաև == * [[Սևան ազգային պարկ]] * [[Սևանա լճի պահպանություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|30em|group=note}}<div class="references" style="height: 350px; overflow: auto; padding: 3px" >{{ծանցանկ|2}}</div> == Արտաքին հղումներ == *[https://sevan-park.am Սևան ազգային պարկ] *[https://www.youtube.com/watch?v=biKJlRhvRqk Եվրոպական Arte Tv հը ֆիլմը «Սեւան» ազգային պարկի մասին, 2024] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=315|ստուգված=1}} {{Հայաստանի թեմաներ}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}} [[Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լճեր]] [[Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի տեսարժան վայրեր]] [[Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լճեր]] [[Կատեգորիա:Սևանա լիճ]] a8uooyamybxgdzxjnltbfzwqm529yq0 10722357 10722356 2026-04-08T19:54:36Z Սահակ 24 /* Արտաքին հղումներ */ 10722357 wikitext text/x-wiki {{այլ|Սևան (այլ կիրառումներ)}} {{Աուդիո հոդված|Hy-Սևանա լիճ (Lake Sevan).ogg|նոյեմբերի 28, 2017|5479848}} {{Տեղեկաքարտ Լիճ |անվանում = Սևանա լիճ |բնօրինակ = |պատկեր = Sevan Armenia Севан Армения.jpeg |նկարագրում = Սևանա լիճը |պատկերի լայնություն = 300 |lat_d = 40.316667 |lat_NS = |long_d = 45.35 |long_EW = |region = AR | լայնք = 40.316667 | երկայնք = 45.35 |տեղագրություն= [[Գեղարքունիքի մարզ]]<br />{{դրոշավորում|Հայաստան}} |բծմ= 1900 |երկարություն = 70 |լայնություն=32 |մակերես= 1260 |ծավալ= 32.92 |ափ = |ամ. խորություն = 83 |մ. խորություն = 26.8 |աղիություն= |թափանցիկություն= 4.5 |մգետեր =28, որոնցից են՝ [[Վարդենիս (գետ, Գեղարքունիքի մարզ)|Վարդենիս]], [[Մարտունի (գետ)|Մարտունի]], [[Արգիճի]], [[Աստղաձոր]], [[Գավառագետ]], [[Ձկնագետ]] |դգետեր = [[Հրազդան գետ]] |երկիր = Կովկասյան լեռներ |երկիր2 = Հայաստան |պատկեր2 = Sevan aerial.jpg |նկարագրություն2 = Լճի տեսքը տիեզերքից |ալտերնատիվ քարտեզ2 = Armenia with NKR relief map.png |կատեգորիա= Lake Sevan |ջրահավաքի մակերեսը=5000}} '''Սևանա լիճ''', բարձրլեռնային քաղցրահամ խոշոր [[լիճ]] [[Հայաստան]]ի [[Գեղարքունիքի մարզ]]ում՝ ծովի մակարդակից մոտ 1900 մետր բարձրության վրա։ Այն երկրագնդի քաղցրահամ ջուր ունեցող 2-րդ բարձրադիր լիճն է [[Հարավային Ամերիկա]]յի [[Տիտիկակա]] լճից հետո։ Լճի երկարությունը 70 կմ է, առավելագույն լայնությունը՝ 55 կմ։ Հայելու մակերեսը կազմում է 1260 կմ², որով ամենախոշորն է [[Հարավային Կովկաս]]ի տարածքում։ Միջին խորությունը 46.8 մ է, ամենախոր վայրը՝ 83 մ։ Ջրի ծավալը 32,92 մլրդ մ³ է։ Սևանա լիճը Շորժայի ստորջրյա թմբով բաժանվում է 2 մասի՝ Մեծ Սևանի (37.7 մ միջին խորություն) և Փոքր Սևանի (50.9 մ)։ Սևանա լիճը [[Հայկական բարձրավանդակ]]ի՝ մեծությամբ երկորդ լիճն է՝ [[Վանա լիճ|Վանա լճից]] հետո, որովհետև 2025 թվականի տվյալներով [[Ուրմիո լիճ]]ը, որը գտնվում է Իրանի տարածքում, զգալիորեն ցամաքել է։ Ի տարբերություն այդ երկուսի՝ բաց լիճ է և ունի [[քաղցրահամ ջուր]]։ Լիճ են թափվում 28 մեծ ու փոքր գետակներ որոնցից են՝ [[Արգիճի]], [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]], [[Գավառագետ]], [[Կարճաղբյուր]], [[Վարդենիս (գետ, Գեղարքունիքի մարզ)|Վարդենիս]], [[Ձկնագետ]], սակայն սկիզբ է առնում միայն մեկը՝ [[Հրազդան գետ|Հրազդանը]]։ Վերջինիս շնորհիվ ջրերի տարեկան արտահոսքը կազմում է 0.7 կմ³։ Լճի ծագումնաբանական վարկածներից մեկի համաձայն՝ այն առաջացել է չորրորդական ժամանակաշրջանում։ Գոյացել է հրաբխային գործունեության հետևանքով՝ միջլեռնային տեկտոնական իջվածքում սառցադաշտային և ձնհալոցքային ջրեր լցվելու արդյունքում։ Չորս կողմում առանձնակի շրջապատում են [[Արեգունու լեռնաշղթա|Արեգունու]], [[Սևանի լեռնաշղթա|Սևանի]], [[Վարդենիսի լեռնաշղթա|Վարդենիսի]], [[Գեղամա լեռնաշղթա|Գեղամա]] լեռները։ Սևանա լճի ջրերը Հրազդան գետի միջոցով ոռոգում են [[Արարատյան դաշտ]]ը։ Հրազդան գետի վրա կառուցված 6 [[էլեկտրակայան]]ները ձևավորում են հանրապետության ամենամեծ՝ [[Սևան-Հրազդան կասկադ]]ը։ [[Հայկական ԽՍՀ|Խորհրդային իշխանության]] տարիներին լճի մակարդակը զգալիորեն իջել է, ինչի հետևանքով տարածաշրջանում առաջացել է [[էկոլոգիա]]կան խնդիր։ 1978 թվականին ստեղծվել է [[Սևան ազգային պարկ]]ը։ Ջրի մակարդակը վերականգնելու համար կառուցվել է [[Արփա-Սևան]] (48.3 կմ, 1963–81 թվականներ), ապա՝ [[Որոտան-Արփա]] ջրատարները (21, 6 կմ, 2004 թվական)։ == Անվանում == Երկար ժամանակ լճի անունը բացատրվում էր հայերեն [[սև]] և [[վանք]] բառերից, որոնք բնութագրում էին [[Սևանավանք]]ը<ref>Տե՛ս [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/text7.htm Сведения арабских писателей о Кавказе, Армении и Адербейджане: VII. Ал-Мукаддасий // Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа. Вып. 38. Тифлис. 1908] տեքստի [http://www.vostlit.info/Texts/Dokumenty/Kavkaz/Karaulov/primtext7.htm 38-րդ մեկնաբանությունը:]</ref>։ Վերջինս կառուցել էր [[Սյունիքի իշխանություն|Սյունիքի]] իշխանուհի [[Մարիամ Բագրատունի]]ն սև [[տուֆ]]ից (9-րդ դար)։ Սևանա լճի ափին կատարված հնագիտական պեղումների ժամանակ հայտնաբերվել է [[Վանի թագավորություն|ուրարտական]] սեպագիր արձանագրություն, որը թվագրվում է մ.թ.ա. 9-6-րդ դարերին։ Այն թույլ է տալիս եզրակացնել, որ անվանումը կարող է ուրարտերեն լինել. '''«սունիա»''' նշանակում է «լիճ»<ref name='Pospelov'>{{Ռուսերեն գիրք |автор=Поспелов Е. М. |заглавие=Географические названия мира: Топонимический словарь: Свыше 5 000 единиц |ответственный=Отв. ред. Р. А. Агеева |год=1998 |место=М. |издательство=«Русские словари» |страницы=160 |страниц=372 |isbn=5-89216-029-7}}</ref>։ '''Սունիա''' անվանումը, որպես ջրային աշխարհագրական տերմին, հանդիպում է  ներկայիս շատ հնդեվրոպական լեզուներում, ինչպիսիք են՝ անգլերեն - '''sea''', հունարեն - θάλασσα /thál('''assa''')/, իսլանդերեն - '''sjó''', դանիերեն - '''h(s)av''', պանջաբերեն և բենգալերեն - /'''Samudara/''', հոլանդերեն - '''zee''', հինդի լեզվով - /'''samudr'''/, շվեդերեն - '''h(s)av''', գերմաներեն - ​der '''See''' և այլն, ինչպես նաև ստորև նշված՝ պարսկերեն - Դարյա-'''Շ(Ս)իրին''' և հին պարսկերեն անվանումը՝ Գաո-'''սրավագա'''։ Պատմական տարբեր ժամանակաշրջաններում լիճն ունեցել է տարբեր անուններ՝ Գեղարքունյաց ծով, Գեղամա ծով (հին հայկական անվանում), պարսկական Դարյա-Շիրին, անտիկ շրջանում Լիկնիտիս (Lichnitis), որը ծագել է հայերեն լիճ բառից։ Ուշ միջնադարում<ref>[http://www.iranicaonline.org/articles/arran-a-region Arrān]<blockquote>… the Armenian province of Siwnikʿ or Sisakan (the mountainous region lying between Lake Sevan, later Turkish Gökče, and the Araxes, hence to the west of Arrān)</blockquote></ref> լիճը կոչվել է նաև «Գյոքչա»<ref>Озеро Гокча (Gokcha) на [http://old-map.narod.ru/e6.html атласе] Blackie & Sons (Эдинбург, 1882)</ref><ref>[https://ru.wikisource.org/wiki/%D0%AD%D0%A1%D0%91%D0%95/%D0%AD%D1%80%D0%B8%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B3%D1%83%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%BD%D0%B8%D1%8F Эриванская губерния]</ref>, որը թարգմանաբար նշանակում է «կապույտ ջուր»<ref>{{Cite web |title=Гокча. Большая советская энциклопедия |url=http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/0701.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160604005359/http://bigsoviet.org/Bse/GOGO-KONG/0701.shtml |archive-date=2016 թ․ հունիսի 4 |accessdate=2016 թ․ մայիսի 24}}</ref>։ «Գյոկչա» անվանումը կիրառվել է ոչ թե որպես լճի հայկական պատմական անուն, այլ՝ օտար միջավայրում շրջանառված անվանում։ Այն ձևավորվել է թյուրքախոս բնակչության խոսակցական լեզվում (թյուրք. Göyçə — «կապույտ») և հետագայում ամրագրվել է ռուսական վարչական ու քարտեզագրական աղբյուրներում 19-20-րդ դարերում։ 1901 թվականին հրատարակված Յուժակովի հանրագիտարանում նշված է նաև հին պարսկերեն անվանումը՝ Գաոսրավագա<ref>{{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Большая энциклопедия Южакова |год=1901 |часть=Гокча |викитека=File:Yuzhakov Big Encyclopedia Book 07.djvu |том=7 |страницы=110-111 |страниц=VI, 794}}</ref>։ == Պատմություն == === Ավանդություն === Գոյություն ունի լճի անվանման ծագման երկու ավանդություն․ * Սևանա լճի տեղում առաջ ցամաք է եղել՝ անտառապատ բլուրներով, ծաղկավետ դաշտերով ու բերրի վարելահողերով։ Գյուղին մոտիկ բլրի տակ եղել է մի ջրառատ աղբյուր, որից ջուր վերցնելիս գյուղացիները հանում էին ակունքի մեծ փակիչը և ապա զգուշությամբ հարմարեցնում տեղում։ :Մի երեկո գյուղի հարսներից մեկը ջրի է գնում աղբյուրը, հանում է փակիչը, կուժը լցնում ու գալիս տուն՝ մոռանալով փակել ակունքը։ Ջուրը դուրս է հորդում, ծավալվում չորս կողմ, երբ հասնում է տնակներին, բնակիչները փախչում են, ասելով «Քար դառնա ով բաց է թողել ակունքը»։ Եվ մոռացկոտ հարսը քար է դառնում, իսկ ջուրը անընդհատ հոսելով գոյացնում է Սևանա լիճը, որի երեսից հազիվ վեր է բարձրանում քարացած հարսի գլուխը՝ Հարսնաքարը։ * [[Վան]]եցիները գաղթում և վերաբնակվում են Սևանի ափերին՝ որոշելով, որ դա էլ մի Վան է։ Բայց հետո տեղի ցուրտ ու դաժան կլիման դուր չի գալիս նրանց։ Նրանք հիշում են իրենց երկրի մեղմ ու տաք բնությունը, իրենց բարեկեցիկ կյանքը և դառնորեն կանչում՝ «Սև Վան եկավ մեր գլխին, սև Վան»։ Ու այդպես էլ լճի անունը մնում է Սևան<ref>{{Cite book |author=Արամ Ղանալանյան |title=Ավանդապատում |publisher=Հայկական ՍՍՀ ԳԱԱ Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտ |year=1969 |location=Երևան}}</ref><ref>{{Cite book |author=Մովսես Խորենացի |title=Պատմութիւն Հայոց |pages=Գիրք Ա, Գլուխ Ի}}</ref><ref>{{Cite book |author=Մանուկ Աբեղյան |title=Հայ ժողովրդական առասպելները Մովսես Խորենացու Հայոց պատմության մեջ |year=1899 |location=Վաղարշապատ}}</ref><ref>{{Cite book |author=Г. Халатьянц |title=Армянский эпос в Истории Армении Моисея Хоренского |year=1896 |location=Москва}}</ref>։ === Հնադար === Սևանա լիճը և նրան հարող ավազանի տարածքը մշտապես գտնվել են հայկական պետության սահմաններում. այն [[Երվանդունիների թագավորություն|Երվանդունիների թագավորության]] կործանումից հետո (մ.թ.ա. 201) անցել է [[Արտաշեսյան թագավորություն|Արտաշեսյան թագավորությանը]] (մ. թ. ա. 189–1), իսկ [[Արշակունիների թագավորություն|Արշակունիների թագավորության]] մեջ մտել է որպես պատմական [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունիք]] նահանգի հյուսիսային տիրույթ։ [[Պատկեր:Սյունիք նահանգ, Մեծ Հայք.gif|մինի|ձախից|[[Սյունիք նահանգ]] և Սևանա լիճ]] Դրա մասին տեղեկություններ է հաղորդում պատմահայր [[Մովսես Խորենացի]]ն, ով Սևանա լիճն անվանում է որպես «Գեղամա ծով»<ref>[[Մովսես Խորենացի]]. [http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Horen/frametext22.htm История Армении, прим. 207]</ref>։ Նման անվանում հանդիպում է նաև Խորենացուց մի քանի դար հետո գրված «Հայոց պատմություն» աշխատության մեջ, որի հեղինակը [[Հովհաննես Դրախստանակերտցի]]ն է<ref name="Драсханакертци">[[Հովհաննես Դրախստանակերտցի]]. [http://www.vostlit.info/Texts/rus/Drash/frametext1.htm История Армении, прим. 46]</ref>)։ «Գեղամա ծով» անվանումը հանդիպում է նաև [[Կիրակոս Գանձակեցի|Կիրակոս Գանձակեցու]]<ref>[[Կիրակոս Գանձակեցի]]. [http://www.vostlit.info/Texts/rus8/Gandzakeci/frametext4.htm Краткая история.]</ref> և այլ պատմիչների աշխատություններում։ Լիճը հայտնի է նաև «Գեղարքունյաց ծով»<ref name="brokgauz">{{ВТ-ЭСБЕ|Гокча|Массальский В.И., — }}</ref>, «Գեղարքունի»<ref name="Хоренаци, прим.100">Мовсес Хоренаци. [http://www.vostlit.info/Texts/rus5/Horen/frametext11.htm История Армении, прим. 100]</ref>, «Սևանգա»<ref name="brokgauz" /> և այլ անուններով։ Այսպիսով, [[Հայ պատմիչներ|հայ պատմագրության]] մեջ այն կոչվել է ոչ թե լիճ, այլ ծով։ Սևանա լճի այդ անվանումները կապված են [[Հայկ նահապետ]]ի ժառանգներից մեկի՝ [[Գեղամ]]ի անվան հետ։ Նրա անունն են կրում նաև [[Գեղամա լեռնաշղթա]]ն, [[Գեղամասար]] լեռը և [[Գեղամասար (գետ)|Գեղամասար]] գետը, [[Գեղամավան]] ու [[Գեղամաբակ]] գյուղերը և այլն։ === Միջնադար === 4-րդ դարում [[Մեծ Հայք]]ի թագավորությունում [[Ավատատիրության հաստատումը Հայաստանում|Ավատատիրական կարգերի հաստատման]] ժամանակ երկիրը բաժանվում է մի քանի աշխարհ-նահանգների, որոնց գլուխ են նշանակվում տեղական ազդեցիկ ու զորեղ իշխանները։ Ժամանակակից [[Սյունիքի մարզ|Սյունիքի]], [[Վայոց ձորի մարզ|Վայոց ձորի]] ու [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիքի]] մարզերը, ինչպես նաև [[Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետություն|Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության]] տարածքի մեծ մասը մտնում են [[Սյունիք (նահանգ)|Սյունիք]] նահանգի կազմում՝ հայկական [[Սյունիներ|Սյունի]] ազնվական տոհմի գլխավորությամբ։ Այս իրավիճակը շարունակվում է նաև հետագայում. [[Սյունիքի իշխանություն|Սյունիքի իշխանության]] սահմանները մեծ փոփոխությունների չեն ենթարկվում թե՛ [[Սասանյան Պարսկաստան|պարսկական]] ([[Հայկական մարզպանություն]]), թե՛ [[Արաբական խալիֆայություն|արաբական]] ([[Արմինիա կուսակալություն]]) տիրապետության ժամանակ։ [[Պատկեր:Sevanavanq5.jpg|մինի|[[Սևանավանք]]]] Զարգացած միջնադարում [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ի մեծ մասը միավորվում է [[Բագրատունիների թագավորություն|Բագրատունիների թագավորության]] կազմում։ 9-րդ դարի վերջում Սյունիքի գահերեց իշխան [[Վասակ Գաբուռ]]ի կինը՝ [[Մարիամ Բագրատունի]]ն, [[Սևանա կղզի|Սևանա կղզում]] կառուցում է [[Սևանավանք|համանուն վանական համալիրը]]։ 921 թվականին հայոց թագավոր [[Աշոտ II Երկաթ]]ը, [[Սևանի ճակատամարտ]]ում պարտության մատնելով արաբ զորավար Բեշիրին, երկրից վտարում է արաբական զորքերն։ 10-րդ դարում ստեղծվում է [[Սյունիքի թագավորություն]]ը (987–1170), և Սևանի ավազանը հայտնվում է նրա սահմաններից դուրս՝ [[Բագրատունիներ]]ի տոհմական կալվածքում։ 12-րդ դարի վերջին [[Վրաց թագավորություն|Վրաց թագավորության]] օժանդակությամբ հայ զորավարներ [[Զաքարե Բ|Զաքարե]] և [[Իվանե Զաքարյան]]ները ազատագրում են Արևելյան Հայաստանի մեծագույն մասը։ Սևանա լիճը մտնում է [[Զաքարյան իշխանապետություն|Զաքարյան իշխանապետության]] կազմի մեջ։ [[Մոնղոլ-թաթարների տիրապետությունը Հայաստանում|Մոնղոլների արշավանքից հետո]] Հայաստանը վերջնականապես կորցնում է իր անկախությունը. այն հայտնվում է թուրքմենական [[Կարա-Կոյունլուների պետություն|Կարա-Կոյունլու]] (1386–1468), ապա՝ [[Ակկոյունլուների տերություն|Ակկոյունլու]] (1468–1502) քոչվորական ցեղապետությունների կազմում, որին փոխարինում են [[Սեֆյան Պարսկաստան]]ը և [[Օսմանյան կայսրություն]]ը։ <gallery mode="packed" heights="180"> «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-2.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-1.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-3.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա և Սևանա լիճ Հայրավանքի շուրջ.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա Հայրավանքի շուրջ.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա և Սևանա լիճ.jpg </gallery> === Նոր ժամանակներ === Սևանա լիճը մտնում է նախ [[Երևանի կուսակալություն|Երևանի կուսակալության]], ապա՝ [[Երևանի խանություն|Երևանի խանության]] կազմ։ Այդտեղ հաստատված թյուրքախոս ցեղերի կողմից լիճն անվանվում է «Գյոքչա»։ [[Պատկեր:Sevan peninsula.jpg|մինի|ձախից|Թերակղզու վերածված [[Սևանա կղզի]]ն]] Լճի այդ անվանումը շարունակվում է նաև ռուսական տիրապետության ընթացքում. [[Հայկական մարզ]]ի ու [[Երևանի նահանգ]]ի քարտեզներում այն գրանցվում է որպես Գյոքչա՝ թյուրքերեն կապույտ ջուր։ Ռուսական տիրապետության հաստատումից հետո թուրք-պարսկական պատերազմների ու բռնագաղթերի հետևանքով հեռացած հայ բնակչության փոխարեն այստեղ հաստատվելու են գալիս հազարավոր հայեր։ Սևանա լճի ավազան բնակվելու են գալիս [[Բայազետի գավառ]]ի բնակիչները, ովքեր հիմնում են բազմաթիվ բնակավայրեր, այդ թվում՝ Նոր Բայազետ ([[Գավառ (քաղաք)|Գավառ]]) քաղաքը։ Սևանա լճի արևմտյան ափերը շարունակում էին թուրքաբնակ մնալ ընդհուպ մինչև [[Արցախյան ազատամարտ]]ը։ Լիճը վերանվանվում է անկախության վերականգնումից հետո։ Այն շարունակում է մտնել հայոց պետության տարածք. նախ՝ [[Հայաստանի առաջին Հանրապետություն|Հայաստանի առաջին Հանրապետության]] (1918–1920), ապա՝ [[Հայկական ԽՍՀ]] (1920–1991) կազմում։ Նորանկախ [[Հայաստան]]ի տարածքում Սևանա լճի շուրջ ստեղծված 5 շրջանները ([[Սևանի շրջան|Սևան]], [[Կամոյի շրջան|Կամո-Գավառ]], [[Կրասնոսելսկի շրջան (ՀԽՍՀ)|Կրասնոսելսկ-Ճամբարակ]], [[Մարտունու շրջան (ՀԽՍՀ)|Մարտունի]] և [[Բասարգեչարի շրջան|Բասարգեչար-Վարդենիս]]) միավորվում են [[Գեղարքունիքի մարզ]]ի մեջ։ == Աշխարհագրություն == Սևանա լիճը գտնվում է [[ծովի մակարդակ]]ից մոտ 1900 մետր բարձրության վրա։ Դա աշխարհի՝ քաղցրահամ ջուր ունեցող երկրորդ ամենախոշոր բարձրադիր լիճն է՝ [[Հարավային Ամերիկա]]յի [[Տիտիկակա]] լճից հետո։ Լիճը բաղկացած է երկու հատվածից՝ Մեծ Սևան (37.7 մ միջին խորություն) և Փոքր Սևան (50.9 մ միջին խորություն)։ Բաժանման հատվածն անցնում է Նորատուսի ու Արտանիշի թերակղզիների միջև գտնվող նեղուցով։ Հյուսիս-հարավ երկարությունը 70 կմ է, առավելագույն լայնությունը՝ 55 կմ։ Հայելու մակերեսը կազմում է 1260 կմ², որով ամենախոշորն է [[Հարավային Կովկաս]]ի տարածքում։ Միջին խորությունը 26.8 մ է, ամենախորը վայրը՝ 83 մ։ Ջրի ծավալը 32․92 մլրդ մ³ է։ Լիճը շրջապատող լեռներ` արևմուտքից՝ [[Գեղամա լեռնաշղթա|Գեղամա լեռներ]], հյուսիսից՝ [[Արեգունու լեռնաշղթա|Արեգունու]] լեռներ, արևելքից՝ [[Սևանա լեռներ|Սևանա]] լեռներ, հարավից՝ [[Վարդենիսի լեռներ]] [[Սևան ազգային պարկ]]ում առանձնացված [[արգելավայր]]եր` [[Գավառագետի արգելավայր|Գավառագետի]] և [[Գիհիկաղնուտային]] [[ռելիկտ]]ային [[Արգելոց]]ներ` [[Նորաշենի արգելոց|Նորաշենի]], [[Լիճք-Արգիճի արգելոց|Լիճք-Արգիճի]], [[Գիլլի արգելոց|Գիլլի]], [[Արտանիշի արգելոց|Արտանիշի]] == Ջրագրություն == Սևանա լճի համար առավել մեծ նշանակություն ունեն [[Ձկնագետ (գետ, Գեղարքունիքի մարզ)|Ձկնագետ]], [[Գավառագետ]], [[Լիճք (գետակ)|Լիճք]], [[Արգիճի (գետ)|Արգիճի]], [[Վարդենիս (գետ, Գեղարքունիքի մարզ)|Վարդենիս]], Մաքենիս ([[Կարճաղբյուր (գետ)|Կարճաղբյուր]]), [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]] վտակները և [[Արփա-Սևան]] ջրատարը, որոնք կազմում են ջրային հոսքի հիմնական մասը։ [[Պատկեր:«Սևան» ազգային պարկ (4).JPG|մինի|«[[Սևան ազգային պարկ|Սևան»]] ազգային պարկ]] Գետերը հոսում են շրջակա լեռներից, վարարում են գարնանը։ Դրանք լիճը հարստացնում են քաղցրահամ ջրով և ոռոգում [[Սևանի գոգավորություն|Սևանի գոգավորության]] դաշտերը։ Վերոնշյալ գետերից առավել երկար են Արգիճին (51 կմ), Գավառագետը (50 կմ) և Մասրիկը (45 կմ)։ Գետերի սնումը հիմնականում հալոցքային է, մասամբ՝ ստորերկրյա։ Ձմռանը դրանք սառցակալում են։ Ջրերն օգտագործվում են ոռոգման և էներգետիկ նպատակներով։ Սևանա լճի շուրջ շատ են լեռնային աղբյուրները, որոնք ունեն բուժիչ հատկություն։ Դրանցից հայտնի է [[Լիճք (հանքային ջուր)|Լիճքը]], որը գտնվում է [[Լիճք (Գեղարքունիքի մարզ)|համանուն]] գյուղից ոչ հեռու։ Աղբյուրների ու գետերի ջրերը նաև ամբարվել են՝ [[Գյուղատնտեսությունը Հայաստանում|գյուղատնտեսական]] նպատակներով։ Սևանի ավազանի տարածքում գործում են [[Սոթքի ջրանցք|Սոթքի]] և [[Մասրիկի ջրանցք|Մասրիկի]] ջրանցքները, որոնք կառուցվել են համանուն գետերի վրա։ Սևանա լճից դուրս է գալիս [[Հրազդան գետ]]ը, որի ափին գտնվում է Հայաստանի մայրաքաղաք [[Երևան]]ը։ Այն հանրապետության ամենաերկար գետն է, որ ամբողջությամբ հոսում է երկրի տարածքով։ Ունի 141 կմ երկարություն։ Գետի վրա կառուցվել են 6 էլեկտրակայաններ, որոնք ձևավորել են [[Սևան-Հրազդան կասկադ]]ը։ Խորհրդային ժամանակներում Սևանի ջրերի գերշահագործման արդյունքում լճի մակարդակը իջել է 18 մետրով։ Սևանի փրկման նպատակով կառուցվել է [[Որոտան-Արփա-Սևան]] ջրատար համալիրը, որը լճի մակարդակը կարողացել է պահպանել ու բարձրացնել՝ աստիճանաբար վերականգնելով նախկին վիճակը։ Սևանա լճի սնման աղբյուրների մեջ ամենագլխավորը` գետերն են (28 գետ և գետակ), որոնք տարեկան Սևանա լիճն են լցնում 780 մլն. մ³ ջուր (Արփա գետի հաշվառումով 1016.5 մլն մ³)։ Մթնոլորտային տեղումների քանակը լճի վրա 380 մմ-ից չի անցնում։ Գետերը ստեղծում են բավական խիտ ցանց (խտությունը 0.4-0.6 կմ/կմ2)։ Գետերի սնման հիմնական աղբյուրներն են ստորերկրյա ջրերը (Գեղամա լեռնավահանի արևելյան լանջի և Վարդենիսի լեռնաշղթայի արևելյան մասերի գետերը) և մակերևութային ջրերը (Արեգունի, Սևանի լեռնաշղթաների գետերը)։ Սևանի ավազանն ընդունում է 29 գետ ու գետակ, որոնք են՝ {{Սյուն|3}} # [[Աստղաձոր (գետ)|Աստղաձոր]] # [[Աստղունք (գետակ)|Աստղունք]] # [[Արգիճի (գետ)|Արգիճի]] # [[Արեգունի (գետ)|Արեգունի]] # [[Արծաթաղբերք (գետ)|Արծաթաղբերք]] # [[Արտունջ]] (Արտանիշ) # [[Բախտակ (գետ)|Բախտակ]] # [[Գավառագետ]] (Ծաղկանց) # [[Գեղամասար (գետ)|Գեղամասար]] # [[Գիժգետ (Սևան)|Գիժգետ]] (Նորուզ) # [[Դրախտիկ (գետ)|Դրախտիկ]] # [[Զոլաքար (գետ)|Զոլաքար]] # [[Լիճք (գետակ)|Լիճք]] # [[Ծակքար (գետ)|Ծակքար]] # [[Կապույտջուր]] (Փոքրիկ Մասրիկ) # [[Կարճաղբյուր (գետ)|Կարճաղբյուր]] # [[Կոթիկ]] (Արծվանիստ) # [[Հավսաթաղք]] (Դարանակ) # [[Ձկնագետ (Սևան)|Ձկնագետ]] # [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]] # [[Մարտունի (գետ)|Մարտունի]] # [[Շամփուր (գետ)|Շամփուր]] (Ծափաթաղ) # [[Ջիլ (գետ)|Ջիլ]] # [[Սարանար (գետ)|Սարանար]] # [[Սելավգետակ]] # [[Վարդենիս (գետ, Սևան)|Վարդենիս]] # [[Տանձուտ (գետ, Սևան)|Տանձուտ]] # [[Տոնաձոր]] # [[Փամբակ (գետ, Սևան)|Փամբակ]] {{Սյունակ ավարտ}} Սևանա լիճ թափվող գետերի հիդրոէներգետիկ նշանակությունը փոքր է, միջին և ստորին հոսանքներում գետերը սակավաջուր են։ Այդ ջրերի հաշվարկները ցույց են տվել, որ հնարավոր է կառուցել տեղական նշանակության փոքր հիդրոկայաններ։ Եղած հիդրոէներգետիկ պաշարները գնահատվում են մոտ 10 հազ. կվտ։ Սևանա լճից սկիզբ առնող [[Հրազդան գետ]]ը բնական հոսքով լճից դուրս էր բերում մոտ 2 մ³/վրկ ջուր (տարեկան 50 մլն մ³)։ 1931 թվականից հետո հիդրոտեխնիկական կառույցով բաց թողնվող ջրի քանակը հասցվել է 60 մ³/վրկ-ի։ 1996–2000 թ. թ. էներգետիկ նպատակներով բաց թողնվող ջրի քանակն աստիճանաբար նվազել է՝ 2000 թ.-ին հասնելով 0-ական ցուցանիշի։ Ներկայումս, յուրաքանչյուր տարի բաց թողնվող ջրի քանակը սահմանվում է ՀՀ օրենսդությամբ։ === Ջրի ջերմային ռեժիմ === Սևանա լճի մակերևութային շերտի ջրի ջերմաստիճանը տարվա մեջ միջինը կազմում է շուրջ 9.0˚C: Լճի ջրի ջերմաստիճանը մակերևութային շերտում առավել ցուրտ ամիսներին, երբ սառցածածկը բացակայում է, միջինը կազմում է մոտ 2.0˚C, իսկ համեմատաբար տաք տարիներին այն մոտենում է 3.0˚C-ին։ Լճի ջրի առավելագույն ջերմաստիճանը մակերևութային շերտում դիտվում է հուլիսօգոստոս ամիսների ընթացքում, երբ միջին ամսական ջարմաստիճանը կազմում է 17-19˚C: Ջրի առավելագույն ջերմաստիճանը այդ ընթացքում կարող է հասնել 24-25˚C-ի։ Լճի մակերևութային շերտը ամռան-աշնան ընթացքում շուրջ 80-100 օր ունի ավելի քան 18˚C ջերմաստիճան, որը լողանալու համար համարվում է բարենպաստ պայմաններ։ === Լճի սառցային ռեժիմ === Առաջին սառցային երևույթները, ձևավորվում են նոյեմբերի սկզբից մինչև հունվարի սկիզբը։ Ափասառույց Սևանա լճում ձևավորվում է ամեն տարի, սակայն լիճը համատարած սառույցով ծածկվում է ոչ ամեն տարի։ Համատարած սառցածածկույթ սովորաբար ձևավորվում է այն ժամանակ, երբ դեկտեմբեր-փետրվար ամիսների ընթացքում [[օդի միջին ջերմաստիճան]]ը -5.6˚C-ից չի գերազանցում, իսկ փետրվարին առանց քամու եղանակի տևողությունը կազմում է 100 ժամ և ավելի։ Լիճը սառույցից սովորաբար ազատվում է մարտի վերջերին-ապրիլի սկզբին։ Ըստ պատմական տվյալների դիտարկումների՝ ամենից շուտ Սևանա լիճը սառչել է 2008 թվականի հունվարի 14-ին, իսկ ամենից ուշ՝ 1959 թվականի փետրվարի 28- ին, ընդ որում, ամենաերկար սառցածածկույթ պահպանվել է 1972 թվականին՝ մոտ 85 օր, առավելագույն հաստությունը՝ 40-45 սմ։ Պայմանավորված 2017 թվականի եղանակային պայմանների առանձնահատկություններով՝ փետրվարի 17-ից Սևանում ձևավորվել է համատարած սառցածածկ։ === Լճի ջրի թափանցիկություն === Սևանա լճի թափանցիկությունը բնական վիճակում կազմում էր շուրջ 21 մ, որը բացատրվում էր նրա ունեցած նշանակալի խորությամբ, գետային փոքր հոսքի (որով լիճ է բերվում կախված նյութեր) և պլանկտոնի համեմատաբար թույլ զարգացման հետ։ Լճի մակարդակի արհեստական իջեցմանը զուգընթաց նկատվում էր լճի պղտորության աճ, որի պայմաններում թափանցիկությունը տարվա մեջ տատանվում էր 3-7 մ։ Լիճը ավելի թափանցիկ է օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին, իսկ նվազագույն թափանցիկություն նկատվում է փետրվար-ապրիլ ամիսներին։ === Ջրային հաշվեկշիռ === Սևանա լճի մակարդակի փոփոխությունը պայմանավորված է ջրային հաշվեկշռի բաղադրիչների մեծություններով, որն էլ իր հերթին կախված է տարվա հիդրոլոգիական և եղանակակլիմայական պայմաններից, ինչպես նաև Սևանա լճից բաց թողնվող և Արփա-Սևան ջրատարով լիճ մուտք գործող ջրի ծավալներից։ Սևանա լճի [[Ջրային հաշվեկշիռ|ջրային հաշվեկշռի]] մուտքի գլխավոր բաղադրիչը գետերով մուտք գործած ջրի քանակն է (տարեկան 774 մլն. խոր մ), այնուհետը տեղումները լճի մակերևույթի վրա (510 մլն. խոր մ), ապա Արփա-Սևան ջրատարով ջրի ներհոսքը (նախատեսված է տարեկան 250 մլն. խոր մ) և ստորերկրյա ներհոսքը (78 մլն. մ³), իսկ ելքի գլխավոր և ընդհանրապես ջրային հաշվեկշռի ամենամեծ բաղադրիչը գոլորշացումն է (տարեկան մոտ 1մլրդ. խոր մ)։ Ելքի հաջորդ բաղադրիչը ջրի բացթողումն է և ապա ստորերկրյա արտահոսքը (տարեկան 13.3 մլն. խոր մ)։ Սևանա լճից բաց թողնվող և [[Արփա-Սևան ջրատար]]ով լիճ մուտք գործող ջրի քանակների վերաբերյալ դիտարկումները իրականացվում են համապատասխանաբար [[Գեղամավան]] և [[Ծովինար (գյուղ)|Ծովինար]] դիտակետերում, որոնք զինված են գերժամանակակից սարքավորումներով։ Գետային ներհոսքի և [[մթնոլորտային տեղումներ]]ի ամենաբարձր արժեքները դիտվում են հիմնականում մայիս ամսին, իսկ գետային հոսքի ամենացածր արժեքները դիտվում են օգոստոսին, իսկ տեղումներինը՝ դեկտեմբեր-հունվարին։ Գոլորշացման մեծությունը նույնպես ունի ներտարեկան արտահայտված ընթացք, ամռանը և աշնանը ավելանում է, ձմռանը և գարնանը՝ նվազում։ == Ռելիեֆ == Սևանա լճի ծագումը տեկտոնական է։ Նրա հասակը հաշվվում է մոտ 25 հազար տարի։ Այն գոյացել է [[Հրազդան գետ|Հրազդանի]] ջրերի ընթացքը լավայով փակվելու հետևանքով՝ երրորդական դարաշրջանում և ի սկզբանե եղել է ավելի ծանծաղ, քան այսօր։ Այդ են վկայում Սևանա լճի ափին 20-րդ դարի 50-ական թվականներին կատարված հնագիտական ուսումնասիրությունները ([[Լճաշեն (Գեղարքունիքի մարզ)|Լճաշեն]])։ Լիճն ունեցել է մեկ կղզի, որը ջրերի իջեցման հետևանքով վերածվել է [[Սևանի թերակղզի|թերակղզու]]։ [[Պատկեր : Աժդահակ 1.JPG|ձախից|մինի|Սևանի ավազանի ամենաբարձր կետը՝ [[Աժդահակ (լեռնագագաթ)|Աժդահակը]] (3597 մ)]] Արտանիշի և Նորատուսի հրվանդաններով լիճը բաժանվում է երկու անհավասար մասերի՝ Փոքր Սևան և Մեծ Սևան։ Լճի երկարությունը մեծ առանցքով Ձկնագետի գետաբերանից (հյուսիս-արևմուտքում) մինչև [[Ծովակ գյուղ]]ը, (հարավ-արևելքում) կազմում է 74 կմ, միջին լայնությունը 19.2 կմ (ամենամեծ լայնությունը առանցքի նկատմամբ 32 կմ է)։ Մինչև 1930-ական թվականները` լճի մակարդակի արհեստական իջեցումը, լճի ջրի հայելու մակերեսը զբաղեցնում էր 1416 քառ կմ , բարձրությունը՝ 1915.57 մ։ Ջրի ծավալը կազմում էր 58.5 մլրդ. խոր մ։ Ջրի առավելագույն խորությունը 98.7 մ էր, իսկ միջին խորությունը` 41.3 մ։ [[Մեծ Սևան]]ը բնական վիճակում զբաղեցնում էր 1032.4 քառ կմ մակերես, ծավալը կազմում էր 38.95 մլրդ. խոր մ, առավելագույն խորությունը 58.7 մ էր, իսկ միջինը` 37.7 մ։ Փոքր Սևանի մակերեսը կազմում էր 383.6 քառ կմ, ծավալը` 19.52 մլրդ. խոր մ , առավելագույն խորությունը 98.7 մ, իսկ միջին խորությունը` 50.9 մ։ 2017 թվականի մարտի 20-ի դրությամբ Սևանա լճի մակարդակը կազմում է 1900.51 մ։ Լճի մակերեսը կազմում է 1278.6 քառ կմ , որից Մեծ Սևանը՝ 940.0 քառ կմ, Փոքրը՝ 338.6 քառ կմ, իսկ լճի ծավալը 38.19 խոր կմ, որից՝ 24.10 խոր կմ Մեծ Սևանի ծավալն է, իսկ 14.09 խոր կմ [[Փոքր Սևան]]ինը։ Սևանա լիճը շրջապատող լեռներն են՝ [[Գեղամա լեռնաշղթա|Գեղամա]] ([[Աժդահակ (լեռնագագաթ)|Աժդահակ]], 3597 մ), [[Վարդենիսի լեռնաշղթա|Վարդենիսի]] ([[Վարդենիս լեռ|Վարդենիս]], 3522 մ), [[Արևելյան Սևանի լեռնաշղթա|Արևելյան Սևանի]] (3441 մ), [[Սևանի լեռնաշղթա|Սևանի]] ([[Սատանախաչ լեռ|Սատանախաչ]], 3319 մ) և [[Արեգունի լեռնաշղթա|Արեգունու]] ([[Քաշաթաղ (լեռնագագաթ)|Քաշաթաղ]], 2740 մ)։ Լեռնաշղթաների օղակը եզրափակում է [[Փամբակի լեռնաշղթա|Փամբակի]] վերջին ճյուղավորությունը։ Դրա և Գեղամա լեռների միջև ընկած է Հրազդանի գետահովիտը։ Միայն Գեղամա լեռներն են, որ ունեն [[Հրաբուխ|հրաբխային ծագում]]. մյուսները մտնում են [[Փոքր Կովկաս]] լեռնային համակարգի մեջ։ Լիճը շրջապատող լեռներում ուրվագծվում են հանգած հրաբուխների կոնաձև զանգվածները, որոնց խառնարաններից շատերը լցվել են ջրով և դարձել բարձրալեռնային լճակներ։ Հայտնի է [[Ակնա լիճ|Ակնա]] լիճը, որը գտնվում է Գեղամա լեռների հրաբխային կոներից մեկի խառնարանում՝ ծովի մակարդակից 3000 մետր բարձրության վրա։ Լեռնաշղթաների միջև գտնվում է [[Սևանի գոգավորություն|Սևանի եռանկյունաձև գոգավորությունը]]։ Այն ունի մի քանի փոքր հովիտներ, որոնցից տարածքով ամենախոշորը [[Մասրիկի դաշտ]]ն է։ Սևանա լճի ափին գտնվող քաղաքներից [[Գավառ (քաղաք)|Գավառը]], որը նաև [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիքի]] մարզկենտրոնն է, նույնպես գտնվում է [[Գավառագետի դաշտ|այդպիսի գոգավորության]] տարածքում՝ [[Գավառագետ]]ի ափին։ Սևանի ավազանի ցածրադիր մասերում տիրապետում են սևահողերը, իսկ բարձրադիր, շրջաններում՝ լեռնամարգագետնային հողերը։ == Տնտեսություն == [[Սևանա լճի ավազան]]ում, որն ամբողջությամբ ամփոփված է Հայաստանի [[Գեղարքունիքի մարզ]]ի մեջ, բնակվում է 232 300 մարդ կամ Հայաստանի բնակչության 7,73 %-ը (2015 թվական)։ Նրանցից 70 հազարը բնակվում է 5 քաղաքներում, իսկ մնացածները՝ գյուղական բնակավայրերում։ Սևանա լճի ափին գտնվող քաղաքներն են՝ * [[Գավառ (քաղաք)|Գավառ]] – 19 900 բնակիչ, շրջակա գյուղերում՝ 31 300 * [[Սևան (քաղաք)|Սևան]] – 19 200 բնակիչ, շրջակա գյուղերում՝ 20 800 * [[Վարդենիս]] – 12 600 բնակիչ, շրջակա գյուղերում՝ 25 400 * [[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունի]] – 12 500 բնակիչ, շրջակա գյուղերում՝ 77 100 * [[Ճամբարակ]] – 5 800 բնակիչ, շրջակա գյուղերում՝ 7 700 === Արդյունաբերություն === Սևանա լիճը [[Հարավային Կովկաս]]ի ամենամեծ ջրային ավազանն է։ Այն ունի էներգետիկ հսկայական ռեսուրսներ, որոնց շահագործման համար միջոցառումներ են արվել 20-րդ դարի առաջին քառորդից հետո։ [[Պատկեր:Sevan HPP 13.JPG|մինի|[[Սևան-Հրազդան կասկադ]]ի էլեկտրակայաններ]] 1930 թվականին սկսել է կառուցվել [[Սևան-Հրազդան կասկադ]]ը, որն ունի 7 առանձին [[հիդրոէլեկտրակայան]]ներ։ Կառուցման ընթացքը տևել է ավելի քան 3 տասնամյակ (1930–1965) և ընդհատվել էր [[Հայրենական մեծ պատերազմ]]ի տարիներին (1941–1945)։ Ընդհանուր հզորությունը կազմում է 565 ՄՎ, որով զիջում է հայաստանյան երկու էլեկտրակայանների՝ [[Հրազդանի ջերմաէլեկտրակայան|Հրազդանի ՋԷԿ]]-ին (1100 ՄՎտ) և [[Մեծամորի ատոմակայան|Մեծամորի ԱԷԿ]]-ին (800 ՄՎտ)։ Սևանա լճի շրջակայքում արդյունաբերությունը թույլ է զարգացած։ Սևան ու Գավառ քաղաքներում գործում են մի քանի փոքր ձեռնարկություններ, որոնց արտանետումները մեծ վնաս չեն հասցնում լճի պահպանությանը։ Օգտակար հանածոներից մեծ արժեք են ներկայացնում [[Ոսկի|ոսկու]] (Սոթք), [[քրոմիտ]]ի ([[Շորժա]]), բնական շինանյութերի, [[հանքային ջրեր]]ի ([[Լիճք (հանքային ջուր)|Լիճք]]) և այլ պաշարները։ Լճի արևելյան ափով գործում է [[Երևան]]-Սոթք երկաթուղին։ Նավապետ Երվանդ Գասպարյանի ղեկավարությամբ, ով Հայկական ԽՍՀ էր ժամանել [[Ալեքսանդր Մյասնիկյան]]ի հրավերով 1921 թվականին, Սևանա լճի ափերին կառուցվել են նավարկության համար մի քանի հարմարավետ ինժեներական սարքավորումներ, այդ թվում՝ մի քանի նավամատույցներ։ Նավագնացությունը կազմակերպվել էր փոքր մոտորանավակների օգնությամբ՝ բեռնափոխադրման և ուղևորափոխադրմնա նպատակներով։ Դրանք ձեռք էին բերվել [[Բաթում]]ից ու [[Կասպից ծով]]ից։ Աստիճանաբար կարիք է զգացվում ջրային տրանսպորտի ավելի մեծ փոխադրողների. 1230 տոննա տարողությամբ շոգենավը կառուցվում է 1934 թվականին՝ հայկական մեքենաշինական գործարանում։ 1935 թվականին նավը, որը կրում էր «Միկոյան» անունը, սկսում է շահագործման ենթարկվել՝ մինչև լճի մակարդակի իջեցումը։ [[Պատկեր:Lake Sevan from the peninsula in winter (02.02.2020) 03.jpg|մինի|Մոտորանավակների համար նախատեսված փոքր կառամատույց Սևանի թերակղզում։]] 2012 թվականի հուլիսի 26-ին Սևանա լճի հատակին՝ 16 մետր խորության վրա, հայտնաբերվում են 18 մետր երկարությամբ և 2 մետր լայնությամբ։ Նավի փոքրիկ կտորն ու ձկնորսական ցանցն այժմ ուսումնասիրման փուլում են<ref>[http://www.panarmenian.net/arm/news/117302/ Սևանա լճում հայտնաբերվել է 18 մետր երկարությամբ փայտե նավ]</ref>։ === Արդյունաբերության գերակա ճյուղերի հեռանկարային զարգացման ուղղություններ === Հայաստանի [[Գեղարքունիքի մարզ]]ը՝ հանդիսանալով հանրապետության խոշորագույն սահմանամերձ մարզերից մեկը, կարևորվում է որպես քաղցրահամ ջրերի ռազմավարական ավազան, իսկ իր հանքահումքային ռեսուրսներով ունի խոշոր պոտենցիալ [[Ոսկի|ոսկու]], [[պլատինաբեր քրոմիտներ]]ի և երկաթահանքերի, ինչպես նաև [[սնդիկ]]ի, [[ասբեստ]]ի, [[գորշ ածուխ]]ների, [[այրվող թերթաքարեր]]ի և [[տորֆ]]երի և այլ շինանյութերի և կապակցող նյութերի հանքավայրերի տեսակետից։ Գոյություն ունեցող օգտակար հանածոների հանքավայրային հենքը մի կողմից, իսկ մյուս կողմից մարզի ռազմավարական դիրքը և նշանակությունը, ստեղծում են բարենպաստ պայմաններ տնտեսական, արդյունաբերական և այլ կապերի ամրապնդման համար՝ դեպի հարավ [[Վայք]]ի և [[Սյունիքի մարզ|Սյունիքի]] մարզերի, իսկ դեպի արևելք՝ [[Արցախ]]ի հետ։ Այդ տեսանկյունից սկզբունքային նշանակություն ունի ներկայումս կառուցված մի կողմից Մարտունի – Եղեգնաձոր ([[Սելիմի լեռնանցքով]]), և մյուս կողմից նախագծվող՝ Վարդենիս-Մարտակերտ ավտոմայրուղիների կառուցումը։ Գեղարքունիքի մարզի հարավ-արևելյան շրջանը ([[Վարդենիս]]) ունի հանքահումքային խոշոր պոտենցիալ հանձինս հանրապետության ոսկու արդյունաբերական առաջնեկը՝ ներկայումս շահագործվող Հայաստանի [[Սոթքի ոսկու հանքավայր|Սոթքի]] խոշորագույն հանքավայրը։ Հաշվի առնելով, որ թանկարժեք մետաղների նմանատիպ հանքավայրերը հետախուզված և նախապատրաստված են շահագործման Վայոց ձորի մարզում ([[Ազատեկ]], [[Գլաձոր]], [[Կաքավասար]]) և Լեռնային Ղարաբաղի [[Մարտակերտի շրջան|Մարտակերտի]] շրջանում ([[Դրմբոնի ոսկու բազմամետաղային հանքավայր|Դրմբոն]] – [[Մայմեխ]] հանքային դաշտ), հիշյալ մայրուղիները հնարավորություն կտան հեռանկարում հանքային հումքի օգտագործման ոլորտում գործարար կապերի ստեղծման համար։ Ելնելով վերոհիշյալ [[Եղեգնաձոր]] – [[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունի]] – [[Վարդենիս]] – [[Մարտակերտ]] հանքահումքային հեռանկարային հանգույցի ստեղծման անհրաժեշտությունից, ինչպես նաև մարզի սեյսմատեկտոնական և ինժեներաերկրաբանական պայմաններից՝ նոր քաղաքային համայնքների ձևավորման համար (ըստ «ՀՀ տարաբնակեցման գլխավոր նախագծի») նախատեսված է Վարդենիս – Մարտակերտ ավտոմայրուղուն կից տարածքը։ Միաժամանակ կարևոր է նշել, որ ցանկացած տնտեսական գործունեություն պետք է իրականացվի «Սևանի մասին» ՀՀ օրենքով ամրագրված պահանջներին համապատասխան։ Ինչ վերաբերում է Գեղարքունիքի մարզի հյուսիսային տարածաշրջաններին, ապա անհրաժեշտ է օգտակար հանածոների ռացիոնալ օգտագործումը համատեղել Կոտայքի, Լոռու և Տավուշի մարզերի այն տարածաշրջանների օգտակար հանածոների հետ, որոնք սահմանակցում են Սևան – [[Մեղրաձոր]] – [[Ֆիոլետովո]] – [[Դիլիջան]] – [[Իջևան]] մայրուղուն։ Այդ տեսակետից առաջարկվում է միջմարզային հեռանկարային ծրագրի մշակում, ինչը կնպաստի հիշյալ տարածաշրջանների ոսկի – բազմամետաղային հանքավայրերի լիարժեք ուսումնասիրմանը և արդյունավետ ու ռացիոնալ օգտագործմանը։ Որպես առաջնահերթ խնդիր, որը հիմնավորված է երկրաբանական նորագույն ուսումնասիրություններով, հանդիսանում է այդ տարածաշրջանների ոսկեբեր և պլատինաբեր երկաթի հանքավայրերի համատեղ օգտագործման նպատակային ծրագիրը։ Ծրագրում կընդգրկվեն Գեղարքունիքի մարզի [[Գետիկ (գետ)|Գետիկ]] գետի ավազանի [[Դպրաբակ|Գետիկ (Դպրաբակ)]], [[Հայրիջուր]] և [[Թթուջուր (Գեղարքունիքի մարզ)|Թթուջուր]], Տավուշի մարզի՝ [[Հաղարծնի երկաթի հանքավայր|Հաղարծինի]], Լոռու մարզի՝ [[Բազումի երկաթի հանքավայր|Բազումի]] և Կոտայքի մարզի՝ [[Հրազդանի երկաթի հանքավայր|Հրազդանի]] և [[Աղավնաձորի]] (Մարմարիկ գետի ավազանի) երկաթի հանքավայրերը և դրանց հումքային հենքի հիման վրա կստեղծվի նախատեսվող մետալուգիայի բազային համալիրը։ Հաշվի առնելով գոյություն ունեցող ենթակառուցվածքները (երկաթգծի, ավտոճանապարհների և այլ կոմունիկացիաների առկայությունը), նշված համալիրը նպատակահարմար է նախագծել ջրհավաք ավազանից դուրս, օր.՝ Աղստև գետի աջ ափին։ Սևանա լճի ջրհավաք ավազանից հյուսիս ընկած տարածքներում սև և ազնիվ մետաղների արտադրությանը զարգացնելու նպատակով՝ սկզբունքային նշանակություն ունեն Սևանի արևելյան ափում մեծ տարածում ունեցող պլատինաբեր քրոմիտային ֆորմացիայի հանքավայրերը (Շորժայի, Ջիլ – Խաչի, Բաբաջանի, Դարանակի և այլ խմբերի քրոմիտի հանքավայրերը)։ Նորագույն հետազոտությունները ապացուցել են քրոմիտային հանքաքարերի պլատինաբերությունը և ոսկեբերությունը։ Պետք է նշել, որ այդ տեղամասի մերձավոր տարածքներում հայտնի են [[սնդիկ]]ի ([[Սևջուր]] - [[Կապուտան (Կոտայքի մարզ)|Կապուտան]] և [[Վերին Շորժա]] – [[Ճամբարակ]]) և ասբեստի (Փամբակ - Սևջուր) զգալի կուտակումներ, որոնք նախանշում են նաև ազնիվ մետաղների առկայության մասին։ Անդրադառնալով Սևանի ավազանի տարածքում զգալի տարածում ունեցող գորշ ածուխների, այրվող թերթաքարերի և տորֆերի զգալի պաշարներին, պետք է նշել, որ դրանք կարող են օգտագործվել ոչ միայն որպես կենցաղային վառելիք, այլև որպես ազնիվ մետաղների կորզման բարձրորակ հումք։ Մանրակրկիտ երկրաբանական, երկրաֆիզիկական հետազոտությունները ցույց են տվել, որ հրաբխային զանգվածի հիմքում Սևանի տարածքով տեղադրված են ջրամերժ կավային առաջացումներ, որոնք չի բացառվում, որ նույնպես մետաղաբեր են և ունեն մեծ հեռանկարներ։ Սևանի ավազանում մեծ տարածում ունեն բազալտները, անդեզիտա-բազալտները, տուֆերը, կրաքարերը և տրավերտինները, մարմարները, հրաբխային խարամները, պեոլիտները, որոնք կարող են ծառայել և որպես շինանյութ և որպես բազմանպատակային նշանակության հումք։ Լայն տարածում ունեն նաև կիսաթանկարժեք քարերը։ Սևանա լճի ավազանի վերը նշված հանքահումքային ռեսուրսների գնահատականը՝ համադրելով Սևանա լճի էկոլոգիական սուր հիմնախնդիրների հետ, որը պարտադրում է տնտեսական զարգացման բոլոր բնագավառներում էկոլոգիապես մաքուր նորագույն տեխնոլոգիաների կիրառում, առաջնահերթ խնդիր է դառնում Սևանա լճի ավազանի օգտակար հանածոների արդյունավետ և համալիր օգտագործման պետական ծրագրի մշակումը՝ սև, գունավոր, ազնիվ և հազվագյուտ մետաղների արդյունաբերական կենտրոնների ստեղծումով, որոնք պետք է կազմավորվեն Հայաստանի օրենսդրության պահանջներին համապատասխան։ Վերը նշված ուսումնասիրությունը պետք է ընդգրկի երկրաբանական խնդիրների լայն շրջանակ՝ ներդրումային և վարկային ճկուն քաղաքականության վարումով։ Անհրաժեշտ է նաև բնապահպանական խնդիրների լայն շրջանակի կիրառում՝ հանքային ռեսուրսների օգտագործման որոշակի սահմանափակումով (անհրաժեշտության դեպքում բաց հանքերի պարտադիր ռեկուլտիվացման պայմանով)։ === Գյուղատնտեսություն === [[Սևանա լճի ավազան]]ը ձևավորում է [[Հայաստան]]ի ամենախոշոր՝ [[Գեղարքունիքի մարզ]]ը։ Այն զբաղեցնում է 5348 կմ<sup>2</sup> տարածք կամ Հայաստանի տարածքի 18 տոկոսը։ Այստեղ ապրող բնակչության մեծամասնությունը՝ մոտ 160 000 մարդ, բնակվում է 87 գյուղական բնակավայրերում։ Ամենացածր վայրը մարզում [[Գետիկ (գետ)|Գետիկի]] կիրճն է, որը գտնվում է ծովի մակարդակից 1325 մ բարձրության վրա, իսկ ամենաբարձրը՝ [[Աժդահակ (լեռնագագաթ)|Աժդահակ]] լեռը (3598 մ)։ Լճի ավազանի բարձրությունը մոտ 2000 մ է։ Այս լեռնային պայմաններում լինում են երկարատև ու խստաշունչ ձմեռներ ու զով ամառներ։ Այս պայմաններում զարգանում են ցրտադիմացկուն բույսերի [[երկրագործություն]]ը, իսկ ալպիական մարգագետինները լավ պայմաններ են ստեղծում [[Անասնապահություն|անասնապահության]] զարգացման համար<ref>{{Cite web |title=Գեղարքունիքի մարզի ընդհանուր բնութագիրը |url=http://gegharkunik.agro.am/index.php?id=1559 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117163718/http://gegharkunik.agro.am/index.php?id=1559 |archive-date=2015 թ․ նոյեմբերի 17 |accessdate=2016 թ․ մայիսի 27}}</ref>։ [[Պատկեր:Martuni Armenia, Gegharkunik.jpg|մինի|ձախից|Սննդի արդյունաբերության խոշոր կենտրոն [[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունի]] քաղաքը. նրա շրջակա գյուղերում ապրում է շուրջ 80 հազար բնակիչ]] Գեղարքունիքի մարզում գյուղատնտեսական արտադրությունը հիմնականում կազմակերպվում է գյուղացիական տնտեսությունների միջոցով։ 2011 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ մարզում գործում են 63500 գյուղացիական տնտեսություններ։ Գյուղատնտեսական առևտրային կազմակերպությունների թիվը մարզում կազմում է 13, գյուղարտադրանքի շուկաների թիվը՝ 4։ Գյուղատնտեսության ՀՆԱ-ն 2007 թվականին այն կազմում էր 90.0 մլրդ դրամ, 2009 թվականին՝ 94.6 մլրդ դրամ, իսկ 2010 թվականին այն հասավ 125.7 մլրդ դրամի, որից բուսաբուծության համախառն արտադրանքը կազմում է շուրջ 85 մլրդ դրամ, իսկ անասնապահությանը՝ 40.2 մլրդ դրամ։ 2010 թվականին Սևանի ավազանն արտադրել է Հայաստանի գյուղատնտեսական համախառն արտադրանքի 19.7%-ը<ref>[http://www.mta.gov.am/files/docs/553.pdf Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի 2012-15 թվականների սոցիալ-տնտեսական զարգացման ծրագիր]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ Սևանա լճի քաղցրահամ ջուրը նպաստավոր պայմաններ է ստեղծում ձկան բազմացման համար։ Տարածաշրջանում լայն տարածում է գտել [[անասնաբուծություն]]ը, [[մեղվաբուծություն]]ը, [[Ձկնարդյունաբերությունը Հայաստանում|ձկնարդյունաբերությունը]], կարտոֆիլի մշակությունը և [[բուսաբուծություն]]ը։ 2015 թվականին [[Հայաստանի գյուղատնտեսության նախարարություն|գյուղատնտեսության նախարար]] [[Սերգո Կարապետյան]]ը նշել էր, որ Գեղարքունիքի մարզում գյուղատնտեսության ոլորտում բարձր ցուցանիշներ են գրանցվել, խոշոր եղջերավոր կենդանիների անասնագլխաքանակն ավելացել է մոտ 4, 6 տոկոսով, ինչի շնորհիվ ավելացել են նաև կենդանական ծագման մթերքների արտադրության ծավալները * Հայաստանի Գեղարքունիքի մարզի գյուղատնտեսության և ագրոպարենային համակարգի հեռանկարային զարգացման հնարավորությունները Ընդհանուր տեղեկություններ. Գեղարքունիքի մարզի գյուղատնտեսությունը մասնագիտացված է մսա - կաթնային տավարաբուծության և կարտոֆիլագործության ուղղություններով։ Գյուղատնտեսական հողատեսքերը կազմում են մարզի տարածքի 62.2 %-ը։ Գյուղատնտեսական նշանակության հողերի 61.3 %-ը բնական կերային հանդակներն են, իսկ մնացածը՝ հիմնականում [[վարելահողեր]] են։ Ապրանքային արտադրանքի մեջ մարզի տեսակարար կշիռը կազմում է 13 %, որում անասնաբուծական արտադրանքին ընկնում է մոտավորապես կեսը։ Մարզում կան նախադրյալներ զարգացնելու գյուղատնտեսական արտադրության ավանդական ճյուղերը՝ [[տավարաբուծություն]]ը, [[կարտոֆիլագործություն]]ը, [[ոչխարաբուծություն]]ը, հացահատիկային տնտեսությունը, [[ծխախոտագործություն]]ը և [[ձկնաբուծություն]]ը։ Հողային հաշվեկշռի և [[Հայաստանի վիճակագրական կոմիտե]]յի տվյալների համեմատությունը ցույց է տալիս, որ 2003 թվականի համեմատությամբ նվազել են վարելահողերի (85382.1 հա-ից հասնելով 75788.05 հա), բազմամյա տնկարկների (1061.0 հա-ից հասնելով 840 հա), ավելացել են խոտհարքների տարածքները (33982 հա-ից հասնելով 82938.96 հա-ի)։ Մարզի հողային ծածկույթի գերակշռող մասը լեռնային սևահողերն են, որոնց որակական հատկանիշները, ըստ վերջին հողակադաստրային հետազոտությունների բավականին նվազել են։ Հողերի որակական անկման պատճառը հիմնականում հողերի մշակության ագրոտեխնիկական տարրական պահանջների և մելիորատիվ միջոցառումների կիրառման անբավարար վիճակն է։ Այսպես, եթե մարզի համայնքներում 1984–1988 թ. թ. աշնանացան հացահատիկի միջին բերքատվությունը 21.1 ց/հա էր, գարնանացան հացահատիկինը՝ 19.8, կարտոֆիլինը՝ 176.4, բանջարեղենինը՝ 294.0, միամյա խոտինը՝ 29.1 և բազմամյա խոտինը՝ 28.6 ց/հա, ապա վերջին տարիներին դրանք համապատասխանաբար կազմել են 16.8 ց/հա, 14.3, 134.7, 218.2, 26.0 և 24.9 ց/հա։ Մարզի գյուղատնտեսական հողատեսքերի արժեքն ըստ հողակադաստրային գնահատման տվյալների կազմում է հանրապետության համանուն գնահատականի 10.6 % -ը, որը հիմնավոր գործոն է գյուղատնտեսական արտադրության զարգացման համար։ Մարզի ոռոգման համակարգը. Մարզի ցածրադիր գոտու բոլոր համայնքները, մասնավորապես տնամերձի ֆոնդը ջրովի են։ Ոռոգման նպատակներով մարզում օգտագործվում է մոտ 57-60 մլն մ3 ջուր, որի գրեթե կեսը վերցվում է համայնքների տարածքներում եղած փոքր ծավալների ջրամբարներից։ Մարզի տարածքում ոռոգումն իրականացվում է նաև Ծակքար, Գավառագետ, Գետիկ և այլ գետակների վրա կառուցված մղիչ կայանքների միջոցով։ Այժմ կազմալուծվել է մարզի ոռոգման համակարգի մեծ մասը։ Հատկապես Վարդենիսի տարածաշրջանում չեն գործում ոռոգման անձրևացման կայանքները (Մասրիկի հարթություն), միջտնտեսային և ներտնտեսային համակարգերը, որի հետևանքով Հայաստանի Կառավարության 1999 թ. որոշմամբ ժամանակավոր անջրդի հողերի կարգին դասվեց շուրջ 22.0 հազար հեկտար բարձրորակ ջրովի հողատարածք։ Ոռոգման նոր ցանցի խիստ անհրաժեշտություն կա Սևանի տարածաշրջանի [[Գեղամավան]], [[Դդմաշեն]], [[Վարսեր]], [[Ծովագյուղ]] համայնքներում։ Տարածքների ոռոգումը ապահովելու նպատակով ՙՀազարամյակի մարտահրավերներ հիմնադրամի՝ 2007–2009 թվականների ծրագրով իրականցվում են նախկին ոռոգման համակարգի վերականգնմանն ուղղված մի շարք միջոցառումներ։ Բուսաբուծական ճյուղի զարգացման հիմնախնդիրները. Գեղարքունիքի մարզի գյուղացիական և ֆերմերային տնտեսություններ զբաղվում են հացահատիկային, կերային, բանջարանոցային, կարտոֆիլի և այլ գյուղատնտեսական կուլտուրաների մշակությամբ։ Մարզի տարածաշրջանների սեփականաշնորհված վարելահողերի բաշխվածությունը և հողաբաժինների քանակն ըստ գյուղացիական տնտեսությունների տարբեր է։ Այսպես, Վարդենիսի տարածաշրջանում միջինը կազմում է 2.88 հա, Գավառում՝ 0.75 հա, իսկ մարզի միջինը՝ 1.18 հա։ Տարածաշրջաններում տարբեր են նաև ցանքատարածությունների կառուցվածքը։ Սևանի տարածաշրջանում ցանքատարածությունները զբաղեցնում են վարելահողերի 78 տոկոսը և շուրջ 80 տոկոսը հացահատիկային մշակաբույսեր են, իսկ Ճամբարակի տարածաշրջանում այդ ցուցանիշները կազմում են 30.5 և 63.0 տոկոս։ Վարելահողերի օգտագործման ցուցանիշը Վարդենիսի տարածաշրջանի համար՝ 48 տոկոս է, իսկ Գավառի տարածաշրջանը՝ 74.0 տոկոս։ Համեմատաբար լավ պայմաններում են Ճամբարակի և Վարդենիսի տարածաշրջանները։ Ճամբարակի տարածաշրջանում բնակչության 1 շնչին 4.2 անգամ ավելի գյուղատնտեսական հողատեսք և 3.4 անգամ վարելահող է բաժին ընկնում, քան Սևանի տարածաշրջանում, Վարդենիսի տարածաշրջանը 1 շնչին բաժին ընկնող գյուղատնտեսական հողատեսքերով (հիմնականում վարելահողերի քանակով) 3.5-4.0 անգամ գերազանցում է մյուս տարածաշրջանների ցուցանիշները։ Մարզի ցանքատարածությունների կառուցվածքում 1987 թ. համեմատությամբ պակասել են կերային և տեխնիկական մշակաբույսերի ցանքերը՝ 2006 թ. կրճատվել է 11.4 անգամ, որի փոխարեն ավելացել է հացահատիկի (41130 հա, որը կազմում է մարզի ընդհանուր ցանքատարածությունների 58.5%), կարտոֆիլի (15582 հա, 21,7%), բանջարեղենի (2068 հա, 2,9%), կերային մշակաբույսերի (12126 հա, 16.9%) համար։ Մարզի բուսաբուծական ճյուղի առաջընթացն ապահովելու համար անհրաժեշտ կլինի գյուղատնտեսական տարբեր գոտիների հողօգտագործման առաջավոր մեթոդների կիրառում՝ գյուղատնտեսական կուլտուրաների առատ բերքի ապահովումով, հանքային պարարտանյութերի առավել սահմանափակ օգտագործմամբ՝ նպաստելով օրգանական մթերքի արտադրությանը։ Մարզի անասնաբուծության զարգացման հիմնախնդիրները Գեղարքունիքի մարզի անասնաբուծության հիմնական ուղղվածությունը կաթնամթերքների արտադրությունն է։ Մարզի անասնագլխաքանակի տեսակարար կշիռը հանրապետությունում կազմում է 15-19 %։ Մարզի 5 տարածաշրջաններում գործում են կաթի ընդունման 35 կետեր։ Մի շարք մասնագիտացված պանրագործարաններում արտադրվում է բարձրորակ պանրի տեսակներ։ Մարզում առկա են թվով 24 անասնապահական ֆերմերային տնտեսություններ։ Մարզի գյուղացիական տնտեսություններում անասնագլխաքանակի բաշխվածությունը տարբեր է, ինչը բացատրվում է տարածաշրջանների կերային ռեսուրսների ապահովվածության տարբերությամբ։ Մարզի տարածաշրջաններում անասնագլխաքանակի հաշվով մեծ տեսակարար կշիռ ունի Մարտունու տարածաշրջանը, որտեղ խոշոր եղջերավոր անասունների գլխաքանակը կազմում է մարզի ԽԵԱ-ի 38.6, ոչխարների՝ 33.8, թռչունների՝ 37.4 % և այլն։ Այս ուղղությամբ համեմատաբար ցածր ցուցանիշներ ունի Ճամբարակի տարածաշրջանը, որտեղ այն համապատասխանաբար կազմում է 9.6, 9.8 և 6.0 %: Ընդհանուր առմամբ մարզի գյուղացիական տնտեսությունները թե հողաբաժինների չափերով (1.37 հա) և թե անասնատեսակների գլխաքանակով մոտ են հանրապետության միջին ցուցանիշներին։ === Տեսարժան վայրեր === Սևանա լճի ավազանը [[Հայկական լեռնաշխարհ]]ում մարդու բնակեցման հնագույն օջախներից մեկն է։ Այստեղ գտնվում են կիկլոպյան ամրոցներ, [[Լճաշեն (Գեղարքունիքի մարզ)|Լճաշենում]] հնագիտական պեղումների ժամանակ բացահայտվել են գերեզմանադաշտեր ու գետնափոր բնակավայրեր։ [[Վանի թագավորություն|Վանի թագավորության]] շրջանում (մ.թ.ա. 9-6-րդ դարեր) այստեղ կառուցվել են ամրություններ ու բնակավայրեր։ [[Պատկեր:Hayravank Monastery.jpg|մինի|[[Հայրավանք]]]] * [[Սևանավանք]]։ [[Մեծ Հայք]]ի թագավորությունում [[Քրիստոնեության ընդունումը Հայաստանում|Քրիստոնեության ընդունման]] առաջին իսկ դարում [[Սևանա կղզի|Սևանա կղզում]] կառուցվում է առաջին քրիստոնեական կառույցը՝ [[Սևանավանք]]ը։ Այն հիմնադրել է [[Գրիգոր Լուսավորիչ]]ը 305 թվականին, իսկ 874 թվականին երկու եկեղեցիները կառուցել է [[Վասակ Գաբուռ]] Սյունու կինը՝ իշխանուհի [[Մարիամ Բագրատունի]]ն, ով հայոց թագավոր [[Աշոտ Ա Մեծ]]ի (885-890) ու [[Կատրանիդե Ա|Կատրանիդե]] թագուհու դուստրն էր։ Կղզին բերդապարիսպով ամրացված է եղել դեռևս բրոնզի դարում։ Այստեղ եղել է հեթանոսական մեհյան։ Եկեղեցին կանգուն է մինչ այժմ. վերանորոգվել է 1956-57 թվականներին։ * [[Հայրավանք]]։ [[Գավառ (քաղաք)|Գավառ]] քաղաքից ոչ հեռու գտնվող [[Հայրավանք (գյուղ)|Հայրավանք]] գյուղի սուրբ Ստեփանոս եկեղեցին նույնպես կառուցվել է 4-րդ դարում՝ բազալտից ու սրբատաշ տուֆից։ 1211 թվականին եղբայրներ Հովհաննես և Ներսես վարդապետները նորոգել են եկեղեցին։ Հայրավանքի պարսպապատ բակում կան տապանաքարեր ու խաչքարեր, որոնք թվագրվում են 16-րդ դարին։ Հայրավանքը գործել է մինչև 19-րդ դարը։ [[Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Խորհրդային իշխանության]] տարիներին, ինչպես և մյուս եկեղեցիները, մատվել է անուշադրության։ 1980-ական թվականներին վանքը նորոգվել է, եկեղեցու գմբեթը՝ վերակառուցվել։ [[Պատկեր:Kotavank November.JPG|մինի|ձախից|[[Կոթավանք]]]] * [[Կոթավանք]]։ [[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունի]] քաղաքին մոտ գտնվող [[Ներքին Գետաշեն]] գյուղում գտնվող Կոթավանքը կառուցել է [[Սյունիքի իշխանություն|Սյունիքի իշխան]] [[Վասակ Գաբուռ]]ի և [[Մարիամ Բագրատունի|Մարիամ Բագրատունու]] որդի [[Գրիգոր Սուփան Բ]]-ն, 851–901 թվականներին։ Կառուցված է կոպտատաշ և ճեղքված բազալտով, որոշ հանգույցներ՝ մեծադիր, մշակված քարերով։ Բակում կան վանական խցերի և այլ շենքերի ավերակներ։ Եկեղեցու հարավարևելյան ավանդատան մուտքում, բարավորի փոխարեն, ներսից դրված է 9-րդ դարի առաջին կեսի մի խաչքար, որը նվիրված է սպարապետ [[Վարդան Մամիկոնյան]]ի հիշատակին։ Վերանորոգվել է 2010-ականների սկզբին։ * [[Մաքենյաց վանք]]։ [[Վարդենիս]] քաղաքից ոչ հեռու՝ [[Մաքենիս]] գյուղի եզրին գտնվող Մաքենյաց վանքը հիշատակվում է [[Հայաստանը վաղ միջնադարում|վաղ միջնադարից]], եղել է Հայաստանի նշանավոր կրոնական և կրթական կենտրոններից։ Այստեղ Սողոմոն Մաքենացին 701 թվականին կազմել է Տերունական տոների լուսաբանությունը և նահատակների հիշատակարանը՝ Տոնացույցը («Վարք սրբոց» և Հայսմավուրք)։ 8-9-րդ դարերում Մաքենյանց վանքի դպրոցում ուսանել են [[Ստեփանոս Սյունեցի]]ն, [[Վահան Գողթնացի]]ն, կաթողիկոսներ [[Սողոմոն Ա Գառնեցի]]ն, [[Մաշտոց Ա Եղվարդեցի]]ն։ 9-րդ դարի վերջին Սյունյաց իշխան Գրիգոր Սուփանը Մաքենյանց վանքի միանավ բազիլիկ եկեղեցուն կից կառուցել է սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, վանքը շրջապատել բարձր պարիսպով։ 1170 թվականին [[Ներսես Շնորհալի]]ն այստեղից վերցրել է եկեղեցական կանոնակարգը՝ հայկական մյուս վանքերում կիրառելու համար։ * [[Վանեվանի վանք]]։ Հիմնադրվել է վաղ միջնադարում՝ ժամանակակից [[Արծվանիստ]] գյուղին կից։ Համալիրի գլխավոր՝ սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին՝ կառուցվել է 903 թվականին հայոց սպարապետ [[Շապուհ Բագրատունի (սպարապետ)|Շապուհ Բագրատունու]] կողմից, իր քրոջ՝ Սյունյաց իշխանուհի [[Մարիամ Բագրատունի|Մարիամի]] տեսչությամբ։ 914 թվականին այստեղ է թաղվել իրենց եղբայրը՝ հայոց թագավոր [[Սմբատ Ա]] Բագրատունին։ Վանքային համալրը նորից սկսում է գործել 19-րդ դարի երկրորդ կեսին, 1871-80 թվականներին վանքի շինությունները նորոգվում են վանահայր Թեոդորոս Շիրակացու կողմից։ == Զբոսաշրջություն == [[Պատկեր:Sevan beach.jpg|մինի|Հանգստյան գոտի Սևանում]] Սևանա լիճը միակն է Հայաստանում, որ ունի լողափնյա հանգստավայրեր<ref name="Holding"/>։ Դրանք հանրահայտ են ոչ միայն հայերի, այլև Հայաստան ժամանող զբոսաշրջիկների համար<ref>{{Cite news |last=Bonner |first=Raymond |date=1993 թ․ օգոստոսի 9 |title=Yerevan Journal; Landlocked and Alone, Armenia Fears the Winter |url=http://www.nytimes.com/1993/08/09/world/yerevan-journal-landlocked-and-alone-armenia-fears-the-winter.html |work=The New York Times |quote=The beach at Lake Sevan, 40 miles east the capital, would normally be packed this time of the year.}}</ref>։ Սևանի լողափներին կառուցվել են բազմաթիվ հյուրանոցներ ու հանգստյան տներ՝ ինչպես խորհրդային ժամանակներում, այնպես էլ անկախության շրջանում<ref name="Holding">{{Cite book |last=Holding |first=Deirdre |url=https://archive.org/details/armeniawithnagor0000hold |title=Armenia: with Nagorno Karabagh |date=2014 |publisher=Bradt Travel Guides |isbn=9781841625553 |edition=4th |page=[https://archive.org/details/armeniawithnagor0000hold/page/202 202]}}</ref>։ Առավել հայտնի է հյուսիսային ափը, որը ձգվում է 2.5 կմ՝ Սևանա թերակղզու շրջակայքում։ Լճի ջուրը հարմար է լողալու, ամառային ջերմաստիճանը՝ արևային լոգանքներ ընդունելու համար։ Կազմակերպվում են ակտիվ հանգստի զանազան միջոցառումներ՝ այդ թվում լեռնագնացություն։ 2011 թվականին [[Սևան ազգային պարկ]]ը հայտարարվեց հանգստի գոտի։ Բացվեցին հանրային լողափեր, որոնք ընդունեցին ավելի քան 100 000 մարդու։ Դրանք ունեն ազատ ավտոկայանատեղիներ, զուգարաններ, բուժկետեր։ Շրջակայքում են նաև փրկարար լողորդներն ու այլ հանրօգուտ ծառայությունների ներկայացուցիչներ<ref>{{Cite news |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 30 |title=Available ‘Blue Pearl’: Public beaches proved popular with Lake Sevan holidaymakers |url=http://armenianow.com/news/32079/public_beaches_lake_sevan |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117033342/http://armenianow.com/news/32079/public_beaches_lake_sevan |archive-date=2015 թ․ նոյեմբերի 17 |access-date=2016 թ․ մայիսի 27 |work=ArmeniaNow}}</ref>։ 2014 թվականին հանրային լողափների թիվը 2-ից հասավ 11-ի, որտեղ հանգստացան 200 000 մարդիկ<ref>{{Cite news |date=2015 թ․ հուլիսի 5 |title=The holiday season opened along with the public beaches of Sevan Lake |url=http://www.1tv.am/en/news/2015/07/05/Sevan-Lake/19400 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151117063144/http://www.1tv.am/en/news/2015/07/05/Sevan-Lake/19400 |archive-date=2015 թ․ նոյեմբերի 17 |access-date=2016 թ․ մայիսի 27 |agency=Public Television of Armenia}}</ref>։ === Ռեկրեացիոն ռեսուրսները, յուրացման միտումներ. ռեկրեացիոն համակարգի ձևավորման անհրաժեշտություն === Սևանա լճի [[Ջրահավաք ավազան|ջրհավաք ավազանը]] հարուստ է [[ռեկրեացիոն ռեսուրսներ]]ով ([[հանքային ջրեր]], կլիմայաբուժության պայմաններ, ձմեռային սպորտի, հանգստի և տուրիզմի կազմակերպման հնարավորություններ), որոնք կարող են խթանել տնտեսական զարգացումը, ստեղծել բնակչության հանգստի և բուժման օպտիմալ միջավայր և նպաստել տարաբնակեցման համակարգի անհավասարակշռության աստիճանական վերացմանը, ինչպես նաև Հայաստան – Արցախ տարածքային և տնտեսական կապերի ամրապնդմանը։ Ռեկրեացիոն ճյուղի զարգացման համապարփակ ծրագրի բացակայությունը արգելք է հանդիսացել Սևանի ավազանի ռեկրեացիոն լանդշաֆտների և ռեսուրսների ռացիոնալ օգտագործմանը։ [[Սևան (քաղաք)|Սևան]] քաղաքի տրանսպորտային բարենպաստ մատչելիությունը պատճառ է դարձել Սևանա լճի [[հյուսիս-արևմտյան]] և [[հյուսիս]]ային ափերի ինտենսիվ յուրացմանը` տարբեր կազմակերպություններին պատկանող ռեկրեացիոն օբյեկտների կառուցումով։ Չկազմակերպված հանգստացողների թիվը հասնում է 30-40 հազար մարդու` առաջացնելով ջրի [[բակտերիոլոգիական աղտոտվածություն]] (ըստ [[կուրորտաբանության]] և [[ֆիզիկական բուժման]] ԳՀՀ-ի տվյալներրի)։ «Բանուկ» տեղերում կառուցապատելու շարունակվող միտումը բերել է այն բանին, որ կառուցապատվել են անհարմար տեղամասեր, այդ թվում` * կլիմայական անբարենպաստ պայմաններով տեղամասերը, որտեղ քամու տարեկան միջին արագությունները գերազանցում են 6 մ/վրկ (լճի հյուսիսային ափը` սկսած տուրիստական բազայից մինչև ֆիզիկայի ինստիտուտի մանկական ճամբարը), * Սևանա լճի բարձրացման հեռանկարային մակարդակի (ջրածածկվող և ողողվող տարածքներ) շինարարության համար արգելվող շերտը։ Ազգային պարկի տարածքում 2008 թվականի դեկտեմբերի 31-ի դրությամբ հաշվառվել է շուրջ 1690 միավոր ինքնակամ կառուցված (կամ տեղադրված) շենք, շինություններ։ Ավտոմայրուղու, երկաթգծի, գազամուղի սանիտարապաշտպանիչ շերտում են գտնվում Սևան քաղաքից մինչև «Ծիծեռնակ» տուրիստական բազան ափամերձ շերտում կառուցված ռեկրեացիոն օբյեկտները։ Էքստենսիվ կառուցապատվել են Սևանա լճի արևմտյան, հարավային և արևելյան ափերը ([[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունու]] և [[Վարդենիս]]ի, [[Զոդ]]ի, [[Արտանիշ]]ի հանգստյան տները և այլ մանր օբյեկտներ)։ Արդյունքում ձևավորվել է քաղաքաշինական, տարածական - հատակագծային միասնական լուծումներից զուրկ անկանոն կառուցապատում։ Այդ տեսանկյունից հրատապ է դարձել Գեղարքունիքի ռեկրեացիոն մարզային համակարգի ձևավորման անհրաժեշտությունը, հաշվի առնելով, որ մարզի սահմանները հիմնականում համընկնում են Սևանա լճին հարող ջրհավաք ավազանի տարածքի սահմաններին (ավելանում է նաև [[Գետիկ (գետ)|Գետիկ գետի]] հովիտը իր ջրբաժանի 46.0 հազ. հա տարածքով), ինչը պայմանավորված է նաև լճի էկոլոգիական հիմնախնդիրների գերակայութամբ, «Սևան» ազգային պարկի առկայությամբ։ Մարզային ռեկրեացիոն համակարգի կարևոր տարածքային միավորի` ռեկրեացիոն գոտու ձևավորման համար, Սևանա լճի ջրհավաք ավազանի ռեկրեացիոն պոտենցիալ հնարավորությունները նախագծով գնահատվել են ավելի մանրամասն, տարբերակված` յուրաքանչյուր ճյուղի զարգացման համար ակտիվ և սահմանափակող բնական և հատակագծային գործոնների համադրումով։ == Կլիմայաբուժության պայմաններ == Սևանի ափերի [[կլիմա]]ն յուրահատուկ է։ Լեռնաշղթաներով շրջափակված լինելու պատճառով, համեմատաբար քիչ տեղումներ են լինում։ Սևանի կլիման չափավոր չոր կլիմաների կարգին է պատկանում։ [[Արեգակի ճառագայթման]] տևողությամբ (2500-2800 ժամ/տարեկան) Սևանը գերազանցում է բոլոր հայտնի առողջարանային վայրերին և նույնիսկ Եվրոպական հռչակավոր արևաբուժական առողջարաններին։ Սևանի ավազանի տարբեր հատվածների կլիմայաբուժության պայմանները գնահատվել են՝ օգտագործելով «Կուրորտաբանության և ֆիզիկական բժշկության» ԳՀԻ կլիմայաբուժության պայմանների համալիր վերլուծության առաջավոր մեթոդները։ Այդ մեթոդով տրվում է մարդու ջերմային զգացողության գնահատականը՝ էկվիվալենտ-էֆեկտիվ (ԷԷՋ) և ռադիացիոն էկվիվալենտ - էֆեկտիվ (ՌԷԷՋ) ջերմաստիճանների որոշումով (էկվիվալենտ - էֆեկտիվ ջերմաստիճանը՝ [[օդի ջերմաստիճան]]ի, [[խոնավաթյուն]] և քամու համատեղ ազդեցության դեպքում մարդու ջերմային զգացողության գնահատականն է)։ Սևանի հյուսիս – արևմտյան, հյուսիսային, հյուսիս - արևելյան ափերում (Շորժայից մինչև «Ինտուրիստ մոթել») և հարավ – արևելյան ափում ([[Ծովակ, Գեղարքունիքի մարզ|Ծովակից]] մինչև [[Արեգունի]] գյուղը) սահմանափակող գործոն է համարվում քամու արագությունը (> 5 մ/վրկ)։ Ուժեղ քամիների պատճառով այդ ափերում [[արևաբուժության]] օրերի թիվը տատանվում է ամռան ամիսներին 5-8 %: Մյուս ափերում, որտեղ քամու արագությունը տատանվում է 2,74,5 մ/վրկ, կլիմայաբուժության պայմանները բարենպաստ են (օդաբուժության համար բարենպաստ օրերի թիվը ամռան ամիսներին տատանվում է 2,0-25,0%, առավելագույնի հասնելով հարավային 29 ափում)։ Ավելի բարենպաստ են արևաբուժության պայմանները, որոնք տատանվում են 15,0-18,0%-ից մինչև 43,0-64,0 %, առավելագույնի հասնելով հարավային ափում։ Բալնեոլոգիական բուժման համար պիտանի հանքային աղբյուրներով շատ հարուստ է Սևանի ավազանը։ Հանքային ջրերի խոշոր պաշարներ կան Գավառ քաղաքի տարածքում, [[Գավառագետ]]ի կիրճում (Սևանի հանքավայրը)։ Բուժիչ ջրերը նման են [[Հանքավան]]ի, [[Եսենտուկի]]ի ջրերին և կարող են օգտագործվել բալնեոլոգիայի, ինչպես նաև խմելու - բուժման նպատակով։ Հանքային ջրի աղբյուրներ կան [[Լիճք (Գեղարքունիքի մարզ)|Լիճք]], [[Մարտունի (Գեղարքունիքի մարզ)|Մարտունի]], [[Ներքին Գետաշեն|Ն. Գետաշեն]], [[Վերին Գետաշեն|Վ. Գետաշեն]], [[Երանոս (Գեղարքունիքի մարզ)|Երանոս]] բնակավայրերի միջև ընկած տարածքում (Լիճքի հանքավայր) և Ծովագյուղից հարավ ընկած տարածքում։ Հանքային ջրերի օգտագործման ակտիվ գործոններն են՝ հանքային ջրի մեծ պաշարները, ռեկրեացիոն շինարարության համար ռեզերվային տարածքների առկայությունը, տարածքի կլիմայաբուժության համար բարենպաստ պայմանները (օդաբուժության համար կոմֆորտային օրերի թիվը կազմում է 15.0-55.0%): Սևանա լճի ավազանում բուժման կազմակերպման համար ակտիվ գործոն է տորֆի խոշոր հանքավայրերի (Գիլիի հանքավայրը, Մարտունու տարածաշրջանի հանքային ցեխերը) առկայությունը, որոնց թերապևտիկ արժեքը Կուրորտաբանության և ֆիզիկական բժշկության ԳՀԸ-ում և Երևանի Գյուղատնտեսական Ակադեմիայում ապացուցվել է ֆիզիկական-քիմիական և կլինիկական ուսումնասիրությունների միջոցով։ Ամենատարբեր հիվանդությունների ([[օստեոմիելիտ]]ներ, քրոնիկ [[պոլիարտրիտ]], կանացի և մաշկային հիվանդություններ և այլն) բուժման փորձը [[տորֆային ցեխեր]]ի կիրառմամբ հաջողությամբ իրականացվել է Վարդենիսի հիվանդանոցում։ Սևանի ավազանում ձմեռային սպորտի (լեռնադահուկային) կազմակերպման պայմանները բարենպաստ են։ Ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ դահուկային սպորտով զբաղվելու սեզոնի տևողությունը կապված է 10 սմ և ավելի ձյան շերտի առկայության հետ։ == Պատմամշակութային ժառանգություն == Տարածաշրջանի զարգացման համար ակտիվ [[էնդոգեն]] գործոն է համարվում նաև [[պատմամշակութային հուշարձանների]] առկայությունը։ Այդ հուշարձանները պատկանում են Սևանի ավազանի պատմության տարբեր փուլերին (հիմնականում հնագույն ժամանակներից մինչև միջնադարի վերջը)։ Պահպանվել են այդ ժամանակաշրջանի եկեղեցիներ, վանքային համալիրներ, մենաստաններ, միջնադարյան գերեզմանոցներ՝ բազմաթրվ [[խաչքարեր]]ով, կիրառական արվեստի, ժողովրդական ճարտարապետության հուշարձաններ։ Մարզի տարածքի պատմության և մշակույթի հուշարձանների ցանկը հաստատվել է Հայաստանի Կառավարության 2003 թվականի հունվարի 9-ի N80-Ն որոշմամբ, հուշարձանների տեղադրությունը տրված է` Գիրք 2, գծագիր N 4.7-ում։ Սևանի ավազանի բոլոր բնակավայրերը (հները և վերականգնվածները) հիմանկանում տեղակայված են ռելիեֆային հարմար պայմաններում՝ գետահովիտներում, որոնք առավելագույնն են պատսպարված տարվա տարբեր սեզոններում փչող քամիներից։ Մարզի բազմաբնույթ հուշարձանները (եկեղեցիներ, եկեղեցական համալիրներ, գերեզմանոցներ՝ խաչքարերով, հին գյուղատեղիները, ամրոցները, արձանագրությունները և այլն) ունեն պատմական, ճանաչողական մեծ նշանակություն և հզոր բազա են հանդիսանում զբոսաշրջության զարգացման համար։ Հայաստանի, մասնավորապես Սևանի ավազանի, ճանապարհային ցանցի նպատակամղված կատարելագործումը կնպաստի հուշարձանների ներգրավմանը զբոսաշրջային երթուղիներում (Սևանի շուրջը, Սևան – Արցախ, Սևան – Զանգեզուր, Սևան – Դիլիջան, Սևան – Վանաձոր, Սևան - Երևան և այլ ուղղություններով)։ == Բնության հուշարձաններ == Սևանի ավազանը հարուստ է նաև բնության հուշարձաններով և տեսարժան վայրերով, որոնցից կարելի է նշել` # [[Վարդենիսի լեռնաշղթա]]յի հրաբխային և [[խարամային կոն]]երը ([[Աժդահակ (լեռնագագաթ)|Աժդահակ]], [[Կարմրասար]], [[Սպիտակասար]] լեռնագագաթները), # [[Լանջաղբյուր]], [[Կարմիրգյուղ|Կարմիր գյուղ]], Գեղարքունիք գյուղերի շրջակայքի ժայռային մերկացումները, Սևանի լեռնաշղթայի լանջերի (Շորժա գյուղի շրջակայքում) [[օֆիոլիտային ապարներ]]ի մերկացումները, # [[Արտանիշի թերակղզի|Արտանիշի թերակղզու]] [[կրաքար]]երի մերկացումները, # Սպիտակասար լեռնագագաթի արևելյան մասում [[օբսիդիան]]ների մերկացումները, # [[Լճաշեն (Գեղարքունիքի մարզ)|Լճաշեն]] գյուղի, [[Գավառ (քաղաք)|Գավառ]] քաղաքի շրջակայքի [[էլյուվիալ]] [[քարացրոն]]ները ([[չինգիլ]]ներ), # [[Գրիձոր]], Արգիճի գետերի կիրճերը, # Մարտունի, Գրիձոր, Գեղարքունիք, [[Աստղաձոր]], Վարդենիս գետերի վերին հոսանքների [[տաշտակաձև հովիտ]]ները, # Լիճքի, Կարճաղբյուրի, Գրիձորի, [[Հացառատ]]ի, Երանոսի, Գավառի հանքային և խմելու ջրերի աղբյուրները, # Արեգունի լեռնաշղթայի կաղնու և գիհու նոսր անտառները, # Արեգունու, Սևանի, Փամբակի լեռնաշղթաների անտառային տարբեր մնացուկային ձևերը, # Մասրիկ, Վարդենիս գետերի հովիտների ճահճոտ մարգագետինները և եղեգնուտները, # Գեղամա լեռնաշղթայի արևելյան լանջերի քարացրոնները՝ [[«լուսնային լանդշաֆտ»]]-ը, # Արգիճի գետի ոլորանները և ճահճոտ հովիտը,Վարդենիսի լեռնաշղթայի հյուսիսային լանջերից հոսող գետերի կիրճերը՝ անտառային մնացուկային ձևերով։ ՀՀ կառավարության կողմից հաստատված բնության հուշարձանների ցանկը ներկայացված է ՀԱՎԵԼՎԱԾ N3-ում։ Պետք է հատուկ նշել, որ Սևանա լճի ափամերձ շերտի որոշ հատվածներ հարուստ են հնագիտական արժեք ներկայացնող դամբարանադաշտերով, որոնք ուսումնասիրության կարիք ունեն։ == Բնապահպանական խնդիրներ == Սևանա լիճն իր ֆիզիկական, քիմիական, կենսաբանական ցուցանիշներով համարվում է քաղցրահամ ջրի ռազմավարական պաշար։ Ցավոք, սկսած 30-ական թվականներից Սևանա լճի ջրի ինտենսիվ և ոչ հաշվենկատ օգտագործման հետևանքով խախտվել է լճի հավասարակշռությունը՝ առաջ բերելով ջրակենսաբանական պրոցեսների և ամբողջ [[էկոհամակարգ]]ի խաթարում, որի շարունակման դեպքում վտանգվում է Սևանա լճի՝ որպես քաղցրահամ ջրամբարի գոյությունը։ Վերջին տասնամյակների ընթացքում Սևանա լճի էկոլոգիական վիճակը խիստ վատթարացել է, որի համար հիմք են հանդիսացել հետևյալ պատճառները` 1. ջրի մակարդակի իջեցումը, 2. [[թունաքիմիկատներ]]ի և [[օրգանական նյութեր]]ի հոսքը 3. [[անթրոպոգեն]] բացասական ազդեցությունը լճի հարուստ [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] վրա։ 1930–ական թվականներից սկսած` Սևանա լճի ջրի անխնա օգտագործման արդյունքում (էներգիայի արտադրություն և ոռոգում) խախտվեց Սևանա լճի [[Էկոլոգիական հավասարակշռություն|էկոլոգիական հավասարակշռությունը:]] Լճի ջրի կորուստը բերեց մի շարք բացասական հետևանքների` * [[Մակրոֆիտներ]]ի [[կենսազանգված]]ի և [[Ադապտացիա|ադապտացիոն]] ներուժի կրճատում։ * Լճի կենտրոնական հատվածում [[հիպոլիմնիոն]]ի վտանգավոր կրճատում, ուր տեղի է ունենում օրգանական նյութերի հանքայնացում։ Երբ այդ հատվածը լավ զարգացած է, լիարժեք հանքայնացում է տեղի ունենում առանց ջրում լուծված [[Թթվածին|թթվածնի]] պարունակության կրճատման։ * Լճի էկոհամակարգի ֆունկցիոնալ և կառուցվածքային փոփոխություններ և ջրում նյութի [[կենսաքիմիական շրջապտույտ]]ի խախտում։ * Լճի ջրի [[միջին ջերմաստիճան]]ի բարձրացում։ Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր Բոլոր վերը նշված գործոնները իրենց ազդեցությունն են ունեցել լճի [[Էվտրոֆիկացիա|էտրոֆիկացման]] ([[ճահճացման, ծաղկման]]) գործընթացում։ [[Լճի ծերացման (ճահճացման)]] գործընթացում պաշտպանիչ դեր ունի լճի հատակի մոտ գտնվող 40 C հաստատուն ջերմաստիճան ունեցող ջրային շերտը։ Այն թույլ չի տալիս, որ հատակի [[տիղմ]]ը խառնվի լճին։ Եթե ջրի [[ծավալ]]ը և [[խորություն]]ը նվազում է, ապա վերանում է նաև այդ պաշտպանիչ շերտը, ինչի հետևանքով լիճը սկսում է ճահճանալ։ Մեծ Սևանում շերտը լիովին բացակայում էր, [[Փոքր Սևան]]ում այն կար աննշան չափով, սակայն ճահճացման երևույթներն արդեն տարածվում են նաև Փոքր Սևանի վրա. ջուրը կանաչում էր և ծաղկում [[ջրիմուռներ]]ով։ Իր հերթին ճահճացման հետևանքով լճի հատակում էականորեն պակասել էր լուծված թթվածնի քանակը, կրճատվել էր ջրի թափանցիկությունը 13 մ-ից մինչև 3 մ։ Լճում ձկնային պաշարները կրճատվել էին մոտ 50 անգամ, և հատկապես տուժել էին [[էնդեմիկ]] տեսակները։ Սևանա լճի մակարդակի իջեցմանը զուգահեռ, [[Ջրահավաք ավազան|ջրհավաք ավազանում]] տնտեսության տարբեր ճյուղերի ինտենսիվացման հետևանքով, զգալիորեն աճեց [[կենսածին]] տարրերով, [[ծանր մետաղներ]]ով և թունաքիմիկատներով հարուստ հոսքային ջրերի քանակը, որոնք թափվում են լիճ։ Միջին հաշվով տարեկան լիճ է թափվել 7000 տոննա [[ազոտ]], 400 տոննա [[ֆոսֆոր]], մոտ 13 տոննա թունաքիմիկատներ և 135 տոննա ծանր մետաղներ։ Ընդ որում` բնակչությունից և արդյունաբերությունից լիճ թափվող ազոտի քանակը կազմել է 7%, անասնապահությունից` 24% և բուսաբուծությունից` 40%, այսինքն` ընդհանուր աղտոտվածության գերակշռող մասը գյուղատնտեսական ոլորտինն է, որը կազմում է 64%: Մասնագետները հաշվարկել են, որ Սևանա լճի էկոհամակարգի կայունացման միակ նախապայմանը լճի ծավալի մեծացումն է և ջրի մակարդակի բարձրացումը մինչև [[Բալթիկ ծով]]ի մակերևույթի (բ. մ. ծ.) 1903,5 մ նիշը։ Այս նիշին գումարվում է նաև ալիքի առավելագույն բարձրության չափը` 1,5 մ (1903,5 +1,5 =1905,0): Ջրի մակարդակի մինչև 1903 մ բարձրացման հետևանքով մոտ 3037 հա անտառներ կարող են մնալ ջրի տակ։ Եթե լճի հարակից անտառը դառնա լճի հատակը, 5035 խոր մ փայտանյութ կմնա ջրի տակ, 1 հեկտարի վրա՝ 68 տոննա։ [[ՀՀ ԳԱԱ]]-ի հետազոտությունները պարզել են, որ եթե այդ անտառը մնա ջրի տակ, լիճ կլցվի 259 տոննա ազոտ և 23 տոննա ֆոսֆոր, ինչը կարող է կործանարար լինել ոչ միայն ջրի, այլև ձկնատեսակների համար։ Ամենից շատ ազոտ են պարունակում ծառերի տերևներն ու ճյուղերը, որոնք մեծ մասամբ չեն հանվում լճից։ Սևանա լճի էկոլոգիական վիճակի բարելավման նպատակով նախաձեռնությունները սկսվել են դեռևս 1996-98թթ, երբ [[Համաշխարհային բանկ|Համաշխարհային Բանկի]] ֆինանսական աջակցությամբ մշակվեց «Սևանա լճի էկոլոգիական հավասարակշռության վերականգնման ծրագիրը, որը հիմնականում ընդգրկեց հիմնախնդիրների լուծման հետևյալ հարցերը` օրենսդրություն, կառավարման հարցեր, լճի մակարդակի բարձրացում, ջրհավաք ավազանի կեղտաջրերի մաքրում, կենցաղային և արտադրական թափոնների Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր կառավարում, ոչ կետային աղտոտվածությունների կանխում, ձկան պաշարների պահպանություն և վերարտադրություն, կենսաբազմազնության պահպանություն։ Սևանա լճի պահպանության և պաշարների արդյունավետ օգտագործման համար բացառիկ նշանակություն ունեցավ [[Որոտան–Արփա–Սևան]] ջրատեխնիկական համալիրի կառուցումը։ Լճի մակարդակը բնականին մոտ պահելու համար ջրատարը լիճ է տեղափոխում [[Որոտան]], [[Արփա]], [[Եղեգիս]] գետերի հոսքի մի մասը (տարեկան 415 մլն խոր մ)։ Այն բաղկացած է [[Արփա-Սևան|Արփա–Սևան]] (կառուցվել է 1981 թ.-ին, տեղափոխում է 250 մլն խոր մ ջուր) և Որոտան–Արփա (կառուցվել է 2004 թ.-ին, տեղափոխում է տարեկան 165 մլն խոր մ ջուր) թունելային ջրատար համակարգերից։ Վերջին 4-5 տարիների ընթացքում [[ՀՀ Բնապահպանության նախարարություն|ՀՀ Բնապահպանության նախարարության]] կողմից վարած քաղաքականության շնորհիվ նվազել են նաև Սևանա լճից ջրի բացթողումների ծավալը։ Օրենքի համաձայն` թույլատրվում է Սևանից բաց թողնել տարեկան մինչև 170 միլիոն խոր մ ջուր։ Վերջին տարիներին այդ ծավալները տատանվել են 150 միլիոնի սահմաններում (2012 թ.-ին 169 մլն խոր մ)։ Սևանի բնապահպանական խնդիրների լուծմանը նպաստելու համար լճի ավազանում ստեղծվել է [[Սևան ազգային պարկ|«Սևան» ազգային պարկը]]։ Պարկը գտնվում է ՀՀ Բնապահպանության նախարարության իրավասության ներքո։ Պարկը ներառում է 4 արգելոցներ` Նորաշենի, Լիճք-Արգիճի, Գիլլի, Արտանիշի և 2 արգելավայրեր` Գավառագետի և Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային։ Ձեռնարկված միջոցառումների արդյունքում` հատկապես ջրի մակարդակի բարձրացման հետևանքով, լճի ավազանում բնապահպանական իրավիճակը աստիճանաբար բարելավվում է։ Մասնավորապես, լճի կենտրոնական հատվածում նկատվում է ջրի թափանցելիության էական բարելավում, որը միջինում հասնում է 11 մ-ի։ Հետևաբար, ըստ այդ ինտեգրալ ցուցանիշի, ջրավազանը մոտ է 1930-ական թ-ի իր բնական բնութագրիչին, ինչը վկայում է լճի էկոլոգիական իրավիճակի դրական տեղաշարժերի մասին։ == Ոլորտի օրենսդրական դաշտի նկարագրություն == [[Հայաստան]]ում ջրային հարաբերությունները կարգավորվում են Հայաստանի [[ջրային օրենսգրքով]], օրենքներով և այլ իրավական ակտերով։ Ջրային օրենսգրքի համաձայն Սևանա լճի կառավարման և պահպանության հարցերը կարգավորվում են օրենքով։ 2001 թվականի մայիսի 15-ին ընդունվել է [[«Սևանա լճի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենք]]ը, որի կարգավորման առարկան են Սևանա լճի, նրա ջրհավաք ավազանի և տնտեսական գործունեության գոտու էկոհամակարգերի պահպանման, վերականգնման, վերարտադրման, բնականոն զարգացման և օգտագործման հետ կապված Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր հարաբերությունները։ «Սևանա լճի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքի համաձայն Սևանա լճի տնտեսական գործունեության գոտի է համարվում Սևանա լճի ջրային և ցամաքային այն տարածքները, որոնց վրա տնտեսական գործունեության իրականացումն անմիջականորեն կամ միջնորդավորված ձևով ներգործում է Սևանա լճի էկոհամակարգի վրա։ Սևանա լճի էկոհամակարգի վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման, բնականոն զարգացման և օգտագործման, նրա ջրհավաք ավազանում տնտեսական և այլ գործունեության կարգավորման նպատակով «Սևանա լճի մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենքով սահմանվել են [[Սևանա լճի էկոլոգիական գոտիներ]]ը, որոնցից կենտրոնական գոտին [[Սևան ազգային պարկ|«Սևան» ազգային պարկի]] տարածքն է։ Նշված տարածքը համապատասխան ռեժիմով պահպանվող սահմանափակ տնտեսական և քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտ է։ «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» Հայաստանի օրենքով կարգավորվում են Հայաստանի բնության հատուկ պահպանվող տարածքների, այդ թվում` ազգային պարկի գոտիների օգտագործման պետական քաղաքականության իրավական հիմունքները։ Այս օրենքի առումով Ազգային պարկի տնտեսական գոտի է համարվում ազգային պարկի տարածքից առանձնացված տեղամասը, որտեղ թույլատրվում է ազգային պարկի ռեժիմին համապատասխանող տնտեսական գործունեություն, ներառյալ. * էկոլոգիապես մաքուր մեթոդներով գյուղատնտեսական արտադրությունը, * տարածքին բնորոշ հազվագյուտ և արժեքավոր վայրի բույսերի և կենդանիների վերարտադրությունը, * պարկի պահպանության ռեժիմներով չարգելված արտադրության կազմակերպման նպատակով հողերի վարձակալությունը, * օրգանական պարարտանյութերի և բուսական ու կենդանական տեսակների վնասատուների և հիվանդությունների դեմ կենսաբանական ծագում ունեցող պայքարի միջոցների օգտագործումը, * ուսումնական հաստատությունների կրթադաստիարակչական և ուսումնաարտադրական պրակտիկաների անցկացումը և այլն։ «Սևանա լճի մասին» Հայաստանի օրենքով կառավարության իրավասությանն են վերապահված Սևանա լճի և նրա ջրհավաք ավազանի հատուկ պահպանվող տարածքների ռեժիմների և գոտիների սահմանների, ինչպես նաև Սևանա լճում և նրա ջրհավաք ավազանում տնտեսական գործունեության իրականացման կարգի սահմանման, Սևանա լճի էկոհամակարգի վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման, բնականոն զարգացման և օգտագործման բնագավառներում բնական պաշարների օգտագործման, տնտեսավարող սուբյեկտների կողմից արտանետումների, արտահոսքերի և թափոնների թույլատրելի նորմերի հաստատման, ինչպես նաև ձկան և խեցգետնի պաշարների վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման, դրանց պաշարների Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր որոշման, ձկան և խեցգետնի արդյունագործական որսի քանակների, ձևերի և կազմակերպման կարգի սահմանման լիազորությունները։ [[«Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» Հայաստանի Հանրապետության օրենք|«Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» Հայաստանի օրենքը]] Հայաստանում բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ստեղծման, առանձնացման, կառավարման, պահպանության և օգտագործման բնագավառում Հայաստանի կառավարության իրավասությանն է վերապահել բնության հատուկ պահպանվող տարածքների ստեղծման, կատեգորիաների և գոտիավորման սահմանման ու դրանց փոփոխության, ինչպես նաև չափերի և սահմանների վերաբերյալ որոշումների ընդունման և բնության հատուկ պահպանվող տարածքների օգտագործման կարգի սահմանման լիազորությունները։ Հայաստանի կառավարությունը «Սևանա լճի մասին» և «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» Հայաստանի օրենքներով իրեն վերապահված լիազորությունների շրջանակներում 2007 թվականի հունվարի 18-ին ընդունված N 205 որոշմամբ հաստատել է «Սևան» ազգային պարկի 2007-2011 թվականների կառավարման պլանը, որում ներկայացվել են «Սևան» ազգային պարկի գոտիների, այդ թվում` տնտեսական գոտու նկարագրությունը։ Ծրագրով նախատեսված մանրաձկան և ցանցավանդակային տնտեսությունները կարող են հիմնվել միայն «Սևան» ազգային պարկի տնտեսական գոտում, որը հնարավոր կլինի տնտեսությունների համար ընտրված տարածքները Հայաստանի կառավարության կողմից «Սևան» ազգային պարկի տնտեսական գոտու մեջ ներառելու պայմաններում։ Ձկնաբուծության ոլորտը կարգավորող մեկ միասնական օրենք կամ այլ իրավական ակտ դեռևս չկա։ Ձկնաբուծության ոլորտին առնչվող տարբեր հարցեր կարգավորվում են մի շարք ենթաօրենսդրական ակտերով։ Հայաստանի առողջապահության նախարարի 2003 թվականի հոկտեմբերի 9-ի N 995-Ն հրամանով հաստատված «Ձկնամթերքի արտադրությանը և իրացմանը ներկայացվող հիգիենիկ պահանջներ» N 2-III-4.1-06-2003 սանիտարական կանոններով և հիգիենիկ նորմերով սահմանվում են ձկնամթերքի արտադրությանը և իրացմանը ներկայացվող հիգիենիկ պահանջները։ Հայաստանի կառավարության 2005 թվականի դեկտեմբերի 29-ի N 2319-Ն որոշմամբ հաստատված «Ձկան և ջրային կենդանիների անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության» կարգով սահմանվել է ձկան և ջրային կենդանիների անասնաբուժասանիտարական փորձաքննության իրականացման կարգն ու պայմանները` ջրային կենդանիների արդյունահանման, մթերման, պահպանման, վերամշակման և իրացման գործընթացներում։ Ոլորտը կարգավորում են նաև արտահանմանն ու ներմուծմանն առընչվող իրավական ակտեր, օրինակ` Հայաստանի կառավարության 2010 թվականի հոկտեմբերի 21-ի «ԵՄ երկրներ արտահանման նպատակով ձկան, ջրային կենդանիների, այլ հիդրոբիոնատների և դրանցից ստացված մթերքների մեջ վտանգավոր նյութերի առավելագույն քանակների հսկողության կանոնների մասին» N 1422-Ն որոշումը և այլն։ == Հատուկ պահպանվող տարածքներ == [[Սևան ազգային պարկ|«Սևան» ազգային պարկը]] կազմակերպվել է 1978 թվականին (ՀԿԿ Կենտկոմի և ՀՍՍՀ Մինիստրների խորհրդի N 125 համատեղ որոշումով, մարտի 14-ին) Սևանա լճի ջրհավաք ավազանում բնական ռեսուրսների պահպանման, վերարտադրության, պատմամշակութային և բնության հուշարձանների պահպանության, ռեկրեացիոն հարուստ պոտենցիալի օգտագործման և բարելավման նպատակով։ Այդ նպատակի համար առանձնացվել է 150.1 հազ. հա տարածք, այդ թվում 125.3 հազ. հա ջրային և 24.8 հազ. հա ցամաքային տարածք, որից 2.7 հազ. հա [[Սևանի շրջան|Սևանի]], 4.0 հազ. հա [[Ճամբարակի շրջան|Ճամբարակի]], 11.4 հազ. հա [[Վարդենիսի շրջան|Վարդենիսի]], 3.5 հազ. հա Մարտունու, 3.2 հազ. հա [[Գավառի շրջան|Գավառի]] տարածաշրջաններից։ Մինչև 1997 թվականին պարկի տարածքում գտնվող անտառային ֆոնդերի հողերի մի մասը տնօրինում էին Սևանի, Նորատուսի, Մարտունու և Վարդենիսի անտառտնտեսությունները։ 1997 թվականաին [[ՀՀ բնապահպանության նախարար]]ի թիվ 114 հրամանի համաձայն անտառային ֆոնդի հողերը և [[Անտառտնտեսություն|անտառտնտեսության]] գույքը հանձնվել են «Սևան» ազգային պարկին։ 1998 թվականին նախարարի թիվ 91 հրամանով ազգային պարկին են հանձնվել նաև Սևանա լճի հանգստյան գոտու առափնյա տնտեսության տարածքները և գույքը։ Համաձայն ազգային պարկի կանոնադրության, «Սևան» ազգային պարկը գիտահետազոտական հիմնարկ է, որն իրականացնում է Սևանա լճի և դրա ավազանի բնական [[էկոհամակարգ]]ի և բնական պաշարների պահպանությունն ու օգտագործման վերահսկողությունը։ Ազգային պարկը իր իրավասության շրջանակներում կոորդինացնում և վերահսկում է հանգստի ու [[տուրիզմ]]ի կազմակերպումը, աջակցում է պարկի տարածքում պատմական և մշակութային հուշարձանների պահպանությանը, իրականացնում է միջազգային համագործակցություն։ Հիմք ընդունելով Սևանա լճի` որպես Հայաստանի Հանրապետության բնապահպանական, տնտեսական, սոցիալական, գիտական, պատմամշակութային, գեղագիտական, առողջապահական, կլիմայական, ռեկրեացիոն և հոգևոր արժեք ունեցող ռազմավարական նշանակության էկոհամակարգի` բնականոն զարգացման, վերականգնման, բնական պաշարների վերարտադրման, պահպանման և դրանց օգտագործման պետական քաղաքականության իրավական նորմերը, Սևանա լճի ջրհավաք ավազանում առանձնացվել են. – Կենտրոնական գոտին՝ «Սևան» ազգային պարկի տարածքը, որի տարանջատման նպատակն է վերականգնել և պահպանել Սևանա լճի էկոհամակարգի բնական վիճակը՝ ջրի որակը, լճի և ափամերձ ցամաքային տարածքների բնական ու արհեստական լանդշաֆտները և կենսաբազմազանությունը։ Կենտրոնական գոտու տարածքը համապատասխան ռեժիմով պահպանվող սահմանափակ տնտեսական և քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտ է. – Անմիջական ազդեցության գոտին` կենտրոնական գոտու սահմաններից դուրս գտնվող ջրհավաք ավազանը՝ մինչև ջրբաժան, որտեղ ցանկացած գործունեություն ուղղակի կամ անուղղակի ճանապարհով ազդում է Սևանա լճի, նրա մեջ թափվող [[ջրահոսքեր]]ի [[հիդրոֆիզիկական]], [[հիդրոքիմիական]], [[հիդրոկենսաբանական]], [[սանիտարաթունաբանական]], [[հիգիենիկ]] և այլ որակական ու քանակական ցուցանիշների վրա (քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտ է)։ – Ոչ անմիջական ազդեցության գոտին` Սևանա լճի ջրհավաք ավազանից դուրս գտնվող՝ լճի վրա հնարավոր ազդեցություն ունեցող Հայաստանի Հանրապետության տարածքն է։ Ոչ անմիջական ազդեցության գոտու տարանջատման նպատակը Սևանա լճի վրա հնարավոր վնասակար ազդեցության կանխումն է։ Ըստ «Սևանա լճի մասին» ՀՀ օրենքի 11-րդ հոդվածի Սևանա լճի էկոհամակարգի վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման, բնականոն զարգացման և օգտագործման պետական քաղաքականության սկզբունքներից է Սևանա լիճը և նրա ջրհավաք ավազանը, ըստ տարածքի գործառնական բնույթի, որպես մեկ ամբողջական համակարգ դիտարկումը։ [[«Սևանա լճի մասին» ՀՀ օրենք]]ի 15-րդ, 16-րդ, 17-րդ, 18-րդ հոդվածներով ամրագրված են ՀՀ կառավարության, բնապահպանության բնագավառում լիազորված պետական կառավարման մարմնի, տարածքային կառավարման մարմինների և տեղական ինքնակառավարման մարմինների լիազորությունները Սևանա լճի էկոհամակարգերի վերականգնման, պահպանման, վերարտադրման, բնականոն զարգացման և օգտագործման բնագավառներում։ Հայաստանի Հանրապետության կառավարության 2002 թվականի մայիսի 30-ի N927-Ն որոշմամբ հաստատվել է «Սևան» ազգային պարկի նոր կանոնադրությունը, ըստ որի «Սևան» ազգային պարկ պետական հիմնարկը վերակազմավորվել է որպես «Սևան» ազգային պարկ պետական ոչ առևտրային կազմակերպություն։ Բնական պաշարների կառավարման և չքավորության նվազեցման ծրագրի շրջանակներում 2005-2006 թվականներին կատարված ուսումնասիրությունների արդյունքում թեմատիկ խմբերի ([[հիդրոլոգներ]]ի, [[բուսաբանների]], [[անտառագետների]], [[կենդանաբանների]] և [[քարտեզագիրների]]), «Սևան ազգային պարկ» ՊՈԱԿ-ի, Գեղարքունիքի մարզպետարանի և այլ շահագրգիռ կողմերի առաջարկությունների հիման վրա մշակված և ՀՀ կառավարության 2007թ հունվարի 18-ի N205-Ն որոշմամբ հաստատված «Սևան» ազգային պարկի կառավարման պլանով ներկայացված են 4 գործառական գոտիներ` արգելոցային, արգելավայրային, ռեկրեացիոն և տնտեսական։ [[Արգելոցային գոտիներ]] – «Սևան» ազգային պարկի կառավարման պլանով (2007–2011) առաջարկվում է ստեղծել 4 արգելոց, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 7464 հա (ցամաքայինը` 4289 հա, ջրայինը` 3175 հա)։ Այդ արգելոցներն են. *«[[Նորաշենի» արգելոց]]. Նախկինում գոյություն չի ունեցել, սակայն «Սևան» ազգային պարկի կողմից տարածքը պահպանվել է արգելոցային ռեժիմով։ Այն զբաղեցնում է 839 հա մակերես (ցամաքայինը` 341 հա, ջրայինը` 498 հա)։ Պահպանվում է թռչունների (հատկապես [[հայկական որոր]]ի) բնականոն ապրելակերպն ու վերարտադրությունը։ *[[«Լիճք-Արգիճի» արգելոց]]. Զբաղեցնում է 1175 հա մակերես (ցամաքայինը` 482 հա, ջրայինը` 693 հա)։ Ընդգրկում է գոյություն ունեցող «Լիճք» արգելոցի (ընդհանուր մակերեսը` 600 հա, որից ցամաքայինը` 350 հա, ջրայինը` 250 հա), ինչպես նաև «Ծակքար», «Լիճք» և «Արգիճի» արգելավայրերի գետաբերանային տարածքները։ Արգելոցի նպատակն է պահպանել Լիճքի հանքային աղբյուրները, Արգիճի և Լիճք գետերի գետաբերանների մնացորդային լճակները, Սևանի իշխան, կողակ, բեղլուի ձվադրումն ու զարգացումը։ *[[«Գիլի» արգելոց|Գիլի» արգելոց]]. Տարածքը զբաղեցնում է 1810 հա (ցամաքայինը` 1325 հա, ջրայինը` 485 հա)։ Ընդգրկում է գոյություն ունեցող «Գիլլի» արգելոցի (1000 հա միայն ցամաքային մակերես) տարածքը։ Արգելոցի նպատակն է պահպանել [[Մասրիկ (գետ)|Մասրիկ]] և [[Գեղամասար (գետ)|Գեղամասար]] գետերի գետաբերանները` հազվագյուտ, արժեքավոր ձկնատեսակների ձվադրման զարգացման համար, ինչպես նաև հարակից ճահճուտների թռչունների բնադրավայրերը։ *[[«Արտանիշի» արգելոց]]. Զբաղեցնում է 3640 հա մակերես (ցամաքայինը` 2142 հա, ջրայինը` 1498 հա)։ Ընդգրկում է գոյություն ունեցող «Արտանիշի» արգելոցի (մակերեսը 6420 հա, որից ցամաքայինը` 2220 հա, ջրայինը` 4200 հա) մեծ մասը։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Արտանիշ թերակղզու մինչսառցային ժամանակաշրջանի ռելիկտային բուսականության ([[Գիհու նոսրանտառային արգելավայր|գիհու]] նոսրանտառներ), հազվագյուտ կենդանիների ([[գորշ արջ]], [[այծյամ]], [[վարազ]], [[բեզոարյան այծ]], ազնվացեղ եղջերու և այլն) միգրացիայի միջանցքի պահպանությունը։ Գոյություն ունեցող [[Կարճաղբյուր|«Կարճաղբյուր»]] (ընդհանուր մակերեսը` 3750 հա, որից ցամաքայինը` 200 հա, ջրայինը` 3550 հա) և [[Նորատուս|«Նորատուս»]] (ընդհանուր մակերեսը` 3600 հա, որից ցամաքայինը` 150 հա, ջրայինը` 3450 հա) արգելոցային գոտիների տարածքներն ընդգրկվել են «Սևան» ազգային պարկի տնտեսական գոտում` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ նախորդ տարիներին դրանք որպես արգելոցային տարածքներ չեն գործել։ [[Արգելավայրային գոտիներ]] – «Սևան» ազգային պարկի կառավարման պլանով առաջարկված է 2 արգելավայր, որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 2652 հա (ցամաքայինը` 2359 հա, ջրայինը` 293 հա)։ Այդ արգելավայրերն են. *[[«Գավառագետ» արգելավայր]]. Զբաղեցնում է 845 հա մակերես (ցամաքայինը` 552 հա, ջրայինը` 293 հա), ընդգրկում է «Գավառագետ» արգելավայրի գետաբերանային և «Նորատուս» արգելոցի (ընդհանուր մակերեսը` 3600 հա, որից ցամաքայինը` 150 հա, ջրայինը` 3450 հա) մի մասը։ Պահպանության տակ են Գավառագետի գետաբերանի մնացորդային լճակները և *[[Նորատուս թերակղզու]] ափամերձ հատվածի թռչունների բնադրավայրերը, արժեքավոր հազվագյուտ ձկնատեսակների ձվադրումն ու զարգացումը։ *[[«Գիհի - կաղնուտային» արգելավայր]]. Զբաղեցնում է 1807 հա, տեղադրված է [[Սևանի լեռնաշղթա|Սևան լեռնաշղթայի]] հարավ-արևմտյան լանջերին ([[Դարանակ (գետ)|Դարանակ]], [[Փամբակ (գետ)|Փամբակ]], [[Շամպիր գետ|Շամպիր]], [[Ծափաթաղ]] և [[Ջիլ (գետ)|Ջիլ]] գետերի ավազանները` 1950 մ-ից մինչև 2500 մետրը)։ Պահպանվում են ռելիկտային գիհու տարատեսակները։ * Գեղարքունիքի մարզի տարածքում է գտնվում [[Դիլիջան ազգային պարկ|«Դիլիջան» ազգային պարկի]] մի հատվածը (Ճամբարակի տարածաշրջան, Գետիկի ավազան)։ «Դիլիջան» ազգային պարկը 1958–2002 թվականներին ունեցել է արգելոցի կարգավիճակ (2002 թվականից հետո` [[Ազգային պարկ]])։ * Գեղարքունիքի մարզում են գտնվում հետևյալ արգելավայրերը. # [[Գիհու նոսրանտառների արգելավայր]]ը` կազմավորված 1958 թ. 3310 հա տարածության վրա։ Տեղադրված է Արեգունու և Սևանի լեռնաշղթաների հարավային լանջերին` 2000-2300 մ բարձրության վրա։ Պահպանության օբյեկտներն են ռելիկտային գիհու տարատեսակները` գիհի բազմապտուղ, գիհի գարշահոտ, գիհի կազակական, գիհի երկարատև։ # [[Գետիկի արգելավայր]]ը` կազմավորված 1971թ. 6000 հա տարածության վրա, գտնվում է Գետիկ գետի ավազանում` 1500-2700 մ բարձրության վրա։ Պահպանության օբյեկտներն են անտառային կենդանիները։ Սևանա լճի անմիջական ազդեցության գոտում են գտնվում Ջերմուկի 2 արգելավայրերը. # [[«Ջերմուկի արգելավայրը»|«Ջերմուկի արգելավայրը»`]] կազմավորված 1958 թվականին 3865 հա տարածության վրա, [[Արփա]]գետի վերին հոսանքում, 2000-2500 մ բարձրության վրա։ Պահպանության օբյեկտներն են [[Կաղնի|կաղնու]] անտառները, իսկ կենդանական աշխարհից` [[հայկական մուֆլոն]]ը, [[բեզոարյան այծ]]ը, [[վարազ]]ը և [[Արջեր|արջը]]։ #[[«Ջերմուկ ջրաբանական արգելավայրը»]]` կազմավորված 1981 թվականին՝ 7000 հա տարածության վրա, Արփա գետի վերին հոսանքում։ Պահպանության օբյեկտն է [[հանքային ջրեր]]ի սնման ավազանները։ Պետք է նշել, որ դեռևս 1977 թվին հաստատվել է Ջերմուկի հանքավայրի սանիտարական օկրուգը` սանիտարական գոտիներով, յուրաքանչյուր գոտու օգտագործման ռեժիմի սահմաններով։ Ջրհավաք ավազանի կենսառեսուրսների վերաբերյալ մանրամասն տեղատվություն տրված է ՀՀ կառավարության 2007 թվականի հունվարի 18-ի. N 205-Ն որոշմամբ հաստատված «Սևան» ազգային պարկի կառավարան պլանի 6.2.2, 7.2 կետերում։ == Սևանի հիմնախնդիր == === Փուլային նախագիծ === «Սևանի հիմնախնդիր» հասկացությունը գիտական շրջանառության մեջ է դրվել 20-րդ դարասկզբին։ 1910 ճարտարագետ շինարար Սուքիաս Մանասերյանը, ով մասնակցում էր [[Արալյան ծով]]ը աղետից փրկելու աշխատանքներին<ref>{{Cite book |last=Holding |first=Nicholas |url=https://archive.org/details/armeniawithnagor0000nich |title=Armenia։ with Nagorno Karabagh |publisher=Bradt Travel Guides |year=2006 |isbn=978-1-84162-163-0 |page=133}}</ref>, հրատարակում է աշխատություն, որում առաջարկում է իջեցնել լճի մակերևույթը 45 մետրով և ջուրը օգտագործել ոռոգման և հիդրոէլեկտրակայանների համար։ 1920-ականներին մշակվեց լճի օգտագործման տեխնիկական երկփուլանի նախագիծ՝ «Սևան-Հրազդան ոռոգչա-էներգետիկական համալիրը»։ Առաջին փուլում, որը պետք է տևեր 50 տարի, ավարտվելու էր լճի մակարդակի արհեստական իջեցումը 50 մետրով, իսկ ջրային հայելու մակերեսը կրճատվելու էր 7 անգամ (Մեծ Սևանը չորանալու էր լիովին)։ Երկրորդ փուլում դադարում էր ջրի դարավոր պաշարների օգտագործումը և հաստատվում է լճի նոր, կայուն ջրային հաշվեկշիռը՝ 700 մլն մ³ արտահոսքով։ [[Պատկեր:Sevan-Hrazdan-Cascade.png|մինի|ձախից|[[Սևան-Հրազդան կասկադ]]]] 1933-1962 թվականներին կառուցվում են [[Սևան-Հրազդան կասկադ]]ի էլեկտրակայանները։ Արարատյան դաշտի և նախալեռնային շրջանների ոռոգելի հողատարածություններն ավելանում էին մոտ 100 000 հա-ով։ Հայաստանը ստանում է տարեկան ավելի քան 2 մլրդ կվտ/ժ էլեկտրաէներգիա։ Պարզվեց, որ լճի մակարդակի իջեցումը կարելի է դադարեցնել 1896 մ բացարձակ բարձրության վրա, այսինքն՝ բնական վիճակից 19-20 մ ցած։ Դա նշանակում էր, որ Սևանը կարող էր տալ 170 մլն խմ ջուր, որը չէր կարողանա ապահովել ոչ ջրէկների աշխատանքը, ոչ էլ ոռոգման համար անհրաժեշտ ջրի ծավալը։ === Համեմատական չափագրական տվյալներ === Լճի մակարդակը 1933–2000 թվականների արդյունաբերական շահագործման հետևանքով իջավ 19.6 մետրով, իսկ ծավալը նախկին 58.5 մլրդ խմ-ից կրճատվեց մինչև 32.5 մլրդ խմ։ Ջրի օգտագործված 26 մլրդ մ³-ի 65 տոկոսը ծախսվել է էներգիայի արտադրության, իսկ 35 տոկոսը՝ ոռոգման նպատակներով։ Լճի հատակից ազատվել է 25 000 հա տարածք<ref name='Opustynivanie'>{{գիրք|հեղինակ = Վարդևանյան Աշոտ|մաս = |վերնագիր = «Հայաստանում անապատացման դեմ պայքարի գործողությունների ազգային ծրագիր»|բնօրինակ = Национальная программа действий по борьбе с опустыниванием в Армении|հղում = http://www.unccd.int/ActionProgrammes/armenia-rus2002.pdf|հրատարակություն =|պատասխանատու խմբագիր =|վայր = Երևան|հրատարակչություն = |թվական = 2002|հատոր = |էջերի թիվ = 96|մեջբերվող էջեր =|isbn = 99930-935-6-4}}</ref>։ {| class="wikitable" |- ! Ցուցանիշներ !! 1936 թ. !! 2000 թ. !! Տարբերությունը |- | Առավելագույն խորություն՝ մ || 98.7 || 79.7 || -19 % |- | Միջին խորություն՝ մ || 41.3 || 26.8 || -35 % |- | Մակերես՝ կմ² || 1416.2 || 1238.8 || -12.5 % |- | Ծավալ՝ կմ³ || 58.48 || 33.20 || -43.2 % |- | Մակարդակ՝ մ || 1915.97 || 1896.65 || -19.32 մ |} === Սևանա լճի մակարդակի փոփոխման ժամանակագրություն === * 1923 – Սկսվում է լճի ջրերի օգտագործումը տնտեսական նպատակներով [[Պատկեր:Livello lago sevan 1920-2000.gif|300px|մինի|Լճի մակարդակի իջեցումը 20-րդ դարում]] * 1931 – Հայտնվում է լճի մակարդակն իջեցնելու գործողությունների առաջին ծրագիրը, որի համաձայն, հիսուն տարում այն պետք է իջներ 55 մետրով։ Ընդ որում, Սևանից պետք է Փոքր Սևանի տեղում մնար 299 կմ² տարածքով մի փոքրիկ լիճ։ * 1933 – Սկսվեցին լճից ջուրը բաց թողնելու աշխատանքները։ Աշխատանքներն ավարտվեցին 1949 թվականին. տարեկան լճի մակարդակն իջնում էր ավելի քան մեկ մետրով։ * 1950-ականների վերջ – Սկսվում է լճի մակարդակի իջեցման նախագծի վերանայումը։ * 1961 – Հրապարակվեց Հայկական ԽՍՀ ԳԱ զեկույցը, որում ասվում էր լճի մակարդակի իջեցման աշխատանքները դադարեցնելու անհրաժեշտության մասին։ Այդ ժամանակ լճի մակարդակն արդեն հասցրել էր իջնել 13.7 մետրով։ Ընդունվեց որոշում՝ [[Որոտան]] և [[Արփա]] գետերի ջրերն ուղղել դեպի Սևան։ * 1981 – Սկսվում է նախագծի իրականացումը։ Արփա գետի [[Կեչուտ]] ջրամբարից մինչև Սևանի ափի [[Արծվանիստ]] գյուղ կառուցվում է 48.3 կմ երկարության թունել։ Այնուհետև, սկսվում է 21.7 կմ երկարության Որոտան-Արփա թունելի շինարարությունը։ * 2003 – Ավարտվում է դեռևս [[Սպիտակի երկրաշարժ]]ի և դրանից հետո սկսված, պատերազմի պատճառով դադարեցված Որոտան-Արփա թունելի շինարարությունը։ Այդ ժամանակ լճի մակարդակը կայունանում է նախնականից քսան մետր ցածր դիրքի վրա։ * 2006 – Լճի մակարդակի բարձրացումը նախորդ տարվա համեմատ կազմում է 41 սմ։ * 2006–2010 – Լճի մակարդակը բարձրանում է տարեկան 25-35 սմ չափով === Էկոլոգիական վտանգներ === {{Հիմնական հոդված|Սևանա լճի պահպանություն}} Լճի մակարդակի իջեցման պատճառով փոխվել է ջրի որակը։ Դրա պատճառ է դարձել գյուղատնտեսական գործունեությունը, կենցաղային և արտադրական թափոնները։ Ներհոսող ջրի հանքայնությունը աճել է 1.5 անգամ։ Հանքային [[ֆոսֆոր]]ի մեծ քանակությանը փոխարինում է [[ազոտ]]ը։ Ջրի լուսաթափանցելիության միջին տարեկանը 12 մետրից դարձել է 4.5 մ, որը հետևանք է Սևանի ավազանում հանքարդյունաբերական գործունեության ծավալման։ Լճի մակարդակի անկման և էկոլոգիական համակարգի քայքայման այլ հետևանքներ են՝ [[Պատկեր:Boat on the Lake Sevan.jpg|մինի|Մոտորանավակ Սևանա լճում]] * Ձկան արդյունաբերական պաշարների ոչնչացում։ Եթե 1990-ական թվականներին Սևանի սիգի ձկնապաշարը մոտ 30 000 տ էր հասնում, ապա այսօր այդ պաշարները գնահատվում են 170-180 տոննա։ Սևանում բնակվող իշխանի 4 ցեղատեսակներից 2-ը՝ ձմեռային բախտակը և բոջակը, անվերադարձ կորել են, իսկ գեղարքունին և ամառային բախտակը մնացել են՝ ի հաշիվ արհեստական վերարտադրության։ Սևանի էնդեմիկ տեսակներից՝ կողակի և բեղլուի վիճակը նույնպես բարենպաստ չէ։ Խեցգետնինը և կարասը, որ ներմուծվել են 1980-ական թվականների սկզբներին, նույնպես նվազում են։ * Լճի հարևանությամբ գտնվող քաղաքներին և լճափերին կառուցված օբյեկտների կոյուղաջրերի լճի մեջ թափվելը։ * Մեծացել է լիճը թափվող գետերի քայքայիչ աշխատանքը և լճի հատակը լցվել է տիղմով։ * Բարակել է լճի շերտի հաստությունը։ Այդ պատճառով Արեգակի ճառագայթները ափամերձ մասերով թափանցում են մինչև լճի խորքերը և տաքացնում են ջուրը։ Դրա հետևանքով լճում սկսել են աճել կապտականաչ ջրիմուռներ, լիճը «ծաղկում» է, ինչը հանգեցնում է լճի ճահճացմանը և մահացմանը * Պակասել է գոլորշացող ջրի քանակը, փոխվել են լճի ավազանի միկրոկլիմայական պայմանները, այսինքն ամառը 1-2 աստիճանով ավելի շոգ է, ձմռանը՝ ավելի ցուրտ։ Այդ պատճառով լիճը ամեն տարի սառցակալում է։ [[Պատկեր:Lake Sevan, its tunnels, and the Hrazdan cascade.png|300px|աջից|մինի|Սևանա լճի [[Որոտան-Արփա-Սևան|ջրատար թունելները]] և [[Հրազդան գետ|Հրազդան]] գետը]] * Ցամաքել են շատ աղբյուրներ Մասնագետները հաշվարկել են, որ Սևանա լճի էկոհամակարգի կայունացման միակ նախապայմանը լճի ծավալի մեծացումն է և ջրի մակարդակի բարձրացումը մինչև 1903.5 մ նիշը։ Այս նիշին գումարվում է նաև ալիքի առավելագույն բարձրության չափը՝ 1.5 մ։ 1905 մետրն այն նիշն է ցամաքի վրա, որից դեպի ջուրը տանող տարածքը պետք է լինի ազատ՝ ջրի տակ անցնելու համար։ Ներկայումս լճի մակարդակը 1900, 49 մ է։ ՀՀ իշխանությունները նախատեսում են, որ Սևանը ցանկալի նիշին կհասնի 2031 թվականին։ 2008 թվականին ՀՀ նախագահի կարգադրությամբ ստեղծվում է Սևանի հիմնահարցերի հանձնաժողովը<ref>{{Cite web |title=DocumentView |url=https://www.arlis.am/DocumentView.aspx?DocID=48718 |accessdate=2016 թ․ հունիսի 2 |website=www.arlis.am}}</ref><ref>{{Cite web |title=ՀԱՆՁՆԱԺՈՂՈՎ ՍԵՎԱՆԻ ՀԻՄՆԱՀԱՐՑԵՐՈՎ |url=https://www.a1plus.am/28219.html |accessdate=2016 թ․ հունիսի 2 |website=www.a1plus.am}}</ref>, որը կարգավորում է Սևանի հետ կապված բոլոր հարցերը։ Սկսվել են Սևանա լճի ջրի մարդակի բարձրացման աշխատանքները։ Նախատեսվում է լճի հայելու մակարդակը հասցնել 1903.5 մ բարձրության (ներկայումս 1899 մ է)։ Մակարդակի բարձրացման հետ ի հայտ են գալիս նոր հիմնախնդիր՝ լճի ափերը պատրաստ չեն մակարդակի բարձրացմանը՝ առկա է հսկայական քանակության բուսազանգված, հատկապես անտառ և շինություններ։ Ներկայումս Սևանա լճի ավազանն օգտագործվում է նաև որպես ռեկրեացիոն գոտի։ Գեղարքունիքի մարզի տարածքում 1978 թվականին ստեղծվել է «[[Սևան ազգային պարկ|Սևան»]] ազգային պարկը, որի տարածքում առանձնացվում են հետևյալ ֆունկցիոնալ գոտիները՝ արգելոցային, ռեկրեացիոն, կլիմայաբուժական, հանգստի և զբոսաշրջության, ճանաչողական զբոսաշրջության, լեռնադահուկային սպորտի տարածքներ և այլն։ ==== Ջրածածկման (ողողման) ենթակա տարածքների հիմնախնդիրներ ==== Լճի մակարդակի բարձրացումը (ջրածածկման և ողողման) անխուսափելիորեն կառաջացնի նոր խնդիրներ, եթե նախօրոք չձեռնարկվեն որոշակի միջոցառումներ` ուղղված ջրասուզվող տարածքների համապատասխան հիմնահարցերի լուծմանը։ Ջրածածկման և ողողման ենթակա ափամերձ տարածքները կազմում են մոտ 6334 հա։ ՀՀ Նախագահի 2008 թվականի դեկտեմբերի 25-ի N ՆԿ-234-Ն կարգադրությամբ ստեղծված Uևանա լճի հիմնահարցերի հանձնաժողովի կողմից կատարվող աշխատանքների շրջանակներում մանրամասնորեն ուսումնասիրվում են լճի` օրենսդրությամբ սահմանված մակարդակին հասնելու միջոցառումները, դրա բարձրացման հետ կապված հիմնահարցերը և առաջարկություններ մշակվում վերջիններիս լուծման ուղղությամբ։ Ջրի բարձրացման հետ կապված` ափամերձ տարածքների նախապատրաստման հիմնախնդիրները կարելի է դասակարգել ըստ հետևյալ խմբերի. === Ջրասուզվող բուսածածկ տարածքների մաքրում === Այն ենթադրում է ջրածածկվող տարածքների մաքրում ծառերից, կոճղերից, բուսականությունից, ինչպես նաև հողի շերտից։ Ազատված տարածքները պետք է ամրացվեն խոշոր ավազե կամ մանր գլանաքարի շերտով։ Սևանա լճի մակարդակի բարձրացման հետ կապված` ՀՀ բնապահպանության նախարարության խնդիրների կատարման շրջանակներում, ջրի տակ մնացող անտառածածկ տարածքներում իրականացվում են ծառաթփային բույսերի մաքրման և հեռացման աշխատանքներ։ Ընդհանուր առմամբ, մաքրման ենթակա բուսածածկ տարածքների չափը կազմում է շուրջ 2843.7 հա, իսկ հեռացման ենթակա անտառանյութի ծավալը` 110005 խոր. մ։ ՀՀ բնապահպանության նախարարության կողմից իրականցվելիք ծրագրերի շրջանակներում նախատեսվում է շարունակել Սևանա լճի շրջակայքի ջրածածկվող անտառային տարածքների մաքման, ինչպես նաև գույքագրման և քարտեզագրման աշխատանքները։ === Ջրասուզվող կառուցապատված տարածքների մաքրում === Սևանա լճի ափին 1990-ական թթ.-ից մինչև այսօր շարունակվում են կառուցվել բազմաթիվ շինություններ` առանձնատներ, հյուրանոցներ, սրճարաններ։ Շատ հաճախ դրանք կառուցվում են հենց ափին` 1905.0 մ նիշից ցածր տարածքում` զբաղեցնելով այն գոտին, որը լճի մակարդակի բարձրացման դեպքում պետք է անցնի ջրի տակ (ալիքի ազդեցության գոտի)։ Խնդիրը պետք է լուծվի դասակարգված, ցուցաբերելով տարբեր մոտեցումներ հիմնական, ժամանակավոր, օրինական և ինքնակամ կառույցների նկատմամբ։ === Ջրածածկվող տարածքներում գտնվող հուշարձանների խնդիր === Վերոնշյալ տարածքներում պատմաճարտարապետական արժեքավոր հուշարձանները բացակայում են, առանձին փոքրածավալ կոթողների ջրածածկման պարագայում նախատեսվում է դրանց տեղափոխումը 1905 մ նիշից բարձր տարածքներ կամ թանգարաններ։ Անհրաժեշտ է նախապես ուսումնասիրել տարածքն ըստ հնագիտական արժեքավորության, լուծելով առկա հուշարձանների պահպանման հետ առնչվող խնդիրները։ Նախագծի գրաֆիկական մասում` պատմության ու մշակույթի հուշարձանների տեղաբաշխվածության ուրվագծում ներկայացված է ջրածածկման և ողողման նիշերի նկատմամբ վերջիններիս տեղակայվածությունը՝ պեղման գոտիների մասնակի ջրածածկման պարագայում նախատեսելով նախնական հետազոտական, պեղման, արժեքավոր գտածոների թանգարանացման աշխատանքների իրականացում։ === Ջրածածկվող տարածքներից ինժեներական ենթակառուցվածքի գծերի տեղափոխման խնդիրներ === Լճի մակարդակի բարձրացման հետևանքով ինժեներական ենթակառուցվածքների ոլորտում առաջացող խնդիրների թվում հարկ է նշել, որ բարձր լարման էլեկտրահաղորդման գծերի հենարաններ, տրանսֆորմատորային ենթակայաններ, ԳԲԿ-եր, գազատար խողովակաշարերի որոշակի հատվածներ, պոմպակայաններ մնում են ջրածածկվող տարածքներում։ Վերոնշյալ խնդիրների լուծման ուղղությամբ համապատասխան մարմինների կողմից իրականացվում և նախատեսված են իրականացման անհրաժեշտ աշխատանքներ։ Մասնավորապես, 2008 թվականին «Հայաստանի էլեկտրական ցանցեր» ՓԲԸ-ի կողմից կատարվել են Կապուտակ 110 կՎ լարման էկեկտրահաղորդման ԲԼՕԳ-ի Դրախտիկի հատվածի նախագծման և տեղափոխման աշխատանքները։ Ջրի մակարդակի աստիճանական բարձրացման հետ կապված, նախատեսվում է իրականացնել Լճաշեն 35/10 կՎ տրանսֆ. ենթակայանի, «Կամո» 35 կՎ ՕԳ (5 հենարանի) տեղափոխության, «Լճաշեն» 35 կՎ ՕԳ տեղափոխության, «Երանոս» 35 կՎ ՕԳ 1 կմ հատվածի վերակառուցման, 3 հատ 10/0,4 կՎ լարման ենթակայանների, 10 կՎ ՕԳ և 0,4 կՎ ՕԳ էլեկրահաղորդման գծերի մի շարք հատվածների տեղափոխման աշխատանքները։ Ջրի մակարդակի բարձրացման հետևանքով առաջանում է նաև առանձին մասնավոր սպառողներին պատկանող 10/0,4 կՎ լարման տրանսֆորմատորային ենթակայանների տեղափոխման խնդիրը։ Որոշակի խնդիրներ են առաջանում գազամատակարարման ոլորտում։ Սևանի մակարդակը բարձրացնելու դեպքում ջրածածկ են լինելու միջին և բարձր ճնշման գազատարերի որոշակի հատվածներ։ Գազատարների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 19891 մ, որից 11146 մ ստորգետնյա։ Սևանա լճի մակարդակը բարձրացնելու դեպքում ջրածածկ են լինում Սևանա լճի ափամերձ տարածքում կառուցված Մարտունու տարածաշրջանի Զոլաքարի N 1 և 2, Մարտունիի N 1 և 2, Աստղաձորի N 1 և 2 ու Երանոսի N 1 և 2 աստիճանի պոմպակայանները, ինչպես նաև Մարտունի Աստղաձոր բարձր լարման էլեկտրական հաղորդման գծերի 35 կՎ ՕԳ հենարաններ և 10/0,4 կՎ լարման ենթակայանը։ === Ջրածածկվող տարածքներից ավտոմոբիլային ճանապարհների դուրս բերման խնդիրներ === Սևանի մակարդակը բարձրացնելու հետևանքով անհրաժեշտություն է առաջանում ընդհանուր առմամբ իրականացնել նոր ճանապարհների կառուցման աշխատանքներ, ափապաշտպան միջոցառումներ ու ջրահեռացման համակարգի վերակառուցման աշխատանքներ, այդ թվում` Մ-4 Երևան-Սևան-Իջևան-Ադրբեջանի սահման ավտոճանապարհի որոշակի հատվածների հողապաստառի վերականգնում և հենապատերի կառուցում, Մ-10 Սևան-Մարտունի-Գետափ ավտոճանապարհի ջրածածկ հատվածի վերականգնում, Մ-14 Ծովագյուղ- Շորժա-Վարդենիս ավտոճանապարհի առանձին հատվածների վերականգնում և այլ անհրաժեշտ աշխատանքներ։ ՀՀ Նախագահի 2008 թվականի դեկտեմբերի 25-ի N ՆԿ-234-Ն կարգադրությամբ ստեղծված Uևանա լճի հիմնահարցերի հանձնաժողովի կողմից մանրամասնորեն հաշվարկվել են ափամերձ տարածքների ջրածածկման հետևանքով կատարվելիք աշխատանքների ծավալները` վերը թվարկված հիմնախնդիրների լուծման նպատակով։ Լճի մակարդակը բարձրացնելու հետևանքով առաջացող հիմնախնդիրների լուծմանն ուղղված միջոցառումները պետք է նախատեսվեն և իրականացվեն Սևանա լճի մակարդակի կանխատեսվող բարձրացման հաշվարկային ժամանակացույցին զուգահեռ կամ առաջանցիկ տեմպերով == Ձկնատեսակներ, ձկան պաշարներ == Սևանա լիճն իր եզակի ու հարուստ ֆլորայով և ֆաունայով արժեքավորվում է հանրապետության [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] համակարգում, իսկ կենսապաշարները՝ մասնավորապես ձկնային պաշարները, կարևոր տեղ են գրավում մարզի և հանրապետության բնակչության սննդաբաժնում։ Սևանա լճի ձկները ներկայացված են [[Սաղմոնաձկներ|Սաղմոնազգի]] (''Salmonidae''), [[Սիգազգի]] (''Coregonidae'') և [[Ծածանազգի]] (Cyprinidae) ընտանիքներով։ Սաղմոնազգիներին է պատկանում էնդեմիկ տեսակ [[Սևանի իշխան]]ը (''Sevan Trout–Salmo ischchan Kessler'') իր 4 էկոլոգիական ենթատեսակներով` * Ամառային բախտակ (''S. ischchan aestivalis''), * Ձմեռային բախտակ (''S. ischchan ischchan''), * Գեղարքունի (''S. ischchan gegarkuni''), * Բոջակ (''S. ischchan danilewskii''): Սիգազգիների ընտանիքի ներկայացուցիչը 1920-30-ական թվականներին լճում կլիմայավարժեցված [[սիգ]]ն է։ Որպեսզի ձկնորսության քանակը ավելացվի նոր ձկանտեսակներ են ներկայացվել` [[Լադոգայի սիգ]] և [[Չուդ լճի սիգ]], որոնք հաստատվելով Սևանում առաջացրեցին նաև [[հիբրիդ]] տեսակ Սևանի սիգ։ Լճի մակարդակի արհեստական իջեցման հետևանքով իշխանի համար կենսաբանական պայմանները խիստ վատացան։ Մինչև լճի մակարդակի իջեցումը ձկան տարեկան որսը գրեթե հավասարապես կազմված էր [[Իշխան ձուկ|իշխանից]] և [[Կողակ (ձուկ)|կողակից]] (համապատասխանաբար 50% և 40%)։ 1940-ականների սկզբից սկսեց նվազել իշխանի թվաքանակը, իսկ 1960-ականների կեսերին, լճային ձվադրավայրերի չորացման հետևանքով, կտրուկ վատացան դրանց վերարտադրման պայմանները։ Այս շրջանում սիգն անցնում է կլիմայավարժեցման ադապտացիայի փուլը և 1960 թ.-ից սկսած դրա պաշարները աճում են` 1965 թվականին կազմելով ձկան տարեկան որսի 4%-ը։ Իշխանի բաժինը կրճատվում է մինչև 27.5%, կողակինը` 32%։ Քանի որ Սևանի կողակը ձվադրում է ինչպես լճում, այնպես էլ դրա մեջ թափվող գետերում, լճային ձվադրավայրերի կրճատման արդյունքում խախտվում են նաև կողակի բազմացման պայմանները, որի արդյունքում կրճատվում են պաշարները։ Լճի տրոֆայնության աճի շրջանում իշխանի պաշարները շարունակում են նվազել, որի արդյունքում նախ 1976 թվականից արգելվում է դրա արդյունահանումը, իսկ 1978 ՀՀ ԳԱԱ ԿՀԷԳԿ [[Հիդրոէկոլոգիայի և ձկնաբանության ինստիտուտ]] Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր թվականին այն ընդգրկված էր [[ԽՍՀՄ]] [[Կարմիր գիրք|Կարմիր գրքի]] մեջ, իսկ 1987 թվականին Սևանի բեղլուի հետ միասին գրանցվում են [[Հայաստանի Կարմիր գիրք|Հայաստանի Կարմիր գրքում]]։ Սիգի քանակն այս ընթացքում շարունակում է աճել և 1970-ական թվականներին դրա արդյունագործական կենսազանգվածը հասնում է 12000-13000 տոննա։ Չնայած լճից ձկնորսության արգելքներին և պլանավորված մանրաձկան պաշարների տարեկան ավելացման ծրագրին` ներկայումս իշխանը զուրկ է բնական ինքնավերարտադրության հնարավորությունից։ Նրա չորս ենթատեսակից երկուսը՝ [[ձմեռային իշխան]]ն ու [[բոջակ]]ը համարվում են իսպառ վերացած, իսկ [[գեղարքունի ձուկ|գեղարքունին]] և [[ամառային իշխան]]ը պահպանվել են աննշան քանակությամբ։ [[Կողակ (ձուկ)|Կողակը]] կորցրել է արդյունագործական նշանակությունը, իսկ [[բեղաձուկ]]ը հանդիպում է հազվադեպ։ Այժմ ստորև ներկայացնենք ձկնատեսակների էկոլոգիական բնութագրերը և տնտեսական նշանակությունը։ 1. [[Սևանի իշխան]] - այս էնդեմիկ, անհետացող տեսակի կանոնավոր ուսումնասիրությունները ցույց են տալիս, որ պոպուլյացիան գտնվում է ծայրահեղ վատ վիճակում։ Իշխանի անհետացման հիմնական պատճառներն են` լճային ձվադրավայրերի չորացումը, ձվադրավայր հանդիսացող գետերի աղտոտումը և ձկնագողությունը։ Վերջին տարիներին այս տեսակի արհեստական վերարտադրության վերաբերյալ ստացված տվյալների հիման վրա կարելի է եզրակացնել, որ ներկայումս լճում մնացել է միայն գեղարքունի ենթատեսակը, որի բնական վերարտադրությունը լճում նույնպես տեղի չի ունենում։ Այդ նպատակով Բնապահպանության նախարարության «Հայաստանում ձկան էնդեմիկ տեսակների պաշարների համալրում» ծրագրով մասնավոր տնտեսությունից պայմանագրային հիմունքներով գնվում և Սևանա լիճ են բաց թողնվում իշխանի երկու ենթատեսակների մանրաձկներ։ 2. [[Սիգ]] – սիգի պոպուլյացիայի միջին տարիքը 3.1 –ից (1991 թ.) նվազել է մինչև 1.1` 2004 թ. և 1.6` 2005թ.: Ընդ որում` 1990–ական թվականներին որսաբաժնում մոդալ տարիքային խմբերը 2-3 տարեկան ձկներ էին, իսկ 1999թ-ին` 1+ և 2+ տարիքային խմբերը։ 1980-ական թվականների համեմատ` լճի ձկնարդյունավետությունը 2005 թվականին կրճատվել է 17 անգամ։ Չնայած, յուրաքաչյուր տարի որոշվել են սիգի որսաչափերը, այնուամենայնիվ արդյունագործական ծանրաբեռվածությունը պոպուլյացիայի վրա մի քանի անգամ գերազանցել է թույլատրելի որսի սահմանները։ 3. [[Սևանի կողակ]] և [[Սևանի բեղլու]] – Հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է, որ շարունակվում է կրճատվել այս տեսակների [[պոպուլյացիա]]ների թվաքանակը։ Ընդ որում` կողակի պաշարների նվազումը լճային ձվադրավայրերի չորացման և ձվադրման շրջանում արդյունահանման հետևանք է։ 2005թ. իրականացված հետազոտություների արդյունքների վերլուծությունը ցույց է տվել, որ կողակի աճի տեմպերը, 1980-ական թվականների համեմատ, արագացել են, տեղի է ունեցել նաև կողակի պոպուլյացիայի երիտասարդացում և միջին չափերի փոքրացում` 30.0-ից 22.9 սմ, ինչը ինտենսիվ որսի Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր արդյունք է։ Ընդ որում` առավել ինտենսիվ է ընթանում փոքր տարիքային խմբերի աճը, որն առատ կերային բազայի առկայության ապացույց է։ 4. [[Լճածածան]] – արծաթափայլ լճածածանը լիճ է ներթափանցել 1980-ական թվականների սկզբներին։ Սևանա լճում աճում է լճածածանի մեկ պոպուլյացիա, որն այստեղ առաջացնում է բազմաթիվ սնվող և բազմացող վտառներ։ Այն զանգվածաբար հանդիպում է Սևանա լճի ամբողջ ափամերձ հատվածում։ Սևանա լճում լճածածանի սննդառության և վերարտադրման առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունները թույլ են տալիս ենթադրել, որ, Սևանի սակավատեսակ [[իխտիոֆաունա]]յի, պայմաններում, այս նոր տեսակը ընդունակ է ավելացնել իր թվաքանակը։ === Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման և ձկնաբուծության համալիր զարգացման ծրագիր === Սևանա լիճը [[Հայաստան]]ի բնության հրաշալիքներից և հայ ժողովրդի ազգային խորհրդանիշներից է, որն ունի հանրապետական և տարածաշրջանային բացառիկ տնտեսական ու էկոլոգիական նշանակություն։ Սևանա լիճն իր եզակի ու հարուստ [[ֆլորա]]յով և [[ֆաունա]]յով կարևոր տեղ ունի հանրապետության [[Կենսաբազմազանություն|կենսաբազմազանության]] համակարգում, իսկ [[կենսապաշար]]ները՝ մասնավորապես ձկնային պաշարները, կարևոր տեղ են գրավում մարզի և հանրապետության բնակչության սննդաբաժնում։ Տարաբնույթ անբարենպաստ [[մարդածին]] գործոնների ազդեցության ներքո անցյալ դարի կեսերից [[Իշխան ձուկ|իշխան]] ձկնատեսակի գլխաքանակը կտրուկ նվազել է և տեսակը կորցրել է իր արդյունագործական նշանակությունը։ [[ՀՀ կառավարություն|ՀՀ կառավարության]] կողմից վերջին տարիներին ձեռնարկվում են Սևանա լճի [[մակարդակ]]ի և ջրային պաշարների ավելացմանն ուղղված միջոցառումներ, որոնք բացառիկ կարևորություն ունեն [[Լիճ|լճի]] [[էկոհամակարգ]]ի վերականգնման համար։ Սակայն, հարկ է նշել, որ լճի մակարդակի բարձրացման և ջրի ծավալի մասնակի ավելացման միջոցով Սևանի խախտված էկոհամակարգի վերականգնման խնդիրները չեն կարող լուծվել առանց [[էնդեմիկ]] տեսակների պահպանման և դրանց բնական պաշարների վերականգնմանն ուղղված գործնական միջոցառումների իրականացման։ Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման և [[Ձկնաբուծություն|ձկնաբուծության]] զարգացման համալիր ծրագիրը (այսուհետ` ծրագիր) սահմանում է երկարաժամկետ հատվածում ճյուղի զարգացման համար անհրաժեշտ միասնական պետական քաղաքականության հիմնական ուղղությունները և անհրաժեշտ միջոցառումները։ Ձկնաբուծության զարգացումը Սևանա լճում կարող է ունենալ նաև շատ կարևոր ռազմավարական նշանակություն լճի ավազանի բնակավայրերի համար, որտեղ այն կարող է դառնալ հազվագյուտ եկամտաբեր ճյուղերից մեկը։ Ծրագրի ռազմավարական նպատակը Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնումը և Սևանի հիմնախնդիրների լուծումն է։ Ծրագրի նպատակին հասնելու ուղիներն են. * Սևանա լճում մինչև 2023թ. մոտ 50 000 տոննա լճի էնդեմիկ ձկնատեսակների էկոլոգիապես կայուն արտադրության կազմակերպում և ամբողջական արժեշղթայի զարգացում, * բնական վերարտադրության պայմանների ստեղծում, * Սևանի հիմնադրամի հզորացում, միջոցների հատկացում Սևանի հիմնախնդիրների լուծմանը։ Նշված նպատակներին հասնելու համար անհրաժեշտ է ապահովել ոլորտի նորարարական զարգացումը` հիմնված [[Ջրային ռեսուրսներ|ջրային]], [[հողային]] և [[կենսաբանական ռեսուրսներ]]ի Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր պահպանության, վերարտադրության և բանական օգտագործման վրա, ինչպես նաև ապահովել հայրենական ձկնարդյունաբերության միջազգային մրցունակությունը։ Ռազմավարական նպատակի ապահովումը պահանջում է ոլորտի զարգացման պետական կառավարման համալիր մոտեցում և ենթադրում է հետևյալ խնդիրների լուծումը. * ձկնաբուծության ոլորտի նորմատիվային իրավական բազայի կատարելագործում, որը կհամապատասխանի նրա արդյունավետ զարգացմանը, * ձկնաբուծության ոլորտում պետական գործառույթների արդյունավետ իրականացում, * պետության և մասնավոր հատվածի համագործակցության միջոցով բարձր մրցունակությամբ ինստիտուցիոնալ միջավայրի ստեղծում, ինչը կխթանի գործարար ակտիվությունը և կապիտալի ներհոսքը ձկնաբուծության ոլորտ, * կառուցվածքային դիվերսիֆիկացիայի և նորարարական զարգացման ապահովում, * Սևանա լճի էնդեմիկ ձկնատեսակների արհեստական վերարտադրության զարգացում, ինչպես նաև դրանց գենոֆոնդային հավաքածուների և մայրական վտառների ձևավորում, * Սևանա լճի կենսառեսուրսների և նրանց կյանքի միջավայրի պահպանության համակարգի կատարելագործում, * ձկնաբուծության ոլորտի գիտական հետազոտությունների և մշակումների ընդլայնում, ինչպես նաև ոլորտի գիտատեխնիկական ներուժի և ուսումնական հաստատությունների զարգացում, * ձկնամթերքի վերամշակման հզորությունների զարգացում, * ձկնամթերքի պահպանման և տեղափոխման մեթոդների կատարելագործում, * ձկնամթերքի իրացման ամբողջական շղթայի կազմակերպում, * ձկնաբուծության ոլորտում խորհրդատվական գործունեության զարգացում, այդ թվում կառավարչական և ֆինանսական խորհրդատվության, աուդիտի, ճարտարագիտության, [[մարքեթինգ]]ի, [[բրենդինգ]]ի, [[հասարակական կապեր]]ի զարգացման և այլն, * ձկնաբուծության ոլորտի տեղեկատվական ապահովման համակարգի ստեղծում։ Ծրագրի իրականացման համար նախատեսվում են հետևյալ միջոցառումները. * ձկնաբուծության նպատակով տրամադրվող տարածքների սահմանում, * տեխնոլոգիաների սահմանում, * ձկնաբուծական տնտեսության նորմաների սահմանում, * օրգանական ձկնաբուծության անհրաժեշտության սահմանում, * բուծվող ձկնատեսակների, մանրաձուկ մատակարարողների կանոնակարգում, * վճարների և լիճ բաց թողնվող ձկան քանակի սահմանում, * պետություն – մասնավոր համագործակցության տարբերակների մշակում, * Սևանա լճում ձկան բնական վերարտադրության համար անհրաժեշտ պայմանների ստեղծում, * մայրական կազմի առանձնացում, [[ձկնկիթ]]ի և [[Մանրաձկներ|մանրաձկան]] արտադրություն, * ֆինանսավորող կառույցի ստեղծում, Սևանա լճում իշխանի պաշարների վերականգնման ու ձկնաբուծության զարգացման համալիր ծրագիր * Սևանա լճում ցանցավանդակային ձկնաբուծությամբ զբաղվող իրավաբանական անձանց միության ստեղծում, * ներդրողների ներգրավում, * գիտահետազոտական կենտրոնի և լաբորատորիայի ստեղծում, * մասնագետների պատրաստում և վերապատրաստում, * որակի և անվտանգության հավաստագրման համակարգի ներդնում, * բրենդի ստեղծում, դիրքավորում և առաջմղում։ Ծրագրի իրականացումից ակնկալվող տնտեսական, սոցիալական և բնապահպանական արդյունքներն են. 1. Ծրագրի առաջին 10 տարիների ընթացքում հասնել տարեկան մոտ 50 000 տոննա ձկան արտադրության, վերամշակման և արտահանման, որի արժեքը կկազմի շուրջ 154 մլրդ դրամ։ 2. Յուրաքանչյուր տարի արտադրվող ձկան 1.5% լիճ բաց թողնել (ծրագրված հզորության ապահովման պարագայում լիճ բաց թողնվող ձկան քաշը կկազմի տարեկան շուրջ 750 տ)։ 3. Տարեկան 10 000 տ և ավելի ձկան արտադրության պարագայում Հայաստանում ձկան կերի արտադրության լուրջ նախադրյալներ կստեղծվեն։ Սա իր հերթին հնարավորություն կտա խթանելու բուսաբուծությունը, քանի որ ձկան կերի բաղադրության ավելի քան 50-70%-ը տարբեր գյուղատնտեսական մշակաբույսեր են։ 4. Սևանի իշխանի արտադրության ոլորտում 2500-3000, իսկ ընդհանուր արժեշղթայում` 5000-6000 աշխատատեղի ստեղծում։ 5. Ստեղծվող տնտեսությունների կողմից վճարվող գումարների հաշվին Սևանի հիմնադրամի հզորացում` Սևանա լճի ավազանի խնդիրների լուծման նպատակով։ Ծրագրված հզորության ապահովման պարագայում այդ գումարը կկազմի տարեկան շուրջ 23 մլրդ դրամ։ == Պատկերասրահ == <gallery mode="packed" heights="175"> Պատկեր:Sevan Island2.jpg Պատկեր:Sevanavanq 01.jpg Պատկեր:Sevan Island1.jpg Պատկեր:Sevan peninsula.jpg Պատկեր:Sevan Lake 1960.jpg|1960 թվական Պատկեր:Lake Sevan in May (1).jpg </gallery> <gallery mode="packed" heights="225px"> File:Lake Sevan from Harsnakar.jpg </gallery> == Տես նաև == * [[Սևան ազգային պարկ]] * [[Սևանա լճի պահպանություն]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|30em|group=note}}<div class="references" style="height: 350px; overflow: auto; padding: 3px" >{{ծանցանկ|2}}</div> == Արտաքին հղումներ == *[https://sevan-park.am Սևան ազգային պարկ] *[https://www.youtube.com/watch?v=biKJlRhvRqk Եվրոպական Arte Tv հը ֆիլմը «Սևան» ազգային պարկի մասին, 2024] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=315|ստուգված=1}} {{Հայաստանի թեմաներ}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}} [[Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի լճեր]] [[Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի տեսարժան վայրեր]] [[Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լճեր]] [[Կատեգորիա:Սևանա լիճ]] 9czmy4rt8cwtkji2shwejpyirizleka 0 14784 10722377 9719850 2026-04-08T20:43:33Z ~2026-21617-30 169287 10722377 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Գարեգին եպիսկոպոս Սրվանձտյան''', Սրվանձտյանց ({{ԱԾ}}), հայ հոգևորական, բանասեր-[[բանահավաք]], ազգագրագետ, հասարակական գործիչ։ Գարեգին Սրվանձտյանը համարվում է հայ բանահավաքների ու ազգագիրների ռահվիրան, որի մեջ ինքնօրինակ ձևով դրսևորվել են 1850-1860-ական թվականների հայ ազգային լուսավորիչներին և 1870-1880-ական թվականների լուսավորական դեմոկրատներին բնորոշ աշխարհայացքային գծերը։ Նրա գործունեությունը իր ապրած ժամանակաշրջանի հայ հասարակական մտքի առաջավոր գործիչների արծարծած ժողովրդական-հայրենասիրական և ազգային-ազատագրական գաղափարների յուրովի արձագանքն է։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1840]] թ. [[Վան]]ում։ Նախնական կրթությունը ստացել է ծննդավայրում, այնուհետև ավարտել [[Վարագավանք]]ի ժառանգավորաց դպրոցը, որտեղ և կարգվել է ուսուցիչ։ Եղել է «[[Արծվի Վասպուրական (թերթ)|Արծվի Վասպուրական]]» թերթի խմբագրի տեղակալ, այս պարբերականում է լույս ընծայել հոդվածներ, որոնցում արծարծել է ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարներ։ 1862 թ. [[Մշո Սուրբ Կարապետ վանք]]ին կից ժառանգավորաց վարժարանի տնօրեն-ուսուցիչ էր, 1863-1865 թթ. «[[Արծվիկ Տարոնո]]» նորաբաց երկշաբաթաթերթի խմբագիրը<ref>{{Cite web |title=Համահայկական թվանշային գրադարան |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/302673?language=hyw#structure}}</ref><ref>{{Cite web |title=Վիեննայի մենաստանի մամուլի շտեմարան- ԼՐԱՏԱՐ ԱՐԾՈՒԻԿ ՏԱՐՕՆՈՅ |url=https://vmc.sci.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=65&query_desc= |accessdate=2022 թ․ դեկտեմբերի 26}}</ref>։ [[Խրիմյան Հայրիկ|Խրիմյանի]] հետ, որպես [[նվիրակ]] ու քարոզիչ, 1860-1861 թթ. շրջագայել է հայոց զանազան գավառներում և իր ակնարկներում և թղթակցություններում ճշմարտացիորեն նկարագրել հարստահարիչներից հայ աշխատավորության կրած տառապանքները։ Դա գրավել է օսմանյան կառավարության ուշադրությունը և նա առնվել է գաղտնի հսկողության տակ։ Շրջագայության ընթացքում Սրվանձտյանը հավաքել և պարբերաբար հրապարակել է նաև ժողովրդական բառ ու բանի նմուշներ։ Նրա նախաձեռնությամբ դպրոցներ են բացվել հայկական տարբեր բնակավայրերում։ 1867 թ. [[Կարին]]ում ձեռնադրվել է վարդապետ և ուղարկվել Վան, որպես քարոզիչ։ 1867-1869 թթ. ստանձնել է Կարինի վարժարանների լիազոր տեսչի պաշտոնը։ 1869 թ. նշանակվել Մշո Սուրբ Կարապետ վանքի վանահոր փոխանորդ, միաժամանակ՝ սահմանադրության գործադրիչ Վասպուրականում։ [[1872]] թ. մասնակցում է Վանում կազմակերպված «[[Միություն և փրկություն]]» ազգային-ազատագրական գաղտնի խմբակի ստեղծմանը։ [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)|1877-1878 թթ. ռուս-թուրքական պատերազմից]] անմիջապես հետո [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] պատրիարք [[Ներսես Վարժապետյան]]ի հատուկ կոնդակով Սրվանձտյանը գործուղվել է շրջելու «ի բնագավառս մայրենի և տեսագրել զամենայն ամենայնի»։ Եղել է հայաբնակ բազմաթիվ վայրերում, ծանոթացել հայ ժողովրդի կյանքին ու կենցաղին, միաժամանակ գրի առել ժողովրդական բանավոր ստեղծագործության լավագույն նմուշները, նկարագրել ազգային ծեսերը, սովորույթները, հավատալիքները։ 1879-1881 թթ. եղել է Վանի վիճակավոր՝ հոգևոր առաջնորդի (թեմակալի) փոխանորդ-օգնականը, մասնակցել «[[Սև խաչ]]» հայրենասիրական գաղտնի կազմակերպության աշխատանքներին։ 1881 թ. կառավարության հրամանով հեռացել է Վանից, առժամանակ վիճակավոր առաջնորդի պաշտոն վարելով [[Բաղեշ]]ում, ապա՝ [[Խարբերդ]]ում։ 1886 թ. [[Էջմիածին|Էջմիածնում]] օծվել է եպիսկոպոս, նշանակվել [[Տրապիզոն]]ի, այնուհետ՝ [[Տարոն]]ի վիճակավոր առաջնորդ, միաժամանակ՝ Մշո Սուրբ Կարապետ վանքի վանահայր։ Գարեգին Սրվանձտյանի քարոզչական-հայրենասիրական եռանդուն գործունեությունը հարուցել է սուլթանի դժգոհությունը։ Պատրիարքի հրամանով, որպես քաղաքականապես անբարեհույս անձ, Սրվանձտյանը պաշտոնազրկվել է և ուղարկվել Կոստանդնուպոլիս, որտեղ խիստ հսկողության պայմաններում աշխատել է [[Բերա]]յի Սուրբ Երրորդության եկեղեցու քարոզիչ, [[Կեդրոնական վարժարան]]ի ուսուցիչ, վարել կրոնական ժողովի ատենապետի պաշտոնը։ Ազգագրության ու հնագիտության բնագավառում կատարած բեղմնավոր գործունեության համար Սրվանձտյանը ընտրվել է [[Սանկտ Պետերբուրգ|Պետերբուրգի]] կայսերական հնագիտական ակադեմիայի պատվավոր անդամ։ Գարեգին Սրվանձտյանը վախճանվել է 1892 թ. Կոստանդնուպոլսի [[Սուրբ Փրկիչ հայոց հիվանդանոց (Թուրքիա)|Սուրբ Փրկիչ ազգային հիվանդանոցում]], ծանր ու երկարատև հիվանդությունից հետո։ == Գրական գործունեությունը == Սրվանձտյանը «Վարդ» գրական անունով թղթակցել է Կոստանդնուպոլսի, [[Զմյուռնիա]]յի և [[Թիֆլիս]]ի մի շարք պարբերականների («Մասիս», «[[Արևելյան մամուլ]]», «[[Կռունկ հայոց աշխարհին]]», «[[Մեղու Հայաստանի]]» և այլն)։ 1866 թվականին Կոստանդնուպոլսում հրատարակել է «Նոր ընթերցարան» դասագիրքը (վերահրատարակված է 1875 թ, 1884 թ)։ Սրվանձտյանը հայ գրականություն է մուտք գործել հայրենասիրական շնչով համակված «Ողբերգութիւն մեծին Սահկայ Պարթեւի եւ անկումն Արտաշրի Արշակունւոյ» (գրված 1860-1870 թթ.) և «Շուշան Շաւարշանայ» (1875 թ.) թատերական երկերով։ Նրա «Գրոց ու բրոց»-ը (1874) ավանդությունների ու զրույցների ժողովածու է, որի հավելվածում տպագրված է «Սասնա ծռեր» էպոսի իր հայտնաբերած ու գրառած առաջին պատումը՝ «Սասունցի Դաւիթ կամ Մհերի դուռ» վերնագրով։ Այս գրառումը հարազատությամբ և ամբողջականությամբ շուրջ 150 տպագիր ու անտիպ տարբերակների մեջ համարվում է լավագույններից մեկը։ «Հնոց եւ նորոց» [[1874]] ժողովածուն պարունակում է հիմնականում, գրավոր աղբյուրներ («Պատմութիւն վասն Դաւթի եւ Մովսէս Խորենացւոյ», «Թուղթ Դիոնիսիոսի» և այլն) և «Թեշէ Պոլօ» բանավոր զրույցը։ «Մանանա»-ն ([[1876]]) բաղկացած է «Հայրենեաց վէպք եւ զրոյցք», «Երգք եւ նուագք հայրենեաց», «Հանելուկներ, առակներ, նորելուկներ» և այլ բաժիններից, ժողովածույում տրված է նաև Վանի թաղամասերի ու պատմական հուշարձանների նկարագիրը, ներառված են հեքիաթներ։ «Թորոս Աղբար»-ում ([[1879]]-[[1884]] և ռուսական հրատարակություն [[1887]]) շոշափված են երկրի արդյունաբերության, գյուղատնտեսության և հայերի արտագնացության ու գաղթականության հետ կապված հարցեր, իսկ «Համով-հոտով»-ում ([[1884]]) նկարագրված են [[Հայաստան]]ի տեղավայրերը, պատմական հուշարձանները, կլիման, ներկայացված են [[Մովսես Խորենացի]]ն, [[Եղիշե]]ն, [[Գրիգոր Նարեկացի]]ն և այլք։ Զետեղված են հեքիաթներ («Իմաստուն ջուլհակ», «Օձամանուկ եւ Արևահատ», «Դըժիկոն» և այլն), գեղջկական երգեր («Սիրտս նման էր...», «Լուսնակն անուշ», «Արտուտիկ», «Կոտ ու կէս կորեկ» և այլն)։ == Աշխատություններ == *[https://digilib.aua.am/book/472/ Գրոց ու բրոց և Սասունցի Դաւիթ կամ Մհերի դուռ] *[https://digilib.aua.am/book/473/ Մանանայ] *[https://digilib.aua.am/book/1398/ Թորոս աղբար] *[https://digilib.aua.am/book/1397/ Համով֊հոտով] * [https://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/content/pageview/2613542 Գարեգին վրդ. Սրուանձտեանց, Թորոս աղբար, Հայաստանի ճամբորդ, մասն առաջին, Կ. Պոլիս, 1879] * [https://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/content/pageview/2613915 Գարեգին վրդ. Սրուանձտեանց, Թորոս աղբար, Հայաստանի ճամբորդ, մասն երկրորդ, Կ. Պոլիս, 1884] * [https://digitale-sammlungen.ulb.uni-bonn.de/ulbbn/content/pageview/2612901 Գարեգին վրդ. Սրուանձտեանց, Հնոց եւ նորոց. պատմութիւն վասն Դաւթի եւ Մովսէսի Խորենացւոյ, Կ. Պոլիս, 1874] == Երկեր == *Հնոց եւ նորոց, [[Ստամբուլ|Կ. Պոլիս]], 1874, 192 էջ։ * Գրոց ու բրոց եւ [[Սասունցի Դավիթ|Սասունցի Դաւիթ]] կամ Մհերի դուռ, Կ. Պոլիս, 1874, 192 էջ։ * Նոր ընթերցարան, տետրակ Ա, Կ. Պոլիս, 1875, 72 էջ։ * Նոր ընթերցարան, տետրակ Բ, Կ. Պոլիս, 1875, 120 էջ։ * Շուշան Շաւարշանայ, Կ. Պոլիս, 1875, 109 էջ։ * Մանանայ, Կ. Պոլիս, 1876, 458 էջ։ * Թորոս Աղբար, Կ. Պոլիս, 1879, 244 էջ։ * Համով–հոտով, Կ. Պոլիս, 1884, 384 էջ։ * Հայաստանի ճամբորդ, Կ. Պոլիս, 1884, 488 էջ։ * Քրիստոնեական ուսումն Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, Կ. Պոլիս, 1884, 144 էջ։ * Քրիստոնեական ուսումն Հայաստանեայց եկեղեցւոյ, Կ. Պոլիս, 1894, 164 էջ։ * Համով–հոտով, [[Թիֆլիս]], 1904, 416 էջ։ * Գրոց ու բրոց, Կ. Պոլիս, 1910, 88 էջ։ * Սասունցի Դաւիթ կամ Մհերի դուռ, Կ. Պոլիս, 1910, 44 էջ։ * Շուշան Շաւարշանայ, Կ. Պոլիս, 1911, 64 էջ։ * Համով–հոտով, հատ. Ա, [[Փարիզ]], 1949, 208 էջ։ * Համով–հոտով, հատ. Բ, Փարիզ, 1950, 216 էջ։ * [[Կոմիտաս]] վարդապետ (հայ երաժշտութեան առաքեալը), Պէյրութ, 1969, 77 էջ։ * Երկեր, հատ. 1. Գրոց ու բրոց, [[Սասունցի Դավիթ]] կամ [[Փոքր Մհեր|Մհեր]]ի դուռ, Մանանա, Համով-հոտով, Երևան, 1978, 666 էջ։ * Երկեր, հատ. 2, Երևան, 1980, 564 էջ։ * Թորոս Աղբար։ Համով–հոտով, [[Վենետիկ]], 1997, 84 էջ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * [[Արամ Ղանալանյան]], Գարեգին Սրվանձտյանց, - «Հայ նոր գրականության պատմություն», հատ. III, ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ., Երևան, 1964, էջ 555-588։ * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/37877 Է. Ա. Կոստանդյան, Գարեգին Սրվանձտյանցը և արևմտահայ ազգային-ազատագրական շարժումները.- «Լրաբեր Հասարակական Գիտությունների», 1970, № 1, էջ 18-25:] * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/188863 Է. Ա. Կոստանդյան, Գ. Սրվանձտյանցի լուսավորական գործունեությունը.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1970, № 1, էջ 187-196:] * [[Էմմա Կոստանդյան]], Գարեգին եպիսկոպոս Սրվանձտյանց, (հայ ժողովրդական էպոսի հայտնաբերման և գրառման 100-ամյակի առթիվ), - «Էջմիածին», 1972, N Գ (3), էջ 27-33։ * [[Էմմա Կոստանդյան]], Գարեգին Սրվանձտյանցի նամականիից, - «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1973, N 3, էջ 115-136։ * Կոստանդյան Էմմա, Արևմտյան Հայաստանի հայաբնակ վայրերի վերաբերյալ Գ. Սրվանձտյանցի կազմած վիճակագրություններից, «Բանբեր Հայաստանի արխիվների», 1976, N 2, էջ 62-94։ * [[Էմմա Կոստանդյան]], Գարեգին Սրվանձտյանց (երկրորդ լրացված, վերամշակված հրատարակություն), Երևան, 2008, 200 էջ։ * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/191646 Ս. Բ. Հարությունյան, Գարեգին Սրվանձտյանցը և հայկական հերոսավեպը (Գ. Սրվանձտյանցի ծննդյան 150-ամյակի առթիվ).- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1990, № 4, էջ 3-9:] * [https://arar.sci.am/dlibra/publication/193103 Անուշավան Պետրոսյան, Հայ ազգագրության առաջին ծրագիր-հարցարանի խնդրի շուրջ.- «Պատմա-բանասիրական հանդես», 2008, № 2, էջ 230-243:] * [[Հայկական սովետական հանրագիտարան]], հատոր 11, Երևան, 1985, էջ 168-169։ * [[Հայկական համառոտ հանրագիտարան]], հատ. 4, Երևան, 2003։ * Ով ով է (Հայեր։ Կենսագրական հանրագիտարան), հատ. 2, Երևան, 2007, էջ 505-506։ * Հայ նոր գրականության պատմություն, հատ. 3, Երևան, 1964, էջ 555-588։ == Արտաքին հղումներ == *[https://azg.am/culture/գարեգին-սրվանձտյանց/ Գարեգին Սրվանձտյանց] *[https://www.dasaran.am/apps/wiki/view/id/11487 Գարեգին Սրվանձտյան - դասարան.ամ] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=168}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}} {{DEFAULTSORT:Սրվանձտյան, Գարեգին}} [[Կատեգորիա:Հայ ազգագրագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ առաքելական քահանաներ]] [[Կատեգորիա:Հայ բանահավաքներ]] [[Կատեգորիա:Հայ բանասերներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ տղամարդ գրողներ]] [[Կատեգորիա:Հայերն Օսմանյան կայսրությունում]] fdl3hi1tgp5tjzlk9khafz5xs114mi1 4 17381 10722249 10721819 2026-04-08T15:52:25Z Voskanyan 23951 /* Գոհար_Իսկանդարյան */ Նոր բաժին 10722249 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) 1a8w1t1v925cahw64tah8ofyn3e3ek7 10722272 10722249 2026-04-08T16:29:02Z Արշո 86205 /* Գոհար Իսկանդարյան */ Պատասխան 10722272 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) :Ես մի քանի փոփոխություն եմ կատարել։ Կարծում եմ կարող ենք այս տեսքով {{Թողնել}} հոդվածը։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:29, 8 ապրիլի 2026 (UTC) mzuosnh18va7av6ltait1xr2r99efhk 10722350 10722272 2026-04-08T18:53:31Z 23artashes 2675 /* Գոհար_Իսկանդարյան */ 10722350 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *Ես մի քանի փոփոխություն եմ կատարել։ Կարծում եմ կարող ենք այս տեսքով {{Թողնել}} հոդվածը։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:29, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով հոդվածը ստեղծող մասնակցի [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ -- o6wtu0fft1rhn1ax8r626v9d81dcaje 10722352 10722350 2026-04-08T18:59:46Z Արշո 86205 /* Գոհար_Իսկանդարյան */ 10722352 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *<s>Ես մի քանի փոփոխություն եմ կատարել։ Կարծում եմ կարող ենք այս տեսքով {{Թողնել}} հոդվածը։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:29, 8 ապրիլի 2026 (UTC)</s> *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով հոդվածը ստեղծող մասնակցի [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ -- ru53z9fysifq03gnqmojo2fxhe2xala 10722353 10722352 2026-04-08T19:00:43Z Արշո 86205 /* Գոհար Իսկանդարյան */ Պատասխան 10722353 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *<s>Ես մի քանի փոփոխություն եմ կատարել։ Կարծում եմ կարող ենք այս տեսքով {{Թողնել}} հոդվածը։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:29, 8 ապրիլի 2026 (UTC)</s> *:{{ջ}}, շահերի բախում։ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 19:00, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով հոդվածը ստեղծող մասնակցի [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ -- monj635h106qkjv81uetpvby8ct9tm8 10722371 10722353 2026-04-08T20:20:41Z 23artashes 2675 /* Գոհար_Իսկանդարյան */ 10722371 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *<s>Ես մի քանի փոփոխություն եմ կատարել։ Կարծում եմ կարող ենք այս տեսքով {{Թողնել}} հոդվածը։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:29, 8 ապրիլի 2026 (UTC)</s> *:{{ջ}}, շահերի բախում։ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 19:00, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով հոդվածը ստեղծող մասնակցի [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 20:20, 8 ապրիլի 2026 (UTC) fmq9fm0h1xiwqgw6qqhe02tonpowwai 10722372 10722371 2026-04-08T20:21:43Z 23artashes 2675 10722372 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *<s>Ես մի քանի փոփոխություն եմ կատարել։ Կարծում եմ կարող ենք այս տեսքով {{Թողնել}} հոդվածը։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:29, 8 ապրիլի 2026 (UTC)</s> *:{{ջ}}, շահերի բախում։ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 19:00, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով հոդվածը ստեղծող մասնակցի [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 18:53, 8 ապրիլի 2026 (UTC) kxcjvp7g8hav6gbmfa1osrt359xcm2y 10722374 10722372 2026-04-08T20:22:56Z Խմբագրող 136173 /* Գոհար_Իսկանդարյան */ 10722374 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *<s>Ես մի քանի փոփոխություն եմ կատարել։ Կարծում եմ կարող ենք այս տեսքով {{Թողնել}} հոդվածը։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:29, 8 ապրիլի 2026 (UTC)</s> *:{{ջ}}, շահերի բախում։ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 19:00, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով հոդվածը ստեղծող մասնակցի [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 18:53, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 20:22, 8 ապրիլի 2026 (UTC) qxiztmaweuvvaqk0uor3r8zfz5pvtme 10722528 10722374 2026-04-09T09:34:10Z Beko 1511 /* Արաքս_Փաշայան */ Նոր բաժին 10722528 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *<s>Ես մի քանի փոփոխություն եմ կատարել։ Կարծում եմ կարող ենք այս տեսքով {{Թողնել}} հոդվածը։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:29, 8 ապրիլի 2026 (UTC)</s> *:{{ջ}}, շահերի բախում։ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 19:00, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով հոդվածը ստեղծող մասնակցի [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 18:53, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 20:22, 8 ապրիլի 2026 (UTC) == [[Արաքս_Փաշայան]] == :{{la|Արաքս_Փաշայան}} Ոչ նշանակալի, շահերի ակնհայտ բաում և ուղղորդված խմբագրում--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 09:34, 9 ապրիլի 2026 (UTC) a0hva1zctubkwjc7wv7kups30ueu3fc 10722532 10722528 2026-04-09T09:34:47Z Beko 1511 /* Հարությունյան_Լիլիթ_Միշայի */ Նոր բաժին 10722532 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *<s>Ես մի քանի փոփոխություն եմ կատարել։ Կարծում եմ կարող ենք այս տեսքով {{Թողնել}} հոդվածը։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:29, 8 ապրիլի 2026 (UTC)</s> *:{{ջ}}, շահերի բախում։ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 19:00, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով հոդվածը ստեղծող մասնակցի [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 18:53, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 20:22, 8 ապրիլի 2026 (UTC) == [[Արաքս_Փաշայան]] == :{{la|Արաքս_Փաշայան}} Ոչ նշանակալի, շահերի ակնհայտ բաում և ուղղորդված խմբագրում--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 09:34, 9 ապրիլի 2026 (UTC) == [[Հարությունյան_Լիլիթ_Միշայի]] == :{{la|Հարությունյան_Լիլիթ_Միշայի}} Ոչ նշանակալի, շահերի ակնհայտ բաում և ուղղորդված խմբագրում--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 09:34, 9 ապրիլի 2026 (UTC) 1sgpsmwn9w1tej1dy7kvgvc8yf536ne 10722563 10722532 2026-04-09T11:31:53Z 23artashes 2675 10722563 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ջնջման առաջադրված հոդվածներ/%(monthname)s, %(year)d |algo = old(1w) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |isthere = true |minthreadsleft = 0 |archiveheader = {{ՋԵՀ արխիվ|%(month)d|%(year)d}} }} {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |<div style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Ջնջման առաջադրված հոդվածներ </div><div><div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> Բարի գալուստ Հայերեն Վիքիպեդիայի ջնջման առաջադրված հոդվածների քննարկումների հարթակ։ Այս էջում համայնքը որոշում է կայացնում ջնջման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ Հոդվածները ջնջման են ներկայացվում ըստ '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|Վիքիպեդիայի Ջնջման կանոնակարգի]]''': Քվեարկելու ժամանակ ցանկալի է օգտագործել <code><nowiki>{{Ջ}}</nowiki></code> (ջնջել) և <code><nowiki>{{Թ}}</nowiki></code> (թողնել) կաղապարները կողմ կամ դեմ արտահայտվելու համար։ Ջնջման կանոնակարգը գտնվում է '''[[ՎՓ:ՋՆՋ|այստեղ]]''', այդ պայմանները ուշադիր կարդալու դեպքում պարզ է դառնում (խոսքը արագ ջնջման ոչ ենթակա հոդվածների մասին է), որ հոդվածը '''ենթակա է պարտադիր ջնջման''', եթե քվեարկության իրավունք ունեցողների (այսինքն քննարկման '''այն''' մասնակիցների, [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|ովքեր օժտված են այդ իրավունքով]]) 75 տոկոսը (դեմ և կողմ ձայների հանրագումարի հանդեպ) կողմ է արտահայտվել ջնջմանը (հիմնավորված պատճառաբանությամբ), '''մնացած դեպքերում''', 7-30 օրվա ընթացքում, ադմինները քննարկման ընթացքում ձևավորված կոնսենսուսի համաձայն պետք է որոշեն՝ ջնջել, թե թողնել հոդվածը։<br /> {{Կարևոր է}} Քննարկումներին կարող են մասնակցել այն մասնակիցները, որոնք բավարարում են [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քվեարկության մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին: Մյուս մասնակիցները կարող են մասնակցել քննարկմանը, բայց նրանց ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: <div style="text-align:center;">{{Կարմիր կոճակ|Ստուգի՛ր քննարկմանը մասնակցելու քո իրավունքը|class=mw-ui-destructive|url=https://ashottools.toolforge.org/wiki-elections?election=5}}</div> </div></div> |} {{Նոր թեկնածու/ջնջման}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{դյուրանցում|[[ՎՊ:ՋԱՀ]]}} Ուշադրություն. Նոր քննարկում սկսելու համար '''ներքևում''' ավելացնել. <nowiki>==[[Հոդված]]==</nowiki> <nowiki>:{{la|Հոդված}}</nowiki> <nowiki>Ձեր պատճառաբանությունը</nowiki><nowiki>--~~~~</nowiki> {{Նորերը ներքևից}} == [[Ամալյա_Մարգարյան]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:49, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Մարգարյան}} Հոդվածը մի քանի անգամ կարդացի, իմ տպավորությամբ նշանակալի չէ, չի բավարարում [[ՎՊ:ՆԵ]] կանոնակարգի որևէ կետի։ Հոդվածում առկա են բազմաթիվ հղումներ, և գուցե տպավորություն լինի, որ մամուլում լայն լուսաբանում է ունեցել, բայց հղումների մի մասը չեն աշխատում, մյուս մասն էլ նույն բովանդակությունն ունեն։ --[[User:GeoO|<span style="color:#000000;">GeoØ</span>]] ([[Մասնակցի քննարկում:GeoO|<span style="color:#000000;">✖</span>]]) 16:07, 1 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Ջ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:22, 25 փետրվարի 2026 (UTC) * {{Թ}}, ես կարծում եմ, որ նշանակալի անձ է։[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 09:35, 2 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, --[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:36, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:52, 30 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Ամալյա_Սողոմոնյան]] == {{ՔՓ|{{ջ}} ըստ քննարկման--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:49, 3 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Ամալյա_Սողոմոնյան}} Հոդվածում նշանակալիությունը չի երևում։--[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:57, 26 մարտի 2026 (UTC) :Դեռ ամբողջական չէ հոդվածը։ [[Մասնակից:Յան|Յան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Յան|քննարկում]]) 17:17, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, ոչ նշանակալի--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:28, 28 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}}, հոդվածում ցույց չի տրված նշանակալիությունը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:43, 29 մարտի 2026 (UTC) * {{ջ}},--[[Մասնակից:Argam Forbes|Forbesoid]] ([[Մասնակցի քննարկում:Argam Forbes|քննարկում]]) 14:37, 29 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գոհար_Իսկանդարյան]] == :{{la|Գոհար_Իսկանդարյան}} ոչ հանրագիտարանային ոճ, աղբյուրները պետք է լրացվեն--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *<s>Ես մի քանի փոփոխություն եմ կատարել։ Կարծում եմ կարող ենք այս տեսքով {{Թողնել}} հոդվածը։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:29, 8 ապրիլի 2026 (UTC)</s> *:{{ջ}}, շահերի բախում։ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 19:00, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով հոդվածը ստեղծող մասնակցի [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 18:53, 8 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 20:22, 8 ապրիլի 2026 (UTC) == [[Արաքս_Փաշայան]] == :{{la|Արաքս_Փաշայան}} Ոչ նշանակալի, շահերի ակնհայտ բախում և ուղղորդված խմբագրում--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 09:34, 9 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ Ճիշտ է, այդ գրառումն արել է այլ մասնակից, բայց ակնհայտ է, որ այս հոդվածը ևս ստեղծվել է Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրենի հանձնարարությամբ, ինչը Վիքիպեդիայի կանոնների կոպտագույն խախտում է։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 11:31, 9 ապրիլի 2026 (UTC) == [[Հարությունյան_Լիլիթ_Միշայի]] == :{{la|Հարությունյան_Լիլիթ_Միշայի}} Ոչ նշանակալի, շահերի ակնհայտ բախում և ուղղորդված խմբագրում--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|<sup><span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span></sup>]] 09:34, 9 ապրիլի 2026 (UTC) *{{ջ}}՝ հաշվի առնելով [https://w.wiki/Kwef այս գրառումը]. այստեղ գործ ունենք [[Շահերի բախում|շահերի ակնհայտ բախման]] և ուղղորդված խմբագրման հետ։ Ճիշտ է, այդ գրառումն արել է այլ մասնակից, բայց ակնհայտ է, որ այս հոդվածը ևս ստեղծվել է Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրենի հանձնարարությամբ, ինչը Վիքիպեդիայի կանոնների կոպտագույն խախտում է։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 11:31, 9 ապրիլի 2026 (UTC) dj9gie78z7gv1scdoblzwbjoale55gs 4 19202 10722261 10721794 2026-04-08T16:18:29Z Խմբագրող 136173 /* Դեռուսիֆիկացիա */ 10722261 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ադմինիստրատորների տեղեկատախտակ/Արխիվ/%(year)d |algo = old(60d) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} {{Ադմինիստրատորների տեղեկատախտակ}}{{-}} Ադմինիստրատորներին ուղղված ցանկացած հարցով և հայտով կարող եք դիմել այս էջում։ Էջը հսկվում է ադմինիստրատորների կողմից, և ձեր հարցը ուշադրության կարժանանա առաջին հնարավորության դեպքում։ {{Հայերեն Վիքիպեդիայի ադմիններ}} __TOC__ __NEWSECTIONLINK__ {{Դյուրանցում|[[ՎՊ:ԱՏ]]}} == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-13999-20 այս] մասնակցին։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 15:04, 4 մարտի 2026 (UTC) {{արված է}}--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 16:05, 4 մարտի 2026 (UTC) == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-14402-59 այս] մասնակցին։ Սիրով՝--[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:54, 6 մարտի 2026 (UTC) :{{Արված է}}, @[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ջան։ -- [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 06:09, 6 մարտի 2026 (UTC) == Վիքիմեդիա == Հարգելի ադմինիստրատորներ, խնդրում եմ ձեր օգնությունը Վիքիմեդիայի [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/Files_uploaded_by_Sarkartur?markasread=77985181&markasreadwiki=commonswiki#Files_uploaded_by_Sarkartur_(talk_%C2%B7_contribs) հետեւյալ] [[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:Deletion_requests/Files_uploaded_by_Sarkartur&oldid=1185775045 1]] քննարկման շուրջ։ Մասնակիցը մարտի 21-ին [[Նինա Սարկիսյանց]] հոդվածի բովանդակությունը ջնջել էր եւ ներկայացրել Արագ ջնջման, բայս քանի որ մեզ մոտ դրա վերաբերյալ քննարկում չէր եղել, ես հետ եմ շրջել։ Արդյո՞ք այդպես չպիտի արվեր։ --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 18:45, 23 մարտի 2026 (UTC) :Նշեմ, որ Նինա Սարկիսյանցին իհարկե չեմ ճանաչում եւ հոդվածի բովանդակությանը անկեղծ ասած ծանոթ էլ չեմ, պարզապես ըստ ընթացակարգի եմ արել։ --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 18:48, 23 մարտի 2026 (UTC) ::Ողջույն։ Միանգամայն ճիշտ եք վարվել։ Սակայն քննարկումը հպանցիկ նայելով՝ երևում է, որ հոդվածի բոլոր նկարները ԱԲ գեներացված են (չեմ ստուգել)։ Եթե այդպես է, ճիշտ կլինի մեր մոտ էլ քննարկում բացվի։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 07:17, 24 մարտի 2026 (UTC) :::Շնորհակալ եմ արձագանքի համար։ --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 16:42, 24 մարտի 2026 (UTC) == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-20954-96 այս] մասնակցին։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 15:21, 5 ապրիլի 2026 (UTC) == Օգնություն == Բարև Ձեզ։ Չեմ կարողանում մուտք գործել իմ վիքի էջ ( [[Մասնակից:LauraKir]])։ Խնդրում եմ օգնել վերականգնել գաղտնաբառը, էլեկտրոնային հասցեն, որը կցված է եղել մասնակցին, այլևս չկա [[Սպասարկող:Ներդրումները/&#126;2026-21332-75|&#126;2026-21332-75]] ([[Մասնակցի քննարկում:&#126;2026-21332-75|talk]]) 16:22, 6 ապրիլի 2026 (UTC) ==Դեռուսիֆիկացիա== Խնդրում եմ նայել` արդյոք արժի [[Ապառուսականացում]] հոդվածը դարձնել վերահղում։ Հարգելի [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]], խնդրում եմ ներկայացնել Ձեր խմբագրման պատճառները։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 13:27, 7 ապրիլի 2026 (UTC) :Ողջույն [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]]։ Ո՞ր խմբագրման մասնավորապես, սա՞ [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10721748], երբ վերականգնել եմ այն վիճակը, որ կար մինչև իմ ավելացնելը[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&oldid=9789093], այսինքն ես հոդվածը սկզբում ստեղծում եմ [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B4%D5%A5%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%AB%D6%86%D5%AB%D5%AF%D5%A1%D6%81%D5%AB%D5%A1&action=history], հետո տեսնում որ արդեն կար Ապառուսականացում, ջնջում եմ եղածը և ամբողջությամբ տեղափոխում այս անվան տակ [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10720603]։ Թե՞ սա [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10721531], որ երբ տեսնում եմ ձուլման կաղապար ես դրել [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B4%D5%A5%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%AB%D6%86%D5%AB%D5%AF%D5%A1%D6%81%D5%AB%D5%A1&diff=prev&oldid=10721576], ինքս եմ ձուլում։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:39, 7 ապրիլի 2026 (UTC) Այդ բոլոր խմբագրումների։ Ձուլման կաղապար դրված է մյուսի վրա։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:08, 7 ապրիլի 2026 (UTC) :Ինձ թվաց՝ արդեն հարցիս բնույթիս պատասխանը տեսանելի էր։ Նոր բան չունեմ ասելու, իսկ ձուլման կաղապարը դնում են այսպես [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10721793]։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:24, 7 ապրիլի 2026 (UTC) ::Ձուլեցի, խնդրում եմ ջնջել քննարկման էջը --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:18, 8 ապրիլի 2026 (UTC) lduxc3jp043aiuqjx7rzr7jy04ool25 10722278 10722261 2026-04-08T17:01:06Z Արշո 86205 /* Արգելափակում */ Նոր բաժին 10722278 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ադմինիստրատորների տեղեկատախտակ/Արխիվ/%(year)d |algo = old(60d) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} {{Ադմինիստրատորների տեղեկատախտակ}}{{-}} Ադմինիստրատորներին ուղղված ցանկացած հարցով և հայտով կարող եք դիմել այս էջում։ Էջը հսկվում է ադմինիստրատորների կողմից, և ձեր հարցը ուշադրության կարժանանա առաջին հնարավորության դեպքում։ {{Հայերեն Վիքիպեդիայի ադմիններ}} __TOC__ __NEWSECTIONLINK__ {{Դյուրանցում|[[ՎՊ:ԱՏ]]}} == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-13999-20 այս] մասնակցին։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 15:04, 4 մարտի 2026 (UTC) {{արված է}}--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 16:05, 4 մարտի 2026 (UTC) == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-14402-59 այս] մասնակցին։ Սիրով՝--[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:54, 6 մարտի 2026 (UTC) :{{Արված է}}, @[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ջան։ -- [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 06:09, 6 մարտի 2026 (UTC) == Վիքիմեդիա == Հարգելի ադմինիստրատորներ, խնդրում եմ ձեր օգնությունը Վիքիմեդիայի [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/Files_uploaded_by_Sarkartur?markasread=77985181&markasreadwiki=commonswiki#Files_uploaded_by_Sarkartur_(talk_%C2%B7_contribs) հետեւյալ] [[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:Deletion_requests/Files_uploaded_by_Sarkartur&oldid=1185775045 1]] քննարկման շուրջ։ Մասնակիցը մարտի 21-ին [[Նինա Սարկիսյանց]] հոդվածի բովանդակությունը ջնջել էր եւ ներկայացրել Արագ ջնջման, բայս քանի որ մեզ մոտ դրա վերաբերյալ քննարկում չէր եղել, ես հետ եմ շրջել։ Արդյո՞ք այդպես չպիտի արվեր։ --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 18:45, 23 մարտի 2026 (UTC) :Նշեմ, որ Նինա Սարկիսյանցին իհարկե չեմ ճանաչում եւ հոդվածի բովանդակությանը անկեղծ ասած ծանոթ էլ չեմ, պարզապես ըստ ընթացակարգի եմ արել։ --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 18:48, 23 մարտի 2026 (UTC) ::Ողջույն։ Միանգամայն ճիշտ եք վարվել։ Սակայն քննարկումը հպանցիկ նայելով՝ երևում է, որ հոդվածի բոլոր նկարները ԱԲ գեներացված են (չեմ ստուգել)։ Եթե այդպես է, ճիշտ կլինի մեր մոտ էլ քննարկում բացվի։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 07:17, 24 մարտի 2026 (UTC) :::Շնորհակալ եմ արձագանքի համար։ --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 16:42, 24 մարտի 2026 (UTC) == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-20954-96 այս] մասնակցին։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 15:21, 5 ապրիլի 2026 (UTC) == Օգնություն == Բարև Ձեզ։ Չեմ կարողանում մուտք գործել իմ վիքի էջ ( [[Մասնակից:LauraKir]])։ Խնդրում եմ օգնել վերականգնել գաղտնաբառը, էլեկտրոնային հասցեն, որը կցված է եղել մասնակցին, այլևս չկա [[Սպասարկող:Ներդրումները/&#126;2026-21332-75|&#126;2026-21332-75]] ([[Մասնակցի քննարկում:&#126;2026-21332-75|talk]]) 16:22, 6 ապրիլի 2026 (UTC) ==Դեռուսիֆիկացիա== Խնդրում եմ նայել` արդյոք արժի [[Ապառուսականացում]] հոդվածը դարձնել վերահղում։ Հարգելի [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]], խնդրում եմ ներկայացնել Ձեր խմբագրման պատճառները։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 13:27, 7 ապրիլի 2026 (UTC) :Ողջույն [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]]։ Ո՞ր խմբագրման մասնավորապես, սա՞ [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10721748], երբ վերականգնել եմ այն վիճակը, որ կար մինչև իմ ավելացնելը[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&oldid=9789093], այսինքն ես հոդվածը սկզբում ստեղծում եմ [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B4%D5%A5%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%AB%D6%86%D5%AB%D5%AF%D5%A1%D6%81%D5%AB%D5%A1&action=history], հետո տեսնում որ արդեն կար Ապառուսականացում, ջնջում եմ եղածը և ամբողջությամբ տեղափոխում այս անվան տակ [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10720603]։ Թե՞ սա [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10721531], որ երբ տեսնում եմ ձուլման կաղապար ես դրել [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B4%D5%A5%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%AB%D6%86%D5%AB%D5%AF%D5%A1%D6%81%D5%AB%D5%A1&diff=prev&oldid=10721576], ինքս եմ ձուլում։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:39, 7 ապրիլի 2026 (UTC) Այդ բոլոր խմբագրումների։ Ձուլման կաղապար դրված է մյուսի վրա։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:08, 7 ապրիլի 2026 (UTC) :Ինձ թվաց՝ արդեն հարցիս բնույթիս պատասխանը տեսանելի էր։ Նոր բան չունեմ ասելու, իսկ ձուլման կաղապարը դնում են այսպես [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10721793]։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:24, 7 ապրիլի 2026 (UTC) ::Ձուլեցի, խնդրում եմ ջնջել քննարկման էջը --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:18, 8 ապրիլի 2026 (UTC) == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-21743-13 այս] մասնակցին։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 17:01, 8 ապրիլի 2026 (UTC) 8wqunntcdjdf0vq6aqkb5xodh29dhjm 10722349 10722278 2026-04-08T18:47:28Z 23artashes 2675 /* Արգելափակում 4 */ Պատասխան 10722349 wikitext text/x-wiki {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Ադմինիստրատորների տեղեկատախտակ/Արխիվ/%(year)d |algo = old(60d) |counter = 1 |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} {{Ադմինիստրատորների տեղեկատախտակ}}{{-}} Ադմինիստրատորներին ուղղված ցանկացած հարցով և հայտով կարող եք դիմել այս էջում։ Էջը հսկվում է ադմինիստրատորների կողմից, և ձեր հարցը ուշադրության կարժանանա առաջին հնարավորության դեպքում։ {{Հայերեն Վիքիպեդիայի ադմիններ}} __TOC__ __NEWSECTIONLINK__ {{Դյուրանցում|[[ՎՊ:ԱՏ]]}} == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-13999-20 այս] մասնակցին։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 15:04, 4 մարտի 2026 (UTC) {{արված է}}--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 16:05, 4 մարտի 2026 (UTC) == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-14402-59 այս] մասնակցին։ Սիրով՝--[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 05:54, 6 մարտի 2026 (UTC) :{{Արված է}}, @[[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ջան։ -- [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 06:09, 6 մարտի 2026 (UTC) == Վիքիմեդիա == Հարգելի ադմինիստրատորներ, խնդրում եմ ձեր օգնությունը Վիքիմեդիայի [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:Deletion_requests/Files_uploaded_by_Sarkartur?markasread=77985181&markasreadwiki=commonswiki#Files_uploaded_by_Sarkartur_(talk_%C2%B7_contribs) հետեւյալ] [[https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=Commons:Deletion_requests/Files_uploaded_by_Sarkartur&oldid=1185775045 1]] քննարկման շուրջ։ Մասնակիցը մարտի 21-ին [[Նինա Սարկիսյանց]] հոդվածի բովանդակությունը ջնջել էր եւ ներկայացրել Արագ ջնջման, բայս քանի որ մեզ մոտ դրա վերաբերյալ քննարկում չէր եղել, ես հետ եմ շրջել։ Արդյո՞ք այդպես չպիտի արվեր։ --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 18:45, 23 մարտի 2026 (UTC) :Նշեմ, որ Նինա Սարկիսյանցին իհարկե չեմ ճանաչում եւ հոդվածի բովանդակությանը անկեղծ ասած ծանոթ էլ չեմ, պարզապես ըստ ընթացակարգի եմ արել։ --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 18:48, 23 մարտի 2026 (UTC) ::Ողջույն։ Միանգամայն ճիշտ եք վարվել։ Սակայն քննարկումը հպանցիկ նայելով՝ երևում է, որ հոդվածի բոլոր նկարները ԱԲ գեներացված են (չեմ ստուգել)։ Եթե այդպես է, ճիշտ կլինի մեր մոտ էլ քննարկում բացվի։ [[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 07:17, 24 մարտի 2026 (UTC) :::Շնորհակալ եմ արձագանքի համար։ --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] <sup>[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]</sup> 16:42, 24 մարտի 2026 (UTC) == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-20954-96 այս] մասնակցին։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 15:21, 5 ապրիլի 2026 (UTC) == Օգնություն == Բարև Ձեզ։ Չեմ կարողանում մուտք գործել իմ վիքի էջ ( [[Մասնակից:LauraKir]])։ Խնդրում եմ օգնել վերականգնել գաղտնաբառը, էլեկտրոնային հասցեն, որը կցված է եղել մասնակցին, այլևս չկա [[Սպասարկող:Ներդրումները/&#126;2026-21332-75|&#126;2026-21332-75]] ([[Մասնակցի քննարկում:&#126;2026-21332-75|talk]]) 16:22, 6 ապրիլի 2026 (UTC) ==Դեռուսիֆիկացիա== Խնդրում եմ նայել` արդյոք արժի [[Ապառուսականացում]] հոդվածը դարձնել վերահղում։ Հարգելի [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]], խնդրում եմ ներկայացնել Ձեր խմբագրման պատճառները։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 13:27, 7 ապրիլի 2026 (UTC) :Ողջույն [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]]։ Ո՞ր խմբագրման մասնավորապես, սա՞ [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10721748], երբ վերականգնել եմ այն վիճակը, որ կար մինչև իմ ավելացնելը[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&oldid=9789093], այսինքն ես հոդվածը սկզբում ստեղծում եմ [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B4%D5%A5%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%AB%D6%86%D5%AB%D5%AF%D5%A1%D6%81%D5%AB%D5%A1&action=history], հետո տեսնում որ արդեն կար Ապառուսականացում, ջնջում եմ եղածը և ամբողջությամբ տեղափոխում այս անվան տակ [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10720603]։ Թե՞ սա [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10721531], որ երբ տեսնում եմ ձուլման կաղապար ես դրել [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B4%D5%A5%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%AB%D6%86%D5%AB%D5%AF%D5%A1%D6%81%D5%AB%D5%A1&diff=prev&oldid=10721576], ինքս եմ ձուլում։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:39, 7 ապրիլի 2026 (UTC) Այդ բոլոր խմբագրումների։ Ձուլման կաղապար դրված է մյուսի վրա։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:08, 7 ապրիլի 2026 (UTC) :Ինձ թվաց՝ արդեն հարցիս բնույթիս պատասխանը տեսանելի էր։ Նոր բան չունեմ ասելու, իսկ ձուլման կաղապարը դնում են այսպես [https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D4%B1%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D6%81%D5%B8%D6%82%D5%B4&diff=prev&oldid=10721793]։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:24, 7 ապրիլի 2026 (UTC) ::Ձուլեցի, խնդրում եմ ջնջել քննարկման էջը --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:18, 8 ապրիլի 2026 (UTC) == Արգելափակում == Հարգելի ադմիններ, խնդրում եմ արգելափակել [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8D%D5%BA%D5%A1%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B8%D5%B2:%D5%86%D5%A5%D6%80%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%A8/~2026-21743-13 այս] մասնակցին։ Սիրով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 17:01, 8 ապրիլի 2026 (UTC) :Արված է։ -- [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 18:47, 8 ապրիլի 2026 (UTC) mq5i0hbs26dne2zrtgk8vgavc98d6zr 0 25817 10722534 10289961 2026-04-09T09:37:31Z Rob 5264 /* Նշանավոր ձայնագրություններ */ 10722534 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | անուն = Մարիա Կալաս | բնօրինակ_անուն =Maria Callas | պատկեր = | նկարագրություն =Մարիա Կալաս (1958 թ. լուսանկար) | գույն = solo_singer }} '''Մարիա Կալաս''' (ազգանվան գրության այլ ձևը՝ '''Կալլաս''', {{lang-en|Maria Callas}}, {{lang-gr|Μαρία Κάλλας}}, իսկական անունը՝ '''Աննա Սոֆի Չեչիլիա Կալոգերոպուլու''' ({{lang-el|Μαρία Άννα Σοφία Καικιλία Καλογεροπούλου}}), {{ԱԾ}}), [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ամերիկյան]] [[օպերա]]յին երգչուհի ([[սոպրանո]])։ Ազգությամբ՝ [[հույն]]։ == Կալլասի արվեստի ընդհանուր բնութագիր == Մարիա Կալլասը համարվում է [[20-րդ դար]]ի ամենանշանավոր օպերային երգչուհիներից մեկը։ Նա փայլուն տիրապետում էր երգեցողության [[բելկանտո]] ոճի տեխնիկային, ինչպես նաև օժտված էր մեծ դրամատիկական տաղանդով։ Բազմակողմանի երգչուհի էր, որի երգացանկը տարածվում էր [[18-րդ դար]]ի դասական [[օպերա-սերիա]]ներից մինչև [[Ջոակինո Ռոսսինի]]ի, [[Վինչենցո Բելլինի]]ի, [[Գաետանո Դոնիցետտի]]ի, [[Ջուզեպե Վերդի]]ի, [[Ջակոմո Պուչինի]]ի օպերաները։ Բեմական գործունեության առաջին տարիներին Մարիա Կալլասը նաև երգել է [[Վագներ]]ի երաժշտական դրամաներում։ Իր ակնառու երաժշտական և դրամատիկական տաղանդի շնորհիվ երկրպագուների կողմից ստացել է «La Divina» (Աստվածային) տիտղոսը։ Ծնվելով [[Նյու Յորք]]ում և դաստիարակվելով հրամայական հատկություններ ունեցող մոր կողմից՝ Մարիա Կալլասը երաժշտական կրթություն է ստացել [[Հունաստան]]ում և մեծ հռչակ է ձեռք բերել՝ հանդես գալով [[Իտալիա]]յի օպերային բեմերում [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո։ Ստիպված լինելով հաղթահարել ինչպես պատերազմական ժամանակի զրկանքները, այնպես էլ իր առողջության, այդ թվում՝ վատ տեսողության հետ կապված խնդիրները՝ նա իր կյանքի ընթացքում անցել է բազմաթիվ մարտահրավերների և սկանդալների միջով։ Իր երաժշտական կարիերայի միջին շրջանում (50-ական թթ. կեսեր) գեր քաշ ունեցող կնոջից նա վերափոխել է իրեն բարեկազմ և նրբակազմ էակի։ Քաշի այդ կորուստը, հնարավոր է, դեր է խաղացել նրա ձայնի անկման և [[1965]] թ. օպերային կարիերայի վաղաժամ ավարտի մեջ։ Մամուլը հաճախ էր անդրադառնում Կալլասի դյուրագրգիռ բնավորությանը, իտալական երգչուհի [[Ռենատա Տեբալդի]]ի հետ մրցակցությանը և հույն գործարար [[Արիստոտել Օնասիս]]ի հետ սիրավեպին։ Անձանական կյանքում Կալլասի անհաջողությունները երբեմն ստվերի մեջ էին թողնում նրա արվեստը։ Սակայն երգչուհու արտիստական ձեռքբերումները այնքան նշանակալից են, որ ամերիկացի երգահան [[Լեոնարդ Բերնսթայն]]ը անվանել է նրան «Օպերայի [[Աստվածաշունչ]]»<ref>PBS փաստագրական ֆիլմ Կալլասի մասին, նրա մահվան տարելիցին, 1983։</ref>, իսկ նրա ազդեցությունն այնքան տևական է, որ 2006 թ.-ին Opera News ամսագիրը գրել է. «Իր մահից երեսուն տարի անց նա մնում է արվեստագետ-պրիմադոննայի տիպար, ինչպես նաև դասական երաժշտության առավել լավ վաճառվող երգիչներից մեկը»<ref name="harewoodlondon">Մարիա Կալլասի զրույց Լորդ Հեյրվուդի հետ BBC-ի համար, [[Փարիզ]]ում, Ապրիլ 1968՝ Maria Callas: The Callas Conversations, DVD EMI Classics</ref>։ [[Պատկեր:Callas's Vocal Range.svg|մինի|350px|աջից|Կալլասի ձայնի դիապազոնը (ամենաբարձր և ամենացածր նոտաները նշված են կարմիր գույնով)՝ փոքր [[օկտավա]]յի ֆա դիեզից մինչև երրորդ օկտավայի մի]] == Կենսագրություն == Մարիա Կալլասը ծնվել է 1923 թ. դեկտեմբերի 3-ին Նյու Յորքում։ Նրա ծնողները՝ Ջորջ և Էվանգելինա Կալոգերոպուլոսները [[ԱՄՆ]] էին գաղթել և հաստատվել նույն թվականի օգոստոսին Հունաստանից։ 1929 թ. Ջորջ Կալոգերոպուլոսը դեղատուն է հաստատում [[Մանհեթըն]]ի հունական թաղամասում և փոխում ազգանունը՝ Կալլաս։ [[1932]] թ. Մարիա Կալլասը դաշնամուրի դասերի է հաճախում։ Հետագայում, իր ողջ կյանքում, նա իր դերերգերը սովորում է ինքնուրույն, առանց կրկնուսույցի օգնության։ 1937 թ. Կալլասի ծնողները բաժանվում են։ Էվանգելինան վերադառնում է Հունաստան իր երկու դուստրերի հետ և ընտանիքի անունը նորից Կալոգերոպուլոս է դարձնում։ 1938 թ. Մարիա Կալլասն ընդունվում է [[Աթենք]]ի ազգային կոնսերվատորիա, հակառակ որ պահանջված նվազագույն 16 տարեկանը դեռ չէր լրացրել։ Սկսում է դասերը Մարիա Տրիվելայի ղեկավարությամբ։ Նույն տարվա ապրիլին դասընկերների հետ հրապարակային առաջին համերգին է մասնակցում։[[1939]] թ. [[ապրիլի 2]]-ին նա բեմական առաջին ելույթն է ունենում՝ կատարելով Սանտուցայի դերերգը [[Պիետրո Մասկանի]]ի «[[Գեղջկական ասպետություն]]ը» օպերայի ուսանողական բեմադրության մեջ և շահում կոնսերվատորիայի մրցանակը։ Երգչուհի Էլվիրա դե Հիդալգոն դառնում է Մարիայի դասատուն կոնսերվատորիայում։ Մարիա Կալլասը կենտրոնանում է կոլորատուրային մարզումների վրա։ [[1941]] թ. [[հունվարի 21]]-ին Կալլասն ունենում է առաջին պրոֆեսիոնալ դեբյուտը Աթենքի «Լիրիկ» թատրոնի հետ, «Պալաս» կինոթատրոնում որպես Բեատրիչե ([[Ֆրանց Զուպպե]]ի «Բոկաչիո» [[օպերետ]])։ Նույն թատերախմբի հետ հետագա 4 տարիներին երգում է «[[Տոսկա]]» (Պուչչինի), «Հովիտ» (դ՛Ալբեր), «[[Գեղջկական ասպետություն]]» (Մասկանի), «[[Ֆիդելիո]]» ([[Բեթհովեն]]) և «Թշվառ ուսանող» ([[Կարլ Միլոկեր]]) օպերաներում։ 1944 թ. գերմանական բանակը կորցնում է Հունաստանի նկատմամբ վերահսկողությունը, և բրիտանական նավատորմը հասնում է Պիրեա նավահանգիստ։ Մարիա Կալլասը որոշում է վերադառնալ Միացյալ Նահանգներ ու գտնել հորը։ [[1945]] թ. օգոստոսի 3-ին տալիս է հրաժեշտի համերգ Աթենքում դեպի Միացյալ Նահանգներ ուղևորության ծախսը հայթայթելու համար։ Դա Մարիայի առաջին մենահամերգն էր։ 1945 թ. սեպտեմբերին վերադառնում է Նյու Յորք, որտեղ վերցնում է Կալլաս ազգանունը։ 1945 թ. դեկտեմբերին տեղի է ունենում Կալլասի ունկնդրությունը [[Մետրոպոլիտեն օպերա]]յում, բայց չի հաջողվում պայմանագիր ձեռք բերել։ [[1946]] թ. կատարում է ապարդյուն փորձեր աշխատանք գտնելու, սակայն հետևողականորեն շարունակում է մարզումները տեխնիկան կատարելագործելու համար։ Հանդիպում է երաժշտական գործակալ Էդի Բագարոզիին։ Ընդունում է [[Չիկագո]]յում 1947 թ.-ի հունվարին Եվրոպայի նշանավոր երգիչների հետ Բագարոզիի և իտալացի իմպրեսարիո Օտտավիո Սկոտոյի հիմնադրելիք ընկերության կազմում «[[Տուրանդոտ (օպերա)|Տուրանդոտ]]» օպերայում հանդես գալու առաջարկը, սակայն ծրագրված առաջին ներկայացումից մի քանի օր առաջ ընկերությունը սնանկանում է։ [[Նիկոլա Ռոսսի-Լեմենի]]ն, հայտնի բաս երգիչը, որ նմանապես մաս էր կազմում ընկերության, Կալլասին ներկայացնում է Ջիովաննի Զենատելլոյին, ով այդ օրերին Միացյալ Նահանգներ էր եկել երգիչներ հավաքագրելու [[Վերոնա]]յի 1947-ի օպերային փառատոնի համար, որի գեղարվեստական ղեկավարն էր։ Նա պայմանագիր է կնքում Կալլասի հետ «[[Ջոկոնդա (օպերա)|Ջոկոնդա]]» օպերայում գլխավոր դերերգը կատարելու համար։ [[1947]] թ. [[հունիսի 27]]-ին Կալլասը ժամանում է [[Նեապոլ]] և հաջորդ օրն իսկ գնում է [[Վերոնա]] փորձերն սկսելու։ Մի քանի օր հետո հանդիպում է իտալացի հայտնի արդյունաբերող և օպերայի սիրահար Ջիովաննի Բատիստա Մենեգինիի հետ, որի հետ հետագայում ամուսնանում է։ 1947 թ. [[օգոստոս 2]]-ին տեղի է ունենում Կալլասի իտալական դեբյուտը Վերոնայի Արենայում որպես Ջոկոնդա, [[Տուլիո Սերաֆին]]ի ղեկավարությամբ։ Թեև ներկայացումներն անցնում են բավական հաջող, սակայն Կալլասն առանձնահատուկ տպավորություն չի թողնում։ 1947 թ. [[դեկտեմբեր 30]]-ին Վենետիկի «Լա Ֆենիչե» թատրոնում Կալլասը Սերաֆինի ղեկավարությամբ իտալերենով երգում է Իզոլդայի դերերգը [[Ռիխարդ Վագներ]]ի «[[Տրիստան և Իզոլդա]]» օպերայում, ինչը դուռ է բացում իտալական այլ պայմանավորվածությունների, գլխավորաբար «Տուրանդոտ»-ի համար։ [[1948]] թ. նոյեմբերի 30-ին [[Ֆլորենցիա]]յում Կալլասն առաջին անգամ հանդես է գալիս [[Նորմա (օպերա)|Նորմա]]յի դերով, մի օպերա, որը նա կատարելու էր ամենաշատը իր կարիերայի ընթացքում։ [[1949]] թ. հունվարի 19-ին առաջին անգամ Վագների «[[Վալկիրիա]]» օպերայում Բրունհիլդեի դերակատարումից ընդամենը 11 օր անց, Կալլասը, Սերաֆինի պնդումներից հետո, «[[Պուրիտաններ (օպերա)|Պուրիտաններ]]» օպերայի հերոսուհու՝ Էլվիրայի գլխավոր դերում փոխարինում է այդ օրն անտրամադիր [[Մարգերիտա Կարոզիո]]յին «Լա Ֆենիչեի» բեմի վրա։ Սա դառնում է Կալլասի կարիերայում դարձակետ և սկիզբ իտալական [[բելկանտո]] ռեփերտուարի վերականգնման գործում իր ներգրավմանը։ [[1949]] թ. [[ապրիլ 21]]-ին Կալլասը ամուսնանում է Մենեգինիի հետ և նույն գիշեր ուղևորվում [[Արգենտինա]]՝ երգելու [[Բուենոս Այրես]]ի «Թեատրո Կոլոնի» բեմում։ Մենեգինիի օգնությամբ, որպես ամուսին ու մենեջեր, Կալլասն իր կարիերան է զարգացնում [[Իտալիա]]յում և արտասահմանում շուրջ 2 տարի։ [[1951]] թ. դեկտեմբեր 7-ին Կալլասը բացում է «Լա Սկալայի» թատերաշրջանը՝ մեծ հաջողությամբ կատարելով Ելենայի դերերգը Վերդիի «[[Սիցիլիական ժամերգություն (օպերա)|Սիցիլիական ժամերգություն]]» օպերայում։ Հաջորդող յոթ տարիներին «Լա Սկալան» դառնում է նրա մեծագույն հաղթանակների թատերաբեմը, դերերգերի ամենալայն սպեկտրով։ [[1952]] թ. [[հուլիսի 29]]-ին Կալլասը ձայնագրման առաջին պայմանագիրն է կնքում [[EMI]]-ի հետ, իսկ օգոստոսին փորձնական ձայնագրությունն է արվում «[[Դոն Ժուան (օպերա)|Դոն Ջիովանի]]ի» օպերայից «Non mi dir» արիայով։ [[1953]] թ. փետրվարին Կալլասը մասնակցում է Ֆլորենցիայում EMI-ի հետ առաջին առևտրային ձայնագրությանը՝ կատարելով Լուչիայի դերերգը [[Գաետանո Դոնիցետտի|Դոնիցետտի]]ի «[[Լյուչիա դի Լամերմուր|Լուչիա դի Լամերմուր]]» օպերայում։ Նույն տարում Կալլասը մի ամբողջ շարք ձայնագրություններ է անում Լա Սկալայում, «Պուրիտաններից» և «Գեղջկական ասպետությունից» մինչև «Տոսկա», Սերաֆինի և Վիկտոր դե Սաբատայի ղեկավարությամբ։ [[1954]] թ. կարճ ժամանակամիջոցում Կալլասը կորցնում է 30 կգ քաշ և արտաքնապես ամբողջովին փոխվում է։ «Լա Սկալայում» ձայնագրում է ամբողջական 4 օպերա, ձայնասկավառակի են վերածվում նրա լոնդոնյան 2 համերգները։ Նոյեմբերին վերադառնում է Միացյալ Նահանգներ՝ երգելու «Նորմա», «Տրավիատա» և «Լուչիա դի Լամերմուր» Չիկագոյի օպերայում։ Դեկտեմբերին «Լա Սկալայում» համերգաշրջանի բացումն է կատարում, առաջին անգամ համագործակցում է թատրոնի և ֆիլմի ռեժիսոր [[Լուկինո Վիսկոնտի]]ի հետ։ [[1956]] թ. հոկտեմբերի 29-ին առաջին անգամ դուրս է գալիս Մետրոպոլիտեն օպերայի բեմ՝ կատարելով Նորմայի դերերգը, որին հաջորդում է Տոսկան և Լուչիան։ [[1957]] թ. սեպտեմբերին Վենետիկում մի ընդունելության ժամանակ Կալլասը ծանոթանում է նավային մագնատ, հույն մեծահարուստ [[Արիստոտել Օնասիս]]ի հետ։ [[1958]] թ. հունվարի 2-ին պատճառաբանելով հիվանդությունը Կալլասն առաջին արարից հետո լքում է գալա-համերգը Հռոմում, «Նորմա» օպերայի կատարման ժամանակ. ներկայացմանը ներկա էր Իտալիայի նախագահը և բարձրաշխարհիկ ողջ հասարակությունը։ Մամուլը բիրտ քննադատում է Կալլասին։ 1958 թ. մայիսին «Լա Սկալայում», Բելլինիի «[[Ծովահենը (օպերա)|Ծովահենը]]» օպերայի ներկայացման ժամանակ վիճում է թատրոնի գլխավոր տնօրեն [[Անտոնիո Գիրինգելլի]]ի հետ և որոշում այլևս չբարձրանալ Լա Սկալայի բեմ՝ քանի դեռ նա շարունակում է պաշտոնավարել։ 1958 թ. նոյեմբերի 6-ին Մետրոպոլիտեն օպերայի տնօրեն [[Ռուդոլֆ Բինգ]]ը խզում է Կալլասի հետ բոլոր պայմանավորվածությունները՝ հաջորդ համերգաշրջանի ներկայացման հարցում համաձայնության չգալու պատճառով։ 1958 թ. դեկտեմբերի 6-ին Կալլասը հանդես է գալիս Փարիզի օպերայում դեբյուտ գալա-համերգով։ Հանդիսատեսների մեջ է նաև Օնասիսը, որն սկսել էր արդեն ավելի մոտիկից հետաքրքրվել Կալլասով։ 1959 թ-ից սկսած Կալլասը հետզհետե ավելի քիչ ելույթներ է ունենում։ Ամուսնու հետ ծովային կրուիզի է հրավիրվում Օնասիսի «Քրիստինա» զբոսանավով, որի վրա նշանավոր տարբեր դեմքերի թվում էին նաև Չերչիլ ամուսինները։ Կրուիզի ավարտին Կալլասն ու Օնասիսը դառնում են սիրահարներ, Կալլասը խզում է հարաբերությունը Մենեգինիի հետ։ 1960-1963 թթ. Կալլասը բոլորովին լքում է բեմը և Օնասիսի հետ իրեն նվիրում միջազգային բարձրաշխարհիկ կյանքին՝ միայն 1963 թ.-ին տալով մի քանի մենահամերգ։ [[1964]] թ.հունվարին [[Ֆրանկո Զեֆիրելի]]ն համոզում է Կալլասին վերադառնալ օպերա և Կովենտ Գարդենում մասնակցել «Տոսկայի» նոր բեմադրության։ Մայիսին Կալասը երևում է փարիզյան բեմում Նորմայի դերով (ռեժիսոր՝ Զեֆիրելի)։ Հակառակ վոկալ որոշ խնդիրների, կատարումն ընդհանրապես հաջող է անցնում։ [[1965]] թ. փետրվարին Կալլասը երգում է «Տոսկա» Փարիզում, 9 անգամ։ Մարտին հաղթական վերադառնում է Մետրոպոլիտեն՝ միշտ «Տոսկայով»։ Մայիսին 5 նոր կատարումներ Նորմայի դերով՝ Փարիզում։ Հոգնած է զգում իրեն, սակայն չեղյալ չի հայտարարում ելույթները։ Մայիսին 29-ի ներկայացման ժամանակ Կալլասը 2-րդ արարն ավարտում է փաստական կոմայում։ Վերջին տեսարանը չի կայանում։ Հուլիսին պատրաստվում է 4 ներկայացում տալ Կովենտ Գարդենում։ Բժիշկները խորհուրդ չեն տալիս։ Կալլասը որոշում է ընդամենը մեկ՝ արքայական գալա-ներկայացումը հուլիսի 5-ին։ Դա իր վերջին կատարումն էր։ 1966 թ. Կալլասը հրաժարվում է ամերիկյան քաղաքացիությունից և ընդունում հունականը, դրանով գործնապես ջնջելով իր ամուսնությունը Մենեգինիի հետ։ Նա ակնկալում է Օնասիսի ամուսնության առաջարկը, որը երբեք չի ստանում։ [[1968]] թ. հոկտեմբերի 10-ին Օնասիսը պսակվում է Ջեքլին Քենեդու հետ՝ Կալլասի հետ հարաբերությունները սառեցնելուց հետո։ 1969 թ. հունիս-հուլիսին Կալլասը Մեդեա է խաղում [[Եվրիպիդես]]ի համանուն թատերախաղի կինոբեմադրության մեջ։ Ռեժիսորը [[Պիեր Պաոլո Պազոլինի]]ն է։ 1971-1972 թթ.- Կալլասը Նյու Յորքի Ջուլիարդ քոլեջում վարպետաց դասընթաց է տալիս։ Նա կրկին հանդիպում է իր հին ընկերոջը՝ նշանավոր տենոր [[Ջուզեպպե դի Ստեֆանո]]յին, նրանք սերտ բարեկամներ են դառնում։ [[Պատկեր:CallasAmsterdam1973a.jpg|մինի|աջից|Կալլասը դի Ստեֆանոյի հետ համերգի ժամանակ (1973 թ. Ամստերդամ)]] [[1973]] թ. դի Ստեֆանոն Կալլասին համոզում է միջազգային մեծ շրջագայություն ձեռնարկել ի նպաստ իր հիվանդ դստեր բժշկության։ Շրջագայությունը, որ անձնական հաղթանակ և արտիստական ձախողություն է դառնում, սկսվում է [[Համբուրգ]]ում հոկտեմբերի 25-ին և ավարտվում 1974 թ.-ին։ [[1974]] թ. [[նոյեմբերի 11]]-ին կայանում է շրջագայության վերջին համերգը դի Ստեֆանոյի հետ Սապպորոյում, [[Ճապոնիա]]։ Դա Կալլասի վերջին համերգն է։ Խզվում է կապը Դի Ստեֆանոյի հետ։ [[1975]] թ. մարտի 15-ին Օնասիսը վիրահատությունից հետո մահանում է, Կալլասը մենակյաց կյանք է վարում Փարիզում՝ փակվելով իր առանձնատան մեջ։ 1977 թ. սեպտեմբերի 17-ին Կալլասը, մենակ իր փարիզյան բնակարանում, մահանում է բնական պատճառներով։ == Օպերային դերեր == * ''Սանտուցա'' - [[Գեղջկական ասպետություն|«Գեղջկական ասպետություն»]] [[Մասկանի]] (1938 թ., Աթենք) * ''Տոսկա'' - [[Տոսկա (օպերա)|«Տոսկա»]] [[Ջակոմո Պուչինի]] (1941 թ., Աթենք) * ''Ջոկոնդա'' - [[Ջոկոնդա (օպերա)|«Ջոկոնդա»]] [[Պոնկիելի]] (1947 թ., «[[Արենա դի վերոնա]]») * ''Տուրանդոտ'' - [[Տուրանդոտ (օպերա)|«Տուրանդոտ»]] [[Ջակոմո Պուչինի]] (1948, «[[Կարլո Ֆելիչե]]» (Ջենովա) * ''Աիդա'' - [[Աիդա (օպերա)|«Աիդա»]] [[Վերդի]] (1948 թ.) * ''Նորմա'' - [[Նորմա (օպերա)|«Նորմա»]] [[Վինչենցո Բելլինի]] (1948 թ., 1956 թ., «Մետրոպոլիտեն օպերա»; 1952 թ., «[[Կովենտ-Գարդե]]ն», Լոնդոն; 1954 թ., «[[Լիրիկ-օպերա]]», Չիկագո)<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=B-9IvuEkreI Maria Callas, Norma - Casta Diva - Bellini 1 9 5 4]</ref> * ''Բրունհիլդա'' - [[Վալկիրիա|«Վալկիրիա»]] [[Ռիխարդ Վագներ]] (1949 - 1950 թթ.) * ''Էլվիրա'' - [[Պուրիտաններ (օպերա)|«Պուրիտաններ»]] [[Վինչենցո Բելլինի]] (1949 - 1950 թթ., «Մետրոպոլիտեն օպերա») * ''Ելենա'' - [[Սիցիլիական ժամերգություն (օպերա)|«Սիցիլիական ժամերգություն»]] [[Ջուզեպպե Վերդի]] (1951 թ., «[[Լա Սկալա]]», Միլան) * ''Կունդրի'' - [[Պարսիֆալ (օպերա)|«Պարսիֆալ»]] [[Ռիխարդ Վագներ]] («Լա Սկալա») * ''Վիոլետտա'' - [[Տրավիատա|«Տրավիատա»]] [[Ջուզեպպե Վերդի]] («Լա Սկալա») * ''Լեոնորա'' - [[Տրուբադուր (օպերա)|«Տրուբադուր»]] [[Ջուզեպպե Վերդի]] * ''Յուլիա'' - [[Վեստալուհի (օպերա)|«Վեստալուհի»]] [[Սպոնտինի]] (1954 թ., «Լա Սկալա») * ''Ալկեստե'' - [[Ալկեստե (օպերա)|«Ալկեստե»]] [[Գլյուկ]] (1954 թ., «Լա Սկալա») * ''Իփիգենիա'' - [[Իփիգենիան Տավրիսում (օպերա)|«Իփիգենիան Տավրիսում»]] [[Գլյուկ]] (1957 թ., «Լա Սկալա») * ''Ջիլդա'' - [[Ռիգոլետտո (օպերա)|«Ռիգոլետտո»]] [[Ջուզեպպե Վերդի]] (1955 թ., «Լա Սկալա») * ''Մադամ Բատերֆլայ (Չիո-Չիո-սան)'' - «[[Մադամ Բատերֆլայ]]» [[Պուչինի]] («Լա Սկալա») * ''Լեդի Մաքբեթ'' - [[Մակբեթ (օպերա)|«Մաքբեթ»]] [[Ջուզեպպե Վերդի]] * ''Արմիդա'' - [[Արմիդե (Ռոսսինի)|«Արմիդե»]] [[Ջոակինո Ռոսինի]] (1952 թ.) * ''Ֆեդորա'' - [[Ֆեդորա (օպերա)|«Ֆեդորա»]] [[Ջորդանո]] * ''Մադդալենա'' - [[Անդրե Շենիե (օպերա)|«Անդրե Շենիե»]] [[Ջորդանո]] (1955 թ., «Լա Սկալա») * ''Ռոզինա'' - [[Սևիլյան սափրիչը (օպերա)|«Սևիլյան սափրիչը»]] [[Ջոակինո Ռոսինի]] (1956 թ., «Լա Սկալա») * ''Աննա Բոլեյն'' - [[Աննա Բոլեյն (օպերա)|«Աննա Բոլեյն»]] [[Գաետանո Դոնիցետտի]] (1957 թ., «Լա Սկալա») * ''Ամելիա'' - [[Պարահանդես-դիմակահանդես (օպերա)|«Պարահանդես-դիմակահանդես»]] [[Ջուզեպպե Վերդի]] (1957 թ., «Լա Սկալա») * ''Իմոջենե'' - [[Ծովահենը (օպերա)|«Ծովահենը»]] [[Վինչենցո Բելլինի]] (1958 թ., «Լա Սկալա») * ''Լյուչիա'' - «[[Լյուչիա դի Լամերմուր]]» [[Գաետանո Դոնիցետտի]] * ''Պաոլինա'' - [[Պողիկտոս (օպերա)|«Պողիկտոս»]] [[Գաետանո Դոնիցետտի]] (1960 թ., «Լա Սկալա») * ''Լեոնորա'' - [[Ճակատագրի ուժը|«Ճակատագրի ուժը»]] [[Ջուզեպպե Վերդի]] (1954 թ., ձայնագրություն) * ''Նեդդա'' - [[Պայացներ (օպերա)|«Պայացներ»]] [[Լեոնկավալո]] (1954 թ., ձայնագրություն) * ''Ամինա'' - [[Լուսնոտը (օպերա)|«Լուսնոտը»]] [[Վինչենցո Բելլինի]] * ''Միմի'' - «[[Բոհեմ (օպերա)|Բոհեմ]]» [[Ջակոմո Պուչինի]] (1956 թ., ձայնագրություն) * ''Մանոն Լեսկո'' - [[Մանոն Լեսկո (օպերա)|«Մանոն Լեսկո»]] [[Ջակոմո Պուչինի]] (1957 թ., ձայնագրություն) * ''Կարմեն'' - [[Կարմեն (օպերա)|«Կարմեն»]] [[Ժորժ Բիզե|Բիզե]]<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=p19Rh5HWiRc Maria Callas - Carmen]</ref> ==Նշանավոր ձայնագրություններ == Բոլոր ձայնագրությունները «մոնո», եթե այլ բան չի նշված։ «Կենդանի» ձայնագրությունները հասանելի են տարբեր լեյբլների թողարկմամբ։ *[[Ջուզեպպե Վերդի|Վերդի]], ''[[Նաբուկկո]]'', դիրիժոր՝ [[Վիտորիո Գուի]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, [[Նեապոլ]], 1949 թ. դեկտեմբերի 20։ *Վերդի, ''[[Տրուբադուր]]'', դիրիժոր [[Գվիդո Պիկո]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, [[Մեխիկո]], 1950 թ. հունիսի 20։ *Վերդի, ''[[Աիդա (օպերա)|Աիդա]]'', դիրիժոր՝ [[Օլիվերո Դե Ֆաբրիտիիս]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Մեխիկո, 1951 թ. հուլիսի 3։ *[[Ամիլկարե Պոնկիելլի|Պոնկիելլի]], ''[[Ջոկոնդա (օպերա)|Ջոկոնդա]]'', դիրիժոր՝ [[Անտոնիո Վոտտո]], ձայնագրություն ստուդիայում [[Fonit Cetra]]-յի համար, սեպտեմբեր 1952 թ.: *[[Վինչենցո Բելլինի|Բելլինի]], ''[[Նորմա (օպերա)|Նորմա]]'', դիրիժոր՝ [[Վիտորիո Գուի]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, [[Կովենտ Գարդեն]], Լոնդոն, 1952 թ. նոյեմբերի 18։ *Վերդի, ''[[Մակբեթ (օպերա)|Մակբեթ]]'', դիրիժոր՝ [[Վիկտոր դե Սաբատա]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Լա Սկալա, Միլան, 1952 թ. դեկտեմբերի 7։ *Բելլինի, ''[[Պուրիտաններ]]'', դիրիժոր՝ [[Տուլիո Սերաֆին]], ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, մարտ-ապրիլ 1953 թ.: *[[Պիետրո Մասկանի|Մասկանի]], ''[[Գեղջկական ասպետություն]]'', դիրիժոր՝ [[Տուլիո Սերաֆին]], ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, օգոստոս 1953 թ. *[[Ջակոմո Պուչչինի|Պուչչինի]], ''[[Տոսկա]]'', դիրիժոր՝ [[Վիկտոր դե Սաբատա]], ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, օգոստոս 1953 թ.<ref>Paul Gruber (ed.), ''The Metropolitan Guide to Recorded Opera'', Norton, 1993, [https://books.google.am/books?vid=ISBN0393034445&id=CsGj12DnHLYC&pg=RA2-PA415&lpg=RA2-PA415&dq=%22de+sabata%22&sig=qz6ljzfalKK1qSbqWi3MMd1b1ng#PRA2-PA415,M1 p. 415]</ref>։ *Վերդի, ''[[Տրավիատա]]'', դիրիժոր՝ [[Գաբրիելե Սանտինի]], ձայնագրություն ստուդիայում, [[Fonit Cetra]], սեպտեմբեր 1953 թ.: *[[Լուիջի Քերուբինի|Քերուբինի]], ''[[Մեդեա (օպերա)|Մեդեա]]'', դիրիժոր՝ [[Լեոնարդ Բերնսթայն]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Լա Սկալա, Միլան, 1953 թ. դեկտեմբերի 10։ *[[Ռուջերո Լեոնկավալո|Լեոնկավալո]], ''[[Պայացներ]]'', դիրիժոր՝ [[Տուլիո Սերաֆին]], ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, հունիս 1954 թ.: *[[Գասպարե Սպոնտինի|Սպոնտինի]], ''[[Վեստալուհի]]'', դիրիժոր՝ [[Անտոնիո Վոտտո]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Լա Սկալա, Միլան, 1954 թ. դեկտեմբերի 7։ *Վերդի, ''[[Տրավիատա]]'', դիրիժոր՝ [[Կարլո Մարիա Ջուլինի]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Լա Սկալա, Միլան, 1955 թ. մայիսի 28։ *Պուչչինի, ''[[Մադամ Բատերֆլայ]]'', դիրիժոր՝ Հերբերտ ֆոն Կարայան, ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, օգոստոս 1955 թ.: *Վերդի, ''[[Աիդա (օպերա)|Աիդա]]'', դիրիժոր՝ Տուլիո Սերաֆին, ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, օգոստոս 1955 թ.: *Վերդի, ''[[Ռիգոլետտո (օպերա)|Ռիգոլետտո]]'', դիրիժոր՝ [[Տուլիո Սերաֆին]], ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, սեպտեմբեր 1955 թ.: *Դոնիցետտի, ''[[Լյուչիա դի Լամերմուր]]'', դիրիժոր՝ [[Հերբերտ ֆոն Կարայան]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Berlin, 1955 թ. սեպտեմբերի 29 *Բելլինի, ''[[Նորմա (օպերա)|Նորմա]]'', դիրիժոր՝ [[Անտոնիո Վոտտո]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, La Scala, Milan, 1955 թ. դեկտեմբերի 7։ *Վերդի, ''[[Տրուբադուր]]'', դիրիժոր՝ [[Հերբերտ ֆոն Կարայան]], ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, օգոստոս 1956 թ.: *Պուչչինի, ''[[Բոհեմ (օպերա)|Բոհեմ]]'', դիրիժոր՝ [[Անտոնիո Վոտտո]], ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, օգոստոս–սեպտեմբեր 1956 թ.: *Վերդի, ''[[Պարահանդես-Դիմակահանդես]]'', դիրիժոր՝ [[Անտոնիո Վոտտո]], ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, սեպտեմբեր 1956 թ.: *[[Ջոակինո Ռոսսինի|Ռոսսինի]], ''[[Սևիլյան սափրիչը]]'', դիրիժոր՝ [[Alceo Galliera]], ձայնագրություն ստուդիայում (ստերեո), EMI, փետրվար 1957 թ.: *Բելլինի, ''[[Լուսնոտը (օպերա)|Լուսնոտը]]'', դիրիժոր՝ [[Անտոնիո Վոտտո]], ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, մարտ 1957 թ.: *Դոնիցետտի, ''[[Աննա Բոլեյն (օպերա)||Աննա Բոլեյն]]'', դիրիժոր՝ [[Ջանանդրեա Գավաձենի]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Լա Սկալա, Միլան, 1957 թ. ապրիլի 14։ *Բելլինի, ''[[Լուսնոտը (օպերա)|Լուսնոտը]]'', դիրիժոր՝ [[Անտոնիո Վոտտո]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Քյոլն, 1957 թ. հուլիսի 4։ *Պուչչինի, ''[[Տուրանդոտ]]'', դիրիժոր՝ [[Տուլիո Սերաֆին]], ձայնագրություն ստուդիայում, EMI, հուլիս 1957 թ.: *Քերուբինի, ''[[Մեդեա (Քեուբինի)|Մեդեա]]'', դիրիժոր՝ [[Տուլիո Սերաֆին]], ձայնագրություն ստուդիայում (ստերեո), Ricordi, սեպտեմբեր 1957 թ.: *Վերդի, ''[[Պարահանդես-Դիմակահանդես]]'', դիրիժոր՝ [[Ջանանդրեա Գավաձենի]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Լա Սկալա, Միլան, 1957 թ. դեկտեմբերի 7։ *Վերդի, ''[[Տրավիատա]]'', դիրիժոր՝ [[Ֆրանկո Ջիոնե]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Լիսբոն, 1958 թ. մարտի 27։ *''Խելագարության տեսարաններ'' (հատվածներ Դոնիցետտիի ''[[Աննա Բոլեյն]]'', Բելլինիի ''[[Ծովահենը]]'' և [[Ամբրուազ Թոմա]]ի ''[[Համլետ (օպերա)|Համլետ]]'' օպերաներից), դիրիժոր՝ [[Nicola Rescigno]], ձայնագրություն ստուդիայում (ստերեո), EMI, սեպտեմբեր 1958 թ. *Քերուբինի, ''[[Մեդեա (Քեուբինի)|Մեդեա]]'' դիրիժոր՝ [[Նիկոլա Ռեշինյո]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն Դալլասի Civic Opera թատրոնում, 1958 թ., համարվում է Կալլասի կողմից Քերուբինիի «Մեդեա» օպերայի ամենանշանավոր կատարումը։ *Պոնկիելլի, ''[[Ջոկոնդա (օպերա)|Ջոկոնդա]]'', դիրիժոր՝ [[Անտոնիո Վոտտո]], ձայնագրություն ստուդիայում (ստերեո), EMI, սեպտեմբեր 1959 թ.: *Պուչչինի, ''[[Տոսկա]]'', դիրիժոր՝ [[Կարլո Ֆելիչե Չիլարիո]], կենդանի ներկայացման ձայնագրություն, Լոնդոն, հունվար 1964 թ.: *[[Ժորժ Բիզե|Բիզե]], ''[[Կարմեն (օպերա)|Կարմեն]]'', դիրիժոր՝ [[Ժորժ Պրետր]], ձայնագրություն ստուդիայում (ստերեո), EMI, 1964 թ.: *Պուչչինի, ''[[Տոսկա]]'', դիրիժոր՝ [[Ժորժ Պրետր]], ձայնագրություն ստուդիայում (ստերեո), EMI, դեկտեմբեր 1964 թ.: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Արտաքին հղումներ== * [https://archive.today/20130627171159/http://culture.azg.am/?lang=AR&num=2007090801 CALLAS LA DIVINA, "Ազգ" օրաթերթ - մշակույթ #017, 08-09-2007] * [https://www.youtube.com/watch?v=TYl8GRJGnBY Մարիա Կալլասը կատարում է Նորմայի մեներգը Բելլինիի «Նորմա» օպերայից (1958թ.)] * [https://www.youtube.com/watch?v=rT-86OtwzDI Պուչչինիի «Տոսկա» օպերայի 2-րդ գործողությունը Մարիա Կալլասի և Տիտո Գոբբիի կատարմամբ (1964թ.)] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=169}} {{commons|Maria Callas}} {{DEFAULTSORT:Կալաս, Մարիա}} [[Կատեգորիա:1923 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:1977 մահեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի օպերային երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Նյու Յորք քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սոպրանոներ]] [[Կատեգորիա:Հույն օպերային երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Հույն սոպրանոներ]] [[Կատեգորիա:Պեր Լաշեզ գերեզմանատանը թաղվածներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի օպերային երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Աթենքի կոնսերվատորիայի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] [[Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ]] idzl6zkmcam098c8jh6yecdgk121jns 0 33224 10722554 10705578 2026-04-09T11:25:19Z Rob 5264 /* 1921–1944 */ 10722554 wikitext text/x-wiki == 1600–1699 == [[Պատկեր:(Venice) Portrait of Francesco Andreini by Domenico Fetti - Gallerie Accademia.jpg|մինի|Կլաուդիո Մոնտեվերդիի դիմանկարը]] * 1607- [[Օրփեոս (օպերա)|Օրփեոս]] - L'Orfeo ([[Կլաուդիո Մոնտեվերդի]]) - համարվում է օպերային ժանրում առաջին գլուխգործոցը<ref>John Whenham, writing in Groդրամատիկ ve</ref>։ * 1640- [[Ուլիսեսի վերադարձը հայրենիք]]- Il ritorno d'Ulisse in patria ([[Կլաուդիո Մոնտեվերդի]]) - Վենետիկի համար գրված Մոնտեվերդիի առաջին օպերան է, հիմնվում է [[Հոմերոս]]ի «[[Ոդիսական]]»-ի վրա։ Հատկանշական է երգահանի կողմից երաժշտական միջոցներով մարդկային անհատական բնավորությունների պատկերմամբ<ref name="Rosand">Ellen Rosand, writing in Grove</ref>։ * 1642- [[Պոպեայի թագադրությունը]] - L'incoronazione di Poppea ([[Կլաուդիո Մոնտեվերդի]]) - Մոնտեվերդիի վերջին և լավագույն օպերան։ * 1644- [[Օրմինդո]] - Ormindo ([[Ֆրանչեսկո Քավալլի]]) - Քավալլիի վաղ շրջանի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը<ref name="Rosand" />։ * 1649- [[Յասոն (օպերա)|Յասոն]] - Giasone ([[Ֆրանչեսկո Քավալլի]]) - ''Յասոն'' օպերայում Քավալլին առաջին անգամ առանձնացրեց արիան ռեչիտատիվից<ref name=" Rosand" />։ Համարվում է 17 դարի ամենահանրահայտ օպերաներից մեկը<ref>Viking p.191</ref> * 1651- [[Կալիսթո (օպերա)|Կալիսթո]] - La Calisto ([[Ֆրանչեսկո Քավալլի]]) - Քավալիի լավագույն ստեղծագհործություններից մեկը։ Հատկանշական է դասական դիցաբանության երգիծական ներկայացմամբ<ref>Martha Novak Clinkscale, writing in Grove</ref>։ * 1683- [[Դիդոնե և Էնեաս]] - Dido and Aeneas ([[Հենրի Պյորսել]]) - համարվում է անգլերենով գրված առաջին ինքնուրույն օպերային գլուխգործոցը<ref name="Price">Curtis Price, writing in Grove</ref>։ * 1686- [[Արմիդե (Լյուլլի)|Արմիդե]] - Armide ([[Ժան Բատիստ Լյուլլի]]) – Լյուլլիի վերջին ավարտուն օպերան (քնարերգական ողբերգություն)։ Համարվում է ֆրանսիացի կոմպոզիտորի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։ * 1692- [[Փերիների թագուհին]] - The Fairy-Queen ([[Հենրի Պյորսել]]) – «սեմի-օպերա» ժանրում (խոսակցական հատվածների, գործիքային և պարային էպիզոդների զուգակցմամբ օպերա) գրված ստեղծագործություն, Պյորսելի լավագույն դրամատիկական ստեղծագործություններից մեկը։ == 1700–1749 == [[Պատկեր:Georg Friedrich Händel.jpg|մինի|[[Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդել]]ի դիմանկարը]] * 1710- [[Ագրիպինա (օպերա)|Ագրիպինա]] - Agrippina ([[Հենդել]])։ Հենդելի՝ Իտալիայում ստեղծված վերջին օպերան է, որը մեծ հաջողություն է ունեցել<ref>Viking p. 418: "According to John Mainwaring, Handel's first biographer, 'The theatre at almost every pause resounded with shouts of "Viva il caro Sassone". They were thunderstruck by the sublimity of his style: for never had they known till then all the powers of harmony and modulation so closely arrayed and forcibly combined'&#x2009;".</ref> և հաստատել է նրա՝ որպես իտալական օպերայի կոմպոզիտորի համբավը<ref name="Hicks">Anthony Hicks, writing in ''Grove''</ref>։ * 1711- [[Ռինալդո (օպերա)|Ռինալդո]] ([[Հենդել]])։ Լոնդոնի հանդիսատեսի համար Հենդելի գրած առաջին օպերան է։ Այն նաև Լոնդոնում բեմադրված առաջին ամբողջությամբ իտալերեն օպերան է<ref name="Hicks" />։ * 1724 - [[Հուլիոս Կեսարը Եգիպտոսում]] ([[Հենդել]])։ Հենդելի լավագույն օպերաներից մեկն է. առանձնանում է գործիքավորման հարստությամբ<ref name="Hicks" />։ * 1724- [[Թամերլան (օպերա)|Թամերլան]] ([[Հենդել]])։ Երաժշտական քննադատների կողմից այս օպերան բնութագրվում է որպես հզոր դրամատիկ ուժով օժտված ստեղծագորշծություն<ref name="Hicks" />։ * 1725- [[Ռոդելինդա]] ([[Հենդել]])։ Այս օպերան հաճախ բնութագրվում է որպես առանձնահատուկ մեղեդային արժանիքներով օժտված ստեղծագործություն Հենդելի ժառանգության մեջ<ref name="Hicks" />։ * 1728- [[Մուրացկանի օպերա]] (Ջոն Գեյ և Յոհան Քրիսթոֆ Պեպուշ)։ Իտալական «օպերա-սերիա» ժանրը ծաղրող երգիծական օպերա, որը հիմնված է [[Ջոն Գեյ]]ի թատերգության վրա։ Գրված լինելով այսպես կոչված «բալադային (երգային) օպերայի» ժանրում՝ այն անգամ առ այսօր մնում է պոպուլյար<ref>Robert D. Hume, writing in ''Grove''</ref>։ * 1731- [[Ացիս և Գալատեա]] ([[Հենդել]])։ Թատերական բեմի համար գրված Հենդելի միակ ստեղծագործությունն է, որը ստեղծվել է անգլերեն լիբրետոյի հիման վրա<ref name="Orrey">Orrey p. 64</ref>։ * 1733- [[Օրլանդո (օպերա)|Օրլանդո]] ([[Հենդել]])։ Երաժշտական քննադատների կողմից այս օպերան բնութագրվում է որպես «ուշագրավ»<ref name="Hicks" /> և որպես Հենդելի «լավագույն ստեղծագործություններից» մեկը<ref name="Orrey" />։ * 1733- [[Սպասուհին՝ տիրուհի (օպերա)|Սպասուհին՝ տիրուհի]] ([[Ջովաննի Բատիստա Պերգոլեզի]])։ Այս օպերան ծառայեց որպես նախատիպ դրան հաջորդած բազմաթիվ «օպերա բուֆֆա» ժանրի, այդ թվում՝ Մոցարտի, ստեղծագործությունների համար<ref>Orrey pp. 90–91</ref>։ * 1733- [[Հիպոլիտ և Արիսիա]] ([[Ժան Ֆիլիպ Ռամո]])։ Ռամոյի առաջին օպերան է։ Դրա առաջնախաղը մեծ բանավեճի է հանգեցրել<ref name="Sadler">Graham Sadler, writing in ''Grove''</ref> * 1735- [[Ալչինա (օպերա)|Ալչինա]] ([[Հենդել]])։ Համարվում է Հենդելի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։ Ինչպես «Ալչինան», այնպես էլ «Արիոդանթը» բեմադրվել են Հենդելի՝ «Կովենտ Գարդեն» թատրոնում առաջին օպերային թատերաշրջանի ընթացքում<ref name="Hicks" /> * 1735- [[Արիոդանթ]] ([[Հենդել]])։ Համարվում է Հենդելի՝ 1730-ական թթ. ստեղծած լավագույն օպերաներից մեկը<ref name="Hicks" />։ * 1735- [[Նրբակիրթ Հնդկաստաններ (օպերա-բալետ)|Նրբակիրթ Հնդկաստաններ]] ([[Ժան Ֆիլիպ Ռամո]])։ Ավանդաբար թեթև «օպերա-բալետ» ժանրում գրված այս տեղծագործությանը Ռամոն զգայական խորություն և ուժ է հաղորդել<ref name="Sadler" />։ * 1737- [[Կաստոր և Պոլուքս]] ([[Ժան Ֆիլիպ Ռամո]])։ Սկզբնապես մեծ հաջողություն չի ունեցել։ Սակայն 1754 թ. տեղի ունեցած նոր բեմադրությունից հետո հռչակվել է Ռամոյի՝ օպերային ժանրին պատկանող լավագույն ստեղծագործությունը<ref name="Sadler" />։ * 1738- [[Քսերքսես (օպերա)|Քսերքսես]] ([[Հենդել]])։ Այս օպերան տարբերվում է «պերա-սերիա» սովորական մոդելից՝ պարունակոլով բազմաթիվ կոմիկական տարրեր, որոնք հազվադեպ են պատահում Հենդելի այլ ստեղծագործություններում<ref name="Hicks" />։ * 1744- [[Սեմելե (օպերա)|Սեմելե]] ([[Հենդել]])։ Սկզբնապես կատարվել է որպես օրատորիա, սակայն «Սեմելեի» դրամատիկական որակները ներկայումս հաճախ հանգեցնում են օպերային բեմի վրա բեմադրության<ref>Stanley Sadie, writing in ''Grove''</ref>։ * 1745- [[Պլատեա (օպերա)|Պլատեա]] ([[Ժան Ֆիլիպ Ռամո]])։ Ռամոյի ամենահայտնի կոմիկական օպերան։ Սկզբնապես ստեղծվել էր արքունի հանդիսության առիթով։ 1754 թ. տեղի է ունեցել օպերայի նոր բեմադրությունը, որը մեծ հաջողություն է ունեցել<ref name="Sadler" />։ == 1750–1799 == [[Պատկեր:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|մինի|[[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]]]] * 1760 - [[Պարկեշտ դուստրը]] ([[Նիկոլո Պիչինի]])։ Պիչչինիի ստեղծագործությունը սկզբնապես ահռելի ժողովրդականություն էր վայելում ամբողջ Եվրոպայում։ 1790 թ. դրությամբ այդ օպերան ունեցել է ավելի քան 70 բեմադրություն՝ ներկայացվելով բոլոր եվրոպական խոշոր քաղաքներում<ref>Mary Hunter, writing in ''Grove''</ref>։ * 1762 - [[Օրփեոս և Էվրիդիկե]] ([[Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկ]])։ Գլյուկի ամենապոպուլյար օպերան է։ Նրա առաջին գործն է, որտեղ կոմպոզիտորը փորձում է ռեֆորմի ենթարկել օպերային ժանրը՝ ազատվելով «օպերա-սերիա»յի հնացած տարրերից<ref>Viking pp. 375–76</ref>։ * 1767 - [[Ալկեստե (Գլյուկ)|Ալկեստե]] ([[Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկ]])։ Գլյուկի երկրորդ «բարեփոխված» օպերան է։ Ներկայումս սովորաբար բեմադրվում է այդ օպերայի` հեղինակի կողմից ֆրանսիական բեմի համար 1776 թ. վերամշակված տարբերակը<ref>Viking pp. 378–79</ref>։ * 1768 - [[Բաստիեն և Բաստիենա]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Մոցարտի մեկ գործողությամբ «զինգշպիլ» ժանրի օպերա, որի սյուժեն հիմնված է [[Ժան-Ժակ Ռուսսո]]յի ''[[Le devin du village]]'' ստեղծագործության վրա<ref name="Rushton">Julian Rushton, writing in ''Grove''</ref>։ * 1770 - [[Միհրդատ, Պոնտոսի արքա]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Մոցարտը ստեղծել է այս օպերան 14 տարեկան հասակում Միլանի օպերային թատրոնի համար։ Աչքի է ընկնում բազմաթիվ գեղեցիկ արիաներով<ref name="Rushton" />։ * 1772 - [[Լուցիո Սուլլա (օպերա)|Լուցիո Սուլլա]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Մոցարտի՝ դեռահասության տարիքում Միլանի օպերային թատրոնի համար գրված մեկ այլ օպերա<ref name="Rushton" />։ * 1774 - [[Իփիգենիան Ավլիսում (Գլյուկ)|Իփիգենիան Ավլիսում]] ([[Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկ]])։ Փարիզյան բեմի համար Գլյուկի գրած առաջին օպերան<ref>Viking p. 381</ref>։ * 1777 - [[Արմիդե (Գլյուկ)|Արմիդե]] ([[Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկ]])։ Այս օպերայի համար Գլյուկն օգտագործել է [[Ժան Բատիստ Լյուլլի|Լյուլլի]]ի համար գրված լիբրետտոն։ Գլյուկը համարել է «Արմիդեն» իր լավագույն ստեղծագործությունը<ref>Viking p. 393</ref>։ * 1779 - [[Իփիգենիան Տավրիսում (Գլյուկ)|Իփիգենիան Տավրիսում]] ([[Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկ]])։ Գլյուկի «վերջին և գուցե մեծագույն գլուխգործոցը»<ref>Viking p. 370</ref>։ * 1781 - [[Իդոմենեոս, Կրետեի արքա]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Սովորաբար համարվում է Մոցարտի առաջին հասուն օպերան։ Կոմպոզիտորն այն ստեղծվել է տևական դադարից հետո Usually thought of as Mozart's first mature opera, ''Idomeneo'' was composed after a lengthy break from the stage.<ref>Orrey p. 110</ref> * 1782 - [[Առևանգում հարեմից]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Հաճախ համարվում է Մոցարտի առաջին կոմիկական օպերան, ներկայումս հաճախ բեմադրվում և ձայնագրվում է<ref name="Orrey p. 113">Orrey p. 113</ref>։ * 1782 - [[Սևիլյան սափրիչը (Պաիզիելլո)|Սևիլիյան սափրիչը]] ([[Ջովանի Պաիզիելլո]])։ Պաիզիելլոյի ամենահայտնի կոմիկական օպերան։ Հետագայում ստվերվել է համանուն սյուժեի հիման վրա գրված Ռոսսինիի օպերայով<ref>Viking p. 752</ref>։ * 1786 - [[Ֆիգարոյի ամուսնությունը (օպերա)|Ֆիգարոյի ամուսնությունը]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Դա Պոնտեի իտալերեն լիբրետոների հիման վրա գրված Մոցարտի երեք օպերաներից առաջինը։ Ներկայումս կոմպոզիտորի առավել հաճախ կատարվող օպերաներից մեկն է<ref name="Rushton" />։ * 1787 - [[Դոն Ժուան (օպերա)|Դոն Ժուան]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Դա Պոնտեի լիբրետտոների հիման գրված Մոցարտի երեք օպերաներից երկրորդը։ Իր ստեղծման պահից «Դոն Ժուանը» բազմաթիվ անլուծելի հարցեր է առաջ քաշել գրողների և փիլիսոփաների առջև<ref name="Rushton" />։ * 1790 - [[Այդպես են վարվում բոլորը]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Դա Պոնտեի լիբրետտոների հիման վրա գրված մոցարտի երրորդ և վերջին ստեղծագործությունը։ Այս օպերան հազվադեպ է բեմադրվել 19-րդ դարում, քանի որ նրա սյուժեն համարվել է անբարոյական<ref>Orrey p. 107</ref>։ * 1791 - [[Տիտոսի ողորմածությունը]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Նախքան Մոցարտի վաղաժամ մահը նրա գրած նախավերջին օպերան բավականին պոպուլյար էր մինչև 1830-ական թթ., որից հետո նրա պոպուլյարությունն ու վարկանիշը սկսեցին մարել։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո այս օպերան վերադարձել է բեմ, հաճախ կատարվում և ձայնագրվում է<ref name="Rushton" />։ * 1791 - [[Կախարդական սրինգ]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Այս օպերան բնութագրվել է որպես «զինգշպիլի» ապաթեոզ։ Սակայն օպերայի սյուժեն հաճախ քննադատվել է որպես խառնաշփոթ և անհեթեթություններ պարունակող<ref name="Orrey p. 113"/>։ * 1792 - [[Գաղտնի ամուսնությունը]] ([[Դոմենիկո Չիմարոզա]])։ Համարվում է Չիմարոզայի լավագույն օպերան<ref>Orrey p. 114</ref>։ Ավստրիայի կայսր Լեոպոլդ II-ին այնքան էր դուր եկել այս օպերայի երեք ժամ տևած ներկայացումը, որ երգիչներին ընթրիք մատուցելուց հետո նա կարգադրեց երգիչներին կատարել այն նորից նույն օրը<ref>Gordana Lazarevich, writing in ''Grove''</ref>։ * 1797 - [[Մեդեա (օպերա)|Մեդեա]] ([[Լուիջի Քերուբինի]])։ Ֆրանսիայի հեղափոխության ժամանակ գրված միակ ֆրանսիական օպերան, որը ներկայումս կանոնավոր կատարվում է։ Օպերայի գլխավոր դերերգի լավագույն կատարողներից էր [[Մարիա Կալլաս]]ը<ref>Viking pp. 210–11</ref>։ == 1800–1832 == [[Պատկեր:GiorcesRossini1.jpg|մինի|[[Ջոակինո Ռոսսինի]] (1820 թ. դիմանկար)]] * 1805 - [[Ֆիդելիո]] ([[Լյուդվիգ վան Բեթհովեն]])։ Բեթհովենի միակ օպերան է։ Ներշնչվել է կոմպոզիտորի` քաղաքական ազատության նկատմամբ ավյունով<ref>Viking p. 59</ref>։ * 1807 - [[Վեստալուհի]] ([[Գասպարե Սպոնտինի]])։ Սիրո զգացմունքներով տոգորված վեստալուհի կույսի մասին Սպոնտինիի օպերան մեծ ազդեցություն է ունեցել Հեկտոր Բերլիոզի վրա և դարձել է ֆրանսիական «մեծ օպերա» ժանրի նախակարապետներից մեկը<ref>Viking pp. 1002–04</ref>։ * 1813 - [[Իտալուհին Ալժիրում]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Երաժշտական քննադատների կողմից այս օպերան բնութագրվում է որպես Ռոսսինիի՝՝ երկու գործողությամբ «օպերա-բուֆֆա» ժանրում գրված առաջին գլուխգործոցը<ref name="Osborne">Richard Osborne, writing in ''Grove'' <!--title of article, id "Grove" (i.e., Grove's Dictionary of Music and Musicians, 5th ed.? Grove Dictionary of Opera? New Grove Dictionary of Music and Musicians?--></ref>։ * 1813 - [[Տանկրեդ (օպերա)|Տանկրեդ]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Բանաստեղծ Ջուզեպպե Կարպանին հետևյալ կերպ է բնութագրում այս «հերոսական մելոդրաման». «Սա կանտիլենա է և անընդմեջ կանտիլենա է՝ գեղեցիկ կանտիլենա, նոր կանտիլենա, կախարդական դյութիչ կանտիլենա, յուրահատուկ կանտիլենա»<ref name="Osborne" />։ * 1814 - [[Թուրքը Իտալիայում (օպերա)|Թուրքը Իտալիայում]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Ռոսսինիի լավագույն կոմիկական օպերաներից մեկն է, առանձնանում է իր բազմաթիվ անսամբլներով<ref name="Osborne" />։ * 1816 - [[Սևիլյան սափրիչ (օպերա)|Սևիլյան սափրիչ]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Այս ստեղծագործությունը «օպերա-բուֆֆա» ժանրում Ռոսսինիի ստեղծած առավել հայտնի, պոպուլյար և հաճախ բեմադրվող ստեղծագործությունն է<ref name="Osborne" />։ * 1816 - [[Օթելլո (Ռոսսինի)|Օթելլո]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Կոմպոզիտոր [[Ջակոմո Մեյերբեր]]ի խոսքերով, այս օպերայի երրորդ գործողության արժանիքներն այնքան բարձր են, որ անգամ այլուր առկա հազարավոր սխալները չեն կարող սասանել օպերայի արժեքը<ref name="Osborne" />։ * 1817 - [[Մոխրոտը (օպերա)|Մոխրոտը]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Ռոսսինիի մեկ այլ օպերային գլուխգործոց, որը ստեղծելու համար կոմպոզիտորին պահանջվել է ընդամենը երեք շաբաթ<ref name="Osborne" />։ * 1817 - [[Գող-կաչաղակ]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Ֆրանսիական «փրկության օպերա» ժանրում Ռոսսինիի գրած ստեղծագործությունը։ Օպերայի առավել հայտնի համարներից է նախերգանքը, որն ընդգրկված է բազմաթիվ նվագախմբերի երգացանկում<ref name="Osborne" />։ * 1818 - [[Մովսեսը Եգիպտոսում]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Այս «սրբազան դրաման» սկզբնապես նախատեսվել է Պահքի շրջանում կատարվելու համար<ref name="Osborne" />։ * 1819 - [[Լճի օրիորդը]] ([[Ռոսսինի]])։ Ռոմանտիզմի դարաշրջանի մեկ այլ օպերա, որը ներշնչվել է [[Վալտեր Սկոտ]]ի ստեղծագործություններով<ref name="Osborne" />։ * 1821 - [[Ազատ հրաձիգը]] ([[Կարլ Մարիա ֆոն Վեբեր]])։ Վեբերի այս գլուխգործոցը համարվում է առաջին հանճարեղ գերմանական ռոմանտիկական օպերան;<ref>Viking pp. 1212–14</ref> * 1823 - [[Էվրիանթ]] ([[Կարլ Մարիա ֆոն Վեբեր]])։ Հակառակ իր թույլ լիբրետոյի՝ «Էվրիանթը» մեծ ազդեցություն է ունեցել հետակա գերմանական օպերաների վրա՝ Վագների «Լոհենգրինը» ներառյալ<ref>Viking pp. 1214–15</ref>։ * 1823 - [[Շամիրամ (օպերա)|Շամիրամ]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Սա իտալական թատրոնի համար իտալերենով Ռոսսինիի ստեղծած վերջին օպերան է<ref name="Osborne" />։ * 1825 - [[Սպիտակ տիկինը]] ([[Ֆրանսուա Ադրիեն Բուալադյո]])։ Ֆրանսիացի կոմպոզիտորի առավել հաջողված կոմիկական օպերան (opéra comique) [[Վալտեր Սկոտ]]ի վեպերի վրա հիմնված 19-րդ դարի բազմաթիվ օպերային ստեղծագործություններից մեկն է<ref>Oxford Illustrated p. 136</ref>։ * 1826 - [[Կորնթոսի պաշարումը]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Այս ստեղծագործության համար Ռոսսինին արմատապես վերախմբագրել է ավելի վաղ գրած «Մեհմեդ II» օպերան՝ գործողությունները տեղափոխելով այլ վայր<ref name="Osborne" />։ * 1826 - [[Օբերոն (օպերա)|Օբերոն]] ([[Կարլ Մարիա ֆոն Վեբեր]])։ Վեբերի վաղաժամ մահվանից առաջ նրա կողմից գրված վերջին օպերան։ Ստեղծագործության առավել հայնի համարներն են նախերգանքը և ‘Ocean, thou mighty monster’ արիան<ref>Clive Brown, writing in ''Grove''</ref>։ * 1827 - [[Ծովահենը (օպերա)|Ծովահենը]] ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ Օպերային ժանրում Բելլինիի գրած երկրորդ ստեղծագործությունն է։ Օպերայի հաջող բեմադրությունը հաստատել է նրա՝ որպես օպերային կոմպոզիտորի համբավը<ref name="Simon Maguire, writing in Grove">Simon Maguire, writing in ''Grove''</ref>։ * 1828 - [[Վամպիրը]] ([[Հենրիխ Մարշներ]])։ Մռայլ ռոմանտիկ օպերա է, որը երաժշտական առումով Վեբերին և Վագների հետ կապող միջանկյալ օղակներից մեկն էր<ref>A. Dean Palmer, writing in ''Grove''</ref>։ * 1828 - [[Կոմս Օրի]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Ռոսսինիի՝ ֆրանսիական բեմի համար գրած այս կոմիկական օպերան արժանացել է երաժշտական քննադատների բարձր գնահատականի։ Նրանցից մեկը՝ Անրի Շոռլին նշում է, որ «Կոմս Օրիում» հնարավոր չէ գտնել գեթ մեկ տգեղ մեղեդի, անգամ գեթ մեկ տգեղ տակտ, իսկ Ռիչարդ Օսբորնը գտնում է, որ այն ամենաոճային, ամենագեղեցիկ և ամենահմայիչ օպերաներից մեկն է<ref name="Osborne" />։ [[Պատկեր:Vincenzo bellini.jpg|մինի|[[Վինչենցո Բելլինի]]]] * 1829 - [[Օտարերկրուհին]] ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ «Բելկանտո» օպերաների մեջ այս ստեղծագործությունն առանձնանում է իր զուսպ հմայքով<ref name="Simon Maguire, writing in Grove"/>։ * 1829 - [[Վիլհելմ Տելլ (օպերա)|Վիլհելմ Տելլ]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Այս ստեղծագործությունը իտալացի կոմպոզիտորի գրած վերջին օպերան է։ Սյուժեի հիմքում ընկած է անկախության համար շվեյցարացիների պայքարը։ Այն նպաստել է ֆրանսիական «մեծ օպերա» ժանրի կայացմանը։ Օպերայի առավել հայտնի համարներից է նախերգանքը<ref>Viking pp. 884, 917–18</ref>։ * 1830 - [[Աննա Բոլեյն (օպերա)|Աննա Բոլեյն]] ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Այս օպերան Դոնիցետտի առաջին ստեղծագործությունն է, որը համաշխարհային հռչակի արժանացավ և մեծապես օժանդակեց նրա՝ որպես օպերային կոմպոզիտորի համբավի կայացմանը<ref name="Ashbrook">William Ashbrook, writing in ''Grove''</ref>։ * 1830 - [[Ֆրա Դյավոլո (օպերա)|Ֆրա Դյավոլո]] ([[Դանիել Օբեր]])։ 19-րդ դարի առավել հայտնի ֆրանսիական կոմիկական օպերաներից մեկը<ref>Viking p. 38</ref>։ * 1830 - [[Կապուլետներ և Մոնտեկիներ]] ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ «Ռոմեոյի և Ջուլիետի» պատմության Բելլինիի տարբերակը<ref>Viking p. 66</ref>։ * 1831 - [[Լուսնոտը (օպերա)|Լուսնոտը]] ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ Այս օպերան Բելլինիի հասուն շրջանի առաջին գլուխգործոցն է, որը շնորհիվ իր երկարաշունչ թախծոտ մեղեդիների, շլացուցիչ կոլորատուրայի և արտահայտիչ քնարերգության շատ առումներով համարվում է կոմպոզիտորի ոճին ամենաբնորոշ ստեղծագործությունը<ref name="Osborne" />։ * 1831 - [[Նորմա]] ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ Բելլինիի առավել հայտնի օպերան է, ռոմանտիկական օպերայի տիպարային ստեղծագործություն։ Օպերայի առավել հայտնի համարներից է գլխավոր հերոսուհու ‘Casta diva’ արիան<ref>Orrey p. 132</ref>։ * 1831 - [[Ռոբերտ-սատանա (օպերա)|Ռոբերտ-սատանա]] ([[Ջակոմո Մեյերբեր]])։ Ֆրանսիական «մեծ օպերա» ժանրում Մեյերբերի գրած առաջին ստեղծագործությունը։ Օպերան, որի դրվագներից մեկը մահացած միանձնուհիների բալետն էր, ցնցող տպավորություն առաջացրեց Փարիզում<ref>Viking pp. 659–60</ref> * 1832 - [[Սիրո ըմպելիք (օպերա)|Սիրո ըմպելիք]] ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Իտալական կոմիկական օպերայի ժանրում Դոնիցետիի գլուխգործոցը։ Օպերայի համարներից առավել հայտնի է Una furtiva lagrima արիան<ref name="Ashbrook" />։ == 1833–1849 == [[Պատկեր:Gaetano Donizetti 1.jpg|մինի|upright|Գաետանո Դոնիցետտիի դիմանկարը]] *1833 - [[Բեատրիչե դի Տենդա]] - Beatrice di Tenda - ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ Բելլինիի ողբերգություն, որն առանձնանում է երգչախմբի լայն օգտագործմամբ<ref>Viking p. 70</ref>։ *1833 - [[Լուկրեցիա Բորջիա (օպերա)|Լուկրեցիա Բորջա]] - Lucrezia Borgia - ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Դոնիցետտիի առավել պոպուլյար ստեղծագործություններից մեկը<ref>Viking p. 277</ref>։ *1834 - [[Մարիա Ստյուարտ (օպերա)|Մարիա Ստյուարտ]] - Maria Stuarda- ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ 19-րդ դարում ստեղծագործության կատարումը ձախողվել է, սակայն 1958 թ. դրա վերակենդանացումից հետո օպերան ներկայումս արժանանում է հաճախ բեմականացումների<ref>Viking p. 278</ref>։ *1835 - [[Պուրիտաններ]] - I puritani ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ Բելլինի ստեղծագործությունը, որի գործողությունը տեղի է ունենում Անգլիական հեղափոխության ժամանակ, կոմպոզիտորի լավագույն նվաճումներից մեկն է<ref>Viking p. 71</ref>։ *1835 - [[Հրեուհի (օպերա)|Հրեուհի]] - La Juive - ([[Ֆրոմենտալ Հալևի]])։ «Մեծ օպերայի» ժանրում գրված այս ստեղծագործությունը ժամանակին այնքան ժողովրդականություն էր վայելում, որ անգամ այդ հարցում մրցել է [[Ջակոմո Մեյերբեր|Մեյերբեր]]ի ստեղծագործությունների հետ։ Հատկապես հայտնի է տենորի արիան՝ "Rachel quand du seigneur"<ref>Viking p. 412</ref>: *1835 - [[Լյուչիա դի Լամերմուր]] - Lucia di Lammermoor- ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Դոնիցետտի ամենահայտնի ողբերգական օպերան, հատկանշական՝ գլխավոր հերոսուհու՝ Լյուչիայի խելագարության տեսարանի համար<ref>Viking p. 280</ref>։ *1836 - [[Կյանքը հանուն ցարի]] - Жизнь за царя- ([[Միխայիլ Գլինկա]])։ Այս պատմական ստեղծագործությամբ, ինչպես նաև դրան հաջորդած «Ռուսլան և Լյուդմիլա» օպերայով, Գլինկան հաստատել է ռուսական օպերային ավանդույթը<ref>Oxford Illustrated pp. 246 ff.</ref>։ *1836 - [[Հուգենոտներ (օպերա)|Հուգենոտներ]] - Les Huguenots - ([[Ջակոմո Մեյերբեր]])։ Հավանաբար, «մեծ օպերայի» ժանրում գրված առավել հայտնի ստեղծագործությունը։ Համարվում է Մեյերբերի գլուխգործոցը<ref>Viking p. 660</ref>։ *1837 - [[Ռոբերտո Դևերո]] - Roberto Devereux- ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Դոնիցետտիի առավել հայտնի օպերաներից մեկը։ Կոմպոզիտորն այն գրել է կնոջ մահվանից հետո՝ վշտից միտքը ցրելու նպատակով<ref>Viking p. 282</ref>։ *1838 - [[Բենվենուտո Չելլինի (օպերա)|Բենվենուտո Չելլինի]] - Benvenuto Cellini - ([[Հեկտոր Բերլիոզ]])։ Բեռլիոզի առաջին ավարտին հասցված օպերան է, առանձնանում է իր հմուտ և բարդ պարտիտուրայով, որը կատարման համար բավականին դժվարին է<ref>Viking p. 92</ref>։ *1840 - [[Ֆավորիտուհի (օպերա)|Ֆավորիտուհի]] - La favorite - ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Ֆրանսիական բեմի համար նախատեսված այս օպերան Դոնիցետտին գրել է ֆրանսիական «մեծ օպերայի» ժանրի ոճին ու կանոններին համապատասխան<ref name="Viking p. 285">Viking p. 285</ref>։ *1840 - [[Գնդի դուստրը]] - La fille du régiment - ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Ֆրանսիական «կոմիկական օպերայի» (''opéra comique'') ժանրում գրված Դոնիցետտիի լավագույն օպերան<ref name="Viking p. 285" />։ * 1842 - [[Որսագողը]] - Der Wildschütz- ([[Ալբերտ Լորցինգ]])։ Համարվում է Լորցինգի «կոմիկական գլուխգործոցը», նպատակ էր հետապնդում ցույց տալ, որ գերմանական կոմիկական օպերան կարող է մրցակցել իտալական «օպերա բուֆֆա» (''opera buffa'') և ֆրանսիական «օպերա կոմիկ» (''opéra comique'') ժանրերում գրված օպերաների հետ<ref>Viking p. 584</ref>։ *1842 - [[Նաբուկկո]] - Nabucco - ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Թեև սա Վերդիի առաջին օպերան չէր, սակայն իտալացի կոմպոզիտորը այն համարում էր իր ստեղծագործական կարիերայի իսկական սկիզբը։ Օպերայի համարներից մեծ ժողովրդայնություն է վայելում և հաճախ անջատ է կատարվում «Va, pensiero» խմբերգը<ref name="Parker">Roger Parker, writing in ''Grove''</ref>։ *1842 - [[Ռիենցի (օպերա)|Ռիենցի]] - Rienzi- ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Վագների՝ վաղ շրջանի ստեղծագործություններից մեկը։ Գերմանացի կոմպոզիտորի՝ «մեծ օպերայի» ավանդույթներին համաձայն գրված ստեղծագործություն է<ref>Viking p. 1177</ref>։ *1842 - [[Ռուսլան և Լյուդմիլա (օպերա)|Ռուսլան և Լյուդմիլա]] - Руслан и Людмила - ([[Միխայիլ Գլինկա]])։ Պուշկինի համանուն պոեմի հիման վրա Գլինկայի կողմից գրված այս օպերան մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա ռուս կոմպոզիտորների վրա<ref>Viking p. 368</ref>։ *1843 - [[Թռչող հոլանդացի (օպերա)|Թռչող հոլանդացի]] ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Վագները համարում էր իր այս գերմանական ռոմանտիկ օպերան իր օպերային կոմպոզիտորական կարիերայի իսկական սկիզբ<ref>Viking p. 1179</ref>։ *1843 - [[Դոն Պասքուալե]] - Don Pasquale - ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Դոնիցետտիի այս «կոմիկական գլուխգործոցը» "opera buffa" աժանրում գրված նրա վերջին նշանակալի ձեռքբերումն է<ref>Viking p. 288</ref>։ *1844 - [[Էրնանի (օպերա)|Էրնանի]] - Ernani - ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Իր դրամատիկական ներգործությամբ առանձնացող Վերդիի վաղ շրջանի ստեղծագործություններից մեկը<ref>Viking p. 1128</ref>։ *1845 - [[Տանհոյզեր]] - Tannhäuser - ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Համարվում է Վագների «ամենամիջնադարյան» ստեղծագործությունը, նկարագրում է հեթանոսական ազատ սեր կրքի և քրիստոնյա առաքինի սիրո միջև հակամարտությունը<ref>Viking p. 1181</ref>։ *1846 - [[Աթթիլա (օպերա)|Աթթիլա]] - Attila- ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Այս օպերայի ստեղծման ժամանակ Վերդին վատառողջ էր, ինչի պատճառով այն ունեցել է չափավոր հաջողություն առաջնախաղի ժամանակ, թեև ինքը՝ կոմպոզիտորն այն համարում էր առ այդ պահն իր հորինած լավագույն օպերան<ref name="Viking p. 1132">Viking p. 1132</ref>։ *1846 - [[Ֆաուստի նզովքը]] ([[Հեկտոր Բեռլիոզ]])։ Ընկճվելով օպերա գրելու պատվերի բացակայությունից՝ Բեռլիոզը ստեղծել է «Ֆաուստի նզովքը» որպես «դրամատիկ լեգենդ»՝ նախատեսված համերգային կատարման համար։ Վերջին տարիներին այն հաջողությամբ բեմադրվում է որպես օպերա, թեև երաժշտական քննադատ Դևիդ Քեյրնսը բնութագրում է այն որպես «կինեմատոգրաֆիական»<ref name="Viking p. 94">Viking p. 94</ref>։ *1847 - [[Մակբեթ (օպերա)|Մակբեթ]] - ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Վերդիի առաջին ձեռնարկը Շեքսպիրի պիեսի հիման վրա օպերա ստեղծագործելու մեջ<ref name="Viking p. 1132"/>։ *1847 - [[Մարթա (օպերա)|Մարթա]] - Martha - ([[Ֆրիդրիխ ֆոն Ֆլոտով]])։ Ֆլոտովը անթաքույց փորձել է իր ժամանակի հանդիսատեսի ճաշակին համապատասխան կոմիկական և, որոշ չափով, սենտիմենտալ օպերա ստեղծել<ref>Viking p. 328</ref>։ *1849 - [[Վինձորի ուրախ կանայք]] ([[Օտտո Նիկոլաի]])։ Նիկոլաիի միակ գերմաներեն օպերան համարվում է նրա գլուխգործոցը և ամենամնայուն հաջողությունը<ref>Viking p. 726</ref>։ *1849 - [[Մարգարե (օպերա)|Մարգարե]] -Le prophète - ([[Ջակոմո Մեյերբեր]])։ «Մեծ օպերա» 16-րդ դարում ապրած կրոնական մոլեռանդ Հովհաննես Լեյդենցու մասին<ref>Viking p. 661</ref>։ *1849 - [[Լուիզա Միլլեր (օպերա)|Լուիզա Միլլեր]] - Luisa Miller- ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Վերդիի երաժշտության երկրպագուները գտնում են, որ [[Ֆրիդրիխ Շիլլեր]]ի «Խարդավանք և սեր» «բուրժուական ողբերգության» օպերային ադապտացումը թերագնահատված է<ref>Viking p. 1138</ref>։ == 1850–1875 == [[Պատկեր:Wagner Luzern 1868.jpg|մինի|[[Ռիխարդ Վագներ]] (1868 թ. լուսանկար)]] * 1850 - [[Ջենովևա]] - Genoveva ([[Ռոբերտ Շուման]])։ Շումանի միակ փորձը օպերայի ժանրում համեմատաբար անհաջող էր, թեև ստեղծագործությունն ունեցել է իր հիացական գնահատողները՝ [[Ֆերենց Լիստ]]ից մինչև [[Նիկոլաուս Առնոնկուր|Նիկոլաուս Արնոնկուր]]։ * 1850 - [[Լոհենգրին]] - Lohengrin ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Վագների «միջին շրջանի» ստեղծագործություններից վերջինը։ * 1851 - [[Ռիգոլետտո (օպերա)|Ռիգոլետտո]] - Rigoletto ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Վերդիի միջին շրջանի երեք օպերաներից առաջինը և առավել նորարարականը, օպերային խաղացանկի հիմնասյուներից մեկն է։ * 1853 - [[Տրուբադուր (օպերա)|Տրուբադուր]] - Il trovatore ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Ռոմանտիկ մելոդրամա, որը համարվում է Վերդիի ամենամեղեդային պարտիտուրաներից մեկը։ * 1853 - [[Տրավիատա]] - La traviata ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Վիոլետտայի կերպարը՝ վերնագրում հիշատակված «ընկած կնոջ» մարմնավորումը, սոպրանո ձայնի համար գրված ամենահայտնի դերերգերից մեկն է։ * 1855 - [[Սիցիլիական ժամերգություն (օպերա)|Սիցիլիական ժամերգություն]] - Les vêpres siciliennes ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Օպերա, որտեղ ակնհայտ է [[Ջակոմո Մեյերբեր|Մեյերբեր]]ի ուժեղ ազդեցությունը։ * 1858 - [[Բաղդադի սափրիչը]] - Der Barbier von Bagdad ([[Պետեր Կորնելիուս]])։ Արևելյան թեմաներով կատակերգություն՝ գերմանական ռոմանտիկ օպերայի ավանդույթի շրջանակներում։ * 1858 - [[Օրփեոսը դժոխքում]] - Orphée aux enfers ([[Ժակ Օֆենբախ]])։ Օֆենբախի առաջին ամբողջական օպերետը՝ ցինիկ և երգիծական բնույթով, որը մինչ օրս վայելում է բացառիկ ժողովրդականություն։ * 1858 - [[Տրոյացիներ(օպերա)|Տրոյացիներ]] - Les Troyens ([[Հեկտոր Բեռլիոզ]])։ [[Էկտոր Բեռլիոզ|Բեռլիոզ]]ի ամենամեծ օպերան և ֆրանսիական դասական օպերային ավանդույթի գագաթնակետը։ * 1859 - [[Ֆաուստ (օպերա)|Ֆաուստ]] - Faust ([[Շառլ Գունո]])։ Ֆաուստի մասին լեգենդի բազմաթիվ երաժշտական մեկնաբանություններից Գունոյինը հանդիսատեսի շրջանում ամենասիրվածն էր, հատկապես [[Վիկտորյա (Մեծ Բրիտանիայի թագուհի)|Վիկտորյա թագուհու]] դարաշրջանում։ * 1859 - [[Պարահանդես-դիմակահանդես (օպերա)|Պարահանդես-դիմակահանդես]] - Un ballo in maschera ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Օպերան բախվեց գրաքննության, քանի որ սկզբնական տարբերակում ներկայացվում էր միապետի սպանությունը։ * 1862 - [[Բեատրիչե և Բենեդիկտ]] - Béatrice et Bénédict ([[Հեկտոր Բեռլիոզ]])։ Բեռլիոզի վերջին օպերան՝ նրա ողջ կյանքի ընթացքում [[Ուիլյամ Շեքսպիր|Շեքսպիր]]ի հանդեպ ունեցած հիացմունքի վերջնական պտուղը։ * 1862 - [[Ճակատագրի ուժը]] - La forza del destino ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Այս ողբերգությունը պատվիրվել էր Սանկտ Պետերբուրգի [[Մարիինյան թատրոն]]ի կողմից, և հնարավոր է՝ Վերդին ազդվել է ռուսական երաժշտական ավանդույթից։ * 1863 - [[Մարգարիտ որոնողները]] - Les pêcheurs de perles ([[Ժորժ Բիզե]])։ Չնայած առաջնախաղի ժամանակ ունեցած համեմատական անհաջողությանը՝ այսօր Բիզեի երկրորդ ամենահաճախ բեմադրվող օպերան է, հատկապես հայտնի իր տենոր–բարիտոն դուետով։ * 1864 - [[Չքնաղ Հեղինե]] - La belle Hélène ([[Ժակ Օֆենբախ]])։ Օֆենբախի լավագույն օպերետներից մեկը, այն հեգնանքով վերաիմաստավորում է հունական դիցաբանությունը։ * 1865 - [[Աֆրիկանուհին]]- L'Africaine ([[Ջակոմո Մեյերբեր]])։ Մեյերբերի վերջին մեծ օպերան, որի առաջնախաղը տեղի ունեցավ հեղինակի մահվանից հետո։ * 1865 - [[Տրիստան և Իզոլդա (օպերա)|Տրիստան և Իզոլդա]] - Tristan und Isolde ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Ռոմանտիկ ողբերգություն, Վագների ամենաարմատական ստեղծագործությունը և երաժշտության պատմության ամենահեղափոխական գործերից մեկը։ «[[Տրիստան ակորդ]]ը» սկիզբ դրեց ավանդական տոնայնության քայքայմանը։ * 1866 - [[Մինյոն]] - Mignon ([[Ամբրուազ Թոմա]])։ Քնարական օպերա՝ ներշնչված Գյոթեի «Վիլհելմ Մայստերի աշակերտությունը» վեպից. Թոմայի ամենահաջող գործերից մեկը՝ «Համլետ»-ի հետ միասին։ * 1866 - [[Վաճառված հարսնացուն]] ([[Բեդրժիխ Սմետանա]])։ Ժողովրդական կատակերգություն, Սմետանայի ամենահաճախ բեմադրվող օպերան։ * 1867 - [[Դոն Կարլոս (օպերա)|Դոն Կարլոս]] ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Շիլլերի դրամայի հիման վրա գրված ֆրանսիական մեծ օպերա, որն այսօր համարվում է Վերդիի առավել կարևոր ստեղծագործություններից մեկը։ * 1867 - [[Ռոմեո և Ջուլիետ (օպերա)|Ռոմեո և Ջուլիետ]] ([[Շառլ Գունո]])։ Շեքսպիրի ողբերգության Գունոյի երաժշտական մեկնաբանությունը՝ նրա երկրորդ ամենահայտնի ստեղծագործությունը։ * 1868 - [[Նյուրնբերգի մայսթերզինգերները]] - Die Meistersinger von Nürnberg ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Վագների հասուն շրջանի միակ կատակերգական օպերան, որն անդրադառնում է արվեստում ավանդույթի և նորարարության բախմանը։ * 1868 - [[Համլետ (օպերա)|Համլետ]] - Hamlet ([[Ամբրուազ Թոմա]])։ Օպերա, որը զգալի ազատություններ է թույլ տալիս Շեքսպիրի սյուժեի նկատմամբ։ * 1868 - [[Պերիկոլա (օպերա)|Պերիկոլա]] - La Périchole ([[Ժակ Օֆենբախ]])։ Այս օպերետը, որը տեղի ունենում [[Պերու]]ում, միահյուսում է հումորը և զգացմունքայնությունը։ * 1868 - [[Մեֆիստոֆել]] - Mefistofele ([[Արիգո Բոյտո]])։ Չնայած առավել հայտնի է որպես Վերդիի լիբրետիստ, Բոյտոն նաև կոմպոզիտոր էր և երկար տարիներ աշխատել է «Ֆաուստ»ի այս երաժշտական տարբերակի վրա։ * 1868 - [[Արշակ Բ (օպերա)|Արշակ Բ]] ([[Տիգրան Չուխաճյան]])։ Առաջին հայկական օպերան։ * 1869 - [[Հռենոսի ոսկին]] (Նիբելունգների մատանին, նախերգ) - Das Rheingold ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ «Մատանու» տետրալոգիայի նախերգանքը, որը պատմում է մատանու ստեղծման և դրա վրա դրված անեծքի մասին։ * 1870 - [[Վալկիրիա]] (Նիբելունգների մատանին, մաս 1) - Die Walküre ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ «Մատանու» երկրորդ մասը՝ Զիգմունդի և Զիգլինդեի սիրո, ինչպես նաև Վալկիրիա Բրյունհիլդի և Վոտանի հակամարտության պատմությունը։ * 1871 - [[Աիդա (օպերա)|Աիդա]] -Aida ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Պարունակում է օպերային գրականության ամենահայտնի տենորային արիաներից մեկը՝ Celeste Aida-ն։ * 1874 - [[Բորիս Գոդունով (օպերա)|Բորիս Գոդունով]] - Борис Годунов ([[Մոդեստ Մուսորգսկի]])։ Մեծ պատմական դրամա, որը պատկերում է 17-րդ դարի սկզբին Ռուսաստանի անկումը դեպի անիշխանություն։ * 1874 - [[Չղջիկ (օպերա)|Չղջիկ]] - Die Fledermaus ([[Յոհան Շտրաուս]])։ Հավանաբար բոլոր ժամանակների ամենահայտնի օպերետը։ * 1875 - [[Կարմեն (օպերա)|Կարմեն]] - Carmen ([[Ժորժ Բիզե]])։ Ֆրանսիական օպերայի ամենահայտնի գործերից մեկը․ առաջնախաղի ժամանակ քննադատները ցնցված էին Բիզեի կողմից հաջողած ռոմանտիզմի և ռեալիզմի համադրությունից։ == 1876–1899 == [[Պատկեր:Giuseppe Verdi by Giovanni Boldini.jpg|մինի|[[Ջուզեպպե Վերդի]] ]] * 1876 - [[Զիգֆրիդ]] ([[Նիբելունգի մատանին]], մաս 2) - Siegfried ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ «Նիբելունգի մատանին» քառերգության երրորդ մասը, որտեղ հերոս Զիգֆրիդը սպանում է Ֆաֆներ վիշապին, տիրանում մատանուն և ազատում Բրունհիլդին կախարդանքից: * 1876 - [[Աստվածների մթնշաղը]] ([[Նիբելունգի մատանին]], մաս 3) - Götterdämmerung ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Քառերգության եզրափակիչ մասում անեծքն ի կատար է ածվում՝ հանգեցնելով Զիգֆրիդի ու Բրունհիլդի մահվանը և հենց աստվածների կործանմանը: * 1876 - [[Ջոկոնդա (օպերա)|Ջոկոնդա]] - La Gioconda ([[Ամիլկարե Պոնկիելլի]])։ Վերդիի «Դոն Կարլոսից» և «Աիդայից» բացի, սա միակ իտալական «մեծ օպերան» է (grand opera), որը պահպանվել է միջազգային խաղացանկում: * 1877 - [[Աստղը (օպերա)|Աստղը]] - L'étoile ([[Էմանուել Շաբրիե]])։ Այս կատակերգական գործը նկարագրվել է որպես «Կարմենի», Գիլբերտի և Սալիվանի օպերետների խառնուրդ՝ Օֆենբախի զգալի ազդեցությամբ: * 1877 - [[Սամսոն և Դալիլա]] - Samson and Delilah ([[Քամիլ Սեն-Սանս]])։ Աստվածաշնչային թեմայով օպերա, որը կրել է Վագների ստեղծագործությունների ուժեղ ազդեցությունը: * 1879 - [[Եվգենի Օնեգին (օպերա)|Եվգենի Օնեգին]] - Евгений Онегин ([[Պյոտր Իլյիչ Չայկովսկի]])։ Չայկովսկու ամենահայտնի օպերան՝ հիմնված Ալեքսանդր Պուշկինի չափածո վեպի վրա: Կոմպոզիտորն իրեն շատ առումներով նույնացնում է հերոսուհու՝ Տատյանայի հետ: * 1881 - [[Հերովդիադե]] - Hérodiade ([[Ժյուլ Մասնե]])։ Օպերա, որը պատմում է Սալոմեի աստվածաշնչյան պատմությունը. Մասնեի գործը ստվերվեց նույն թեմայով Ռիխարդ Շտրաուսի հետագա մշակմամբ: * 1881 - [[Հոֆմանի հեքիաթները]] - Les contes d'Hoffmann ([[Ժակ Օֆենբախ]])։ Լուրջ ստեղծագործություն գրելու Օֆենբախի փորձը մնաց անավարտ նրա մահվան պատճառով: Այնուամենայնիվ, այն այսօր նրա ամենաշատ բեմադրվող օպերան է: * 1881 - [[Սիմոն Բոկանեգրա (օպերա)|Սիմոն Բոկանեգրա]] - Simon Boccanegra ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Վերդին հիմնովին վերանայեց այս օպերան առաջին բեմադրությունից քսան տարի անց: * 1882 - [[Պարսիֆալ (օպերա)|Պարսիֆալ]] - Parsifal ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Վագների վերջին օպերան Սուրբ Գրաալի լեգենդի մասին «տոնական ներկայացում» է: * 1882 - [[Ձյունանուշիկը (օպերա)|Ձյունանուշիկը]] - Снегурочка ([[Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակով]])։ Ռիմսկի-Կորսակովի ամենաքնարական գործերից մեկը: * 1883 - [[Լակմե]] - Lakmé ([[Լեո Դելիբ]])։ Այս կոմիկական օպերան, որի գործողությունները տեղի են ունենում Հնդկաստանում բրիտանական տիրապետության ժամանակ, հայտնի է իր «Ծաղիկների դուետով» և «Զանգակների արիայով»: * 1884 - [[Մանոն]] -Manon ([[Ժյուլ Մասնե]])։ «Վերտերի» հետ մեկտեղ Մասնեի ամենատևական հաջողություն ունեցող գործը: * 1885 - [[Գնչուների բարոնը]] ([[Յոհան Շտրաուս]])։ Շտրաուսի այս օպերետը նպատակ ուներ մեղմել լարվածությունը ավստրիացիների և հունգարացիների միջև Հաբսբուրգյան կայսրությունում: * 1886 - [[Խովանշչինա]] - Хованщина ([[Մոդեստ Մուսորգսկի]])։ Ռուսաստանի պատմության մասին Մուսորգսկու երկրորդ մեծ էպոսը մնաց անավարտ նրա մահվան պատճառով: * 1887 - [[Օթելլո (Վերդիի օպերա)|Օթելլո]] - Otello ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Վերդիի ուշ շրջանի գլուխգործոցներից առաջինը, որի լիբրետոն գրել է Արիգո Բոյտոն: * 1890 - [[Գեղջկական ասպետություն]] - Cavalleria rusticana ([[Պիետրո Մասկանի]])։ Հանդիսատեսի մշտական սիրելին. այս մեկ գործողությամբ օպերան սովորաբար բեմադրվում է Լեոնկավալոյի «Պայացների» հետ միասին: * 1890 - [[Իշխան Իգոր]] - Князь Игорь ([[Ալեքսանդր Բորոդին]])։ Բորոդինը 17 տարի ընդհատումներով աշխատեց այս օպերայի վրա, սակայն այդպես էլ չավարտեց այն: Առավել հայտնի է իր «Պոլովեցյան պարերով»: * 1890 - [[Պիկովայա դամա]] - Пиковая дама ([[Պյոտր Իլյիչ Չայկովսկի]]): Իր եղբորը և միաժամանակ լիբրետոյի հեղինակին ուղղված նամակում կոմպոզիտորն ասել է, որ «այս օպերան գլուխգործոց է»: * 1891 - [[Ֆրից ընկեր]] - L'amico Fritz ([[Պիետրո Մասկանի]])։ Այս գործը համարվում է «կիսալուրջ օպերայի» (opera semiseria) ուշ օրինակ: * 1892 - [[Իոլանտա]] - Иоланта ([[Պյոտր Չայկովսկի]])։ Չայկովսկու վերջին քնարական օպերան՝ գրված եղբոր՝ Մոդեստի լիբրետոյի հիման վրա: * 1892 - [[Վալլի]] -La Wally ([[Ալֆրեդո Կատալանի]])։ Սովորաբար համարվում է Կատալանիի գլուխգործոցը: * 1892 - [[Պայացներ]] - Pagliacci ([[Ռուջերո Լեոնկավալո]])։ [[Վերիզմ]]ի ժանրի ամենահայտնի օպերաներից մեկը, որը սովորաբար զուգակցվում է Մասկանիի «Գեղջկական ասպետության» հետ: * 1892 - [[Վերթեր (օպերա)|Վերթեր]] - Werther ([[Ժյուլ Մասնե]])։ «Մանոնի» հետ մեկտեղ սա Մասնեի ամենահայտնի օպերան է: * 1893 - [[Ֆալստաֆ]] - Falstaff ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Վերդիի վերջին օպերան, որը նույնպես գրվել է Բոյտոյի լիբրետոյի հիման վրա: * 1893 - [[Հենզել և Գրետել]] - Hänsel und Gretel ([[Էնգելբերտ Հումպերդինկ]])։ Հայտնի հեքիաթը Հումպերդինկի ձեռամբ ստացավ լիարժեք վագներյան օպերային մշակում: * 1893 - [[Մանոն Լեսկո (օպերա)|Մանոն Լեսկո]] - Manon Lescaut ([[Ջակոմո Պուչչինի]])։ Այս գործի հաջողությունը հաստատեց Պուչինիի համբավը որպես առաջնակարգ ժամանակակից կոմպոզիտոր: * 1894 - [[Թայիս (օպերա)|Թայիս]] - Thaïs ([[Ժյուլ Մասնե]])։ Օպերա, որը ներառում է հայտնի «Մեդիտացիա» (Խորհրդածություն) ինտերլյուդը: * 1896 - [[Անդրե Շենիե (օպերա)|Անդրե Շենիե]] - Andrea Chénier ([[Ումբերտո Ջորդանո]])։ Լուիջի Իլիկայի լիբրետոյի հիման վրա գրված այս վերիստական դրաման Ջորդանոյի ամենահայտնի օպերան է: * 1896 - [[Բոհեմ (օպերա)|Բոհեմ]] - La bohème ([[Ջակոմո Պուչչինի]])։ Ասում են, թե [[Կլոդ Դեբյուսի|Դեբյուսի]]ն նշել է, որ ոչ ոք ավելի լավ չի պատկերել այդ ժամանակվա Փարիզը, քան Պուչինին «Բոհեմում»: * 1898 - [[Սադկո]] - Садко ([[Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակով]])։ Այս օպերայից «Վարյագ հյուրի երգը» չափազանց հայտնի է դարձել Ռուսաստանում: == 1900–1920 == [[Պատկեր:GiacomoPuccini.jpg|մինի|աջից|upright| Ջակոմո Պուչչինի]] * 1900 - [[Լուիզա (օպերա)|Լուիզա]] - Louise ([[Գուստավ Շարպանտիե]]) * 1900 - [[Տոսկա]] - Tosca ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1901 - [[Ջրահարս (օպերա)|Ջրահարս]] - Rusalka ([[Անտոնին Դվորժակ]]) * 1902 - [[Ադրիանա Լեկուվրեր]] - Adriana Lecouvreur ([[Ֆրանչեսկո Չիլեա]]) * 1902 - [[Պելեաս և Մելիսանդե (օպերա)|Պելեաս և Մելիսանդե]] - Pelléas et Mélisande ([[Կլոդ Դեբյուսի]]) * 1904 - [[Ենուֆա]] - Jenůfa ([[Լեոշ Յանաչեկ]]) * 1904 - [[Մադամ Բատերֆլայ]] - Madama Butterfly ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1905 - [[Սալոմե (օպերա)|Սալոմե]] - Salome ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1907 - [[Լեգենդ անտեսանելի Կիտեժ քաղաքի և կույս Ֆևրոնիայի մասին]] ([[Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակով]]) * 1908 - «[[Անուշ (օպերա)|Անուշ]]» ([[Արմեն Տիգրանյան (երգահան)|Արմեն Տիգրանյան]]) * 1909 - [[Էլեկտրա (օպերա)|Էլեկտրա]] - Elektra ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1909 - [[Ոսկի աքլորիկը]] ([[Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակով]]) * 1910 - [[Դոն Կիխոտ (օպերա)|Դոն Կիխոտ]] - Don Quichotte ([[Ժյուլ Մասնե]]) * 1910 - [[Աղջիկը Արևմուտքից]] - La fanciulla del West ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1911 - [[Վարդի ասպետը]] - Der Rosenkavalier ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1911 - [[Իսպանական ժամ]] - L'heure espagnole ([[Մորիս Ռավել]]) * 1912 - [[Արիադնեն Նաքսոսում]] - Ariadne auf Naxos ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1917 - [[Պալեստրինա (օպերա)|Պալեստրինա]] - Palestrina ([[Հանս Պֆիցներ]]) * 1918 - [[Կապուտամորուսի դղյակը]] ([[Բելա Բարտոկ]]) * 1918 - [[Ջանի Սկիկի]] - Gianni Schicchi ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1918 - [[Թիկնոց (օպերա)|Թիկնոց]] - Il tabarro ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1918 - [[Քույր Անջելիկա]] - Suor Angelica ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1919 - [[Անստվեր կինը]] - Die Frau ohne Schatten ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1920 - [[Մեռյալ քաղաքը]] - Die tote Stadt ([[Էրիխ Կորնգոլդ]]) == 1921–1944 == [[Պատկեր:Strauss richard.jpg|մինի|[[Ռիխարդ Շտրաուս]]]] * 1921 - [[Կատյա Կաբանովա]] - Káťa Kabanová ([[Լեոշ Յանաչեկ]]) * 1921 - [[Սեր երեք նարինջների հանդեպ]] - Любовь к трем апельсинам ([[Սերգեյ Պրոկոֆև]]) * 1924 - [[Ինտերմեցցո (օպերա)|Ինտերմեցցո]] - Intermezzo ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1924 - [[Փոքրիկ խորամանկ աղվեսը]] ([[Լեոշ Յանաչեկ]]) * 1925 - [[Դոկտոր Ֆաուստ]] - Doktor Faust ([[Ֆերուչչո Բուզոնի]]) * 1925 - [[Երեխան և կախարդանքը]] - L'enfant et les sortilèges ([[Մորիս Ռավել]]) * 1925 - [[Վոցցեկ]] - Wozzeck ([[Ալբան Բերգ]]) * 1926 - [[Մակրոպուլոսի գործը]] ([[Լեոշ Յանաչեկ]]) * 1926 - [[Տուրանդոտ (օպերա)|Տուրանդոտ]] - Turandot ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1927 - [[Էդիպոս արքա (օպերա)|Էդիպոս արքա]] - Oedipus Rex ([[Իգոր Ստրավինսկի]]) * 1928 - [[Երեքգրոշանոց օպերա]] ([[Կուրտ Վեյլ]]) * 1929 - [[Քիթը]] - Нос ([[Դմիտրի Շոստակովիչ]]) * 1930 - [[Մահագոնի քաղաքի վերելքն ու անկումը]] ([[Կուրտ Վեյլ]]) * 1930 - [[Մեռյալների տնից]] ([[Լեոշ Յանաչեկ]]) * 1930 - [[Ալմաստ (օպերա)|Ալմաստ]] ([[Ալեքսանդր Սպենդիարյան]]) * 1932 - [[Մովսես և Ահարոն]] - Moses und Aron ([[Առնոլդ Շոնբերգ]]) * 1933 - [[Առաբելլա]] - Arabella ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1934 - [[Մցենսկի տիկին Մակբետը]] - Леди макбет Мценского уезда ([[Դմիտրի Շոստակովիչ]]) * 1935 - [[Լռակյաց կինը]] - Die schweigsame Frau ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1935 - [[Պորգի և Բեսս]] - Porgy and Bess ([[Ջորջ Գերշվին]]) * 1937 - [[Լուլու (օպերա)|Լուլու]] - Lulu ([[Ալբան Բերգ]]) * 1938 - [[Նկարիչ Մատիսը]] - Mathis der Maler ([[Պոլ Հինդեմիթ]]) * 1942 - [[Կապրիչչո (օպերա)|Կապրիչչո]] - Capriccio ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) == 1945- առ այսօր == [[Պատկեր:Benjamin Britten, London Records 1968 publicity photo for Wikipedia crop.jpg|մինի|Բենջամին Բրիտտեն]] * 1945 - [[Փիթեր Գրայմս]] - Peter Grimes ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1945 - [[Պատերազմ և խաղաղություն (օպերա)|Պատերազմ և խաղաղություն]] - Война и мир ([[Սերգեյ Պրոկոֆև]]) * 1946 - [[Պսակը մենաստանում]] - Обручение в монастыре ([[Սերգեյ Պրոկոֆև]]) * 1946 - [[Մեդիում (օպերա)|Մեդիում]] - The Medium ([[Ջան Կարլո Մենոտտի]]) * 1947 - [[Ալբերտ Հերրինգ]] - Albert Herring ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1947 - [[Հեռախոս (օպերա)|Հեռախոս]] - The Telephone, or L'Amour à trois ([[Ջան Կարլո Մենոտտի]]) * 1950 - [[Հյուպատոսը (օպերա)|Հյուպատոսը]]- The Consul ([[Ջան Կարլո Մենոտտի]]) * 1951 - [[Ամալը և գիշերային այցելուները]] - Amahl and the Night Visitors ([[Ջան Կարլո Մենոտտի]]) * 1951 - [[Բիլլի Բադ]] - Billy Budd ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1951 - [[Ստահակի արկածները]] - The Rake's Progress ([[Իգոր Ստրավինսկի]]) * 1954 - [[Հրե հրեշտակ]] - Огненный ангел ([[Սերգեյ Պրոկոֆև]]) * 1954 - [[Պտուտակի շրջապտույտը]] - The Turn of the Screw ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1956 - [[Կանդիդ (օպերա)|Կանդիդ]] - Candide ([[Լեոնարդ Բերնսթայն]]) * 1957 - [[Կարմելիտուհիների երկխոսությունները]] - Dialogues of the Carmelites ([[Ֆրանսիս Պուլենկ]]) * 1958 - [[Վանեսսա]] - Vanessa ([[Սեմյուել Բարբեր]]) * 1959 - [[Մարդկային ձայն (օպերա)|Մարդկային ձայն]] - La voix humaine ([[Ֆրանսիս Պուլենկ]]) * 1960 - [[Միջամառային գիշերվա երազ (օպերա)|Միջամառային գիշերվա երազ]] ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1969 - [[Լուդունի դևերը]] - The Devils of Loudun ([[Կրժիշթոֆ Պենդերեցկի]]) * 1973 - [[Մահ Վենետիկում (օպերա)|Մահ Վենետիկում]] - Death in Venice ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1978 - [[Մեծ սարսափ]] - Le Grand Macabre ([[Գիորգի Լիգետի]]) * 1983 - [[Սուրբ Ֆրանսիսկ Ասիզցի]] - Saint-François d'Assise ([[Օլիվեր Մեսսայեն]]) * 1984 - [[Արքան լսում է]] - Un re in ascolto ([[Լուչանո Բերիո]]) * 1984 - [[Էխնատոն]] - Akhnaten ([[Ֆիլիպ Գլասս]]) * 1987 - [[Նիքսոնը Չինաստանում]] - Nixon in China ([[Ջոն Ադամս (երգահան)|Ջոն Ադամս]]) == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Օպերա]] [[Կատեգորիա:Ցանկեր:Մշակույթ]] 0kvu3whl3td0j32zdlgr19u0weptqok 10722556 10722554 2026-04-09T11:27:15Z Rob 5264 /* 1921–1944 */ 10722556 wikitext text/x-wiki == 1600–1699 == [[Պատկեր:(Venice) Portrait of Francesco Andreini by Domenico Fetti - Gallerie Accademia.jpg|մինի|Կլաուդիո Մոնտեվերդիի դիմանկարը]] * 1607- [[Օրփեոս (օպերա)|Օրփեոս]] - L'Orfeo ([[Կլաուդիո Մոնտեվերդի]]) - համարվում է օպերային ժանրում առաջին գլուխգործոցը<ref>John Whenham, writing in Groդրամատիկ ve</ref>։ * 1640- [[Ուլիսեսի վերադարձը հայրենիք]]- Il ritorno d'Ulisse in patria ([[Կլաուդիո Մոնտեվերդի]]) - Վենետիկի համար գրված Մոնտեվերդիի առաջին օպերան է, հիմնվում է [[Հոմերոս]]ի «[[Ոդիսական]]»-ի վրա։ Հատկանշական է երգահանի կողմից երաժշտական միջոցներով մարդկային անհատական բնավորությունների պատկերմամբ<ref name="Rosand">Ellen Rosand, writing in Grove</ref>։ * 1642- [[Պոպեայի թագադրությունը]] - L'incoronazione di Poppea ([[Կլաուդիո Մոնտեվերդի]]) - Մոնտեվերդիի վերջին և լավագույն օպերան։ * 1644- [[Օրմինդո]] - Ormindo ([[Ֆրանչեսկո Քավալլի]]) - Քավալլիի վաղ շրջանի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը<ref name="Rosand" />։ * 1649- [[Յասոն (օպերա)|Յասոն]] - Giasone ([[Ֆրանչեսկո Քավալլի]]) - ''Յասոն'' օպերայում Քավալլին առաջին անգամ առանձնացրեց արիան ռեչիտատիվից<ref name=" Rosand" />։ Համարվում է 17 դարի ամենահանրահայտ օպերաներից մեկը<ref>Viking p.191</ref> * 1651- [[Կալիսթո (օպերա)|Կալիսթո]] - La Calisto ([[Ֆրանչեսկո Քավալլի]]) - Քավալիի լավագույն ստեղծագհործություններից մեկը։ Հատկանշական է դասական դիցաբանության երգիծական ներկայացմամբ<ref>Martha Novak Clinkscale, writing in Grove</ref>։ * 1683- [[Դիդոնե և Էնեաս]] - Dido and Aeneas ([[Հենրի Պյորսել]]) - համարվում է անգլերենով գրված առաջին ինքնուրույն օպերային գլուխգործոցը<ref name="Price">Curtis Price, writing in Grove</ref>։ * 1686- [[Արմիդե (Լյուլլի)|Արմիդե]] - Armide ([[Ժան Բատիստ Լյուլլի]]) – Լյուլլիի վերջին ավարտուն օպերան (քնարերգական ողբերգություն)։ Համարվում է ֆրանսիացի կոմպոզիտորի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։ * 1692- [[Փերիների թագուհին]] - The Fairy-Queen ([[Հենրի Պյորսել]]) – «սեմի-օպերա» ժանրում (խոսակցական հատվածների, գործիքային և պարային էպիզոդների զուգակցմամբ օպերա) գրված ստեղծագործություն, Պյորսելի լավագույն դրամատիկական ստեղծագործություններից մեկը։ == 1700–1749 == [[Պատկեր:Georg Friedrich Händel.jpg|մինի|[[Գեորգ Ֆրիդրիխ Հենդել]]ի դիմանկարը]] * 1710- [[Ագրիպինա (օպերա)|Ագրիպինա]] - Agrippina ([[Հենդել]])։ Հենդելի՝ Իտալիայում ստեղծված վերջին օպերան է, որը մեծ հաջողություն է ունեցել<ref>Viking p. 418: "According to John Mainwaring, Handel's first biographer, 'The theatre at almost every pause resounded with shouts of "Viva il caro Sassone". They were thunderstruck by the sublimity of his style: for never had they known till then all the powers of harmony and modulation so closely arrayed and forcibly combined'&#x2009;".</ref> և հաստատել է նրա՝ որպես իտալական օպերայի կոմպոզիտորի համբավը<ref name="Hicks">Anthony Hicks, writing in ''Grove''</ref>։ * 1711- [[Ռինալդո (օպերա)|Ռինալդո]] ([[Հենդել]])։ Լոնդոնի հանդիսատեսի համար Հենդելի գրած առաջին օպերան է։ Այն նաև Լոնդոնում բեմադրված առաջին ամբողջությամբ իտալերեն օպերան է<ref name="Hicks" />։ * 1724 - [[Հուլիոս Կեսարը Եգիպտոսում]] ([[Հենդել]])։ Հենդելի լավագույն օպերաներից մեկն է. առանձնանում է գործիքավորման հարստությամբ<ref name="Hicks" />։ * 1724- [[Թամերլան (օպերա)|Թամերլան]] ([[Հենդել]])։ Երաժշտական քննադատների կողմից այս օպերան բնութագրվում է որպես հզոր դրամատիկ ուժով օժտված ստեղծագորշծություն<ref name="Hicks" />։ * 1725- [[Ռոդելինդա]] ([[Հենդել]])։ Այս օպերան հաճախ բնութագրվում է որպես առանձնահատուկ մեղեդային արժանիքներով օժտված ստեղծագործություն Հենդելի ժառանգության մեջ<ref name="Hicks" />։ * 1728- [[Մուրացկանի օպերա]] (Ջոն Գեյ և Յոհան Քրիսթոֆ Պեպուշ)։ Իտալական «օպերա-սերիա» ժանրը ծաղրող երգիծական օպերա, որը հիմնված է [[Ջոն Գեյ]]ի թատերգության վրա։ Գրված լինելով այսպես կոչված «բալադային (երգային) օպերայի» ժանրում՝ այն անգամ առ այսօր մնում է պոպուլյար<ref>Robert D. Hume, writing in ''Grove''</ref>։ * 1731- [[Ացիս և Գալատեա]] ([[Հենդել]])։ Թատերական բեմի համար գրված Հենդելի միակ ստեղծագործությունն է, որը ստեղծվել է անգլերեն լիբրետոյի հիման վրա<ref name="Orrey">Orrey p. 64</ref>։ * 1733- [[Օրլանդո (օպերա)|Օրլանդո]] ([[Հենդել]])։ Երաժշտական քննադատների կողմից այս օպերան բնութագրվում է որպես «ուշագրավ»<ref name="Hicks" /> և որպես Հենդելի «լավագույն ստեղծագործություններից» մեկը<ref name="Orrey" />։ * 1733- [[Սպասուհին՝ տիրուհի (օպերա)|Սպասուհին՝ տիրուհի]] ([[Ջովաննի Բատիստա Պերգոլեզի]])։ Այս օպերան ծառայեց որպես նախատիպ դրան հաջորդած բազմաթիվ «օպերա բուֆֆա» ժանրի, այդ թվում՝ Մոցարտի, ստեղծագործությունների համար<ref>Orrey pp. 90–91</ref>։ * 1733- [[Հիպոլիտ և Արիսիա]] ([[Ժան Ֆիլիպ Ռամո]])։ Ռամոյի առաջին օպերան է։ Դրա առաջնախաղը մեծ բանավեճի է հանգեցրել<ref name="Sadler">Graham Sadler, writing in ''Grove''</ref> * 1735- [[Ալչինա (օպերա)|Ալչինա]] ([[Հենդել]])։ Համարվում է Հենդելի լավագույն ստեղծագործություններից մեկը։ Ինչպես «Ալչինան», այնպես էլ «Արիոդանթը» բեմադրվել են Հենդելի՝ «Կովենտ Գարդեն» թատրոնում առաջին օպերային թատերաշրջանի ընթացքում<ref name="Hicks" /> * 1735- [[Արիոդանթ]] ([[Հենդել]])։ Համարվում է Հենդելի՝ 1730-ական թթ. ստեղծած լավագույն օպերաներից մեկը<ref name="Hicks" />։ * 1735- [[Նրբակիրթ Հնդկաստաններ (օպերա-բալետ)|Նրբակիրթ Հնդկաստաններ]] ([[Ժան Ֆիլիպ Ռամո]])։ Ավանդաբար թեթև «օպերա-բալետ» ժանրում գրված այս տեղծագործությանը Ռամոն զգայական խորություն և ուժ է հաղորդել<ref name="Sadler" />։ * 1737- [[Կաստոր և Պոլուքս]] ([[Ժան Ֆիլիպ Ռամո]])։ Սկզբնապես մեծ հաջողություն չի ունեցել։ Սակայն 1754 թ. տեղի ունեցած նոր բեմադրությունից հետո հռչակվել է Ռամոյի՝ օպերային ժանրին պատկանող լավագույն ստեղծագործությունը<ref name="Sadler" />։ * 1738- [[Քսերքսես (օպերա)|Քսերքսես]] ([[Հենդել]])։ Այս օպերան տարբերվում է «պերա-սերիա» սովորական մոդելից՝ պարունակոլով բազմաթիվ կոմիկական տարրեր, որոնք հազվադեպ են պատահում Հենդելի այլ ստեղծագործություններում<ref name="Hicks" />։ * 1744- [[Սեմելե (օպերա)|Սեմելե]] ([[Հենդել]])։ Սկզբնապես կատարվել է որպես օրատորիա, սակայն «Սեմելեի» դրամատիկական որակները ներկայումս հաճախ հանգեցնում են օպերային բեմի վրա բեմադրության<ref>Stanley Sadie, writing in ''Grove''</ref>։ * 1745- [[Պլատեա (օպերա)|Պլատեա]] ([[Ժան Ֆիլիպ Ռամո]])։ Ռամոյի ամենահայտնի կոմիկական օպերան։ Սկզբնապես ստեղծվել էր արքունի հանդիսության առիթով։ 1754 թ. տեղի է ունեցել օպերայի նոր բեմադրությունը, որը մեծ հաջողություն է ունեցել<ref name="Sadler" />։ == 1750–1799 == [[Պատկեր:Wolfgang-amadeus-mozart 1.jpg|մինի|[[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]]]] * 1760 - [[Պարկեշտ դուստրը]] ([[Նիկոլո Պիչինի]])։ Պիչչինիի ստեղծագործությունը սկզբնապես ահռելի ժողովրդականություն էր վայելում ամբողջ Եվրոպայում։ 1790 թ. դրությամբ այդ օպերան ունեցել է ավելի քան 70 բեմադրություն՝ ներկայացվելով բոլոր եվրոպական խոշոր քաղաքներում<ref>Mary Hunter, writing in ''Grove''</ref>։ * 1762 - [[Օրփեոս և Էվրիդիկե]] ([[Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկ]])։ Գլյուկի ամենապոպուլյար օպերան է։ Նրա առաջին գործն է, որտեղ կոմպոզիտորը փորձում է ռեֆորմի ենթարկել օպերային ժանրը՝ ազատվելով «օպերա-սերիա»յի հնացած տարրերից<ref>Viking pp. 375–76</ref>։ * 1767 - [[Ալկեստե (Գլյուկ)|Ալկեստե]] ([[Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկ]])։ Գլյուկի երկրորդ «բարեփոխված» օպերան է։ Ներկայումս սովորաբար բեմադրվում է այդ օպերայի` հեղինակի կողմից ֆրանսիական բեմի համար 1776 թ. վերամշակված տարբերակը<ref>Viking pp. 378–79</ref>։ * 1768 - [[Բաստիեն և Բաստիենա]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Մոցարտի մեկ գործողությամբ «զինգշպիլ» ժանրի օպերա, որի սյուժեն հիմնված է [[Ժան-Ժակ Ռուսսո]]յի ''[[Le devin du village]]'' ստեղծագործության վրա<ref name="Rushton">Julian Rushton, writing in ''Grove''</ref>։ * 1770 - [[Միհրդատ, Պոնտոսի արքա]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Մոցարտը ստեղծել է այս օպերան 14 տարեկան հասակում Միլանի օպերային թատրոնի համար։ Աչքի է ընկնում բազմաթիվ գեղեցիկ արիաներով<ref name="Rushton" />։ * 1772 - [[Լուցիո Սուլլա (օպերա)|Լուցիո Սուլլա]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Մոցարտի՝ դեռահասության տարիքում Միլանի օպերային թատրոնի համար գրված մեկ այլ օպերա<ref name="Rushton" />։ * 1774 - [[Իփիգենիան Ավլիսում (Գլյուկ)|Իփիգենիան Ավլիսում]] ([[Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկ]])։ Փարիզյան բեմի համար Գլյուկի գրած առաջին օպերան<ref>Viking p. 381</ref>։ * 1777 - [[Արմիդե (Գլյուկ)|Արմիդե]] ([[Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկ]])։ Այս օպերայի համար Գլյուկն օգտագործել է [[Ժան Բատիստ Լյուլլի|Լյուլլի]]ի համար գրված լիբրետտոն։ Գլյուկը համարել է «Արմիդեն» իր լավագույն ստեղծագործությունը<ref>Viking p. 393</ref>։ * 1779 - [[Իփիգենիան Տավրիսում (Գլյուկ)|Իփիգենիան Տավրիսում]] ([[Քրիստոֆ Վիլիբալդ Գլյուկ]])։ Գլյուկի «վերջին և գուցե մեծագույն գլուխգործոցը»<ref>Viking p. 370</ref>։ * 1781 - [[Իդոմենեոս, Կրետեի արքա]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Սովորաբար համարվում է Մոցարտի առաջին հասուն օպերան։ Կոմպոզիտորն այն ստեղծվել է տևական դադարից հետո Usually thought of as Mozart's first mature opera, ''Idomeneo'' was composed after a lengthy break from the stage.<ref>Orrey p. 110</ref> * 1782 - [[Առևանգում հարեմից]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Հաճախ համարվում է Մոցարտի առաջին կոմիկական օպերան, ներկայումս հաճախ բեմադրվում և ձայնագրվում է<ref name="Orrey p. 113">Orrey p. 113</ref>։ * 1782 - [[Սևիլյան սափրիչը (Պաիզիելլո)|Սևիլիյան սափրիչը]] ([[Ջովանի Պաիզիելլո]])։ Պաիզիելլոյի ամենահայտնի կոմիկական օպերան։ Հետագայում ստվերվել է համանուն սյուժեի հիման վրա գրված Ռոսսինիի օպերայով<ref>Viking p. 752</ref>։ * 1786 - [[Ֆիգարոյի ամուսնությունը (օպերա)|Ֆիգարոյի ամուսնությունը]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Դա Պոնտեի իտալերեն լիբրետոների հիման վրա գրված Մոցարտի երեք օպերաներից առաջինը։ Ներկայումս կոմպոզիտորի առավել հաճախ կատարվող օպերաներից մեկն է<ref name="Rushton" />։ * 1787 - [[Դոն Ժուան (օպերա)|Դոն Ժուան]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Դա Պոնտեի լիբրետտոների հիման գրված Մոցարտի երեք օպերաներից երկրորդը։ Իր ստեղծման պահից «Դոն Ժուանը» բազմաթիվ անլուծելի հարցեր է առաջ քաշել գրողների և փիլիսոփաների առջև<ref name="Rushton" />։ * 1790 - [[Այդպես են վարվում բոլորը]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Դա Պոնտեի լիբրետտոների հիման վրա գրված մոցարտի երրորդ և վերջին ստեղծագործությունը։ Այս օպերան հազվադեպ է բեմադրվել 19-րդ դարում, քանի որ նրա սյուժեն համարվել է անբարոյական<ref>Orrey p. 107</ref>։ * 1791 - [[Տիտոսի ողորմածությունը]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Նախքան Մոցարտի վաղաժամ մահը նրա գրած նախավերջին օպերան բավականին պոպուլյար էր մինչև 1830-ական թթ., որից հետո նրա պոպուլյարությունն ու վարկանիշը սկսեցին մարել։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո այս օպերան վերադարձել է բեմ, հաճախ կատարվում և ձայնագրվում է<ref name="Rushton" />։ * 1791 - [[Կախարդական սրինգ]] ([[Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտ]])։ Այս օպերան բնութագրվել է որպես «զինգշպիլի» ապաթեոզ։ Սակայն օպերայի սյուժեն հաճախ քննադատվել է որպես խառնաշփոթ և անհեթեթություններ պարունակող<ref name="Orrey p. 113"/>։ * 1792 - [[Գաղտնի ամուսնությունը]] ([[Դոմենիկո Չիմարոզա]])։ Համարվում է Չիմարոզայի լավագույն օպերան<ref>Orrey p. 114</ref>։ Ավստրիայի կայսր Լեոպոլդ II-ին այնքան էր դուր եկել այս օպերայի երեք ժամ տևած ներկայացումը, որ երգիչներին ընթրիք մատուցելուց հետո նա կարգադրեց երգիչներին կատարել այն նորից նույն օրը<ref>Gordana Lazarevich, writing in ''Grove''</ref>։ * 1797 - [[Մեդեա (օպերա)|Մեդեա]] ([[Լուիջի Քերուբինի]])։ Ֆրանսիայի հեղափոխության ժամանակ գրված միակ ֆրանսիական օպերան, որը ներկայումս կանոնավոր կատարվում է։ Օպերայի գլխավոր դերերգի լավագույն կատարողներից էր [[Մարիա Կալլաս]]ը<ref>Viking pp. 210–11</ref>։ == 1800–1832 == [[Պատկեր:GiorcesRossini1.jpg|մինի|[[Ջոակինո Ռոսսինի]] (1820 թ. դիմանկար)]] * 1805 - [[Ֆիդելիո]] ([[Լյուդվիգ վան Բեթհովեն]])։ Բեթհովենի միակ օպերան է։ Ներշնչվել է կոմպոզիտորի` քաղաքական ազատության նկատմամբ ավյունով<ref>Viking p. 59</ref>։ * 1807 - [[Վեստալուհի]] ([[Գասպարե Սպոնտինի]])։ Սիրո զգացմունքներով տոգորված վեստալուհի կույսի մասին Սպոնտինիի օպերան մեծ ազդեցություն է ունեցել Հեկտոր Բերլիոզի վրա և դարձել է ֆրանսիական «մեծ օպերա» ժանրի նախակարապետներից մեկը<ref>Viking pp. 1002–04</ref>։ * 1813 - [[Իտալուհին Ալժիրում]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Երաժշտական քննադատների կողմից այս օպերան բնութագրվում է որպես Ռոսսինիի՝՝ երկու գործողությամբ «օպերա-բուֆֆա» ժանրում գրված առաջին գլուխգործոցը<ref name="Osborne">Richard Osborne, writing in ''Grove'' <!--title of article, id "Grove" (i.e., Grove's Dictionary of Music and Musicians, 5th ed.? Grove Dictionary of Opera? New Grove Dictionary of Music and Musicians?--></ref>։ * 1813 - [[Տանկրեդ (օպերա)|Տանկրեդ]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Բանաստեղծ Ջուզեպպե Կարպանին հետևյալ կերպ է բնութագրում այս «հերոսական մելոդրաման». «Սա կանտիլենա է և անընդմեջ կանտիլենա է՝ գեղեցիկ կանտիլենա, նոր կանտիլենա, կախարդական դյութիչ կանտիլենա, յուրահատուկ կանտիլենա»<ref name="Osborne" />։ * 1814 - [[Թուրքը Իտալիայում (օպերա)|Թուրքը Իտալիայում]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Ռոսսինիի լավագույն կոմիկական օպերաներից մեկն է, առանձնանում է իր բազմաթիվ անսամբլներով<ref name="Osborne" />։ * 1816 - [[Սևիլյան սափրիչ (օպերա)|Սևիլյան սափրիչ]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Այս ստեղծագործությունը «օպերա-բուֆֆա» ժանրում Ռոսսինիի ստեղծած առավել հայտնի, պոպուլյար և հաճախ բեմադրվող ստեղծագործությունն է<ref name="Osborne" />։ * 1816 - [[Օթելլո (Ռոսսինի)|Օթելլո]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Կոմպոզիտոր [[Ջակոմո Մեյերբեր]]ի խոսքերով, այս օպերայի երրորդ գործողության արժանիքներն այնքան բարձր են, որ անգամ այլուր առկա հազարավոր սխալները չեն կարող սասանել օպերայի արժեքը<ref name="Osborne" />։ * 1817 - [[Մոխրոտը (օպերա)|Մոխրոտը]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Ռոսսինիի մեկ այլ օպերային գլուխգործոց, որը ստեղծելու համար կոմպոզիտորին պահանջվել է ընդամենը երեք շաբաթ<ref name="Osborne" />։ * 1817 - [[Գող-կաչաղակ]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Ֆրանսիական «փրկության օպերա» ժանրում Ռոսսինիի գրած ստեղծագործությունը։ Օպերայի առավել հայտնի համարներից է նախերգանքը, որն ընդգրկված է բազմաթիվ նվագախմբերի երգացանկում<ref name="Osborne" />։ * 1818 - [[Մովսեսը Եգիպտոսում]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Այս «սրբազան դրաման» սկզբնապես նախատեսվել է Պահքի շրջանում կատարվելու համար<ref name="Osborne" />։ * 1819 - [[Լճի օրիորդը]] ([[Ռոսսինի]])։ Ռոմանտիզմի դարաշրջանի մեկ այլ օպերա, որը ներշնչվել է [[Վալտեր Սկոտ]]ի ստեղծագործություններով<ref name="Osborne" />։ * 1821 - [[Ազատ հրաձիգը]] ([[Կարլ Մարիա ֆոն Վեբեր]])։ Վեբերի այս գլուխգործոցը համարվում է առաջին հանճարեղ գերմանական ռոմանտիկական օպերան;<ref>Viking pp. 1212–14</ref> * 1823 - [[Էվրիանթ]] ([[Կարլ Մարիա ֆոն Վեբեր]])։ Հակառակ իր թույլ լիբրետոյի՝ «Էվրիանթը» մեծ ազդեցություն է ունեցել հետակա գերմանական օպերաների վրա՝ Վագների «Լոհենգրինը» ներառյալ<ref>Viking pp. 1214–15</ref>։ * 1823 - [[Շամիրամ (օպերա)|Շամիրամ]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Սա իտալական թատրոնի համար իտալերենով Ռոսսինիի ստեղծած վերջին օպերան է<ref name="Osborne" />։ * 1825 - [[Սպիտակ տիկինը]] ([[Ֆրանսուա Ադրիեն Բուալադյո]])։ Ֆրանսիացի կոմպոզիտորի առավել հաջողված կոմիկական օպերան (opéra comique) [[Վալտեր Սկոտ]]ի վեպերի վրա հիմնված 19-րդ դարի բազմաթիվ օպերային ստեղծագործություններից մեկն է<ref>Oxford Illustrated p. 136</ref>։ * 1826 - [[Կորնթոսի պաշարումը]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Այս ստեղծագործության համար Ռոսսինին արմատապես վերախմբագրել է ավելի վաղ գրած «Մեհմեդ II» օպերան՝ գործողությունները տեղափոխելով այլ վայր<ref name="Osborne" />։ * 1826 - [[Օբերոն (օպերա)|Օբերոն]] ([[Կարլ Մարիա ֆոն Վեբեր]])։ Վեբերի վաղաժամ մահվանից առաջ նրա կողմից գրված վերջին օպերան։ Ստեղծագործության առավել հայնի համարներն են նախերգանքը և ‘Ocean, thou mighty monster’ արիան<ref>Clive Brown, writing in ''Grove''</ref>։ * 1827 - [[Ծովահենը (օպերա)|Ծովահենը]] ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ Օպերային ժանրում Բելլինիի գրած երկրորդ ստեղծագործությունն է։ Օպերայի հաջող բեմադրությունը հաստատել է նրա՝ որպես օպերային կոմպոզիտորի համբավը<ref name="Simon Maguire, writing in Grove">Simon Maguire, writing in ''Grove''</ref>։ * 1828 - [[Վամպիրը]] ([[Հենրիխ Մարշներ]])։ Մռայլ ռոմանտիկ օպերա է, որը երաժշտական առումով Վեբերին և Վագների հետ կապող միջանկյալ օղակներից մեկն էր<ref>A. Dean Palmer, writing in ''Grove''</ref>։ * 1828 - [[Կոմս Օրի]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Ռոսսինիի՝ ֆրանսիական բեմի համար գրած այս կոմիկական օպերան արժանացել է երաժշտական քննադատների բարձր գնահատականի։ Նրանցից մեկը՝ Անրի Շոռլին նշում է, որ «Կոմս Օրիում» հնարավոր չէ գտնել գեթ մեկ տգեղ մեղեդի, անգամ գեթ մեկ տգեղ տակտ, իսկ Ռիչարդ Օսբորնը գտնում է, որ այն ամենաոճային, ամենագեղեցիկ և ամենահմայիչ օպերաներից մեկն է<ref name="Osborne" />։ [[Պատկեր:Vincenzo bellini.jpg|մինի|[[Վինչենցո Բելլինի]]]] * 1829 - [[Օտարերկրուհին]] ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ «Բելկանտո» օպերաների մեջ այս ստեղծագործությունն առանձնանում է իր զուսպ հմայքով<ref name="Simon Maguire, writing in Grove"/>։ * 1829 - [[Վիլհելմ Տելլ (օպերա)|Վիլհելմ Տելլ]] ([[Ջոակինո Ռոսսինի]])։ Այս ստեղծագործությունը իտալացի կոմպոզիտորի գրած վերջին օպերան է։ Սյուժեի հիմքում ընկած է անկախության համար շվեյցարացիների պայքարը։ Այն նպաստել է ֆրանսիական «մեծ օպերա» ժանրի կայացմանը։ Օպերայի առավել հայտնի համարներից է նախերգանքը<ref>Viking pp. 884, 917–18</ref>։ * 1830 - [[Աննա Բոլեյն (օպերա)|Աննա Բոլեյն]] ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Այս օպերան Դոնիցետտի առաջին ստեղծագործությունն է, որը համաշխարհային հռչակի արժանացավ և մեծապես օժանդակեց նրա՝ որպես օպերային կոմպոզիտորի համբավի կայացմանը<ref name="Ashbrook">William Ashbrook, writing in ''Grove''</ref>։ * 1830 - [[Ֆրա Դյավոլո (օպերա)|Ֆրա Դյավոլո]] ([[Դանիել Օբեր]])։ 19-րդ դարի առավել հայտնի ֆրանսիական կոմիկական օպերաներից մեկը<ref>Viking p. 38</ref>։ * 1830 - [[Կապուլետներ և Մոնտեկիներ]] ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ «Ռոմեոյի և Ջուլիետի» պատմության Բելլինիի տարբերակը<ref>Viking p. 66</ref>։ * 1831 - [[Լուսնոտը (օպերա)|Լուսնոտը]] ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ Այս օպերան Բելլինիի հասուն շրջանի առաջին գլուխգործոցն է, որը շնորհիվ իր երկարաշունչ թախծոտ մեղեդիների, շլացուցիչ կոլորատուրայի և արտահայտիչ քնարերգության շատ առումներով համարվում է կոմպոզիտորի ոճին ամենաբնորոշ ստեղծագործությունը<ref name="Osborne" />։ * 1831 - [[Նորմա]] ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ Բելլինիի առավել հայտնի օպերան է, ռոմանտիկական օպերայի տիպարային ստեղծագործություն։ Օպերայի առավել հայտնի համարներից է գլխավոր հերոսուհու ‘Casta diva’ արիան<ref>Orrey p. 132</ref>։ * 1831 - [[Ռոբերտ-սատանա (օպերա)|Ռոբերտ-սատանա]] ([[Ջակոմո Մեյերբեր]])։ Ֆրանսիական «մեծ օպերա» ժանրում Մեյերբերի գրած առաջին ստեղծագործությունը։ Օպերան, որի դրվագներից մեկը մահացած միանձնուհիների բալետն էր, ցնցող տպավորություն առաջացրեց Փարիզում<ref>Viking pp. 659–60</ref> * 1832 - [[Սիրո ըմպելիք (օպերա)|Սիրո ըմպելիք]] ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Իտալական կոմիկական օպերայի ժանրում Դոնիցետիի գլուխգործոցը։ Օպերայի համարներից առավել հայտնի է Una furtiva lagrima արիան<ref name="Ashbrook" />։ == 1833–1849 == [[Պատկեր:Gaetano Donizetti 1.jpg|մինի|upright|Գաետանո Դոնիցետտիի դիմանկարը]] *1833 - [[Բեատրիչե դի Տենդա]] - Beatrice di Tenda - ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ Բելլինիի ողբերգություն, որն առանձնանում է երգչախմբի լայն օգտագործմամբ<ref>Viking p. 70</ref>։ *1833 - [[Լուկրեցիա Բորջիա (օպերա)|Լուկրեցիա Բորջա]] - Lucrezia Borgia - ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Դոնիցետտիի առավել պոպուլյար ստեղծագործություններից մեկը<ref>Viking p. 277</ref>։ *1834 - [[Մարիա Ստյուարտ (օպերա)|Մարիա Ստյուարտ]] - Maria Stuarda- ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ 19-րդ դարում ստեղծագործության կատարումը ձախողվել է, սակայն 1958 թ. դրա վերակենդանացումից հետո օպերան ներկայումս արժանանում է հաճախ բեմականացումների<ref>Viking p. 278</ref>։ *1835 - [[Պուրիտաններ]] - I puritani ([[Վինչենցո Բելլինի]])։ Բելլինի ստեղծագործությունը, որի գործողությունը տեղի է ունենում Անգլիական հեղափոխության ժամանակ, կոմպոզիտորի լավագույն նվաճումներից մեկն է<ref>Viking p. 71</ref>։ *1835 - [[Հրեուհի (օպերա)|Հրեուհի]] - La Juive - ([[Ֆրոմենտալ Հալևի]])։ «Մեծ օպերայի» ժանրում գրված այս ստեղծագործությունը ժամանակին այնքան ժողովրդականություն էր վայելում, որ անգամ այդ հարցում մրցել է [[Ջակոմո Մեյերբեր|Մեյերբեր]]ի ստեղծագործությունների հետ։ Հատկապես հայտնի է տենորի արիան՝ "Rachel quand du seigneur"<ref>Viking p. 412</ref>: *1835 - [[Լյուչիա դի Լամերմուր]] - Lucia di Lammermoor- ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Դոնիցետտի ամենահայտնի ողբերգական օպերան, հատկանշական՝ գլխավոր հերոսուհու՝ Լյուչիայի խելագարության տեսարանի համար<ref>Viking p. 280</ref>։ *1836 - [[Կյանքը հանուն ցարի]] - Жизнь за царя- ([[Միխայիլ Գլինկա]])։ Այս պատմական ստեղծագործությամբ, ինչպես նաև դրան հաջորդած «Ռուսլան և Լյուդմիլա» օպերայով, Գլինկան հաստատել է ռուսական օպերային ավանդույթը<ref>Oxford Illustrated pp. 246 ff.</ref>։ *1836 - [[Հուգենոտներ (օպերա)|Հուգենոտներ]] - Les Huguenots - ([[Ջակոմո Մեյերբեր]])։ Հավանաբար, «մեծ օպերայի» ժանրում գրված առավել հայտնի ստեղծագործությունը։ Համարվում է Մեյերբերի գլուխգործոցը<ref>Viking p. 660</ref>։ *1837 - [[Ռոբերտո Դևերո]] - Roberto Devereux- ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Դոնիցետտիի առավել հայտնի օպերաներից մեկը։ Կոմպոզիտորն այն գրել է կնոջ մահվանից հետո՝ վշտից միտքը ցրելու նպատակով<ref>Viking p. 282</ref>։ *1838 - [[Բենվենուտո Չելլինի (օպերա)|Բենվենուտո Չելլինի]] - Benvenuto Cellini - ([[Հեկտոր Բերլիոզ]])։ Բեռլիոզի առաջին ավարտին հասցված օպերան է, առանձնանում է իր հմուտ և բարդ պարտիտուրայով, որը կատարման համար բավականին դժվարին է<ref>Viking p. 92</ref>։ *1840 - [[Ֆավորիտուհի (օպերա)|Ֆավորիտուհի]] - La favorite - ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Ֆրանսիական բեմի համար նախատեսված այս օպերան Դոնիցետտին գրել է ֆրանսիական «մեծ օպերայի» ժանրի ոճին ու կանոններին համապատասխան<ref name="Viking p. 285">Viking p. 285</ref>։ *1840 - [[Գնդի դուստրը]] - La fille du régiment - ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Ֆրանսիական «կոմիկական օպերայի» (''opéra comique'') ժանրում գրված Դոնիցետտիի լավագույն օպերան<ref name="Viking p. 285" />։ * 1842 - [[Որսագողը]] - Der Wildschütz- ([[Ալբերտ Լորցինգ]])։ Համարվում է Լորցինգի «կոմիկական գլուխգործոցը», նպատակ էր հետապնդում ցույց տալ, որ գերմանական կոմիկական օպերան կարող է մրցակցել իտալական «օպերա բուֆֆա» (''opera buffa'') և ֆրանսիական «օպերա կոմիկ» (''opéra comique'') ժանրերում գրված օպերաների հետ<ref>Viking p. 584</ref>։ *1842 - [[Նաբուկկո]] - Nabucco - ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Թեև սա Վերդիի առաջին օպերան չէր, սակայն իտալացի կոմպոզիտորը այն համարում էր իր ստեղծագործական կարիերայի իսկական սկիզբը։ Օպերայի համարներից մեծ ժողովրդայնություն է վայելում և հաճախ անջատ է կատարվում «Va, pensiero» խմբերգը<ref name="Parker">Roger Parker, writing in ''Grove''</ref>։ *1842 - [[Ռիենցի (օպերա)|Ռիենցի]] - Rienzi- ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Վագների՝ վաղ շրջանի ստեղծագործություններից մեկը։ Գերմանացի կոմպոզիտորի՝ «մեծ օպերայի» ավանդույթներին համաձայն գրված ստեղծագործություն է<ref>Viking p. 1177</ref>։ *1842 - [[Ռուսլան և Լյուդմիլա (օպերա)|Ռուսլան և Լյուդմիլա]] - Руслан и Людмила - ([[Միխայիլ Գլինկա]])։ Պուշկինի համանուն պոեմի հիման վրա Գլինկայի կողմից գրված այս օպերան մեծ ազդեցություն է ունեցել հետագա ռուս կոմպոզիտորների վրա<ref>Viking p. 368</ref>։ *1843 - [[Թռչող հոլանդացի (օպերա)|Թռչող հոլանդացի]] ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Վագները համարում էր իր այս գերմանական ռոմանտիկ օպերան իր օպերային կոմպոզիտորական կարիերայի իսկական սկիզբ<ref>Viking p. 1179</ref>։ *1843 - [[Դոն Պասքուալե]] - Don Pasquale - ([[Գաետանո Դոնիցետտի]])։ Դոնիցետտիի այս «կոմիկական գլուխգործոցը» "opera buffa" աժանրում գրված նրա վերջին նշանակալի ձեռքբերումն է<ref>Viking p. 288</ref>։ *1844 - [[Էրնանի (օպերա)|Էրնանի]] - Ernani - ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Իր դրամատիկական ներգործությամբ առանձնացող Վերդիի վաղ շրջանի ստեղծագործություններից մեկը<ref>Viking p. 1128</ref>։ *1845 - [[Տանհոյզեր]] - Tannhäuser - ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Համարվում է Վագների «ամենամիջնադարյան» ստեղծագործությունը, նկարագրում է հեթանոսական ազատ սեր կրքի և քրիստոնյա առաքինի սիրո միջև հակամարտությունը<ref>Viking p. 1181</ref>։ *1846 - [[Աթթիլա (օպերա)|Աթթիլա]] - Attila- ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Այս օպերայի ստեղծման ժամանակ Վերդին վատառողջ էր, ինչի պատճառով այն ունեցել է չափավոր հաջողություն առաջնախաղի ժամանակ, թեև ինքը՝ կոմպոզիտորն այն համարում էր առ այդ պահն իր հորինած լավագույն օպերան<ref name="Viking p. 1132">Viking p. 1132</ref>։ *1846 - [[Ֆաուստի նզովքը]] ([[Հեկտոր Բեռլիոզ]])։ Ընկճվելով օպերա գրելու պատվերի բացակայությունից՝ Բեռլիոզը ստեղծել է «Ֆաուստի նզովքը» որպես «դրամատիկ լեգենդ»՝ նախատեսված համերգային կատարման համար։ Վերջին տարիներին այն հաջողությամբ բեմադրվում է որպես օպերա, թեև երաժշտական քննադատ Դևիդ Քեյրնսը բնութագրում է այն որպես «կինեմատոգրաֆիական»<ref name="Viking p. 94">Viking p. 94</ref>։ *1847 - [[Մակբեթ (օպերա)|Մակբեթ]] - ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Վերդիի առաջին ձեռնարկը Շեքսպիրի պիեսի հիման վրա օպերա ստեղծագործելու մեջ<ref name="Viking p. 1132"/>։ *1847 - [[Մարթա (օպերա)|Մարթա]] - Martha - ([[Ֆրիդրիխ ֆոն Ֆլոտով]])։ Ֆլոտովը անթաքույց փորձել է իր ժամանակի հանդիսատեսի ճաշակին համապատասխան կոմիկական և, որոշ չափով, սենտիմենտալ օպերա ստեղծել<ref>Viking p. 328</ref>։ *1849 - [[Վինձորի ուրախ կանայք]] ([[Օտտո Նիկոլաի]])։ Նիկոլաիի միակ գերմաներեն օպերան համարվում է նրա գլուխգործոցը և ամենամնայուն հաջողությունը<ref>Viking p. 726</ref>։ *1849 - [[Մարգարե (օպերա)|Մարգարե]] -Le prophète - ([[Ջակոմո Մեյերբեր]])։ «Մեծ օպերա» 16-րդ դարում ապրած կրոնական մոլեռանդ Հովհաննես Լեյդենցու մասին<ref>Viking p. 661</ref>։ *1849 - [[Լուիզա Միլլեր (օպերա)|Լուիզա Միլլեր]] - Luisa Miller- ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Վերդիի երաժշտության երկրպագուները գտնում են, որ [[Ֆրիդրիխ Շիլլեր]]ի «Խարդավանք և սեր» «բուրժուական ողբերգության» օպերային ադապտացումը թերագնահատված է<ref>Viking p. 1138</ref>։ == 1850–1875 == [[Պատկեր:Wagner Luzern 1868.jpg|մինի|[[Ռիխարդ Վագներ]] (1868 թ. լուսանկար)]] * 1850 - [[Ջենովևա]] - Genoveva ([[Ռոբերտ Շուման]])։ Շումանի միակ փորձը օպերայի ժանրում համեմատաբար անհաջող էր, թեև ստեղծագործությունն ունեցել է իր հիացական գնահատողները՝ [[Ֆերենց Լիստ]]ից մինչև [[Նիկոլաուս Առնոնկուր|Նիկոլաուս Արնոնկուր]]։ * 1850 - [[Լոհենգրին]] - Lohengrin ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Վագների «միջին շրջանի» ստեղծագործություններից վերջինը։ * 1851 - [[Ռիգոլետտո (օպերա)|Ռիգոլետտո]] - Rigoletto ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Վերդիի միջին շրջանի երեք օպերաներից առաջինը և առավել նորարարականը, օպերային խաղացանկի հիմնասյուներից մեկն է։ * 1853 - [[Տրուբադուր (օպերա)|Տրուբադուր]] - Il trovatore ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Ռոմանտիկ մելոդրամա, որը համարվում է Վերդիի ամենամեղեդային պարտիտուրաներից մեկը։ * 1853 - [[Տրավիատա]] - La traviata ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Վիոլետտայի կերպարը՝ վերնագրում հիշատակված «ընկած կնոջ» մարմնավորումը, սոպրանո ձայնի համար գրված ամենահայտնի դերերգերից մեկն է։ * 1855 - [[Սիցիլիական ժամերգություն (օպերա)|Սիցիլիական ժամերգություն]] - Les vêpres siciliennes ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Օպերա, որտեղ ակնհայտ է [[Ջակոմո Մեյերբեր|Մեյերբեր]]ի ուժեղ ազդեցությունը։ * 1858 - [[Բաղդադի սափրիչը]] - Der Barbier von Bagdad ([[Պետեր Կորնելիուս]])։ Արևելյան թեմաներով կատակերգություն՝ գերմանական ռոմանտիկ օպերայի ավանդույթի շրջանակներում։ * 1858 - [[Օրփեոսը դժոխքում]] - Orphée aux enfers ([[Ժակ Օֆենբախ]])։ Օֆենբախի առաջին ամբողջական օպերետը՝ ցինիկ և երգիծական բնույթով, որը մինչ օրս վայելում է բացառիկ ժողովրդականություն։ * 1858 - [[Տրոյացիներ(օպերա)|Տրոյացիներ]] - Les Troyens ([[Հեկտոր Բեռլիոզ]])։ [[Էկտոր Բեռլիոզ|Բեռլիոզ]]ի ամենամեծ օպերան և ֆրանսիական դասական օպերային ավանդույթի գագաթնակետը։ * 1859 - [[Ֆաուստ (օպերա)|Ֆաուստ]] - Faust ([[Շառլ Գունո]])։ Ֆաուստի մասին լեգենդի բազմաթիվ երաժշտական մեկնաբանություններից Գունոյինը հանդիսատեսի շրջանում ամենասիրվածն էր, հատկապես [[Վիկտորյա (Մեծ Բրիտանիայի թագուհի)|Վիկտորյա թագուհու]] դարաշրջանում։ * 1859 - [[Պարահանդես-դիմակահանդես (օպերա)|Պարահանդես-դիմակահանդես]] - Un ballo in maschera ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Օպերան բախվեց գրաքննության, քանի որ սկզբնական տարբերակում ներկայացվում էր միապետի սպանությունը։ * 1862 - [[Բեատրիչե և Բենեդիկտ]] - Béatrice et Bénédict ([[Հեկտոր Բեռլիոզ]])։ Բեռլիոզի վերջին օպերան՝ նրա ողջ կյանքի ընթացքում [[Ուիլյամ Շեքսպիր|Շեքսպիր]]ի հանդեպ ունեցած հիացմունքի վերջնական պտուղը։ * 1862 - [[Ճակատագրի ուժը]] - La forza del destino ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Այս ողբերգությունը պատվիրվել էր Սանկտ Պետերբուրգի [[Մարիինյան թատրոն]]ի կողմից, և հնարավոր է՝ Վերդին ազդվել է ռուսական երաժշտական ավանդույթից։ * 1863 - [[Մարգարիտ որոնողները]] - Les pêcheurs de perles ([[Ժորժ Բիզե]])։ Չնայած առաջնախաղի ժամանակ ունեցած համեմատական անհաջողությանը՝ այսօր Բիզեի երկրորդ ամենահաճախ բեմադրվող օպերան է, հատկապես հայտնի իր տենոր–բարիտոն դուետով։ * 1864 - [[Չքնաղ Հեղինե]] - La belle Hélène ([[Ժակ Օֆենբախ]])։ Օֆենբախի լավագույն օպերետներից մեկը, այն հեգնանքով վերաիմաստավորում է հունական դիցաբանությունը։ * 1865 - [[Աֆրիկանուհին]]- L'Africaine ([[Ջակոմո Մեյերբեր]])։ Մեյերբերի վերջին մեծ օպերան, որի առաջնախաղը տեղի ունեցավ հեղինակի մահվանից հետո։ * 1865 - [[Տրիստան և Իզոլդա (օպերա)|Տրիստան և Իզոլդա]] - Tristan und Isolde ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Ռոմանտիկ ողբերգություն, Վագների ամենաարմատական ստեղծագործությունը և երաժշտության պատմության ամենահեղափոխական գործերից մեկը։ «[[Տրիստան ակորդ]]ը» սկիզբ դրեց ավանդական տոնայնության քայքայմանը։ * 1866 - [[Մինյոն]] - Mignon ([[Ամբրուազ Թոմա]])։ Քնարական օպերա՝ ներշնչված Գյոթեի «Վիլհելմ Մայստերի աշակերտությունը» վեպից. Թոմայի ամենահաջող գործերից մեկը՝ «Համլետ»-ի հետ միասին։ * 1866 - [[Վաճառված հարսնացուն]] ([[Բեդրժիխ Սմետանա]])։ Ժողովրդական կատակերգություն, Սմետանայի ամենահաճախ բեմադրվող օպերան։ * 1867 - [[Դոն Կարլոս (օպերա)|Դոն Կարլոս]] ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Շիլլերի դրամայի հիման վրա գրված ֆրանսիական մեծ օպերա, որն այսօր համարվում է Վերդիի առավել կարևոր ստեղծագործություններից մեկը։ * 1867 - [[Ռոմեո և Ջուլիետ (օպերա)|Ռոմեո և Ջուլիետ]] ([[Շառլ Գունո]])։ Շեքսպիրի ողբերգության Գունոյի երաժշտական մեկնաբանությունը՝ նրա երկրորդ ամենահայտնի ստեղծագործությունը։ * 1868 - [[Նյուրնբերգի մայսթերզինգերները]] - Die Meistersinger von Nürnberg ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Վագների հասուն շրջանի միակ կատակերգական օպերան, որն անդրադառնում է արվեստում ավանդույթի և նորարարության բախմանը։ * 1868 - [[Համլետ (օպերա)|Համլետ]] - Hamlet ([[Ամբրուազ Թոմա]])։ Օպերա, որը զգալի ազատություններ է թույլ տալիս Շեքսպիրի սյուժեի նկատմամբ։ * 1868 - [[Պերիկոլա (օպերա)|Պերիկոլա]] - La Périchole ([[Ժակ Օֆենբախ]])։ Այս օպերետը, որը տեղի ունենում [[Պերու]]ում, միահյուսում է հումորը և զգացմունքայնությունը։ * 1868 - [[Մեֆիստոֆել]] - Mefistofele ([[Արիգո Բոյտո]])։ Չնայած առավել հայտնի է որպես Վերդիի լիբրետիստ, Բոյտոն նաև կոմպոզիտոր էր և երկար տարիներ աշխատել է «Ֆաուստ»ի այս երաժշտական տարբերակի վրա։ * 1868 - [[Արշակ Բ (օպերա)|Արշակ Բ]] ([[Տիգրան Չուխաճյան]])։ Առաջին հայկական օպերան։ * 1869 - [[Հռենոսի ոսկին]] (Նիբելունգների մատանին, նախերգ) - Das Rheingold ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ «Մատանու» տետրալոգիայի նախերգանքը, որը պատմում է մատանու ստեղծման և դրա վրա դրված անեծքի մասին։ * 1870 - [[Վալկիրիա]] (Նիբելունգների մատանին, մաս 1) - Die Walküre ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ «Մատանու» երկրորդ մասը՝ Զիգմունդի և Զիգլինդեի սիրո, ինչպես նաև Վալկիրիա Բրյունհիլդի և Վոտանի հակամարտության պատմությունը։ * 1871 - [[Աիդա (օպերա)|Աիդա]] -Aida ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Պարունակում է օպերային գրականության ամենահայտնի տենորային արիաներից մեկը՝ Celeste Aida-ն։ * 1874 - [[Բորիս Գոդունով (օպերա)|Բորիս Գոդունով]] - Борис Годунов ([[Մոդեստ Մուսորգսկի]])։ Մեծ պատմական դրամա, որը պատկերում է 17-րդ դարի սկզբին Ռուսաստանի անկումը դեպի անիշխանություն։ * 1874 - [[Չղջիկ (օպերա)|Չղջիկ]] - Die Fledermaus ([[Յոհան Շտրաուս]])։ Հավանաբար բոլոր ժամանակների ամենահայտնի օպերետը։ * 1875 - [[Կարմեն (օպերա)|Կարմեն]] - Carmen ([[Ժորժ Բիզե]])։ Ֆրանսիական օպերայի ամենահայտնի գործերից մեկը․ առաջնախաղի ժամանակ քննադատները ցնցված էին Բիզեի կողմից հաջողած ռոմանտիզմի և ռեալիզմի համադրությունից։ == 1876–1899 == [[Պատկեր:Giuseppe Verdi by Giovanni Boldini.jpg|մինի|[[Ջուզեպպե Վերդի]] ]] * 1876 - [[Զիգֆրիդ]] ([[Նիբելունգի մատանին]], մաս 2) - Siegfried ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ «Նիբելունգի մատանին» քառերգության երրորդ մասը, որտեղ հերոս Զիգֆրիդը սպանում է Ֆաֆներ վիշապին, տիրանում մատանուն և ազատում Բրունհիլդին կախարդանքից: * 1876 - [[Աստվածների մթնշաղը]] ([[Նիբելունգի մատանին]], մաս 3) - Götterdämmerung ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Քառերգության եզրափակիչ մասում անեծքն ի կատար է ածվում՝ հանգեցնելով Զիգֆրիդի ու Բրունհիլդի մահվանը և հենց աստվածների կործանմանը: * 1876 - [[Ջոկոնդա (օպերա)|Ջոկոնդա]] - La Gioconda ([[Ամիլկարե Պոնկիելլի]])։ Վերդիի «Դոն Կարլոսից» և «Աիդայից» բացի, սա միակ իտալական «մեծ օպերան» է (grand opera), որը պահպանվել է միջազգային խաղացանկում: * 1877 - [[Աստղը (օպերա)|Աստղը]] - L'étoile ([[Էմանուել Շաբրիե]])։ Այս կատակերգական գործը նկարագրվել է որպես «Կարմենի», Գիլբերտի և Սալիվանի օպերետների խառնուրդ՝ Օֆենբախի զգալի ազդեցությամբ: * 1877 - [[Սամսոն և Դալիլա]] - Samson and Delilah ([[Քամիլ Սեն-Սանս]])։ Աստվածաշնչային թեմայով օպերա, որը կրել է Վագների ստեղծագործությունների ուժեղ ազդեցությունը: * 1879 - [[Եվգենի Օնեգին (օպերա)|Եվգենի Օնեգին]] - Евгений Онегин ([[Պյոտր Իլյիչ Չայկովսկի]])։ Չայկովսկու ամենահայտնի օպերան՝ հիմնված Ալեքսանդր Պուշկինի չափածո վեպի վրա: Կոմպոզիտորն իրեն շատ առումներով նույնացնում է հերոսուհու՝ Տատյանայի հետ: * 1881 - [[Հերովդիադե]] - Hérodiade ([[Ժյուլ Մասնե]])։ Օպերա, որը պատմում է Սալոմեի աստվածաշնչյան պատմությունը. Մասնեի գործը ստվերվեց նույն թեմայով Ռիխարդ Շտրաուսի հետագա մշակմամբ: * 1881 - [[Հոֆմանի հեքիաթները]] - Les contes d'Hoffmann ([[Ժակ Օֆենբախ]])։ Լուրջ ստեղծագործություն գրելու Օֆենբախի փորձը մնաց անավարտ նրա մահվան պատճառով: Այնուամենայնիվ, այն այսօր նրա ամենաշատ բեմադրվող օպերան է: * 1881 - [[Սիմոն Բոկանեգրա (օպերա)|Սիմոն Բոկանեգրա]] - Simon Boccanegra ([[Ջուզեպե Վերդի]])։ Վերդին հիմնովին վերանայեց այս օպերան առաջին բեմադրությունից քսան տարի անց: * 1882 - [[Պարսիֆալ (օպերա)|Պարսիֆալ]] - Parsifal ([[Ռիխարդ Վագներ]])։ Վագների վերջին օպերան Սուրբ Գրաալի լեգենդի մասին «տոնական ներկայացում» է: * 1882 - [[Ձյունանուշիկը (օպերա)|Ձյունանուշիկը]] - Снегурочка ([[Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակով]])։ Ռիմսկի-Կորսակովի ամենաքնարական գործերից մեկը: * 1883 - [[Լակմե]] - Lakmé ([[Լեո Դելիբ]])։ Այս կոմիկական օպերան, որի գործողությունները տեղի են ունենում Հնդկաստանում բրիտանական տիրապետության ժամանակ, հայտնի է իր «Ծաղիկների դուետով» և «Զանգակների արիայով»: * 1884 - [[Մանոն]] -Manon ([[Ժյուլ Մասնե]])։ «Վերտերի» հետ մեկտեղ Մասնեի ամենատևական հաջողություն ունեցող գործը: * 1885 - [[Գնչուների բարոնը]] ([[Յոհան Շտրաուս]])։ Շտրաուսի այս օպերետը նպատակ ուներ մեղմել լարվածությունը ավստրիացիների և հունգարացիների միջև Հաբսբուրգյան կայսրությունում: * 1886 - [[Խովանշչինա]] - Хованщина ([[Մոդեստ Մուսորգսկի]])։ Ռուսաստանի պատմության մասին Մուսորգսկու երկրորդ մեծ էպոսը մնաց անավարտ նրա մահվան պատճառով: * 1887 - [[Օթելլո (Վերդիի օպերա)|Օթելլո]] - Otello ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Վերդիի ուշ շրջանի գլուխգործոցներից առաջինը, որի լիբրետոն գրել է Արիգո Բոյտոն: * 1890 - [[Գեղջկական ասպետություն]] - Cavalleria rusticana ([[Պիետրո Մասկանի]])։ Հանդիսատեսի մշտական սիրելին. այս մեկ գործողությամբ օպերան սովորաբար բեմադրվում է Լեոնկավալոյի «Պայացների» հետ միասին: * 1890 - [[Իշխան Իգոր]] - Князь Игорь ([[Ալեքսանդր Բորոդին]])։ Բորոդինը 17 տարի ընդհատումներով աշխատեց այս օպերայի վրա, սակայն այդպես էլ չավարտեց այն: Առավել հայտնի է իր «Պոլովեցյան պարերով»: * 1890 - [[Պիկովայա դամա]] - Пиковая дама ([[Պյոտր Իլյիչ Չայկովսկի]]): Իր եղբորը և միաժամանակ լիբրետոյի հեղինակին ուղղված նամակում կոմպոզիտորն ասել է, որ «այս օպերան գլուխգործոց է»: * 1891 - [[Ֆրից ընկեր]] - L'amico Fritz ([[Պիետրո Մասկանի]])։ Այս գործը համարվում է «կիսալուրջ օպերայի» (opera semiseria) ուշ օրինակ: * 1892 - [[Իոլանտա]] - Иоланта ([[Պյոտր Չայկովսկի]])։ Չայկովսկու վերջին քնարական օպերան՝ գրված եղբոր՝ Մոդեստի լիբրետոյի հիման վրա: * 1892 - [[Վալլի]] -La Wally ([[Ալֆրեդո Կատալանի]])։ Սովորաբար համարվում է Կատալանիի գլուխգործոցը: * 1892 - [[Պայացներ]] - Pagliacci ([[Ռուջերո Լեոնկավալո]])։ [[Վերիզմ]]ի ժանրի ամենահայտնի օպերաներից մեկը, որը սովորաբար զուգակցվում է Մասկանիի «Գեղջկական ասպետության» հետ: * 1892 - [[Վերթեր (օպերա)|Վերթեր]] - Werther ([[Ժյուլ Մասնե]])։ «Մանոնի» հետ մեկտեղ սա Մասնեի ամենահայտնի օպերան է: * 1893 - [[Ֆալստաֆ]] - Falstaff ([[Ջուզեպպե Վերդի]])։ Վերդիի վերջին օպերան, որը նույնպես գրվել է Բոյտոյի լիբրետոյի հիման վրա: * 1893 - [[Հենզել և Գրետել]] - Hänsel und Gretel ([[Էնգելբերտ Հումպերդինկ]])։ Հայտնի հեքիաթը Հումպերդինկի ձեռամբ ստացավ լիարժեք վագներյան օպերային մշակում: * 1893 - [[Մանոն Լեսկո (օպերա)|Մանոն Լեսկո]] - Manon Lescaut ([[Ջակոմո Պուչչինի]])։ Այս գործի հաջողությունը հաստատեց Պուչինիի համբավը որպես առաջնակարգ ժամանակակից կոմպոզիտոր: * 1894 - [[Թայիս (օպերա)|Թայիս]] - Thaïs ([[Ժյուլ Մասնե]])։ Օպերա, որը ներառում է հայտնի «Մեդիտացիա» (Խորհրդածություն) ինտերլյուդը: * 1896 - [[Անդրե Շենիե (օպերա)|Անդրե Շենիե]] - Andrea Chénier ([[Ումբերտո Ջորդանո]])։ Լուիջի Իլիկայի լիբրետոյի հիման վրա գրված այս վերիստական դրաման Ջորդանոյի ամենահայտնի օպերան է: * 1896 - [[Բոհեմ (օպերա)|Բոհեմ]] - La bohème ([[Ջակոմո Պուչչինի]])։ Ասում են, թե [[Կլոդ Դեբյուսի|Դեբյուսի]]ն նշել է, որ ոչ ոք ավելի լավ չի պատկերել այդ ժամանակվա Փարիզը, քան Պուչինին «Բոհեմում»: * 1898 - [[Սադկո]] - Садко ([[Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակով]])։ Այս օպերայից «Վարյագ հյուրի երգը» չափազանց հայտնի է դարձել Ռուսաստանում: == 1900–1920 == [[Պատկեր:GiacomoPuccini.jpg|մինի|աջից|upright| Ջակոմո Պուչչինի]] * 1900 - [[Լուիզա (օպերա)|Լուիզա]] - Louise ([[Գուստավ Շարպանտիե]]) * 1900 - [[Տոսկա]] - Tosca ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1901 - [[Ջրահարս (օպերա)|Ջրահարս]] - Rusalka ([[Անտոնին Դվորժակ]]) * 1902 - [[Ադրիանա Լեկուվրեր]] - Adriana Lecouvreur ([[Ֆրանչեսկո Չիլեա]]) * 1902 - [[Պելեաս և Մելիսանդե (օպերա)|Պելեաս և Մելիսանդե]] - Pelléas et Mélisande ([[Կլոդ Դեբյուսի]]) * 1904 - [[Ենուֆա]] - Jenůfa ([[Լեոշ Յանաչեկ]]) * 1904 - [[Մադամ Բատերֆլայ]] - Madama Butterfly ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1905 - [[Սալոմե (օպերա)|Սալոմե]] - Salome ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1907 - [[Լեգենդ անտեսանելի Կիտեժ քաղաքի և կույս Ֆևրոնիայի մասին]] ([[Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակով]]) * 1908 - «[[Անուշ (օպերա)|Անուշ]]» ([[Արմեն Տիգրանյան (երգահան)|Արմեն Տիգրանյան]]) * 1909 - [[Էլեկտրա (օպերա)|Էլեկտրա]] - Elektra ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1909 - [[Ոսկի աքլորիկը]] ([[Նիկոլայ Ռիմսկի-Կորսակով]]) * 1910 - [[Դոն Կիխոտ (օպերա)|Դոն Կիխոտ]] - Don Quichotte ([[Ժյուլ Մասնե]]) * 1910 - [[Աղջիկը Արևմուտքից]] - La fanciulla del West ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1911 - [[Վարդի ասպետը]] - Der Rosenkavalier ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1911 - [[Իսպանական ժամ]] - L'heure espagnole ([[Մորիս Ռավել]]) * 1912 - [[Արիադնեն Նաքսոսում]] - Ariadne auf Naxos ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1917 - [[Պալեստրինա (օպերա)|Պալեստրինա]] - Palestrina ([[Հանս Պֆիցներ]]) * 1918 - [[Կապուտամորուսի դղյակը]] ([[Բելա Բարտոկ]]) * 1918 - [[Ջանի Սկիկի]] - Gianni Schicchi ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1918 - [[Թիկնոց (օպերա)|Թիկնոց]] - Il tabarro ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1918 - [[Քույր Անջելիկա]] - Suor Angelica ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1919 - [[Անստվեր կինը]] - Die Frau ohne Schatten ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1920 - [[Մեռյալ քաղաքը]] - Die tote Stadt ([[Էրիխ Կորնգոլդ]]) == 1921–1944 == [[Պատկեր:Strauss richard.jpg|մինի|[[Ռիխարդ Շտրաուս]]]] * 1921 - [[Կատյա Կաբանովա]] - Káťa Kabanová ([[Լեոշ Յանաչեկ]]) * 1921 - [[Սեր երեք նարինջների հանդեպ]] - Любовь к трем апельсинам ([[Սերգեյ Պրոկոֆև]]) * 1924 - [[Ինտերմեցցո (օպերա)|Ինտերմեցցո]] - Intermezzo ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1924 - [[Փոքրիկ խորամանկ աղվեսը]] ([[Լեոշ Յանաչեկ]]) * 1925 - [[Դոկտոր Ֆաուստ]] - Doktor Faust ([[Ֆերուչչո Բուզոնի]]) * 1925 - [[Երեխան և կախարդանքը]] - L'enfant et les sortilèges ([[Մորիս Ռավել]]) * 1925 - [[Վոցցեկ]] - Wozzeck ([[Ալբան Բերգ]]) * 1926 - [[Մակրոպուլոսի գործը]] ([[Լեոշ Յանաչեկ]]) * 1926 - [[Տուրանդոտ (օպերա)|Տուրանդոտ]] - Turandot ([[Ջակոմո Պուչչինի]]) * 1927 - [[Էդիպոս արքա (օպերա)|Էդիպոս արքա]] - Oedipus Rex ([[Իգոր Ստրավինսկի]]) * 1928 - [[Երեքգրոշանոց օպերա]] ([[Կուրտ Վեյլ]]) * 1929 - [[Քիթը]] - Нос ([[Դմիտրի Շոստակովիչ]]) * 1930 - [[Մահագոնի քաղաքի վերելքն ու անկումը]] ([[Կուրտ Վեյլ]]) * 1930 - [[Մեռյալների տնից]] ([[Լեոշ Յանաչեկ]]) * 1930 - [[Ալմաստ (օպերա)|Ալմաստ]] ([[Ալեքսանդր Սպենդիարյան]]) * 1932 - [[Մովսես և Ահարոն]] - Moses und Aron ([[Առնոլդ Շոնբերգ]]) * 1933 - [[Առաբելլա]] - Arabella ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1934 - [[Մցենսկի լեդի Մակբեթը]] - Леди Макбет Мценского уезда ([[Դմիտրի Շոստակովիչ]]) * 1935 - [[Լռակյաց կինը]] - Die schweigsame Frau ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) * 1935 - [[Պորգի և Բեսս]] - Porgy and Bess ([[Ջորջ Գերշվին]]) * 1937 - [[Լուլու (օպերա)|Լուլու]] - Lulu ([[Ալբան Բերգ]]) * 1938 - [[Նկարիչ Մատիսը]] - Mathis der Maler ([[Պոլ Հինդեմիթ]]) * 1942 - [[Կապրիչչո (օպերա)|Կապրիչչո]] - Capriccio ([[Ռիխարդ Շտրաուս]]) == 1945- առ այսօր == [[Պատկեր:Benjamin Britten, London Records 1968 publicity photo for Wikipedia crop.jpg|մինի|Բենջամին Բրիտտեն]] * 1945 - [[Փիթեր Գրայմս]] - Peter Grimes ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1945 - [[Պատերազմ և խաղաղություն (օպերա)|Պատերազմ և խաղաղություն]] - Война и мир ([[Սերգեյ Պրոկոֆև]]) * 1946 - [[Պսակը մենաստանում]] - Обручение в монастыре ([[Սերգեյ Պրոկոֆև]]) * 1946 - [[Մեդիում (օպերա)|Մեդիում]] - The Medium ([[Ջան Կարլո Մենոտտի]]) * 1947 - [[Ալբերտ Հերրինգ]] - Albert Herring ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1947 - [[Հեռախոս (օպերա)|Հեռախոս]] - The Telephone, or L'Amour à trois ([[Ջան Կարլո Մենոտտի]]) * 1950 - [[Հյուպատոսը (օպերա)|Հյուպատոսը]]- The Consul ([[Ջան Կարլո Մենոտտի]]) * 1951 - [[Ամալը և գիշերային այցելուները]] - Amahl and the Night Visitors ([[Ջան Կարլո Մենոտտի]]) * 1951 - [[Բիլլի Բադ]] - Billy Budd ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1951 - [[Ստահակի արկածները]] - The Rake's Progress ([[Իգոր Ստրավինսկի]]) * 1954 - [[Հրե հրեշտակ]] - Огненный ангел ([[Սերգեյ Պրոկոֆև]]) * 1954 - [[Պտուտակի շրջապտույտը]] - The Turn of the Screw ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1956 - [[Կանդիդ (օպերա)|Կանդիդ]] - Candide ([[Լեոնարդ Բերնսթայն]]) * 1957 - [[Կարմելիտուհիների երկխոսությունները]] - Dialogues of the Carmelites ([[Ֆրանսիս Պուլենկ]]) * 1958 - [[Վանեսսա]] - Vanessa ([[Սեմյուել Բարբեր]]) * 1959 - [[Մարդկային ձայն (օպերա)|Մարդկային ձայն]] - La voix humaine ([[Ֆրանսիս Պուլենկ]]) * 1960 - [[Միջամառային գիշերվա երազ (օպերա)|Միջամառային գիշերվա երազ]] ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1969 - [[Լուդունի դևերը]] - The Devils of Loudun ([[Կրժիշթոֆ Պենդերեցկի]]) * 1973 - [[Մահ Վենետիկում (օպերա)|Մահ Վենետիկում]] - Death in Venice ([[Բենջամեն Բրիտտեն]]) * 1978 - [[Մեծ սարսափ]] - Le Grand Macabre ([[Գիորգի Լիգետի]]) * 1983 - [[Սուրբ Ֆրանսիսկ Ասիզցի]] - Saint-François d'Assise ([[Օլիվեր Մեսսայեն]]) * 1984 - [[Արքան լսում է]] - Un re in ascolto ([[Լուչանո Բերիո]]) * 1984 - [[Էխնատոն]] - Akhnaten ([[Ֆիլիպ Գլասս]]) * 1987 - [[Նիքսոնը Չինաստանում]] - Nixon in China ([[Ջոն Ադամս (երգահան)|Ջոն Ադամս]]) == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Օպերա]] [[Կատեգորիա:Ցանկեր:Մշակույթ]] ga2mdxz0iz703jo1ojdxwepxiwirhiz 0 35786 10722375 7970272 2026-04-08T20:25:28Z CommonsDelinker 212 "Golden_snitch_(cropped).jpg" Ֆայլը Ջնջվել է: Վիքիպահեստում՝ [[c:User:Infrogmation|Infrogmation]] մասնակցի կողմից: Պատճառը սա է՝ per [[:c:Commons:Deletion requests/File:Golden snitch (cropped).jpg|]]: 10722375 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} [[Պատկեր:Quidditch Tactics.jpg|մինի]] '''Քվիդիչ''' ({{lang-en|Quidditch}}), հորինված մարզական խաղ, որը խաղում են [[Հարրի Փոթեր (կերպար)|Հարրի Փոթեր]]ի մասին [[Ջոան Ռոուլինգ]]ի գրած վեպերի հերոսները։ Քվիդիչ խաղում են ցախավելի վրա նստած։ Այն ամենատարածված և ճանաչված խաղն է կախարդների շրջանում, և ինչպես Ռուբեուս Հագրիդն է ասում, համարժեք է մագլների ֆուտբոլին։ Խաղի իմաստը խաղի ընթացքում ավելի շատ միավորներ հավաքելն է քան հակառակորդը։ == Պատմություն == Քվիդիչն իր անունը ստացել է Քուիդիտչ ճահճուտի տեղանունից, որտեղ առաջին անգամ խաղացել են Քվիդիչ։ Գերթիե Քեդլ անունով կախարդը 1050 թվականներին ապրելիս է եղել այդ ճահճուտի մոտակայքում և իր օրագրում ներկայացրել է Քվիդիչի առաջին խաղը, ապա նաև խաղի զարգացումը` էվոլյուցիան։ Նրա առաջին գրառումը իր զայրույթին առժանացած կախարդների մասին էր, ովքեր ցախավելներին նստած թռչում էին և գնդակով ինչ֊որ խաղ խաղում ճահճուտի մոտակայքում։ Երբ գնդակը առաջին անգամ ընկավ նրա կաղամբի արտի մեջ, նա բռնագրավեց այն և կապարդեց խաղացողներից մեկին, ով համարձակվել էր հետ խնդրել գնդակը։ Երկրորդ անգամ նրա օրագրում Քվիդիչի մասին հիշատակվում է, երբ նրանք թևաթափ չեն լինում և պատրաստում են իենց համար այլ գնդակ ու սկսում խաղալ օգտագործելով ճահճուտի վերջում գտնվող ծառերը որպես դարպաս֊օղակներ։ Սա Քուոֆլի և դարսպաս֊օղակների նախատիպն էր։ Երրորդ անգամ հիշատակվում է կախարդված ժայռերի կտորներ, որոնց նպատակը ցախավելի վրայից խաղացողների գցելն էր։ Սա ներկայացվում է որպես Բլաջերների նախատիպ։ Ժամանակագրությունը 100 տարով ընդհատվում է և շարունակվում միայն 1150 թվականին, երբ Գուդվին Կնին անունով կախարդը իր նամակում պատմում է մի խաղի մասին, որը այդ ժամանակ կոչվում էր Կվիդիչ։ Նշվում է նաև արդեն ձևավորված թիմերի, հանդերձանքի և տիտղոսների մասին, որոնք տրվում էին խաղացողներին և թիմերին։ Նրա նմակում նշված տեղեկություններից պարզ է դառնում, որ Որսորդները (անգլերեն` Chasers) նախնական շրջանում հայտնի էին որպես «Cathers», իսկ Բլաջերը` (անգլերեն` Bludger) «Blooder»։ Նրա նամակի մեջ նաև նշվում է 3 տակառի մասին, որոնք կանգնեցված էին երկար ոտքերի վրա և օգտագործվում էին գոլ խփելու համար, որպես դարպասներ։ Ինչպես հայտնի է դառնում նամակից 1150 թվականին խաղը արդեն շատ նման թր այսօրվա Քվիդիչին, միակ բանը եր պակասում էր դա Ոսկե Սնիչն էր։ Ոսկե Սնիչը դարձավ խաղի մաս միայն 1269 թվականին։ Այս տեղեկությունը մեզ հայտնի է դառնում Բարբերուս Բրաջից, ով Wizards' Council֊ի (մոգական համայնքի հարցերի լուծման համար նախատեսված մարմին) առաջնորդն էր։ Այնքան մեծ էր խաղի հանդեպ հետաքրքրությունը, որ Wizards' Council֊ը տրամադրում էր 150 գալեոն այն խաղացողին, ով կբռներ թռչունին` Ոսկե Սնիչը։ == Կազմակերպություններ == «Կախարդական խաղերի և սպորտի վարչություն» տեղակայված է Մեծ Բրիտանիայոի և Իռլանդիայի Քվիդիչի կենտրոնակայանում, որը համագործակցում է մի շարք, միջազգային կազմակերպություններկ հետ։ «Քվիդիչի կոմիտե, Կախարդների միջազգային կոնֆեդերացիա» միջազգային կախարդական կազմակերպություն է, որը կարգավորում է Քվիդիչի խնդիրները, և վերահսկում է այս խաղի բոլոր մրցույթները։ Կոմիտեն կազմակերպում է Քվիդիչի աշխարհի Առաջնությունը։ Մասնավորապես հանդիպումների համար հարմար վայր է գտնում, վերահսկում է հանդիսատեսի անդօրրը, և կազմակերպում կախարդական տրանսպորտով հանդիսատեսի անվտանգ տեղափոխումը։ Հանձնաժողովը զբաղվում է նաև միջազգային դատավորների (հավանաբար նաև նրանց վերապատրաստման) ընտրությամբ։ «Քվիդիչի միջազգային ասոցացիա» միջպետական կախարդական կազմակերպություն որը ստեղծված է համաձայնագրերի միջոցով հասնել որոը նպատակների իսկ ավելի կոնկրետ, Քվիդիչ խաղի ավելի ու ավելի բարելավմանը։ Ասոցիացիան կազմակերպում է խոշոր կախարդական սպորտային միջոցառումներ միջազգային մակարդակով։ Այսպիսով 1994թվականին Քվիդիչի Աշխարհի գավաթի համար, ասոցացյաին օգնում են բազմաթիվ կախարդական խաղեր և սպորտներ, Ինչպես նաև Մոգության նախարարությունը Բրիտանիայում։ « Քվիդիչի Միջազգային Ասոցացիաների Ֆեդերացիա» որը կազմակերպում է Քվիդիչի Աշխարհի Գավաթը չորս տարին մեկ անգամ։ == Հանդերձանք == Միչև խաղը կսկվի խաղացողների յուրաքանչյուրը պետք է ունենա որոշակի հանդերձանք։ Յուրաքանչհյուր խաղացող պետք է ունենա. # Ցախավել` թռչելու համար # Քվիդիչի սաղավարտ` գլուխը պաշտպանելու համար # Պաշտպանական ակնոց (անձրևի, կարկուտի դեպքում) # Ծնկի պաշտպանիչ # Սրունքի պաշտպանիչ # Բազուկների պաշտպանիչներ # Ձեռնոցներ Խաղացողները ունեն տարբեր դիրքեր, այդ պատճառով նրան նադերձանքը հաճախ տարբերվում է։ Օրինակ որսահալածները ունեն նաև զարկիչ` բալջերներին հարվածելու համար, իսկ դարպասապահները` գլխի և փորի պաշտպանիչներ։ Յուրաքանչյեւրբխաղացող պետք է հագնի իր թիմի համազգեստը, որպեսզի խաղի ժամանակ տարբերվի հակառակորդից։ Խաղացողների մեծ մասը իր համազգեստը գնում է «Որակյալ Քվիդիչ Առարկաներ» խանութից, որը գտնվում է Շեղաձիգ նրբանցքում։ == Օրենքներ == [[Պատկեր:The Making of Harry Potter 29-05-2012 (7387540180).jpg|մինի]] Խաղադաշտում խաղում են 7 հոգի ամեն թիմից։ Պահեստային խաղացողներ չկան։ Թիմերը թռչում են ցախավելների վրա՝ օվալաձև դաշտում, որոնց վերջնամասում կան 3 կլոր դարպասներ՝ օղակների տեսքով։ Ամեն գոլը թիմին բերում է 10 միավոր։ Խաղի նպատակն է հավաքել որքան հնարավոր շատ միավոր։ Խաղը ավարտվում է, երբ թիմի որսացողը բրնում է ոսկե սնիտչը, այդ իսկ պատճառով խաղը շատ երկար կարող է տևել։ Սնիտչ որսալը թիմին բերում է 150 միավոր և շատ դեպքերում հենց հաղթանակ։ Օրենքներ, որոնք ընդունվել են Մոգական սպորտի և խաղերի բաժնում՝ 1750 թվականին։ # Չնայած նրան, որ չկա թռիչքի բարձրության սահմանափակում՝ խաղացողները իրավունք չունեն խախտել դաշտի սահմանները։ Այդ դեպքում Քվոֆֆլը անցնում է հակառակորդ թիմի խաղացողներին։ # Թիմի ավագը կարող է խնդրել ընդմիջում, միայն այդ դեպքում խաղացողների ոտքը կարող է դիպչել գետնին։ Եթե խաղը ձգվում է 12 ժամ, ապա ընդմիջումը կարող է տևել 2 ժամ։ Եթե թիմը ընդմիջումից հետո պատրաստ չէ խաղը շարունակել գրանցվում է պարտություն # Մրցավարը կարող է նժանակել տուգանային հարված, որը իրացնում է թիմի որսորդը։ Տուգանայինի իրացման ժամանակ բոլոր խաղացողները կանգնում են իրացնողից հետ։ # Քվոֆֆլը խլելու ժամանակ հակառակորդը իրավունք չունի բռնել հակառակորդի մարմնի որևէ հատվածից։ # Վնասվածքի դեպքում թիմը ստիպված է խաղալ առանց փոխարինողի։ # Փայտիկ թույլատրվում է բերել խաղադաշտ, բայց օգտագործել խաղի ժամանակ չի թույլատրվում։ # Խաղը ավարտվում է սնիտչը որսալով կամ թիմի ավագների համաձայն որոշմամբ։ ==Իրական քվիդիչ== [[2005]] թվականին [[ԱՄՆ]]-ի [[Վերմոնտ]] նահանգի Միդլբերի քոլեջում ստեղծվել է իրական Քվիդիչ խաղը, որի հիմքում ընկած են նույն կանոնները։ == Հայտնի խաղացողներ == Այդ յոթ խաղացողներից երեքը կոչվում են հարձակվողներ։ Հարձակվող խաղացողները խաղում են քվոֆլներով։ Նրանց աշխատանքն է քվոֆլով գրավել դարպասները, Գրիֆֆինդորի հարձակվողներից մեկը Անջելիկան էր։ Երկու թիմում կա ևս մեկ խաղացող՝ դարպասապահը, որը պետք է հսկի իր թիմի դարպասները։ Հարրի Փոթեր վիպաշարում Գրիֆֆինդորի թիմի դարպասապահը Օլիվիեր Վուդն էր, ապա Ռոն Ուիզլին։ Երկու թիմում կան նաև պաշտպաններ, որոնք պետք է ամբողջ թիմին պաշտպանեն բլաջերներից։ Բլաջերները փոքրիկ մականի տեսք ունեցող գնդակներն են։ Հարրի Փոթեր վիպաշարում Գրֆֆինդորի թիմի պաշտպանները Ֆրեդ և Ջորջ Վիզլիներն էին։ Եվ վերջին ամենափոքր ու ամենակարևոր գնդակը ոսկե սնիչն է։ Ով որ բռնում է ոսկե սնիչը վաստակում է 150 միավոր։ Ոսկե սնիչներին բռնելու պարտականությունը որսկանինն է։ Նա չպետք է խառնվի ընդհանուր խաղին։ Գրիֆֆինդորի որսկանը Հարրի Փոթերն էր, իսկ Սլիզերինինը՝ Դրակո Մալֆոյը։ {{Հարրի Փոթեր}} [[Կատեգորիա:Հարրի Փոթեր]] [[Կատեգորիա:Հորինված մարզաձևեր]] [[de:Begriffe der Harry-Potter-Romane#Quidditch]] hx4u9815tqg8j95d5g7ctu0e4n3wdil 0 41856 10722535 8983756 2026-04-09T09:38:45Z Rob 5264 10722535 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Աննա Բոլեյն (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Օպերա | նկարագրում = սոպրանո երգչուհի [[Ջուդիտա Պաստա]], Գ. Դոնիցետտիի համանուն օպերայի Աննայի դերի առաջին կատարողը | ժանր = քնարական ողբերգություն | սյուժեի աղբյուր = Իպոլիտո Պոնդեմոնտո. «Հենրի VIII կամ Աննա Բոլեյն», Ալեսանդրո Պեպոլի. «Աննա Բոլեյն» պիեսներ | գործողությունների քանակ = 3 | գործողության ժամանակ = 1536 թ. | տևողություն = մոտ 3 ժամ 30 րոպե | առաջնախաղի վայր = [[Միլան]], «Կարկանո» թատրոն }} '''Աննա Բոլեյն''' ({{lang-it|Anna Bolena}}), իտալացի երգահան [[Գաետանո Դոնիցետտի]]ի քնարերգական օպերա երեք գործողությամբ։ Իտալերեն լիբրետտոյի հեղինակ՝ Ֆելիչե Ռոմանի` Իպոլիտո Պոնդեմոնտոյի «Հենրի VIII, կամ Աննա Բոլեյն» և Ալեսանդրո Պեպոլիի «Աննա Բոլեյն» պիեսների հիման վրա։ Օպերայի սյուժեի հիմքում ընկած է Անգլիայի արքա [[Հենրի VIII]]-ի կնոջ՝ [[Աննա Բոլեյն]]ի գլխատման պատմությունը։ Օպերայի առաջնախաղը տեղի է ունեցել 1830 թ. դեկտեմբերի 26-ին [[Միլան]]ի «Կարկանո» թատրոնում։ Քննադատների կողմից դասվում է Դոնիցետտիի լավագույն օպերաների թվին։ Անվանադերի լավագույն կատարողներից են հռչակավոր [[սոպրանո]]ներ [[Մարիա Կալլաս]]ը, [[Ջոան Սազերլենդ]]ը, [[Լեյլա Գենչեր]]ը և այլք։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * The Grove Book of Operas, Second Edition, Edited by Stanley Sadie and Laura Macy (Oxford, New York, et al.։ Oxford University Press, 2006), 784 pages. {{Օպերա-անավարտ}} {{Գաետանո Դոնիցետտիի օպերաները}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1830 բեմադրվածներ]] [[Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ]] a75kvntaq0gpm8eqdr8xmtt3m6dpy70 0 42487 10722541 9645717 2026-04-09T09:52:19Z Rob 5264 10722541 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ Օպերա | հայերեն անվանում = Պոպեայի թագադրությունը | բնօրինակ անվանում = L'incoronazione di Poppea | պատկեր = Sabina-poppaea.jpg | լայնություն = 250px | նկարագրություն = Պոպեա Սաբինան 16-րդ դարի նկարում | կոմպոզիտոր = [[Կլաուդիո Մոնտեվերդի]] | լիբրետտոյի հեղինակ = Ջովաննի Ֆրանչեսկո Բուզինելո | լիբրետտոյի լեզու = [[իտալերեն]] | սյուժեի աղբյուր = [[Տակիտոս]]. «Տարեգրության» 13-16-րդ գրքեր, [[Սվետոնիոս]]. «12 կայսրերի կյանքը», [[Դիոն Կասսիոս]]. «Հռոմեական պատմություն» | ժանր = | գործողությունների թիվ = 3 (սկզբնախաղով) | ստեղծման թիվ = 1642 թ. | առաջնախաղի թվական = 1642-43 թթ. | առաջնախաղի վայր = [[Վենետիկ]] }} '''Պոպեայի թագադրությունը''' ({{lang-it|L'incoronazione di Poppea}}), իտալացի երգահան [[Կլաուդիո Մոնտեվերդի]]ի [[օպերա]] (dramma musicale) նախախաղով և երեք գործողությամբ։ Իտալերեն [[լիբրետտո]]ն Ջովաննի Ֆրանչեսկո Բուզինելոյի՝ հիմնված [[Ներոն]]ի գահակալությանը վերաբերող հռոմեացի պատմիչների տեղեկությունների վրա ([[Տակիտոս]]ի «Տարեգրության» 13-16-րդ գրքերը և այլն)։ Առաջնախաղը կայացել է Վենետիկի Teatro Santi Giovanni e San Paolo թատրոնում 1642-1643 թթ. կառնավալային սեզոնի ընթացքում։ 1651 թվականին օպերայի` Նեապոլում բեմադրվելուց հետո այն մոռացվել է` մնալով միայն որպես երաժշտագիտական ուսումնասիրությունների առարկա։ Օպերայի նկատմամբ հետաքրքրությունը սկսել է վերականդենանալ 20-րդ դարի կեսերին։ 1960-ականներից ի վեր օպերան բազմիցս բեմադրվել և ձայնագրվել է։ Պարտիտուրայի բնօրինակ ձեռագիրը չի պահպանվել. 1650-ական թվականներից մեզ հասած երկու օրինակները զգալիորեն տարբերվում են միմյանցից, և յուրաքանչյուրը որոշ չափով տարբերվում է նաև լիբրետոյից։ Թե երաժշտության որքան մասն է իրականում պատկանում Կլաուդիո Մոնտեվերդիին, և որքանն է այլ հեղինակների ստեղծագործություն, մնում է վիճելի հարց։ Լիբրետոյի գոյություն ունեցող ոչ մի տարբերակ՝ տպագիր կամ ձեռագիր, հնարավոր չէ հստակորեն կապել Վենետիկում կայացած առաջին ներկայացման հետ, որի ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ։ Նախնական դերասանական կազմի վերաբերյալ տեղեկությունները սակավ են և մեծ մասամբ ենթադրական, և օպերայի առաջին հանրային ընդունման վերաբերյալ որևէ արձանագրություն չի պահպանվել։ Չնայած այս անորոշություններին՝ ստեղծագործությունը, որպես կանոն, համարվում է Մոնտեվերդիի օպերային կանոնի մաս՝ նրա վերջին և, հավանաբար, ամենանշանակալի գործը։ Ի տարբերություն ավանդական բարոյականության նորմերի՝ ըստ օպերայի սյուժեի հաղթանակ է տանում Պոպեայի և Ներոնի արտամուսնական կապը, թեև պատմությունը ցույց է տալիս, որ այդ հաղթանակը անցողիկ և անպտուղ էր։ Ջովաննի Ֆրանչեսկո Բուզենելլոի լիբրետոյում պատմության բոլոր գլխավոր կերպարները բարոյապես խոցելի են։ Գրված լինելով այն ժամանակ, երբ օպերայի ժանրը դեռևս ընդամենը մի քանի տասնամյակների պատմություն ուներ, օպերայի երաժշտությունը գնահատվում է իր ինքնատիպության, մեղեդայնության և կերպարների մարդկային հատկանիշների արտացոլման համար։ Այս ստեղծագործությունը նպաստեց թատերական երաժշտության սահմանների վերաիմաստավորմանը և հաստատեց Մոնտեվերդիին որպես իր ժամանակի առաջատար երաժշտական դրամատուրգ։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Արվեստ-անավարտ}} [[Կատեգորիա:1642 բեմադրվածներ]] [[Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ]] [[Կատեգորիա:Մոնտեվերդիի օպերաներ]] 5ts0xkkm5rfthbs9pko8v27ckkr9xrh 10722547 10722541 2026-04-09T11:18:48Z Rob 5264 10722547 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ Օպերա | հայերեն անվանում = Պոպեայի թագադրությունը | բնօրինակ անվանում = L'incoronazione di Poppea | պատկեր = Sabina-poppaea.jpg | լայնություն = 250px | նկարագրություն = Պոպեա Սաբինան 16-րդ դարի նկարում | կոմպոզիտոր = [[Կլաուդիո Մոնտեվերդի]] | լիբրետտոյի հեղինակ = Ջովաննի Ֆրանչեսկո Բուզինելո | լիբրետտոյի լեզու = [[իտալերեն]] | սյուժեի աղբյուր = [[Տակիտոս]]. «Տարեգրության» 13-16-րդ գրքեր, [[Սվետոնիոս]]. «12 կայսրերի կյանքը», [[Դիոն Կասսիոս]]. «Հռոմեական պատմություն» | ժանր = | գործողությունների թիվ = 3 (սկզբնախաղով) | ստեղծման թիվ = 1642 թ. | առաջնախաղի թվական = 1642-43 թթ. | առաջնախաղի վայր = [[Վենետիկ]] }} '''Պոպեայի թագադրությունը''' ({{lang-it|L'incoronazione di Poppea}}), իտալացի երգահան [[Կլաուդիո Մոնտեվերդի]]ի [[օպերա]] (dramma musicale) նախախաղով և երեք գործողությամբ։ Իտալերեն [[լիբրետտո]]ն Ջովաննի Ֆրանչեսկո Բուզինելոյի՝ հիմնված [[Ներոն]]ի գահակալությանը վերաբերող հռոմեացի պատմիչների տեղեկությունների վրա ([[Տակիտոս]]ի «Տարեգրության» 13-16-րդ գրքերը և այլն)։ Առաջնախաղը կայացել է Վենետիկի Teatro Santi Giovanni e San Paolo թատրոնում 1642-1643 թթ. կառնավալային սեզոնի ընթացքում։ 1651 թվականին օպերայի` Նեապոլում բեմադրվելուց հետո այն մոռացվել է` մնալով միայն որպես երաժշտագիտական ուսումնասիրությունների առարկա։ Օպերայի նկատմամբ հետաքրքրությունը սկսել է վերականդենանալ 20-րդ դարի կեսերին։ 1960-ականներից ի վեր օպերան բազմիցս բեմադրվել և ձայնագրվել է։ Պարտիտուրայի բնօրինակ ձեռագիրը չի պահպանվել. 1650-ական թվականներից մեզ հասած երկու օրինակները զգալիորեն տարբերվում են միմյանցից, և յուրաքանչյուրը որոշ չափով տարբերվում է նաև լիբրետոյից։ Թե երաժշտության որքան մասն է իրականում պատկանում Կլաուդիո Մոնտեվերդիին, և որքանն է այլ հեղինակների ստեղծագործություն, մնում է վիճելի հարց։ Լիբրետոյի գոյություն ունեցող ոչ մի տարբերակ՝ տպագիր կամ ձեռագիր, հնարավոր չէ հստակորեն կապել Վենետիկում կայացած առաջին ներկայացման հետ, որի ճշգրիտ ամսաթիվը հայտնի չէ։ Նախնական դերասանական կազմի վերաբերյալ տեղեկությունները սակավ են և մեծ մասամբ ենթադրական, և օպերայի առաջին հանրային ընդունման վերաբերյալ որևէ արձանագրություն չի պահպանվել։ Չնայած այս անորոշություններին՝ ստեղծագործությունը, որպես կանոն, համարվում է Մոնտեվերդիի օպերային կանոնի մաս՝ նրա վերջին և, հավանաբար, ամենանշանակալի գործը։ Ի տարբերություն ավանդական բարոյականության նորմերի՝ ըստ օպերայի սյուժեի հաղթանակ է տանում [[Պոպեա]]յի և Ներոնի արտամուսնական կապը, թեև պատմությունը ցույց է տալիս, որ այդ հաղթանակը անցողիկ և անպտուղ էր։ Ջովաննի Ֆրանչեսկո Բուզենելոի լիբրետոյում պատմության բոլոր գլխավոր կերպարները բարոյապես խոցելի են։ Գրված լինելով այն ժամանակ, երբ օպերայի ժանրը դեռևս ընդամենը մի քանի տասնամյակների պատմություն ուներ, օպերայի երաժշտությունը գնահատվում է իր ինքնատիպության, մեղեդայնության և կերպարների մարդկային հատկանիշների արտացոլման համար։ Այս ստեղծագործությունը նպաստեց թատերական երաժշտության սահմանների վերաիմաստավորմանը և հաստատեց Մոնտեվերդիին որպես իր ժամանակի առաջատար երաժշտական դրամատուրգ։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Արվեստ-անավարտ}} [[Կատեգորիա:1642 բեմադրվածներ]] [[Կատեգորիա:Իտալերեն օպերաներ]] [[Կատեգորիա:Մոնտեվերդիի օպերաներ]] 14x2xom96cg0ex8w8in6l1ef36loui5 0 43663 10722347 10675295 2026-04-08T18:45:43Z ~2026-21690-58 169277 10722347 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} [[Պատկեր:Սուրեն Սպանդարյան.jpg|մինի|333x333փքս|[[Սուրեն Սպանդարյանի հուշարձան (Երևան)|Սուրեն Սպանդարյանի արձանը]] Գարեգին Նժդեհի հրապարակում]] '''Սուրեն Սպանդարի Սպանդարյան''' ({{ԱԾ}}), [[հայ]] հասարակական-[[քաղաքական գործիչ]], [[լրագրող]], գրաքննադատ։ ՌՍԴԲԿ անդամ [[1901]] թվականից։ [[Սպանդար Սպանդարյան]]ի որդին, [[Ստեփան Սպանդարյան]]ի հայրը։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[Թիֆլիս]]ում։ Ավարտել է Թիֆլիսի արական գիմնազիան (1902)։ Սովորել է [[Մոսկվայի պետական համալսարան]]ի պատմաբանասիրական (1902-1903), ապա՝ իրավաբանական ֆակուլտետներում, հաճախել Հայդելբերգի ([[Գերմանիա]]) համալսարանի պարապմունքներին։ Տիրապետել է [[հայերեն]], [[ռուսերեն]], [[վրացերեն]], [[ադրբեջաներեն]], [[գերմաներեն]] և այլ լեզուների։ Եղել է ՌՍԴԲԿ Կովկասյան միության կոմիտեի կազմում։ Սպանդարյանը 1906 թվականի օգոստոսին [[Ստեփան Շահումյան]]ի հետ ղեկավարել է Ալավերդու պղնձահանքերի բանվորների գործադուլը։ Սպանդարյանը ղեկավար մասնակցություն է ունեցել Անդրկովկասի բոլշևիկյան մամուլի ստեղծման ու զարգացման գործում։ Ստեփան Շահումյանի և [[Սարգիս Կասյան]]ի հետ խմբագրել է «Կայծ», «Նոր խոսք», «Օրեր» հայկական բոլշևիկյան թերթերը և գրել է բազմաթիվ հոդվածներ։ 1907 թվականի սկզբին Սպանդարյանը կուսակցական աշխատանքի է ուղարկվել [[Բաքու]]. ընտրվել է Բաքվի կոմիտեի անդամ և քաղաքական կուսակցական կազմակերպիչ։ Մասնակցել է «Բակինսկի ռաբոչի», «Գուդոկ» (երկուսն էլ՝ ռուսերեն) և այլ թերթերի հրատարակությունը։ Քանիցս ձերբակալվել է, իսկ 1909 թվականի օգոստոսին աքսորվել [[Բաքվի նահանգ]]ից։ [[1910]] թվականի հունվարից գործել է Թիֆլիսում, ղեկավարել «Կուրյեր կոպեյկա», «Լիստոկ կոպեյկա» (երկուսն էլ՝ ռուսերեն) և այլ լեգալ թերթեր, աշխատակցել է բոլշևիկյան «Զվեզդա» (ռուսերեն) լրագրին։ 1912 թվականի հունվարին, որպես Բաքվի կազմակերպության պատգամավոր, մասնակցել է ՌՍԴԲ(բ) կ VI (Պրահայի) կոնֆերանսին։ Ընտրվել է ՌՍԴԲ(բ) կ կենտկոմի և նրա ռուսաստանյան բյուրոյի անդամ։ Կոնֆերանսից հետո մեկնել է [[Լայպցիգ]], մասնակցել ՌՍԴԲ(բ) կ կենտկոմի ու [[Պետական դումա]]յում սոցիալ-դեմոկրատ խմբակցության ներկայացուցիչների խորհրդակցությանը։ 1912 թվականին վերադարձել է արտասահմանից, մասնակցել IV Պետական դումայի բոլշևիկյան նախընտրական քարոզարշավին, Թիֆլիսում կազմակերպել է ընդհատակյա տպարան։ 1912 թվականի մայիսին ձերբակալվել և բանտարկվել է Թիֆլիսի Մետեխի բանտում։ 1913 թվականի մայիսին դատապարտվել է ցմահ աքսորի՝ [[Սիբիր]], որտեղ ([[Կրասնոյարսկ]]) էլ մահացել է<ref>{{Cite book |title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր երկրորդ |publisher=ՀՀ ԳԱԱ, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչություն |year=2007 |location=Երևան |page=487}}</ref>։ == Հիշատակ == [[Պատկեր:Suren Spandaryani kisandrin Surenavanum.jpg|thumb|Սուրեն Սպենդիայանի կիսանդրին Սուրենավան գյուղում]] Սուրեն Սպանդարյանի պատվին է անվանվել Արարատի մարզի [[Սուրենավան]] գյուղը։ Գյուղի կենտրոնում գտնվում է նրա կիսանդրին։ Սուրեն Սպանդարյանի պատվին է անվանվել նաև Շիրակի մարզի [[Սպանդարյան (Շիրակի մարզ)|Սպանդարյան]] գյուղը: Սուրեն Սպանդարյաի անունն է<nowiki>''</nowiki> կրում Երևանի №24 հիմնական դպրոցը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=11|էջ=51}} {{DEFAULTSORT:Սպանդարյան, Սուրեն}} [[Կատեգորիա:Հայ հեղափոխականներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ խմբագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Հայ գրաքննադատներ]] [[Կատեգորիա:Տուբերկուլոզից մահացածներ]] hf66f17xdwn8oll54hhjkmjjcjw8l7d 0 47639 10722187 10521647 2026-04-08T13:33:19Z Ագնետա 37731 10722187 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Քաղաք | հայերեն անվանում = Էյլաթ | բնօրինակ անվանում = {{lang-he|אילת}} | զինանշան = Coat of arms of Eilat.svg | դրոշ = | դրոշի նկարագրում = | զինանշանի նկարագրում = | դրոշի լայնություն = | զինանշանի լայնություն = | պատկեր = Eilat2.jpg | պատկերի նկարագրում = Էյլաթի նավահանգիստը | lat_deg = 29 | lat_min = 33 | lat_sec = | lon_deg = 34 | lon_min = 57 | lon_sec = | CoordAddon = type:city(55000)_region:IL | CoordScale = | երկիր = Իսրայել | ենթարկում = | երկրամասի տեսակ = Իսրայելի վարչական բաժանում{{!}}Օկրուգ | երկրամաս = Հարավային օկրուգ (Իսրայել){{!}}Հարավային օկրուգ | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = | շրջանը աղյուսակում = | համայնքի տեսակ = | համայնք = | համայնքը աղյուսակում = | ներքին բաժանում = | ղեկավարի պաշտոն = Քաղաքապետ | ղեկավար = Մեիր Իցհակ Հալևի | հիմնադրման թվական = 1951 | առաջին հիշատակում = | այլ անվանումներ = | տվյալ կարգավիճակում = [[1951]] | տարածք = | կենտրոնի բարձրություն = | կլիմա = | պաշտոնական լեզու = | խտություն = | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = հրեաներ (86%) | կրոնական կազմ = | էթնոհորոնիմ = | ժամային գոտի = | DST = | հեռախոսային կոդ = | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թվային իդենտիֆիկատոր = | կայք = http://www.eilat.muni.il/ | պարամետրի անվանում1 = | պարամետր1 = | պարամետրի անվանում2 = | պարամետր2 = | երկրի քարտեզ = | երկրի քարտեզի չափ = 240 | երկրամասի քարտեզ = | երկրամասի քարտեզի չափ = | շրջանի քարտեզ = | շրջանի քարտեզի չափ = | Վիքիպահեստում = Eilat }} '''Էյլաթ''' ({{lang-he|אֵילַת}}, {{lang-ar|إيلات}} <small>{{Audio|Eilat.ogg|լսել}}</small>), [[Իսրայել]]ի ամենահարավային քաղաքը, Կարմիր ծովի [[Ակաբայի ծովածոց]]ի ափին։ Բնակչությունը՝ {{բնակ}}։ Բանուկ նավահանգիստ է և զբոսաշրջային ու առողջարանային սիրված վայր։ Տարվա 360 օրերն արևոտ են<ref>''Discovering the World of the Bible'', LaMar C. Berrett, (Cedar Fort 1996), page 204</ref>։ == Տես նաև == * [[Իսրայելի քաղաքների ցանկ]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Իսրայելի հարավային մարզ}} [[Կատեգորիա:1951 թվականին հիմնադրված բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Զբոսաշրջությունն Իսրայելում]] [[Կատեգորիա:Իսրայելի առողջարաններ]] [[Կատեգորիա:Իսրայելի նավահանգիստներ]] [[Կատեգորիա:Իսրայելի քաղաքներ]] [[Կատեգորիա:Կարմիր ծովի նավահանգիստներ]] [[Կատեգորիա:Ռազմական նավահանգիստներ]] 8edl3cjtkafy6cussqzspbv5fx1ub23 0 49078 10722573 10698505 2026-04-09T11:52:20Z Ագնետա 37731 10722573 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ |Հայերեն անվանում = Մոսկովյան Կրեմլը և Կարմիր հրապարակը |Անգլերեն անվանում = Kremlin and Red Square |Պատկեր = [[Պատկեր:Kremlin birds eye view-1.jpg|240px|Կրեմլը օդից]] |Երկիր = [[Ռուսաստան]] |Տիպ = Մշակութային |Չափանիշներ = i, ii, iv, vi |ID = 545 |Աշխարհամաս = [[Եվրոպայում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկ|Եվրոպա]] |Տարի = 1990 |Նստաշրջան = 14-րդ |Հղում = http://whc.unesco.org/en/list/545 }} {{համաշխարհային ժառանգություն|545}} '''Մոսկովյան Կրեմլ''' ({{lang-ru|Моско́вский Кре́мль<ref>{{Cite web |title=кремль |url=http://orfo.ruslang.ru/abc/part/ka?start=62504&end=62804 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180216084549/http://orfo.ruslang.ru/abc/part/ka?start=62504&end=62804 |archive-date=2018 թ․ փետրվարի 16 |access-date=2018 թ․ փետրվարի 15 |publisher=// Научно-информационный «Орфографический академический ресурс АКАДЕМОС» Института русского языка им. В. В. Виноградова РАН |quote=кремль, кремля́ (крепость в старых русских городах) и Кремль, Кремля́ (район города, архит. комплекс; правительственная резиденция в Москве); Моско́вский Кре́мль; но: Новгоро́дский кре́мль, Пско́вский кре́мль, Ряза́нский кре́мль и т. п.}}</ref>}}), [[Մոսկվա]]յի հնագույն մասը, քաղաքի կենտրոնում ընկած ճարտարապետական ամրացված համալիր<ref>Paul, Michael C. (January 2004). "The Military Revolution in Russia 1550–1682". The Journal of Military History. 68 (1): 31. {{doi|10.1353/jmh.2003.0401}}. S2CID 159954818.</ref>, մայրաքաղաքի գլխավոր հասարակական-քաղաքական, կրոնական և պատմական համալիրը, [[Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ]]ի պաշտոնական նստավայրը։ Նախկինում նրա մեծ պալատը եղել է ռուսական ցարերի մոսկովյան նստավայր։ Խորհրդային տարիներին Կրեմլում է գտնվել ԽՄԿԿ կենտկոմի գլխավոր քարտուղարի, 1990-1991 թվականներին՝ ԽՍՀՄ նախագահի նստավայրը։ Գտնվում է Բորովիցկի բլրի վրա, [[Մոսկվա (գետ)|Մոսկվա գետ]]ի ձախ ափին՝ դրա մեջ [[Նեգլիննայա]] վտակի թափվելու վայրի մերձակայքում։ Ըստ հատակագծի իրենից ներկայացնում է անկանոն եռանկյունի։ Զբաղեցնմում է 27,5 հեկտար տարածք։ Ներառում է հինգ պալատ, չորս տաճար, որոնք շրջապատված են աշտարակավոր պարսպով։ Գործում է Մոսկովյան Կրեմլի թանգարանը, որը 2017 թվականի տվյալներով տարեկան ունենում է շուրջ երեք միլիոն այցելու<ref>{{Cite web |title=Moscow Kremlin Museums: ABOUT THE MUSEUM |url=https://www.kreml.ru/en-Us/about-museums/kremlin/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221030083753/https://www.kreml.ru/en-Us/about-museums/kremlin/ |archive-date=2022 թ․ հոկտեմբերի 30 |access-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 4}}</ref>։ Կրեմլի հարավային պատը նայում է Մոսկվա գետին, արևելյանը՝ [[Կարմիր հրապարակ]]ին ու [[Վասիլի Երանելու տաճար]]ին, արևմտյանը՝ Ալեքսանդրյան այգուն<ref name=":0">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://old.bigenc.ru/fine_art/text/2233711 |автор={{nobr|Бондаренко И. А.}} |заглавие=Московский кремль // Большая российская энциклопедия |год=2012 |место=Москва |том=21 |страницы=292-297 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230603154038/https://old.bigenc.ru/fine_art/text/2233711 |archive-date=2023-06-03}}</ref>։ ''Կրեմլ'' բառը նշանակում է ''ամրոց քաղաքի ներսում''<ref>{{Cite web |title=Кремль |trans-title=Kremlin |url=http://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=%2Fusr%2Flocal%2Fshare%2Fstarling%2Fmorpho&morpho=1&basename=morpho%5Cvasmer%5Cvasmer&first=1&off=&text_word=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8C&method_word=substring&ic_word=on&text_general=&method_general=substring&ic_general=on&text_origin=&method_origin=substring&ic_origin=on&text_trubachev=&method_trubachev=substring&ic_trubachev=on&text_editorial=&method_editorial=substring&ic_editorial=on&text_pages=&method_pages=substring&ic_pages=on&text_any=&method_any=substring&sort=word&ic_any=on |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204114741/https://starling.rinet.ru/cgi-bin/response.cgi?root=%2Fusr%2Flocal%2Fshare%2Fstarling%2Fmorpho&morpho=1&basename=morpho%5Cvasmer%5Cvasmer&first=1&off=&text_word=%D0%9A%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D1%8C&method_word=substring&ic_word=on&text_general=&method_general=substring&ic_general=on&text_origin=&method_origin=substring&ic_origin=on&text_trubachev=&method_trubachev=substring&ic_trubachev=on&text_editorial=&method_editorial=substring&ic_editorial=on&text_pages=&method_pages=substring&ic_pages=on&text_any=&method_any=substring&sort=word&ic_any=on |archive-date=2022 թ․ դեկտեմբերի 4 |access-date=2014 թ․ հունիսի 2 |website=[[Max Vasmer|Vasmer]] Etymological dictionary}}</ref>։ Այն հաճախ գործածվում է փոխաբերաբար՝ նշելու համար Ռուսաստանի կառավարությունը (իսկ խորհրդային տարիներին՝ ԽՍՀՄ կառավարությունը) և նրա ղեկավարներին։ Մոսկովյան Կրեմլը, որ աշխարհի ամենահայտնի ճարտարապետական համալիրներից է, բաց է հանրության առջև։ Տրամադրվում են էքսկուրսիաներ, շրջագայելու հնարավորություն ու միջոցներ<ref>{{Cite web |title=Moscow Kremlin Museums: VISIT US |url=https://www.kreml.ru/en-Us/visit-to-kremlin/ticket-prices/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20221024193008/https://www.kreml.ru/en-Us/visit-to-kremlin/ticket-prices/ |archive-date=2022 թ․ հոկտեմբերի 24 |access-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 14 |website=kreml.ru}}</ref>։ == Պատմություն == === Հնագույն բնակավայրեր === Մոսկովյան Կրեմլի տարածքում առաջին բնակավայրերը պատկանել են [[ֆատյանովյան մշակույթ]]ի ցեղերին<ref>{{Cite web |url=https://kremlin-architectural-ensemble.kreml.ru/history/view/drevnosti-kremlevskogo-kholma/ |title=Музеи Московского Кремля (официальный сайт) — Архитектурный ансамбль Кремля — История — Древности Кремлевского холма |access-date=2023-05-09 |archive-date=2023-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609222624/https://kremlin-architectural-ensemble.kreml.ru/history/view/drevnosti-kremlevskogo-kholma/ |url-status=live }}</ref>՝ [[մարտական կացինների մշակույթ]]ի տեղական տարբերակին, որը [[բրոնզի դար]]ի հնդոեվրոպական համայնք էր (մ.թ.ա. III–II հազարամյակներ)։ Ժամանակակից Հրեշտակապետ տաճարի մոտ հայտնաբերվել է ֆինա-ուգրական բնակավայր, որը վերաբերում է վաղ [[երկաթի դար]]ին (մ.թ.ա. I հազարամյակի երկրորդ կես)<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/moscow/675915|title=Археологи нашли в Московском Кремле черепки дославянской эпохи. 2019 г.|website=Interfax.ru|access-date=2022-04-29|archive-date=2022-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20220608085914/https://www.interfax.ru/moscow/675915|url-status=live}}</ref>։ Այդ ժամանակ [[Դյակովյան մշակույթ|դյակովյան]] տիպի բնակավայրը զբաղեցնում էր Բորովիցկի բլրի վերին գետահովտային տեռասի կենտրոնը (ներկայիս Տաճարային հրապարակի տարածքը) և, հնարավոր է, արդեն ուներ [[ամրաշինական կառույցներ]]։ Հյուսիս-արևելքից բնակավայրը պաշտպանված էր երկու ձորերով․ մեկը՝ ներկայիս Տրոիցկի դարպասներից հյուսիս, դուրս էր գալիս դեպի Նեգլիննայա գետ, իսկ մյուսը գտնվում էր ներկայիս Կրեմլի Պետրովսկայա և Երկրորդ Անանուն աշտարակների միջև{{sfn|Памятники архитектуры|1983|с=261}}։ === Վյատիչների բնակավայր === [[10-րդ դար]]ում [[Օկա (գետ)|Օկա]] և [[Մոսկվա (գետ)|Մոսկվա գետ]]երի ավազանների սլավոնական գաղութացման սկզբին Բորովիցկի բլրի գագաթը բնակեցրին [[վյատիչներ]]ը։ Ենթադրվում է, որ բլրի վրա վյատիչների բնակավայրը բաղկացած էր երկու ամրացված կենտրոններից․ առաջինը՝ ավելի մեծ տարածքով, գտնվում էր ներկայիս Տաճարային հրապարակի տեղում, իսկ երկրորդը զբաղեցնում էր բլրի ծայրամասային մասը։ Ենթադրաբար, երկու կենտրոններն էլ պաշտպանված էին շրջանաձև ամրաշինական համակարգով, որը բաղկացած էր խրամից, հողապատնեշից և փայտե պարիսպից։ === Առաջին ամրոց === [[17-րդ դար]]ին թվագրվող [[Տվեր]]ի տարեգրության ցուցակը հաղորդում է, որ [[1156]] թվականին Բորովիցկի բլրի հարավ-արևմտյան ծայրամասում՝ ներկայիս Կրեմլի տարածքում, [[Յուրի Դոլգորուկի]]ի կողմից կառուցվել է քաղաք։ Ամրոցը շրջապատված էր 16–18 մ լայնությամբ և առնվազն 5 մ խորությամբ խրամով։ Հողապատնեշը մոտ 14,5 մ լայնություն ուներ և 7 մ բարձրություն։ Այդ ժամանակների համար սա միջին չափի, բնորոշ ռուսական ամրոց էր։ Պատնեշը ամրացված էր կաղնու փայտե գերաններով, որոնք իրար էին միացվում ագույցներով<ref name="Кренке19592022">''Кренке Н. А.'' Раскоп 1959 г. в московском Кремле и дискуссия о начале Москвы // ТВЕРЬ, ТВЕРСКАЯ ЗЕМЛЯ И СОПРЕДЕЛЬНЫЕ ТЕРРИТОРИИ В ЭПОХУ СРЕДНЕВЕКОВЬЯ. Материалы научного семинара. Том Выпуск 14. Отв. редактор и автор пред. А. Н. Хохлов. Тверь, 2022. С. 19—27</ref>։ [[1176]] թվականի աշնանը Մոսկվան և շրջակա գյուղերը այրվել են Ռյազանի իշխան Գլեբ Ռոստիսլավիչի հարձակման ժամանակ, սակայն քաղաքը շուտով վերականգնվել է։ [[1238]] թվականին [[թաթարներ]]ի ներխուժման ժամանակ, հինգօրյա դիմադրությունից հետո, թաթարները գրավեցին Մոսկվան, որը պաշտպանվում էր Յուրիի կրտսեր որդու՝ Վլադիմիրի և զորապետ Ֆիլիպ Նյանկայի կողմից՝ «փոքր զորքով»<ref>{{Ռուսերեն գիրք|автор=Широкорад А. Б.|заглавие=Русь и Орда|ссылка=https://archive.org/details/rusiorda0000absh/page/22|место={{М.}}|издательство=Вече|год=2004|страниц=496|страницы=22|isbn=5-9533-0274-6}}</ref>։ Կրեմլը ավերվեց, նրա բոլոր պաշտպանները սպանվեցին, իսկ Վլադիմիրը գերեվարվեց։ Լավրենտյան տարեգրության վկայությամբ՝ այրվել են բոլոր վանքերն ու եկեղեցիները՝ գյուղերի հետ միասին։ === Իշխանական նստավայր === [[1264]] թվականից Մոսկովյան Կրեմլը հանդիսանում էր [[Մոսկվայի մեծ իշխանություն|Մոսկվայի մեծ իշխանության]] նստավայրը։ [[1272]] թվականին իշխան Դանիիլ Ալեքսանդրովիչը ([[Յարոսլավ Վսևոլոդովիչ]]ի թոռը և [[Ալեքսանդր Նևսկի|Ալեքսանդր Նևսկու]] կրտսեր որդին) իր իշխանության առաջին տարում այստեղ հիմնեց Սուրբ Պայծառակերպության եկեղեցին։ Այս իրադարձության մասին ավանդությունը հիշատակում է Կրեմլի պատմության հետազոտող Ալեքսանդր Վորոնովը{{sfn|Воронов|2009|loc=Спасо-Преображенский монастырь на бору}}։ == Պատկերասրահ == {| | [[Պատկեր:Plan of Moscow Kremlin.jpg|thumb|180px|Կրեմլի հատակագիծը 1917 թ.]] | [[Պատկեր:Церковь Иоанна Предтечи, Боровицкая Башня и Конюшенный приказ.jpg|thumb|180px|1800 թ.]] | [[Պատկեր:G.Quarenghi - Views of Moscow and its Environs - Sobornaya Square at the Moscow Kremlin - 1797.jpg|thumb|180px|Ջակոմո Կվարնեգի. Մոսկովյան Կրեմլի տաճարային հրապարակը. 1797 թ. [[Էրմիտաժ]]]] |} <gallery> Պատկեր:Vasnetsov Kreml pri Ivane kalite.jpg|Կրեմլը Իվան Կալիտա I-ի օրոք Պատկեր:Moscow Kremlin under Dmitry Donskoj.jpg|Կրեմլը Դմիտրի Դոնսկոյի օրոք (Ա. Վասնեցով) Պատկեր:VasnecovA VMoskovskom.jpg|Կրեմլը Իվան III-ի օրոք (Ա. Վասնեցով) Պատկեր:Vasnetsov Moskovsky Kreml pri Ivane III.jpg|Կրեմլը Իվան III-ի օրոք (Ա. Վասնեցով) Պատկեր:Vasnetsov Staroye ustye Neglinnoy 17 vek-1924.jpg|Նեգլիննայայի գետաբերանը XVII դարում (Ա. Վասնեցով) Պատկեր:Vasnetsov Plocshad Ivana Velikogo.jpg|Իվան Մեծի հրապարակը (Ա. Վասնեցով) Պատկեր:Heralds. Early morning in Kremlin. Beginning of XVII century.jpg|Վաղ առավոտը Կրեմլում. XVII դ. (Ա. Վասնեցով) Պատկեր:Tsarskaya plocshadka.jpg|Ցարական հրապարակը (Ա. Վասնեցով) Պատկեր:Alexeev Boyarskaya Ploschadka 1810-e.jpg|Բոյարական հրապարակը 1810 թ. (Ֆ. Ալեքսեև) Պատկեր:Alekseev Spasskie Vorota.jpg|Սպասկի դարպասը 1810 թ. (Ֆ. Ալեքսեև) Պատկեր:Alekseev Spas na Boru.jpg|Սբ. Փրկչի եկեղեցին, 1810 թ. (Ֆ. Ալեքսեև) Պատկեր:Alekseyev Blagoveschensky sobor i Granovitaya palata.jpg|Ավետման եկեղեցին և Գրանովիտայա պալատը 1810 թ. (Ֆ. Ալեքսեև) Պատկեր:Moskow-2.jpg|Տեսարան Կրեմլից. XIX դարի կեսեր Պատկեր:Chernetsov Parad v-Kremle 1838 godu 1841.jpg|Շքահանդես Կրեմլում 1838 թ. (Գ. Չեռնեցով) Պատկեր:Spasskiy vorota Voznesensky Monastyr.jpg|Սպասկի դարպասն ու Ավետման եկեղեցին XIX դարի կեսերին Պատկեր:Bodri krestny hod 1860.jpg|Խաչերթ Ավետման տաճարի մոտ (Վ. Բոդրի, 1860) Պատկեր:Benoist et Aubrun 1.jpg| Պատկեր:Benoist et Aubrun-9.jpg| Պատկեր:The Kutafya and Troitskaya towers.jpg|Երրորդության աշտարակն ու կամուրջը, [[Զինապալատ|Զինապալատն]] ու համագումարմերի պալատը Պատկեր:Kremlin birds eye view-1.jpg|Կրեմլը թռչնաթռիչքի բարձրությունից Պատկեր:Kreml-Mauer Moskwa b.jpg|Կրեմլը գիշերով Պատկեր:Tsar Pushka 2005.jpg|Արքա-թնդանոթը՝ Ցար պուշկան Moskau-Grosse-Glocke Mai 08.jpg|Արքա-զանգը Պատկեր:Cathedral Square.jpg|Տաճարային հրապարակը Պատկեր:Moscow in XXIII Century. Kremlin. 1914.jpg|Կրեմլի պատկերը նամականիշին. 1914 թ. Պատկեր:SUR 100 1947 B.jpg|Կրեմլի պատկերը խորհրդային 100-ռուբլիանոց թղթադրամի վրա 1947 թ. Պատկեր:SUR 100 1961 reverse.jpg|Կրեմլի պատկերը խորհրդային 100-ռուբլիանոց թղթադրամի վրա 1961 թ. </gallery> {| | [[Պատկեր:Kremlin Spasskaya Tower.jpg|thumb|Փրկչի (Սպասսկայա) աշտարակը]] | [[Պատկեր:Moscow 05-2012 Kremlin 15.jpg|thumb|180px|Կոնստանտինի ու Ելենայի աշտարակը]] | [[Պատկեր:Grand Kremlin Palace, Moscow.jpg|thumb|280px|Կրեմլի Մեծ պալատը]] |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{Cite book |last=Ivanov |first=Vladimir N. |title=Московский Кремль |year=1971 |location=Moscow |language=ru |trans-title=Moscow's Kremlin}} * {{Cite book |last=Merridale |first=Catherine |author-link=Catherine Merridale |url=https://archive.org/details/redfortresshisto0000merr/page/505 |title=Red Fortress: History and Illusion in the Kremlin |date=2013 |publisher=Henry Holt |isbn=9780805086805 |location=New York |pages=[https://archive.org/details/redfortresshisto0000merr/page/505 505]}} * {{Cite book |last=Nenakormova |first=Irina S. |title=Государственные музеи Московского Кремля |publisher=Iskusstvo |year=1987 |location=Moscow |language=ru |trans-title=Art treasures from the Museums of the Moscow Kremlin}} == Արտաքին հղումներ == {{Wikivoyage|Moscow/Central|the Moscow Kremlin|a listing}} * [https://tour-planet.com/articles/42 tour-planet.com – Sights of the Moscow Kremlin] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221208204912/https://tour-planet.com/articles/42 |date=2022-12-08 }} * [https://kremlin-architectural-ensemble.kreml.ru/en-Us/map-of-kremlin/view/ Kremlin.ru - Կրեմլի քարտեզը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221030083917/https://kremlin-architectural-ensemble.kreml.ru/en-Us/map-of-kremlin/view/ |date=2022-10-30 }} * [https://web.archive.org/web/20170722083414/http://en.travel2moscow.com/ Travel2moscow.com – Մոսկվայի պաշտոնական ուղեցույց] * [https://web.archive.org/web/20100926161854/http://archive.kremlin.ru/eng/articles/history_00.shtml Կրեմլի պատմությունը] * [http://www.kreml.ru Moscow Kremlin State Historical and Cultural Museum Sanctuary] * [http://www.openkremlin.ru/ Open Kremlin] * [https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-21041399 Rare access inside the Kremlin], video news report from ''BBC News Online'', 17 January 2013 * {{Cite web |author=Cynthia Marsh |title=Kremlin |url=http://www.wordsoftheworld.co.uk/videos/kremlin.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220629011901/http://www.wordsoftheworld.co.uk/videos/kremlin.html |archive-date=2022 թ․ հունիսի 29 |accessdate=2024 թ․ հունվարի 16 |work=Words of the World |publisher=Brady Haran (University of Nottingham)}} * [http://rusarh.ru/moskowkreml.htm Մոսկովյան Կրեմլի ճարտարապետությունը rusarh.ru կայքում] * [http://www.kreml.ru/main.asp Մոսկովյան Կրեմլը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090221062951/http://www.kreml.ru/main.asp |date=2009-02-21 }} {{Արտաքին հղումներ}} {{Մոսկովյան Կրեմլ}} {{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=684}} [[Կատեգորիա:Կրեմլներ]] [[Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն]] [[Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Ռուսաստանում]] [[Կատեգորիա:Ճարտարապետական հուշարձաններ]] [[Կատեգորիա:Մոսկովյան Կրեմլ|*]] [[Կատեգորիա:Մոսկվա]] [[Կատեգորիա:Մոսկվայի թանգարաններ]] [[Կատեգորիա:Մոսկվայի շենքեր և կառույցներ]] [[Կատեգորիա:Մոսկվայի տեսարժան վայրեր]] [[Կատեգորիա:Նախագահական նստավայրեր]] [[Կատեգորիա:Պաշտոնական նստավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի ամրոցներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգության օբյեկտներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի մշակութային ժառանգություն]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի պալատներ]] qrevj3cn61akfr3phix0y4mag7hgokz 0 49581 10722289 10412580 2026-04-08T17:18:21Z ~2026-21662-25 169276 10722289 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլային ակումբ | ամբողջական անուն = Arsenal Football Club | գույներ = Կարմիր-ճերմակ | պատկեր = Արսենալ (ֆուտբոլային ակումբ, Լոնդոն).png|100px | համառոտ անուն = Արսենալ | ավել անուն = ''Զինագործները'' (The Gunners) | հիմնադրում = 1886, որպես ''Դայլ Սքուար'' | երկիր = {{դրոշ|Անգլիա}} [[Անգլիա]] | քաղաք = [[Պատկեր:City of London logo.svg|25px]] [[Լոնդոն]] | մարզադաշտ = [[Էմիրեյթս (մարզադաշտ)|Էմիրեյթս]] | ընդունակություն = 60,432<ref>http://www.arsenal.com/</ref> | տեր = Arsenal Holdings plc | նախագահ = {{դրոշ|Անգլիա}} [[Սիր Չիփս Կեսվիկ]] | մարզիչ = {{դրոշ|Իսպանիա}} [[Միկել Արտետա]] | լիգա = [[Պրեմիեր Լիգա (Անգլիա)|Պրեմիեր Լիգա]] | սեզոն = 2024-25 | տեղ = 2-րդ | կայք = [http://www.arsenal.com/ Պաշտոնական կայք] | pattern_la1 = _arsenal2526h | pattern_b1 = _arsenal2526h | pattern_ra1 = _arsenal2526h | pattern_sh1 = _arsenal2526h | pattern_so1 = _arsenal2526hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = F00000 | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = F00000 | pattern_la2 = _arsenal2526a | pattern_b2 = _arsenal2526a | pattern_ra2 = _arsenal2526a | pattern_sh2 = _arsenal2526a | pattern_so2 = _adidasredl | leftarm2 = 192B47 | body2 = 192B47 | rightarm2 = 192B47 | shorts2 = 0c1c3e | socks2 = 0c1c3e | pattern_la3 = _arsenal2425T | pattern_b3 = _arsenal2425T | pattern_ra3 = _arsenal2425T | pattern_sh3 = _arsenal2425t | pattern_so3 = _arsenal2425tl | leftarm3 = 9adee9 | body3 = 9adee9 | rightarm3 = 9adee9 | shorts3 = 000040 | socks3 = 000040 }} '''Արսենալ''' ({{lang-en|Arsenal Football Club}}), պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլային ակումբ, որը հանդես է գալիս անգլիական [[Պրեմիեր Լիգա (Անգլիա)|Պրեմիեր Լիգայում]], հիմնադրվել է [[Լոնդոն]]ի հյուսիսում։ Լինելով ամենահաջողված անգլիական թիմերից մեկը՝ նրանք հաղթել են 13 Առաջին դիվիզիոնի և Պրեմիեր Լիգայի տիտղոսներ և 14 Անգլիայի գավաթ։ «Արսենալը» Պրեմիեր Լիգայի միակ թիմն է, որն անցկացրել է մի ամբողջ մրցաշրջան առանց պարտության։ Արսենալը հիմնվել է 1886 թվականին Վուլվիչում և 1893 թվականին դարձել է Ֆուտբոլային լիգայի առաջին հարավ-անգլիական թիմը։ 1913 թվականին նրանք հաստատվում են [[Լոնդոն]]ի հյուսիսում Արսենալ մարզադաշտում։ 1930-ական թվականներին նրանք հաղթել են հինգ չեմպիոնական տիտղոս և երկու Անգլիայի գավաթ։ Իսկ 2006 թվականին նրանք հասան [[Չեմպիոնների Լիգա]]յի եզրափակիչ։ [[2014 թվական]]ին [[Forbes]] ամսագիրը հրապարակեց աշխարհի ամենահարուստ ֆուտբոլային ակումբների ցուցակը, որտեղ «Արսենալը» զբաղեցրեց 5-րդ տեղը։ Ակումբի արժեքը գնահատվում է $1,33 միլիարդ<ref>[http://www.forbes.ru/forbeslife-photogallery/sport/256715-samye-dorogie-futbolnye-kluby-mira-2014-reiting-forbes/photo/5 Աշխարհի ամենահարուստ ֆուտբոլային ակումբների ցուցակ 2014։ Վարկանշային աղյուսակ Forbes]</ref>։ «Արսենալի» գլխավոր մարզիչը [[1996 թվական]]ից մինչև 2018 թվականը [[Արսեն Վենգեր]]ն է եղել, այժմ՝ Միկել Արտետան։ Թիմի գործող ավագը [[Պիեռ Էմերիկ Օբամեյանգ]]ն է։ == Պատմություն == === Հիմնում (1886-1925) === [[Պատկեր:Woolwich Arsenal v. Newcastle United, April 1906.jpg|thumb|left|300px|Վուլվիչ Արսենալ - Նյուքասլ Յունայթեդ, ապրիլ 1906։]] «Արսենալ» ակումբը հիմնվել է [[1886]] թվականին Լոնդոնի հարավ–արևելքում Վուլվիչում գտնվող «Ռոյալ Արսենալ» զինագործական գործարանի աշխատակիցների կողմից։ Սկզբում ակումբը կոչվում էր «Դայալ Սքուեր» ({{lang-en|Dial Square}}) (գործարանի արհեստանոցներից մեկի անունով)։ Իր առաջին խաղը «Արսենալը» անցկացրել է [[1886 թվական]]ի դեկտեմբերի 11–ին «Իսթերն Ուոնդերերսի» դեմ։ Հաղթանակ տարան «կանոնիրները» 6։0 հաշվով<ref>Այդպիսին է պաշտոնական տարբերակը, չնայած որ գոլերի քանակը մինչ այժմ քննարկումների առիթ է դառնում։</ref>։ Երկու շաբաթ անց [[Սուրբ Ծնունդ]]ի կապակցությամբ կազմակերպվել էր խաղացողների հավաք, որում որոշվել էր վերանվանել ակումբը «Ռոյալ Արսենալ», ընտրվել էր խաղերի անցկացման վայրը և ֆուտբոլիստների մարզահագուստը։ Կարմիր գույնը առաջարկվել էր «Նոթինգեմ Ֆորեսթ»ի նախկին խաղացող Ֆրեդ Բիրդսլիի կողմից։ Պրոֆեսիոնալ ակումբի կարգավիճակ ստանալուց հետո՝ [[1891 թվական]]ին, այն վերանվանեցին «Վուլվիչ Արսենալ» ({{lang-en|Woolwich Arsenal}})։ Երկրպագուները ակումբը անվանում էին նաև «Վուլվիչ Ռեդս»։ «Վուլիջ Արսենալը» սկսեց հանդես գալ Անգլիայի ֆուտբոլային լիգայում [[1893]] թվականից սկսած և դարձավ այնտեղ հանդես եկող առաջին հարավային թիմը։ [[Պատկեր:Arsenal 1888 squad photo.jpg|մինի|աջից|Արսենալի կազմը 1888 թվականին]] Ակումբը սկսեց մրցաշրջանը Երկրորդ դիվիզիոնում [[1904]] թվականին և դուրս եկավ Առաջին դիվիզիոն։ Սակայն աշխարհագրական հեռացվածության պատճառով ցածր էր խաղերի հաճախելությունը, որը բերեց ֆինանսական խնդիրների։ [[1913]] թվականին (Երկրորդ դիվիզիոն վերադառնալուց հետո) ակումբը անցավ [[Թեմզա]] գետը, որպեսզի զբաղեցնի նոր «Հայբերի» մարզադաշտը՝ տեղակայված Լոնդոնի հյուսիսում («Հայբերին» Արսենալի տնային մարզադաշտն էր մինչև [[2006]] թվականի օգոստոսը, երբ ակումբը կառուցեց նոր «[[Էմիրեյթս]]» մարզադաշտը)։ Թիմը անունից դուրս նետեց «Վուլվիչը» հաջորդ՝ [[1914]] թվականին։ [[1919]] թվականի մրցաշրջանը Արսենալը ավարտեց հինգերորդ հորիզոնականում, սակայն, այնուամենայնիվ, տեղափոխվեց Առաջին դիվիզիոն։ Բայց դիվիզիոնը Երկորրդում առաջին և երկրորդ տեղեր գրաված երկու թիմերի հաշվին մեծացնելու փոխարեն, Հենրի Նորրիսը («Արսենալի» սեփականատերը) կարողացավ համոզել Ջոն Մաքենային («Լիվերպուլ»ի սեփականատիրոջը, Ֆուտբոլային լիգայի ղեկավարին և Նորրիսի ընկերոջը) թողնել Լիգայի անդամների ընտրությանը այս կամ այն թիմի ճակատագիրը։ Թեկնածուները դրանցից մեկին յոթն էին, դրանց թվում՝ «Արսենալը» (Երկրորդ դիվիզիոնում հինգերորդ տեղը), «[[Տոտենհեմ Հոտսպուր]]» (20-ր տեղը Առաջին դիվիզիոնում), «Բարնսլի» (3-րդ տեղը Երկրորդ դիվիզիոնում) և «Վուլվերհեմփթոնը» (4-րդ տեղը Երկրորդ դիվիզիոնում)։ Մաքենան «Արսենալի» կողմից եկավ՝ հաստատելով, որ այս ակումբը լուրջ արժանիքներ ունի Լիգայում ներկայացնելու համար և հիշեցրեց, որ «Արսենալը» Ֆուտբոլային լիգայում 15 տարի ավելի է խաղում, քան «Տոտենհեմը»։ Քվեարկությամբ հաղթեց «Արսենալը»։ Մյուս ուղեգիրները ստացան «Չելսին» (19-րդ տեղը Առաջին դիվիզիոնում), «Դերբին» և «Պրեստոնը» (1-ին և 2-րդ տեղերը Երկրորդ դիվիզիոնում)։ Այս պատմությունը հիմք դարձավ «Արսենալի» և «Տոտենհեմի» հավերժ հակամարտության, իսկ «կանոնիրները» այդ ժամանակվանից այլևս երբեք չլքեցին Անգլիայի առաջնության բարձրագույն դիվիզիոնը։ [[1925]] թվականին Արսենալի մարզիչ նշանակվեց Հերբերտ Չեպմենը։ Չեպմենի ղեկավարությամբ [[1924]] թվականին «Հադերսֆիլդ Թաուն» թիմը առաջին տեղը զբաղեցրեց լիգայում։ Այդ մարդը Արսենալին բերեց հաջողության առաջին րոպեները։ 1925 թվականին փոփխվեց «խաղից դուրս» կանոնը։ Չեպմենը առաջիններից մեկն էր, որ հասկացավ, թե ինչ օգուտ կարելի է քաղել այդ փոփոխությունից։ Նրա հեղափոխական մարտավարությունը և մարզման ունակությունները՝ մի շարք աստղային խաղացողների հետ, այնպիսին, ինչպիսին Ալեքս Ջեյմսը և Կլիֆ Բասթինն էին, օգնեցին ակումբին դառնալ 30-ականների լավագույն թիմերից մեկը։ === Չեպմենի դարաշրջան (1925-1934) === [[Պատկեր:Football formation wm russian.svg|thumb|right|160x160px|«Դուբլ–վե» համակարգը՝ մշակված Չեպմենի կողմից]] Չեպմենն իր աշխատանքը ակումբում սկսել է «[[Սանդերլենդ ՖԱ|Սանդերլենդի»]] պաշտպան Չարլի Բյուկենին գնելով, որը իսկույն ևեթ դարձավ թիմի ավագը։ Լեսլի Նայթոնը իր ազատումից մի քանի ամիս առաջ դեռ ցանկանում էր գնել այդ խաղացողին, սակայն «Սանդերլենդը» մեծ գումար էր պահանջել նրա դիմաց՝ մոտ 7 հազար ֆունտ, որի պատճառով էլ գործարքը չէր կայացել։ [[1925]]/[[26]] մրցաշրջանում «Արսենալը» լիգայում դարձավ երկրորդը՝ զիջելով միայն «Հադերսֆիլդին»՝ Չեպմենի նախկին ակումբին։ Այսպես «Հադերսֆիլդը» դարձավ Անգլիայում առաջին ակումբը, որը երկու տարի շարունակ ստացել էր Անգլիայի չեմպիոնի կոչումը։ 20-ական թվականների մնացած մասը «Արսենալը» հիմնականում անցկացնում էր աղյուսակի միջին հորիզոնականներում։ [[1926]]/[[1927|27]] մրցաշրջանում «Արսենալը», լինելով լիգայի միջին հատվածում, հասավ Անգլիայի գավաթի եզրափակիչ, որտեղ զիջեց «Քարդիֆ Սիթիին» 0։1 հաշվով այն բանից հետո, երբ Հյուի Ֆերգյուսոնը օգտվեց դարպասապահ Դեն Լյուիսի սխալից։ [[1929]]/[[1930|30]] մրցաշրջանում Չեպմենի գործողությունները՝ կապված ակումբի ղեկավարության հետ սկսեցին հաջողություններ բերել։ Թիմը նվաճեց Անգլիայի գավաթը՝ եզրափակչում հաղթելով «Հադերսֆիլդին» 2։0 հաշվով՝ շնորհիվ Ալեքս Ջեյմսի և Լեմբերտի գոլերի։ Շնենք, որ երկրի առաջնությունում թիմը գրավեց ընդամենը 14-րդ տեղը։ [[1930 թվական]]ի Անգլիայի սուպերգավաթը նույնպես նվաճվեց Արսենալի կողմից, որ հաղթեց 2։1 հաշվով երկրի չեմպիոնին՝ «Շեֆիլդ Ուենսդեյին»՝ Հալմի և Ջեքի գոլերի շնորհիվ։ Հենց սա էլ սկիզբ դրեց անգլիական ֆուտբոլում «Արսենալի» նվաճումների ժամանակաշրջանին։ Այդ ժամանակ Չեպմենը կատարելության հասցրեց իր խաղային սխեման։ Թիմի խաղը հիմնված էր հակագրոհների վրա, խաղում էր արագ և դինամիկ։ Կենտրոնական հարձակվող Չեպմենին օգնում էին ավելի հետ քաշված հարձակվողներ Ջեքը և Ջեյմսը, եզրերից էլ խաղում էին Բաստինն ու Հալմը։ Թիմի պաշտպանները խորքից էին խաղում, իսկ երբ հակառակորդը տիրում էր գնդակին, պաշտպանությանն էին միանում ձախ եզրայինները․ նման կերպով հակառակորդը հանդիպում էր հզոր պաշտպանության՝ բաղկացած հինգ հոգուց<ref>Say, p. 76</ref>։ Հենց որ «Արսենալը» գնդակ էր ստանում, միանգամից տեղափոխվում էր հակառակորդի կիսադաշտ (սովորաբար գրոհը սկսում էր կենտրոնական կիսապաշտպան Հերբի Ռոբերտսը), որտեղ լինում էր յոթ ֆուտբոլիստ (հինգ հարձակվող և երկու եզրային), որոնք արագ և արդյունավետ հակագրոհ էին անցկացնում<ref name="x">Soar & Tyler, pp. 15-17</ref>։ Հերբերտ Չեպմենի համակարգը խաղացողներից մեծ ֆիզիկական պատրաստվածություն էր պահանջում։ Այդ ժամանակ տարածված էր այն մարտավարությունը, որտեղ հիմնական շեշտը դրվում էր գնդակի ավելի շատ տիրելուն և դրիբլինգին․ Չեպմենի մարտավարությունը նորարարություն էր, և ոչ բոլորն էին այն հասկանում․ ոմանք կարծում էին, որ թիմը հաղթանակ է տանում միայն բախտի բերմամբ, մյուսներն էլ մեղադրում էին ձանձրալի խաղի համար<ref name="x" />։ [[1930]] և [[1938]] թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում Արսենալը 5 անգամ հաղթեց առաջին դիվիզիոնում և երկու անգամ դարձավ Անգլիայի գավաթակիր, չնայած որ Չեպմենն այդպես էլ չտեսավ այդ բոլոր հաղթանակները․ նա մահացավ [[1934 թվական]]ին [[թոքաբորբ]]ից։ === Էլիսոն (1934-1950) === Հերբերտ Չեպմենի մահից հետո թիմի մարզչի պարտականությունները կիսեցին մի քանի մարդիկ։ Պաշտոնապես մարզիչը Ջորջ Էլիսոնն էր, փաստորեն նա էր զբաղվում կազմակերպչական հարցերով։ Նրա ղեկավարությամբ «Հայբերին» դարձավ Անգլիայի ամենաժամանակակից մարզադաշտերից մեկը, նաև Էլիսոնը հրավիրում էր նոր խաղացողների։ Հենց նա կարողացավ պայմանագիր ստորագրել Թեդ Դրեյքի հետ, ով 1934-35 թթ․ մրցաշրջանում դարձավ 42 гола գոլի հեղինակ 41 խաղում․ այն մինչ օրս ռեկորդ է մնում Արսենալի համար։ Խաղային աշխատանքի համար պատասխանատու էին նաև Ջո Շոուն և Թոմ Ուիթաքերը, որոնք մարզչական շտաբում էին աշխատում դեռ Չեպմենի ժամանակներից։ Ջորջ Էլիսոնը հեռացավ մարզչի պաշտոնից 1946-47 մրցաշրջանի ավարտից հետո։ Նրան փոխարինեց Թոմ Ուիթաքերը։ Այդ ժամանակ թիմը լուրջ խնդիրների մեջ էր․ Արսենալը առաջնությունում զբաղեցրեց 13-րդ տեղը, հիմնական կազմի 9 խաղացող զոհվեցին [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ընթացքում, Բաստինը և Դրեյքը հեռացան ֆուտբոլից։ ՈՔւիթաքերը փոխեց թիմի մարտավարությունը՝ դարձնելով այն բացառապես պաշտպանական։ Բացի այդ՝ հիմնական պատասխանատվությունը ընկնում էր վետերանների ուսերին։ Շնորհիվ 32-ամյա Ջո Մերսերին, 35-ամյա Ռոնի Ռուկին և 33-ամյա Լես Կոմպտոնին՝ «Արսենալը» կրկին չեմպիոն դարձավ։ Ռուկը խփեց 33 գնդակ և դարձավ Առաջին դիվիզիոնի լավագույն ռմբարկուն։ Վետերանները չէին կարող երկար ժամանակ պահել թիմը, հարկավոր էր սերնդափոխություն կատարել։ Վերջինիս պատճառով «Արսենալը» չկարողացավ մրցակցել առաջնությունում, բայց 1949-50 մրցաշրջանում նվաճեց Անգլիայի գավաթը։ === 1950-1970 === 1951-52 մրցաշրջանում թիմին մի քայլ էր մնում «Դուբլ» (հաղթանակ տանել ինչպես առաջնությունում, այնպես էլ գավաթի մրցությունում) ձևակերպելու համար, բայց վնասվածքների շղթայից հետո մնաց առանց մրցանակների։ Հաջորդ մրցաշրջանում «Արսենալը» գրավեց առաջին տեղը առաջնությունոմ, բայց այդ հաղթանակը դարձավ այն ժամանակաշրջանի սկիզբը, երբ «կանոնիրները» չէին կարողանում ստանալ ակնառու արդյունքներ՝ վերածվելով սովորական թիմի։ [[1966 թվական]]ի հունիսի 20–ին թիմի մարզիչ նշանակվեց Բերտի Մին։ Ակումբի ղեկավարությունը միանշանակ չկայացրեց այդ որոշումը, չէ՞ որ Բերտին երբեք ֆուտբոլ չէր խաղացել և չուներ մարզչական փորձ։ Բայց պատմությունը ցույց տվեց, որ այդ որոշումը իրեն արդարացրեց։ Մին մեծ խանդավառությամբ սկսեց մարզել թիմը և թիմի աշխատանքը պրոֆեսիոնալ մակարդակի հասցրեց։ Նա ուժեղացրեց թիմի հարձակումը՝ երիտասարդ և տաղանդավոր խաղացողների հաշվին, իսկ պաշտպանությունում խաղում էին ավելի փորձառու ֆուտբոլիստները։ Արսենալը պարտվեց [[Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ]]ի երկու եզրափակիչներում, սակայն [[1970 թվական]]ին «կանոնիրները» վերջապես ստացան բաղձալի գավաթը։ === Դուբլ (1970-1986) === 1970-71 մրցաշրջանում «Արսենալը» նվաճեց իր առաջին Դուբլը։ Բայց դրանից հետո «Արսենալը» հանկարծակիորեն կորցրեց իր երիտասարդական թիմի մարզչին, բժիշկին։ Թիմի համար ամենալուրջ հարվածը դարձավ առաջին թիմի մարզչի՝ Դոնալդ Խոուիի հեռանալը, ով թիմի կայացման գործում մեծ դեր խաղաց։ Դրանից հետո թիմից աստիճանաբար սկսեիցն հեռանալ մի շարք առանցքային խաղացողներ, Բերտին Մին չկարողացավ նրանց համարժեք փոխարինողներ գտնել և [[1976 թվական]]ի ամռանը հրաժարական տվեց։ Բերտի Միին եկավ փոխարինելու Թերրի Նիլը, ով նախկինում թիմի ավագն էր։ Նա շտաբ վերադարձրեց Դոնալդ Հոուիին, նրա ղեկավարությամբ սկսեցին խաղալ ապագա լեգենդներ Լիամ Բրեդին և Դևիդ Օ'Լիրին։ «Արսենալը» երեք անգամ հաջորդաբար խաղաց Անգլիայի գավաթի եզրափակչում (1978, 1979, 1980)՝ դառնալով առաջին ակումբը, որը կարողացավ «Ուեմբլիում» նման արդյունքի հասնել։ Ժամանակի հետ արդյունքները սկսեցին վատթարանալ (քիչ դեր չխաղաց այդ ամենում Բրեյդիի՝ թիմից հեռանալը, ոն այդ ժամանակ թիմի ուղեղն էր), և [[1983 թվական]]ին թիմի գլխավոր մարզիչ ընտրվեց Դոն Հոուին։ Մինչ այդ նա իրենց ներկայացրել էր որպես հիանալի օգնական, սակայն գլխավոր մարզչի դերը նրա մոտ չստացվեց։ Ղեկավարման երեք տարիների ընթացքում չհասնելով ոչնչի՝ Հոուին լքեց գլխավոր մարզչի պաշտոնը։ [[1986 թվական]]ին «Արսենալը» գլխավորեց թիմի լեգենդար խաղացող Ջորջ Գրեմը։ Մինչ այդ նա չորս մրցաշրջան աշխատել էր Միլուոլե ակումբում, որտեղ կարողացել էր թիմին դուրս բերել Երկրորդ դիվիզիոն։ Գրեմը թիմի համար ընտրեց պաշտպանական մարտավարոթյուն՝ ստիպելով հակառակորդին խճճվել մարզադաշտի կենտրոնում, իսկ գրոհների ժամանակ հույսը դնել միայն երկար փոխանցումների վրա։ Այդ ոճը հաճախ քննադատությունների էր արժանանում, բայց այն արդյունավետ էր։ Աստիճանաբար շոտլանդացին կարողացավ ստեղծել անասելիորեն ուժեղ պաշտպանություն․ վերջինիս կազմում էին Լի Դիքսոնը, Թոնի Ադամսը, Դևիդ Օ’Լիրին, Սթիվ Բոուլդը և Նայջլ Ուինթերբյորնը (ժամանակի ընթացքում «Արսենալը» անցավ պաշտպանության՝ չորս խաղացողով, որտեղ եզրերում խաղում էին Դիքսոնը և Ուինթերբբյորնը, իսկ կենտրոնում՝ Ադամսը և Բոլուլդը/Մարտին Քիոունը)։ === 1986-1995 === 1988-89 մրցաշրջանում «Արսենալը» 18 տարվա մեջ առաջին անգամ դարձավ Անգլիայի չեմպիոն։ Այդ տիտղոսը զինագործները վերցրին «[[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլի»]] հետ դրամատիկ պայքարում։ «Արսենալը» երկար ժամանակ պահպանում էր առաջին տեղը, բայց պարտությունը դերբիում և մայիսին ոչ ոքին «Ուիմբլդոնի» հետ, թույլ տվեցին Լիվերպուլին անցնել զինագործներին։ Ամեն ինչ որոշվելու էր վերջին տուրում, որտեղ «Լիվերպուլը» ընդունում էր «Արսենալին»։ Վերջիններիս հաղթանակ էր հարկավոր, այն էլ նվազագույնը երկու գնդակի տարբերությամբ․ միայն այդ դեպքում նրանք կանցնեին «Լիվերպուլին» և կդառնային առաջնության հաղթող։ Մինչ այդ «Արսենալը» 14 տարի շարունակ չէր կարողանում հաղթել Էնֆիլդում։ Խաղի հաշիվը 52-րդ րոպեին բացեց «Արսենալի» ֆուտբոլիստ Ալան Սմիթը, և այդ պահին նրանց մնում էր խփել ընդամենը մեկ գոլ։ Բայց մինչև 90-րդ րոպեն զինագործները ոչինչ չէին կարողանում ստեղծել հակառակորդի դարպասների մոտ։ Սակայն երկրորդ ավելացրած րոպեին Ալան Սմիթը գնդակը փոխանցեց երիտասարդ կիսապաշտպան Մայքլ Թոմասին, որը, անցնելով մրցակցի պաշտպաններին, խփեց հաղթական գոլը։ 0։2 հաշվով հաղթանակը «Արսենալին» չեմպիոն դարձրեց։ Հաջորդ տարի «Լիվերպուլը» այնուամենայնիվ կարողացավ նվաճել չեմպիոնի տիտղոսը, բայց մեկ տարի անց «Արսենալը» կրկին չեմպիոն դարձավ՝ պարտվելով միան մեկ խաղում։ Չի կարելի ասել, թե թիմի խաղային մակարդակը դրանից հետո իջավ։ Սակայն այն բավական բարձր չեղավ, որպեսզի թիմի հաղթանակները շարունակական լինեին։ 1992-93 մրցաշրջանում «Արսենալը» դարձավ առաջին թիմը, որը միաժամանակ նվաճեց Լիգայի գավաթն ու Անգլիայի գավաթը։ [[1994 թվական]]ին «Արսենալը» հաղթեց ՈՒԵՖԱ–ի գավաթակիրների գավաթը․ այդ տիտղոսը վերջինն էր Գրեմի համար։ [[1995 թվական]]ի [[փետրվար]]ին նա սկանդալով ազատվեց աշխատանքից։ «Արսենալի» մարզչի դարձավ Բրյուս Ռիոխը, սակայն նա չկարողացավ ընդհանուր հայտարարի գալ խաղացողների հետ և շուտով հեռացավ թիմի գլխավոր մարզչի պաշտոնից։ === Վենգերի ժամանակաշրջանը (1996-մինչ օրս) === ==== Վերադարձ բարձունք ==== [[Պատկեր:Arsenal SheffieldWednesday2000.jpg|thumb|300px|right|Արսենալ - Շեֆիլդ Ուենսդեյ։ 2000 թվական։]] [[1996 թվական]]ի [[Արսեն Վենգեր]]ի՝ թիմի մարզիչ դառնալը չափազանց անսպասելի էր թե՛ մամուլի, թե՛ երկրպագուների համար։ Հարցը «Ո՞վ է Արսենը» (Arsene Who?) շատ տարածված էր։ Վենգերն այդ ժամանակ աշխատում էր [[Ճապոնիա]]յում, և նրա մասին քչերն էին լսել։ Ոչ ոք չէր կարող ենթադրել, որ այս մարդը կդառնա Արսենալի պատմության ամենահաջողակ մարզիչը։ Հենց նրա առաջարկով ակումբը գնեց [[Դենիս Բերգկամպ]]ին․ այդ ժամանակ մարզիչը դեռ Ռիոկն էր։ Նրա նախաձեռնությամբ սկսվեց նոր մարզադաշտի կառուցումը, քանի որ հինը՝ «Հայբերին», չէր համապատասխանում խոշոր ակումբի ժամանակակից ստանդարտներին։ Վենգերի գլխավորությամբ մի շարք երիտասարդ տաղանդներ վերածվեցին համաշխարհային աստղերի։ Բացի այդ՝ Արսեն Վենգերը հեռացավ թիմի նախկին միատեսակ ու ձանձրալի խաղաոճից։ Նա «Արսենալին» ներարկեց վառ ու հարձակվողական խաղը, որը գրավեց բազում երկրպագուների սրտեր։ [[Պատկեր:Thierry Henry Charlton.jpg|thumb|200px|left|[[Թիերի Անրի]]]] Վենգերի հետ արդեն երկրորդ մրցաշրջանը ավարտվեց «Դուբլով»։ Մրցաշրջանի կեսից հետո զինագործները զիջում էին «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ին» 12 միավորով, և շատ բուքմեյքերներ արդեն խաղադրույքներ էին կատարում [[Մանչեսթեր Յունայթեդ|մանկունիանցիների]] չեմպիոնության համար։ Բայց դրանից հետո «Արսենալը» հաղթեց 15 խաղ, 3 խաղ ավարտվեց ոչ ոքի, և առաջնության ավարտից մեկ տուր առաջ «զինագործները» ապահովեցին իրենց տիտղոսը։ Արսեն Վենգերը դարձավ առաջին արտասահմանցի մարզիչը, ով հաղթեց [[Անգլիայի Պրեմիեր Լիգա|Անգլիայի առաջնությունը]]։ [[1999 թվական]]ին թիմից հեռացավ Նիկոլյա Անելկան, և նրա փոխարեն թիմը ձեռք բերեց [[Թիերի Անրի]]ին, ում վիճակված էր դառնալ «Արսենալի» պատմության լավագույն ռմբարկուն և թիմի խորհրդանիշներից մեկը։ Վենգերը պետք է գտներ մի քանի այլ խաղացողների համարժեք փոխարինումները ևս։ Բացի Անրիից՝ «Արսենալ» տեղափոխվեցին նաև Ռոբեր Պիրեսը, Սիլվեն Վիլտորը։ 2001-02 մրցաշրջանում «զինագործները» վերցրին հերթական «Դուբլը»։ Բայց թիմի հաղթանակների գագաթնակետը դարձավ 2003-04 մրցաշրջանը, որի ընթացքում Արսենալը չտարավ և ոչ մի պարտություն, իսկ 49 անպարտելի խաղերը ռեկորդ դարձան Անգլիայի ֆուտբոլի պատմության մեջ։ Այդ մրցաշրջանի ավարտին թիմը համալրեց երիտասարդ հոլանդացի հարձակվող [[Ռոբին վան Պերսի]]ն։ [[2005 թվական]]ին «Արսենալը» նվաճեց իր հերթական տիտղոսը՝ Անգլիայի գավաթը, որից հետո շուրջ ինը տարի թիմը չկարողացավ նվաճել ոչ մի նոր տիտղոս։ 2005-2006 մրցաշրջանում թիմը հասավ Չեմպիոնների լիգայի եզրափակիչ, որտեղ 2։1 հաշվով զիջեց իսպանական «[[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Բարսելոնային»]]։ Հենց այդ մրցաշրջանի ավարտից հետո «զինագործները» հրաժետ տվեցին իրենց հին մարզադաշտին՝ «Հայբերիին», և տեղափոխվեցին նոր՝ «[[Էմիրեյթս (մարզադաշտ)|Էմիրեյթս»]] մարզադաշտ։ ==== Տեղափոխությունը «Էմիրեյթս» և տիտղոսային «երաշտը» (2006-2014) ==== Առաջին մրցաշրջանը նոր մարզադաշտում դժվար կլինի անվանել հաջող՝ հաշվի առնելով թիմի նպատակներն ու հեռանկարները․ «Արսենալը» ավարտեց ելույթները չորրորդը առաջնությունում՝ իր ակտիվում ունենալով 68 միավոր, պարտվեց [[2007 թվական]]ին Լիգայի գավաթի եզրափակչում լոնդոնյան «Չելսիին»։ Այդ մրցաշրջանը կարելի է անցումային անվանել, որովհետև թիմը փոփոխվում էր, շատ վետերաններ, ինչպես, օրինակ, Ռոբեր Պիրեսը, Սոլ Քեմփբելը, [[Էշլի Քոուլ]]ը, հեռացան ակումբից։ Իր ֆուտբոլային կարիերան ավարտեց Դենիս Բերգկամպը, որ ակումբի կազմում հեղինակել է 120 գոլ։ Թիմի կազմը տեսանելիորեն երիտասարդացավ, ակումբը գնեց Թոմաշ Ռոսիցկուն և Դենիլսոնին, ակնհայտ աճեցին [[Թեո Ուոլկոտ]]ը, Ֆլամինին, [[Ադեբայոր Էմանուել|Ադեբայորը]], և ամենակարևորը, թիմի համար մեծ դեր խաղաց [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]]ը։ 2007-2008 մրցաշրջանը հաջող սկսվեց «Արսենալի» համար, չնայած նրան, որ թիմը լքեց լավագույն ռմբարկուն՝ [[Թիերի Անրի]]ն։ Զինագործները ուժեղ սկսեցին և 25 խաղ անընդմեջ չէին պարտվում, նրանք գլխավորում էին չեմպիոնական աղյուսակը։ Սակայն, մեծ մասամբ վնասվածքների պատճառով, թիմը կորցրեց իր առավելությունը՝ ավարտելով ազգային առաջնությունը երրորդ տեղում։ 2008-2009 մրցաշրջանում «Արսենալը» գրավեց չորրորդ տեղը [[Անգլիայի Պրեմիեր Լիգա|Պրեմիեր լիգայում]] և հասավ [[Չեմպիոնների Լիգա 2008-2009|Չեմպիոնների լիգայի]] կիսաեզրափակիչ՝ զիջելով «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ին»։ Ակումբը լքեցին երկու առանցքային խաղացողներ՝ [[Ֆլամինի Մաթյո|Ֆլամինին]] և Գլեբը․ վերջինիս փոխարեն գնվեց [[Սամիր Նասրի]]ն, հետո էլ՝ [[Անդրեյ Արշավին]]ը։ Ակումբում մեծ դեր սկսեց խաղալ [[Ռոբին վան Պերսի]]ն, որը, այդ մրցաշրջանում դառնալով 20 գոլի հեղինակ, թիմի լավագույն ռմբարկուի կոչումը ստացավ։ 2009-2010 մրցաշրջանում «Արսենալը» Անգլիայի առաջնության երրորդ հորիզոնականը գրավեց, իսկ [[Չեմպիոնների Լիգա 2009-2010|Չեմպիոնների լիգայի]] քառորդ եզրափակչում հանդիպեց իսպանական «[[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Բարսելոնային»]]։ Այդ երկու խաղերը դեռ երկար կհիշվեն ֆուտբոլային պատմության մեջ։ [[Պատկեր:Arsenal v Stoke City FC - Robin Van Persie penalty cropped.jpg|thumb|180px|right|[[Ռոբին վան Պերսի]]]] 2010-2011 մրցաշրջանը «զինագործները» սկսեցին բավականին վստահ, չնայած նրան, որ թիմի պաշտանության առաջատարներից մեկը՝ [[Թոմաս Վերմալեն]]ը, վնասվածք ստացավ և չէր խաղալու բավականին երկար ժամանակ։ Նշանակալի էր այն փաստը, որ Արսենալի՝ աշխարհի տարբեր ծայրերից եկած ֆուտբոլիստներից կազմված հիմնական կազմում հայտնվեց ակումբի անգլիացի սան [[Ջեք Ուիլշիր]]ը։ Վերջինս ամրագրեց իր տեղը դաշտի կենտրոնում՝ [[Ալեքս Սոնգ]]ի կողքին։ Ուիլշիրի խաղալու անհագ ծարավն ու տաղանդը առիթ տվեցին [[Ֆաբիո Կապելլո]]յին կիսապաշտպանին հրավիրել Անգլիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքական։ Հավաքականի խաղերում Ուիլշիրը փայլեց՝ ցույց տալով իր տարիքին ոչ համապատասխան խաղը տեսնելու յուրահատուկ հատկություն։ Արսենալի կազմում մեծ խնդիր էր դարպասապահի դիրքը։ Մինչև առաջնության ամենասկզիբը ոչ ոք չգիտեր, թե ով կդառնա թիմի հիմնական դարպասապահը։ Սկզբում, ինչպես միշտ, դարպասում կանգնած էր [[Մանուել Ալմունիա]]ն։ Բայց մի շարք թույլ խաղերից և վնասվածքից հետո նա իր տեղը հիմնական կազմում զիջեց [[Լուկաշ Ֆաբիանսկի|Լուկաշ Ֆաբիանսկուն]]։ Լուկաշը, շատերի համար անսպասելիորեն, իրենց բավանականին վստահ դրսևորեց՝ երբեմն էլ իսկապես փրկելով թիմին։ Սակայն [[2011 թվական]]ի հունվարին մարզման ժամանակ նա ուսի վնասվածք ստացավ, որի պատճառով բաց թողեց մրցաշրջանի մնացած հատվածը։ Դարպասներում պետք է կանգներ լեհ երիտասարդ դարպասապահ [[Վոյցեխ Շեսնի]]ն։ Իր դեբյուտը «Արսենալի» կազմում Շեսնին ստիպված եղավ նշել «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ի» դեմ խաղում, իսկ Չեմպիոնների լիգայում՝ ընդդեմ «[[Բարսելոնա]]յի»։ Երկրպագուների մոտ անվստահություն էր առաջացնում դարպասապահի անփորձությունը և այն, որ Վոյցեխը չէր դիմանա ճնշմանը։ Ի վերջո, երկրպագուների կասկածները արդարացվեցին։ Վոյցեխը ընդամենը մեկ լուրջ սխալ կատարեց, սակայն այն դարձավ ճակատագրական։ [[2011 թվական]]ին [[Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ]]ի եզրափակչի վերջին րոպեներին նրա և պաշտպանների գործողությունների անհամաձայնությունը բերեց բաց թողնված գոլի և պարտության։ Դրանից հետո թիմը սկսեց անվստահ խաղալ՝ աստիճանաբար բաց թողնելով առաջնության չեմպիոն դառնալու հնարավորությունը, և ավարտեց առաջնությունը չորրորդ տեղում։ Մրցաշրջանի ավարտին «Արսենալի» մարզիչ [[Արսեն Վենգեր]]ը խոստացավ ակտիվ լինել տրանսֆերային շուկայում և վերադառնալ հաղթանակների՝ վեցամյա երաշտից հետո։ Արդյունքում, ամռանը թիմից հեռացան առաջին կազմի չորս խաղացողներ՝ [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]]ը, [[Սամիր Նասրի]]ն, Գաել Կլիշին և Էմանուել Էբուեն։ Նրան փոխարինելու եկան 7 խաղացողներ, որոնց թվում էին [[Միկել Արտետա]]ն, [[Պեր Մերտեզակեր]]ը և [[Ալեքս Օքսլեյդ-Չեմբերլեն]]ը։ Մրցաշրջանը թիմը սարսափելի կերպով սկսեց. «Արսենալը» երեք տուրերում վաստակեց ընդամենը մեկ միավոր։ Իսկ պարտությունը [[Օլդ Թրաֆորդ]]ում «Մանչեսթերից» 8։2 հաշվով դարձավ ամենախոշոր պարտությունը Վենգերի օրոք։ Առաջին հաղթանակը [[Անգլիայի Պրեմիեր Լիգա|Անգլիայի Պրեմիեր լիգայում]] կայացավ 4-րդ տուրում. թիմը հաղթեց լիգայի նորեկ «[[Սուոնսի]]ին» (1։0)։ 5-րդ տուրում «Արսենալը» պարտվեց «Բլեքբեռն Ռովերսին» (3։4)։ Այդ պարտության պատճառով թիմը հայտնվեց մրցաշարային աղյուսակի վերջին հորիզանականներում։ Սակայն «զինագործները» աստիճանաբար սկսեցին հավասարակշռել իրավիճակը առաջնությունում։ Ութ խաղից յոթը Վենգերի սաները հաղթանակով ավարտեցին և միայն մեկը ոչ ոքի, ու էականորեն առաջ շարժվեցին մրցաշարային աղյուսակում։ Ոմանք նույնիսկ խոսում էին թիմի հաղթանակի մասին։ 16-րդ տուրում Արսենալը պարտվեց առաջնության հաղթող ճանաչվելու ամենահավանական հակառակորդներից մեկին՝ «[[Մանչեսթեր Սիթի]]ին» (0։1)։ Սրան հաջորդեցին երեք անպարտ խաղերը՝ երկու հաղթանակ և մեկ ոչ ոքի։ Սակայն հետո չորս խաղ անընդմեջ «Արսենալը» հաղթանակ տոնել չէր կարողանում. երեք անընդմեջ պարտություն «[[Ֆուլհեմ ՖԱ|Ֆուլհեմից»]] (1։2), «[[Սուոնսի]]ից» (3։2) և «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ից» (1։2) ու ոչ ոքի «[[Բոլտոն ՖԱ|Բոլտոնի»]] հետ մրցավեճում (0։0)։ Թիմը կարողացավ դուրս գալ ճգնաժամային իրավիճակից։ Արսենալը հաղթեց տասը հնարավոր խաղից ինը։ Մրցաշրջանի ավարտին «Արսենալը» զիջեց դիրքերը. պարտություն և երեք ոչ ոքի։ Վերջին տուրում «զինագործները» հաղթեցին «[[Վեստ Բրոմվիչ Ալբիոն|Վեստ Բրոմվիչին»]] (3։2) և զբաղեցրին երրորդ տեղը առաջնությունում։ Չեմպիոնների լիգայում Արսենալը հիմնական առաջնության կազմ մտավ՝ որակավորման փուլում հաղթելով [[Ուդինեզե]]ին 1։0 և 2։1 հաշիվներով։ Խմբային փուլում «զինագործները» հայտնվեցին F խմբում՝ «[[Օլիմպիկ Մարսել|Մարսելի»]], «[[Օլիմպիակոս ՖԱ|Օլիմպիակոսի»]] և «[[Բորուսիա Դորտմունդ|Դորտմունդի Բրոուսիայի»]] հետ միասին։ Խմբից նրանք դուրս եկան առաջին տեղով։ 1/8 եզրափակչում «Արսենալը» հայտնվեց [[Միլան ՖԱ (պրիմավերա)|Միլանի]] հետ։ Պարտվելով խոշոր հաշվով [[Սան Սիրո]]յում (0։4)՝ «զինագործները» տանը հաղթեցին (3։0), սակայն դա բավարար չէր հաջորդ փուլ անցնելու համար։ 2012/13 մրցաշրջանի սկզբում սկսեցեն լուրեր տարածվել, թե [[Ռոբին վան Պերսի]]ն՝ թիմի առաջատարը, կարող է լքել ակումբը, որովհետև նա հուլիսի 4-ին հայտարարել էր, որ չի երկարաձգելու իր պայմանագիրը։ Դրա հետ կապված՝ [[Արսեն Վենգեր]]ը պայմանագիր ստորագրեց [[Օլիվիե Ժիրու]]ի և [[Լուկաս Պոդոլսկի|Լուկաս Պոդոլսկու]] հետ, ձեռք բերեց նաև [[Սանտի Կասորլա]]յին։ Ամռանը Վան Պերսին հեռացավ թիմից՝ տեղափոխվելով հակառակորդների՝ «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ի» թիմ։ 2012/13 մրցաշրջանի ավարտին ակումբի գործադիր տնօրեն Իվան Գազիդիսը հայտարարեց, որ կապված թիմի ֆինանսական իրավիճակի բարելավման հետ՝ «Արսենալը» պատրաստ է ավելի մեծ գումարներ ծախսել աստղային խաղացողներ ձեռք բերելու համար<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22802685 Arsenal ready to spend big on players - Ivan Gazidis]</ref>։ Ամառվա ընթացքում փորձեր արվեցին գնել [[Գոնսալո Իգուաին]]ին, Ստեվան Յովետիչին, [[Լարս Բենդեր]]ին, [[Լուիս Սուարես]]ին, [[Կարիմ Բենզեմա]]յին, սակայն այս կամ այն պատճառով գործարքները չէին իրականանում։ Զուգահեռաբար «Արսենալը» ակտիվորեն ազատվում էր այն խաղացողներից, որոնց կարիքն այլևս չէր զգում։ Նրանց թվում էին Անդրե Սանթոսը, [[Անդրեյ Արշավին]]ը, Մարուան Շամախը, Դենիլսոն Պերեյրա Նևեսը։ Տրանսֆերային պատուհանի փակման վերջին օրը «զինագործները» իրենց անձնական ռեկորդը սահմանեցին՝ գնելով [[Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Գերմանիայի ազգային հավաքականի]] խաղացող [[Մեզութ Օզիլ]]ին €50 միլիոնով։ Բացի այդ՝ հինգ տարի անց թիմ վերադարձավ [[Ֆլամինի Մաթյո|Մաթյո Ֆլամինին]], պայմանագիր ստորագրվեց հեռանկարային հարձակվող Յայա Սանոգոյի և դարպասապահ Վիվիանոյի հետ։ ==== Տիտղոսային «երաշտի» ավարտը և նոր պատմությունը (2014-մինչ օրս) ==== 2014 թվականի մայիսի 17-ին Արսենալը նվաճեց այնքան սպասված առաջին տիտղոսը ինը տարվա ընթացքում։ Ուղին դեպի եզրափակիչ այնքան էլ հեշտ չէր։ «Արսենալը» հաղթեց այնպիսի թիմերի, ինչպիսիք են «[[Տոտենհեմ Հոտսպուր|Տոտենհեմը»]] (2։0), «Կովենտրի Սիթին» (4։0), «[[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլը»]] (2։1) և «[[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոնը»]] (4։1)։ Կիսաեզրափակչում հետխաղյա 11-մետրանոցներով «Արսենալը» հաղթեց Ուիգանին։ Անգլիայի գավաթի եզրափակչում Արսեն Վենգերի թիմը կոտրեց «[[Հալլ Սիթի]]ի» դիմադրություն՝ հաղթելով ավելացված ժամանակում 3։2 հաշվով։ Բաց թողնելով 2 գոլ առաջին 10 րոպեներին՝ «Արսենալը» կարողացավ վերադասավորվել և հավասարեցնել հաշիվը մինչև հիմնական ժամանակի ավարտը։ Ավելացված ժամանակում հաղթական գոլի հեղինակ դարձավ [[Աարոն Ռեմսի]]ն։ 2013/14 մրցաշրջանի արդյունքներով [[Անգլիայի Պրեմիեր Լիգա|Անգլիայի Պրեմիեր լիգայում]] թիմը գրավեց չորրորդ հորիզոնականը, բայց նշանակալին այն է, որ առաջնության մեծ մասը «Արսենալը» գլխավորում էր մրցաշարային աղյուսակը և միայն ձմեռային դադարից հետո [[Թեո Ուոլկոտ]]ի, [[Մեզութ Օզիլ]]ի և [[Աարոն Ռեմսի]]ի վնասվածքների պատճառով թիմը ետ մնաց չեմպիոնության համար պայքարից։ Չեմպիոնների լիգայում լոնդոնյան ակումբը հասավ մինչև 1/8 եզրափակիչ, որտեղ երկրորդ անգամ արդեն զիջեց մյունխենյան «[[Բավարիա Մյունխեն|Բավարիային»]] (3։1 երկու խաղերի արդյունքում), իսկ Լիգայի գավաթի խաղարկությունում հասավ մինչև չորրորդ ռաունդ («[[Չելսի ՖԱ|Չելսի»]], 2։0)։ Արսեն Վենգերը հերթական անգամ դժգոհեց Չեմպիոնների լիգայի վիճակահանության արդյունքներից։ Ֆրանսիացի մասնագետի կարծիքով՝ «զինագործներին» 1/8 եզրափակչում միշտ բաժին են հասնում ուժեղ մրցակիցներ։ Այնուամենայնիվ 2012/13 մրցաշրջանում նրանք գրեթե հաղթահարեցին «[[Բավարիա Մյունխեն|Բավարիայի»]] արգելքը. մյունխենցիները անցան քառորդ եզրափակիչ՝ շնորհիվ լրացուցիչ գոլի (ընդհանուր հաշիվը՝ 3։3)։ Չնայած բոլոր նախկին անհաջողություններին՝ 2013/14 մրցաշրջանը, վերջապես, «Արսենալի» համար տիտղոսաբեր դարձավ։ Շատ երիտասարդ խաղացողներ առաջին անգամ իրենց գլխավերևում բարձրացրեցին այնքան բաղձալի գավաթը։ [[2014 թվական]]ի [[օգոստոսի 10]]-ին Անգլիայի սուպերգավաթի եզրափակչում «Արսենալը» կարողացավ հաղթել «[[Մանչեսթեր Սիթի]]ին» 3։0 հաշվով և նվաճեց երեք ամսվա ընթացքում իր երկրորդ տիտղոսը։ 2015 թվականի օգոստոսի 2-ին «Արսենալը» կրկնեց իր հաջողությունը՝ հաղթելով Անգլիայի սուպերգավաթը 2-րդ անգամ անընդմեջ։ Եզրափակչում Արսենալը [[Ալեքս Օքսլեյդ-Չեմբերլեն|Օքսլեյդ-Չեմբերլենի]] գոլի շնորհիվ հաղթեց [[Չելսի (ֆուտբոլային ակումբ)|«Չելսիին»]]։ 2016-17 մրցաշրջանում «Արսենալը» հաղթեց Անգլիայի գավաթը ռեկորդային 13-րդ անգամ՝ եզրափակչում հաղթելով «Չելսիին» 2-1 հաշվով։ Այնուամենայնիվ այս մրցաշրջանում «Արսենալը» գրավեց 5-րդ տեղը։ Սա Արսեն Վենգերի՝ «Արսենալի» մարզչական տարիների՝ 1996 թվականից սկսած վատագույն արդյունքն է։ == Երկրպագուներ == [[Պատկեր:Arsenal-Supporters.jpg|thumb|300px|left|Արսենալի երկրպագուները «[[Էմիրեյթս (մարզադաշտ)|Էմիրեյթս մարզադաշտում»]]]] «Արսենալի» երկրպագուները հաճախ իրենց «Gooners» են անվանում, անվանումը ծագում է թիմի մականունից՝ «Զինագործներ» («Gunners»)։ Այդ մականվան հստակ ծագումը հայտնի չէ։ Տարբերակներից մեկի համաձայն՝ սկանդինավյան երկրպագուները «gunners» բառը սխալ շեշտադրությամբ էին արտասանում, և այն մոտավորապես հնչում էր որպես «gooners»։ Տեղացի երկրպագուներին դա սկսեց դուր գալ և նրանք նույնպես իրենց այդպես սկսեցին կոչել։ Կա մեկ այլ տարբերակ ևս. մականունը տվել են հակառակորդները՝ «gunners» բառի և գունների ցեղի միախառնումից։ Թիմը տասնյակ հազարավոր երկրպագուներ ունի, և գրեթե բոլոր տնային խաղերը անցկացվում են առանց ազատ տեղերի։ 2007/08 մրցաշրջանում «Արսենալը» երկրորդն էր լիգայում այցելությունների թվով, իսկ 2006 թվականին՝ չորրորդը։ [[Պատկեր:Arsenal Flag.jpg|thumb|300px|right|Արսենալի երկրպագուների նշանը]] «Արսենալն» ունի երկրպագուներ [[Լոնդոն]]ի և [[Անգլիա]]յի սահմաններից դուրս ևս, իսկ արբանյակային հեռուստատեսության առաջացումից ի վեր Արսենալի երկրպագուների թիվը ողջ աշխարհով ավելանում է։ «Արսենալի» երկրպագուների հիմնական թշնամիները «[[Տոտենհեմ Հոտսպուր]]ի» երկրպագուներն են։ Այս երկու ակումբների միջև հանդիպումները անվնաում են «Հյուսիսային Լոնդոնի դերբի»։ Մյուս հակառակորդներն են «[[Չելսի ՖԱ|Չելսիի»]], «[[Ֆուլհեմ ՖԱ|Ֆուլհեմի»]], «[[Վեստ Հեմ Յունայթեդ]]ի» երկրպագուներ։ Բացի այդ՝ վերջին տարիներին հակամարտություն է առաջացել նաև «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ի» և «Արսենալի» միջև. պատճառը լիգայի չեմպիոնի տիտղոսն է։ Տարբեր երկրներում կան պաշտոնական ֆան-ակումբներ։ [[ԱՊՀ]]-ում՝ Arsenal Russian Speaking Supporters Club (ARSSC), այն միավորում է [[Ռուսաստան]]ի, [[Ուկրաինա]]յի, [[Բելառուս]]ի և մի շարք այլ երկրների երկրպագուներին։ Այդ ֆան-ակումբը պաշտոնական կարգավիճակ է ստացել [[2004 թվական]]ին<ref>[http://www.fc-arsenal.com/pro_arssc Про ARSSC]</ref>։ == Կանանց հավաքական == Կանանց առաջնությունը ներկայացվում է «Արսենալ Լեդիս» թիմը։ Այն հիմնադրվել է [[1987 թվական]]ին, [[2002 թվական]]ին ստացել է կիսապրոֆեսիոնալ ակումբի կարգավիճակ, և մարզում է այն Շելի Կերը։ Թիմը ամենահաջողակն է Անգլիայի կանանց առաջնությունում։ 2008-09 մրցաշրջանում նրանք հաղթեցին Անգլիայի երեք հիմնական մրցաշարերում, ինչպես նաև ՈՒԵՖԱ-ի կանանց գավաթը 2006-07 մրցաշրջանում։ Կանանց և տղամարդկանց թիմերը ձևականորեն առանձնացվում են, բայց սերտ կապերի մեջ են գտնվում։ Կանայք իրավունք ունեն տարվա ընթացքում մեկ անգամ խաղալ «[[Էմիրեյթս (մարզադաշտ)|Էմիրեյթս»]] մարզադաշտում։ == Սեփականատերեր և ղեկավարություն == 2007 թվականի ամռանոը «Arsenal FC» ընկերությունը 100 %-վ պատկանում էր «Arsenal Holdings»-ին, որի սեփականատերերն էին.<ref name="gol">''Դ. Սիմակով, Յու. Ֆեդորինովա, Ի. Ֆիլիպովա, Ա. Ռոժկով'' Ուսմանովի գոլը // Փաստեր, № 163 (1937) 31 օգոստոսի 2007</ref> * 24,1 % - Դենի Ֆիզման ({{lang-en|Danny Fiszman}}) * 15,9 % - Նինա Բրեյսուել-Սմիթ ({{lang-en|Nina Bracewell-Smith}}) * 14,58 % - «Red and White Holdings» * 14,4 % - Ռիչար Կար ({{lang-en|Richard Carr}}) * 12,19 % - Ստեն Կրոենկե ({{lang-en|Stan Kroenke}}) * 9,99 % - «Granada Media Group» * 2,7 % - «Lansdowne Partners» * 1 %-ից քիչ - Պետեր Հիլ-Վուդ ({{lang-en|Peter Hill-Wood}}) Մնաց բաժնետոմսերը վաճառվում են մասնագիտացված «PLUS Markets» բորսայում։ [[2007 թվական]]ի օգոստոսին «Red and White Holdings» ընկերությունը հայտարարեց Դևիդ Դեյնից 14,58 %-ը բաժնետոմսերը<ref>{{Cite web |title=ՌԻԱ «РосБизнесКонсалтинг», «Ռուս միլիարդատերը Արսենալի համասեփականատեր է դարձել», 31 օգոստոսի 2007 |url=http://top.rbc.ru/economics/31/08/2007/115585.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901113857/http://top.rbc.ru/economics/31/08/2007/115585.shtml |archive-date=2007 թ․ սեպտեմբերի 1 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 8}}</ref> 75 միլիոն ֆունտ ստեռլինգով գնելու մասին։ «Red and White Holdings» ընկերությունը պատկանում է Ալիշեր Ուսմանովին և իր գործընկեր Ֆարհադ Մոշիրիին՝ հավասար բաժնեմասերով՝ 50 % յուրաքանչյուրին<ref name="gol" />։ [[Սեպտեմբերի 19]]-ին հայտնի դարձավ, որ «Red and White Holdings» ընկերությունը գնել է «Arsenal Holdings»-ի ևս 6,5 % բաժնետոմս 35 միլիոն ֆունտ ստեռլինգով՝ հասցնելով բաժնետոմսերի ընդհանուր քանակը 21 %-ի<ref>''Գ. Կրամպեց'' Ուսմանովը սահմանափակում է Arsenal ակումբը// Փաստեր, № 176 (1950), 19 սեպտեմբերի 2007</ref>։ Ավելի ուշ այդ ընկերությունը ևս 2 % բաժնետոմս ձեռք բերեց Arsenal Holdings-ից՝ իր մոտ կենտրոնացնելով բաժնետոմսերի 23 %-ը<ref>{{Cite web |title=«Սպորտ Էքսպրես», «Ուսմանովի ընկերությունը բաժնետոմսերի քանակը հասցրել է 23 տոկոսի», 28 սեպտեմբերի, 2007 |url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/20/nl204947.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223225855/http://news.sport-express.ru/online/ntext/20/nl204947.html |archive-date=2007 թ․ դեկտեմբերի 23 |access-date=2014 թ․ դեկտեմբերի 8}}</ref> Փետրվարի 22-ի տվյալներով Ուսմանովի բաժինը 24,2 % է։ Այդ կերպ այս պահին նա «Արսենալի» խոշոր բաժնետերերից է<ref>[http://www.sports.ru/football/4177870.html Ուսմանովը դարձել է «Արսենալի» ամենախոշոր բաժնետերը, 22 փետրվարի 2008]</ref> [[2009 թվական]]ի փետրվարին Ուսմանովի բաժնեմասը հասավ ավելի քան 25 %-ի<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/arsenal/article5746616.ece Alisher Usmanov increases shareholding in Arsenal to over 25 percent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419114835/https://www.thetimes.co.uk/ |date=2021-04-19 }} Ալիշեր Ուսմանովին պատկանող «Արսենալի» բաժնեմասերի չափը հատել է 25 տոկոսանոց սահմանը</ref>։ Այս փաստը թույլ է տալիս նրան ցանկության դեպքում հարցականի տակ բաժնետերերի ժողովի կայացման որոշումը։ [[2009 թվական]]ի մարտին ամերիկացի բիզնեսմեն Ստեն Կրոենկեն ձեռք բերեց բաժնետոմսերի մի մասը, որ պատկանում էին Դենի Ֆիզմանին՝ դառնալով երկրորդը բաժնետերերի թվում՝ Ալիշեր Ուսմանովից հետո։ [[Մարտի 30]]-ի տվյալներով՝ բաժնետոմսերը բաշխվել են այսպես<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/arsenal/article6002073.ece Stan Kroenke increases stake in Arsenal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419114856/https://www.thetimes.co.uk/ |date=2021-04-19 }} Կրոենկեն Крёнке увеличил свою долю в Арсенале</ref>. * 25 % - Ալիշեր Ուսմանով (Red & White Holdings) * 20,5 % - Ստեն Կրոենկե ({{lang-en|Stan Kroenke}}) * 16,1 % - Դենի Ֆիզման ({{lang-en|Danny Fiszman}}) * 15,9 % - Լեդի Նինա Բրեյսուել-Սմիթ ({{lang-en|Nina Bracewell-Smith}}) * 4,4 % - Ռիչարդ Կար ({{lang-en|Richard Carr}}) * 0,8 % - Պիտեր Հիլ-Վուդ ({{lang-en|Peter Hill-Wood}}) * 0,08 % - Լորդ Հարիս Պեկհեմյան ({{lang-en|Lord Harris of Peckham}}) * 0,07 % - Կեն Ֆրեյր ({{lang-en|Ken Friar }}) * 0,06 % - Սէր Չիպս Կեսվիկ ({{lang-en|Sir Chips Keswick}}) * 17,09 % - Այլք։ 2009 թվականի մայիսի 1-ին մամուլում հայտարարություն հայտնվեց, որ Ստեն Կրոենկեն դարձել է «Արսենալի» ամենախոշոր բաժնետերը<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8030153.stm Kroenke raises stakes in Arsenal] Կրոենկեն մեծացրել է իր բաժնեմասը՝ հասցնելով 28,3 %-ի</ref>։ Նա գնել էր այն բաժնետոմսերը, որոնք պատկանում էին Կար ընտանիքին՝ հասցնելով իր բաժնետոմսերի թիվը 28,3 %-ի։ Գործարքի ընդհանուր թիվը կազմել էր ավելի քան 41 միլիոն [[ֆունտ ստեռլինգ]]։ 2009 թվականի հուլիսի 10-ին հայտնի դարձավ, որ Ստեն Կրոենկեն լրացուցիչ 160 բաժնետոմս է գնել։ Այդկերպ նրա բաժնեմասը աճեց՝ հասնելով 28,58 %-ի<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8144069.stm Kroenke buys more Arsenal shares]</ref>։ [[Սեպտեմբերի 30]]-ին տեղեկատվություն տարածվեց, ըստ որի՝ Կրոենկեն գնել է ևս 80 բաժնետոմս՝ յուրաքանչյուրի համար 8500 ֆոքւնտ գնով։ Այդ պահին նրա բաժնեմասը կազմեց 28,7 %<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8283029.stm Kroenke buys more Arsenal shares]</ref>։ [[Հոկտեմբերի 15]]-ին Կրոենկեն գնեց լրացուցիչ 90 բաժնետոմս՝ իր բաժնեմասը հասցնելով 28,9 %-ի<ref>[http://www.guardian.co.uk/football/2009/oct/15/stan-kroenke-increases-arsenal-stake Stan Kroenke increases Arsenal stake to 28,9 %]</ref>։ == Զինանշան == 1992 թվականին ակումբի զինանշանը փոփոխության է ենթարկվել։ Երեք թնդանոթների փոխարեն թողել են միայն մեկը, որն ուղղված է եղել դեպի արևելք։ 1925 թվ.-ին զինանշանը ենթարկվել է աննշան փոփոխությունների՝ թնդանոթը ուղղվել է արևմուտք։ Հաջորդ փոփոխությունը եղել է 24 տարի անց, երբ զինանշանի վրա ավելացվել է ակումբի կարգախոսը՝ «Victoria Concordia Crescit» (թարգ. «Հաղթանակը առաջանում է ներդաշնակությունից»)։ 53 տարիների ընթացքում փոփոխության են ենթարկվել միայն զինանշանի գույները։ 2001/02 մրցաշրջանում զինանշանը փոփոխության է ենթարկվել։ Այն ստացել է ավելի ժամանակակից տեսք։ Փոխվել են ծուռումուռ եզրային գծերը, թնդանոթը նորից ուղղվել է դեպի արևելք, փոխվել է տառատեսակը ու կանաչ գույնը փոխարինվել է կապույտով։ <center><gallery> Պատկեր:Arsenal crest 1888.png|<center>Զինանշանը 1888 թվականից</center> Պատկեր:Arsenal Crest 1930.svg|<center> Զինանշանը, որը օգտագործվել է 1930 թվականի Անգլիայի գավաթի ժամանակ</center> Պատկեր:Arsenal Crest 1952.svg|<center>Զինանշանը, որը օգտագործվել է 1952 թվականի Անգլիայի գավաթի ժամանակ</center> Պատկեր:Arsenal fc old crest small.png|<center>Զինանշանը, որը օգտագոչծվել է 1949 թվականից մինչև 2002 թվականը</center> </gallery></center> == Համազգեստի փոփոխություններ == <center> {| |- |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = |pattern_b = _collarblack |pattern_ra = |leftarm = 7B1421 |body = 7B1421 |rightarm = 7B1421 |shorts = FFFFFF |socks = 000066 |վերնագիր = 1886-1895 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = _red_stripes |pattern_b = _redstripes2 |pattern_ra = _red_stripes |leftarm = 0000FF |body = 0000FF |rightarm = 0000FF |shorts = 000066 |socks = 000066 |վերնագիր = 1895-1896 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = |pattern_b = _collar |pattern_ra = |leftarm = FFFFFF |body = EE0000 |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 000066 |վերնագիր = 1896-1933 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = |pattern_b = _collarwhite |pattern_ra = |leftarm = FFFFFF |body = DD0000 |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |վերնագիր = 1933-1965 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = _whiteborder |pattern_b = _collarwhite |pattern_ra = _whiteborder |leftarm = DD0000 |body = DD0000 |rightarm = DD0000 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |վերնագիր = 1965-1967 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = _borderonwhite |pattern_b = _collarwhite |pattern_ra = _borderonwhite |leftarm = DD0000 |body = DD0000 |rightarm = DD0000 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |վերնագիր = 1967-1994 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal9495H | pattern_b = _arsenal9495H | pattern_ra = _arsenal9495H | pattern_sh = _arsenal9495h | pattern_so = _arsenal9495hl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = |վերնագիր = 1994-1996 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal9697h | pattern_b = _arsenal9697h | pattern_ra = _arsenal9697h | pattern_sh = _arsenal9697h | pattern_so = _redtopl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = FFFFFF |վերնագիր = 1996-1998 }} |} {| |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal0204h | pattern_b = _arsenal0204h | pattern_ra = _arsenal0204h | pattern_sh = _arsenal0204h | pattern_so = _arsenal0203h2l | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = |վերնագիր = 1998-2004 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal0405h1 | pattern_b = _arsenal0405h1 | pattern_ra = _arsenal0405h1 | pattern_sh = | pattern_so = _arsenal0405hl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = FFFFFF | socks = |վերնագիր = 2004-2005 }} | {{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = | pattern_b = _arsenal0506h | pattern_ra = | pattern_sh = _arsenal0506h | pattern_so = _classicfootball | leftarm = 800000 | body = 800000 | rightarm = 800000 | shorts = FFFFFF | socks = 800000 |վերնագիր = 2005-2006 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal0608h | pattern_b = _arsenal0608h | pattern_ra = _arsenal0608h | pattern_sh = _arsenal0608h | pattern_so = _redtopl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = FF0000 |վերնագիր = 2006-2008 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenalhome0810 | pattern_b = _arsenalhome0810 | pattern_ra = _arsenalhome0810 | pattern_sh = _arsenal0810h | pattern_so = _arsenal0810hl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = |վերնագիր = 2008-2010 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal1011h | pattern_b = _arsenal1011h | pattern_ra = _arsenal1011h | pattern_sh = _arsenal1011h | pattern_so = _classicfootball | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = FF0000 |վերնագիր = 2010-2011 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal1112h | pattern_b = _arsenal1112h | pattern_ra = _arsenal1112h | pattern_sh = _arsenal1112h | pattern_so = _classicfootball | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = FF0000 |վերնագիր = 2011-2012 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal1213h | pattern_b = _arsenal1214h | pattern_ra = _arsenal1213h | pattern_sh = | pattern_so = _arsenal1214hl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = FFFFFF | socks = |վերնագիր = 2012-2014 }} |} </center> == Ներկա կազմ == ''2018 թվականի հունվարի 31-ի դրությամբ'' {{Ֆթ սկիզբ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=4|ազգ=Գերմանիա|անուն=[[Պեր Մերտեզակեր]] |դիրք=ՊՇ}} [[Պատկեր:Captain sports.svg|13px|Ավագ]] {{Ֆթ խաղացող|N°=6|ազգ=Ֆրանսիա|անուն=[[Լորան Կոնսելնի|Լորան Կոսիելնի]] |դիրք=ՊՇ}} [[Պատկեր:A4e-VCP-Coat.png|15px]] {{Ֆթ խաղացող|N°=8|ազգ=Ուելս|անուն=[[Աարոն Ռեմսի]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=9|ազգ=Ֆրանսիա|անուն=[[Ալեքսանդր Լակազետ]]|դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=10|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Ջեք Ուիլշեր]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=11|ազգ=Գերմանիա|անուն=[[Մեզութ Օզիլ]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=13|ազգ=Կոլումբիա|անուն=[[Դավիթ Օսպինա]] |դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=14|ազգ=Գաբոն|անուն=[[Պիեռ Էմերիկ Օբամեյանգ]] |դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=16|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Ռոբ Հոլդինգ]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=17|ազգ=Նիգերիա|անուն=[[Ալեքս Իվոբի]] |դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=18|ազգ=Իսպանիա|անուն=[[Նաչո Մոնրեալ]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=19|ազգ=Իսպանիա|անուն=[[Սանտի Կասորլա]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ մեջտեղ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=20|ազգ=Գերմանիա|անուն=[[Շկոդրան Մուստաֆի]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=21|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Կալում Չեմբերս]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=22|ազգ=Ֆրանսիա|անուն=[[Ժեֆ Ռեն-Ադելաիդ]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=23|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Դենիել Ուելբեք]] |դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=24|ազգ=Իսպանիա|անուն=[[Էկտոր Բելյերին]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=27|ազգ=Հունաստան|անուն=[[Կոնստանտինոս Մավրոպանոս]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=29|ազգ=Շվեյցարիա|անուն=[[Գրանիտ Ջակա]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=30|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Էնսլի Մեյթլենդ Նայլզ]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=31|ազգ=Բոսնիա և Հերցեգովինա|անուն=[[Սեադ Կոլաշինաց]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=32|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Չուբա Ակպոմ]] |դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=33|ազգ=Չեխիա|անուն=[[Պետր Չեխ]] |դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=35|ազգ=Եգիպտոս|անուն=[[Մուհամեդ էլ-Նենի]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ վերջ}} == Հայտնի խաղացողներ == Ստորև ներկայացվում է «Արսենալի» առավել հայտնի խաղացողների ցանկը<ref>Ցանկում ներառված են այն ֆուտբոլիստները, որոնք համապատասխանում են հետևյալ պահանջներին։ #290 և ավելի խաղերի մասնակցություն պաշտոնական մրցաշարերում։ #190 և ավելի խաղերի մասնակցությունը, հինգ և ավելի տիտղոսների նվաճում ակումբի հետ։ #100 և ավելի գոլ տվյալ ֆուտբոլիստի կողմից բոլոր պաշտոնական խաղերում։ #Անգլիական ֆուտբոլի փառքի սրահի ներառում։ #Անգլիայի լավագույն կոչման արժանացած ֆուտբոլիստ։ #Խաղացողին ամենանշանակալի ֆուտբոլիստների ցանկումը ներառում ([http://www.arsenal.com/history/gunners-greatest-50-players]):</ref>։ {| | valign="top" | * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջիմի Էշկրոֆտ]] (1900-1908) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Պերսի Սենդս]] (1902-1919) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Ռոդի Մակէկրան]] (1902-1915) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Էնդի Դակետ]] (1905-1912) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջո Շոու]] (1907-1923) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Վիլի Բլիտ]] (1914-1929) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջեք Բատլեր]] (1914-1930) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ալֆ Բեքեր]] (1919-1931) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Բոբ Ջոն]] (1922-1937) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջիմի Բրեյն]] (1924-1931) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Չառլի Բյուկեն]] (1925-1928) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Թոմ Պարկեր]] (1926-1932) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջեք Լամբերտ]] (1926-1933) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջո Հալմ]] (1926-1937) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Հերբի Ռոբերտս]] (1926-1937) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Էդի Հեպգուդ]] (1927-1939) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դևիդ Ջեք]] (1928-1934) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Չառլի Ջոնս]] (1928-1934) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Կլիֆ Բաստին]] (1929-1947) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Ալեքս Ջեյմս]] (1929-1937) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Լեսլի Կոմպտոն]] (1930-1950) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջորջ Մեյլ]] (1930-1948) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Թեդ Դրեյք]] (1934-1939) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ռեգ Լյուիս]] (1935-1953) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջորջ Սուինդին]] (1936-1953) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ուոլի Բարնս]] (1943-1956) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջո Մերսեր]] (1946-1954) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջիմի Լոուգի]] (1946-1955) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դոն Ռոպեր]] (1947-1956) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դուգ Լիշման]] (1948-1956) | width="33" | | valign="top" | * {{դրոշ|Ուելս}} [[Ջեք Քելսի]] (1949-1962) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դենի Կլեպտոն]] (1954-1962) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Դիւդ Հերդ|Դևիդ Հերդ]] (1954-1961) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջորջ Իստհեմ]] (1960-1966) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջորջ Արմսթրոնգ]] (1962-1977) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջոն Ռեդֆորդ]] (1962-1976) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջո Բաքեր]] (1962-1966) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Բոբ Ուիլսոն]] (1963-1974) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Ֆրենկ Մակլինտոկ]] (1964-1973) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջոն Ռեդֆորդ]] (1964-1976) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Պիտեր Սիմփսոն]] (1964-1978) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Պիտեր Ստորի]] (1965-1977) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Բոբ Մակնաբ]] (1966-1975) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Ջորջ Գրեմ]] (1966-1972) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Պետ Ռայս]] (1967-1980) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Չառլի Ջորջ]] (1969-1975) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Սեմի Նելսոն]] (1969-1981) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ալան Բոլ]] (1971-1976) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Լիամ Բրեդի]] (1973-1980) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Ֆրենկ Ստեպլտոն]] (1974-1981) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Դևիդ Օ'Լիրի]] (1975-1993) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Գրեմ Ռիքս]] (1975-1988) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Մալկոլմ Մաքդոնալդ]] (1976-1979) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Պետ Ջենինգս]] (1977-1984) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Փոլ Դևիս]] (1978-1995) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Բրայան Թոլբեթ]] (1979-1985) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Քենի Սենսոմ]] (1980-1988) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Թոնի Վուդքոք]] (1982-1986) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Թոնի Ադամս]] (1983-2002) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Չառլի Նիկոլաս]] (1983-1987) | width="33" | | | valign="top" | * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջոն Լուկիչ]] (1983-1990, 1996-2001) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Սթիվ Ուիլյամս]] (1984-1988) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դևիդ Ռոքասլ]] (1985-1992) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Մարտին Քիոուն]] (1985-1986, 1993-2004) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Փոլ Մերսոն]] (1986-1997) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ալան Սմիթ]] (1987-1995) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Մայքլ Թոմաս]] (1987-1991) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Սթիվ Բոուլդ]] (1988-1999) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Լի Դիքսոն]] (1988-2002) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Նայջլ Ուինթերբյորն]] (1988-2000) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դևիդ Սիմեն]] (1990-2003) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Իան Ռայթ]] (1991-1998) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ռեյ Պարլոր]] (1992-2004) * {{դրոշ|Նիդեռլանդներ}} [[Դենիս Բերգկամպ]] (1995-2006) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Նիկոլա Անելկա]] (1996-1999) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Պատրիկ Վիերա]] (1996-2005) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Էմանուել Պետի]] (1997-2000) * {{դրոշ|Նիդեռլանդներ}} [[Մարկ Օվերմարս]] (1997-2000) * {{դրոշ|Շվեդիա}} [[Ֆրեդրիկ Յունգբերգ]] (1998-2007) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Էշլի Քոուլ]] (1999-2006) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Թիերի Անրի]] (1999-2007, 2012) * {{դրոշ|Նիգերիա}} [[Նվանկվո Կանու]] (1999-2004) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Ռոբեր Պիրես]] (2000-2006) * {{դրոշ|Կամերուն}} [[Լորան Էտամե Մայեր]] (2000-2007) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Սիլվեն Վիլտոր]] (2000-2004) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Սոլ Քեմպբել]] (2001-2006, 2010) * {{դրոշ|Բրազիլիա}} [[Ժիլբերտո Սիլվա]] (2002-2008) * {{դրոշ|Բելառուս}} [[Ալեքսանդր Հլեբ]] (2005-2008) * {{դրոշ|Կոտ դ'Իվուար}} [[Կոլո Տուրե]] (2002-2009) * {{դրոշ|Իսպանիա}} [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]] (2003-2011) * {{դրոշ|Հոլանդիա}} [[Ռոբին վան Պերսի]] (2004-2012) |} [[Պատկեր:Thierry Henry Charlton.jpg|thumb|right|Թիերի Անրի]] [[Պատկեր:Fabregas newcastle emirates.jpg|180px|thumb|right|Սեսկ Ֆաբրեգաս]] === «Ոսկե խաղակոշիկի» դափնեկիրներ === * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Թիերի Անրի]] - '''2004, 2005''' === Աշխարհի չեմպիոններ === * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջորջ Իստհեմ]] - [[1966]] * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Պատրիկ Վիերա]] - 1998 * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Էմանուել Պետի]] - [[1998]] * {{դրոշ|Իսպանիա}} [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]] - [[2010]] * {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Պեր Մերտեզակեր]] - [[2014]] * {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Մեզութ Օզիլ]] - [[2014]] * {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Լուկաս Պոդոլսկի]] - [[2014]] === Եվրոպայի չեմպիոններ === * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Թիերի Անրի]] - [[2000]] * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Պատրիկ Վիերա]] - [[2000]] * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Էմանուել Պետի]] - [[2000]] * {{դրոշ|Իսպանիա}} [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]] - [[2008]] === Օլիմպիական չեմպիոններ === * {{դրոշ|Կամերուն}} [[Լորան Մայեր]] - '''2000''' == Նվաճումներ == === Ազգային === [[Պատկեր:Premier.png|30px]] '''[[Պրեմիեր Լիգա (Անգլիա)|Անգլիայի առաջնություն]] (13).''' 1931, 1933, 1934, 1935, 1938, 1948, 1953, 1971, 1989, 1991, 1998, 2002, 2004 [[Պատկեր:FA Cup.png|30px]] '''[[Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ|Անգլիայի գավաթ]] (11).''' 1930, 1936, 1950, 1971, 1979, 1993, 1998, 2002, 2003, 2005, 2014 [[Պատկեր:Carling.png|30px]] '''[[Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ|Անգլիայի լիգայի գավաթ]] (2).''' 1987, 1993 [[Պատկեր:CommunityShield.png|30px]] '''[[Ֆուտբոլի Անգլիայի սուպերգավաթ|Անգլիայի սուպերգավաթ]] (15).''' 1930, 1931, 1933, 1934, 1938, 1948, 1953, 1991, 1998, 1999, 2002, 2004, 2014, 2015, 2017 === Միջազգային === [[Պատկեր:Coppa delle Coppe.svg|30px]] '''[[ՈւԵՖԱ Գավաթակիրների գավաթ]] (1).''' 1994 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.arsenal.com/ Արսենալի պաշտոնական կայքը] {{ref-en}} * [http://www.premierleague.am/club/%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%AC/ Արսենալի մասին տեղեկություն Պրեմիեր Լիգայի հայալեզու կայքում] {{Արտաքին հղումներ}} {{Պրեմիեր Լիգա}} [[Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլային ակումբներ|Արսենալ]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի Պրեմիեր լիգայի ակումբներ]] [[Կատեգորիա:Արսենալ ՖԱ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի ֆուտբոլային ակումբներ]] [[Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթակիրներ]] 96rafotofo18365iyu8pi5lxpj46gsy 10722294 10722289 2026-04-08T17:21:12Z ~2026-21662-25 169276 Odegaard 10722294 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլային ակումբ | ամբողջական անուն = Arsenal Football Club | գույներ = Կարմիր-ճերմակ | պատկեր = Արսենալ (ֆուտբոլային ակումբ, Լոնդոն).png|100px | համառոտ անուն = Արսենալ | ավել անուն = ''Զինագործները'' (The Gunners) | հիմնադրում = 1886, որպես ''Դայլ Սքուար'' | երկիր = {{դրոշ|Անգլիա}} [[Անգլիա]] | քաղաք = [[Պատկեր:City of London logo.svg|25px]] [[Լոնդոն]] | մարզադաշտ = [[Էմիրեյթս (մարզադաշտ)|Էմիրեյթս]] | ընդունակություն = 60,432<ref>http://www.arsenal.com/</ref> | տեր = Arsenal Holdings plc | նախագահ = {{դրոշ|Անգլիա}} [[Սիր Չիփս Կեսվիկ]] | մարզիչ = {{դրոշ|Իսպանիա}} [[Միկել Արտետա]] | լիգա = [[Պրեմիեր Լիգա (Անգլիա)|Պրեմիեր Լիգա]] | սեզոն = 2024-25 | տեղ = 2-րդ | կայք = [http://www.arsenal.com/ Պաշտոնական կայք] | pattern_la1 = _arsenal2526h | pattern_b1 = _arsenal2526h | pattern_ra1 = _arsenal2526h | pattern_sh1 = _arsenal2526h | pattern_so1 = _arsenal2526hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = F00000 | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = F00000 | pattern_la2 = _arsenal2526a | pattern_b2 = _arsenal2526a | pattern_ra2 = _arsenal2526a | pattern_sh2 = _arsenal2526a | pattern_so2 = _adidasredl | leftarm2 = 192B47 | body2 = 192B47 | rightarm2 = 192B47 | shorts2 = 0c1c3e | socks2 = 0c1c3e | pattern_la3 = _arsenal2425T | pattern_b3 = _arsenal2425T | pattern_ra3 = _arsenal2425T | pattern_sh3 = _arsenal2425t | pattern_so3 = _arsenal2425tl | leftarm3 = 9adee9 | body3 = 9adee9 | rightarm3 = 9adee9 | shorts3 = 000040 | socks3 = 000040 }} '''Արսենալ''' ({{lang-en|Arsenal Football Club}}), պրոֆեսիոնալ ֆուտբոլային ակումբ, որը հանդես է գալիս անգլիական [[Պրեմիեր Լիգա (Անգլիա)|Պրեմիեր Լիգայում]], հիմնադրվել է [[Լոնդոն]]ի հյուսիսում։ Լինելով ամենահաջողված անգլիական թիմերից մեկը՝ նրանք հաղթել են 13 Առաջին դիվիզիոնի և Պրեմիեր Լիգայի տիտղոսներ և 14 Անգլիայի գավաթ։ «Արսենալը» Պրեմիեր Լիգայի միակ թիմն է, որն անցկացրել է մի ամբողջ մրցաշրջան առանց պարտության։ Արսենալը հիմնվել է 1886 թվականին Վուլվիչում և 1893 թվականին դարձել է Ֆուտբոլային լիգայի առաջին հարավ-անգլիական թիմը։ 1913 թվականին նրանք հաստատվում են [[Լոնդոն]]ի հյուսիսում Արսենալ մարզադաշտում։ 1930-ական թվականներին նրանք հաղթել են հինգ չեմպիոնական տիտղոս և երկու Անգլիայի գավաթ։ Իսկ 2006 թվականին նրանք հասան [[Չեմպիոնների Լիգա]]յի եզրափակիչ։ [[2014 թվական]]ին [[Forbes]] ամսագիրը հրապարակեց աշխարհի ամենահարուստ ֆուտբոլային ակումբների ցուցակը, որտեղ «Արսենալը» զբաղեցրեց 5-րդ տեղը։ Ակումբի արժեքը գնահատվում է $1,33 միլիարդ<ref>[http://www.forbes.ru/forbeslife-photogallery/sport/256715-samye-dorogie-futbolnye-kluby-mira-2014-reiting-forbes/photo/5 Աշխարհի ամենահարուստ ֆուտբոլային ակումբների ցուցակ 2014։ Վարկանշային աղյուսակ Forbes]</ref>։ «Արսենալի» գլխավոր մարզիչը [[1996 թվական]]ից մինչև 2018 թվականը [[Արսեն Վենգեր]]ն է եղել, այժմ՝ Միկել Արտետան։ Թիմի գործող ավագը [[Մարտին Էդեգոր|Մարտին Էդեգորն]] է։ == Պատմություն == === Հիմնում (1886-1925) === [[Պատկեր:Woolwich Arsenal v. Newcastle United, April 1906.jpg|thumb|left|300px|Վուլվիչ Արսենալ - Նյուքասլ Յունայթեդ, ապրիլ 1906։]] «Արսենալ» ակումբը հիմնվել է [[1886]] թվականին Լոնդոնի հարավ–արևելքում Վուլվիչում գտնվող «Ռոյալ Արսենալ» զինագործական գործարանի աշխատակիցների կողմից։ Սկզբում ակումբը կոչվում էր «Դայալ Սքուեր» ({{lang-en|Dial Square}}) (գործարանի արհեստանոցներից մեկի անունով)։ Իր առաջին խաղը «Արսենալը» անցկացրել է [[1886 թվական]]ի դեկտեմբերի 11–ին «Իսթերն Ուոնդերերսի» դեմ։ Հաղթանակ տարան «կանոնիրները» 6։0 հաշվով<ref>Այդպիսին է պաշտոնական տարբերակը, չնայած որ գոլերի քանակը մինչ այժմ քննարկումների առիթ է դառնում։</ref>։ Երկու շաբաթ անց [[Սուրբ Ծնունդ]]ի կապակցությամբ կազմակերպվել էր խաղացողների հավաք, որում որոշվել էր վերանվանել ակումբը «Ռոյալ Արսենալ», ընտրվել էր խաղերի անցկացման վայրը և ֆուտբոլիստների մարզահագուստը։ Կարմիր գույնը առաջարկվել էր «Նոթինգեմ Ֆորեսթ»ի նախկին խաղացող Ֆրեդ Բիրդսլիի կողմից։ Պրոֆեսիոնալ ակումբի կարգավիճակ ստանալուց հետո՝ [[1891 թվական]]ին, այն վերանվանեցին «Վուլվիչ Արսենալ» ({{lang-en|Woolwich Arsenal}})։ Երկրպագուները ակումբը անվանում էին նաև «Վուլվիչ Ռեդս»։ «Վուլիջ Արսենալը» սկսեց հանդես գալ Անգլիայի ֆուտբոլային լիգայում [[1893]] թվականից սկսած և դարձավ այնտեղ հանդես եկող առաջին հարավային թիմը։ [[Պատկեր:Arsenal 1888 squad photo.jpg|մինի|աջից|Արսենալի կազմը 1888 թվականին]] Ակումբը սկսեց մրցաշրջանը Երկրորդ դիվիզիոնում [[1904]] թվականին և դուրս եկավ Առաջին դիվիզիոն։ Սակայն աշխարհագրական հեռացվածության պատճառով ցածր էր խաղերի հաճախելությունը, որը բերեց ֆինանսական խնդիրների։ [[1913]] թվականին (Երկրորդ դիվիզիոն վերադառնալուց հետո) ակումբը անցավ [[Թեմզա]] գետը, որպեսզի զբաղեցնի նոր «Հայբերի» մարզադաշտը՝ տեղակայված Լոնդոնի հյուսիսում («Հայբերին» Արսենալի տնային մարզադաշտն էր մինչև [[2006]] թվականի օգոստոսը, երբ ակումբը կառուցեց նոր «[[Էմիրեյթս]]» մարզադաշտը)։ Թիմը անունից դուրս նետեց «Վուլվիչը» հաջորդ՝ [[1914]] թվականին։ [[1919]] թվականի մրցաշրջանը Արսենալը ավարտեց հինգերորդ հորիզոնականում, սակայն, այնուամենայնիվ, տեղափոխվեց Առաջին դիվիզիոն։ Բայց դիվիզիոնը Երկորրդում առաջին և երկրորդ տեղեր գրաված երկու թիմերի հաշվին մեծացնելու փոխարեն, Հենրի Նորրիսը («Արսենալի» սեփականատերը) կարողացավ համոզել Ջոն Մաքենային («Լիվերպուլ»ի սեփականատիրոջը, Ֆուտբոլային լիգայի ղեկավարին և Նորրիսի ընկերոջը) թողնել Լիգայի անդամների ընտրությանը այս կամ այն թիմի ճակատագիրը։ Թեկնածուները դրանցից մեկին յոթն էին, դրանց թվում՝ «Արսենալը» (Երկրորդ դիվիզիոնում հինգերորդ տեղը), «[[Տոտենհեմ Հոտսպուր]]» (20-ր տեղը Առաջին դիվիզիոնում), «Բարնսլի» (3-րդ տեղը Երկրորդ դիվիզիոնում) և «Վուլվերհեմփթոնը» (4-րդ տեղը Երկրորդ դիվիզիոնում)։ Մաքենան «Արսենալի» կողմից եկավ՝ հաստատելով, որ այս ակումբը լուրջ արժանիքներ ունի Լիգայում ներկայացնելու համար և հիշեցրեց, որ «Արսենալը» Ֆուտբոլային լիգայում 15 տարի ավելի է խաղում, քան «Տոտենհեմը»։ Քվեարկությամբ հաղթեց «Արսենալը»։ Մյուս ուղեգիրները ստացան «Չելսին» (19-րդ տեղը Առաջին դիվիզիոնում), «Դերբին» և «Պրեստոնը» (1-ին և 2-րդ տեղերը Երկրորդ դիվիզիոնում)։ Այս պատմությունը հիմք դարձավ «Արսենալի» և «Տոտենհեմի» հավերժ հակամարտության, իսկ «կանոնիրները» այդ ժամանակվանից այլևս երբեք չլքեցին Անգլիայի առաջնության բարձրագույն դիվիզիոնը։ [[1925]] թվականին Արսենալի մարզիչ նշանակվեց Հերբերտ Չեպմենը։ Չեպմենի ղեկավարությամբ [[1924]] թվականին «Հադերսֆիլդ Թաուն» թիմը առաջին տեղը զբաղեցրեց լիգայում։ Այդ մարդը Արսենալին բերեց հաջողության առաջին րոպեները։ 1925 թվականին փոփխվեց «խաղից դուրս» կանոնը։ Չեպմենը առաջիններից մեկն էր, որ հասկացավ, թե ինչ օգուտ կարելի է քաղել այդ փոփոխությունից։ Նրա հեղափոխական մարտավարությունը և մարզման ունակությունները՝ մի շարք աստղային խաղացողների հետ, այնպիսին, ինչպիսին Ալեքս Ջեյմսը և Կլիֆ Բասթինն էին, օգնեցին ակումբին դառնալ 30-ականների լավագույն թիմերից մեկը։ === Չեպմենի դարաշրջան (1925-1934) === [[Պատկեր:Football formation wm russian.svg|thumb|right|160x160px|«Դուբլ–վե» համակարգը՝ մշակված Չեպմենի կողմից]] Չեպմենն իր աշխատանքը ակումբում սկսել է «[[Սանդերլենդ ՖԱ|Սանդերլենդի»]] պաշտպան Չարլի Բյուկենին գնելով, որը իսկույն ևեթ դարձավ թիմի ավագը։ Լեսլի Նայթոնը իր ազատումից մի քանի ամիս առաջ դեռ ցանկանում էր գնել այդ խաղացողին, սակայն «Սանդերլենդը» մեծ գումար էր պահանջել նրա դիմաց՝ մոտ 7 հազար ֆունտ, որի պատճառով էլ գործարքը չէր կայացել։ [[1925]]/[[26]] մրցաշրջանում «Արսենալը» լիգայում դարձավ երկրորդը՝ զիջելով միայն «Հադերսֆիլդին»՝ Չեպմենի նախկին ակումբին։ Այսպես «Հադերսֆիլդը» դարձավ Անգլիայում առաջին ակումբը, որը երկու տարի շարունակ ստացել էր Անգլիայի չեմպիոնի կոչումը։ 20-ական թվականների մնացած մասը «Արսենալը» հիմնականում անցկացնում էր աղյուսակի միջին հորիզոնականներում։ [[1926]]/[[1927|27]] մրցաշրջանում «Արսենալը», լինելով լիգայի միջին հատվածում, հասավ Անգլիայի գավաթի եզրափակիչ, որտեղ զիջեց «Քարդիֆ Սիթիին» 0։1 հաշվով այն բանից հետո, երբ Հյուի Ֆերգյուսոնը օգտվեց դարպասապահ Դեն Լյուիսի սխալից։ [[1929]]/[[1930|30]] մրցաշրջանում Չեպմենի գործողությունները՝ կապված ակումբի ղեկավարության հետ սկսեցին հաջողություններ բերել։ Թիմը նվաճեց Անգլիայի գավաթը՝ եզրափակչում հաղթելով «Հադերսֆիլդին» 2։0 հաշվով՝ շնորհիվ Ալեքս Ջեյմսի և Լեմբերտի գոլերի։ Շնենք, որ երկրի առաջնությունում թիմը գրավեց ընդամենը 14-րդ տեղը։ [[1930 թվական]]ի Անգլիայի սուպերգավաթը նույնպես նվաճվեց Արսենալի կողմից, որ հաղթեց 2։1 հաշվով երկրի չեմպիոնին՝ «Շեֆիլդ Ուենսդեյին»՝ Հալմի և Ջեքի գոլերի շնորհիվ։ Հենց սա էլ սկիզբ դրեց անգլիական ֆուտբոլում «Արսենալի» նվաճումների ժամանակաշրջանին։ Այդ ժամանակ Չեպմենը կատարելության հասցրեց իր խաղային սխեման։ Թիմի խաղը հիմնված էր հակագրոհների վրա, խաղում էր արագ և դինամիկ։ Կենտրոնական հարձակվող Չեպմենին օգնում էին ավելի հետ քաշված հարձակվողներ Ջեքը և Ջեյմսը, եզրերից էլ խաղում էին Բաստինն ու Հալմը։ Թիմի պաշտպանները խորքից էին խաղում, իսկ երբ հակառակորդը տիրում էր գնդակին, պաշտպանությանն էին միանում ձախ եզրայինները․ նման կերպով հակառակորդը հանդիպում էր հզոր պաշտպանության՝ բաղկացած հինգ հոգուց<ref>Say, p. 76</ref>։ Հենց որ «Արսենալը» գնդակ էր ստանում, միանգամից տեղափոխվում էր հակառակորդի կիսադաշտ (սովորաբար գրոհը սկսում էր կենտրոնական կիսապաշտպան Հերբի Ռոբերտսը), որտեղ լինում էր յոթ ֆուտբոլիստ (հինգ հարձակվող և երկու եզրային), որոնք արագ և արդյունավետ հակագրոհ էին անցկացնում<ref name="x">Soar & Tyler, pp. 15-17</ref>։ Հերբերտ Չեպմենի համակարգը խաղացողներից մեծ ֆիզիկական պատրաստվածություն էր պահանջում։ Այդ ժամանակ տարածված էր այն մարտավարությունը, որտեղ հիմնական շեշտը դրվում էր գնդակի ավելի շատ տիրելուն և դրիբլինգին․ Չեպմենի մարտավարությունը նորարարություն էր, և ոչ բոլորն էին այն հասկանում․ ոմանք կարծում էին, որ թիմը հաղթանակ է տանում միայն բախտի բերմամբ, մյուսներն էլ մեղադրում էին ձանձրալի խաղի համար<ref name="x" />։ [[1930]] և [[1938]] թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում Արսենալը 5 անգամ հաղթեց առաջին դիվիզիոնում և երկու անգամ դարձավ Անգլիայի գավաթակիր, չնայած որ Չեպմենն այդպես էլ չտեսավ այդ բոլոր հաղթանակները․ նա մահացավ [[1934 թվական]]ին [[թոքաբորբ]]ից։ === Էլիսոն (1934-1950) === Հերբերտ Չեպմենի մահից հետո թիմի մարզչի պարտականությունները կիսեցին մի քանի մարդիկ։ Պաշտոնապես մարզիչը Ջորջ Էլիսոնն էր, փաստորեն նա էր զբաղվում կազմակերպչական հարցերով։ Նրա ղեկավարությամբ «Հայբերին» դարձավ Անգլիայի ամենաժամանակակից մարզադաշտերից մեկը, նաև Էլիսոնը հրավիրում էր նոր խաղացողների։ Հենց նա կարողացավ պայմանագիր ստորագրել Թեդ Դրեյքի հետ, ով 1934-35 թթ․ մրցաշրջանում դարձավ 42 гола գոլի հեղինակ 41 խաղում․ այն մինչ օրս ռեկորդ է մնում Արսենալի համար։ Խաղային աշխատանքի համար պատասխանատու էին նաև Ջո Շոուն և Թոմ Ուիթաքերը, որոնք մարզչական շտաբում էին աշխատում դեռ Չեպմենի ժամանակներից։ Ջորջ Էլիսոնը հեռացավ մարզչի պաշտոնից 1946-47 մրցաշրջանի ավարտից հետո։ Նրան փոխարինեց Թոմ Ուիթաքերը։ Այդ ժամանակ թիմը լուրջ խնդիրների մեջ էր․ Արսենալը առաջնությունում զբաղեցրեց 13-րդ տեղը, հիմնական կազմի 9 խաղացող զոհվեցին [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ընթացքում, Բաստինը և Դրեյքը հեռացան ֆուտբոլից։ ՈՔւիթաքերը փոխեց թիմի մարտավարությունը՝ դարձնելով այն բացառապես պաշտպանական։ Բացի այդ՝ հիմնական պատասխանատվությունը ընկնում էր վետերանների ուսերին։ Շնորհիվ 32-ամյա Ջո Մերսերին, 35-ամյա Ռոնի Ռուկին և 33-ամյա Լես Կոմպտոնին՝ «Արսենալը» կրկին չեմպիոն դարձավ։ Ռուկը խփեց 33 գնդակ և դարձավ Առաջին դիվիզիոնի լավագույն ռմբարկուն։ Վետերանները չէին կարող երկար ժամանակ պահել թիմը, հարկավոր էր սերնդափոխություն կատարել։ Վերջինիս պատճառով «Արսենալը» չկարողացավ մրցակցել առաջնությունում, բայց 1949-50 մրցաշրջանում նվաճեց Անգլիայի գավաթը։ === 1950-1970 === 1951-52 մրցաշրջանում թիմին մի քայլ էր մնում «Դուբլ» (հաղթանակ տանել ինչպես առաջնությունում, այնպես էլ գավաթի մրցությունում) ձևակերպելու համար, բայց վնասվածքների շղթայից հետո մնաց առանց մրցանակների։ Հաջորդ մրցաշրջանում «Արսենալը» գրավեց առաջին տեղը առաջնությունոմ, բայց այդ հաղթանակը դարձավ այն ժամանակաշրջանի սկիզբը, երբ «կանոնիրները» չէին կարողանում ստանալ ակնառու արդյունքներ՝ վերածվելով սովորական թիմի։ [[1966 թվական]]ի հունիսի 20–ին թիմի մարզիչ նշանակվեց Բերտի Մին։ Ակումբի ղեկավարությունը միանշանակ չկայացրեց այդ որոշումը, չէ՞ որ Բերտին երբեք ֆուտբոլ չէր խաղացել և չուներ մարզչական փորձ։ Բայց պատմությունը ցույց տվեց, որ այդ որոշումը իրեն արդարացրեց։ Մին մեծ խանդավառությամբ սկսեց մարզել թիմը և թիմի աշխատանքը պրոֆեսիոնալ մակարդակի հասցրեց։ Նա ուժեղացրեց թիմի հարձակումը՝ երիտասարդ և տաղանդավոր խաղացողների հաշվին, իսկ պաշտպանությունում խաղում էին ավելի փորձառու ֆուտբոլիստները։ Արսենալը պարտվեց [[Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ]]ի երկու եզրափակիչներում, սակայն [[1970 թվական]]ին «կանոնիրները» վերջապես ստացան բաղձալի գավաթը։ === Դուբլ (1970-1986) === 1970-71 մրցաշրջանում «Արսենալը» նվաճեց իր առաջին Դուբլը։ Բայց դրանից հետո «Արսենալը» հանկարծակիորեն կորցրեց իր երիտասարդական թիմի մարզչին, բժիշկին։ Թիմի համար ամենալուրջ հարվածը դարձավ առաջին թիմի մարզչի՝ Դոնալդ Խոուիի հեռանալը, ով թիմի կայացման գործում մեծ դեր խաղաց։ Դրանից հետո թիմից աստիճանաբար սկսեիցն հեռանալ մի շարք առանցքային խաղացողներ, Բերտին Մին չկարողացավ նրանց համարժեք փոխարինողներ գտնել և [[1976 թվական]]ի ամռանը հրաժարական տվեց։ Բերտի Միին եկավ փոխարինելու Թերրի Նիլը, ով նախկինում թիմի ավագն էր։ Նա շտաբ վերադարձրեց Դոնալդ Հոուիին, նրա ղեկավարությամբ սկսեցին խաղալ ապագա լեգենդներ Լիամ Բրեդին և Դևիդ Օ'Լիրին։ «Արսենալը» երեք անգամ հաջորդաբար խաղաց Անգլիայի գավաթի եզրափակչում (1978, 1979, 1980)՝ դառնալով առաջին ակումբը, որը կարողացավ «Ուեմբլիում» նման արդյունքի հասնել։ Ժամանակի հետ արդյունքները սկսեցին վատթարանալ (քիչ դեր չխաղաց այդ ամենում Բրեյդիի՝ թիմից հեռանալը, ոն այդ ժամանակ թիմի ուղեղն էր), և [[1983 թվական]]ին թիմի գլխավոր մարզիչ ընտրվեց Դոն Հոուին։ Մինչ այդ նա իրենց ներկայացրել էր որպես հիանալի օգնական, սակայն գլխավոր մարզչի դերը նրա մոտ չստացվեց։ Ղեկավարման երեք տարիների ընթացքում չհասնելով ոչնչի՝ Հոուին լքեց գլխավոր մարզչի պաշտոնը։ [[1986 թվական]]ին «Արսենալը» գլխավորեց թիմի լեգենդար խաղացող Ջորջ Գրեմը։ Մինչ այդ նա չորս մրցաշրջան աշխատել էր Միլուոլե ակումբում, որտեղ կարողացել էր թիմին դուրս բերել Երկրորդ դիվիզիոն։ Գրեմը թիմի համար ընտրեց պաշտպանական մարտավարոթյուն՝ ստիպելով հակառակորդին խճճվել մարզադաշտի կենտրոնում, իսկ գրոհների ժամանակ հույսը դնել միայն երկար փոխանցումների վրա։ Այդ ոճը հաճախ քննադատությունների էր արժանանում, բայց այն արդյունավետ էր։ Աստիճանաբար շոտլանդացին կարողացավ ստեղծել անասելիորեն ուժեղ պաշտպանություն․ վերջինիս կազմում էին Լի Դիքսոնը, Թոնի Ադամսը, Դևիդ Օ’Լիրին, Սթիվ Բոուլդը և Նայջլ Ուինթերբյորնը (ժամանակի ընթացքում «Արսենալը» անցավ պաշտպանության՝ չորս խաղացողով, որտեղ եզրերում խաղում էին Դիքսոնը և Ուինթերբբյորնը, իսկ կենտրոնում՝ Ադամսը և Բոլուլդը/Մարտին Քիոունը)։ === 1986-1995 === 1988-89 մրցաշրջանում «Արսենալը» 18 տարվա մեջ առաջին անգամ դարձավ Անգլիայի չեմպիոն։ Այդ տիտղոսը զինագործները վերցրին «[[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլի»]] հետ դրամատիկ պայքարում։ «Արսենալը» երկար ժամանակ պահպանում էր առաջին տեղը, բայց պարտությունը դերբիում և մայիսին ոչ ոքին «Ուիմբլդոնի» հետ, թույլ տվեցին Լիվերպուլին անցնել զինագործներին։ Ամեն ինչ որոշվելու էր վերջին տուրում, որտեղ «Լիվերպուլը» ընդունում էր «Արսենալին»։ Վերջիններիս հաղթանակ էր հարկավոր, այն էլ նվազագույնը երկու գնդակի տարբերությամբ․ միայն այդ դեպքում նրանք կանցնեին «Լիվերպուլին» և կդառնային առաջնության հաղթող։ Մինչ այդ «Արսենալը» 14 տարի շարունակ չէր կարողանում հաղթել Էնֆիլդում։ Խաղի հաշիվը 52-րդ րոպեին բացեց «Արսենալի» ֆուտբոլիստ Ալան Սմիթը, և այդ պահին նրանց մնում էր խփել ընդամենը մեկ գոլ։ Բայց մինչև 90-րդ րոպեն զինագործները ոչինչ չէին կարողանում ստեղծել հակառակորդի դարպասների մոտ։ Սակայն երկրորդ ավելացրած րոպեին Ալան Սմիթը գնդակը փոխանցեց երիտասարդ կիսապաշտպան Մայքլ Թոմասին, որը, անցնելով մրցակցի պաշտպաններին, խփեց հաղթական գոլը։ 0։2 հաշվով հաղթանակը «Արսենալին» չեմպիոն դարձրեց։ Հաջորդ տարի «Լիվերպուլը» այնուամենայնիվ կարողացավ նվաճել չեմպիոնի տիտղոսը, բայց մեկ տարի անց «Արսենալը» կրկին չեմպիոն դարձավ՝ պարտվելով միան մեկ խաղում։ Չի կարելի ասել, թե թիմի խաղային մակարդակը դրանից հետո իջավ։ Սակայն այն բավական բարձր չեղավ, որպեսզի թիմի հաղթանակները շարունակական լինեին։ 1992-93 մրցաշրջանում «Արսենալը» դարձավ առաջին թիմը, որը միաժամանակ նվաճեց Լիգայի գավաթն ու Անգլիայի գավաթը։ [[1994 թվական]]ին «Արսենալը» հաղթեց ՈՒԵՖԱ–ի գավաթակիրների գավաթը․ այդ տիտղոսը վերջինն էր Գրեմի համար։ [[1995 թվական]]ի [[փետրվար]]ին նա սկանդալով ազատվեց աշխատանքից։ «Արսենալի» մարզչի դարձավ Բրյուս Ռիոխը, սակայն նա չկարողացավ ընդհանուր հայտարարի գալ խաղացողների հետ և շուտով հեռացավ թիմի գլխավոր մարզչի պաշտոնից։ === Վենգերի ժամանակաշրջանը (1996-մինչ օրս) === ==== Վերադարձ բարձունք ==== [[Պատկեր:Arsenal SheffieldWednesday2000.jpg|thumb|300px|right|Արսենալ - Շեֆիլդ Ուենսդեյ։ 2000 թվական։]] [[1996 թվական]]ի [[Արսեն Վենգեր]]ի՝ թիմի մարզիչ դառնալը չափազանց անսպասելի էր թե՛ մամուլի, թե՛ երկրպագուների համար։ Հարցը «Ո՞վ է Արսենը» (Arsene Who?) շատ տարածված էր։ Վենգերն այդ ժամանակ աշխատում էր [[Ճապոնիա]]յում, և նրա մասին քչերն էին լսել։ Ոչ ոք չէր կարող ենթադրել, որ այս մարդը կդառնա Արսենալի պատմության ամենահաջողակ մարզիչը։ Հենց նրա առաջարկով ակումբը գնեց [[Դենիս Բերգկամպ]]ին․ այդ ժամանակ մարզիչը դեռ Ռիոկն էր։ Նրա նախաձեռնությամբ սկսվեց նոր մարզադաշտի կառուցումը, քանի որ հինը՝ «Հայբերին», չէր համապատասխանում խոշոր ակումբի ժամանակակից ստանդարտներին։ Վենգերի գլխավորությամբ մի շարք երիտասարդ տաղանդներ վերածվեցին համաշխարհային աստղերի։ Բացի այդ՝ Արսեն Վենգերը հեռացավ թիմի նախկին միատեսակ ու ձանձրալի խաղաոճից։ Նա «Արսենալին» ներարկեց վառ ու հարձակվողական խաղը, որը գրավեց բազում երկրպագուների սրտեր։ [[Պատկեր:Thierry Henry Charlton.jpg|thumb|200px|left|[[Թիերի Անրի]]]] Վենգերի հետ արդեն երկրորդ մրցաշրջանը ավարտվեց «Դուբլով»։ Մրցաշրջանի կեսից հետո զինագործները զիջում էին «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ին» 12 միավորով, և շատ բուքմեյքերներ արդեն խաղադրույքներ էին կատարում [[Մանչեսթեր Յունայթեդ|մանկունիանցիների]] չեմպիոնության համար։ Բայց դրանից հետո «Արսենալը» հաղթեց 15 խաղ, 3 խաղ ավարտվեց ոչ ոքի, և առաջնության ավարտից մեկ տուր առաջ «զինագործները» ապահովեցին իրենց տիտղոսը։ Արսեն Վենգերը դարձավ առաջին արտասահմանցի մարզիչը, ով հաղթեց [[Անգլիայի Պրեմիեր Լիգա|Անգլիայի առաջնությունը]]։ [[1999 թվական]]ին թիմից հեռացավ Նիկոլյա Անելկան, և նրա փոխարեն թիմը ձեռք բերեց [[Թիերի Անրի]]ին, ում վիճակված էր դառնալ «Արսենալի» պատմության լավագույն ռմբարկուն և թիմի խորհրդանիշներից մեկը։ Վենգերը պետք է գտներ մի քանի այլ խաղացողների համարժեք փոխարինումները ևս։ Բացի Անրիից՝ «Արսենալ» տեղափոխվեցին նաև Ռոբեր Պիրեսը, Սիլվեն Վիլտորը։ 2001-02 մրցաշրջանում «զինագործները» վերցրին հերթական «Դուբլը»։ Բայց թիմի հաղթանակների գագաթնակետը դարձավ 2003-04 մրցաշրջանը, որի ընթացքում Արսենալը չտարավ և ոչ մի պարտություն, իսկ 49 անպարտելի խաղերը ռեկորդ դարձան Անգլիայի ֆուտբոլի պատմության մեջ։ Այդ մրցաշրջանի ավարտին թիմը համալրեց երիտասարդ հոլանդացի հարձակվող [[Ռոբին վան Պերսի]]ն։ [[2005 թվական]]ին «Արսենալը» նվաճեց իր հերթական տիտղոսը՝ Անգլիայի գավաթը, որից հետո շուրջ ինը տարի թիմը չկարողացավ նվաճել ոչ մի նոր տիտղոս։ 2005-2006 մրցաշրջանում թիմը հասավ Չեմպիոնների լիգայի եզրափակիչ, որտեղ 2։1 հաշվով զիջեց իսպանական «[[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Բարսելոնային»]]։ Հենց այդ մրցաշրջանի ավարտից հետո «զինագործները» հրաժետ տվեցին իրենց հին մարզադաշտին՝ «Հայբերիին», և տեղափոխվեցին նոր՝ «[[Էմիրեյթս (մարզադաշտ)|Էմիրեյթս»]] մարզադաշտ։ ==== Տեղափոխությունը «Էմիրեյթս» և տիտղոսային «երաշտը» (2006-2014) ==== Առաջին մրցաշրջանը նոր մարզադաշտում դժվար կլինի անվանել հաջող՝ հաշվի առնելով թիմի նպատակներն ու հեռանկարները․ «Արսենալը» ավարտեց ելույթները չորրորդը առաջնությունում՝ իր ակտիվում ունենալով 68 միավոր, պարտվեց [[2007 թվական]]ին Լիգայի գավաթի եզրափակչում լոնդոնյան «Չելսիին»։ Այդ մրցաշրջանը կարելի է անցումային անվանել, որովհետև թիմը փոփոխվում էր, շատ վետերաններ, ինչպես, օրինակ, Ռոբեր Պիրեսը, Սոլ Քեմփբելը, [[Էշլի Քոուլ]]ը, հեռացան ակումբից։ Իր ֆուտբոլային կարիերան ավարտեց Դենիս Բերգկամպը, որ ակումբի կազմում հեղինակել է 120 գոլ։ Թիմի կազմը տեսանելիորեն երիտասարդացավ, ակումբը գնեց Թոմաշ Ռոսիցկուն և Դենիլսոնին, ակնհայտ աճեցին [[Թեո Ուոլկոտ]]ը, Ֆլամինին, [[Ադեբայոր Էմանուել|Ադեբայորը]], և ամենակարևորը, թիմի համար մեծ դեր խաղաց [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]]ը։ 2007-2008 մրցաշրջանը հաջող սկսվեց «Արսենալի» համար, չնայած նրան, որ թիմը լքեց լավագույն ռմբարկուն՝ [[Թիերի Անրի]]ն։ Զինագործները ուժեղ սկսեցին և 25 խաղ անընդմեջ չէին պարտվում, նրանք գլխավորում էին չեմպիոնական աղյուսակը։ Սակայն, մեծ մասամբ վնասվածքների պատճառով, թիմը կորցրեց իր առավելությունը՝ ավարտելով ազգային առաջնությունը երրորդ տեղում։ 2008-2009 մրցաշրջանում «Արսենալը» գրավեց չորրորդ տեղը [[Անգլիայի Պրեմիեր Լիգա|Պրեմիեր լիգայում]] և հասավ [[Չեմպիոնների Լիգա 2008-2009|Չեմպիոնների լիգայի]] կիսաեզրափակիչ՝ զիջելով «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ին»։ Ակումբը լքեցին երկու առանցքային խաղացողներ՝ [[Ֆլամինի Մաթյո|Ֆլամինին]] և Գլեբը․ վերջինիս փոխարեն գնվեց [[Սամիր Նասրի]]ն, հետո էլ՝ [[Անդրեյ Արշավին]]ը։ Ակումբում մեծ դեր սկսեց խաղալ [[Ռոբին վան Պերսի]]ն, որը, այդ մրցաշրջանում դառնալով 20 գոլի հեղինակ, թիմի լավագույն ռմբարկուի կոչումը ստացավ։ 2009-2010 մրցաշրջանում «Արսենալը» Անգլիայի առաջնության երրորդ հորիզոնականը գրավեց, իսկ [[Չեմպիոնների Լիգա 2009-2010|Չեմպիոնների լիգայի]] քառորդ եզրափակչում հանդիպեց իսպանական «[[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)|Բարսելոնային»]]։ Այդ երկու խաղերը դեռ երկար կհիշվեն ֆուտբոլային պատմության մեջ։ [[Պատկեր:Arsenal v Stoke City FC - Robin Van Persie penalty cropped.jpg|thumb|180px|right|[[Ռոբին վան Պերսի]]]] 2010-2011 մրցաշրջանը «զինագործները» սկսեցին բավականին վստահ, չնայած նրան, որ թիմի պաշտանության առաջատարներից մեկը՝ [[Թոմաս Վերմալեն]]ը, վնասվածք ստացավ և չէր խաղալու բավականին երկար ժամանակ։ Նշանակալի էր այն փաստը, որ Արսենալի՝ աշխարհի տարբեր ծայրերից եկած ֆուտբոլիստներից կազմված հիմնական կազմում հայտնվեց ակումբի անգլիացի սան [[Ջեք Ուիլշիր]]ը։ Վերջինս ամրագրեց իր տեղը դաշտի կենտրոնում՝ [[Ալեքս Սոնգ]]ի կողքին։ Ուիլշիրի խաղալու անհագ ծարավն ու տաղանդը առիթ տվեցին [[Ֆաբիո Կապելլո]]յին կիսապաշտպանին հրավիրել Անգլիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքական։ Հավաքականի խաղերում Ուիլշիրը փայլեց՝ ցույց տալով իր տարիքին ոչ համապատասխան խաղը տեսնելու յուրահատուկ հատկություն։ Արսենալի կազմում մեծ խնդիր էր դարպասապահի դիրքը։ Մինչև առաջնության ամենասկզիբը ոչ ոք չգիտեր, թե ով կդառնա թիմի հիմնական դարպասապահը։ Սկզբում, ինչպես միշտ, դարպասում կանգնած էր [[Մանուել Ալմունիա]]ն։ Բայց մի շարք թույլ խաղերից և վնասվածքից հետո նա իր տեղը հիմնական կազմում զիջեց [[Լուկաշ Ֆաբիանսկի|Լուկաշ Ֆաբիանսկուն]]։ Լուկաշը, շատերի համար անսպասելիորեն, իրենց բավանականին վստահ դրսևորեց՝ երբեմն էլ իսկապես փրկելով թիմին։ Սակայն [[2011 թվական]]ի հունվարին մարզման ժամանակ նա ուսի վնասվածք ստացավ, որի պատճառով բաց թողեց մրցաշրջանի մնացած հատվածը։ Դարպասներում պետք է կանգներ լեհ երիտասարդ դարպասապահ [[Վոյցեխ Շեսնի]]ն։ Իր դեբյուտը «Արսենալի» կազմում Շեսնին ստիպված եղավ նշել «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ի» դեմ խաղում, իսկ Չեմպիոնների լիգայում՝ ընդդեմ «[[Բարսելոնա]]յի»։ Երկրպագուների մոտ անվստահություն էր առաջացնում դարպասապահի անփորձությունը և այն, որ Վոյցեխը չէր դիմանա ճնշմանը։ Ի վերջո, երկրպագուների կասկածները արդարացվեցին։ Վոյցեխը ընդամենը մեկ լուրջ սխալ կատարեց, սակայն այն դարձավ ճակատագրական։ [[2011 թվական]]ին [[Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ]]ի եզրափակչի վերջին րոպեներին նրա և պաշտպանների գործողությունների անհամաձայնությունը բերեց բաց թողնված գոլի և պարտության։ Դրանից հետո թիմը սկսեց անվստահ խաղալ՝ աստիճանաբար բաց թողնելով առաջնության չեմպիոն դառնալու հնարավորությունը, և ավարտեց առաջնությունը չորրորդ տեղում։ Մրցաշրջանի ավարտին «Արսենալի» մարզիչ [[Արսեն Վենգեր]]ը խոստացավ ակտիվ լինել տրանսֆերային շուկայում և վերադառնալ հաղթանակների՝ վեցամյա երաշտից հետո։ Արդյունքում, ամռանը թիմից հեռացան առաջին կազմի չորս խաղացողներ՝ [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]]ը, [[Սամիր Նասրի]]ն, Գաել Կլիշին և Էմանուել Էբուեն։ Նրան փոխարինելու եկան 7 խաղացողներ, որոնց թվում էին [[Միկել Արտետա]]ն, [[Պեր Մերտեզակեր]]ը և [[Ալեքս Օքսլեյդ-Չեմբերլեն]]ը։ Մրցաշրջանը թիմը սարսափելի կերպով սկսեց. «Արսենալը» երեք տուրերում վաստակեց ընդամենը մեկ միավոր։ Իսկ պարտությունը [[Օլդ Թրաֆորդ]]ում «Մանչեսթերից» 8։2 հաշվով դարձավ ամենախոշոր պարտությունը Վենգերի օրոք։ Առաջին հաղթանակը [[Անգլիայի Պրեմիեր Լիգա|Անգլիայի Պրեմիեր լիգայում]] կայացավ 4-րդ տուրում. թիմը հաղթեց լիգայի նորեկ «[[Սուոնսի]]ին» (1։0)։ 5-րդ տուրում «Արսենալը» պարտվեց «Բլեքբեռն Ռովերսին» (3։4)։ Այդ պարտության պատճառով թիմը հայտնվեց մրցաշարային աղյուսակի վերջին հորիզանականներում։ Սակայն «զինագործները» աստիճանաբար սկսեցին հավասարակշռել իրավիճակը առաջնությունում։ Ութ խաղից յոթը Վենգերի սաները հաղթանակով ավարտեցին և միայն մեկը ոչ ոքի, ու էականորեն առաջ շարժվեցին մրցաշարային աղյուսակում։ Ոմանք նույնիսկ խոսում էին թիմի հաղթանակի մասին։ 16-րդ տուրում Արսենալը պարտվեց առաջնության հաղթող ճանաչվելու ամենահավանական հակառակորդներից մեկին՝ «[[Մանչեսթեր Սիթի]]ին» (0։1)։ Սրան հաջորդեցին երեք անպարտ խաղերը՝ երկու հաղթանակ և մեկ ոչ ոքի։ Սակայն հետո չորս խաղ անընդմեջ «Արսենալը» հաղթանակ տոնել չէր կարողանում. երեք անընդմեջ պարտություն «[[Ֆուլհեմ ՖԱ|Ֆուլհեմից»]] (1։2), «[[Սուոնսի]]ից» (3։2) և «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ից» (1։2) ու ոչ ոքի «[[Բոլտոն ՖԱ|Բոլտոնի»]] հետ մրցավեճում (0։0)։ Թիմը կարողացավ դուրս գալ ճգնաժամային իրավիճակից։ Արսենալը հաղթեց տասը հնարավոր խաղից ինը։ Մրցաշրջանի ավարտին «Արսենալը» զիջեց դիրքերը. պարտություն և երեք ոչ ոքի։ Վերջին տուրում «զինագործները» հաղթեցին «[[Վեստ Բրոմվիչ Ալբիոն|Վեստ Բրոմվիչին»]] (3։2) և զբաղեցրին երրորդ տեղը առաջնությունում։ Չեմպիոնների լիգայում Արսենալը հիմնական առաջնության կազմ մտավ՝ որակավորման փուլում հաղթելով [[Ուդինեզե]]ին 1։0 և 2։1 հաշիվներով։ Խմբային փուլում «զինագործները» հայտնվեցին F խմբում՝ «[[Օլիմպիկ Մարսել|Մարսելի»]], «[[Օլիմպիակոս ՖԱ|Օլիմպիակոսի»]] և «[[Բորուսիա Դորտմունդ|Դորտմունդի Բրոուսիայի»]] հետ միասին։ Խմբից նրանք դուրս եկան առաջին տեղով։ 1/8 եզրափակչում «Արսենալը» հայտնվեց [[Միլան ՖԱ (պրիմավերա)|Միլանի]] հետ։ Պարտվելով խոշոր հաշվով [[Սան Սիրո]]յում (0։4)՝ «զինագործները» տանը հաղթեցին (3։0), սակայն դա բավարար չէր հաջորդ փուլ անցնելու համար։ 2012/13 մրցաշրջանի սկզբում սկսեցեն լուրեր տարածվել, թե [[Ռոբին վան Պերսի]]ն՝ թիմի առաջատարը, կարող է լքել ակումբը, որովհետև նա հուլիսի 4-ին հայտարարել էր, որ չի երկարաձգելու իր պայմանագիրը։ Դրա հետ կապված՝ [[Արսեն Վենգեր]]ը պայմանագիր ստորագրեց [[Օլիվիե Ժիրու]]ի և [[Լուկաս Պոդոլսկի|Լուկաս Պոդոլսկու]] հետ, ձեռք բերեց նաև [[Սանտի Կասորլա]]յին։ Ամռանը Վան Պերսին հեռացավ թիմից՝ տեղափոխվելով հակառակորդների՝ «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ի» թիմ։ 2012/13 մրցաշրջանի ավարտին ակումբի գործադիր տնօրեն Իվան Գազիդիսը հայտարարեց, որ կապված թիմի ֆինանսական իրավիճակի բարելավման հետ՝ «Արսենալը» պատրաստ է ավելի մեծ գումարներ ծախսել աստղային խաղացողներ ձեռք բերելու համար<ref>[http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/22802685 Arsenal ready to spend big on players - Ivan Gazidis]</ref>։ Ամառվա ընթացքում փորձեր արվեցին գնել [[Գոնսալո Իգուաին]]ին, Ստեվան Յովետիչին, [[Լարս Բենդեր]]ին, [[Լուիս Սուարես]]ին, [[Կարիմ Բենզեմա]]յին, սակայն այս կամ այն պատճառով գործարքները չէին իրականանում։ Զուգահեռաբար «Արսենալը» ակտիվորեն ազատվում էր այն խաղացողներից, որոնց կարիքն այլևս չէր զգում։ Նրանց թվում էին Անդրե Սանթոսը, [[Անդրեյ Արշավին]]ը, Մարուան Շամախը, Դենիլսոն Պերեյրա Նևեսը։ Տրանսֆերային պատուհանի փակման վերջին օրը «զինագործները» իրենց անձնական ռեկորդը սահմանեցին՝ գնելով [[Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Գերմանիայի ազգային հավաքականի]] խաղացող [[Մեզութ Օզիլ]]ին €50 միլիոնով։ Բացի այդ՝ հինգ տարի անց թիմ վերադարձավ [[Ֆլամինի Մաթյո|Մաթյո Ֆլամինին]], պայմանագիր ստորագրվեց հեռանկարային հարձակվող Յայա Սանոգոյի և դարպասապահ Վիվիանոյի հետ։ ==== Տիտղոսային «երաշտի» ավարտը և նոր պատմությունը (2014-մինչ օրս) ==== 2014 թվականի մայիսի 17-ին Արսենալը նվաճեց այնքան սպասված առաջին տիտղոսը ինը տարվա ընթացքում։ Ուղին դեպի եզրափակիչ այնքան էլ հեշտ չէր։ «Արսենալը» հաղթեց այնպիսի թիմերի, ինչպիսիք են «[[Տոտենհեմ Հոտսպուր|Տոտենհեմը»]] (2։0), «Կովենտրի Սիթին» (4։0), «[[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլը»]] (2։1) և «[[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոնը»]] (4։1)։ Կիսաեզրափակչում հետխաղյա 11-մետրանոցներով «Արսենալը» հաղթեց Ուիգանին։ Անգլիայի գավաթի եզրափակչում Արսեն Վենգերի թիմը կոտրեց «[[Հալլ Սիթի]]ի» դիմադրություն՝ հաղթելով ավելացված ժամանակում 3։2 հաշվով։ Բաց թողնելով 2 գոլ առաջին 10 րոպեներին՝ «Արսենալը» կարողացավ վերադասավորվել և հավասարեցնել հաշիվը մինչև հիմնական ժամանակի ավարտը։ Ավելացված ժամանակում հաղթական գոլի հեղինակ դարձավ [[Աարոն Ռեմսի]]ն։ 2013/14 մրցաշրջանի արդյունքներով [[Անգլիայի Պրեմիեր Լիգա|Անգլիայի Պրեմիեր լիգայում]] թիմը գրավեց չորրորդ հորիզոնականը, բայց նշանակալին այն է, որ առաջնության մեծ մասը «Արսենալը» գլխավորում էր մրցաշարային աղյուսակը և միայն ձմեռային դադարից հետո [[Թեո Ուոլկոտ]]ի, [[Մեզութ Օզիլ]]ի և [[Աարոն Ռեմսի]]ի վնասվածքների պատճառով թիմը ետ մնաց չեմպիոնության համար պայքարից։ Չեմպիոնների լիգայում լոնդոնյան ակումբը հասավ մինչև 1/8 եզրափակիչ, որտեղ երկրորդ անգամ արդեն զիջեց մյունխենյան «[[Բավարիա Մյունխեն|Բավարիային»]] (3։1 երկու խաղերի արդյունքում), իսկ Լիգայի գավաթի խաղարկությունում հասավ մինչև չորրորդ ռաունդ («[[Չելսի ՖԱ|Չելսի»]], 2։0)։ Արսեն Վենգերը հերթական անգամ դժգոհեց Չեմպիոնների լիգայի վիճակահանության արդյունքներից։ Ֆրանսիացի մասնագետի կարծիքով՝ «զինագործներին» 1/8 եզրափակչում միշտ բաժին են հասնում ուժեղ մրցակիցներ։ Այնուամենայնիվ 2012/13 մրցաշրջանում նրանք գրեթե հաղթահարեցին «[[Բավարիա Մյունխեն|Բավարիայի»]] արգելքը. մյունխենցիները անցան քառորդ եզրափակիչ՝ շնորհիվ լրացուցիչ գոլի (ընդհանուր հաշիվը՝ 3։3)։ Չնայած բոլոր նախկին անհաջողություններին՝ 2013/14 մրցաշրջանը, վերջապես, «Արսենալի» համար տիտղոսաբեր դարձավ։ Շատ երիտասարդ խաղացողներ առաջին անգամ իրենց գլխավերևում բարձրացրեցին այնքան բաղձալի գավաթը։ [[2014 թվական]]ի [[օգոստոսի 10]]-ին Անգլիայի սուպերգավաթի եզրափակչում «Արսենալը» կարողացավ հաղթել «[[Մանչեսթեր Սիթի]]ին» 3։0 հաշվով և նվաճեց երեք ամսվա ընթացքում իր երկրորդ տիտղոսը։ 2015 թվականի օգոստոսի 2-ին «Արսենալը» կրկնեց իր հաջողությունը՝ հաղթելով Անգլիայի սուպերգավաթը 2-րդ անգամ անընդմեջ։ Եզրափակչում Արսենալը [[Ալեքս Օքսլեյդ-Չեմբերլեն|Օքսլեյդ-Չեմբերլենի]] գոլի շնորհիվ հաղթեց [[Չելսի (ֆուտբոլային ակումբ)|«Չելսիին»]]։ 2016-17 մրցաշրջանում «Արսենալը» հաղթեց Անգլիայի գավաթը ռեկորդային 13-րդ անգամ՝ եզրափակչում հաղթելով «Չելսիին» 2-1 հաշվով։ Այնուամենայնիվ այս մրցաշրջանում «Արսենալը» գրավեց 5-րդ տեղը։ Սա Արսեն Վենգերի՝ «Արսենալի» մարզչական տարիների՝ 1996 թվականից սկսած վատագույն արդյունքն է։ == Երկրպագուներ == [[Պատկեր:Arsenal-Supporters.jpg|thumb|300px|left|Արսենալի երկրպագուները «[[Էմիրեյթս (մարզադաշտ)|Էմիրեյթս մարզադաշտում»]]]] «Արսենալի» երկրպագուները հաճախ իրենց «Gooners» են անվանում, անվանումը ծագում է թիմի մականունից՝ «Զինագործներ» («Gunners»)։ Այդ մականվան հստակ ծագումը հայտնի չէ։ Տարբերակներից մեկի համաձայն՝ սկանդինավյան երկրպագուները «gunners» բառը սխալ շեշտադրությամբ էին արտասանում, և այն մոտավորապես հնչում էր որպես «gooners»։ Տեղացի երկրպագուներին դա սկսեց դուր գալ և նրանք նույնպես իրենց այդպես սկսեցին կոչել։ Կա մեկ այլ տարբերակ ևս. մականունը տվել են հակառակորդները՝ «gunners» բառի և գունների ցեղի միախառնումից։ Թիմը տասնյակ հազարավոր երկրպագուներ ունի, և գրեթե բոլոր տնային խաղերը անցկացվում են առանց ազատ տեղերի։ 2007/08 մրցաշրջանում «Արսենալը» երկրորդն էր լիգայում այցելությունների թվով, իսկ 2006 թվականին՝ չորրորդը։ [[Պատկեր:Arsenal Flag.jpg|thumb|300px|right|Արսենալի երկրպագուների նշանը]] «Արսենալն» ունի երկրպագուներ [[Լոնդոն]]ի և [[Անգլիա]]յի սահմաններից դուրս ևս, իսկ արբանյակային հեռուստատեսության առաջացումից ի վեր Արսենալի երկրպագուների թիվը ողջ աշխարհով ավելանում է։ «Արսենալի» երկրպագուների հիմնական թշնամիները «[[Տոտենհեմ Հոտսպուր]]ի» երկրպագուներն են։ Այս երկու ակումբների միջև հանդիպումները անվնաում են «Հյուսիսային Լոնդոնի դերբի»։ Մյուս հակառակորդներն են «[[Չելսի ՖԱ|Չելսիի»]], «[[Ֆուլհեմ ՖԱ|Ֆուլհեմի»]], «[[Վեստ Հեմ Յունայթեդ]]ի» երկրպագուներ։ Բացի այդ՝ վերջին տարիներին հակամարտություն է առաջացել նաև «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ի» և «Արսենալի» միջև. պատճառը լիգայի չեմպիոնի տիտղոսն է։ Տարբեր երկրներում կան պաշտոնական ֆան-ակումբներ։ [[ԱՊՀ]]-ում՝ Arsenal Russian Speaking Supporters Club (ARSSC), այն միավորում է [[Ռուսաստան]]ի, [[Ուկրաինա]]յի, [[Բելառուս]]ի և մի շարք այլ երկրների երկրպագուներին։ Այդ ֆան-ակումբը պաշտոնական կարգավիճակ է ստացել [[2004 թվական]]ին<ref>[http://www.fc-arsenal.com/pro_arssc Про ARSSC]</ref>։ == Կանանց հավաքական == Կանանց առաջնությունը ներկայացվում է «Արսենալ Լեդիս» թիմը։ Այն հիմնադրվել է [[1987 թվական]]ին, [[2002 թվական]]ին ստացել է կիսապրոֆեսիոնալ ակումբի կարգավիճակ, և մարզում է այն Շելի Կերը։ Թիմը ամենահաջողակն է Անգլիայի կանանց առաջնությունում։ 2008-09 մրցաշրջանում նրանք հաղթեցին Անգլիայի երեք հիմնական մրցաշարերում, ինչպես նաև ՈՒԵՖԱ-ի կանանց գավաթը 2006-07 մրցաշրջանում։ Կանանց և տղամարդկանց թիմերը ձևականորեն առանձնացվում են, բայց սերտ կապերի մեջ են գտնվում։ Կանայք իրավունք ունեն տարվա ընթացքում մեկ անգամ խաղալ «[[Էմիրեյթս (մարզադաշտ)|Էմիրեյթս»]] մարզադաշտում։ == Սեփականատերեր և ղեկավարություն == 2007 թվականի ամռանոը «Arsenal FC» ընկերությունը 100 %-վ պատկանում էր «Arsenal Holdings»-ին, որի սեփականատերերն էին.<ref name="gol">''Դ. Սիմակով, Յու. Ֆեդորինովա, Ի. Ֆիլիպովա, Ա. Ռոժկով'' Ուսմանովի գոլը // Փաստեր, № 163 (1937) 31 օգոստոսի 2007</ref> * 24,1 % - Դենի Ֆիզման ({{lang-en|Danny Fiszman}}) * 15,9 % - Նինա Բրեյսուել-Սմիթ ({{lang-en|Nina Bracewell-Smith}}) * 14,58 % - «Red and White Holdings» * 14,4 % - Ռիչար Կար ({{lang-en|Richard Carr}}) * 12,19 % - Ստեն Կրոենկե ({{lang-en|Stan Kroenke}}) * 9,99 % - «Granada Media Group» * 2,7 % - «Lansdowne Partners» * 1 %-ից քիչ - Պետեր Հիլ-Վուդ ({{lang-en|Peter Hill-Wood}}) Մնաց բաժնետոմսերը վաճառվում են մասնագիտացված «PLUS Markets» բորսայում։ [[2007 թվական]]ի օգոստոսին «Red and White Holdings» ընկերությունը հայտարարեց Դևիդ Դեյնից 14,58 %-ը բաժնետոմսերը<ref>{{Cite web |title=ՌԻԱ «РосБизнесКонсалтинг», «Ռուս միլիարդատերը Արսենալի համասեփականատեր է դարձել», 31 օգոստոսի 2007 |url=http://top.rbc.ru/economics/31/08/2007/115585.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901113857/http://top.rbc.ru/economics/31/08/2007/115585.shtml |archive-date=2007 թ․ սեպտեմբերի 1 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 8}}</ref> 75 միլիոն ֆունտ ստեռլինգով գնելու մասին։ «Red and White Holdings» ընկերությունը պատկանում է Ալիշեր Ուսմանովին և իր գործընկեր Ֆարհադ Մոշիրիին՝ հավասար բաժնեմասերով՝ 50 % յուրաքանչյուրին<ref name="gol" />։ [[Սեպտեմբերի 19]]-ին հայտնի դարձավ, որ «Red and White Holdings» ընկերությունը գնել է «Arsenal Holdings»-ի ևս 6,5 % բաժնետոմս 35 միլիոն ֆունտ ստեռլինգով՝ հասցնելով բաժնետոմսերի ընդհանուր քանակը 21 %-ի<ref>''Գ. Կրամպեց'' Ուսմանովը սահմանափակում է Arsenal ակումբը// Փաստեր, № 176 (1950), 19 սեպտեմբերի 2007</ref>։ Ավելի ուշ այդ ընկերությունը ևս 2 % բաժնետոմս ձեռք բերեց Arsenal Holdings-ից՝ իր մոտ կենտրոնացնելով բաժնետոմսերի 23 %-ը<ref>{{Cite web |title=«Սպորտ Էքսպրես», «Ուսմանովի ընկերությունը բաժնետոմսերի քանակը հասցրել է 23 տոկոսի», 28 սեպտեմբերի, 2007 |url=http://news.sport-express.ru/online/ntext/20/nl204947.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071223225855/http://news.sport-express.ru/online/ntext/20/nl204947.html |archive-date=2007 թ․ դեկտեմբերի 23 |access-date=2014 թ․ դեկտեմբերի 8}}</ref> Փետրվարի 22-ի տվյալներով Ուսմանովի բաժինը 24,2 % է։ Այդ կերպ այս պահին նա «Արսենալի» խոշոր բաժնետերերից է<ref>[http://www.sports.ru/football/4177870.html Ուսմանովը դարձել է «Արսենալի» ամենախոշոր բաժնետերը, 22 փետրվարի 2008]</ref> [[2009 թվական]]ի փետրվարին Ուսմանովի բաժնեմասը հասավ ավելի քան 25 %-ի<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/arsenal/article5746616.ece Alisher Usmanov increases shareholding in Arsenal to over 25 percent] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419114835/https://www.thetimes.co.uk/ |date=2021-04-19 }} Ալիշեր Ուսմանովին պատկանող «Արսենալի» բաժնեմասերի չափը հատել է 25 տոկոսանոց սահմանը</ref>։ Այս փաստը թույլ է տալիս նրան ցանկության դեպքում հարցականի տակ բաժնետերերի ժողովի կայացման որոշումը։ [[2009 թվական]]ի մարտին ամերիկացի բիզնեսմեն Ստեն Կրոենկեն ձեռք բերեց բաժնետոմսերի մի մասը, որ պատկանում էին Դենի Ֆիզմանին՝ դառնալով երկրորդը բաժնետերերի թվում՝ Ալիշեր Ուսմանովից հետո։ [[Մարտի 30]]-ի տվյալներով՝ բաժնետոմսերը բաշխվել են այսպես<ref>[http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/football/premier_league/arsenal/article6002073.ece Stan Kroenke increases stake in Arsenal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210419114856/https://www.thetimes.co.uk/ |date=2021-04-19 }} Կրոենկեն Крёнке увеличил свою долю в Арсенале</ref>. * 25 % - Ալիշեր Ուսմանով (Red & White Holdings) * 20,5 % - Ստեն Կրոենկե ({{lang-en|Stan Kroenke}}) * 16,1 % - Դենի Ֆիզման ({{lang-en|Danny Fiszman}}) * 15,9 % - Լեդի Նինա Բրեյսուել-Սմիթ ({{lang-en|Nina Bracewell-Smith}}) * 4,4 % - Ռիչարդ Կար ({{lang-en|Richard Carr}}) * 0,8 % - Պիտեր Հիլ-Վուդ ({{lang-en|Peter Hill-Wood}}) * 0,08 % - Լորդ Հարիս Պեկհեմյան ({{lang-en|Lord Harris of Peckham}}) * 0,07 % - Կեն Ֆրեյր ({{lang-en|Ken Friar }}) * 0,06 % - Սէր Չիպս Կեսվիկ ({{lang-en|Sir Chips Keswick}}) * 17,09 % - Այլք։ 2009 թվականի մայիսի 1-ին մամուլում հայտարարություն հայտնվեց, որ Ստեն Կրոենկեն դարձել է «Արսենալի» ամենախոշոր բաժնետերը<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8030153.stm Kroenke raises stakes in Arsenal] Կրոենկեն մեծացրել է իր բաժնեմասը՝ հասցնելով 28,3 %-ի</ref>։ Նա գնել էր այն բաժնետոմսերը, որոնք պատկանում էին Կար ընտանիքին՝ հասցնելով իր բաժնետոմսերի թիվը 28,3 %-ի։ Գործարքի ընդհանուր թիվը կազմել էր ավելի քան 41 միլիոն [[ֆունտ ստեռլինգ]]։ 2009 թվականի հուլիսի 10-ին հայտնի դարձավ, որ Ստեն Կրոենկեն լրացուցիչ 160 բաժնետոմս է գնել։ Այդկերպ նրա բաժնեմասը աճեց՝ հասնելով 28,58 %-ի<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8144069.stm Kroenke buys more Arsenal shares]</ref>։ [[Սեպտեմբերի 30]]-ին տեղեկատվություն տարածվեց, ըստ որի՝ Կրոենկեն գնել է ևս 80 բաժնետոմս՝ յուրաքանչյուրի համար 8500 ֆոքւնտ գնով։ Այդ պահին նրա բաժնեմասը կազմեց 28,7 %<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/business/8283029.stm Kroenke buys more Arsenal shares]</ref>։ [[Հոկտեմբերի 15]]-ին Կրոենկեն գնեց լրացուցիչ 90 բաժնետոմս՝ իր բաժնեմասը հասցնելով 28,9 %-ի<ref>[http://www.guardian.co.uk/football/2009/oct/15/stan-kroenke-increases-arsenal-stake Stan Kroenke increases Arsenal stake to 28,9 %]</ref>։ == Զինանշան == 1992 թվականին ակումբի զինանշանը փոփոխության է ենթարկվել։ Երեք թնդանոթների փոխարեն թողել են միայն մեկը, որն ուղղված է եղել դեպի արևելք։ 1925 թվ.-ին զինանշանը ենթարկվել է աննշան փոփոխությունների՝ թնդանոթը ուղղվել է արևմուտք։ Հաջորդ փոփոխությունը եղել է 24 տարի անց, երբ զինանշանի վրա ավելացվել է ակումբի կարգախոսը՝ «Victoria Concordia Crescit» (թարգ. «Հաղթանակը առաջանում է ներդաշնակությունից»)։ 53 տարիների ընթացքում փոփոխության են ենթարկվել միայն զինանշանի գույները։ 2001/02 մրցաշրջանում զինանշանը փոփոխության է ենթարկվել։ Այն ստացել է ավելի ժամանակակից տեսք։ Փոխվել են ծուռումուռ եզրային գծերը, թնդանոթը նորից ուղղվել է դեպի արևելք, փոխվել է տառատեսակը ու կանաչ գույնը փոխարինվել է կապույտով։ <center><gallery> Պատկեր:Arsenal crest 1888.png|<center>Զինանշանը 1888 թվականից</center> Պատկեր:Arsenal Crest 1930.svg|<center> Զինանշանը, որը օգտագործվել է 1930 թվականի Անգլիայի գավաթի ժամանակ</center> Պատկեր:Arsenal Crest 1952.svg|<center>Զինանշանը, որը օգտագործվել է 1952 թվականի Անգլիայի գավաթի ժամանակ</center> Պատկեր:Arsenal fc old crest small.png|<center>Զինանշանը, որը օգտագոչծվել է 1949 թվականից մինչև 2002 թվականը</center> </gallery></center> == Համազգեստի փոփոխություններ == <center> {| |- |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = |pattern_b = _collarblack |pattern_ra = |leftarm = 7B1421 |body = 7B1421 |rightarm = 7B1421 |shorts = FFFFFF |socks = 000066 |վերնագիր = 1886-1895 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = _red_stripes |pattern_b = _redstripes2 |pattern_ra = _red_stripes |leftarm = 0000FF |body = 0000FF |rightarm = 0000FF |shorts = 000066 |socks = 000066 |վերնագիր = 1895-1896 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = |pattern_b = _collar |pattern_ra = |leftarm = FFFFFF |body = EE0000 |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = 000066 |վերնագիր = 1896-1933 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = |pattern_b = _collarwhite |pattern_ra = |leftarm = FFFFFF |body = DD0000 |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |վերնագիր = 1933-1965 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = _whiteborder |pattern_b = _collarwhite |pattern_ra = _whiteborder |leftarm = DD0000 |body = DD0000 |rightarm = DD0000 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |վերնագիր = 1965-1967 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ |pattern_la = _borderonwhite |pattern_b = _collarwhite |pattern_ra = _borderonwhite |leftarm = DD0000 |body = DD0000 |rightarm = DD0000 |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |վերնագիր = 1967-1994 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal9495H | pattern_b = _arsenal9495H | pattern_ra = _arsenal9495H | pattern_sh = _arsenal9495h | pattern_so = _arsenal9495hl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = |վերնագիր = 1994-1996 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal9697h | pattern_b = _arsenal9697h | pattern_ra = _arsenal9697h | pattern_sh = _arsenal9697h | pattern_so = _redtopl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = FFFFFF |վերնագիր = 1996-1998 }} |} {| |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal0204h | pattern_b = _arsenal0204h | pattern_ra = _arsenal0204h | pattern_sh = _arsenal0204h | pattern_so = _arsenal0203h2l | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = |վերնագիր = 1998-2004 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal0405h1 | pattern_b = _arsenal0405h1 | pattern_ra = _arsenal0405h1 | pattern_sh = | pattern_so = _arsenal0405hl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = FFFFFF | socks = |վերնագիր = 2004-2005 }} | {{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = | pattern_b = _arsenal0506h | pattern_ra = | pattern_sh = _arsenal0506h | pattern_so = _classicfootball | leftarm = 800000 | body = 800000 | rightarm = 800000 | shorts = FFFFFF | socks = 800000 |վերնագիր = 2005-2006 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal0608h | pattern_b = _arsenal0608h | pattern_ra = _arsenal0608h | pattern_sh = _arsenal0608h | pattern_so = _redtopl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = FF0000 |վերնագիր = 2006-2008 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenalhome0810 | pattern_b = _arsenalhome0810 | pattern_ra = _arsenalhome0810 | pattern_sh = _arsenal0810h | pattern_so = _arsenal0810hl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = |վերնագիր = 2008-2010 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal1011h | pattern_b = _arsenal1011h | pattern_ra = _arsenal1011h | pattern_sh = _arsenal1011h | pattern_so = _classicfootball | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = FF0000 |վերնագիր = 2010-2011 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal1112h | pattern_b = _arsenal1112h | pattern_ra = _arsenal1112h | pattern_sh = _arsenal1112h | pattern_so = _classicfootball | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = | socks = FF0000 |վերնագիր = 2011-2012 }} |{{Ֆուտբոլային համազգեստ | pattern_la = _arsenal1213h | pattern_b = _arsenal1214h | pattern_ra = _arsenal1213h | pattern_sh = | pattern_so = _arsenal1214hl | leftarm = | body = | rightarm = | shorts = FFFFFF | socks = |վերնագիր = 2012-2014 }} |} </center> == Ներկա կազմ == ''2018 թվականի հունվարի 31-ի դրությամբ'' {{Ֆթ սկիզբ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=4|ազգ=Գերմանիա|անուն=[[Պեր Մերտեզակեր]] |դիրք=ՊՇ}} [[Պատկեր:Captain sports.svg|13px|Ավագ]] {{Ֆթ խաղացող|N°=6|ազգ=Ֆրանսիա|անուն=[[Լորան Կոնսելնի|Լորան Կոսիելնի]] |դիրք=ՊՇ}} [[Պատկեր:A4e-VCP-Coat.png|15px]] {{Ֆթ խաղացող|N°=8|ազգ=Ուելս|անուն=[[Աարոն Ռեմսի]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=9|ազգ=Ֆրանսիա|անուն=[[Ալեքսանդր Լակազետ]]|դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=10|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Ջեք Ուիլշեր]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=11|ազգ=Գերմանիա|անուն=[[Մեզութ Օզիլ]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=13|ազգ=Կոլումբիա|անուն=[[Դավիթ Օսպինա]] |դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=14|ազգ=Գաբոն|անուն=[[Պիեռ Էմերիկ Օբամեյանգ]] |դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=16|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Ռոբ Հոլդինգ]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=17|ազգ=Նիգերիա|անուն=[[Ալեքս Իվոբի]] |դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=18|ազգ=Իսպանիա|անուն=[[Նաչո Մոնրեալ]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=19|ազգ=Իսպանիա|անուն=[[Սանտի Կասորլա]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ մեջտեղ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=20|ազգ=Գերմանիա|անուն=[[Շկոդրան Մուստաֆի]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=21|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Կալում Չեմբերս]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=22|ազգ=Ֆրանսիա|անուն=[[Ժեֆ Ռեն-Ադելաիդ]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=23|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Դենիել Ուելբեք]] |դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=24|ազգ=Իսպանիա|անուն=[[Էկտոր Բելյերին]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=27|ազգ=Հունաստան|անուն=[[Կոնստանտինոս Մավրոպանոս]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=29|ազգ=Շվեյցարիա|անուն=[[Գրանիտ Ջակա]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=30|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Էնսլի Մեյթլենդ Նայլզ]] |դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=31|ազգ=Բոսնիա և Հերցեգովինա|անուն=[[Սեադ Կոլաշինաց]] |դիրք=ՊՇ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=32|ազգ=Անգլիա|անուն=[[Չուբա Ակպոմ]] |դիրք=ՀՐ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=33|ազգ=Չեխիա|անուն=[[Պետր Չեխ]] |դիրք=ԴՊ}} {{Ֆթ խաղացող|N°=35|ազգ=Եգիպտոս|անուն=[[Մուհամեդ էլ-Նենի]]|դիրք=ԿՊ}} {{Ֆթ վերջ}} == Հայտնի խաղացողներ == Ստորև ներկայացվում է «Արսենալի» առավել հայտնի խաղացողների ցանկը<ref>Ցանկում ներառված են այն ֆուտբոլիստները, որոնք համապատասխանում են հետևյալ պահանջներին։ #290 և ավելի խաղերի մասնակցություն պաշտոնական մրցաշարերում։ #190 և ավելի խաղերի մասնակցությունը, հինգ և ավելի տիտղոսների նվաճում ակումբի հետ։ #100 և ավելի գոլ տվյալ ֆուտբոլիստի կողմից բոլոր պաշտոնական խաղերում։ #Անգլիական ֆուտբոլի փառքի սրահի ներառում։ #Անգլիայի լավագույն կոչման արժանացած ֆուտբոլիստ։ #Խաղացողին ամենանշանակալի ֆուտբոլիստների ցանկումը ներառում ([http://www.arsenal.com/history/gunners-greatest-50-players]):</ref>։ {| | valign="top" | * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջիմի Էշկրոֆտ]] (1900-1908) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Պերսի Սենդս]] (1902-1919) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Ռոդի Մակէկրան]] (1902-1915) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Էնդի Դակետ]] (1905-1912) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջո Շոու]] (1907-1923) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Վիլի Բլիտ]] (1914-1929) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջեք Բատլեր]] (1914-1930) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ալֆ Բեքեր]] (1919-1931) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Բոբ Ջոն]] (1922-1937) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջիմի Բրեյն]] (1924-1931) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Չառլի Բյուկեն]] (1925-1928) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Թոմ Պարկեր]] (1926-1932) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջեք Լամբերտ]] (1926-1933) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջո Հալմ]] (1926-1937) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Հերբի Ռոբերտս]] (1926-1937) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Էդի Հեպգուդ]] (1927-1939) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դևիդ Ջեք]] (1928-1934) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Չառլի Ջոնս]] (1928-1934) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Կլիֆ Բաստին]] (1929-1947) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Ալեքս Ջեյմս]] (1929-1937) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Լեսլի Կոմպտոն]] (1930-1950) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջորջ Մեյլ]] (1930-1948) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Թեդ Դրեյք]] (1934-1939) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ռեգ Լյուիս]] (1935-1953) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջորջ Սուինդին]] (1936-1953) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ուոլի Բարնս]] (1943-1956) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջո Մերսեր]] (1946-1954) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջիմի Լոուգի]] (1946-1955) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դոն Ռոպեր]] (1947-1956) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դուգ Լիշման]] (1948-1956) | width="33" | | valign="top" | * {{դրոշ|Ուելս}} [[Ջեք Քելսի]] (1949-1962) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դենի Կլեպտոն]] (1954-1962) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Դիւդ Հերդ|Դևիդ Հերդ]] (1954-1961) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջորջ Իստհեմ]] (1960-1966) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջորջ Արմսթրոնգ]] (1962-1977) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջոն Ռեդֆորդ]] (1962-1976) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջո Բաքեր]] (1962-1966) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Բոբ Ուիլսոն]] (1963-1974) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Ֆրենկ Մակլինտոկ]] (1964-1973) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջոն Ռեդֆորդ]] (1964-1976) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Պիտեր Սիմփսոն]] (1964-1978) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Պիտեր Ստորի]] (1965-1977) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Բոբ Մակնաբ]] (1966-1975) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Ջորջ Գրեմ]] (1966-1972) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Պետ Ռայս]] (1967-1980) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Չառլի Ջորջ]] (1969-1975) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Սեմի Նելսոն]] (1969-1981) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ալան Բոլ]] (1971-1976) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Լիամ Բրեդի]] (1973-1980) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Ֆրենկ Ստեպլտոն]] (1974-1981) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Դևիդ Օ'Լիրի]] (1975-1993) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Գրեմ Ռիքս]] (1975-1988) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Մալկոլմ Մաքդոնալդ]] (1976-1979) * {{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Պետ Ջենինգս]] (1977-1984) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Փոլ Դևիս]] (1978-1995) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Բրայան Թոլբեթ]] (1979-1985) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Քենի Սենսոմ]] (1980-1988) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Թոնի Վուդքոք]] (1982-1986) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Թոնի Ադամս]] (1983-2002) * {{դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Չառլի Նիկոլաս]] (1983-1987) | width="33" | | | valign="top" | * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջոն Լուկիչ]] (1983-1990, 1996-2001) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Սթիվ Ուիլյամս]] (1984-1988) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դևիդ Ռոքասլ]] (1985-1992) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Մարտին Քիոուն]] (1985-1986, 1993-2004) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Փոլ Մերսոն]] (1986-1997) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ալան Սմիթ]] (1987-1995) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Մայքլ Թոմաս]] (1987-1991) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Սթիվ Բոուլդ]] (1988-1999) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Լի Դիքսոն]] (1988-2002) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Նայջլ Ուինթերբյորն]] (1988-2000) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Դևիդ Սիմեն]] (1990-2003) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Իան Ռայթ]] (1991-1998) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ռեյ Պարլոր]] (1992-2004) * {{դրոշ|Նիդեռլանդներ}} [[Դենիս Բերգկամպ]] (1995-2006) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Նիկոլա Անելկա]] (1996-1999) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Պատրիկ Վիերա]] (1996-2005) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Էմանուել Պետի]] (1997-2000) * {{դրոշ|Նիդեռլանդներ}} [[Մարկ Օվերմարս]] (1997-2000) * {{դրոշ|Շվեդիա}} [[Ֆրեդրիկ Յունգբերգ]] (1998-2007) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Էշլի Քոուլ]] (1999-2006) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Թիերի Անրի]] (1999-2007, 2012) * {{դրոշ|Նիգերիա}} [[Նվանկվո Կանու]] (1999-2004) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Ռոբեր Պիրես]] (2000-2006) * {{դրոշ|Կամերուն}} [[Լորան Էտամե Մայեր]] (2000-2007) * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Սիլվեն Վիլտոր]] (2000-2004) * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Սոլ Քեմպբել]] (2001-2006, 2010) * {{դրոշ|Բրազիլիա}} [[Ժիլբերտո Սիլվա]] (2002-2008) * {{դրոշ|Բելառուս}} [[Ալեքսանդր Հլեբ]] (2005-2008) * {{դրոշ|Կոտ դ'Իվուար}} [[Կոլո Տուրե]] (2002-2009) * {{դրոշ|Իսպանիա}} [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]] (2003-2011) * {{դրոշ|Հոլանդիա}} [[Ռոբին վան Պերսի]] (2004-2012) |} [[Պատկեր:Thierry Henry Charlton.jpg|thumb|right|Թիերի Անրի]] [[Պատկեր:Fabregas newcastle emirates.jpg|180px|thumb|right|Սեսկ Ֆաբրեգաս]] === «Ոսկե խաղակոշիկի» դափնեկիրներ === * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Թիերի Անրի]] - '''2004, 2005''' === Աշխարհի չեմպիոններ === * {{դրոշ|Անգլիա}} [[Ջորջ Իստհեմ]] - [[1966]] * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Պատրիկ Վիերա]] - 1998 * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Էմանուել Պետի]] - [[1998]] * {{դրոշ|Իսպանիա}} [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]] - [[2010]] * {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Պեր Մերտեզակեր]] - [[2014]] * {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Մեզութ Օզիլ]] - [[2014]] * {{դրոշ|Գերմանիա}} [[Լուկաս Պոդոլսկի]] - [[2014]] === Եվրոպայի չեմպիոններ === * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Թիերի Անրի]] - [[2000]] * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Պատրիկ Վիերա]] - [[2000]] * {{դրոշ|Ֆրանսիա}} [[Էմանուել Պետի]] - [[2000]] * {{դրոշ|Իսպանիա}} [[Սեսկ Ֆաբրեգաս]] - [[2008]] === Օլիմպիական չեմպիոններ === * {{դրոշ|Կամերուն}} [[Լորան Մայեր]] - '''2000''' == Նվաճումներ == === Ազգային === [[Պատկեր:Premier.png|30px]] '''[[Պրեմիեր Լիգա (Անգլիա)|Անգլիայի առաջնություն]] (13).''' 1931, 1933, 1934, 1935, 1938, 1948, 1953, 1971, 1989, 1991, 1998, 2002, 2004 [[Պատկեր:FA Cup.png|30px]] '''[[Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ|Անգլիայի գավաթ]] (11).''' 1930, 1936, 1950, 1971, 1979, 1993, 1998, 2002, 2003, 2005, 2014 [[Պատկեր:Carling.png|30px]] '''[[Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ|Անգլիայի լիգայի գավաթ]] (2).''' 1987, 1993 [[Պատկեր:CommunityShield.png|30px]] '''[[Ֆուտբոլի Անգլիայի սուպերգավաթ|Անգլիայի սուպերգավաթ]] (15).''' 1930, 1931, 1933, 1934, 1938, 1948, 1953, 1991, 1998, 1999, 2002, 2004, 2014, 2015, 2017 === Միջազգային === [[Պատկեր:Coppa delle Coppe.svg|30px]] '''[[ՈւԵՖԱ Գավաթակիրների գավաթ]] (1).''' 1994 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.arsenal.com/ Արսենալի պաշտոնական կայքը] {{ref-en}} * [http://www.premierleague.am/club/%D5%A1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%A1%D5%AC/ Արսենալի մասին տեղեկություն Պրեմիեր Լիգայի հայալեզու կայքում] {{Արտաքին հղումներ}} {{Պրեմիեր Լիգա}} [[Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլային ակումբներ|Արսենալ]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի Պրեմիեր լիգայի ակումբներ]] [[Կատեգորիա:Արսենալ ՖԱ]] [[Կատեգորիա:Լոնդոնի ֆուտբոլային ակումբներ]] [[Կատեգորիա:Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթակիրներ]] 2fv4u1nayc6b6wo8oxvhtgiwmaclme3 4 57125 10722188 10721814 2026-04-08T13:38:04Z POitor 107559 Հետ է շրջվում [[Special:Diff/10721804|10721804]] խմբագրումը, որի հեղինակն է [[Special:Contributions/Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[User talk:Խմբագրող|քննարկում]]) մասնակիցը 10722188 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |{{#if:{{{1|}}}|<span style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;">{{{1}}}</span>| <span style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ </span>}}{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}| <div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> '''Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ''' էջում Վիքիպեդիայի համայնքը որոշում է կայացնում անվանափոխման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ * Վերնագրի ակնհայտ սխալի դեպքում գրանցված մասնակիցները առանց քննարկման կարող են անվանափոխել հոդվածը։ * Այս էջում քննարկման են ներկայացվում այն հոդվածները, որոնց վերնագրերի ընտրությունը տարաձայնություն է առաջացնում մասնակիցների մոտ, կամ որևէ մասնակից կասկածանքներ ունի վերնագրի վերաբերյալ և չի կողմնորոշվում։ Այստեղ ընդգրկված հոդվածների քննարկումը կարող է տևել մեկ ամիս, որից հետո հոդվածից հեռացվում է {{կ|անվանափոխություն}} կաղապարը։ Քվեարկելու ժամանակ կարելի է օգտագործել {{կ|Ա}} (Անվանափոխել) և {{կ|Թ}} (Թողնել) կաղապարները՝ կողմ կամ դեմ քվեարկելու համար։ '''<big>Անվանափոխում նախաձեռնող մասնակիցը պարտավոր է անվանափոխության դեպքում հոդվածում միաժամանակ փոխել նախկին վերնագրի գործածումը, իսկ քննարկման էջում ավելացնել {{կ|Անվանափոխում}} կաղապարը, իսկ քննարկման բացասական արդյունքի դեպքում՝ {{կ|Քննարկված վերնագիր}} կաղապարը։</big>''' </div>}}<div style="clear:both;"></div> | style="width:300px; background:#F7F7F7; border-left:1px solid #a3b1bf; padding:0.5em; color:#4b4b4b;" valign="top"; align="center" | <div style="font-size:100%;">'''Որոնել անվանափոխման առաջադրված հոդվածների [[Վիքիպեդիա:Անվանափոխման_առաջադրված_հոդվածներ/Արխիվ|պահոցում]]'''</div> <inputbox> bgcolor=transparent type=fulltext prefix=Վիքիպեդիա:Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ break=yes width=15 searchbuttonlabel=Որոնել break=no </inputbox> |} __ՀՂՈՒՄ_ՆՈՐ_ԲԱԺՆԻ_ՎՐԱ__ {{Նոր թեկնածու/անվանափոխում}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{Դյուրանցում|[[ՎՊ:ԱԱՀ]]}} {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ/Արխիվ/%(year)d |algo = old(7d) |counter = 1 |isthere = true |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} <!-- Նոր քննարկում սկսելու համար օգտագործել. == [[Հոդվածանուն]] == :{{la|Հոդվածանուն}} [[Հին անուն]] → [[Նոր անուն]] --> == Օգտագործման կաղապար == <pre> == [[Հոդված]] == :{{la|Հոդված}} [[Ներկա տարբերակ]] → [[Ձեր տարբերակ]] Ձեր պատճառաբանությունը։~~~~ </pre> ---- == [[Իշխանություն_(ֆիլմ,_2021)]] == {{ՔՓ|Երեք ամիս կոնսենսուս չձևավորվեց --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:44, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Իշխանություն_(ֆիլմ,_2021)}} [[Իշխանություն_(ֆիլմ,_2021)]] → [[Իշխանություն (ֆիլմ, ՀՀ)]] Ֆիլմն ունի նաև երկրորդ մաս(2022 թվականին)--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:48, 17 հունվարի 2026 (UTC) * {{թ}}--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:10, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:Կխնդրեմ առաջարկել այլ տարբերակ, պարզապես հստակեցման համար: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:53, 2 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Կորիզակիսում]] == :{{la|Կորիզակիսում}} [[Կորիզակիսում]] → [[Միտոզ]] Առավել հայտնի տարբերակը Միտոզն է: Այլ վիքիներում ևս դա է կիրառվում:--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 16:03, 18 հունվարի 2026 (UTC) * {{թ}}--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:12, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:Անգլերեն, ռուսերեն և այլ վիքիպեդիաներում ևս Միտոզ է, քանի որ կարծում եմ ավելի հասկանալի և ավելի կիրառելի է(գոնե մասնագիտական տեսանկյունից). գրքերում, հոդվածներում և այլն: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:55, 2 մարտի 2026 (UTC) == [[Մաստիտ]] == {{ՔՓ|անվանափոխել--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:45, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Մաստիտ}} [[Մաստիտ]] → [[Կրծքագեղձաբորբ]] Հայերեն տարբերակը։--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 20:33, 26 հունվարի 2026 (UTC) * {{թ}}, վստահելի աղբյուր չգտա--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:13, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:Հարգելի @[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]], կա Բժշկգիտական տերմինաբանության կանոն, խնդրում եմ նայել Լեզվի կոմիտեի [https://www.langcom.am/wp-content/uploads/2019/07/Terminology-and-spelling-guide.pdf որոշումը](էջ՝ 262-263), որտեղ նշված է. «Այսուհետ գործածել»՝ «-ԻՏ = -ԲՈՐԲ». մաստիտ - ստինքաբորբ կամ կրծքագեղձաբորո։ [[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:48, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *::Շատ կավ, այս պարագայում, և հետայսու, խնդրում եմ ներկայացնել հիմքեր, քանի որ խմբագիրները կարող են չտիրապետել այս տեղեկությանը։ Այլևս խնդիր չեմ տեսնում։ [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:42, 26 փետրվարի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[COVID-19_վարակ_հղիության_ընթացքում]] == {{ՔՓ|Երկու ամիս կոնսենսուս չձևավորվեց, այլ տարբերակներ չկան --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:47, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|COVID-19_վարակ_հղիության_ընթացքում}} [[COVID-19_վարակ_հղիության_ընթացքում]] → [[COVID-19 հղիության ընթացքում]] Երևի այսպես ավելի ճիշտ կլինի--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 18:53, 23 փետրվարի 2026 (UTC) * {{թ}}, չգտա վստահելի աղբյուր--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:14, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:@[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]], նկատի չունեի ինչ որ բան սխալ է գրած, պարզապես առաջարկում էի վարակ բառը հեռացնել: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:57, 2 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Թունագիտություն]] == {{ՔՓ|Թողնել --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:48, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Թունագիտություն}} [[Թունագիտություն]] → [[Թունաբանություն]] Բառարաններում և գրականության մեծ մասում Թունաբանություն է:----[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 20:12, 25 մարտի 2026 (UTC) :* Հոդվածը ժամանակին ստեղծվել է ՀՍՀ-ի հոդվածի հիման վրա, որտեղ [https://w.wiki/KMuS թունագիտություն է]։ Ռուս-հայերեն [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=52&dt=RU_HY&query=%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F պոլիտեխնիկական բառարանում] էլ է այդպես։ Եթե ավելի հեղինակավոր աղբյուրներ կան, խնդրում եմ այստեղ ներկայացնել։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 07:02, 26 մարտի 2026 (UTC) :*:@[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] տեսեք, բառարաններում(օր.՝ [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=47&dt=HY_HY&query=%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 Աղայան], [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=37&dt=RU_HY&query=%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Ղարիբյան]) երկու տարբերակն էլ կա, բայց Թունաբանությունը կարծում եմ ավելի կիրառելի է և տարածված: Օրինակ ԵՊՀ-ում հրատարակված [http://publishing.ysu.am/files/Genetikakan_tunabanutyan_himunqner.pdf գիրքը] հենց այդպես է կոչվում, Մուրացան ՀՀ-ում կա [https://muratsan.am/departments/toxicology/ Թունաբանության և մանկական վերակենդանացման կլինիկա], ՀՀ ԲՈԿ-ը բժշկական գիտությունների թեկնածուի կոչում շնորհում է Հիգիենա, մասնագիտական ախտաբանություն և թունաբանություն մասնագիտությամբ՝ [https://degrees.hesc.am/councils?field_council_number_value=&field_council_institution_target_id=1965&field_council_specialty_code_target_id=All#:~:text=%D5%80%D5%AB%D5%A3%D5%AB%D5%A5%D5%B6%D5%A1%2C%20%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D6%87%20%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 ԺԴ.00.05]: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:52, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{թ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:45, 28 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Գազախի շրջան]] == :{{la|Գազախի շրջան}} [[Գազախի շրջան]] → [[Ղազախի շրջան]] [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] մասնակիցը առանց քննարկման կատարում է բազմաթիվ հոդվածների անհիմն անվանափոխումներ/ միացումներ, որոնց ինքս դեմ եմ։ Դրանցից են՝ այս և [[Գազախ]] հոդվածները։ Ադրբեջանի այս շրջանը և համանուն քաղաքը հայերենում հայտնի են Ղազախի շրջան և Ղազախ քաղաք անվանումներով։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 21:04, 26 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}}, համաձայն եմ. [https://www.shantnews.am/news/view/1467840.html] [https://www.civilnet.am/news/199693/%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%BA%D5%A5%D5%BD-%D5%B2%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%A3%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D5%BC%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%A8-%D5%B4%D5%B6%D5%A1%D6%81-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%B4/] [https://www.azatutyun.am/a/32537173.html]: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 22:13, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, որովհետև բնօրինակում հնչում է այդպես՝ '''գ''' ոչ թե '''ղ'''։--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 22:31, 26 մարտի 2026 (UTC) :Բնօրինակը ի՞նչ կապ ունի հայերենի հետ, եթե հայերենում այդպես չի հնչում ու Գազախ ձևով տարածված չի։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:39, 30 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}} Տարբեր ժամանակաշրջանների հայկական գրականության մեջ այդ բնակավայրի անունը Ղազախ է ներկայացված, ոչ թե Գազախ: Ղազախ է գրված Սամվել Կարապետյանի հեղինակած «ՀյուսիսայինԱրցախ» գրքում (էջ 435-354), Գրիգորիս եպիսկոպոս Աղուանեանց «Փոխանորդական այցելություն ի վիճակին Գանձակ» (էջ 6) և այլն: Գազախ տարբերակն են կիրառում ադրբեջանական հայալեզու ռեսուրսները (տես՝ [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%B6-%D5%A1%D5%B5%D6%81%D5%A5%D5%AC%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%B7%D6%80%D5%BB%D5%A1%D5%B6 1], [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%A8-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%A4%D5%AB%D5%BE%D5%AB%D5%A6%D5%AB%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 2]), ինչը հիմք չի բնակավայրն անվանափոխել Գազախ: Պետք է առաջնորդվել նախ և առաջ հայկական հեղինակավոր գրականությամբ:--[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 13:11, 27 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}} Կողմ բերված հիմնավորումներին։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:46, 29 մարտի 2026 (UTC) == [[Սերժ Սարգսյանի երկրորդ կառավարություն]] == :{{la|Սերժ Սարգսյանի երկրորդ կառավարություն}} [[Սերժ Սարգսյանի երկրորդ կառավարություն]] → [[Սերժ Սարգսյանի երրորդ կառավարություն]] Սերժ Սարգսյանը Հայաստանի վարչապետ է եղել երեք անգամ (չհաշված պաշտանակատար լինելը), որոնցից առաջին երկուսը մինչև նախագահ դառնալն է եղել։ Անվանափոխման նպատակը նաև այն է, որ ցանկանում եմ երկրորդ կառավարության մասին հոդված գրել, որի մասին [https://fr.wikipedia.org/wiki/Gouvernement_Serge_Sarkissian_II հոդված կա] Ֆրանսերեն Վիքիպեդիայում։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 21:16, 26 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}}: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 22:14, 26 մարտի 2026 (UTC) :{{անվանափոխել}} @[[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ջան, շնորհակալություն Հայաստանի կառավարությունների նկատմամբ ցուցաբերած ուշադրության համար։ Սակայն մենք այս անվանափոխմամբ սկզբունքային փոփոխություն ենք մտցնում։ Կառավարությունների մասին հայերեն Վիքիպեդիայում հոդվածները գրված են ըստ Հանրապետության վարչապետերի՝ բացառությամբ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունների։ Վերանվանման դեպքում մենք կիրառում ենք նույն այն մոտեցումը, որը կա Փաշինյանի կառավարությունների մասին հոդվածներում․ կառավարությունները դասակարգել ըստ ընտրությունների, ինչը ճիշտ սկզբունք է։ :Սակայն այդ դեպքում անհաժեշտ է բոլոր կառավարությունները 0-ից վերադասակարգել․ օրինակ՝ Կարեն Կարապետյանի կառավարությունը պետք է բաժանել 2 մասի՝ մինչև 2017 թ-ի խորհրդարանական ընտրությունները և դրանից հետո (Կարապետյան I և II)։ Նույն ֆրանսիական Վիքիպեդիան հաշվի է առնում անգամ նախագահական ընտրությունները և ըստ այդմ Տիգրան Սարգսյանը ունի թվով 3 կառավարություններ, սակայն ես այդ մոտեցման հետ այդքան էլ համաձայն չեմ և առաջարկում եմ առաջնորդվել խորհրդարանական ընտրություններով։ :Ամփոփելով, այս սկզբունքը կիրառելով պետք է գրվեն հոդվածներ Մանուկյան, Գ․ Հարությունյան, Խ․ Հարությունյան, Բագրատյան I և II, Արմեն Սարգսյան, Քոչարյան, Դարբինյան, Վ․ Սարգսյան, Արամ Սարգսյան, Մարգարյան I և II, Ս․ Սարգսյան I և II, Տ․ Սարգսյան I և II, Աբրահամյան, Կարապետյան I և II, ''Ս․ Սարգսյան III, Փաշինյան I, II և III'' (վերջիններս առկա են) կառավարությունների մասին։ Կարճ ասած՝ լիքը աշխատանք ունենք ։Դ --[[Մասնակից:Tigran Ovanyan|<font face="Arial" color="red">'''Tigr'''</font><font face="Arial" color="blue">'''an Ova'''</font><font face="Arial" color="orange">'''nyan'''</font>]]/[[Մասնակցի քննարկում:Tigran Ovanyan| 💬]] 11:52, 28 մարտի 2026 (UTC) ::Ես էլ եմ շնորհակալ հետաքրքրվածության ու կարծիքի համար։ Մեծ մասամբ համաձայն եմ առաջարկի հետ, բայց կան դեպքեր, որ առանց խորհրդարանական ու նախագահական ընտրությունների են ձևավորվել կառավարությունները, որոնք հաստատվել կամ ցրվել են նախագահի կողմից։ Օրինակ՝ Սերժ Սարգսյանի առաջին կառավարությունը ձևավորվել է վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանի մահվան հանգամանքով, ու չնայած նրան, որ նախարարները հիմնականում մնացել են նույնը, սակայն այն առանձին կառավարություն չհամարելը սխալ է։ :{{Մ}} [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]], որ խնդրեմ կարո՞ղ ես ասել որ երեք անգամներն է եղել Սերժ Սարգսյանը։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 03:10, 30 մարտի 2026 (UTC) ::1-ը՝ 2007 թվականի ապրիլի 4-ից մինչև հունիսի 7-ը, 2-րդը՝ 2007 թվականի հունիսի 7-ից մինչև 2008 թվականի ապրիլի 9-ը և 3-րդը՝ 2018 թվականի ապրիլի 17-ից մինչև ապրիլի 23-ը։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:48, 30 մարտի 2026 (UTC) == [[Գազախ]] == :{{la|Գազախ}} [[Գազախ]] → [[Ղազախ]] Տարբեր ժամանակաշրջանների հայկական գրականության մեջ այդ բնակավայրի անունը Ղազախ է ներկայացված, ոչ թե Գազախ: Ղազախ է գրված Սամվել Կարապետյանի հեղինակած «ՀյուսիսայինԱրցախ» գրքում (էջ 435-354), Գրիգորիս եպիսկոպոս Աղուանեանց «Փոխանորդական այցելություն ի վիճակին Գանձակ» (էջ 6) և այլն: Գազախ տարբերակն են կիրառում ադրբեջանական հայալեզու ռեսուրսները (տես՝ [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%B6-%D5%A1%D5%B5%D6%81%D5%A5%D5%AC%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%B7%D6%80%D5%BB%D5%A1%D5%B6 1], [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%A8-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%A4%D5%AB%D5%BE%D5%AB%D5%A6%D5%AB%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 2]), ինչը հիմք չի բնակավայրն անվանափոխել Գազախ: Պետք է առաջնորդվել նախ և առաջ հայկական հեղինակավոր գրականությամբ:[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 13:10, 27 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}}: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 14:16, 27 մարտի 2026 (UTC) :{{կողմ}} բերված հիմնավորմանը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:48, 29 մարտի 2026 (UTC) :{{կողմ}}՝ ըստ հիմնավորման։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:48, 30 մարտի 2026 (UTC) jgdp7msrzrc46p7wqvjzmins5uueye4 10722189 10722188 2026-04-08T13:38:21Z POitor 107559 Հետ է շրջվում [[Special:Diff/10721814|10721814]] խմբագրումը, որի հեղինակն է [[Special:Contributions/Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[User talk:Խմբագրող|քննարկում]]) մասնակիցը 10722189 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |{{#if:{{{1|}}}|<span style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;">{{{1}}}</span>| <span style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ </span>}}{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}| <div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> '''Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ''' էջում Վիքիպեդիայի համայնքը որոշում է կայացնում անվանափոխման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ * Վերնագրի ակնհայտ սխալի դեպքում գրանցված մասնակիցները առանց քննարկման կարող են անվանափոխել հոդվածը։ * Այս էջում քննարկման են ներկայացվում այն հոդվածները, որոնց վերնագրերի ընտրությունը տարաձայնություն է առաջացնում մասնակիցների մոտ, կամ որևէ մասնակից կասկածանքներ ունի վերնագրի վերաբերյալ և չի կողմնորոշվում։ Այստեղ ընդգրկված հոդվածների քննարկումը կարող է տևել մեկ ամիս, որից հետո հոդվածից հեռացվում է {{կ|անվանափոխություն}} կաղապարը։ Քվեարկելու ժամանակ կարելի է օգտագործել {{կ|Ա}} (Անվանափոխել) և {{կ|Թ}} (Թողնել) կաղապարները՝ կողմ կամ դեմ քվեարկելու համար։ '''<big>Անվանափոխում նախաձեռնող մասնակիցը պարտավոր է անվանափոխության դեպքում հոդվածում միաժամանակ փոխել նախկին վերնագրի գործածումը, իսկ քննարկման էջում ավելացնել {{կ|Անվանափոխում}} կաղապարը, իսկ քննարկման բացասական արդյունքի դեպքում՝ {{կ|Քննարկված վերնագիր}} կաղապարը։</big>''' </div>}}<div style="clear:both;"></div> | style="width:300px; background:#F7F7F7; border-left:1px solid #a3b1bf; padding:0.5em; color:#4b4b4b;" valign="top"; align="center" | <div style="font-size:100%;">'''Որոնել անվանափոխման առաջադրված հոդվածների [[Վիքիպեդիա:Անվանափոխման_առաջադրված_հոդվածներ/Արխիվ|պահոցում]]'''</div> <inputbox> bgcolor=transparent type=fulltext prefix=Վիքիպեդիա:Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ break=yes width=15 searchbuttonlabel=Որոնել break=no </inputbox> |} __ՀՂՈՒՄ_ՆՈՐ_ԲԱԺՆԻ_ՎՐԱ__ {{Նոր թեկնածու/անվանափոխում}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{Դյուրանցում|[[ՎՊ:ԱԱՀ]]}} {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ/Արխիվ/%(year)d |algo = old(7d) |counter = 1 |isthere = true |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} <!-- Նոր քննարկում սկսելու համար օգտագործել. == [[Հոդվածանուն]] == :{{la|Հոդվածանուն}} [[Հին անուն]] → [[Նոր անուն]] --> == Օգտագործման կաղապար == <pre> == [[Հոդված]] == :{{la|Հոդված}} [[Ներկա տարբերակ]] → [[Ձեր տարբերակ]] Ձեր պատճառաբանությունը։~~~~ </pre> ---- == [[Իշխանություն_(ֆիլմ,_2021)]] == {{ՔՓ|Երեք ամիս կոնսենսուս չձևավորվեց --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:44, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Իշխանություն_(ֆիլմ,_2021)}} [[Իշխանություն_(ֆիլմ,_2021)]] → [[Իշխանություն (ֆիլմ, ՀՀ)]] Ֆիլմն ունի նաև երկրորդ մաս(2022 թվականին)--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:48, 17 հունվարի 2026 (UTC) * {{թ}}--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:10, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:Կխնդրեմ առաջարկել այլ տարբերակ, պարզապես հստակեցման համար: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:53, 2 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Կորիզակիսում]] == :{{la|Կորիզակիսում}} [[Կորիզակիսում]] → [[Միտոզ]] Առավել հայտնի տարբերակը Միտոզն է: Այլ վիքիներում ևս դա է կիրառվում:--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 16:03, 18 հունվարի 2026 (UTC) * {{թ}}--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:12, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:Անգլերեն, ռուսերեն և այլ վիքիպեդիաներում ևս Միտոզ է, քանի որ կարծում եմ ավելի հասկանալի և ավելի կիրառելի է(գոնե մասնագիտական տեսանկյունից). գրքերում, հոդվածներում և այլն: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:55, 2 մարտի 2026 (UTC) == [[Մաստիտ]] == {{ՔՓ|անվանափոխել--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:45, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Մաստիտ}} [[Մաստիտ]] → [[Կրծքագեղձաբորբ]] Հայերեն տարբերակը։--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 20:33, 26 հունվարի 2026 (UTC) * {{թ}}, վստահելի աղբյուր չգտա--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:13, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:Հարգելի @[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]], կա Բժշկգիտական տերմինաբանության կանոն, խնդրում եմ նայել Լեզվի կոմիտեի [https://www.langcom.am/wp-content/uploads/2019/07/Terminology-and-spelling-guide.pdf որոշումը](էջ՝ 262-263), որտեղ նշված է. «Այսուհետ գործածել»՝ «-ԻՏ = -ԲՈՐԲ». մաստիտ - ստինքաբորբ կամ կրծքագեղձաբորո։ [[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:48, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *::Շատ կավ, այս պարագայում, և հետայսու, խնդրում եմ ներկայացնել հիմքեր, քանի որ խմբագիրները կարող են չտիրապետել այս տեղեկությանը։ Այլևս խնդիր չեմ տեսնում։ [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:42, 26 փետրվարի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[COVID-19_վարակ_հղիության_ընթացքում]] == {{ՔՓ|Երկու ամիս կոնսենսուս չձևավորվեց, այլ տարբերակներ չկան --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:47, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|COVID-19_վարակ_հղիության_ընթացքում}} [[COVID-19_վարակ_հղիության_ընթացքում]] → [[COVID-19 հղիության ընթացքում]] Երևի այսպես ավելի ճիշտ կլինի--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 18:53, 23 փետրվարի 2026 (UTC) * {{թ}}, չգտա վստահելի աղբյուր--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:14, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:@[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]], նկատի չունեի ինչ որ բան սխալ է գրած, պարզապես առաջարկում էի վարակ բառը հեռացնել: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:57, 2 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Թունագիտություն]] == :{{la|Թունագիտություն}} [[Թունագիտություն]] → [[Թունաբանություն]] Բառարաններում և գրականության մեծ մասում Թունաբանություն է:----[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 20:12, 25 մարտի 2026 (UTC) :* Հոդվածը ժամանակին ստեղծվել է ՀՍՀ-ի հոդվածի հիման վրա, որտեղ [https://w.wiki/KMuS թունագիտություն է]։ Ռուս-հայերեն [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=52&dt=RU_HY&query=%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F պոլիտեխնիկական բառարանում] էլ է այդպես։ Եթե ավելի հեղինակավոր աղբյուրներ կան, խնդրում եմ այստեղ ներկայացնել։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 07:02, 26 մարտի 2026 (UTC) :*:@[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] տեսեք, բառարաններում(օր.՝ [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=47&dt=HY_HY&query=%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 Աղայան], [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=37&dt=RU_HY&query=%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Ղարիբյան]) երկու տարբերակն էլ կա, բայց Թունաբանությունը կարծում եմ ավելի կիրառելի է և տարածված: Օրինակ ԵՊՀ-ում հրատարակված [http://publishing.ysu.am/files/Genetikakan_tunabanutyan_himunqner.pdf գիրքը] հենց այդպես է կոչվում, Մուրացան ՀՀ-ում կա [https://muratsan.am/departments/toxicology/ Թունաբանության և մանկական վերակենդանացման կլինիկա], ՀՀ ԲՈԿ-ը բժշկական գիտությունների թեկնածուի կոչում շնորհում է Հիգիենա, մասնագիտական ախտաբանություն և թունաբանություն մասնագիտությամբ՝ [https://degrees.hesc.am/councils?field_council_number_value=&field_council_institution_target_id=1965&field_council_specialty_code_target_id=All#:~:text=%D5%80%D5%AB%D5%A3%D5%AB%D5%A5%D5%B6%D5%A1%2C%20%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D6%87%20%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 ԺԴ.00.05]: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:52, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{թ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:45, 28 մարտի 2026 (UTC) == [[Գազախի շրջան]] == :{{la|Գազախի շրջան}} [[Գազախի շրջան]] → [[Ղազախի շրջան]] [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] մասնակիցը առանց քննարկման կատարում է բազմաթիվ հոդվածների անհիմն անվանափոխումներ/ միացումներ, որոնց ինքս դեմ եմ։ Դրանցից են՝ այս և [[Գազախ]] հոդվածները։ Ադրբեջանի այս շրջանը և համանուն քաղաքը հայերենում հայտնի են Ղազախի շրջան և Ղազախ քաղաք անվանումներով։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 21:04, 26 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}}, համաձայն եմ. [https://www.shantnews.am/news/view/1467840.html] [https://www.civilnet.am/news/199693/%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%BA%D5%A5%D5%BD-%D5%B2%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%A3%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D5%BC%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%A8-%D5%B4%D5%B6%D5%A1%D6%81-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%B4/] [https://www.azatutyun.am/a/32537173.html]: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 22:13, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, որովհետև բնօրինակում հնչում է այդպես՝ '''գ''' ոչ թե '''ղ'''։--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 22:31, 26 մարտի 2026 (UTC) :Բնօրինակը ի՞նչ կապ ունի հայերենի հետ, եթե հայերենում այդպես չի հնչում ու Գազախ ձևով տարածված չի։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:39, 30 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}} Տարբեր ժամանակաշրջանների հայկական գրականության մեջ այդ բնակավայրի անունը Ղազախ է ներկայացված, ոչ թե Գազախ: Ղազախ է գրված Սամվել Կարապետյանի հեղինակած «ՀյուսիսայինԱրցախ» գրքում (էջ 435-354), Գրիգորիս եպիսկոպոս Աղուանեանց «Փոխանորդական այցելություն ի վիճակին Գանձակ» (էջ 6) և այլն: Գազախ տարբերակն են կիրառում ադրբեջանական հայալեզու ռեսուրսները (տես՝ [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%B6-%D5%A1%D5%B5%D6%81%D5%A5%D5%AC%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%B7%D6%80%D5%BB%D5%A1%D5%B6 1], [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%A8-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%A4%D5%AB%D5%BE%D5%AB%D5%A6%D5%AB%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 2]), ինչը հիմք չի բնակավայրն անվանափոխել Գազախ: Պետք է առաջնորդվել նախ և առաջ հայկական հեղինակավոր գրականությամբ:--[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 13:11, 27 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}} Կողմ բերված հիմնավորումներին։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:46, 29 մարտի 2026 (UTC) == [[Սերժ Սարգսյանի երկրորդ կառավարություն]] == :{{la|Սերժ Սարգսյանի երկրորդ կառավարություն}} [[Սերժ Սարգսյանի երկրորդ կառավարություն]] → [[Սերժ Սարգսյանի երրորդ կառավարություն]] Սերժ Սարգսյանը Հայաստանի վարչապետ է եղել երեք անգամ (չհաշված պաշտանակատար լինելը), որոնցից առաջին երկուսը մինչև նախագահ դառնալն է եղել։ Անվանափոխման նպատակը նաև այն է, որ ցանկանում եմ երկրորդ կառավարության մասին հոդված գրել, որի մասին [https://fr.wikipedia.org/wiki/Gouvernement_Serge_Sarkissian_II հոդված կա] Ֆրանսերեն Վիքիպեդիայում։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 21:16, 26 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}}: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 22:14, 26 մարտի 2026 (UTC) :{{անվանափոխել}} @[[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ջան, շնորհակալություն Հայաստանի կառավարությունների նկատմամբ ցուցաբերած ուշադրության համար։ Սակայն մենք այս անվանափոխմամբ սկզբունքային փոփոխություն ենք մտցնում։ Կառավարությունների մասին հայերեն Վիքիպեդիայում հոդվածները գրված են ըստ Հանրապետության վարչապետերի՝ բացառությամբ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունների։ Վերանվանման դեպքում մենք կիրառում ենք նույն այն մոտեցումը, որը կա Փաշինյանի կառավարությունների մասին հոդվածներում․ կառավարությունները դասակարգել ըստ ընտրությունների, ինչը ճիշտ սկզբունք է։ :Սակայն այդ դեպքում անհաժեշտ է բոլոր կառավարությունները 0-ից վերադասակարգել․ օրինակ՝ Կարեն Կարապետյանի կառավարությունը պետք է բաժանել 2 մասի՝ մինչև 2017 թ-ի խորհրդարանական ընտրությունները և դրանից հետո (Կարապետյան I և II)։ Նույն ֆրանսիական Վիքիպեդիան հաշվի է առնում անգամ նախագահական ընտրությունները և ըստ այդմ Տիգրան Սարգսյանը ունի թվով 3 կառավարություններ, սակայն ես այդ մոտեցման հետ այդքան էլ համաձայն չեմ և առաջարկում եմ առաջնորդվել խորհրդարանական ընտրություններով։ :Ամփոփելով, այս սկզբունքը կիրառելով պետք է գրվեն հոդվածներ Մանուկյան, Գ․ Հարությունյան, Խ․ Հարությունյան, Բագրատյան I և II, Արմեն Սարգսյան, Քոչարյան, Դարբինյան, Վ․ Սարգսյան, Արամ Սարգսյան, Մարգարյան I և II, Ս․ Սարգսյան I և II, Տ․ Սարգսյան I և II, Աբրահամյան, Կարապետյան I և II, ''Ս․ Սարգսյան III, Փաշինյան I, II և III'' (վերջիններս առկա են) կառավարությունների մասին։ Կարճ ասած՝ լիքը աշխատանք ունենք ։Դ --[[Մասնակից:Tigran Ovanyan|<font face="Arial" color="red">'''Tigr'''</font><font face="Arial" color="blue">'''an Ova'''</font><font face="Arial" color="orange">'''nyan'''</font>]]/[[Մասնակցի քննարկում:Tigran Ovanyan| 💬]] 11:52, 28 մարտի 2026 (UTC) ::Ես էլ եմ շնորհակալ հետաքրքրվածության ու կարծիքի համար։ Մեծ մասամբ համաձայն եմ առաջարկի հետ, բայց կան դեպքեր, որ առանց խորհրդարանական ու նախագահական ընտրությունների են ձևավորվել կառավարությունները, որոնք հաստատվել կամ ցրվել են նախագահի կողմից։ Օրինակ՝ Սերժ Սարգսյանի առաջին կառավարությունը ձևավորվել է վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանի մահվան հանգամանքով, ու չնայած նրան, որ նախարարները հիմնականում մնացել են նույնը, սակայն այն առանձին կառավարություն չհամարելը սխալ է։ :{{Մ}} [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]], որ խնդրեմ կարո՞ղ ես ասել որ երեք անգամներն է եղել Սերժ Սարգսյանը։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 03:10, 30 մարտի 2026 (UTC) ::1-ը՝ 2007 թվականի ապրիլի 4-ից մինչև հունիսի 7-ը, 2-րդը՝ 2007 թվականի հունիսի 7-ից մինչև 2008 թվականի ապրիլի 9-ը և 3-րդը՝ 2018 թվականի ապրիլի 17-ից մինչև ապրիլի 23-ը։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:48, 30 մարտի 2026 (UTC) == [[Գազախ]] == :{{la|Գազախ}} [[Գազախ]] → [[Ղազախ]] Տարբեր ժամանակաշրջանների հայկական գրականության մեջ այդ բնակավայրի անունը Ղազախ է ներկայացված, ոչ թե Գազախ: Ղազախ է գրված Սամվել Կարապետյանի հեղինակած «ՀյուսիսայինԱրցախ» գրքում (էջ 435-354), Գրիգորիս եպիսկոպոս Աղուանեանց «Փոխանորդական այցելություն ի վիճակին Գանձակ» (էջ 6) և այլն: Գազախ տարբերակն են կիրառում ադրբեջանական հայալեզու ռեսուրսները (տես՝ [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%B6-%D5%A1%D5%B5%D6%81%D5%A5%D5%AC%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%B7%D6%80%D5%BB%D5%A1%D5%B6 1], [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%A8-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%A4%D5%AB%D5%BE%D5%AB%D5%A6%D5%AB%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 2]), ինչը հիմք չի բնակավայրն անվանափոխել Գազախ: Պետք է առաջնորդվել նախ և առաջ հայկական հեղինակավոր գրականությամբ:[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 13:10, 27 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}}: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 14:16, 27 մարտի 2026 (UTC) :{{կողմ}} բերված հիմնավորմանը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:48, 29 մարտի 2026 (UTC) :{{կողմ}}՝ ըստ հիմնավորման։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:48, 30 մարտի 2026 (UTC) ei1numi4mw20xa5d2ex1agpjbmeest4 10722190 10722189 2026-04-08T13:38:39Z POitor 107559 Հետ է շրջվում [[Special:Diff/10721813|10721813]] խմբագրումը, որի հեղինակն է [[Special:Contributions/Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[User talk:Խմբագրող|քննարկում]]) մասնակիցը 10722190 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="0" cellpadding="0" style="width:100%; margin-top: 1em; border:1px #a3b1bf solid; border-radius:2px;" |- | style="background:#CEE0F2; padding:0.5em;" valign="top" |{{#if:{{{1|}}}|<span style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;">{{{1}}}</span>| <span style="margin-top:.1em; padding-left:5px; text-align:left; margin-bottom:.2em; border-bottom:0; font-variant: small-caps; font-weight:bold; font-size:150%; color:#3a3a3a; line-height:1.3;"> Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ </span>}}{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}| <div style="font-size:90%; margin-bottom:10px; text-align:left; padding-right:5%; line-height:150%; color:#3a3a3a; padding-left:5px;"> '''Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ''' էջում Վիքիպեդիայի համայնքը որոշում է կայացնում անվանափոխման ներկայացված հոդվածների վերաբերյալ։ * Վերնագրի ակնհայտ սխալի դեպքում գրանցված մասնակիցները առանց քննարկման կարող են անվանափոխել հոդվածը։ * Այս էջում քննարկման են ներկայացվում այն հոդվածները, որոնց վերնագրերի ընտրությունը տարաձայնություն է առաջացնում մասնակիցների մոտ, կամ որևէ մասնակից կասկածանքներ ունի վերնագրի վերաբերյալ և չի կողմնորոշվում։ Այստեղ ընդգրկված հոդվածների քննարկումը կարող է տևել մեկ ամիս, որից հետո հոդվածից հեռացվում է {{կ|անվանափոխություն}} կաղապարը։ Քվեարկելու ժամանակ կարելի է օգտագործել {{կ|Ա}} (Անվանափոխել) և {{կ|Թ}} (Թողնել) կաղապարները՝ կողմ կամ դեմ քվեարկելու համար։ '''<big>Անվանափոխում նախաձեռնող մասնակիցը պարտավոր է անվանափոխության դեպքում հոդվածում միաժամանակ փոխել նախկին վերնագրի գործածումը, իսկ քննարկման էջում ավելացնել {{կ|Անվանափոխում}} կաղապարը, իսկ քննարկման բացասական արդյունքի դեպքում՝ {{կ|Քննարկված վերնագիր}} կաղապարը։</big>''' </div>}}<div style="clear:both;"></div> | style="width:300px; background:#F7F7F7; border-left:1px solid #a3b1bf; padding:0.5em; color:#4b4b4b;" valign="top"; align="center" | <div style="font-size:100%;">'''Որոնել անվանափոխման առաջադրված հոդվածների [[Վիքիպեդիա:Անվանափոխման_առաջադրված_հոդվածներ/Արխիվ|պահոցում]]'''</div> <inputbox> bgcolor=transparent type=fulltext prefix=Վիքիպեդիա:Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ break=yes width=15 searchbuttonlabel=Որոնել break=no </inputbox> |} __ՀՂՈՒՄ_ՆՈՐ_ԲԱԺՆԻ_ՎՐԱ__ {{Նոր թեկնածու/անվանափոխում}} {{Հին թեկնածու/ջնջման}} {{Դյուրանցում|[[ՎՊ:ԱԱՀ]]}} {{Մասնակից:Աշբոտ/Արխիվ |archive = Վիքիպեդիա:Անվանափոխման առաջադրված հոդվածներ/Արխիվ/%(year)d |algo = old(7d) |counter = 1 |isthere = true |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 0 }} <!-- Նոր քննարկում սկսելու համար օգտագործել. == [[Հոդվածանուն]] == :{{la|Հոդվածանուն}} [[Հին անուն]] → [[Նոր անուն]] --> == Օգտագործման կաղապար == <pre> == [[Հոդված]] == :{{la|Հոդված}} [[Ներկա տարբերակ]] → [[Ձեր տարբերակ]] Ձեր պատճառաբանությունը։~~~~ </pre> ---- == [[Իշխանություն_(ֆիլմ,_2021)]] == {{ՔՓ|Երեք ամիս կոնսենսուս չձևավորվեց --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:44, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Իշխանություն_(ֆիլմ,_2021)}} [[Իշխանություն_(ֆիլմ,_2021)]] → [[Իշխանություն (ֆիլմ, ՀՀ)]] Ֆիլմն ունի նաև երկրորդ մաս(2022 թվականին)--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:48, 17 հունվարի 2026 (UTC) * {{թ}}--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:10, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:Կխնդրեմ առաջարկել այլ տարբերակ, պարզապես հստակեցման համար: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:53, 2 մարտի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[Կորիզակիսում]] == :{{la|Կորիզակիսում}} [[Կորիզակիսում]] → [[Միտոզ]] Առավել հայտնի տարբերակը Միտոզն է: Այլ վիքիներում ևս դա է կիրառվում:--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 16:03, 18 հունվարի 2026 (UTC) * {{թ}}--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:12, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:Անգլերեն, ռուսերեն և այլ վիքիպեդիաներում ևս Միտոզ է, քանի որ կարծում եմ ավելի հասկանալի և ավելի կիրառելի է(գոնե մասնագիտական տեսանկյունից). գրքերում, հոդվածներում և այլն: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:55, 2 մարտի 2026 (UTC) == [[Մաստիտ]] == {{ՔՓ|անվանափոխել--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 15:45, 7 ապրիլի 2026 (UTC)}} :{{la|Մաստիտ}} [[Մաստիտ]] → [[Կրծքագեղձաբորբ]] Հայերեն տարբերակը։--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 20:33, 26 հունվարի 2026 (UTC) * {{թ}}, վստահելի աղբյուր չգտա--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:13, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:Հարգելի @[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]], կա Բժշկգիտական տերմինաբանության կանոն, խնդրում եմ նայել Լեզվի կոմիտեի [https://www.langcom.am/wp-content/uploads/2019/07/Terminology-and-spelling-guide.pdf որոշումը](էջ՝ 262-263), որտեղ նշված է. «Այսուհետ գործածել»՝ «-ԻՏ = -ԲՈՐԲ». մաստիտ - ստինքաբորբ կամ կրծքագեղձաբորո։ [[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:48, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *::Շատ կավ, այս պարագայում, և հետայսու, խնդրում եմ ներկայացնել հիմքեր, քանի որ խմբագիրները կարող են չտիրապետել այս տեղեկությանը։ Այլևս խնդիր չեմ տեսնում։ [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:42, 26 փետրվարի 2026 (UTC) {{ՔՎ}} == [[COVID-19_վարակ_հղիության_ընթացքում]] == :{{la|COVID-19_վարակ_հղիության_ընթացքում}} [[COVID-19_վարակ_հղիության_ընթացքում]] → [[COVID-19 հղիության ընթացքում]] Երևի այսպես ավելի ճիշտ կլինի--[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 18:53, 23 փետրվարի 2026 (UTC) * {{թ}}, չգտա վստահելի աղբյուր--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 16:14, 25 փետրվարի 2026 (UTC) *:@[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]], նկատի չունեի ինչ որ բան սխալ է գրած, պարզապես առաջարկում էի վարակ բառը հեռացնել: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:57, 2 մարտի 2026 (UTC) == [[Թունագիտություն]] == :{{la|Թունագիտություն}} [[Թունագիտություն]] → [[Թունաբանություն]] Բառարաններում և գրականության մեծ մասում Թունաբանություն է:----[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 20:12, 25 մարտի 2026 (UTC) :* Հոդվածը ժամանակին ստեղծվել է ՀՍՀ-ի հոդվածի հիման վրա, որտեղ [https://w.wiki/KMuS թունագիտություն է]։ Ռուս-հայերեն [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=52&dt=RU_HY&query=%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F պոլիտեխնիկական բառարանում] էլ է այդպես։ Եթե ավելի հեղինակավոր աղբյուրներ կան, խնդրում եմ այստեղ ներկայացնել։ --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 07:02, 26 մարտի 2026 (UTC) :*:@[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] տեսեք, բառարաններում(օր.՝ [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=47&dt=HY_HY&query=%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 Աղայան], [http://www.nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=37&dt=RU_HY&query=%D1%82%D0%BE%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D1%8F Ղարիբյան]) երկու տարբերակն էլ կա, բայց Թունաբանությունը կարծում եմ ավելի կիրառելի է և տարածված: Օրինակ ԵՊՀ-ում հրատարակված [http://publishing.ysu.am/files/Genetikakan_tunabanutyan_himunqner.pdf գիրքը] հենց այդպես է կոչվում, Մուրացան ՀՀ-ում կա [https://muratsan.am/departments/toxicology/ Թունաբանության և մանկական վերակենդանացման կլինիկա], ՀՀ ԲՈԿ-ը բժշկական գիտությունների թեկնածուի կոչում շնորհում է Հիգիենա, մասնագիտական ախտաբանություն և թունաբանություն մասնագիտությամբ՝ [https://degrees.hesc.am/councils?field_council_number_value=&field_council_institution_target_id=1965&field_council_specialty_code_target_id=All#:~:text=%D5%80%D5%AB%D5%A3%D5%AB%D5%A5%D5%B6%D5%A1%2C%20%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%A1%D5%AD%D5%BF%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D6%87%20%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%A2%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6 ԺԴ.00.05]: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 17:52, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{թ}} --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 14:45, 28 մարտի 2026 (UTC) == [[Գազախի շրջան]] == :{{la|Գազախի շրջան}} [[Գազախի շրջան]] → [[Ղազախի շրջան]] [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] մասնակիցը առանց քննարկման կատարում է բազմաթիվ հոդվածների անհիմն անվանափոխումներ/ միացումներ, որոնց ինքս դեմ եմ։ Դրանցից են՝ այս և [[Գազախ]] հոդվածները։ Ադրբեջանի այս շրջանը և համանուն քաղաքը հայերենում հայտնի են Ղազախի շրջան և Ղազախ քաղաք անվանումներով։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 21:04, 26 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}}, համաձայն եմ. [https://www.shantnews.am/news/view/1467840.html] [https://www.civilnet.am/news/199693/%D5%AB%D5%B6%D5%B9%D5%BA%D5%A5%D5%BD-%D5%B2%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%A3%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D5%BC%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6-%D5%B4%D5%A1%D5%BD%D5%A8-%D5%B4%D5%B6%D5%A1%D6%81-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%B4/] [https://www.azatutyun.am/a/32537173.html]: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 22:13, 26 մարտի 2026 (UTC) * {{Թ}}, որովհետև բնօրինակում հնչում է այդպես՝ '''գ''' ոչ թե '''ղ'''։--[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 22:31, 26 մարտի 2026 (UTC) :Բնօրինակը ի՞նչ կապ ունի հայերենի հետ, եթե հայերենում այդպես չի հնչում ու Գազախ ձևով տարածված չի։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:39, 30 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}} Տարբեր ժամանակաշրջանների հայկական գրականության մեջ այդ բնակավայրի անունը Ղազախ է ներկայացված, ոչ թե Գազախ: Ղազախ է գրված Սամվել Կարապետյանի հեղինակած «ՀյուսիսայինԱրցախ» գրքում (էջ 435-354), Գրիգորիս եպիսկոպոս Աղուանեանց «Փոխանորդական այցելություն ի վիճակին Գանձակ» (էջ 6) և այլն: Գազախ տարբերակն են կիրառում ադրբեջանական հայալեզու ռեսուրսները (տես՝ [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%B6-%D5%A1%D5%B5%D6%81%D5%A5%D5%AC%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%B7%D6%80%D5%BB%D5%A1%D5%B6 1], [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%A8-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%A4%D5%AB%D5%BE%D5%AB%D5%A6%D5%AB%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 2]), ինչը հիմք չի բնակավայրն անվանափոխել Գազախ: Պետք է առաջնորդվել նախ և առաջ հայկական հեղինակավոր գրականությամբ:--[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 13:11, 27 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}} Կողմ բերված հիմնավորումներին։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:46, 29 մարտի 2026 (UTC) == [[Սերժ Սարգսյանի երկրորդ կառավարություն]] == :{{la|Սերժ Սարգսյանի երկրորդ կառավարություն}} [[Սերժ Սարգսյանի երկրորդ կառավարություն]] → [[Սերժ Սարգսյանի երրորդ կառավարություն]] Սերժ Սարգսյանը Հայաստանի վարչապետ է եղել երեք անգամ (չհաշված պաշտանակատար լինելը), որոնցից առաջին երկուսը մինչև նախագահ դառնալն է եղել։ Անվանափոխման նպատակը նաև այն է, որ ցանկանում եմ երկրորդ կառավարության մասին հոդված գրել, որի մասին [https://fr.wikipedia.org/wiki/Gouvernement_Serge_Sarkissian_II հոդված կա] Ֆրանսերեն Վիքիպեդիայում։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 21:16, 26 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}}: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 22:14, 26 մարտի 2026 (UTC) :{{անվանափոխել}} @[[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ջան, շնորհակալություն Հայաստանի կառավարությունների նկատմամբ ցուցաբերած ուշադրության համար։ Սակայն մենք այս անվանափոխմամբ սկզբունքային փոփոխություն ենք մտցնում։ Կառավարությունների մասին հայերեն Վիքիպեդիայում հոդվածները գրված են ըստ Հանրապետության վարչապետերի՝ բացառությամբ Նիկոլ Փաշինյանի կառավարությունների։ Վերանվանման դեպքում մենք կիրառում ենք նույն այն մոտեցումը, որը կա Փաշինյանի կառավարությունների մասին հոդվածներում․ կառավարությունները դասակարգել ըստ ընտրությունների, ինչը ճիշտ սկզբունք է։ :Սակայն այդ դեպքում անհաժեշտ է բոլոր կառավարությունները 0-ից վերադասակարգել․ օրինակ՝ Կարեն Կարապետյանի կառավարությունը պետք է բաժանել 2 մասի՝ մինչև 2017 թ-ի խորհրդարանական ընտրությունները և դրանից հետո (Կարապետյան I և II)։ Նույն ֆրանսիական Վիքիպեդիան հաշվի է առնում անգամ նախագահական ընտրությունները և ըստ այդմ Տիգրան Սարգսյանը ունի թվով 3 կառավարություններ, սակայն ես այդ մոտեցման հետ այդքան էլ համաձայն չեմ և առաջարկում եմ առաջնորդվել խորհրդարանական ընտրություններով։ :Ամփոփելով, այս սկզբունքը կիրառելով պետք է գրվեն հոդվածներ Մանուկյան, Գ․ Հարությունյան, Խ․ Հարությունյան, Բագրատյան I և II, Արմեն Սարգսյան, Քոչարյան, Դարբինյան, Վ․ Սարգսյան, Արամ Սարգսյան, Մարգարյան I և II, Ս․ Սարգսյան I և II, Տ․ Սարգսյան I և II, Աբրահամյան, Կարապետյան I և II, ''Ս․ Սարգսյան III, Փաշինյան I, II և III'' (վերջիններս առկա են) կառավարությունների մասին։ Կարճ ասած՝ լիքը աշխատանք ունենք ։Դ --[[Մասնակից:Tigran Ovanyan|<font face="Arial" color="red">'''Tigr'''</font><font face="Arial" color="blue">'''an Ova'''</font><font face="Arial" color="orange">'''nyan'''</font>]]/[[Մասնակցի քննարկում:Tigran Ovanyan| 💬]] 11:52, 28 մարտի 2026 (UTC) ::Ես էլ եմ շնորհակալ հետաքրքրվածության ու կարծիքի համար։ Մեծ մասամբ համաձայն եմ առաջարկի հետ, բայց կան դեպքեր, որ առանց խորհրդարանական ու նախագահական ընտրությունների են ձևավորվել կառավարությունները, որոնք հաստատվել կամ ցրվել են նախագահի կողմից։ Օրինակ՝ Սերժ Սարգսյանի առաջին կառավարությունը ձևավորվել է վարչապետ Անդրանիկ Մարգարյանի մահվան հանգամանքով, ու չնայած նրան, որ նախարարները հիմնականում մնացել են նույնը, սակայն այն առանձին կառավարություն չհամարելը սխալ է։ :{{Մ}} [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]], որ խնդրեմ կարո՞ղ ես ասել որ երեք անգամներն է եղել Սերժ Սարգսյանը։ --[[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] ([[Մասնակցի քննարկում:Խմբագրող|քննարկում]]) 03:10, 30 մարտի 2026 (UTC) ::1-ը՝ 2007 թվականի ապրիլի 4-ից մինչև հունիսի 7-ը, 2-րդը՝ 2007 թվականի հունիսի 7-ից մինչև 2008 թվականի ապրիլի 9-ը և 3-րդը՝ 2018 թվականի ապրիլի 17-ից մինչև ապրիլի 23-ը։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:48, 30 մարտի 2026 (UTC) == [[Գազախ]] == :{{la|Գազախ}} [[Գազախ]] → [[Ղազախ]] Տարբեր ժամանակաշրջանների հայկական գրականության մեջ այդ բնակավայրի անունը Ղազախ է ներկայացված, ոչ թե Գազախ: Ղազախ է գրված Սամվել Կարապետյանի հեղինակած «ՀյուսիսայինԱրցախ» գրքում (էջ 435-354), Գրիգորիս եպիսկոպոս Աղուանեանց «Փոխանորդական այցելություն ի վիճակին Գանձակ» (էջ 6) և այլն: Գազախ տարբերակն են կիրառում ադրբեջանական հայալեզու ռեսուրսները (տես՝ [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%B6-%D5%A1%D5%B5%D6%81%D5%A5%D5%AC%D5%A5%D5%AC-%D5%A7-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD%D5%AB-%D5%B7%D6%80%D5%BB%D5%A1%D5%B6 1], [https://caliber.az/arm/post/%D5%AB%D5%AC%D5%B0%D5%A1%D5%B4-%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D6%87%D5%A8-%D5%A3%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D5%AD-%D5%BD%D5%A1%D5%B0%D5%B4%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6-%D5%A4%D5%AB%D5%BE%D5%AB%D5%A6%D5%AB%D5%B8%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4 2]), ինչը հիմք չի բնակավայրն անվանափոխել Գազախ: Պետք է առաջնորդվել նախ և առաջ հայկական հեղինակավոր գրականությամբ:[[Մասնակից:Gardmanahay|Գարդմանահայ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Gardmanahay|քննարկում]]) 13:10, 27 մարտի 2026 (UTC) :{{Ա}}: --[[User:POitor|<b style="font-family:Times New Roman;color:Teal;font-size:111%;">''POitor''</b>]] ^{[[User talk:POitor|<b style="color:Teal; font-size:12px; text-decoration:underline;">քննարկում</b>]]} 14:16, 27 մարտի 2026 (UTC) :{{կողմ}} բերված հիմնավորմանը։--[[Մասնակից:Ավետիսյան91|Ավետիսյան91]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ավետիսյան91|քննարկում]]) 08:48, 29 մարտի 2026 (UTC) :{{կողմ}}՝ ըստ հիմնավորման։ [[Մասնակից:Atheist Armenian|Atheist Armenian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Atheist Armenian|քննարկում]]) 22:48, 30 մարտի 2026 (UTC) 2xj34nks4hvwnv0ebsaz91ulrbqu0fa 0 58151 10722354 10634299 2026-04-08T19:42:26Z Սահակ 24 /* top */ 10722354 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կանաչ գոտի|պատկեր="Sevan" National Park, Armenia 02.jpg|անվանում=Սևան ազգային պարկ}} {{այլ|Սևան (այլ կիրառումներ)}} [[Պատկեր:Սևան ազգային պարկ2.jpg|մինի|Սևան ազգային պարկ]] '''Սևան ազգային պարկ''', պահպանվող տարածք [[Հայաստան]]ի [[Գեղարքունիքի մարզ]]ում<ref>{{Գիրք:ՀՀՖՕՀՏԲ|108}}</ref>, Երևան քաղաքից մոտ 60 կմ հեռավորության վրա։ Պարկի ընդհանուր տարածքը՝ [[Սևանա լիճ|Սևանա լճի]] հայելու հետ միասին կազմում է 147.343 հա, իսկ առանց լճի հայելու՝ 22,585 հա։ Պահպանական գոտու տարածքը կազմում է 342.920 հա<ref>{{Գիրք:ՏԲ4|576}}</ref>։ Պարկը գտնվում է Հայաստանի Բնապահպանության նախարարության իրավասության ներքո։ Ստեղծվել է [[1978]] թ. [[մարտի 14]]-ին, ՀԿԿ Կենտկոմի և [[Հայկական ՍՍՀ]] Մինիստրների խորհրդի թիվ 125 որոշմամբ։ == Համառոտ նկարագրություն == Մինչև [[1997]] թ. Սևան ազգային պարկի տարածքում գտնվող անտառային ֆոնդի հողերը տնօրինում էին [[Սևան (քաղաք)|Սևանի]], [[Նորատուս]]ի, [[Մարտունի|Մարտունու]], [[Վարդենիս]]ի և [[Ճամբարակ]]ի անտառտնտեսությունները։ Վերջիններս 1997 թ. լուծարվում են (բացի Ճամբարակի անտառտնտեսությունից) և դրանց գույքը, ինչպես նաև համապատասխան տարածքները հաշվեկշռից հաշվեկշիռ փոխանցվում է Սևան ազգային պարկին։ Պարկին են հանձնվել նաև Սևանա լճի հանգստյան գոտու առափնյա տնտեսության տարածքները և գույքը։ Պարկի տարածքի բնական էկոհամակարգերի, լանդշաֆտային ու կենսաբանական բազմազանության, բնության ժառանգության գիտական ուսումնասիրության, պահպանության, պաշտպանության, վերականգնման, վերարտադրության, հաշվառման, գույքագրման, դիտանցի, ինչպես նաև պարկի բնական պաշարների կայուն օգտագործման ապահովումը իրականացնում է «Սևան ազգային պարկ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը։ Այն շահույթ չհետապնդող, իրավաբական անձի կարգավիճակ ունեցող բնապահպանական, գիտահետազոտական, գիտաճանաչողական կազմակերպություն է, որը գործում է ՀՀ Սահմանադրության, «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» և «Պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքների, ՊՈԱԿ-ի կանոնադրության և այլ իրավական ակտերի հիման վրա։ [[Պատկեր:Lake Sevan3.jpg|մինի|Սևանա լիճ|alt=]] «Սևանա լճի մասին» ՀՀ օրենքով (15-ը մայիսի 2001 թ.) ազգային պարկի տարածքը ամբողջությամբ մտել է Սևանի էկոհամակարգի Կենտրոնական գոտու մեջ, սահմանվելով որպես քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտ։ Սևան ազգային պարկի սահմաններում է գտնվում [[Հարավային Կովկաս]]ի խոշորագույն, բարձրադիր քաղցրահամ լիճը՝ Սևանը, որի ծավալը 33,2 կմ³ է, մակերեսը՝ 1238 կմ²։ Լիճը [[Արտանիշի թերակղզի|Արտանիշի]] և [[Նորատուսի թերակղզի|Նորատուսի]] հրվանդանների միջև ձգված ստորջրյա պատնեշով՝ Շորժայի թմբով, բաժանվում է երկու մասի՝ հարավարևելյան կամ Մեծ Սևան (20.4 կմ³), հյուսիսարևելյան կամ Փոքր Սևան (12.8 կմ³)։ Լճի առավելագույն խորությունը 79.4 մ է (Փոքր Սևան), միջին խորությունը՝ 26.2 մ, ափի շրջագիծը մոտ 230 կմ։ Սևանա լիճ են թափվում 28 գետ և գետակներ, որոնցից 4–ը՝ Փոքր Սևան, 24–ը՝ Մեծ Սևան։ Լճից դուրս է գալիս մեկ գետ՝ [[Հրազդան (գետ)|Հրազդանը]]։ Սևան ազգային պարկի տարածքը բաժանվում է 4 տարածքագործառնական գոտիների՝ արգելոցներ, արգելավայրեր, ռեկրեացիոն և տնտեսական։ Պարկի տարածքում կան 4 արգելոցներ՝ «Նորաշենի», «Լիճք-Արգիչի», «Գիլլի» և «Արտանիշի», որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 7464 հա, որից ցամաքային տարածքը՝ 4289 հա, իսկ ջրայինը՝ 3175 հա, 2 արգելավայրեր՝ «Գավառագետի» և «Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային», որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 2652 հա, որից ցամաքային տարածքը՝ 2359 հա, իսկ ջրայինը՝ 293 հա, 4753 հա ընդհանուր մակերեսով ռեկրեացիոն և 11266 հա ընդհանուր մակերեսով տնտեսական գոտի։ == Տարածքագործառնական գոտիները == Տարածքագործառնական գոտիների մեջ մտնում են արգելոցները, արգելավայրերը, ռեակցիոն գոտիները, տնտեսական գոտիները։ <gallery mode="packed" heights="120"> «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-2.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-1.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-3.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա և Սևանա լիճ Հայրավանքի շուրջ.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա Հայրավանքի շուրջ.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա և Սևանա լիճ.jpg </gallery> === Արգելոցներ === ==== Նորաշենի արգելոց ==== «Նորաշենի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի հյուսիսարևմտյան հատվածում և զբաղեցնում է 839 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 341 հա, իսկ ջրայինը՝ 498 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 12.7 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 3.9 կմ երկարությամբ և 3.0 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել թռչունների (մասնավորապես [[հայկական որոր]]ի, քանի որ այն այստեղ բնադրող միակ [[էնդեմիկ]] թռչունն է) բնականոն ապրելակերպն ու վերարտադրությունը։ ==== Լիճք-Արգիչի արգելոց ==== «Լիճք-Արգիչի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի հարավարևմտյան հատվածում՝ [[Ծակքար]], [[Լիճք]] և [[Արգիչի]] գետերի գետաբերանային հատվածներում և զբաղեցնում է 1175 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 482 հա, իսկ ջրայինը՝ 693 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 13.3 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 3.8 կմ երկարությամբ և 3.7 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Լիճքի հանքային աղբյուրների, Արգիչի և Լիճք գետերի գետաբերանային հատվածում մնացորդային լճակների ջրաճահճային և ջրային բուսականության, թռչունների բնադրավայրի պահպանությունը, ինչպես նաև արժեքավոր և հազվագյուտ ձկնատեսակների՝ Սևանի իշխանի, Սևանի կողակ և Սևանի բեղլուի ձվադրումն ու զարգացումը։ ==== Գիլլի արգելոց ==== «Գիլլի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի հարավարևելյան հատվածում՝ [[Գիլլի ջրանցք]]ի, [[Մասրիկ]] և [[Գեղամասար]] գետերի գետաբերանային հատվածներում և զբաղեցնում է 1810 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 1325 հա, իսկ ջրայինը՝ 485 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 23.3 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 10.4 կմ երկարությամբ և 1.8 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Մասրիկ և Գեղամասար գետերի գետաբերանային հատվածների պահպանությունը՝ արժեքավոր և հազվագյուտ ձկնատեսակների ձվադրման և զարգացման համար, ինչպես նաև հարակից ճահճուտների պահպանությունը, որպես թռչունների բնադրավայր։ ==== Արտանիշի արգելոց ==== «Արտանիշի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի արևելյան մասում՝ ընդգրկելով է [[Արտանիշի թերակղզի]]ն (բացառությամբ ձախակողմյան հատվածի՝ [[Շորժա]]յի համայնքային հողերը) և Արտանիշի լճախորշի թերակղզուն հարող մասը։ Տարածքը զբաղեցնում է 3640 հա մակերես, որից 2142 հա ցամաքային տարածք, իսկ 1498 հա՝ ջրային։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 25.9 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 11.7 կմ երկարությամբ և 7.8 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Արտանիշ թերակղզու մինչսառցային ժամանակաշրջանի բազմազան ռելիկտային բուսականության, [[գիհի|գիհու]] նոսրանտառների և տափաստանների, ինչպես նաև որպես հազվագյուտ կենդանիների ([[գորշ արջ]], [[այծյամ]], [[վարազ]], [[բեզոարյան այծ]], ազնվացեղ եղջերու և այլն) միգրացիայի միջանցքի պահպանությունը։ === Արգելավայրեր === ==== Գավառագետի արգելավայր ==== «Գավառագետի» արգելավայրը գտնվում է ազգային պարկի [[Նորատուսի թերակղզի|Նորատուսի թերակղզու]] ափամերձ և [[Գավառագետ]]ի գետաբերանային հատվածում, զբաղեցնում է 845 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 552 հա, իսկ ջրայինը՝ 293 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 26.4 կմ է։ Արգելավայրի տարածքը ձգվում է մոտ 7.5 կմ երկարությամբ և 0.5-3.5 կմ լայնությամբ։ Արգելավայրի նպատակն է ապահովել Գավառագետի գետաբերանային հատվածում մնացորդային լճակների պահպանությունը և Նորատուս թերակղզու ափամերձ հատվածի թռչունների բնադրավայրերը, ինչպես նաև արժեքավոր և հազվագյուտ ձկնատեսակների ձվադրումն ու զարգացումը։ ==== Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային արգելավայրը ==== [[Պատկեր:Sevan peninsula.jpg|մինի|Ռեկրեացիոն տարածք|alt=]] «Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային» արգելավայրը գտնվում է ազգային պարկի արևելյան մասում և տարածվում է [[Դարանակ]] գյուղից մինչև [[Ջիլ (գյուղ)|Ջիլ]]` մոտ 18 կմ երկարությամբ և 1.5-3.8 կմ լայնությամբ։ Արգելավայրը զբաղեցնում է 1807 հա մակերես։ Տարածքը կտրտված է, հանդես են գալիս տարբեր չափերի 5 հատվածներ, որոնց սահմանների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 55.0 կմ։ Արգելավայրի նպատակն է ապահովել [[Սևանա լեռնաշղթա]]յի հարավարևմտյան լանջերի վրա տարածվող գիհու և [[կաղնի|կաղնու]] ռելիկտային բնական նոսր անտառների պահպանությունը։ === Ռեկրեացիոն գոտիներ === Պարկի ռեկրեացիոն գոտիների ընդհանուր տարածքը կազմում է 4753 հա, որոնք առանձին հատվածներով տարածվում են լճի ափամերձ երկայնքով։ Պարկի տարածքը ներառում է թվով 8 ռեկրեացիոն գոտիներ։ === Տնտեսական գոտիներ === Տնտեսական գոտու տարածքներն ընկած են հետևյալ հատվածներում` Սևան քաղաքից Ծովագյուղ, Լճաշենից Հայրավանք, Նորատուս թերակղզուց Ծակքար գետ, Արգիչի գետից Ծովակ գյուղ և Գեղամասար գետից Արտանիշ թերակղզի, ինչպես նաև [[Արեգունի լեռնաշղթա|Արեգունու]] հարավարևմտյան լեռնալանջերի վրա։ Այս հատվածներում տնտեսական գոտու ընդհանուր մակերեսը կազմում է 11.184 հա։ == Կենդանական աշխարհ == === Թռչուններ === {{Հիմնական|Հայաստանի թռչունների ցանկ}} [[Պատկեր:Birds sevan small.jpg|մինի|Կռունկներ]] [[Պատկեր:Two Armenian Gulls in flight at Sevan lake, March 2008.jpg|մինի|Հայկական որորներ (''Larus armenicus'') [[Սևանավանք]]ի մոտ]] [[Պատկեր: Pigeon Columba livia amk.jpg|մինի|Թխակապույտ աղավնի]] Սևան ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում են թռչունների 267 տեսակներ, որոնք պատկանում են հետևյալ կարգաբանական խմբերին. # [[Սուզակներ]] (Podicipediformes) # [[Ձկնկուլ]] (Pelecaniformes) # [[Արագիլ]], [[տառեղ]], [[ջրցուլ]] (Ciconiiformes) # [[Ֆլամինգո]] (Phoenicopteriformes) # [[Գիշատիչներ]] (Falconiformes) # [[Սագեր]], [[բադեր]], [[կարապներ]] (Anseriformes) # [[Հավազգիներ]] (Galliformes) # [[Կռունկ]], [[փարփար]] (Gruiformes) # [[Որոր]], [[կտցար]], [[քարադր]] (Charadriiformes) # [[Աղավնազգիներ]] (Columbiformes) # [[Կկուներ]] (Cuculiformes) # [[Բու]] (Strigiformes) # [[Այծկիթ]] (Caprimulgiformes) # [[Մանգաղաթևեր]], [[ծիծեռնակներ]] (Apodiformes) # [[Մեղվակեր]], [[հոպոպ]], [[ալկիոն]] (Coraciiformes) # [[Փայտփոր]], [[վիզգցուկ]] (Piciformes) # [[Ճնճղուկանմաններ]] (Passeriformes) – 102 տեսակ։ 39 թռչնատեսակներ ընդգրկված են [[Հայաստանի Կարմիր գիրք|Հայաստանի Կարմիր գրքում]]։ Դրանցից մեկը՝ [[Հայկական որոր]]ը (Laurus armenicus) [[էնդեմիկ]] տեսակ է։ Ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպող 267 տեսակի թռչուններից 20-ը ներկայումս հազվագյուտ են, սակայն գրանցված չեն Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Դրանք են՝ մոխրաայտ սուզակը, մեծ սուզակը, սպիտակ փոքր տառեղը, մոխրագույն տառեղը, սև ցինը, տափաստանային ճուռակը, փոքր ենթարծիվը, կարմիր բադը, պիրոլը, սովորական սոխակը, փոքր քարադրը, սևուկ կտցարը, սպիտակավիզ կտցարը, գետային ջրածիծառը, ականջավոր բուն, այծկիթը, ճահճային մկնաճուռակը, սովորական կիվիկը, խայտաբղետ փայտփորը, ժայռային ծիծեռնակը։ Ընդ որում՝ սև ցինը, սովորական սոխակը և սևուկ կտցարը միգրացվող, սակայն ազգային պարկի տարածքում չբազմացող տեսակներից են։ Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված 39 և տնտեսական արժեք ներկայացնող 29 տեսակների վիճակը ներկայումս գնահատվում է անբավարար՝ բնական և մարդածին գործոնների բացասական ազդեցության հետևանքով։ Սակավաթվությամբ և բնադրավայրերի խոցելիությամբ առանձնապես տագնապալից են Կարմիր գրքում գրանցված հետևյալ տեսակների վիճակը՝ սև ագռավ, վարդագույն հավալուսն, գանգրափետուր հավալուսն, մեծ ձկնկուլ, տարգալկտուց, ճչան կարապ, մոխրագույն բադ, մարմարյա մրտիմն, սպիտակագլուխ բադ, մարգագետնային մկնաճուռակ, եվրոպական ճնճղաճուռակ, քարարծիվ, սև անգղ, միջերկրածովյան բազե, սապսան, մոխրագույն կռունկ, [[խայտաբղետ քարակեռնեխ]]։ === Անողնաշարավորներ === [[Պատկեր:Ընդվզող Ճայը.JPG|մինի|[[Հայկական որոր]]ը Սևան ազգային պարկում|alt=]] ==== Փափկամարմիններ և Հոդվածոտանիներ ==== Պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հաշվարկվում են փափկամարմինների (Mollusca) 43 տեսակներ, որոնք պատկանում են խխունջներին և լորձնամոլյուսկներին, և հոդվածոտանիների 639 տեսակներ, որոնք պատկանում են միջատներին։ Դրանցից 6-ը Հայաստանի էնդեմներ են։ Կապտաթիթեռը (Maculinea nausithous Bergs), որն հայտնի է պարկի պահպանական գոտուց, գրանցված է Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցանկում։ ==== Խեցգետիններ ==== [[Երկարաչանչ խեցգետին]]ը (Pontastacus leptodactilus) Սևանա լճում հայտնաբերվել է 70-ական թվականների վերջին՝ պատահական ներմուծման շնորհիվ։ Լիճ լցվող գետերում խեցգետին չի հանդիպել, սակայն խեցգետինը բավականին շատ է Սևանից սկիզբ առնող Հրազդան գետում։ Երկարաչանչ խեցգետինը, ի տարբերություն այլ տեսակների, չի ձմեռում։ === Ողնաշարավորներ === ==== Ձկներ ==== [[Պատկեր:Sevan trout Севанская форель.jpg|մինի|Սևանի իշխան|alt=]] Սևանա լճի ձկները ներկայացված են սաղմոնազգի (Salmonidae), սիգազգի (Coregonidae) և ծածանազգի (Cyprinidae) ընտանիքներով։ Սաղմոնազգիներին են պատկանում [[Սևանի իշխան]]ը (Sevan Trout–Salmo ischchan Kessler 1877) իր 4 էկոլոգիական ենթատեսակներով՝ Ամառային բախտակ (S. ischchan aestivalis), Ձմեռային բախտակ (S. ischchan ischchan), Գեղարքունի (S. ischchan gegarkuni), Բոջակ (S. ischchan danilewskii)։ Սիգազգիների ընտանիքի ներկայացուցիչը 1920-30-ական թվականներին լճում կլիմայավարժեցված [[սիգ]]ն է (Whitefish – Coregonus lavaretus)։ Ծածանազգի ձկնատեսակներին են պատկանում լճի երկու էնդեմիկները՝ Սևանի կողակը (Khrami carp-Varicorhinus capoeta sevangi) և Սևանի բեղլուն (Sevan barble–Barbus goktschaicus)։ 1980-ական թվականների սկզբից լճում սկսել է հանդիպել նաև արծաթափայլ լճածածանը (Crucian carp–Carassius auratus gibelio), որը պատահաբար լիճ է ներթափանցել Արարատյան դաշտի ջրային համակարգերից։ 1987 թվականից Սևանա լճի երկու էնդեմիկ տեսակ՝ Սևանի իշխանը և Սևանի բեղլուն, ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։ ==== Երկկենցաղներ ==== [[Պատկեր:Ophisops elegans in Vardenis, Armenia.jpg|մինի|Մողես (Parvilacerta parva Boulenger)|alt=]] [[Պատկեր:Vardenis lizard2.jpg|մինի|Մողես (Eremias arguta transcaucasica)|alt=]] Պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում են երկկենցաղների հետևյալ 4 տեսակները, որոնք պատկանում են Ցատկողներ (Salientia) կարգին՝ ==== Սողուններ ==== Հանդիպում են սողունների 16 տեսակներ, որոնցից 11 տեսակներ պատկանում են մողեսներ (Lacertilia) կարգին, իսկ 5 տեսակ՝ օձեր (Serpentes) կարգին։ Դրանցից Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված են խայտաբղետ մողեսիկը (E.a.transcaucasica) և փոքրասիական մողեսը (Lacerta parva)։ === Կաթնասուններ === Հանդիպում են կաթնասունների 44 տեսակներ, որոնք պատկանում են հետևյալ կարգերին. # [[Միջատակերներ]] (Insectivora), # [[Կրծողներ]] (Rodentia), # [[Նապաստակներ]] (Logomorpha), # [[Չղջիկներ]] (Chiroptera), # [[Գիշատիչներ]] (Carnivora), # Սմբակավոր/[[կճղակավորներ|կճղակավոր]] կաթնասուններ (Artiodactyla)։ Նշված տեսակներից 6-ը գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում (վայրենակերպը, [[ջրասամույր]]ը, գորշ արջը, խայտակզաքիսը, անտառային կատուն, բեզոարյան այծը)։ == Բուսական աշխարհ == [[Պատկեր:Սևան_ազգային_պարկ_12.jpg|մինի]] Պարկի և դրա պահպանական գոտու ֆլորան ընդգրկում է անոթավոր բույսերի 1619 տեսակ։ Ընդ որում՝ պարկի տարածքում աճում է անոթավոր բույսերի 1145 տեսակ, իսկ պահպանական գոտում՝ 1587: Պարկի ֆլորան ներկայացված է 28 ծառատեսակներով, 42 թփերի տեսակներով, 866 բազմամյա խոտաբույսերով և 209 միամյա ու երկամյա բուսատեսակներով։ Պահպանական գոտու ֆլորան ներկայացված է 32 ծառատեսակներով, 102 թփերի տեսակներով, 1146 բազմամյա խոտաբույսերով և 307 միամյա ու երկամյա բուսատեսակներով։ «Սևան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում է Հայաստանի համար 23 էնդեմիկ բուսատեսակ, որոնցից 13–ը Սևանի ֆլորիստիկ շրջանի էնդեմիկներ են։ Միայն ազգային պարկի տարածքում աճում են Հայաստանի 3 էնդեմիկ և Սևանա լճի ավազանի 5 էնդեմիկ տեսակներ։ 17 տեսակներ ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Ազգային պարկում և դրա պահպանական գոտում հայտնի են շուրջ 60 բուսատեսակներ, որոնք օգտագործվում են կամ կարող են օգտագործվել որպես դեղաբույսեր։ Շուրջ 100 բուսատեսակներ համարվում են ուտելի։ Պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքից հայտնի են նաև 267 տեսակի, ենթատեսակի և ձևերի մակրոմիցետներ (պարկի տարածքում՝ 121 տեսակ, պահպանական գոտում՝ 228 տեսակ)։ Նշված մակրոսկոպիկ [[սնկեր]]ից շուրջ 100 տեսակը ուտելի են, որոնցից առավելապես տարածված են և վաճառվում են շուկաներում հետևյալները՝ ականջասունկ սովորական կամ կախասունկ (Pleurotus ostreatus), յուղասունկ հատիկավոր (Suillus granulatus), շեկլիկ (Lactarius deliciosus), աղվեսասունկ (Cantharellus cibarius), կոճղասունկ մարգագետնային (Marasmius oreades), շամպինյոն սովորական (Agaricus campestris), շամպինյոն դաշտային (Agaricus arvensis), գոմաղբասունկ սպիտակ, փրչոտ (Coprinus comatus), շարքասնկերից (Tricholomataceae)` կոճղասունկ աշնանային (Armillaria mellea), լեպիստա մանուշակագույն ոտիկով (Lepista personata), շարքասունկ հողամոխրագույն (Tricholoma terreum): Բացի այդ, հանդիպում են նաև 58 տեսակի մակրոսկոպիկ սնկեր, որոնք ունեն բուժիչ հատկություններ։ 24 տեսակի սնկեր թունավոր են։ Դրանցից են` խոզուկասունկ (Paxillus involutus), կեղծ կոճղասունկ (Hypholoma fasciculare), ճանճասպան հովազային (Amanita pantherina), շամպինյոն դեղնամաշկ (Agaricus xanthodermus), գոմաղբասունկ թեփուկավոր (Coprinus picaceus), սարդոստայնասնկեր (Cortinarius), թելիկասնկեր (Inocybe), շարքասնկեր (Tricholoma) ցեղերի որոշ տեսակներ և այլն։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://gegharkunik.agro.am/index.php?id=3411 Գեղարքունիքի մարզպետարանի կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117222310/http://gegharkunik.agro.am/index.php?id=3411 |date=2015-11-17 }} * [http://sevanpark.am/ Պաշտոնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170216013050/http://www.sevanpark.am/ |date=2017-02-16 }} * [https://m.youtube.com/watch?v=biKJlRhvRqk, Եվրոպական Arte TV հը ֆիլմը «Սեւան» ազգային պարկի մասին, 2024] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՀ ազգային պարկեր}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=319}} [[Կատեգորիա:Սևանա լիճ]] [[Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի տեսարժան վայրեր]] [[Կատեգորիա:1978 հիմնադրումներ Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:1978 հիմնադրված բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ]] [[Կատեգորիա:Կատեգորիա ԲՊՀՄ II]] 8n6egnm2b2knjikyw9pzpkrunsciltj 10722355 10722354 2026-04-08T19:43:51Z Սահակ 24 /* Արտաքին հղումներ */ 10722355 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կանաչ գոտի|պատկեր="Sevan" National Park, Armenia 02.jpg|անվանում=Սևան ազգային պարկ}} {{այլ|Սևան (այլ կիրառումներ)}} [[Պատկեր:Սևան ազգային պարկ2.jpg|մինի|Սևան ազգային պարկ]] '''Սևան ազգային պարկ''', պահպանվող տարածք [[Հայաստան]]ի [[Գեղարքունիքի մարզ]]ում<ref>{{Գիրք:ՀՀՖՕՀՏԲ|108}}</ref>, Երևան քաղաքից մոտ 60 կմ հեռավորության վրա։ Պարկի ընդհանուր տարածքը՝ [[Սևանա լիճ|Սևանա լճի]] հայելու հետ միասին կազմում է 147.343 հա, իսկ առանց լճի հայելու՝ 22,585 հա։ Պահպանական գոտու տարածքը կազմում է 342.920 հա<ref>{{Գիրք:ՏԲ4|576}}</ref>։ Պարկը գտնվում է Հայաստանի Բնապահպանության նախարարության իրավասության ներքո։ Ստեղծվել է [[1978]] թ. [[մարտի 14]]-ին, ՀԿԿ Կենտկոմի և [[Հայկական ՍՍՀ]] Մինիստրների խորհրդի թիվ 125 որոշմամբ։ == Համառոտ նկարագրություն == Մինչև [[1997]] թ. Սևան ազգային պարկի տարածքում գտնվող անտառային ֆոնդի հողերը տնօրինում էին [[Սևան (քաղաք)|Սևանի]], [[Նորատուս]]ի, [[Մարտունի|Մարտունու]], [[Վարդենիս]]ի և [[Ճամբարակ]]ի անտառտնտեսությունները։ Վերջիններս 1997 թ. լուծարվում են (բացի Ճամբարակի անտառտնտեսությունից) և դրանց գույքը, ինչպես նաև համապատասխան տարածքները հաշվեկշռից հաշվեկշիռ փոխանցվում է Սևան ազգային պարկին։ Պարկին են հանձնվել նաև Սևանա լճի հանգստյան գոտու առափնյա տնտեսության տարածքները և գույքը։ Պարկի տարածքի բնական էկոհամակարգերի, լանդշաֆտային ու կենսաբանական բազմազանության, բնության ժառանգության գիտական ուսումնասիրության, պահպանության, պաշտպանության, վերականգնման, վերարտադրության, հաշվառման, գույքագրման, դիտանցի, ինչպես նաև պարկի բնական պաշարների կայուն օգտագործման ապահովումը իրականացնում է «Սևան ազգային պարկ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը։ Այն շահույթ չհետապնդող, իրավաբական անձի կարգավիճակ ունեցող բնապահպանական, գիտահետազոտական, գիտաճանաչողական կազմակերպություն է, որը գործում է ՀՀ Սահմանադրության, «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» և «Պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքների, ՊՈԱԿ-ի կանոնադրության և այլ իրավական ակտերի հիման վրա։ [[Պատկեր:Lake Sevan3.jpg|մինի|Սևանա լիճ|alt=]] «Սևանա լճի մասին» ՀՀ օրենքով (15-ը մայիսի 2001 թ.) ազգային պարկի տարածքը ամբողջությամբ մտել է Սևանի էկոհամակարգի Կենտրոնական գոտու մեջ, սահմանվելով որպես քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտ։ Սևան ազգային պարկի սահմաններում է գտնվում [[Հարավային Կովկաս]]ի խոշորագույն, բարձրադիր քաղցրահամ լիճը՝ Սևանը, որի ծավալը 33,2 կմ³ է, մակերեսը՝ 1238 կմ²։ Լիճը [[Արտանիշի թերակղզի|Արտանիշի]] և [[Նորատուսի թերակղզի|Նորատուսի]] հրվանդանների միջև ձգված ստորջրյա պատնեշով՝ Շորժայի թմբով, բաժանվում է երկու մասի՝ հարավարևելյան կամ Մեծ Սևան (20.4 կմ³), հյուսիսարևելյան կամ Փոքր Սևան (12.8 կմ³)։ Լճի առավելագույն խորությունը 79.4 մ է (Փոքր Սևան), միջին խորությունը՝ 26.2 մ, ափի շրջագիծը մոտ 230 կմ։ Սևանա լիճ են թափվում 28 գետ և գետակներ, որոնցից 4–ը՝ Փոքր Սևան, 24–ը՝ Մեծ Սևան։ Լճից դուրս է գալիս մեկ գետ՝ [[Հրազդան (գետ)|Հրազդանը]]։ Սևան ազգային պարկի տարածքը բաժանվում է 4 տարածքագործառնական գոտիների՝ արգելոցներ, արգելավայրեր, ռեկրեացիոն և տնտեսական։ Պարկի տարածքում կան 4 արգելոցներ՝ «Նորաշենի», «Լիճք-Արգիչի», «Գիլլի» և «Արտանիշի», որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 7464 հա, որից ցամաքային տարածքը՝ 4289 հա, իսկ ջրայինը՝ 3175 հա, 2 արգելավայրեր՝ «Գավառագետի» և «Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային», որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 2652 հա, որից ցամաքային տարածքը՝ 2359 հա, իսկ ջրայինը՝ 293 հա, 4753 հա ընդհանուր մակերեսով ռեկրեացիոն և 11266 հա ընդհանուր մակերեսով տնտեսական գոտի։ == Տարածքագործառնական գոտիները == Տարածքագործառնական գոտիների մեջ մտնում են արգելոցները, արգելավայրերը, ռեակցիոն գոտիները, տնտեսական գոտիները։ <gallery mode="packed" heights="120"> «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-2.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-1.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-3.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա և Սևանա լիճ Հայրավանքի շուրջ.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա Հայրավանքի շուրջ.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա և Սևանա լիճ.jpg </gallery> === Արգելոցներ === ==== Նորաշենի արգելոց ==== «Նորաշենի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի հյուսիսարևմտյան հատվածում և զբաղեցնում է 839 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 341 հա, իսկ ջրայինը՝ 498 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 12.7 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 3.9 կմ երկարությամբ և 3.0 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել թռչունների (մասնավորապես [[հայկական որոր]]ի, քանի որ այն այստեղ բնադրող միակ [[էնդեմիկ]] թռչունն է) բնականոն ապրելակերպն ու վերարտադրությունը։ ==== Լիճք-Արգիչի արգելոց ==== «Լիճք-Արգիչի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի հարավարևմտյան հատվածում՝ [[Ծակքար]], [[Լիճք]] և [[Արգիչի]] գետերի գետաբերանային հատվածներում և զբաղեցնում է 1175 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 482 հա, իսկ ջրայինը՝ 693 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 13.3 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 3.8 կմ երկարությամբ և 3.7 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Լիճքի հանքային աղբյուրների, Արգիչի և Լիճք գետերի գետաբերանային հատվածում մնացորդային լճակների ջրաճահճային և ջրային բուսականության, թռչունների բնադրավայրի պահպանությունը, ինչպես նաև արժեքավոր և հազվագյուտ ձկնատեսակների՝ Սևանի իշխանի, Սևանի կողակ և Սևանի բեղլուի ձվադրումն ու զարգացումը։ ==== Գիլլի արգելոց ==== «Գիլլի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի հարավարևելյան հատվածում՝ [[Գիլլի ջրանցք]]ի, [[Մասրիկ]] և [[Գեղամասար]] գետերի գետաբերանային հատվածներում և զբաղեցնում է 1810 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 1325 հա, իսկ ջրայինը՝ 485 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 23.3 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 10.4 կմ երկարությամբ և 1.8 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Մասրիկ և Գեղամասար գետերի գետաբերանային հատվածների պահպանությունը՝ արժեքավոր և հազվագյուտ ձկնատեսակների ձվադրման և զարգացման համար, ինչպես նաև հարակից ճահճուտների պահպանությունը, որպես թռչունների բնադրավայր։ ==== Արտանիշի արգելոց ==== «Արտանիշի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի արևելյան մասում՝ ընդգրկելով է [[Արտանիշի թերակղզի]]ն (բացառությամբ ձախակողմյան հատվածի՝ [[Շորժա]]յի համայնքային հողերը) և Արտանիշի լճախորշի թերակղզուն հարող մասը։ Տարածքը զբաղեցնում է 3640 հա մակերես, որից 2142 հա ցամաքային տարածք, իսկ 1498 հա՝ ջրային։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 25.9 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 11.7 կմ երկարությամբ և 7.8 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Արտանիշ թերակղզու մինչսառցային ժամանակաշրջանի բազմազան ռելիկտային բուսականության, [[գիհի|գիհու]] նոսրանտառների և տափաստանների, ինչպես նաև որպես հազվագյուտ կենդանիների ([[գորշ արջ]], [[այծյամ]], [[վարազ]], [[բեզոարյան այծ]], ազնվացեղ եղջերու և այլն) միգրացիայի միջանցքի պահպանությունը։ === Արգելավայրեր === ==== Գավառագետի արգելավայր ==== «Գավառագետի» արգելավայրը գտնվում է ազգային պարկի [[Նորատուսի թերակղզի|Նորատուսի թերակղզու]] ափամերձ և [[Գավառագետ]]ի գետաբերանային հատվածում, զբաղեցնում է 845 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 552 հա, իսկ ջրայինը՝ 293 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 26.4 կմ է։ Արգելավայրի տարածքը ձգվում է մոտ 7.5 կմ երկարությամբ և 0.5-3.5 կմ լայնությամբ։ Արգելավայրի նպատակն է ապահովել Գավառագետի գետաբերանային հատվածում մնացորդային լճակների պահպանությունը և Նորատուս թերակղզու ափամերձ հատվածի թռչունների բնադրավայրերը, ինչպես նաև արժեքավոր և հազվագյուտ ձկնատեսակների ձվադրումն ու զարգացումը։ ==== Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային արգելավայրը ==== [[Պատկեր:Sevan peninsula.jpg|մինի|Ռեկրեացիոն տարածք|alt=]] «Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային» արգելավայրը գտնվում է ազգային պարկի արևելյան մասում և տարածվում է [[Դարանակ]] գյուղից մինչև [[Ջիլ (գյուղ)|Ջիլ]]` մոտ 18 կմ երկարությամբ և 1.5-3.8 կմ լայնությամբ։ Արգելավայրը զբաղեցնում է 1807 հա մակերես։ Տարածքը կտրտված է, հանդես են գալիս տարբեր չափերի 5 հատվածներ, որոնց սահմանների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 55.0 կմ։ Արգելավայրի նպատակն է ապահովել [[Սևանա լեռնաշղթա]]յի հարավարևմտյան լանջերի վրա տարածվող գիհու և [[կաղնի|կաղնու]] ռելիկտային բնական նոսր անտառների պահպանությունը։ === Ռեկրեացիոն գոտիներ === Պարկի ռեկրեացիոն գոտիների ընդհանուր տարածքը կազմում է 4753 հա, որոնք առանձին հատվածներով տարածվում են լճի ափամերձ երկայնքով։ Պարկի տարածքը ներառում է թվով 8 ռեկրեացիոն գոտիներ։ === Տնտեսական գոտիներ === Տնտեսական գոտու տարածքներն ընկած են հետևյալ հատվածներում` Սևան քաղաքից Ծովագյուղ, Լճաշենից Հայրավանք, Նորատուս թերակղզուց Ծակքար գետ, Արգիչի գետից Ծովակ գյուղ և Գեղամասար գետից Արտանիշ թերակղզի, ինչպես նաև [[Արեգունի լեռնաշղթա|Արեգունու]] հարավարևմտյան լեռնալանջերի վրա։ Այս հատվածներում տնտեսական գոտու ընդհանուր մակերեսը կազմում է 11.184 հա։ == Կենդանական աշխարհ == === Թռչուններ === {{Հիմնական|Հայաստանի թռչունների ցանկ}} [[Պատկեր:Birds sevan small.jpg|մինի|Կռունկներ]] [[Պատկեր:Two Armenian Gulls in flight at Sevan lake, March 2008.jpg|մինի|Հայկական որորներ (''Larus armenicus'') [[Սևանավանք]]ի մոտ]] [[Պատկեր: Pigeon Columba livia amk.jpg|մինի|Թխակապույտ աղավնի]] Սևան ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում են թռչունների 267 տեսակներ, որոնք պատկանում են հետևյալ կարգաբանական խմբերին. # [[Սուզակներ]] (Podicipediformes) # [[Ձկնկուլ]] (Pelecaniformes) # [[Արագիլ]], [[տառեղ]], [[ջրցուլ]] (Ciconiiformes) # [[Ֆլամինգո]] (Phoenicopteriformes) # [[Գիշատիչներ]] (Falconiformes) # [[Սագեր]], [[բադեր]], [[կարապներ]] (Anseriformes) # [[Հավազգիներ]] (Galliformes) # [[Կռունկ]], [[փարփար]] (Gruiformes) # [[Որոր]], [[կտցար]], [[քարադր]] (Charadriiformes) # [[Աղավնազգիներ]] (Columbiformes) # [[Կկուներ]] (Cuculiformes) # [[Բու]] (Strigiformes) # [[Այծկիթ]] (Caprimulgiformes) # [[Մանգաղաթևեր]], [[ծիծեռնակներ]] (Apodiformes) # [[Մեղվակեր]], [[հոպոպ]], [[ալկիոն]] (Coraciiformes) # [[Փայտփոր]], [[վիզգցուկ]] (Piciformes) # [[Ճնճղուկանմաններ]] (Passeriformes) – 102 տեսակ։ 39 թռչնատեսակներ ընդգրկված են [[Հայաստանի Կարմիր գիրք|Հայաստանի Կարմիր գրքում]]։ Դրանցից մեկը՝ [[Հայկական որոր]]ը (Laurus armenicus) [[էնդեմիկ]] տեսակ է։ Ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպող 267 տեսակի թռչուններից 20-ը ներկայումս հազվագյուտ են, սակայն գրանցված չեն Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Դրանք են՝ մոխրաայտ սուզակը, մեծ սուզակը, սպիտակ փոքր տառեղը, մոխրագույն տառեղը, սև ցինը, տափաստանային ճուռակը, փոքր ենթարծիվը, կարմիր բադը, պիրոլը, սովորական սոխակը, փոքր քարադրը, սևուկ կտցարը, սպիտակավիզ կտցարը, գետային ջրածիծառը, ականջավոր բուն, այծկիթը, ճահճային մկնաճուռակը, սովորական կիվիկը, խայտաբղետ փայտփորը, ժայռային ծիծեռնակը։ Ընդ որում՝ սև ցինը, սովորական սոխակը և սևուկ կտցարը միգրացվող, սակայն ազգային պարկի տարածքում չբազմացող տեսակներից են։ Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված 39 և տնտեսական արժեք ներկայացնող 29 տեսակների վիճակը ներկայումս գնահատվում է անբավարար՝ բնական և մարդածին գործոնների բացասական ազդեցության հետևանքով։ Սակավաթվությամբ և բնադրավայրերի խոցելիությամբ առանձնապես տագնապալից են Կարմիր գրքում գրանցված հետևյալ տեսակների վիճակը՝ սև ագռավ, վարդագույն հավալուսն, գանգրափետուր հավալուսն, մեծ ձկնկուլ, տարգալկտուց, ճչան կարապ, մոխրագույն բադ, մարմարյա մրտիմն, սպիտակագլուխ բադ, մարգագետնային մկնաճուռակ, եվրոպական ճնճղաճուռակ, քարարծիվ, սև անգղ, միջերկրածովյան բազե, սապսան, մոխրագույն կռունկ, [[խայտաբղետ քարակեռնեխ]]։ === Անողնաշարավորներ === [[Պատկեր:Ընդվզող Ճայը.JPG|մինի|[[Հայկական որոր]]ը Սևան ազգային պարկում|alt=]] ==== Փափկամարմիններ և Հոդվածոտանիներ ==== Պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հաշվարկվում են փափկամարմինների (Mollusca) 43 տեսակներ, որոնք պատկանում են խխունջներին և լորձնամոլյուսկներին, և հոդվածոտանիների 639 տեսակներ, որոնք պատկանում են միջատներին։ Դրանցից 6-ը Հայաստանի էնդեմներ են։ Կապտաթիթեռը (Maculinea nausithous Bergs), որն հայտնի է պարկի պահպանական գոտուց, գրանցված է Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցանկում։ ==== Խեցգետիններ ==== [[Երկարաչանչ խեցգետին]]ը (Pontastacus leptodactilus) Սևանա լճում հայտնաբերվել է 70-ական թվականների վերջին՝ պատահական ներմուծման շնորհիվ։ Լիճ լցվող գետերում խեցգետին չի հանդիպել, սակայն խեցգետինը բավականին շատ է Սևանից սկիզբ առնող Հրազդան գետում։ Երկարաչանչ խեցգետինը, ի տարբերություն այլ տեսակների, չի ձմեռում։ === Ողնաշարավորներ === ==== Ձկներ ==== [[Պատկեր:Sevan trout Севанская форель.jpg|մինի|Սևանի իշխան|alt=]] Սևանա լճի ձկները ներկայացված են սաղմոնազգի (Salmonidae), սիգազգի (Coregonidae) և ծածանազգի (Cyprinidae) ընտանիքներով։ Սաղմոնազգիներին են պատկանում [[Սևանի իշխան]]ը (Sevan Trout–Salmo ischchan Kessler 1877) իր 4 էկոլոգիական ենթատեսակներով՝ Ամառային բախտակ (S. ischchan aestivalis), Ձմեռային բախտակ (S. ischchan ischchan), Գեղարքունի (S. ischchan gegarkuni), Բոջակ (S. ischchan danilewskii)։ Սիգազգիների ընտանիքի ներկայացուցիչը 1920-30-ական թվականներին լճում կլիմայավարժեցված [[սիգ]]ն է (Whitefish – Coregonus lavaretus)։ Ծածանազգի ձկնատեսակներին են պատկանում լճի երկու էնդեմիկները՝ Սևանի կողակը (Khrami carp-Varicorhinus capoeta sevangi) և Սևանի բեղլուն (Sevan barble–Barbus goktschaicus)։ 1980-ական թվականների սկզբից լճում սկսել է հանդիպել նաև արծաթափայլ լճածածանը (Crucian carp–Carassius auratus gibelio), որը պատահաբար լիճ է ներթափանցել Արարատյան դաշտի ջրային համակարգերից։ 1987 թվականից Սևանա լճի երկու էնդեմիկ տեսակ՝ Սևանի իշխանը և Սևանի բեղլուն, ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։ ==== Երկկենցաղներ ==== [[Պատկեր:Ophisops elegans in Vardenis, Armenia.jpg|մինի|Մողես (Parvilacerta parva Boulenger)|alt=]] [[Պատկեր:Vardenis lizard2.jpg|մինի|Մողես (Eremias arguta transcaucasica)|alt=]] Պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում են երկկենցաղների հետևյալ 4 տեսակները, որոնք պատկանում են Ցատկողներ (Salientia) կարգին՝ ==== Սողուններ ==== Հանդիպում են սողունների 16 տեսակներ, որոնցից 11 տեսակներ պատկանում են մողեսներ (Lacertilia) կարգին, իսկ 5 տեսակ՝ օձեր (Serpentes) կարգին։ Դրանցից Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված են խայտաբղետ մողեսիկը (E.a.transcaucasica) և փոքրասիական մողեսը (Lacerta parva)։ === Կաթնասուններ === Հանդիպում են կաթնասունների 44 տեսակներ, որոնք պատկանում են հետևյալ կարգերին. # [[Միջատակերներ]] (Insectivora), # [[Կրծողներ]] (Rodentia), # [[Նապաստակներ]] (Logomorpha), # [[Չղջիկներ]] (Chiroptera), # [[Գիշատիչներ]] (Carnivora), # Սմբակավոր/[[կճղակավորներ|կճղակավոր]] կաթնասուններ (Artiodactyla)։ Նշված տեսակներից 6-ը գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում (վայրենակերպը, [[ջրասամույր]]ը, գորշ արջը, խայտակզաքիսը, անտառային կատուն, բեզոարյան այծը)։ == Բուսական աշխարհ == [[Պատկեր:Սևան_ազգային_պարկ_12.jpg|մինի]] Պարկի և դրա պահպանական գոտու ֆլորան ընդգրկում է անոթավոր բույսերի 1619 տեսակ։ Ընդ որում՝ պարկի տարածքում աճում է անոթավոր բույսերի 1145 տեսակ, իսկ պահպանական գոտում՝ 1587: Պարկի ֆլորան ներկայացված է 28 ծառատեսակներով, 42 թփերի տեսակներով, 866 բազմամյա խոտաբույսերով և 209 միամյա ու երկամյա բուսատեսակներով։ Պահպանական գոտու ֆլորան ներկայացված է 32 ծառատեսակներով, 102 թփերի տեսակներով, 1146 բազմամյա խոտաբույսերով և 307 միամյա ու երկամյա բուսատեսակներով։ «Սևան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում է Հայաստանի համար 23 էնդեմիկ բուսատեսակ, որոնցից 13–ը Սևանի ֆլորիստիկ շրջանի էնդեմիկներ են։ Միայն ազգային պարկի տարածքում աճում են Հայաստանի 3 էնդեմիկ և Սևանա լճի ավազանի 5 էնդեմիկ տեսակներ։ 17 տեսակներ ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Ազգային պարկում և դրա պահպանական գոտում հայտնի են շուրջ 60 բուսատեսակներ, որոնք օգտագործվում են կամ կարող են օգտագործվել որպես դեղաբույսեր։ Շուրջ 100 բուսատեսակներ համարվում են ուտելի։ Պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքից հայտնի են նաև 267 տեսակի, ենթատեսակի և ձևերի մակրոմիցետներ (պարկի տարածքում՝ 121 տեսակ, պահպանական գոտում՝ 228 տեսակ)։ Նշված մակրոսկոպիկ [[սնկեր]]ից շուրջ 100 տեսակը ուտելի են, որոնցից առավելապես տարածված են և վաճառվում են շուկաներում հետևյալները՝ ականջասունկ սովորական կամ կախասունկ (Pleurotus ostreatus), յուղասունկ հատիկավոր (Suillus granulatus), շեկլիկ (Lactarius deliciosus), աղվեսասունկ (Cantharellus cibarius), կոճղասունկ մարգագետնային (Marasmius oreades), շամպինյոն սովորական (Agaricus campestris), շամպինյոն դաշտային (Agaricus arvensis), գոմաղբասունկ սպիտակ, փրչոտ (Coprinus comatus), շարքասնկերից (Tricholomataceae)` կոճղասունկ աշնանային (Armillaria mellea), լեպիստա մանուշակագույն ոտիկով (Lepista personata), շարքասունկ հողամոխրագույն (Tricholoma terreum): Բացի այդ, հանդիպում են նաև 58 տեսակի մակրոսկոպիկ սնկեր, որոնք ունեն բուժիչ հատկություններ։ 24 տեսակի սնկեր թունավոր են։ Դրանցից են` խոզուկասունկ (Paxillus involutus), կեղծ կոճղասունկ (Hypholoma fasciculare), ճանճասպան հովազային (Amanita pantherina), շամպինյոն դեղնամաշկ (Agaricus xanthodermus), գոմաղբասունկ թեփուկավոր (Coprinus picaceus), սարդոստայնասնկեր (Cortinarius), թելիկասնկեր (Inocybe), շարքասնկեր (Tricholoma) ցեղերի որոշ տեսակներ և այլն։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://sevan-park.am Պաշտոնական կայք] * [http://gegharkunik.agro.am/index.php?id=3411 Գեղարքունիքի մարզպետարանի կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151117222310/http://gegharkunik.agro.am/index.php?id=3411 |date=2015-11-17 }} * [https://www.youtube.com/watch?v=biKJlRhvRqk Եվրոպական Arte TV հը ֆիլմը «Սեւան» ազգային պարկի մասին, 2024] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՀ ազգային պարկեր}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=319}} [[Կատեգորիա:Սևանա լիճ]] [[Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի տեսարժան վայրեր]] [[Կատեգորիա:1978 հիմնադրումներ Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:1978 հիմնադրված բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ]] [[Կատեգորիա:Կատեգորիա ԲՊՀՄ II]] lpuxe0q3goznhs3frn1lhkvovxp5iq0 10722358 10722355 2026-04-08T19:55:19Z Սահակ 24 /* Արտաքին հղումներ */ 10722358 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կանաչ գոտի|պատկեր="Sevan" National Park, Armenia 02.jpg|անվանում=Սևան ազգային պարկ}} {{այլ|Սևան (այլ կիրառումներ)}} [[Պատկեր:Սևան ազգային պարկ2.jpg|մինի|Սևան ազգային պարկ]] '''Սևան ազգային պարկ''', պահպանվող տարածք [[Հայաստան]]ի [[Գեղարքունիքի մարզ]]ում<ref>{{Գիրք:ՀՀՖՕՀՏԲ|108}}</ref>, Երևան քաղաքից մոտ 60 կմ հեռավորության վրա։ Պարկի ընդհանուր տարածքը՝ [[Սևանա լիճ|Սևանա լճի]] հայելու հետ միասին կազմում է 147.343 հա, իսկ առանց լճի հայելու՝ 22,585 հա։ Պահպանական գոտու տարածքը կազմում է 342.920 հա<ref>{{Գիրք:ՏԲ4|576}}</ref>։ Պարկը գտնվում է Հայաստանի Բնապահպանության նախարարության իրավասության ներքո։ Ստեղծվել է [[1978]] թ. [[մարտի 14]]-ին, ՀԿԿ Կենտկոմի և [[Հայկական ՍՍՀ]] Մինիստրների խորհրդի թիվ 125 որոշմամբ։ == Համառոտ նկարագրություն == Մինչև [[1997]] թ. Սևան ազգային պարկի տարածքում գտնվող անտառային ֆոնդի հողերը տնօրինում էին [[Սևան (քաղաք)|Սևանի]], [[Նորատուս]]ի, [[Մարտունի|Մարտունու]], [[Վարդենիս]]ի և [[Ճամբարակ]]ի անտառտնտեսությունները։ Վերջիններս 1997 թ. լուծարվում են (բացի Ճամբարակի անտառտնտեսությունից) և դրանց գույքը, ինչպես նաև համապատասխան տարածքները հաշվեկշռից հաշվեկշիռ փոխանցվում է Սևան ազգային պարկին։ Պարկին են հանձնվել նաև Սևանա լճի հանգստյան գոտու առափնյա տնտեսության տարածքները և գույքը։ Պարկի տարածքի բնական էկոհամակարգերի, լանդշաֆտային ու կենսաբանական բազմազանության, բնության ժառանգության գիտական ուսումնասիրության, պահպանության, պաշտպանության, վերականգնման, վերարտադրության, հաշվառման, գույքագրման, դիտանցի, ինչպես նաև պարկի բնական պաշարների կայուն օգտագործման ապահովումը իրականացնում է «Սևան ազգային պարկ» պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունը։ Այն շահույթ չհետապնդող, իրավաբական անձի կարգավիճակ ունեցող բնապահպանական, գիտահետազոտական, գիտաճանաչողական կազմակերպություն է, որը գործում է ՀՀ Սահմանադրության, «Բնության հատուկ պահպանվող տարածքների մասին» և «Պետական ոչ առևտրային կազմակերպությունների մասին» ՀՀ օրենքների, ՊՈԱԿ-ի կանոնադրության և այլ իրավական ակտերի հիման վրա։ [[Պատկեր:Lake Sevan3.jpg|մինի|Սևանա լիճ|alt=]] «Սևանա լճի մասին» ՀՀ օրենքով (15-ը մայիսի 2001 թ.) ազգային պարկի տարածքը ամբողջությամբ մտել է Սևանի էկոհամակարգի Կենտրոնական գոտու մեջ, սահմանվելով որպես քաղաքաշինական գործունեության հատուկ կարգավորման օբյեկտ։ Սևան ազգային պարկի սահմաններում է գտնվում [[Հարավային Կովկաս]]ի խոշորագույն, բարձրադիր քաղցրահամ լիճը՝ Սևանը, որի ծավալը 33,2 կմ³ է, մակերեսը՝ 1238 կմ²։ Լիճը [[Արտանիշի թերակղզի|Արտանիշի]] և [[Նորատուսի թերակղզի|Նորատուսի]] հրվանդանների միջև ձգված ստորջրյա պատնեշով՝ Շորժայի թմբով, բաժանվում է երկու մասի՝ հարավարևելյան կամ Մեծ Սևան (20.4 կմ³), հյուսիսարևելյան կամ Փոքր Սևան (12.8 կմ³)։ Լճի առավելագույն խորությունը 79.4 մ է (Փոքր Սևան), միջին խորությունը՝ 26.2 մ, ափի շրջագիծը մոտ 230 կմ։ Սևանա լիճ են թափվում 28 գետ և գետակներ, որոնցից 4–ը՝ Փոքր Սևան, 24–ը՝ Մեծ Սևան։ Լճից դուրս է գալիս մեկ գետ՝ [[Հրազդան (գետ)|Հրազդանը]]։ Սևան ազգային պարկի տարածքը բաժանվում է 4 տարածքագործառնական գոտիների՝ արգելոցներ, արգելավայրեր, ռեկրեացիոն և տնտեսական։ Պարկի տարածքում կան 4 արգելոցներ՝ «Նորաշենի», «Լիճք-Արգիչի», «Գիլլի» և «Արտանիշի», որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 7464 հա, որից ցամաքային տարածքը՝ 4289 հա, իսկ ջրայինը՝ 3175 հա, 2 արգելավայրեր՝ «Գավառագետի» և «Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային», որոնց ընդհանուր մակերեսը կազմում է 2652 հա, որից ցամաքային տարածքը՝ 2359 հա, իսկ ջրայինը՝ 293 հա, 4753 հա ընդհանուր մակերեսով ռեկրեացիոն և 11266 հա ընդհանուր մակերեսով տնտեսական գոտի։ == Տարածքագործառնական գոտիները == Տարածքագործառնական գոտիների մեջ մտնում են արգելոցները, արգելավայրերը, ռեակցիոն գոտիները, տնտեսական գոտիները։ <gallery mode="packed" heights="120"> «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-2.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-1.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա-3.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա և Սևանա լիճ Հայրավանքի շուրջ.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա Հայրավանքի շուրջ.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա.jpg «Հայրավանք» բրածո ֆաունա և Սևանա լիճ.jpg </gallery> === Արգելոցներ === ==== Նորաշենի արգելոց ==== «Նորաշենի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի հյուսիսարևմտյան հատվածում և զբաղեցնում է 839 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 341 հա, իսկ ջրայինը՝ 498 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 12.7 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 3.9 կմ երկարությամբ և 3.0 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել թռչունների (մասնավորապես [[հայկական որոր]]ի, քանի որ այն այստեղ բնադրող միակ [[էնդեմիկ]] թռչունն է) բնականոն ապրելակերպն ու վերարտադրությունը։ ==== Լիճք-Արգիչի արգելոց ==== «Լիճք-Արգիչի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի հարավարևմտյան հատվածում՝ [[Ծակքար]], [[Լիճք]] և [[Արգիչի]] գետերի գետաբերանային հատվածներում և զբաղեցնում է 1175 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 482 հա, իսկ ջրայինը՝ 693 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 13.3 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 3.8 կմ երկարությամբ և 3.7 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Լիճքի հանքային աղբյուրների, Արգիչի և Լիճք գետերի գետաբերանային հատվածում մնացորդային լճակների ջրաճահճային և ջրային բուսականության, թռչունների բնադրավայրի պահպանությունը, ինչպես նաև արժեքավոր և հազվագյուտ ձկնատեսակների՝ Սևանի իշխանի, Սևանի կողակ և Սևանի բեղլուի ձվադրումն ու զարգացումը։ ==== Գիլլի արգելոց ==== «Գիլլի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի հարավարևելյան հատվածում՝ [[Գիլլի ջրանցք]]ի, [[Մասրիկ]] և [[Գեղամասար]] գետերի գետաբերանային հատվածներում և զբաղեցնում է 1810 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 1325 հա, իսկ ջրայինը՝ 485 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 23.3 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 10.4 կմ երկարությամբ և 1.8 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Մասրիկ և Գեղամասար գետերի գետաբերանային հատվածների պահպանությունը՝ արժեքավոր և հազվագյուտ ձկնատեսակների ձվադրման և զարգացման համար, ինչպես նաև հարակից ճահճուտների պահպանությունը, որպես թռչունների բնադրավայր։ ==== Արտանիշի արգելոց ==== «Արտանիշի» արգելոցը գտնվում է ազգային պարկի արևելյան մասում՝ ընդգրկելով է [[Արտանիշի թերակղզի]]ն (բացառությամբ ձախակողմյան հատվածի՝ [[Շորժա]]յի համայնքային հողերը) և Արտանիշի լճախորշի թերակղզուն հարող մասը։ Տարածքը զբաղեցնում է 3640 հա մակերես, որից 2142 հա ցամաքային տարածք, իսկ 1498 հա՝ ջրային։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 25.9 կմ է։ Արգելոցի տարածքը ձգվում է մոտ 11.7 կմ երկարությամբ և 7.8 կմ լայնությամբ։ Արգելոցի նպատակն է ապահովել Արտանիշ թերակղզու մինչսառցային ժամանակաշրջանի բազմազան ռելիկտային բուսականության, [[գիհի|գիհու]] նոսրանտառների և տափաստանների, ինչպես նաև որպես հազվագյուտ կենդանիների ([[գորշ արջ]], [[այծյամ]], [[վարազ]], [[բեզոարյան այծ]], ազնվացեղ եղջերու և այլն) միգրացիայի միջանցքի պահպանությունը։ === Արգելավայրեր === ==== Գավառագետի արգելավայր ==== «Գավառագետի» արգելավայրը գտնվում է ազգային պարկի [[Նորատուսի թերակղզի|Նորատուսի թերակղզու]] ափամերձ և [[Գավառագետ]]ի գետաբերանային հատվածում, զբաղեցնում է 845 հա մակերես, որից ցամաքային տարածքը կազմում է 552 հա, իսկ ջրայինը՝ 293 հա։ Սահմանի ընդհանուր երկարությունը 26.4 կմ է։ Արգելավայրի տարածքը ձգվում է մոտ 7.5 կմ երկարությամբ և 0.5-3.5 կմ լայնությամբ։ Արգելավայրի նպատակն է ապահովել Գավառագետի գետաբերանային հատվածում մնացորդային լճակների պահպանությունը և Նորատուս թերակղզու ափամերձ հատվածի թռչունների բնադրավայրերը, ինչպես նաև արժեքավոր և հազվագյուտ ձկնատեսակների ձվադրումն ու զարգացումը։ ==== Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային արգելավայրը ==== [[Պատկեր:Sevan peninsula.jpg|մինի|Ռեկրեացիոն տարածք|alt=]] «Գիհի-կաղնուտային ռելիկտային» արգելավայրը գտնվում է ազգային պարկի արևելյան մասում և տարածվում է [[Դարանակ]] գյուղից մինչև [[Ջիլ (գյուղ)|Ջիլ]]` մոտ 18 կմ երկարությամբ և 1.5-3.8 կմ լայնությամբ։ Արգելավայրը զբաղեցնում է 1807 հա մակերես։ Տարածքը կտրտված է, հանդես են գալիս տարբեր չափերի 5 հատվածներ, որոնց սահմանների ընդհանուր երկարությունը կազմում է 55.0 կմ։ Արգելավայրի նպատակն է ապահովել [[Սևանա լեռնաշղթա]]յի հարավարևմտյան լանջերի վրա տարածվող գիհու և [[կաղնի|կաղնու]] ռելիկտային բնական նոսր անտառների պահպանությունը։ === Ռեկրեացիոն գոտիներ === Պարկի ռեկրեացիոն գոտիների ընդհանուր տարածքը կազմում է 4753 հա, որոնք առանձին հատվածներով տարածվում են լճի ափամերձ երկայնքով։ Պարկի տարածքը ներառում է թվով 8 ռեկրեացիոն գոտիներ։ === Տնտեսական գոտիներ === Տնտեսական գոտու տարածքներն ընկած են հետևյալ հատվածներում` Սևան քաղաքից Ծովագյուղ, Լճաշենից Հայրավանք, Նորատուս թերակղզուց Ծակքար գետ, Արգիչի գետից Ծովակ գյուղ և Գեղամասար գետից Արտանիշ թերակղզի, ինչպես նաև [[Արեգունի լեռնաշղթա|Արեգունու]] հարավարևմտյան լեռնալանջերի վրա։ Այս հատվածներում տնտեսական գոտու ընդհանուր մակերեսը կազմում է 11.184 հա։ == Կենդանական աշխարհ == === Թռչուններ === {{Հիմնական|Հայաստանի թռչունների ցանկ}} [[Պատկեր:Birds sevan small.jpg|մինի|Կռունկներ]] [[Պատկեր:Two Armenian Gulls in flight at Sevan lake, March 2008.jpg|մինի|Հայկական որորներ (''Larus armenicus'') [[Սևանավանք]]ի մոտ]] [[Պատկեր: Pigeon Columba livia amk.jpg|մինի|Թխակապույտ աղավնի]] Սևան ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում են թռչունների 267 տեսակներ, որոնք պատկանում են հետևյալ կարգաբանական խմբերին. # [[Սուզակներ]] (Podicipediformes) # [[Ձկնկուլ]] (Pelecaniformes) # [[Արագիլ]], [[տառեղ]], [[ջրցուլ]] (Ciconiiformes) # [[Ֆլամինգո]] (Phoenicopteriformes) # [[Գիշատիչներ]] (Falconiformes) # [[Սագեր]], [[բադեր]], [[կարապներ]] (Anseriformes) # [[Հավազգիներ]] (Galliformes) # [[Կռունկ]], [[փարփար]] (Gruiformes) # [[Որոր]], [[կտցար]], [[քարադր]] (Charadriiformes) # [[Աղավնազգիներ]] (Columbiformes) # [[Կկուներ]] (Cuculiformes) # [[Բու]] (Strigiformes) # [[Այծկիթ]] (Caprimulgiformes) # [[Մանգաղաթևեր]], [[ծիծեռնակներ]] (Apodiformes) # [[Մեղվակեր]], [[հոպոպ]], [[ալկիոն]] (Coraciiformes) # [[Փայտփոր]], [[վիզգցուկ]] (Piciformes) # [[Ճնճղուկանմաններ]] (Passeriformes) – 102 տեսակ։ 39 թռչնատեսակներ ընդգրկված են [[Հայաստանի Կարմիր գիրք|Հայաստանի Կարմիր գրքում]]։ Դրանցից մեկը՝ [[Հայկական որոր]]ը (Laurus armenicus) [[էնդեմիկ]] տեսակ է։ Ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպող 267 տեսակի թռչուններից 20-ը ներկայումս հազվագյուտ են, սակայն գրանցված չեն Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Դրանք են՝ մոխրաայտ սուզակը, մեծ սուզակը, սպիտակ փոքր տառեղը, մոխրագույն տառեղը, սև ցինը, տափաստանային ճուռակը, փոքր ենթարծիվը, կարմիր բադը, պիրոլը, սովորական սոխակը, փոքր քարադրը, սևուկ կտցարը, սպիտակավիզ կտցարը, գետային ջրածիծառը, ականջավոր բուն, այծկիթը, ճահճային մկնաճուռակը, սովորական կիվիկը, խայտաբղետ փայտփորը, ժայռային ծիծեռնակը։ Ընդ որում՝ սև ցինը, սովորական սոխակը և սևուկ կտցարը միգրացվող, սակայն ազգային պարկի տարածքում չբազմացող տեսակներից են։ Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված 39 և տնտեսական արժեք ներկայացնող 29 տեսակների վիճակը ներկայումս գնահատվում է անբավարար՝ բնական և մարդածին գործոնների բացասական ազդեցության հետևանքով։ Սակավաթվությամբ և բնադրավայրերի խոցելիությամբ առանձնապես տագնապալից են Կարմիր գրքում գրանցված հետևյալ տեսակների վիճակը՝ սև ագռավ, վարդագույն հավալուսն, գանգրափետուր հավալուսն, մեծ ձկնկուլ, տարգալկտուց, ճչան կարապ, մոխրագույն բադ, մարմարյա մրտիմն, սպիտակագլուխ բադ, մարգագետնային մկնաճուռակ, եվրոպական ճնճղաճուռակ, քարարծիվ, սև անգղ, միջերկրածովյան բազե, սապսան, մոխրագույն կռունկ, [[խայտաբղետ քարակեռնեխ]]։ === Անողնաշարավորներ === [[Պատկեր:Ընդվզող Ճայը.JPG|մինի|[[Հայկական որոր]]ը Սևան ազգային պարկում|alt=]] ==== Փափկամարմիններ և Հոդվածոտանիներ ==== Պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հաշվարկվում են փափկամարմինների (Mollusca) 43 տեսակներ, որոնք պատկանում են խխունջներին և լորձնամոլյուսկներին, և հոդվածոտանիների 639 տեսակներ, որոնք պատկանում են միջատներին։ Դրանցից 6-ը Հայաստանի էնդեմներ են։ Կապտաթիթեռը (Maculinea nausithous Bergs), որն հայտնի է պարկի պահպանական գոտուց, գրանցված է Բնության պահպանության միջազգային միության Կարմիր ցանկում։ ==== Խեցգետիններ ==== [[Երկարաչանչ խեցգետին]]ը (Pontastacus leptodactilus) Սևանա լճում հայտնաբերվել է 70-ական թվականների վերջին՝ պատահական ներմուծման շնորհիվ։ Լիճ լցվող գետերում խեցգետին չի հանդիպել, սակայն խեցգետինը բավականին շատ է Սևանից սկիզբ առնող Հրազդան գետում։ Երկարաչանչ խեցգետինը, ի տարբերություն այլ տեսակների, չի ձմեռում։ === Ողնաշարավորներ === ==== Ձկներ ==== [[Պատկեր:Sevan trout Севанская форель.jpg|մինի|Սևանի իշխան|alt=]] Սևանա լճի ձկները ներկայացված են սաղմոնազգի (Salmonidae), սիգազգի (Coregonidae) և ծածանազգի (Cyprinidae) ընտանիքներով։ Սաղմոնազգիներին են պատկանում [[Սևանի իշխան]]ը (Sevan Trout–Salmo ischchan Kessler 1877) իր 4 էկոլոգիական ենթատեսակներով՝ Ամառային բախտակ (S. ischchan aestivalis), Ձմեռային բախտակ (S. ischchan ischchan), Գեղարքունի (S. ischchan gegarkuni), Բոջակ (S. ischchan danilewskii)։ Սիգազգիների ընտանիքի ներկայացուցիչը 1920-30-ական թվականներին լճում կլիմայավարժեցված [[սիգ]]ն է (Whitefish – Coregonus lavaretus)։ Ծածանազգի ձկնատեսակներին են պատկանում լճի երկու էնդեմիկները՝ Սևանի կողակը (Khrami carp-Varicorhinus capoeta sevangi) և Սևանի բեղլուն (Sevan barble–Barbus goktschaicus)։ 1980-ական թվականների սկզբից լճում սկսել է հանդիպել նաև արծաթափայլ լճածածանը (Crucian carp–Carassius auratus gibelio), որը պատահաբար լիճ է ներթափանցել Արարատյան դաշտի ջրային համակարգերից։ 1987 թվականից Սևանա լճի երկու էնդեմիկ տեսակ՝ Սևանի իշխանը և Սևանի բեղլուն, ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։ ==== Երկկենցաղներ ==== [[Պատկեր:Ophisops elegans in Vardenis, Armenia.jpg|մինի|Մողես (Parvilacerta parva Boulenger)|alt=]] [[Պատկեր:Vardenis lizard2.jpg|մինի|Մողես (Eremias arguta transcaucasica)|alt=]] Պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում են երկկենցաղների հետևյալ 4 տեսակները, որոնք պատկանում են Ցատկողներ (Salientia) կարգին՝ ==== Սողուններ ==== Հանդիպում են սողունների 16 տեսակներ, որոնցից 11 տեսակներ պատկանում են մողեսներ (Lacertilia) կարգին, իսկ 5 տեսակ՝ օձեր (Serpentes) կարգին։ Դրանցից Հայաստանի Կարմիր գրքում գրանցված են խայտաբղետ մողեսիկը (E.a.transcaucasica) և փոքրասիական մողեսը (Lacerta parva)։ === Կաթնասուններ === Հանդիպում են կաթնասունների 44 տեսակներ, որոնք պատկանում են հետևյալ կարգերին. # [[Միջատակերներ]] (Insectivora), # [[Կրծողներ]] (Rodentia), # [[Նապաստակներ]] (Logomorpha), # [[Չղջիկներ]] (Chiroptera), # [[Գիշատիչներ]] (Carnivora), # Սմբակավոր/[[կճղակավորներ|կճղակավոր]] կաթնասուններ (Artiodactyla)։ Նշված տեսակներից 6-ը գրանցված են Հայաստանի Կարմիր գրքում (վայրենակերպը, [[ջրասամույր]]ը, գորշ արջը, խայտակզաքիսը, անտառային կատուն, բեզոարյան այծը)։ == Բուսական աշխարհ == [[Պատկեր:Սևան_ազգային_պարկ_12.jpg|մինի]] Պարկի և դրա պահպանական գոտու ֆլորան ընդգրկում է անոթավոր բույսերի 1619 տեսակ։ Ընդ որում՝ պարկի տարածքում աճում է անոթավոր բույսերի 1145 տեսակ, իսկ պահպանական գոտում՝ 1587: Պարկի ֆլորան ներկայացված է 28 ծառատեսակներով, 42 թփերի տեսակներով, 866 բազմամյա խոտաբույսերով և 209 միամյա ու երկամյա բուսատեսակներով։ Պահպանական գոտու ֆլորան ներկայացված է 32 ծառատեսակներով, 102 թփերի տեսակներով, 1146 բազմամյա խոտաբույսերով և 307 միամյա ու երկամյա բուսատեսակներով։ «Սևան» ազգային պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքներում հանդիպում է Հայաստանի համար 23 էնդեմիկ բուսատեսակ, որոնցից 13–ը Սևանի ֆլորիստիկ շրջանի էնդեմիկներ են։ Միայն ազգային պարկի տարածքում աճում են Հայաստանի 3 էնդեմիկ և Սևանա լճի ավազանի 5 էնդեմիկ տեսակներ։ 17 տեսակներ ընդգրկված են Հայաստանի Կարմիր գրքում։ Ազգային պարկում և դրա պահպանական գոտում հայտնի են շուրջ 60 բուսատեսակներ, որոնք օգտագործվում են կամ կարող են օգտագործվել որպես դեղաբույսեր։ Շուրջ 100 բուսատեսակներ համարվում են ուտելի։ Պարկի և դրա պահպանական գոտու տարածքից հայտնի են նաև 267 տեսակի, ենթատեսակի և ձևերի մակրոմիցետներ (պարկի տարածքում՝ 121 տեսակ, պահպանական գոտում՝ 228 տեսակ)։ Նշված մակրոսկոպիկ [[սնկեր]]ից շուրջ 100 տեսակը ուտելի են, որոնցից առավելապես տարածված են և վաճառվում են շուկաներում հետևյալները՝ ականջասունկ սովորական կամ կախասունկ (Pleurotus ostreatus), յուղասունկ հատիկավոր (Suillus granulatus), շեկլիկ (Lactarius deliciosus), աղվեսասունկ (Cantharellus cibarius), կոճղասունկ մարգագետնային (Marasmius oreades), շամպինյոն սովորական (Agaricus campestris), շամպինյոն դաշտային (Agaricus arvensis), գոմաղբասունկ սպիտակ, փրչոտ (Coprinus comatus), շարքասնկերից (Tricholomataceae)` կոճղասունկ աշնանային (Armillaria mellea), լեպիստա մանուշակագույն ոտիկով (Lepista personata), շարքասունկ հողամոխրագույն (Tricholoma terreum): Բացի այդ, հանդիպում են նաև 58 տեսակի մակրոսկոպիկ սնկեր, որոնք ունեն բուժիչ հատկություններ։ 24 տեսակի սնկեր թունավոր են։ Դրանցից են` խոզուկասունկ (Paxillus involutus), կեղծ կոճղասունկ (Hypholoma fasciculare), ճանճասպան հովազային (Amanita pantherina), շամպինյոն դեղնամաշկ (Agaricus xanthodermus), գոմաղբասունկ թեփուկավոր (Coprinus picaceus), սարդոստայնասնկեր (Cortinarius), թելիկասնկեր (Inocybe), շարքասնկեր (Tricholoma) ցեղերի որոշ տեսակներ և այլն։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://sevan-park.am Պաշտոնական կայք] * [https://www.youtube.com/watch?v=biKJlRhvRqk Եվրոպական Arte TV հը ֆիլմը «Սևան» ազգային պարկի մասին, 2024] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՀ ազգային պարկեր}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}} {{ՀՍՀ|հատոր=10|էջ=319}} [[Կատեգորիա:Սևանա լիճ]] [[Կատեգորիա:Գեղարքունիքի մարզի տեսարժան վայրեր]] [[Կատեգորիա:1978 հիմնադրումներ Հայաստանում]] [[Կատեգորիա:1978 հիմնադրված բնության հատուկ պահպանվող տարածքներ]] [[Կատեգորիա:Կատեգորիա ԲՊՀՄ II]] elojy1lrybh3ryyztthg4f81643n7e7 0 77820 10722428 9919044 2026-04-09T02:42:43Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]], [[Կատեգորիա:Հակապատերազմական ակտիվիստներ]] 10722428 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան }} '''Ջոն Փոլ Քյուսաք''' ({{lang-en|John Paul Cusack}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի կինոդերասան։ Մեծ ճանաչում է ձեռք բերել 1977 թվականին «[[Սպանություն Գրոս Փոյնթում]]» և «[[Օդային բանտ]]» ֆիլմերում կատարած դերերով։ == Կենսագրություն == Ջոն Քյուսաքը ծնվել է [[1966]] թվականի [[հունիսի 28]]-ին, [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի [[Իլինոյս]] նահանգում։ Հայրը՝ Դիք Քյուսաքը, զբաղվում է գովազդային բիզնեսով, նկարահանել է վավերագրական ֆիլմեր (և նույնիսկ ստացել է «[[Էմմի]]»), և ինքն է նկարահանվել կինոյում (Կինոյում նկարահանվել է դեռ երեխա ժամանակից, իսկ ավելի ուշ կատարել է փոքր դերեր այնպիսի ֆիլմերում, ինչպիսիք են «Վազողը» և «Մինչ դու քնած էիր»)։ Մայրը, Նենսի Քյուսաքը (ի ծնե Էնն Փոլա Արոլան)՝ [[մաթեմատիկա]]յի ուսուցչուհի էր։ Եղբայրը՝ Բիլլը և քույրերը՝ Էննը և Ջոանը գնացել են հոր հետքերով և դարձել են դերասան։ Երբ լրացավ Ջոնի երեք տարեկանը, Էնն կազմակերպում է մի պիես, որին մասնակցում է իր իսկ ընտանիքը։ Էննը Մոխորոտիկն էր, Ջոանը խաղում էր Մոխրոտի քրոջ դերը, Բիլլն արքայազն էր, իսկ Ջոնիին մնացել է շան դերը։ Լրանալով Ջոնի 8 տարեկանը, նա ընդունվում է թատերականը դպրոց, որտեղ դասավանդում էին ընտանիքի ընկերներ Բյորն ու Ջոնս Փիվենին։ Նույն դպրոցում սովորում էր նաև Էննը, Ջոանը, և Ջոնս Փիվենիի տղան, ով երկար տարիների ընթացքում եղել էր Ջոնի լավագույն ընկերը։ Հետևելով իր քրոջը, Ջոնը սովորում է դերասանական վարպետություն և հետագայում նույնիսկ խաղացել է [[Անտոն Չեխով]]ի «Աղջիկը» պիեսի գլխավոր դերերից մեկը։ Հիմա Ջոնը խոստովանում է, որ ուզում էր դառնալ պրոֆեսիոնալ [[բեյսբոլ]]իստ, և նույնիսկ չէր էլ մտածում, որ դառնալու է դերասան։ Փոքր տարիքում Ջոնը եղել էր շատ զվարթ երեխա, լի խանդավառությամբ, որը, ըստ իր ընկերներից մեկի պատմածի, «թույլ էր տալիս նրան դուրս գալ գրեթե ցանկացած իրավիճակից», և թեև նա տանել չէր կարողանում Էվանսթոնի Էլիտար դպրոցի ավագ դասարանների կյանքը, արհամարհում էր իշխանությունը և իրեն լքված զգում։ Չնայած դրան՝ ծնողների օգնությամբ 12 տարեկանում աշխատանքի է ընդունվել տեղական [[ռադիոկայան]]ում, որտեղ կարդում էր գովազդային հայտարարություններ և փոխարինում տնօրենին։ 14 տարեկանում հանդես է գալիս թատրոնի շատ ներկայացումներում, որտեղ ստանում է «Փայլուն և անընդհատ իպրովիզներ կատարող դերասանի» հեղինակություն։ Քյուսաքը ամերիկացի չեմպիոն և դերասան Բեննի Ուրկիդեսի հետ զբաղվել է նաև քիքբռնցքամարով։ Այդ մարտարվեստի դիսցիպլինայում ունի սև գոտի։ == Ֆիլմագրություն == === Դերակատարումներ === {| class="wikitable sortable" |- !Թիվ !! Ֆիլմի անուն !! Բնօրինակի անվանումը!! Դերը !! Ժանր !! Ռեժիսոր !! Խաղընկերներ |- | 1983 || Կլաս || Class || Ռոսկո || [[Դրամա]], <br>[[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Լյուիս Ջոն Կարլինո]] || [[Ժակլին Բիսետ]],<br>[[Ռոբ Լոու]],<br>[[Էնդրյու ՄակԿարտի]],<br>[[Կլիֆ Ռոբերտսոն]],<br>[[Ստյուարտ Մարգոլին]] |- | 1984 || [[Տասնվեց մոմեր]] || Sixteen Candles || Բրյուս || [[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Ջոն Հյուզ]] || [[Մոլի Ռինգուոլդ]],<br>[[Ջասթին Գենրի]],<br>[[Մայքլ Շոֆլինգ]],<br>[[Խևիլենդ Մորիս]],<br>[[Գեդե Վատանաբե]] |- | 1984 || [[Գրենդվյու, ԱՄՆ]] || Grandview, U.S.A. || Ջոնի Մեյն || [[Դրամա]] || [[Ռենդալ Կլայզեր]] || [[Ջեյմի Լի Կյորտիս]],<br>[[Ս. Թոմաս Հաուել]],<br>[[Պատրիկ Սուեյզի]],<br>[[Տրոյ Դոնախյու]],<br>[[Ջենիֆեր Ջեյսոն Լի]] |- | 1985 || [[Բացարձակապես ճիշտ է]] || The Sure Thing || Ուոլտեր Գիբսոն || [[Դրամա]], <br>[[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]], <br>[[Արկածային ֆիլմ|Արկածային]] || [[Ռոբ Ռայներ]] || [[Դաֆնա Զունիգա]],<br>[[Էնտոնի Էդվարդս]],<br>[[Բոյդ Գեյնս]],<br>[[Տիմ Ռոբինս]] |- | 1985 || [[Ավելի լավ է մեռնել]] || Better Off Dead... || Լեյն Մելեր || [[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Սևիջ Սթիվ Հոլանդ]] || [[Դևիդ Օգդեն Ստայերզ]],<br>[[Կիմ Դարբի]],<br>[[Դեմիեն Սլեյդ]],<br>[[Սկուտեր Սթիվենս]] |- | 1985 || [[Նեթի Գանի ճանապարհոդրությունը]] || The Journey of Natty Gann || Հարի || [[Արկածային ֆիլմ|Արկածային]], <br>[[Ընտանեկան ֆիլմ|Ընտանեկան]] || [[Ջերեմի Կագան]] || [[Մերեդիտ Սելենջեր]],<br>Ջեդ,<br>[[Ռեյ Ուայզ]],<br>[[Լեյնի Կազան]] |- | 1986 || [[Մի խելահեղ ամառ]] || One Crazy Summer || Հուփս ՄակԿան || [[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Սևիջ Սթիվ Հոլանդ]] || [[Դեմի Մուր]],<br>[[Կերտիս Արմսթրոնգ]],<br>[[Ուիլյամ Հիքի]],<br>[[Ջո Ֆլաերտի]] |- | 1986 || [[Մնա ինձ հետ]] || Stand by Me || Դեննի Լաչանս || [[Դրամա]], <br>[[Արկածային ֆիլմ|Արկածային]] || [[Ռոբ Ռայներ]] || [[Ուիլ Ուիտոն]],<br>[[Ռիվեր Ֆենիքս]],<br>[[Կորի Ֆելդման]],<br>[[Ջերի Օ’Կոնել]],<br>[[Կիֆեր Սազերլենդ]] |- | 1987 || [[Կրնկակոխ հետապնդում]] || Hot Pursuit || Դեն Բարտլետ || [[Կատակերգություն]], <br>[[Արկածային ֆիլմ|Արկածային]] || [[Սթիվեն Լիսբերգեր]] || [[Ռոբերտ Լոջա]],<br>[[Ջերի Սթիլլեր]],<br>[[Վենդի Գազել]],<br>[[Մոնտե Մարկեմ]] |- | 1987 || [[Հեռուստալուրեր (ֆիլմ, 1987)|Հեռուստալուրեր]] || Broadcast News || զայրացած լրաբեր || [[Դրամա]], <br>[[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Ջեյմս Լ. Բրուքս]] || [[Ուիլյամ Հերտ]],<br>[[Ալբերտ Բրուքս]],<br>[[Հոլի Հանտեր]],<br>[[Ռոբերտ Պրոսկի]],<br>[[Լոիս Չայլզ]] |- | 1987 || [[Կոճ (ֆիլմ, 1987)|Կոճ]] || Tapeheads || Իվան Ալեքսեեև || [[Կատակերգություն]] || [[Բիլ Ֆիշման]] || [[Տիմ Ռոբինս]],<br>[[Մերի Կրոսբի]],<br>[[Կլու Գուլագեր]],<br>[[Քետի Բոյեր]] |- | 1988 || [[Ութը խաղից դուրս են գալիս]] || Eight Men Out || George 'Buck' Weaver || [[Դրամա]], <br>[[Պատմական ֆիլմ|Պատմական]], <br>[[Սպորտային ֆիլմ|Սպորտային]] || [[Ջոն Սեյլզ]] || [[Ջեյս Ալեքսանդր]],<br>[[Գորդոն Կլեփ]],<br>[[Դոն Հարվի]],<br>[[Բիլ Իրվին]] |- | 1989 || [[Ասա ինչ-որ մի բան]] || Say Anything... || Լլոյդ Դոբլե|| [[Դրամա]], <br>[[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Քեմերոն Քրոու]] || [[Այոնի Սկայ]],<br>[[Ջոն Մահոնի]],<br>[[Լիլի Թեյլոր]],<br>[[Էմի Բրուքս]] |- | 1989 || [[Ստվեր ստեղծողները]] || Fat Man and Little Boy || Միշել Մերիման || [[Դրամա]], <br>[[Ռազմական ֆիլմ|Ռազմական]], <br>[[Կենսագրական ֆիլմ|Կենսագրական]], <br>[[Պատմական ֆիլմ|Պատմական]] || [[Ռոլանդ Ժոֆե]] || [[Պոլ Նյուման]],<br>[[Դուայտ Շուլց]],<br>[[Բոնի Բեդելիա]],<br>[[Լորա Դերն]] |- | 1989 || Էլվիսի պատմություն || Elvis Stories || Կորկի || [[Կարճամետրաժ ֆիլմ|Կարճամետրաժ]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Բեն Սթիլլեր]] || [[Ջերեմի Պիվեն]],<br>[[Ջեֆ Կան]],<br>[[Էմի Սթիլլեր]],<br>[[Գրանիվիլ’Դեննի’ Թոմպսոն]] |- | 1990 || [[Գրիֆտերները]] || The Grifters || Ռոյ Դիլոն || [[Թրիլեր]], <br>[[Դրամա]], <br>[[Քրեական ֆիլմ|Քրեական]] || [[Սթիվեն Ֆրիրզ]] || [[Անժելիկա Հյուսթոն]],<br>[[Աննետ Բենինգ]],<br>[[Ժան Մանրո]],<br>[[Ռոբերտ Վիմս]] |- | 1991 || [[Իրական գույներ]] || True Colors || Պիտեր Բարտոն || [[Դրամա]] || [[Հերբերտ Ռոս]] || [[Ջեյմս Սպեյդեր]],<br>[[Իմոջեն Ստաբբս]],<br>[[Մենդի Պետինկին]],<br>[[Ռիչարդ Ուիդմարկ]] |- | 1991 || [[Ստվերներ և մառախուղ]] || Shadows and Fog || ուսանող Ջեք || [[Թրիլեր]], <br>[[Դրամա]], <br>[[Կատակերգություն]], <br>[[Քրեական ֆիլմ|Քրեական]], <br>[[Դետեկտիվ]] || [[Վուդի Ալեն]] || [[Վուդի Ալեն]],<br>[[Միա Ֆերոու]],<br>[[Ջոն Մալկովիչ]],<br>[[Քետի Բեյթս]] |- | 1991 || [[Ճանապարհային առաքյալներ]] || Roadside Prophets || Կասպեր || [[Դրամա]], <br>[[Կատակերգություն]], <br>[[Արկածային ֆիլմ|Արկածային]] || [[Էբբի Վուլ]] || [[Ջոն Դոու]],<br>[[Դևիդ Էնտոնի Մարշալ]],<br>Ժուդիթ Թուրման,<br>[[Բիֆ Յեջեր]],<br>Սոնա Չավես |- | 1993 || [[Մարդկային սրտի քարտեզ]] || Map of the Human Heart || The Mapmaker || [[Դրամա]], <br>[[Մելոդրամա]], <br>[[Արկածային ֆիլմ|Արկածային]], <br>[[Ռազմական ֆիլմ|Ռազմական]] || [[Վինսենտ Ուորդ]] || [[Ջեյսոն Սկոթ Լի]],<br>[[Robert Joamie]],<br>[[Անն Պարիո]],<br>[[Աննի Գալիպո]],<br>[[Պատրիկ Բերգին]] |- | 1993 || [[Անվճար փողեր]] || Money for Nothing || Ջոեյ Կոյ || [[Դրամա]], <br>[[Կատակերգություն]], <br>[[Քրեական ֆիլմ|Քրեական]] || [[Ռամոն Մենենդես]] || [[Դեբի Մեյզար]],<br>[[Մայքլ Մեդսեն]],<br>[[Բենիսիո Դել Տորո]],<br>[[Մայքլ Ռապապորտ]] |- | 1993 – 2004 || [[Ֆրեյզեր (սերիալ)|Ֆրեյզեր]] || Frasier || Գրեգ (հնչյունավորում) || [[Սերիալ]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Դևիդ Լի]] <br>[[Կելսի Գրեմեր]] <br>[[Պամելա Ֆրայման]] || [[Կելսի Գրեմեր]],<br>[[Ջեյն Լիվզ]],<br>[[Դևիդ Հայդ Պիրս]],<br>[[Պերի Գիլպին]],<br>[[Ջոն Մահոնի]] |- | 1994 || [[Փամփուշտներ Բրոդվեյի վրայով]] || Bullets Over Broadway || Դևիդ Շեյնe || [[Դրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Վուդի Ալեն]] || [[Դայեն Ուիսթ]],<br>[[Ջենիֆեր Տիլի]],<br>[[Չազ Պալմինտերի]],<br>[[Մերի-Լուիզ Փարկեր]] |- | 1994 || [[Ճանապարհ դեպի Վելվիլ]] || The Road to Wellville || Չառլզ Օսինգ || [[Դրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Ալան Փարկեր]] || [[Էնտոնի Հոպկինս]],<br>[[Բրիջիտ Ֆոնդա]],<br>[[Մեթյու Բրոդերիկ]],<br>[[Դենա Կարվի]] |- | 1994 || [[Թափառողը (ֆիլմ, 1994)|Թափառողը]] || Floundering || ՋիՍի || [[Կատակերգություն]] || [[Փիթեր ՄակԿարտի]] || [[Ջեյմս ԼեԳրո]],<br>[[Շակա]],<br>[[Զանդեր Շլոս]],<br>[[Նինա Սեմաշկո]] |- | 1996 || [[Քաղաքապետարան (ֆիլմ, 1996)|Քաղաքապետարան]] || City Hall || մայոր Քևին Կալհոուն || [[Թրիլեր]], <br>[[Դրամա]] || [[Հարոլդ Բեքեր]] || [[Ալ Պաչինո]],<br>[[Բրիջիտ Ֆոնդա]],<br>[[Դեննի Այելո]],<br>[[Մարտին Լանդաու]] |- | 1997 || [[Սպանություն Գրոս Փոինտում]] || Grosse Pointe Blank || Մարտին Քյու. Բլանկ || [[Մարտաֆիլմ|Մարտական]], <br>[[Թրիլեր]], <br>[[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]], <br>[[Քրեական ֆիլմ|Քրեական]] || [[Ջորջ Էրմիտաժ]] || [[Միննի Դրայվեր]],<br>[[Ալան Արկին]],<br>[[Դեն Էյկրոյդ]] |- | 1997 || [[Օդային բանտ]] || Con Air || ԱՄՆ-ի մարշալ Վինս Լարկին || [[Մարտաֆիլմ|Մարտական]], <br>[[Թրիլեր]], <br>[[Քրեական ֆիլմ|Քրեական]] || [[Սայմոն Ուեսթ]] || [[Նիկոլաս Քեյջ]],<br>[[Ջոն Մալկովիչ]],<br>[[Վինգ Ռեյմս]],<br>[[Մայկելտի Ուիլյամսոն]] |- | 1997 || Իսթվուդն Իսթվուդի մասին || Eastwood on Eastwood || պատմող || [[Փաստագրական ֆիլմ|Փաստագրական]], <br>[[Կենսագրական ֆիլմ|Կենսագրական]] || [[Ռիչարդ Շիկել]] || [[Քլինտ Իսթվուդ]] |- | 1997 || [[Անաստասիա (մուլտֆիլմ)|Անաստասիա]] || Anastasia || Դիմիտրի (հնչյունավորում) || [[Մուլտիպլիկացիա|Մուլտֆիլմ]], <br>[[Երաժշտական ֆիլմ|Երաժշտական]], <br>[[Ֆենտեզի]], <br>[[Դրամա]], <br>[[Արկածային ֆիլմ|Արկածային]], <br>[[Ընտանեկան ֆիլմ|Ընտանեկան]] || [[Դոն Բլուտ]] <br>[[Գարի Գոլդման]] || [[Մեգ Ռայան]],<br>[[Կելսի Գրեմեր]],<br>[[Քրիստոֆեր Լլոյդ]],<br>[[Խենկ Ազարիա]] |- | 1997 || [[Կեսգիշերը բարու և չարի այգում]] || Midnight in the Garden of Good and Evil || Ջոն Կելսո || [[Թրիլեր]], <br>[[Դրամա]], <br>[[Կատակերգություն]], <br>[[Քրեական ֆիլմ|Քրեական]], <br>[[Դետեկտիվ]] || [[Քլինտ Իսթվուդ]] || [[Քևին Սպեյսի]],<br>[[Ջեք Թոմփսոն]],<br>[[Իրմա Պ. Հոլ]],<br>[[Ջուդ Լոու]] |- | 1997 || [[Դժոխային տաքսի]] || Chicago Cab || սարսափելի մարդ || [[Դրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Մերի Ցիբուլսկի]] <br>[[Ջոն Տինտորի]] || [[Ջիլիան Անդերսոն]],<br>[[Ջոն Սի Ռայլի]],<br>[[Ջուլիաննա Մուր]],<br>[[Լորի Մետկաֆ]] |- | 1998 || [[Ամեն ինչ հորս մասին]] || This Is My Father || Էդի Շարպ || [[Դրամա]], <br>[[Մելոդրամա]] || [[Պոլ Քուին]] || [[Ջեյմս Կաան]],<br>[[Ջեյկոբ Տիրնի]],<br>[[Կոլմ Մինի]],<br>Մորիա Դիդի,<br>[[Սյուզեն Ալմգրեն]] |- | 1998 || [[Тонкая красная линия]] || The Thin Red Line || Capt. John Gaff || [[Դրամա]], <br>[[Ռազմական ֆիլմ|Ռազմական]] || [[Տերենս Մալիկ]] || [[Շոն Պենն]],<br>[[Ջեյմս Կևիզել]],<br>[[Բեն Չապլին]],<br>[[Նիկ Նոլտի]],<br>[[Էդրիան Բրոուդի]] |- | 1999 || [[Ջեք Բուլ]] || The Jack Bull || Միռլ Ռեդինգ || [[Վեստեռն]] || [[Ջոն Բեդեմ]] || [[Ջոն Գուդմեն]],<br>[[Լ. Կ. Ջոնս]],<br>[[Միրանդա Օթո]],<br>[[Ջոն Կ. ՄակԳինլի]] |- | 1999 || [[Ղեկավարելով թռիչքները]] || Pushing Tin || Նիկ Ֆալզոն || [[Դրամա]], <br>[[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Մայկ Նյուել]] || [[Բիլի Բոբ Տորնտոն]],<br>[[Քեյթ Բլանշեթ]],<br>[[Անջելինա Ջոլի]],<br>[[Ջեյք Ուեբեր]] |- | 1999 || [[Օրորոցը կօրորվի]] || Cradle Will Rock || Նելսոն Ռոքֆելեր || [[Դրամա]] || [[Տիմ Ռոբբինս]] || [[Հենկ Ազարիա]],<br>[[Ռուբեն Բլադես]],<br>[[Կերի Էլվիս]] |- | 1999 || [[Լինելով Ջոն Մալկովիչ]] || Being John Malkovich || Կրեգ Շվարց || [[Ֆենտեզի]], <br>[[Դրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Սպայկ Ջոնզ]] || [[Քեմերոն Դիաս]],<br>[[Քեթրին Կիներ]],<br>[[Ջոն Մալկովիչ]],<br>[[Նեդ Բելամի]] |- | 2000 || [[Բարձրագւոյն հավատարմություն]] || High Fidelity || Rob Gordon || [[Դրամա]], <br>[[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]], <br>[[музыка]] || [[Սթիվեն Ֆրիրզ]] || [[Ջեք Բլեք]],<br>[[Լիզա Բոնե]],<br>[[Ջոել Կարտեր]] |- | 2001 || [[Ամերիկայի սիրելիները]] || America's Sweethearts || Էդի Թոմաս || [[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Ջո Ռոտ]] || [[Ջուլիա Ռոբերտս]],<br>[[Քեթրին Զետա-Ջոնս]],<br>[[Բիլի Քրիստալ]],<br>[[Հենկ Ազարիա]] |- | 2001 || [[Կանխազգացում (ֆիլմ)|Կանխազգացում]] || Serendipity || Ջոնաթան Թրեյգեր || [[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Փիթեր Չելսոմ]] || [[Քեյթ Բեքինսեյլ]],<br>[[Ջերեմի Պիվեն]],<br>[[Բրիջետ Մոյնեհեն]],<br>[[Յուջին Լևի]] |- | 2002 || [[Մաքս (ֆիլմ, 2002)|Մաքս]] || Max || Մաքս Ռոտման || [[Դրամա]], <br>[[Ռազմական ֆիլմ|Ռազմական]] || [[Մեննո Մեյես]] || [[Նոա Թեյլոր]],<br>[[Լիլի Սոբեսկի]],<br>[[Մոլի Փարկեր]],<br>[[Ուլրիխ Թոմսեն]] |- | 2003 || [[Իդենտիֆիկացում (ֆիլմ, 2003)|Իդենտիֆիկացում]] || Identity || Էդ || [[Թրիլեր]], <br>[[Դետեկտիվ]] || [[Ջեյմս Մենգոլդ]] || [[Ռեյ Լիոթա]],<br>[[Ամանդա Փիթ]],<br>[[Ջոն Հոուքս]],<br>[[Ալֆրեդ Մոլինա]] |- | 2003 || [[Վարկած փողի դիմաց]] || Runaway Jury || Նիկոլաս Իստեր || [[Թրիլեր]], <br>[[Դրամա]] || [[Գերի Ֆլեդեր]] || [[Ջին Հեկմեն]],<br>[[Դասթին Հոֆման]],<br>[[Ռեյչել Ուայզ]],<br>[[Բրյուս Դևիսոն]] |- | 2005 || [[Սերը շների նկատմամբ պարտադիր է]] || Must Love Dogs || Ջեյք || [[Մելոդրամա]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Գարի Դևիդ Գոլդբերգ]] || [[Դայան Լեյն]],<br>[[Էլիզաբեթ Պերկինս]],<br>[[Քրիստոֆեր Պլամեր]],<br>[[Դերմոտ Մալրունի]] |- | 2005 || [[Սառցե բերք]] || The Ice Harvest || Չառլի || [[Թրիլեր]], <br>[[Դրամա]], <br>[[Կատակերգություն]], <br>[[Քրեական ֆիլմ|Քրեական]] || [[Հարոլդ Ռեմիս]] || [[Բիլի Բոբ Տորնտոն]],<br>[[Լարա Ֆիլիպս]],<br>[[Բիլ Նոուբլ]],<br>[[Բրեդ Սմիթ]] |- | 2005 || [[Պայմանագիր (ֆիլմ, 2005)|Պայմանագիր]] || The Contract || Ռեյ Կին || [[Թրիլեր]], <br>[[Դրամա]], <br>[[Քրեական ֆիլմ|Քրեական]] || [[Բրյուս Բերեսֆորդ]] || [[Մորգան Ֆրիման]],<br>[[Ջեմի Անդերսոն]],<br>[[Էլիս Կրայջ]],<br>[[Մեգան Դոդս]] |- | 2007 || [[Գրեյսն այլևս մեր հետ չէ]] || Grace Is Gone || Ստենլի Ֆիլիպս || [[Դրամա]] || [[Ջեյմս Ս. Ստրաուզ]] || [[Էմիլի Չերչիլ]],<br>[[Ռեբեքա Սպենս]],<br>[[Ջենիֆեր Տայլեր]],<br>[[Սյուզեն Մեսինգ]] |- | 2007 || [[1408 (ֆիլմ)|1408]] || 1408 || Մայք Էլսին || [[Սարսափ ֆիլմ|Սարսափ]], <br>[[Թրիլեր]] || [[Միկաել Հոֆսթրյոմ]] || [[Սեմյուել Լ. Ջեքսոն]],<br>[[Մերի ՄակԿորմակ]],<br>[[Թոնի Շելուբ]],<br>[[Պոլ Բիրչարդ]] |- | 2007 || [[Երեխան Մարսից]] || Martian Child || Դավիդ || [[Դրամա]], <br>[[Ընտանեկան ֆիլմ|Ընտանեկան]] || [[Մեննո Մեյես]] || [[Բոբի Կոուլմեն]],<br>[[Ամանդա Փիթ]],<br>[[Սոֆի Օկոնեդո]] |- | 2008 || [[Պատերազմ, կազմակերպություն]] || War, Inc. || Հաուզեր || [[Մարտաֆիլմ|Մարտական]], <br>[[Թրիլեր]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Ջոշուա Սեֆտել]] || [[Հիլարի Դաֆ]],<br>[[Մարիսա Թոմեյ]],<br>[[Դեն Էյկրոյդ]] |- | 2008 || [[Իգոր (մուլտֆիլմ)|Իգոր]] || Igor || Իգոր (հնչյունավորում) || [[Մուլտիպլիկացիա|Մուլտֆիլմ]], <br>[[Ֆենտեզի]], <br>[[Կատակերգություն]], <br>[[Ընտանեկան ֆիլմ|Ընտանեկան]] || [[Էնթոնի Լեոնդիս]] || [[Սթիվ Բուշեմի]],<br>[[Շոն Հեյս]],<br>[[Մոլի Շեննոն]],<br>[[Մայլին Կլաս]] |- | 2009 || [[2012 (ֆիլմ)|2012]] || 2012 || Ջեքսոն Կուրտիս || [[Ֆանտաստիկ ֆիլմ|Ֆանտաստիկ]], <br>[[Մարտաֆիլմ|Մարտական]], <br>[[Թրիլեր]], <br>[[Դրամա]], <br>[[Արկածային ֆիլմ|Արկածային]] || [[Ռոլանդ Էմերիխ]] || [[Ամանդա Փիթ]],<br>[[Չիվետել Էջիոֆոր]],<br>[[Տենդի Նյուտոն]],<br>[[Օլիվեր Պլաթ]] |- | 2010 || [[Ժամանակի մեքենան ջակուզիի մեջ]] || Hot Tub Time Machine || Ադամ || [[Ֆանտաստիկ ֆիլմ|Ֆանտաստիկ]], <br>[[Կատակերգություն]] || [[Սթիվ Պինկ]] || [[Կլարկ Դյուկ]],<br>[[Կրեյգ Ռոբինսոն]],<br>[[Ռոբ Կորդրի]],<br>[[Սեբասթիան Ստեն]] |- | 2010 || [[Շանհայ (ֆիլմ, 2010)|Շանհայ]] || Shanghai || Պոլ Սոամե || [[Թրիլեր]], <br>[[Դրամա]], <br>[[Մելոդրամա]], <br>[[Դետեկտիվ]], <br>[[Ռազմական ֆիլմ|Ռազմական]] || [[Միկաել Հոֆսթրյոմ]] || [[Գուն Լի]],<br>[[Չոու Յուն Ֆատ]],<br>[[Դևիդ Մորս]],<br>[[Քեն Վատանաբե]] |- | 2011 || [[Գործարան (ֆիլմ, 2011)|Գործարան]] || The Factory || Մայք Ֆլետչեր || [[Թրիլեր]], <br>[[Քրեական ֆիլմ|Քրեական]], <br>[[Դետեկտիվ]] || [[Մորգան Օ’Նիլ]] || [[Ջենիֆեր Կարպենտեր]],<br>[[Մեյ Ուիտման]],<br>[[Մայքլ Տրևինո]],<br>[[Դալաս Ռոբերտս]] |- | 2012 || [[Ագռավ (ֆիլմ, 2012)|Ագռավ]] || The Raven || Էդգար Ալան Պո || [[Թրիլեր]], <br>[[Դետեկտիվ]] || [[Ջեյմս ՄակՏիգ]] || [[Լյուկ Էվանս]],<br>[[Էլիս Իվ]],<br>[[Բրենդեն Գլիսոն]],<br>[[Քևին ՄակՆելի]] |- | 2012 || [[Թերթավաճառ տղան]] || The Paperboy || Հիալարի Վան Ուեթեր || [[Թրիլեր]] || [[Լի Դենիելս]] || [[Մեթյու Մակքոնահի]],<br>[[Զակ Էֆրոն]],<br>[[Նիկոլ Քիդման]],<br>[[Մեյսի Գրեյ]] |- | 2012 || Ուրախազավր Ռեքս || Partysaurus Rex || (հնչյունավորում) || [[Կարճամետրաժ ֆիլմ|Կարճամետրաժ]], <br>[[Մուլտիպլիկացիա|Մուլտֆիլմ]], <br>[[Կատակերգություն]], <br>[[Ընտանեկան ֆիլմ|Ընտանեկան]] || [[Մարկ Ա. Ուոլշ]] || [[Ուոլես Շոուն]],<br>[[Թոմ Հենքս]],<br>[[Տիմ Ալեն]],<br>[[Տիմոտի Դալտոն]] |- | 2012 || [[Թվային հեռուստատեսություն (ֆիլմ, 2012)|Թվային հեռուստատեսություն]] || The Numbers Station || Էմերսոն || [[Թրիլեր]] || [[Կասպեր Բարֆոեդ]] || [[Մալին Ակերման]],<br>[[Լիամ Կաննինգեմ]],<br>[[Հաննա Մյուրեյ]],<br>[[Լյուսի Գրիֆիտս]] |- | 2013 || [[Սառած հող]] || The Frozen Ground || Ռոբերտ Հանսեն || [[Թրիլեր]] || [[Սքոթ Ուոլկեր]] || [[Նիկոլաս քեյջ]],<br>[[Ֆիֆտի Սենտ]],<br>[[Վանեսա Էնն Հաջենս]],<br>[[Ռադա Միտչել]] |- | 2013 || Մենք կենդանիներ չենք || No somos animales || Տոնի || [[Կատակերգություն]] || [[Ալեխանդրո Ագրեսթի]] || [[Պոլ Հիփ]],<br>[[Լյուցիա Զոլա]],<br>[[Ալեխանդրո Ագրեսթի]],<br>[[Հուանա Վյալե]] |- | 2013 || Մեծահասակ աշխարհ || Adult World || Ռետ Բիլինգս || [[Կատակերգություն]] || [[Սքոթ Կոֆի]] || [[Էմմա Ռոբերտս]],<br>[[Արմանդո Ռիսկո]],<br>[[Շեննոն Մարի Վուդվորդ]],<br>[[Քրիս Ռիգգի]] |- | 2013 || Ծառայապետ || The Butler || Ռիչարդ Նիքսոն || [[Դրամա]] || [[Լի Դենիելս]] || [[Ալեքս Պեթիֆեր]],<br>[[Ռոբին Ուիլյամս]],<br>[[Ալան Ռիկման]],<br>[[Ջեյմս Մարսդեն]] |- | 2013 || Մոթել || Motel || Ջեք || [[Թրիլեր]], <br>[[Քրեական ֆիլմ|Քրեական]] || Դավիդ Գրովից || [[Ռոբերտ Դե Նիրո]],<br>[[Դոմինիկ Պյորսել]],<br>[[Քրիսպին Գլովեր]],<br>[[Մարտին Կլեբե]] |- | 2013 || Ձառավոր վերջաբան || Grand Piano || || [[Թրիլեր]] || [[Էուջենիո Միրա]] || [[Էլայջա Վուդ]],<br>[[Կերի Բիշե]],<br>[[Ալեն Լիչ]],<br>[[Տեմսին Էգերտոն]] |- | || Օդային տարածություն || Airspace || (ասեկոսեներ) || [[Մարտաֆիլմ|Մարտական]], <br>[[Թրիլեր]], <br>[[Դրամա]] || || |} === Պրոդյուսեր === {| class="wikitable sortable" |- !Թիվ !! Ֆիլմի անուն !! Բնօրինակի անվանումը |- | 1997 || Սպանություն Գրոս Փոինտում || Grosse Pointe Blank |- | 1997 || Դժոխային տաքսի || Chicago Cab |- | 1999 || Ջեք Բուլ || The Jack Bull |- | 2000 || Բարձրագույն հավատ || High Fidelity |- | 2002 || Երբեք դուրս մի արի նավակի միջից || Never Get Outta the Boat |- | 2002 || Մաքս || Max |- | 2007 || Գրեյսն այլևս մեր հետ չէ || Grace Is Gone |- | 2008 || Լայնամասշտաբ խաղ || War, Inc. |- | 2010 || Ժամանակի մեքենան ջակուզիի մեջ || Hot Tub Time Machine |- | 2013 || || No somos animales |} === Սցենարիստ === {| class="wikitable sortable" |- !Թիվ !! Ֆիլմի անուն !! Բնօրինակի անվանումը |- | 1994 || Թափառողը || Floundering |- | 1997 || Սպանություն Գրոս Փոինտում || Grosse Pointe Blank |- | 2000 || Բարձրագույն հավատ || High Fidelity |- | 2008 || Լայնամասշտաբ խաղ || War, Inc. |- | 2013 || || No somos animales |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *Barnes, Henry [http://www.theguardian.com/film/2014/sep/25/john-cusack-hollywood-maps-to-the-stars-interview John Cusack: ‘Hollywood is a whorehouse and people go mad’] ''[[The Guardian]]'', 26 September 2014. Accessed 27 February 2015 *Robinson, Tasha [http://www.avclub.com/articles/john-cusack,14181/ Onion A.V. Club interview], November 27, 2007 *{{IMDb name|0000131}} *{{Twitter|johncusack}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քյուսաք, Ջոն}} [[Կատեգորիա:1966 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բլոգերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոսցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստապրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացիներ իռլանդական սերմամբ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հունիսի 28 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Նյու Յորքի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Հակապատերազմական ակտիվիստներ]] fe53zodwwvdsb2hqtcfrpjkxt22tm5i 0 82295 10722312 9825265 2026-04-08T17:35:42Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ]] 10722312 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան }} '''Ջոն Վոյթ''' ({{lang-en|Jon Voight}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի դերասան։ Հայտնի դերասանուհի [[Անջելինա Ջոլի]]ի հայրը<ref>{{Cite episode |title=Angelina Jolie on her father |url=http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=7389734n&tag=segementExtraScroller;housing |access-date=2017 թ․ հունիսի 19 |series=[[60 Minutes]] |network=[[CBS]] |airdate=նոյեմբերի 27, 2011 |archivedate=2011 թ․ դեկտեմբերի 19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111219071637/http://www.cbsnews.com/video/watch/?id=7389734n&tag=segementExtraScroller;housing |credits=Presenter: Bob Simon |url-status=dead}}</ref>։ == Կենսագրություն և կարիերա == Ջոն Վոյթը (իսկական անուն ազգանունը՝ Ջոնաթան Վինսենթ Վոյթ) ծնվել է 1938 թվականին ԱՄՆ-ում, Նյու Յորք նահագի Յոնկերս քաղաքում։ Սովորել է Վաշինգտոնի կաթոլիկ համալսարանում գեղեցիկ արվեստների ֆակուլտետում։ [[1960]] թվականին համալասարանը ավարտելուց հետո ընդունվում է [[Նյու Յորք]]ի «Neighborhood Playhouse» դպրոց ստուդիան։ Կարիերայի սկզբում նկարահանվել է մյուզքիլներում, խաղացել թատրոնում, նկարահանվել հեռուստատեսությունում։ [[1967]] թ. պարգևատրվել է «Աշխարհի Թատրոն» մրցանակով Թոնի Գիլրոյի «Այս սեզոնի այս ամառը» պիեսի համար։ Դրանից հետո նրան հրավիրել են հեռուստատեսություն, որտեղ նա մեծ ճանաչում է բերում, նկարահանվելով «Մերկ քաղաք» և «Պահապանները» սերիալներում։ Կինոյում նորամուտը կայացել է [[1967]] թ. և արդեն 2 տարի անց «Կեսգիշերային կովբոյ» ֆիլմում խաղացած դերի համար ստանում է մի շարք հեղինակավոր մրցանակներ, իսկ [[1978]] թ. «Վերադարձ տուն» ֆիլմի համար ստանում է «Օսկար»։ Ջոն Վոյթը 2 անգամ ամուսնացած է եղել, [[1962]] թվականին Լաուրի Պիտերսի հետ, ամուսնալուծվել է 1967 թվականին։ Երկրորդ անգամ ամուսնացել Մարշելին Բերտրանի հետ [[1971]] թվականին և միասին ապրել են մինչև [[1978]] թվականը։ Երկրորդ ամուսնությունից ունեցել է 1 տղա և 1 աղջիկ, դերասան, պրոդյուսեր Ջեյմս Հեվեն և Հոլիվուդյան գերաստղ Անջելինա Ջոլի։ == Ֆիլմագրություն == Խաղացել է 60-ից ավելի ֆիլմերում, որոնցից են {|border="2" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #ffffff; border: 1px #DCDCDC solid; border-collapse: collapse; font-size: 100%;" |- !տարի!! ֆիլմ !! բնօրինակ անվանում !! դեր |- | 2008 || «Հպարտություն և փառք» || ''Pride and Glory'' || Ֆրենսիս Թերնի |- |rowspan="4" valign="center" | 2007 || || ''The Uninvited'' || Բոնիլլա |- | «Ազգի գանձերը. Գաղտնիքների գիրքը» || ''National Treasure: Book of Secrets'' || Պատրիկ Գեյթս |- | «Բրաթց» || ''Bratz'' || |- | «Տրանսֆորմերները» || ''Transformers'' || Ջոն Քելլեր |- |rowspan="2" valign="center" | 2006 || «Սեպտեմբերյան առավոտ» || ''September Dawn'' || Ջեյկոբ Սամուելսոն |- | «Խաղ ուրիշի կանոններով» || ''Glory Road'' || Ադոլֆ Ռապ |- | 2005 || «Հովհաննես Պողոս II Պապ» || ''Pope John Paul II'' || Պապ Հովհաննես Պողոս II/Արքա Վոյթիլա |- |rowspan="5" valign="center" | 2004 || «Հինգ հոգի, ում կհանդիպես երկնքում» || ''The Five People You Meet in Heaven'' || Էդվարդ «Էդդի» |- | «Ազգի գանձերը» || ''National Treasure'' || Պատրիկ Գեյթս |- | Սուպերերեխաները || ''SuperBabies: Baby Geniuses 2'' || Բիլլ Բիսկան/Քեյն |- | «Մանջուրական թեկնածուն» || ''The Manchurian Candidate'' || սենատոր Թոմաս Ջորդան |- | «Շուն կարատեիստը» || ''The Karate Dog'' || Համիլտոն Քեյջ |- |rowspan="1" valign="center" | 2003 || «Գանձ» || ''Holes'' || Մարիոն Սևիլլո |- |rowspan="6" valign="center" | 2001 || «Ալի» || ''Ali'' || Հովարդ Քոսել |- | «Ապստամբություն» || ''Uprising'' || Գուրգեն Ստրուպ |- | «Ջեքը և բակլայի ծառը. Ճշմարտանման պատմություն» || ''Jack and the Beanstalk: The Real Story'' || Սիգգի |- | «Օրինակելի արուն» || ''Zoolander'' || Լարրի Զուլանդեր |- | «Լարա Քրոֆթ. Գերեզմանների հափշտակողը» || ''Lara Croft: Tomb Raider'' || Լորդ Ռիչարդ Քրոֆթ |- | «Պեռլ Հարբոր» || ''Pearl Harbor'' || նախագահ Ֆրանկլին Ռուզվելտ |- |rowspan="4" valign="center" | 1999 || |- | «Ֆլանդրյան շունը» || ''A Dog of Flanders'' || Միշել Լա Գրանդ |- | «Նոյի տապանը» || ''Noah’s Ark'' || Նոյ |- | «Ուսանողական թիմ» || ''Varsity Blues'' || մարզիչ Բադ Քիլմեր |- |rowspan="3" valign="center" | 1998 || «Պետության թշնամին» || ''Enemy of the State'' || Թոմաս Բրայան Ռեյնոլդս |- | «Գեներալ» || ''The General'' || Նեդ Քեննի |- | «Միջնորդը» || ''The Fixer'' || Ջեք Քիլլորան |- |rowspan="6" valign="center" | 1997 || «Տղաները մնում են տղաներ» || ''Boys Will Be Boys'' || Պալլադինո |- | «Բարեգործը» || ''The Rainmaker'' || Լեո Ֆ. Դրամոնդ |- | «Առավել վտանգավոր հանցագործ» || ''Most Wanted'' || գեներալ Ադամ Վուդվարդ |- | «Շրջադարձ» || ''U Turn'' || Բլինդ Ման |- | «Անակոնդա» || ''Anaconda'' || Պոլ Սարոն |- | «Ռոուզվուդ» || ''Rosewood'' || Ջոն Ռայթ |- | 1996 || «Առաքելությունն անիրագործելի է» || ''Mission: Impossible'' || Ջիմ Ֆելպս |- |rowspan="3" valign="center" | 1995 || «Անագե զինվորիկը» || ''The Tin Soldier'' || Յարիկ |- | «[[Տապ (ֆիլմ, 1995)|Տապ]]» || ''Heat'' || Նեյթ |- | «Կովբոյը կալանքի տակ» || ''Convict Cowboy'' || Ռու Վեստոն |- | 1993 || «Վերադարձ դեպի Լոնսամ Դավ» || ''Return to Lonesome Dove'' || Վուդրո Սելլ |- |rowspan="2" valign="center" | 1992 || «Ծիածանի ռազմիկը» || ''The Rainbow Warrior'' || Պիտեր Ուիլկոքս |- | «Վերջինը ցեղից» || ''The Last of His Tribe'' || պրոֆեսոր Ալֆրեդ Քրոբեր |- | 1991 || «Չեռնոբիլ. Վերջին զգուշացում» || ''Чернобыль: Последнее предупреждение'' || դոկտոր Ռոբերտ Գեյլ |- | 1989 || «Հավերժություն» || ''Eternity'' || Էդվարդ, Ջեյմս |- | 1986 || «Անապատի ծաղիկը» || ''Desert Bloom'' || Ջեք Քիսմոր |- | 1985 || «Փախստական գնացքը» || ''Runaway Train'' || Օսկար «Մաննի» Մանհեյմ |- | 1983 || «Սեղան հինգ հոգու համար» || ''Table for Five'' || Ջ. Պ. Տաննեն |- | 1982 || «Ելքի որոնումներում» || ''Lookin' to Get Out'' || Ալեքս Կովաչ |- | 1979 || «Չեմպիոն» || ''The Champ'' || |- | 1978 || «Վերադարձ տուն»|| ''Coming Home'' || Լյուկ Մարտին |- | 1975 || «Խաղի վերջը» || End of the Game || |- | 1972 || «Ազատում» || ''Deliverance'' || Էդ |- | 1970 || «Որս-22» || Catch-22 || լեյտենանտ Միլո Մինդերբինդեր |- | 1969 || «[[Կեսգիշերային կովբոյը]]» || Midnight Cowboy || Ջո Բաք |- | 1967 || «Անվախ Ֆրենկը» || || |} == Մրցանակներ == Ընդհանուր թվով ստացել է մոտ 20 մրցանակ, ներկայացված է եղել ևս 20-ի, որոնց թվում * 1 անգամ ստացել է [[Օսկար]] [[Օսկար լավագույն դերասանի համար|Լավագույն դերասան]] անվանակարգում<ref>https://www.oscars.org/oscars/ceremonies/1979</ref>, ներկայացված է եղել ևս 3 անգամ * 9 անգամ ներկայացվել է [[Ոսկե Գլոբուս]]ի, ստացել 3-ը * 1 անգամ ստացել է [[Կաննի կինոփառատոն]]ի մրցանակ * 1 [[BAFTA]] * 2 անգամ ներկայացվել է [[Էմմի (մրցանակ)|Էմմիի]] և այլն։ 5 անգամ ներկայացվել է նաև [[Ոսկե Ազնվամորի]] հակամրցանակի։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Օսկար լավագույն դերասանի համար}} {{DEFAULTSORT:Վոյթ, Ջոն}} [[Կատեգորիա:1938 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:BAFTA մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կատակերգուներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հակակոմունիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Դեկտեմբերի 29 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Լավագույն դերասան Օսկարի մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան դերասաններ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ]] c7szfviz87y81ycopm4zm6lhi1fya0j 0 93905 10722382 10447934 2026-04-08T21:08:48Z Սահակ 24 /* Աղբյուրներ */ 10722382 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կառույց}} '''Հաղթական կամար'''<ref>[http://nayiri.com/imagedDictionaryBrowser.jsp?dictionaryId=37&query=триумфальный Триумфальная арка - Հաղթական կամար («Ռուս-հայերեն բառարանում»)].</ref> ({{lang-fr|Arc de Triomphe de l'Étoile}}), [[Փարիզ]]ի ամենահայտնի հուշարձաններից մեկը։ Այն գտնվում է Շառլ դը Գոլի հրապարակում ({{lang-fr|Place de l'Étoile}})։ Հուշարձանը կառուցվել է ի պատիվ Հեղափոխության և Նապոլեոնական պատերազմներում տարած հաղթանակների, 1806-1836 թվականներին, ճարտարապետ՝ [[Ժան Ֆրանսուա Շալգրեն]]<ref>{{Cite web |last=vazha |title=Продолжение знакомства с Парижем (Париж, Франция) |url=http://turbina.ru/guide/Parizh-Frantsiya-118086/Zametki/Prodolzhenie-znakomstva-s-Parizhem-75013/photo1972870/ |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 13}}</ref>։ [[Պատկեր:Arc de Triomphe de l'Etoile - Projet Chalgrin - 02.jpg|center|thumb|350px|Շալգրենի կատարած Հաղթակամարի գծագիրը]] == Հաղթանակի ճանապարհ == [[Լյուդովիկոս XIV]]-ի օրոք [[Ելիսեյան դաշտեր]]ից ձգվող ճանապարհը միացնում էր երկու թագավորական նստավայրերը՝ [[Լուվր]]ի և [[Վերսալ]]ի պալատները։ Այդ ճանապարհը անվանել են Հաղթանակի ճանապարհ։ [[Ելիսեյան դաշտեր]]ի վերջնամասում կառուցվում է հնգաձև հրապարակ,որտեղից սկիզբ է առել հինգ ճանապարհներ։ Հրապարակը նմանվում էր աստղի և նրան անվանել են Աստղի հրապարակ։ Հետագայում ճանապարհներին ավելանում են ևս յոթ ճանապարհ, և այն ստանում է տասներկու ճառագայթ-պողոտա անվանումը<ref>{{Cite web |last=Yonya |title=Париж - Елисейские Поля, квартал Инвалидов и Эйфелевой башни |url=http://mirchudes.net/cities/1064-paris.html |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 13}}</ref>։ 1970 թվականին [[Ֆրանսիա]]յի նախկին նախագահ [[Շառլ դը Գոլ]]ի մահից հետո հրապարակը վերաանվանվում է նրա անվամբ՝ [[Շառլ դը Գոլ]]ի հրապարակ։ Հենց այդ տասներկու ճանապարհների կենտրոնում է գտնվում Հաղթական կամարը<ref>{{Cite web |title=Площадь Шарля де Голля в Париже |url=http://www.parisinfo.ru/plowadi-i-fontany-parizha/plowad-sharlja-de-gollja.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160429112618/http://www.parisinfo.ru/plowadi-i-fontany-parizha/plowad-sharlja-de-gollja.html |archive-date=2016 թ․ ապրիլի 29 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 13 |website=www.parisinfo.ru}}</ref>։ [[Պատկեր:Paris - Orthophotographie - 2018 - Place Charles-de-Gaulle 02.jpg|center|thumb|350px|Հաղթական կամարի տեսքը վերևից]] == Պատմություն == [[1805]] թվականին [[Աուստեռլիցի ճակատամարտ]]ում [[Նապոլեոն Բոնապարտ]]ի բանակը հաղթում է ռուս-ավստրիական բանակին։ Ճակատամարտը հայտնի է նաև «3 կայսրերի ճակատամարտ» անվամբ<ref>{{Cite web |title=Подробный конспект. Война 1805 года. Аустерлицкая операция: Леер Генрих Антонович — Алфавитный каталог — Электронная библиотека Руниверс |url=http://www.runivers.ru/lib/book3146/10053/ |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 13 |website=www.runivers.ru}}</ref>։ Ի պատիվ հաղթանակ տարած բանակին [[Նապոլեոն Բոնապարտ]]ը հրամայում է Շայո բլրի վրա կառուցել հաղթակամար։ Կառույցի նախագծերը սկզբնական շրջանում մի քանիսն էին,որոնցից մեկը իրենից ներկայացնում էր քարե մեծ փիղ՝ որի ներսում պետք է լիներ Նապոլեոնի հաղթանակներին նվիրված թանգարան<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ մայիսի 20 |title=Триумфальная арка в Париже считается символом города |url=http://parisweb.ru/dostoprimechatelnosti/triumfalnaya-arka.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160828080345/http://parisweb.ru/dostoprimechatelnosti/triumfalnaya-arka.html |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 28 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 13 |language=ru-RU}}</ref>։ Սակայն հաղթակամարի նախատիպ է դառնում Հռոմեական հրապարակի մուտքի մոտ կառուցած [[Տիտոսի հաղթակամար|Տիտոսի մարմարե Հաղթակամարը]] (մ․թ․ [[81]] թվական)։ [[Պատկեր:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|center|thumb|350px|Աուստեռլիցի ճակատամարտ]] {{Clear}} Փարիզի հաղթակամարի ճարտարապետը եղել է Ժան Ֆրանսուա Շալգրենը։ Շինարարական աշխատանքները սկսվել են 1806 թվականին և ավարտվել 1836 թվականին։ Կամարի բարձրությունը 49,51 մետր է, լայնությունը 44,82 մետր, իսկ սյուների բարձրությունը՝ 29,19 մետր։ Կամարը զարդանախշված է չորս հիմնական քանդակային խմբերով՝ «Հաղթանակ 1810թ.», «[[Մարսելյեզ]]», «Խաղաղություն», «Դիմադրություն 1814թ.»: <center> <gallery mode="packed" heights="240"> Paris July 2011-16a.jpg|«[[Մարսելյեզ]]» Paris July 2011-17a.jpg|«Հաղթանակ 1810թ.» Paris July 2011-15a.jpg|«Դիմադրություն 1814թ.» Antoine Étex, Der Friede von 1815, Halbrelief, Arc de Triomphe, Paris.jpg|«Խաղաղություն 1815թ.» </gallery> </center> Դրանից բացի կամարի վրա զետեղված են 128 ճակատամարտերի հարթաքանդակներ՝ «Աուստերլից»,«Աբուկիրի հաղթանակը», «Անցումը Արկոլ կամրջով», «Ժեմապեի ճակատամարտը», «Փառավոր բանակի քայլերթը», «Ալեքսանդրիայի նվաճումը» և այլն։ Կամարի սյուների վրա գրված են 558 ֆրանսիացի սպաների անուններ։ <center> <gallery mode="packed" heights="140"> Paris Arc de Triomphe inscriptions 2.jpg|Հյուսիսային սյուն Paris Arc de Triomphe inscriptions 3.jpg|Արևելյան սյուն Paris Arc de Triomphe inscriptions 7.jpg|Հարավային սյուն Paris Arc de Triomphe inscriptions 6.jpg|Արևմտյան սյուն </gallery> </center> Կամարի շուրջը տեղակայված գրանիտե հարյուր թումբերը պատրաստված են ի պատիվ Նապոլեոնի երկրորդ գահակալության հարյուր օրերի։ Թումբերը իրար միացված են պողպատե շղթաներով։ Քաղաքական բախումների պատճառով շինարարությունը մի հաճախ ընդհատվում էր և նորից վերսկսվում։ Բոնապարտը միայն մեկ անգամ է տեսնում կամարի մակետը՝ 1810 թվականին, երբ Սրբազան Հռոմեական կայսրության կայսր [[Ֆրանց II]] աղջիկ [[Մարիա-Լուիզա Ավստրիացի]]ն ժամանում է [[Փարիզ]] և նրանք ամուսնանում են։[[1840]] թվականի [[դեկտեմբերի 15]]-ին [[Նապոլեոն Բոնապարտ]]ի աճյունափոշին սուրբ Հեղինե կղզուց տեղափոխում են Փարիզ և սգո թափորը հանդիսավոր կերպով անցնում է Հաղթական կամարի տակով։ Հաղթակամարի տակով են անցկացրել [[Լուի-Ադոլֆ Տիեր]]ի, [[Վիկտոր Հյուգո]]յի Լեոն Գամբետտայի, Մակ-Մագոնի, Ֆոշ Ֆերդինանդի, Ժան Ֆիլիպ Լեկլերկի, Լատր դե Տեսինիի և շատ նշանավոր մարդկանց աճյուններ։ == Անհայտ զինվորի շիրիմ == 1921 թվականի հունվարի 28-ին Առաջին համաշխարհային պատերազմում զոհված Անհայտ զինվորի մասունքները հանդիսավոր կերպով թաղում են կամարի տակ։ Ամեն տարի հուլիսի 14-ին այստեղ անց է կացվում զինվորական շքերթներ, որի ժամանակ անմահ կրակի մոտ ծաղիկներ են դրվում։ Անհայտ զինվորի շիրիմի վրա գրված է. {{քաղվածք| «Այստեղ է հանգչում ֆրանսիացի զինվորը, որը տվել է կյանքը Հայրենիքին, 1914-1918» {{բք|fr|Ici repose un soldat français mort pour la Patrie, 1914-1918<ref>http://www.cheminsdememoire.gouv.fr/fr/le-11-novembre-un-jour-memoire</ref><ref>http://www.europeana.eu/portal/record/2048043/ProvidedCHO_Universit_t_Osnabr_ck___Historische_Bildpostkarten_14783.html</ref> }} |}} [[Պատկեր:Paris Arc de Triomphe de l'Étoile Grabmal des Unbekannten Soldaten 2.jpg|center|thumb|350px|Անհայտ զինվորի շիրիմ]] [[2015]] թվականի [[ապրիլի 24]]-ին [[Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելից]]ի միջոցառումներ տեղի ունեցան նաև [[Փարիզ]]ում։ Միջոցառման մասնակիցները զինվորական նվագախմբի և դրոշակակիրներին ուղեկցությամբ [[Ելիսեյան դաշտեր]] պողոտայից շարժվեցին Հաղթական կամար և Հայաստանի, Ֆրանսիայի և Լեռնային Ղարաբաղի անունից ծաղկեպսակներ դրեցին Անհայտ զինվորի շիրիմին, որին հաջորդեց Հաղթակամարի անմար կրակի բորբոքման արարողությունը։ Միջոցառմանը մասնակցել են Ֆրանսիայում Հայաստանի դեսպան [[Վիգեն Չիտեչյան]]ը, ֆրանսիացի քաղաքապետեր, պետական պաշտոնյաներ, ֆրանսիացիներ և ֆրանսահայեր<ref>{{Cite web |title=Լուրեր - Ֆրանսիայում Հայաստանի Հանրապետության դեսպանություն |url=http://france.mfa.am/hy/news/item/2014/04/24/24.04.2014fr2/ |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 13 |website=france.mfa.am}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *[https://www.france.fr/en/article/arc-de-triomphe/ Unveiling the Majesty of the Arc de Triomphe: A Symbol of Parisian Grandeur] {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Հաղթական կամարներ]] [[Կատեգորիա:Փարիզի հուշարձաններ]] svdpk4pih1ojql6hrhc23iqt8yxu65y 0 435983 10722185 7997051 2026-04-08T13:08:11Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 ուղղում եմ կրկնակի վերահղումները 10722185 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Կրծքագեղձաբորբ]] gx44i6t02ho56qkijv41nov0xh3e223 0 439872 10722376 10462222 2026-04-08T20:33:47Z Arman Militosyan 97043 /* Կենսագրություն */ 10722376 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անունը հայերեն = Ռուդիկ Երվանդի Աբրահամյան | պատկեր = Ռուդիկ Աբրահամյան.jpg | ծննդավայր = [[Մեծ Թաղեր]], [[Հադրութի շրջան (ԼՂԻՄ)|Հադրութի շրջան]], [[ԼՂԻՄ]], [[Ադրբեջանական ԽՍՀ]], [[ԽՍՀՄ]] | քաղաքացիություն = {{դրոշավորում|ԽՍՀՄ}},<br>{{դրոշավորում|Արցախ}} }} '''Ռուդիկ Երվանդի Աբրահամյան''' ([[հունվարի 11]], [[1969]], [[Մեծ Թաղեր]], [[Հադրութի շրջան (ԼՂԻՄ)|Հադրութի շրջան]], [[Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ|ԼՂԻՄ]], [[Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Ադրբեջանական ԽՍՀ]], [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] - [[ապրիլի 11]], [[1992]], [[Ջիվանի (գյուղ)|Ջիվանի]], [[Մարտունու շրջան (Արցախ)|Մարտունու շրջան]], [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախ]]), հայ ազատամարտիկ, [[Արցախյան ազատամարտ]]ի մասնակից։ == Կենսագրություն == Ռուդիկ Աբրահամյանը ծնվել է 1969 թ. հունվարի 11-ին Հադրութի շրջանի Մեծ Թաղեր գյուղում։ Ավարտել է տեղի միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում՝ դեսանտային զորամասում։ Զորացրվելուց հետո ուսումը շարունակել է [[Երևանի պոլիտեխնիկական ինստիտուտ]]ում։ Ակտիվորեն մասնակցել է Արցախյան շարժմանը։ 1991 թ. անդամագրվել է հետախույզների և սակրավորների ջոկատում։ Մասնակցել է մի շարք մարտերի։ Զոհվել է 1992 թ. ապրիլի 11-ին Ղաջար գյուղի մերձակայքում։ Ամուսնացած չէր։ Հանգչում է Մեծ Թաղերի գերեզմանատանը<ref>[https://kniga.am/?page=museum Ռուդիկ Աբրահամյանը Արցախյան պատերազմի թանգարանի կայքում]</ref>։ == Պարգևներ == Հետմահու պարգևատրվել է ԱՀ «[[Արցախի Հանրապետության «Արիության համար» մեդալ|Արիության համար]]» մեդալով։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Աբրահամյան, Ռուդիկ}} [[Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] [[Կատեգորիա:Արցախյան պատերազմի մասնակիցներ հայկական կողմից]] jvo8vjg0sv0k05sm1czu9klrvcf047v 0 442415 10722373 10553019 2026-04-08T20:22:38Z Arman Militosyan 97043 10722373 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անունը հայերեն = Միքայել Երվանդի Գաբրիելյան | ծննդավայր = [[Մարաղա]], [[Մարտակերտի շրջան (ԼՂԻՄ)|Մարտակերտի շրջան]], [[ԼՂԻՄ]], [[Ադրբեջանական ԽՍՀ]], [[ԽՍՀՄ]] | վախճանի վայրը = [[Մարաղա]], [[Մարտակերտի շրջան]], [[Արցախ]] | քաղաքացիություն = {{դրոշավորում|ԽՍՀՄ}},<br>{{դրոշավորում|Արցախ}} | մասնագիտություն = եռակցող }} '''Միքայել Երվանդի Գաբրիելյան''' ([[հունվարի 29]], [[1947]], [[Մարաղա (գյուղ)|Մարաղա]], [[Մարտակերտի շրջան (ԼՂԻՄ)|Մարտակերտի շրջան]], [[Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ|ԼՂԻՄ]], [[Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Ադրբեջանական ԽՍՀ]], [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] - [[ապրիլի 10]], [[1992]], [[Մարաղա (գյուղ)|Մարաղա]], [[Մարտակերտի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախ]]), հայ ազատամարտիկ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1947 թվականի հունվարի 29-ին Մարտակերտի շրջանի [[Մարաղա]] գյուղում։ Ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է գյուղում, որպես եռակցող<ref>{{Cite web |title=Արցախյան պատերազմի թանգարանի կայք |url=https://kniga.am/?page=museum&letter=%D0%93 |url-status= |archive-url= |archive-date= |accessdate=}}</ref>։ Զոհվել է 1992 թվականի ապրիլի 10-ին, հայրենի օրրանի պաշտպանության ժամանակ։ Ամուսնացած էր, ունի երկու երեխա։ Հանգչում է հայրենի գյուղի գերեզմանատանը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Գաբրիելյան, Միքայել}} [[Կատեգորիա:1992 մահեր]] [[Կատեգորիա:Ապրիլի 10 մահեր]] [[Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] [[Կատեգորիա:Հունվարի 29 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Մարաղա գյուղում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Մարաղա գյուղում մահացածներ]] einb67t1y9g38w70e6fea0c166p2qzl 10722409 10722373 2026-04-09T00:01:48Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 Cite web կաղապարի ձևաչափի ուղղում 10722409 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անունը հայերեն = Միքայել Երվանդի Գաբրիելյան | ծննդավայր = [[Մարաղա]], [[Մարտակերտի շրջան (ԼՂԻՄ)|Մարտակերտի շրջան]], [[ԼՂԻՄ]], [[Ադրբեջանական ԽՍՀ]], [[ԽՍՀՄ]] | վախճանի վայրը = [[Մարաղա]], [[Մարտակերտի շրջան]], [[Արցախ]] | քաղաքացիություն = {{դրոշավորում|ԽՍՀՄ}},<br>{{դրոշավորում|Արցախ}} | մասնագիտություն = եռակցող }} '''Միքայել Երվանդի Գաբրիելյան''' ([[հունվարի 29]], [[1947]], [[Մարաղա (գյուղ)|Մարաղա]], [[Մարտակերտի շրջան (ԼՂԻՄ)|Մարտակերտի շրջան]], [[Լեռնային Ղարաբաղի ինքնավար մարզ|ԼՂԻՄ]], [[Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Ադրբեջանական ԽՍՀ]], [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] - [[ապրիլի 10]], [[1992]], [[Մարաղա (գյուղ)|Մարաղա]], [[Մարտակերտի շրջան]], [[Արցախի Հանրապետություն|Արցախ]]), հայ ազատամարտիկ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1947 թվականի հունվարի 29-ին Մարտակերտի շրջանի [[Մարաղա]] գյուղում։ Ավարտել է գյուղի միջնակարգ դպրոցը։ Ծառայել է Խորհրդային բանակում։ Զորացրվելուց հետո աշխատել է գյուղում, որպես եռակցող<ref>{{Cite web |title=Արցախյան պատերազմի թանգարանի կայք |url=https://kniga.am/?page=museum&letter=%D0%93}}</ref>։ Զոհվել է 1992 թվականի ապրիլի 10-ին, հայրենի օրրանի պաշտպանության ժամանակ։ Ամուսնացած էր, ունի երկու երեխա։ Հանգչում է հայրենի գյուղի գերեզմանատանը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Գաբրիելյան, Միքայել}} [[Կատեգորիա:1992 մահեր]] [[Կատեգորիա:Ապրիլի 10 մահեր]] [[Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] [[Կատեգորիա:Հունվարի 29 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Մարաղա գյուղում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Մարաղա գյուղում մահացածներ]] fdvx9x2nt25284zndl5kt0ktue1vo4b 0 442529 10722279 9012987 2026-04-08T17:10:42Z Սահակ 24 Սահակ տեղափոխեց էջը «[[Հաշվիչ-վճռող սարք]]»-ից «[[Հաշվիչ]]» 9012987 wikitext text/x-wiki {{Թարմացնել}} '''Հաշվիչ վճռող սարք''', անընդհատ [[ֆիզիկա]]կան [[մեծություն]]ների հետ (որոնք համարվում են լուծվող [[մաթեմատիկա]]կան խնդրի [[փոփոխականներ]]ի [[մոդել]]ներ) մաթեմատիկական գործողություն կատարող սարք։ Պարզագույն հաշվիչ-վճռող սարք մեկ որոշակի մաթեմատիկական գործողության (օրինակ, գումարման, բազմապատկման, [[ինտեգրում|ինտեգրման]]) մոդելն է։ Այդպիսի հաշվիչ-վճռող սարք տվյալ մաթեմատիկական գործողությունը կարող է [[ավտոմատ]] կամ կիսավտոմատ իրականացնել մաթ. [[մեծություն]]ների մոդելներին համապատասխանող ֆիզիկական մեծությունների միջոցով։ Հաշվիչ-վճռող սարքերը լինում են [[մեխանիկա]]կան, [[էլեկտրամեխանիկա]]կան, էլեկտրոնային, [[օպտիկա]]կան, [[հիդրավլիկա]]կան մագնիսական և այլն։ Ամենատարածվածը էլեկտրոնային հաշվիչ-վճռող սարքերն են, որոնցում որպես մոդելացնող ֆիզիկական մեծություն օգտագործվում է էլեկտրական հոսանքը կամ [[լարում]]ը։ Հաշվիչ-վճռող սարքերն ըստ կատարող գործողության լինում են գումարող, բազմապատկող-բաժանող, ինտեգրող-[[դիֆերենցիա|դիֆերենցող]], հատուկ նշանակության և բազմակողմանի, որոնք իրականացնում են մեկ կամ երկու փոփոխականների [[ֆունկցիա]]ներ։ Հաշվիչ-վճռող սարքերի հիմնական մասը [[օպերացիոն]] [[ուժեղացուցիչ]]ներն են, որոնք ունեն մեծ ուժեղացման [[գործակից|գործակցով]] հաստատուն [[հոսանք]]ի ուժեղացուցիչ և արտաքին տարրերով պայմանավորված [[բացասական]] [[հակադարձ]] կապ։ Պարզ Հաշվիչ-վճռող սարքերից կազմվում են բարդ Հաշվիչ-վճռող սարքեր, որոնք կարող են լինել որոշակի մաթեմատիկական կախվածության կամ կախվածությունների մոդելներ։ Մեկ որոշակի համակարգի մոդելը իրագործող Հաշվիչ-վճռող սարքերը պատկանում են [[անալոգ]]ային հաշվիչ վճռող մեքենաների դասին։ {{Սարքախումբ-անավարտ}} {{ՀՍՀ|հատոր=6|էջ=240}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Սարքեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան հայտնագործություններ]] 5ot3o1rxua9hx6hed0jq2l6uyaxlj2t 0 443035 10722316 10572753 2026-04-08T17:47:36Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Քուինս Պարկի ֆուտբոլիստներ]] 10722316 wikitext text/x-wiki {{անաղբյուր}} {{Ֆուտբոլիստ | ֆուտբոլիստի անուն = Ջոն Քեյ | պատկեր = | ամբողջական անուն = Ջոն Լեկ Քեյ | Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք = 1860 | ծննդյան քաղաք = [[Քրոսմիլուֆ]], [[Գլազգո]] | ծննդյան երկիր = {{SCO}} | Մահվան ամսաթիվ և տարիք = անհայտ | մահվան քաղաք = | հասակ = | քաշ = | դիրք = | ներկա ակումբ = ավարտել է կարիերան | համար = | երիտ ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա ||| }} | ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |18?? - 1879|{{Դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Ֆերդ Լանարկ]]|?? (??) |1879 - 1883|{{Դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Քուինս Պարկ]]|?? (??) |1883 - 18??|{{Դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Ֆերդ Լանարկ]]|?? (??) |188? - 1887|{{Դրոշ|Շոտլանդիա}} [[Պոլլոկշիլդ Աթլետիկ]]|?? (??) }} | ազգային թիմ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |1880-1884|[[Շոտլանդիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Շոտլանդիա]]|6 (5) }} }} '''Ջոն Լեկ Քեյ''' ({{lang-en|John Leck Kay}}, {{ԱԾ}} - անհայտ), շոտլանդացի նախկին ֆուտբոլիստ։ Խաղացել է շոտլանդական երկու ակումբներում և Շոտլանդիայի ազգային հավաքականում։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1860 թվականի [[հունվարի 1]]-ին<ref>{{Cite web |title=John Leck Kay |url=http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=4071}}</ref>։ Նրա առաջին ակումբն էր «[[Ֆերդ Լանարկ]]» ակումբը, որի կազմում նա 1878 թ. մասնակցեց [[Շոտլանդիայի գավաթ]]ի եզրափակչին։ 1879 թ. նա տեղափոխվեց «[[Քուինս Պարկ]]», որի կազմում 1880, 1881 և 1882 թվականներին դարձավ Շոտլանդիայի գավաթակիր։ 1883 թ. նա վերադարձավ հարազատ ակումբ, իսկ միառժամանակ հետո տեղափոխվեց «[[Պոլլոկշիլդ Աթլետիկ]]», ուր անցկացրեց մի քանի խաղ։ 1887 թ. նա արտագաղթեց ԱՄՆ։ Շոտլանդիայի հավաքականում 1880-1884 թթ. անց է կացրել 6 խաղ, խփել 5 գոլ, բոլորը՝ ընկերական հանդիպումներում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *[http://www.londonhearts.com/scotland/players/johnleckkay.html John Leck Kay] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քեյ, Ջոն}} {{Կենսագրություն-անավարտ}} [[Կատեգորիա:Շոտլանդացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Շոտլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Քուինս Պարկի ֆուտբոլիստներ]] auxjvaf5riboemlg4blx1kq6t31h6mb 0 450442 10722447 9711246 2026-04-09T03:47:02Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Անգլիացի բարեգործներ]], [[Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ]], [[Կատեգորիա:Բրիտանացի հասարակական գործիչներ]], [[Կատեգորիա:Երաժշտական մրցանակի դափնեկիրներ]], [[Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքների ակտիվիստներ]] 10722447 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''[[Սըր]] Է՛լթոն Հերկուլես Ջոն''' ({{lang-en|''Elton Hercules John''}}), իսկական անունը՝ Ռե՛ջինալդ Քե՛ննեթ Դուայթ ({{Lang-en|Reginald Kenneth Dwight}}), {{ԱԾ}}), բրիտանացի հանրահայտ [[երգիչ]], [[երգահան]] և դաշնակահար։ Նկատելի ազդեցություն է թողել [[սոֆթ ռոք]]ի զարգացման գործում։ Համարվում է 1970-ական թվականների շահութապես ամենահաջողակ և Մեծ Բրիտանիայի ամենաճանաչված ռոք-կատարողներից մեկը։ Իր ողջ գործունեության ընթացքում [[ԱՄՆ]]-ում և Մեծ Բրիտանիայում վաճառել է ավելի շատ ալբոմներ, քան մեկ այլ բրիտանացի կատարող<ref>{{Cite web |title=Elton John Offical Charts |url=http://www.officialcharts.com/artist/21478/elton%20john/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlSVCLj?url=http://www.allmusic.com/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=officialcharts.com}}</ref>։ 1967 թվականից աշխատել է [[երգի տեքստի հեղինակ|երգերի տեքստերի հեղինակ]] Բերնի Տոպինի հետ։ Նրանք համատեղ ստեղծել են ավելի քան 30 ալբոմ։ Մոտ կեսդարյա երաժշտական գործունեության ընթացքում Էլթոն Ջոնը վաճառել է ավելի քան 300 միլիոն [[ձայնասկավառակ]], ինչը նրան դարձրել է [[Ամենաշատ վաճառված երաժշտական կատարողների ցանկ|ամենավաճառվող երաժշտական կատարողներից]] մեկը ողջ աշխարհում<ref>{{Cite web |title=Elton John |url=https://www.goodmorningamerica.com/culture/story/elton-john-retiring-touring-id-children-52592794 |access-date=2020 թ․ հունվարի 15 |website=www.goodmorningamerica}}</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John |url=https://www.forbes.com/sites/jimryan1/2018/10/30/elton-john-farewell-yellow-brick-road-farewell-tour-concert-review-united-center-chicago/ |access-date=2020 թ․ հունվարի 15 |website=Forbes |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Savage |first1=Mark |date=2018 թ․ հունվարի 24 |title=BBC: Elton John to make statement on future |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-42804061 |access-date=2020 թ․ հունվարի 15 |work=BBC News}}</ref>։ Ունի ավելի քան 40 հիթ [[UK Singles Chart|սինգլների բրիտանական պաշտոնական հիթ-շքերթում]] և ''[[Billboard Hot 100]]''-ում, այդ թվում՝ յոթը՝ Մեծ Բրիտանիայում և ինը՝ ԱՄՆ-ում, իսկ հաջորդական ալբոմներով գրավել է առաջին տեղը ԱՄՆ-ում<ref>{{Cite news |title=Elton John |url=https://www.officialcharts.com/artist/21478/elton-john/ |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 5 |agency=Official Charts Company}}</ref><ref>{{Cite news |title=Elton John on Being the Top Male Solo Artist of All Time |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8543407/elton-john-top-male-solo-artist-interview |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 5 |work=Billboard}}</ref>։ Նրա ալբոմներից յոթը գրավել են առաջին տեղը [[Billboard 200]]-ում<ref name="billboard_albums">{{Cite web |title=Elton John Billboard albums |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&searchlink=ELTONJOHN&sql=11:0ifqxqe5ldse~T50 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlSVCLj?url=http://www.allmusic.com/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=allmusic.com}}</ref>, 23 [[սինգլ]] եղել է [[Billboard Hot 100|ամերիկյան Թոփ-40-ում]], 16-ը՝ առաջին տասնյակում, իսկ 6-ը բարձրացել են առաջին հորիզոնական<ref name="billboard_singles">{{Cite web |title=Elton John Billboard singles |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&searchlink=ELTONJOHN&sql=11:0ifqxqe5ldse~T51 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlSVCLj?url=http://www.allmusic.com/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=Allmusic.com}}</ref>։ Էլթոն Ջոնի [[սինգլ]]ներից 52-ը տեղ են գրավել [[UK Singles Chart|բրիտանական թոփ-40]]-ում<ref name="chartstats">{{Cite web |title=Elton John |url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=406 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlTh94n?url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=406 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2009 թ․ հոկտեմբերի 7 |publisher=chartstats.com}}</ref>։ Դրանցից մեկը՝ «''Candle in the Wind 1997''»-ը (1973 թվականի «''Candle in the Wind''» երգի նոր տարբերակը), որ նվիրվել է [[արքայադուստր Դիանա]]յին, աշխարհում վաճառվել է ավելի քան 33 միլիոն օրինակով<ref>{{Cite web |title=The Top Ten Best Selling Singles of All Time |url=http://www.classicbands.combestsellers.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlWiuIR?url=http://www.classicbands.com/bestsellers.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=classicbands.com}}</ref> և համարվում է ամենավաճառվող սինգլը Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի [[հիթ-շքերթ]]ների պատմության մեջ<ref name="AFP">{{Cite web |date=1999 թ․ նոյեմբերի 10 |title=RIAA News Room -The American Recording Industry Announces its Artists of the Century |url=https://www.riaa.com/newsitem.php?resultpage=2&id=3abf3ec8-ef5b-58f9-e949-3b57f5e313df |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006091726/http://www.riaa.com/newsitem.php?resultpage=2&id=3abf3ec8-ef5b-58f9-e949-3b57f5e313df |archivedate=2014 թ․ հոկտեմբերի 6 |accessdate=2010 թ․ փետրվարի 8 |work=Recording Industry Association of America website |publisher=RIAA}}</ref><ref name="RSTO">{{Cite web |title=Elton John: Biography - Rolling Stone Music |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/elton-john/biography |accessdate=2014 թ․ սեպտեմբերի 27 |work=[[Rolling Stone]]}}</ref><ref name="Guinness">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/guinnessworldrec00crai_0 |заглавие=''Guinness World Records'' 2009 states that "Candle in the Wind 1997" is the "best-selling single since charts began". John's 1997 song has sold the most copies when looking at copies sold since charts began, as verified in ''Guinness World Records'' |язык=en |isbn=1-904994-37-7}} See also: Guinness World Records, 2009 Edition, pages 14, 15 & 169 [http://img827.imageshack.us/img827/4387/guinness2009.pdf] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130226005314/http://img827.imageshack.us/img827/4387/guinness2009.pdf |date=26 February 2013 }}</ref>։ Էլթոն Ջոնը նաև զբաղվել է ձայնագրությունների [[պրոդյուսեր]]ությամբ և երբեմն նկարահանվել ֆիլմերում։ 1976 -1987 և 1997- 2002 թվականներին եղել է «[[Ուոթֆորդ ՖԱ|Ուոթֆորդ]]» անգլիական ֆուտբոլային ակումբի սեփականատերը և համարվում է ակումբի ցմահ պատվավոր նախագահը։ Մեծանալով [[Լոնդոն]]ի Փիններ շրջանում՝ Էլթոն Ջոնը վաղ տարիքում սովորել է դաշնամուր նվագել, իսկ 1962 թվականին ստեղծել է [[ռիթմ ընդ բլյուզ]] (R&B) ժանրի «Bluesology» խումբը, որի կազմում նվագել է մինչև 1967 թվականը։ 1967 թվականին նա հանդիպել է Բերնի Տոպինի հետ, և երկու տարի շարունակ նրանք երգեր են գրել այլ կատարողների համար, որոնց թվում նաև երգչուհի Լուլուն էր։ Ջոնը նաև իբրև երաժիշտ աշխատել է տարբեր արտիստների, այդ թվում՝ ''Հոլիզի'' և ''Սքաֆոլդի'' համար։ 1969 թվականին թողարկվել է Ջոնի դեբյուտային՝ «''Empty Sky''» ալբոմը։ 1970 թվականին «''Elton John''» ալբոմից նրա առաջին հիթային սինգլը՝ «''[[Your Song]]''»-ը մտել է Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի հիթ-շքերթների լավագույն տասնյակի մեջ։ Էլթոն Ջոնը նաև հաջողություն է ունեցել երաժշտական [[Կինոնկար|ֆիլմերում]] ու [[թատրոն]]ում․ 1994 թվականին ստեղծել է «''[[Առյուծ արքան]]''» մուլտֆիլմի երաժշտական ադապտացիան<ref>{{Citation |last=Favreau |first=Jon |title=The Lion King |date=2019 թ․ հուլիսի 12 |url=https://www.imdb.com/title/tt6105098/ |others=Donald Glover, Beyoncé, Seth Rogen, Chiwetel Ejiofor |publisher=Walt Disney Pictures, Fairview Entertainment, British Film Commission |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 1}}</ref>, «''[[Աիդա (մյուզիքլ)|Աիդա]]''» և «''Բիլի Էլիոթ''» [[մյուզիքլ]]ները։ Էլթոն Ջոնն ունի հինգ «''[[Գրեմմի]]''», հինգ «''Brit''», երկու «''[[Օսկար]]''», երկու «''[[Ոսկե գլոբուս]]''», «''[[Թոնի (մրցանակ)|Թոնի]]''», «''Դիսնեյի լեգենդներ''» մրցանակներ և «Քենեդու անվան կենտրոնի պատվոգիր»<ref>{{Cite web |title=2004 Kennedy Honors |url=https://www.cbsnews.com/pictures/2004-kennedy-honors/ |accessdate=2020 թ․ մարտի 14 |publisher=www.cbsnews.com |lang=en}}</ref>։ 2004 թվականին ''[[Rolling Stone]]'' ամսագրի կազմած աշխարհի 50 լավագույն կատարողների ցանկում երգիչն զբաղեցրել է 49-րդ տեղը<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ դեկտեմբերի 2 |title=The Immortals: The First Fifty |url=https://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625061212/http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty |archive-date=2008 թ․ հունիսի 25 |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 1 |work=Rolling Stone}}</ref>։ 2013 թվականին [[Billboard]] ամսագիրը նրան համարել է ամենահաջողակ արտիստն ըստ [[Billboard Hot 100]]-ի և երրորդը՝ [[The Beatles]]-ից ու [[Մադոննա]]յից հետո<ref>{{Cite news |date=2013 թ․ օգոստոսի 2 |title=Hot 100 55th Anniversary by the Numbers: Top 100 Artists, Most No. 1s, Biggest No. 2s & More |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5557800/hot-100-55th-anniversary-by-the-numbers-top-100-artists-most-no |accessdate=2015 թ․ մարտի 26 |work=Billboard}}</ref>։ 1992 թվականին Էլթոն Ջոնի անունը տեղ է գտել Երգերի հեղինակների փառքի սրահում, իսկ 1994 թվականին՝ նաև [[Ռոքնռոլի փառքի սրահ]]ում։ Հանդիսանում է Երգահանների և հեղինակների բրիտանական ակադեմիայի անդամ։ «Երաժշտության և բարեգործության բնագավառում ունեցած ավանդի համար» 1998 թվականին [[Եղիսաբեթ II]] թագուհու կողմից արժանացել է Ասպետ-բակալավրի կոչման։ Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել մի քանի թագավորական միջոցառումների ժամանակ, այդ թվում՝ 1997 թվականին [[Վեստմինստերյան աբբայություն]]ում արքայադուստր Դիանայի հուղարկավորության, 2002 թվականին Եղիսաբեթ II-ի ոսկե հոբելյանի պատվին տրված բրիտանական երաժշտական համերգի և 2012 թվականին [[Բուքինգհեմյան պալատ]]ում թագուհու ադամանդե հոբելյանի առթիվ տրված համերգի ժամանակ։ Էլթոն Ջոնը հայտնի է նաև որպես հասարակական գործիչ, մասնավորապես՝ մեծ է նրա ներդրումը [[ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ]]-ի համաճարակի դեմ պայքարում։ 1992 թվականին նա հիմնադրել է «Էլթոն Ջոնի հիմնադրամը ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարում», իսկ մեկ տարի անց սկսել կազմակերպել ՁԻԱՀ-ի ֆոնդի ամենամյա երեկույթները։ Ստեղծման օրվանից հիմնադրամը հավաքել է ավելի քան 300 միլիոն [[ֆունտ ստերլինգ]]<ref name="Foundation">{{Cite news |last=Butterworth |first=Benjamin |date=2019 թ․ հունիսի 22 |title=Sir Elton John emotional as he is awarded France's Legion d'Honneur for HIV Aids work |url=https://inews.co.uk/news/world/elton-john-aids-foundation-france-emmanuel-macron-award/ |accessdate=2019 թ․ հուլիսի 8 |work=i (newspaper)}}</ref>։ 1976 թվականին Էլթոն Ջոնը հայտարարել է իր [[Երկսեռականություն|երկսեռական]] լինելու մասին, իսկ 1988 թվականից նա [[Քամինգ աութ|բացահայտ գեյ]] է։ 2005 թվականի դեկտեմբերի 21-ից երգիչը քաղաքացիական ամուսնության մեջ է [[Դևիդ Ֆերնիշ]]ի հետ․ նրանք ամուսնացել են այն բանից հետո, երբ 2014 թվականից միասեռական ամուսնություններն [[Անգլիա]]յում և [[Ուելս]]ում դարձել են օրինական։ 2019 թվականին Էլթոն Ջոնին հանձնելով [[Ֆրանսիա]]յի բարձրագույն քաղաքացիական պարգևը՝ [[Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան|Պատվո լեգեոնի շքանշան]]ը, նախագահ [[Էմանուել Մակրոն]]ը նրան անվանել է «մեղեդու հանճար»՝ բարձր գնահատելով Ջոնի ջանքերը ԼԳԲՏ համայնքի շահերի պաշտպանության գործում։ 2018 թվականին Էլթոն Ջոնը մեկնել է հրաժեշտի եռամյա շրջագայության<ref>{{Cite web |last=Writer |first=Mesfin Fekadu AP Music |title=A confident Elton John kicks off farewell tour with flair |url=http://www.houmatoday.com/news/20180916/confident-elton-john-kicks-off-farewell-tour-with-flair}}</ref>։ == Կենսագրություն == Ռեջինալդ Քեննեթ Դուայթը ծնվել է Փիններում (Անգլիա), մայոր Սթենլի Դուայթի և նրա կնոջ՝ Շեյլայի (աղջկական անունը՝ Հարիս) ընտանիքում։ Պատանի Դուայթը դաստիարակվել է հիմնականում մոր կողմից, հորը հազվադեպ էր տեսնում։ 1962 թվականին, երբ Դուայթը 15 տարեկան էր, Սթենլին և Շեյլան բաժանվել են։ Մայրն ամուսնացել է Ֆրեդ Ֆեյրբրազերի հետ (''{{lang-en|Fred Farebrother}}''), որին Էլթոնը մտերմաբար Դերֆ էր կոչում<ref name="channel">{{Cite web |title=Биография Кэри Лотимер |url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/1/Elton_John.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321072328/http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/1/Elton_John.htm |archivedate=2009 թ․ մարտի 21 |accessdate=2009 թ․ մարտի 13}}</ref>։ Դուայթը դաշնամուր նվագել սկսել է, երբ ընդամենը չորս տարեկան էր։ Դեռ մանկուց նա կարողանում էր նվագել ամենատարբեր մեղեդիներ։ Տասնմեկ տարեկանում շահելով Թագավորական կոնսերվատորիայի կրթաթոշակը՝ ընդունվել և սովորել է այնտեղ վեց տարի<ref name="eltonjohn">[http://www.eltonjohn.com/about/bio.jsp All About John] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715143032/http://www.eltonjohn.com/about/bio.jsp |date=2010-07-15 }}</ref>։ === Երաժշտական կարիերայի սկիզբ === 1960 թվականին Դուայթն ընկերների հետ ստեղծել է «The Corvettes» խումբը, որը 1961 թվականին վերանվանվել է «Bluesology»<ref name="channel" />։ 1960-ական թվականներին «Bluesology»-ն արդեն շրջագայում էր [[ԱՄՆ]]-ում [[ռիթմ ընդ բլյուզ]] ոճի այնպիսի երաժիշտների և երաժշտական խմբերի հետ, ինչպիսիք էին «The Isley Brothers»-ը, Major Lance-ը, Դորիս Թրոյը, Փաթի Լաբելը։ 1966 թվականին խումբն սկսել է համագործակցել Ջոն Բոլդրիի հետ (վերջինիս անվան «Ջոն» մասնիկը հետագայում դարձել է Էլթոն Ջոնի կեղծանվան մի մասը)՝ շրջագայելով Անգլիայում<ref name="amg">{{Cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |title=Elton John |url=http://www.allmusic.com/artist/elton-john-p4617 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlXDuO1?url=http://www.allmusic.com/artist/elton-john-p4617 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=www.allmusic.com}}</ref>. «''King Crimson''»-ում և «''Gentle Giant''»-ում ունեցած անհաջող լսումներից հետո<ref>{{Cite web |title=King Crimson FAQ II, 12 |url=http://www.elephant-talk.com/faq/et-faq.txt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050828134638/http://www.elephant-talk.com/faq/et-faq.txt |archivedate=2005 թ․ օգոստոսի 28 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=web.archive.org}}</ref> Դուայթն արձագանքել է [[NME]] շաբաթաթերթի հայտարարությանը՝ տեղադրված Ռեյ Ուիլյամսի ({{lang-en|Ray Williams}}) կողմից, որը «Liberty Records» ընկերության արտիստների և խաղացանկերի բաժնի այն ժամանակվա ղեկավարն էր։ Ուիլյամսը Դուայթին տեքստերի հավաքածու է տվել՝ գրված [[Բերնի Տոպին]]ի կողմից, որը նույնպես արձագանքել էր հայտարարությանը։ Ո՛չ Դուայթին և ո՛չ էլ Տոպինին մրցույթում չեն ընտրել, բայց Դուայթն սկսել է երաժշտություն գրել Տոպինի [[բանաստեղծություն]]ների հիման վրա, որոնք ուղարկում էր փոստով։ Այդպես, ստեղծագործական բնույթի նամակագրության միջոցով ծնվել է մի գործընկերություն, որը շարունակվում է մինչ օրս<ref name="eltonjohn" />։ 1967 թվականին ձայնագրվել է Էլթոն Ջոնի և Բերնի Տոպինի առաջին ստեղծագործությունը՝ «Scarecrow» («Խրտվիլակը»)։ Ռեջինալդ Դուայթը վերցրել է Էլթոն Ջոն մականունը՝ Էլթոն Դինի և Ջոն Բոլդրիի պատվին<ref name="amg" />։ Որոշ ժամանակ անց՝ 1972 թվականին, նա իր կեղծանվանն ավելացրել է Hercules անունը․ այդպես կոչում էին «Steptoe and Son» կատակերգական հեռուստասերիալի ձիուն<ref name="channel" />։ 1968 թվականին Ջոնը և Տոպինը միացել են Դիկ Ջեյմսի «DJM Records» ձայնագրման ստուդիային և հաջորդող երկու տարիներին երգեր են գրել տարբեր կատարողների, այդ թվում՝ Ռոջեր Կուկի և Լուլուի համար<ref name="eltonjohn" />։ Տոպինը կարողանում էր մեկ ժամում տեքստ գրել, այն ուղարկում էր Ջոնին, որն այդ տեքստի հիման վրա կես ժամում երաժշտություն էր գրում, իսկ եթե չէր կարողանում արագ հորինել, պատվիրում էր հաջորդ ուրվագիրը<ref name="amg" />։ Միաժամանակ, Ջոնը գումար էր վաստակում [[Ձայնագրման լեյբլ|լեյբլների]] միջոցով՝ ձայնագրելով ճանաչված հիթերի [[քավեր տարբերակ]]ներ, որոնց հավաքածուները վաճառվում էին սուպերմարկետներում<ref name="geocities">{{Cite web |title=Elton John biography |url=http://www.geocities.com/hollywood/boulevard/1847/ejB.htm |url-status=410 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021022080843/http://www.geocities.com/hollywood/boulevard/1847/ejB.htm |archivedate=2002 թ․ հոկտեմբերի 22 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=www.geocities.com}}</ref>։ Երաժշտական հրատարակիչ Սթիվ Բրաունի խորհրդով Ջոնը և Տոպինը DJM լեյբլի համար սկսել են գրել ավելի բարդ երգեր։ Առաջինը «Bluesology» խմբի նախկին կիթառահար, [[պրոդյուսեր]] Քալեբ Քուեյի ({{lang-en|Caleb Quaye}}) կողմից 1968 թվականին ձայնագրված «I’ve Been Loving You» [[սինգլ]]ն էր։ 1969 թվականին Քուեյի, թմբկահար Ռոջեր Պոուպի և [[բաս կիթառ]]ահար Թոնի Մյուրեյի հետ թողարկվել է «Lady Samantha» սինգլն ու «''Empty Sky''» ալբոմը, որոնք իրենց հավակնոտ գործիքավորման և հետաքրքիր տեքստերի շնորհիվ ընկալվել են իբրև ստեղծագործական լուրջ մարտահրավերներ<ref>{{Cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |title=Empty Sky, review |url=http://www.allmusic.com/album/empty-sky-r10468 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlYSFzF?url=http://www.allmusic.com/album/empty-sky-r10468 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=www.allmusic.com}}</ref>։ Ալբոմը դրական գնահատականի է արժանացել, բայց կոմերցիոն հաջողություն Բրիտանիայում, առավել ևս՝ ԱՄՆ-ում, չի ունեցել<ref name="billboard_albums"/>։ === 1970-ական թվականներ === [[Պատկեր:Elton John 1972 1603720019.jpg|right|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը Համբուրգի համերգին, մարտ, 1972]] Հաջորդ ալբոմի վրա աշխատելու համար Ջոնը և Տոպինը հրավիրել են պրոդյուսեր [[Գաս Դաջեն]]ին ({{lang-en|Gus Dudgeon}}) և հնչյունավորող [[Փոլ Բակմաստեր]]ին։ ''«Էլթոն Ջոն»'' ալբոմը թողարկվել է 1970 թվականի գարնանը՝ Մեծ Բրիտանիայում՝ «''[[Pye Records]]''» ընկերության «DJM» մասնաճյուղում, [[ԱՄՆ]]-ում՝ «''[[Uni Records]]''» ընկերության կողմից։ Առաջին սինգլը՝ «''[[Border Song]]''»-ը, ԱՄՆ-ում գրավել է լոկ 92-րդ տեղը, բայց երկրորդը՝ «[[Your Song]]»-ը, երկու ուղղությամբ էլ դարձել է հիթ՝ [[Ատլանտյան օվկիանոս]] (#8 [[ԱՄՆ]], #7 [[Մեծ Բրիտանիա]])<ref name="chartstats"/>։ Հաջողության այս ալիքի վրա հիթ-շքերթներում սկսել է բարձրանալ նաև ալբոմը<ref name="amg"/>։ Օգոստոսին Էլթոն Ջոնը տվել է իր առաջին ամերիկյան համերգը [[Լոս Անջելես|լոսանջելեսյան]] «''[[The Troubadour]]''» ակումբում։ Բեմի վրա նրան հանդիսատեսին է ներկայացրել [[Նեյլ Դայմոնդը]]։ Նվագակցող կազմում էին թմբկահար [[Նայջել Օլսոն]]ը (էքս-[[Spencer Davis Group]], [[Յուրայա Հիփ]]) և բաս-կիթառահար [[Դի Մյուրեյ]]ը։ Էլթոն Ջոնի կատարողական ոճը (շատ բաներում նման [[Ջերի Լի Լյուիս]]ի ոճին) մեծ տպավորություն է թողել ոչ միայն թղթակիցների, այլ նաև գործընկերների վրա, մասնավորապես՝ [[Քուինսի Ջոնս]]ի և [[Լեոն Ռասել]]ի<ref name="amg" />։ Մասնակցելով «''[[Back Home]]''»-ի՝ [[Անգլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի հիմնի ձայնագրմանը, որն ուղևորվում էր [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 1970|աշխարհի առաջնությանը Մեքսիկա]], Էլթոն Ջոնը ձայնագրել է «''[[Tumbleweed Connection]]''» կոնցեպտուալ ալբոմը, որը թողարկվել է 1970 թվականի հոկտեմբերին և [[Բիլբորդ]]ում բարձրացել մինչև լավագույն տասնյակ, իսկ «UK Singles Chart»-ում գրավել #2 հորիզոնականը։ [[Պատկեր:Elton John Hamburg 1972 1603720004.jpg|left|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը Համբուրգի համերգին, մարտ, 1972]] 1972 թվականին Դեյվի Ջոնսթոնի գալստյամբ ({{lang-en|Davey Johnstone}}, կիթառ, բեք-վոկալ) ամբողջացել է «Elton John Band» նվագախմբի վերջնական կազմը։ Կոլեկտիվի բոլոր անդամները հրաշալի նվագողներ էին, հզոր ձայնի տեր և իրենք էին ձայնագրում վոկալ [[վերադաշնակում]]ները։ Պրոդյուսեր Գաս Դաջենի հետ խումբը թողարկել է «''[[Honky Chateau]]''» ալբոմը, որը բարձրացել է Բիլբորդի ցանկի 1-ին հորիզոնական և մնացել բարձունքում 5 շաբաթ<ref name="billboard_albums"/>։ Նրանից դուրս եկան «[[Rocket Man (երգ)|Rocket Man (I Think It’s Going To Be A Long, Long Time)]]» (# 6 ԱՄՆ, # 2 Մեծ Բրիտանիա) և «Honky Cat» (# 8 ԱՄՆ) սինգլները<ref name="channel2">{{Cite web |title=www.thebiographychannel.co.uk Кэри Лотимер, стр. 2 |url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/2/Elton_John.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090322022939/http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/2/Elton_John.htm |archivedate=2009 թ․ մարտի 22 |accessdate=2009 թ․ մարտի 23}}</ref>։ 1973 թվականին Էլթոն Ջոնը ստեղծել է սեփական լեյբլը՝ [[Rocket Records]]-ը և այնտեղ թողարկել իր 6-րդ՝ «''[[Don’t Shoot Me I’m Only the Piano Player]]''» [[ստուդիական ալբոմ]]ը (1973, #1 ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա)<ref name="dont">[http://www.allmusic.com/album/dont-shoot-me-im-only-the-piano-player-r10447 AMG. Don’t Shoot Me, рецензия]</ref>։ Նրանից ստացվել է երկու սինգլ՝ «''[[Crocodile Rock]]''» (#1 ԱՄՆ, #5 Մեծ Բրիտանիա) և «''[[Daniel]]''» (#2 ԱՄՆ, #4 Մեծ Բրիտանիա)<ref name="chartstats"/><ref name="channel2"/>։ Ավելի գլխապտույտ հաջողություն է ունեցել հաջորդ ալբոմը՝ ''[[Goodbye Yellow Brick Road]]''-ը (1973, # 1 ԱՄՆ՝ 8 շաբաթ, # 1 Մեծ Բրիտանիա)։ Երաժշտական քննադատները հենց այս ալբոմն են համարում լավագույնը Էլթոն Ջոնի կարիերայում<ref name="channel2" />։ Հենց այս ժամանակաշրջանում էլ Էլթոն Ջոնը հայտնվել է [[գլեմ ռոք]] շարժման կենտրոնում, երբ (AMG-ի գրախոսի բառերով) երգչի անձը «…սկսել է ավելի շատ ուշադրություն հրավիրել իր վրա, քան նրա երաժշտությունը»<ref>[http://www.allmusic.com/album/goodbye-yellow-brick-road-r10462 Goodbye Yellow Brick Road, рецензия]</ref>։ Ալբոմից ստացվել է 4 սինգլ՝ «Saturday Night’s Alright for Fighting» (# 7 Մեծ Բրիտանիա, # 12 ԱՄՆ), «[[Goodbye Yellow Brick Road (երգ)]]» (# 6 Մեծ Բրիտանիա, # 2 ԱՄՆ), «Candle in the Wind» (# 11, Մեծ Բրիտանիա), «Bennie and the Jets» (# 1, ԱՄՆ)<ref name="billboard_singles"/><ref name="chartstats"/><ref name="eltonjohn" />։ [[Պատկեր:Captain Fantastic.jpg|thumb|right|250px]] 1975 թվականին թողարկվել է «''[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy]]''» ինքնակենսագրական ալբոմը՝ ժամանակին դեռ բոլորին անհայտ Ջոնի և Տոպինի երաժշտական պատմության մասին՝ գլխավորելով բրիտանական և ամերիկյան հիթ-շքերթները։ Էլթոն Ջոնն իր ամենաբարձր կոմերցիոն ձեռքբերումն ունեցել է 1976 թվականին՝ Կիկի Դիի հետ զուգերգով։ Նրանց «Don’t Go Breaking My Heart» սինգլը գլխավորել է ինչպես ամերիկյան, այնպես էլ անգլիական հիթ-շքերթները։ Սինգլի թողարկումից անմիջապես հետո «[[Rolling Stone]]» ամսագրին տված հարցազրույցում Էլթոն Ջոնը բացահայտ հայտարարել է իր երկսեռական լինելու մասին։ Երգիչը հետագայում խոստովանել է, որ այդ ձևակերպումը փոքր-ինչ կոմպրոմիսային է եղել, քանի որ նա չի համարձակվել միանգամից հայտարարել իր [[Համասեռականություն|համասեռամոլ]] լինելու մասին՝ երկրպագուներին չհիասթափեցնելու համար, որոնցից շատերը սարսափահար են եղել անգամ խոստովանության այդ «մեղմացված» տարբերակը լսելով<ref name="amg"/>։ 1976 թվականին Էլթոն Ջոնը 7 անշլագային համերգ է ունեցել [[Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն]]ում․ այդ [[ռեկորդ]]ը մինչ օրս շարունակում է մնալ չգերազանցված<ref name="channel2"/>։ Դրանից հետո նրա համերգային գործունեության մեջ եկել է դադարի պահ, որը երգիչը բացատրել է ստեղծագործական հոգնածությամբ։ Բացի այդ, «''Blue Moves''» ալբոմի թողարկումից հետո Էլթոն Ջոնն սկսել է հազվադեպ աշխատել Բերնի Տոպինի հետ, որն արդեն համագործակցում էր այլ երաժիշտների հետ։ Համագործակցության ժամանակավոր դադարի մասին որոշումը կապված էր միմյանց հանդեպ աստիճանաբար խորացող անբարյացակամության հետ, որն առաջացել էր մշտական, չդադարող շփումից։ Ընդհանուր առմամբ, 1970-1976 թվականները բոլոր առումներով ամենահաջողվածն են եղել երգչի կարիերայում։ Էլթոն Ջոնի բոլոր վեց ալբոմները, որ ընդգրկվել են «Rolling Stone» ամսագրի «Բոլոր ժամանակների 500 լավագույն ալբոմների» ցանկում (ամենաբարձր՝ 91-րդ տեղն այնտեղ զբաղեցնում է ''«Goodbye Yellow Brick Road»'' ալբոմը), վերաբերում են հենց այդ ժամանակաշրջանին։ === 1980-ական թվականներ === 1979 թվականին տեղի է ունեցել Էլթոն Ջոն և Բերնի Տոպին ստեղծագործական տանդեմի վերամիավորումը։ Հաջորդ տարի թողարկվել է նոր՝ «''[[21 at 33]]»'' ալբոմը, որը համարվում է երգչի կարիերայի մեծագույն ձեռքբերումներից մեկը։ Ալբոմում ներառված երգերից մեկը՝ «''[[Little Jeannie]]»-ը'' եղել է Էլթոն Ջոնի ամենահաջողված երգերից մեկը։ Երգի բառերը գրել է [[Գարի Օսբորն]]ը։ Ի դեպ, բացի Տոպինից ու Օսբորնից, Էլթոն Ջոնն այդ ժամանակաշրջանում համագործակցել է տեքստերի այնպիսի հեղինակների հետ, ինչպիսիք են [[Թոմ Ռոբինսոն]]ը և [[Ջուդի Տսուկի]]ն։ [[Պատկեր:Elton John in 1980s.jpg|right|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը [[Լոնդոն]]ի համերգին, 1986 թվական]] 1981 թվականին թողարկվել է «''[[The Fox]]»'' ալբոմը, որում մասնակցություն են ունեցել պոետներ Տոպինն ու Օսբորնը։ 1980 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Էլթոն Ջոնն անվճար համերգ է տվել [[Նյու Յորք]]ի [[Կենտրոնական պարկ (Նյու Յորք)|Կենտրոնական պարկ]]ում՝ ավելի քան 400 000 երկրպագուի առաջ։ Համերգը տեղի է ունեցել «Դակոտա» շենքի մոտակայքում, որտեղ Էլթոն Ջոնի ընկերոջ՝ [[Ջոն Լենոն]]ի բնակարանն էր։ Համերգին Էլթոն Ջոնը կատարել է «''[[Imagine]]»'' երգը՝ նվիրելով իր ընկերոջը։ Երեք ամիս անց [[Ջոն Լենոնի սպանություն|Լենոնն սպանվել է]] հենց այդ տան մոտակայքում։ Այդ կորստին էր նվիրված Էլթոն Ջոնի՝ 1982 թվականի «''[[Empty Garden (Hey Hey Johnny)]]''» երգը, որն ընդգրկվել է «''[[Jump Up!]]»'' ալբոմի մեջ։ 1982 թվականի օգոստոսին Էլթոն Ջոնը մասնակցել է Ջոն Լենոնի հիշատակին նվիրված համերգին, որն անց է կացվել Նյու Յորքի [[Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն]] համերգասրահում։ Բեմում երգչին են միացել [[Յոկո Օնո]]ն և [[Շոն Օնո Լենոն]]ը՝ Էլթոն Ջոնի հոգեզավակը։ 1980-ական թվականները երգչի համար անձնական ծանր ցնցումների տարիներ են եղել։ 1984 թվականին բոլորի համար անսպասելի Էլթոն Ջոնն ամուսնացել է ձայնային ինժեներ [[Ռենատա Բլաուել]]ի հետ։ 1986 թվականին՝ դեպի [[Ավստրալիա]] կատարած շրջագայության ժամանակ, նա կորցրել է ձայնը, ինչից հետո վիրահատվել է․ ձայնային հանգույցների վրայից հեռացվել են [[պոլիպներ]], ինչի արդյունքում երգչի ձայնի տեմբրը որոշակիորեն փոխվել է և այդ պահից սկսել է նորովի հնչել<ref>His Song: The Musical Journey of Elton John, Elizabeth Rosenthal, Billboard Books, 2001</ref>։ Չնայած այդ ամենին՝ Էլթոն Ջոնը շարունակել է ակտիվորեն ձայնագրվել։ Ջոնսթոնի, Մյուրեյի և Օլսոնի՝ խումբ վերադառնալուց հետո Էլթոն Ջոնը կրկին հայտնվել է հիթ-շքերթների առաջատարների շարքերում նոր՝ «''[[Too Low for Zero]]»'' ալբոմով (1983)։ Այն, ի թիվս այլ երգերի, ընդգրկում էր այնպիսի հիթեր, ինչպես «''[[I'm Still Standing]]»-''ը և «''[[I Guess That’s Why They Call It the Blues]]»''-ը։ Վերջին կոմպոզիցիան, որի ձայնագրությանը մասնակցել է [[Սթիվի Ուանդեր]]ը, ամերիկյան հիթ-շքերթներում գրավել է 4-րդ հորիզոնականը։ Չնայած այդ ժամանակահատվածում Էլթոն Ջոնին չի հաջողվել կրկնել Ամերիկայում ունեցած հաջողությունը, որին հասել էր 1970-ական թվականներին, բայցևայնպես, ողջ տասնամյակի ընթացքում նրա երգերը պարբերաբար հայտնվել են հիթ-շքերթների վերին հորիզոնականներում։ Դրանք այնպիսի ստեղծագործություններ էին, ինչպես «''[[Little Jeannie]]»-''ն (1980 թվականին զբաղեցրել է 3-րդ տեղը), «''[[Sad Song (Say So Much)]]»-''ը (1984-ին զբաղեցրել է 5-րդ տեղը), «''[[Nikita (песня)|Nikita]]»-''ն (7-րդ հորիզոնական, 1986)։ Սակայն ամենահաջողված սինգլը դարձել է «''[[That's What Friends Are For]]»-ը'' (1-ին հորիզոնական, 1985 թվական)։ Այդ երգից ստացված հասույթն ուղղվել է ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարում տարվող հետազոտություններին։ 1984 թվականին [[Ուոթֆորդ ՖԱ|Ուոթֆորդ]] ֆուտբոլային ակումբը հասել է [[Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ]]ի եզրափակիչ։ Այդպիսով իրականացել է Էլթոն Ջոնի վաղեմի երազանքը, ով տարիներ շարունակ այդ ֆուտբոլային ակումբի երկրպագուն ու սեփականատերն էր։ Խաղից առաջ ավանդական դարձած արարողության ժամանակ երկրպագուները երգել են «''[[Abide With Me]]»'' երգը, ինչն արցունքներ է առաջացրել Էլթոն Ջոնի աչքերում։ Սակայն խաղը տանուլ է տրվել «[[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոն]]» ֆուտբոլային ակումբին։ Խաղից հետո Էվերթոնի երկրպագուները ցուցանակներ են բարձրացրել «Sorry Elton, I Guess That’s Why They Call Us The Blues» գրությամբ (բառախաղ՝ հիմնված անգլերեն «կապույտ» և «բլյուզ» բառերի նմանության վրա)՝ հղում անելով Էլթոն Ջոնի ''«I Guess That's Why They Call It the Blues»'' հիթին։ 1985 թվականին Էլթոն Ջոնը մի շարք հայտնի կատարողների հետ մասնակցել է [[Live Aid]] համերգային ծրագրին, որից հավաքված դրամական ողջ հասույթը փոխանցվել է աֆրիկյան մայրցամաքի երկրներին։ [[Լոնդոն]]ի «[[Ուեմբլի]]» մարզադաշտում կայացած համերգ-մարաթոնի ժամանակ նա կատարել է իր «''[[Bennie And The Jets]]»'' և «''[[Rocket Man (երգ)|Rocket Man]]''» երգերը, ինչպես նաև «''[[Don't Go Breaking My Heart]]''» երգը՝ [[Կիկի Դի]]ի հետ։ Նաև լայն հանրությանն է ներկայացրել իր երիտասարդ ընկերոջը՝ [[Ջորջ Մայքլ]]ին, որն այն ժամանակ դեռևս [[Wham!]] խմբի անդամ էր՝ նրա հետ կատարելով «''[[Don't Let the Sun Go Down on Me]]»'' երգը։ 1987 թվականին նա շահել է «[[The Sun]]» պարբերականի դեմ հարուցած հայցը՝ զրպարտության մասին։ Թերթը նրան մեղադրել էր անչափահասների հետ ունեցած սեռական կապի մեջ։ 1988 թվականին Նյու Յորքի «Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն» մարզահամերգային համալիրում նա ունեցել է 5 համերգ՝ այդպիսով իր ելույթների թիվն այդ համերգային դահլիճում հասցնելով 26-ի, առաջ անցնելով ամերիկյան «[[Grateful Dead]]» խմբից և սահմանելով նոր ռեկորդ։ Սակայն այդ թվականը կարելի է համարել նաև ճգնաժամային երգչի անձնական և ստեղծագործական կյանքում։ Լոնդոնյան [[Սոթբիս]] աճուրդում վաճառքի է հանվել Էլթոն Ջոնին պատկանող կամ նրա հետ կապված ավելի քան 2 000 իր՝ մոտ 20 միլիոն ամերիկյան դոլար արժողությամբ։ Հետագայում նա նշել է, որ դա իսկապես ինքնատիպ միջոց էր իր տարօրինակ և բուռն անցյալից բաժանվելու համար։ Մեկ այլ հարցազրույցում Էլթոն Ջոնը խոստովանել է, որ 1989 թվականն իր համար եղել է ամենադժվարը՝ այդ ժամանակահատվածի իր վիճակը համեմատելով [[Էլվիս Փրեսլի]]ի կյանքի վերջին տարիների՝ բարոյական և ֆիզիկական հյուծվածության հետ։ === 1990-ական թվականներ === Էլթոն Ջոնը խորապես ցնցվել էր [[Ռայան Ուայթ]]ի՝ [[Ինդիանա]]յից մի դեռահասի պատմությամբ, որը հիվանդ էր [[ՁԻԱՀ]]-ով։ [[Մայքլ Ջեքսոն]]ի հետ միասին նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել երեխայի ճակատագրում, աջակցել է նրան և նրա ընտանիքին մինչև 1990 թվականը՝ Ուայթի ողբերգական մահը։ Լինելով ընկճախտի մեջ՝ 1990 թվականին երգիչը [[Չիկագո]]ում հայտնվել է հոսպիտալում, որտեղ վերականգնողական կուրս է անցել թմրամիջոցներից, ալկոհոլից ու [[Նյարդային բուլիմիա|բուլիմիա]]յից կախվածության դեմ։ Բուժումից հետո նա կորցրել է քաշը, կատարել մազերի փոխպատվաստում և տեղափոխվել [[Ատլանտա]]յում ([[Ջորջիա]]) գտնվող իր նոր առանձնատունը։ 1990 թվականին Էլթոն Ջոնին վերջապես հաջողվել է բրիտանական հիթ-շքերթում գրավել առաջին տեղը՝ իր ''[[Sacrifice (сингл)|Sacrifice]]'' սինգլով, որը շուրջ վեց շաբաթ չի զիջել իր դիրքերը։ 1991 թվականին էկրան է բարձրացել «''[[Two Rooms]]''» վավերագրական ֆիլմը, որտեղ նկարագրվել է Էլթոն Ջոն-Բերնի Տոպին զույգի՝ երգեր ստեղծելու գործընթացը։ Ինչպես նկարագրված է ֆիլմում, Տոպինը գրում է բանաստեղծություններ մի վայրում, իսկ Էլթոնն ստեղծում է երաժշտություն մեկ այլ վայրում։ Ստեղծագործելու ընթացքում հեղինակները երբեք չեն հանդիպում մեկմեկու։ Նույն թվականին թողարկվել է «''[[Two Rooms]]''» ձոն-ալբոմը, որի ձայնագրմանը մասնակցել են բրիտանացի և ամերիկացի բազմաթիվ հայտնի փոփ և ռոք-կատարողներ։ 1991 թվականին Էլթոն Ջոնը հասել է ևս մեկ հաջողության․ նրա «''[[Basque]]''» կոմպոզիցիան ստացել է [[Գրեմմի]] մրցանակ՝ ''Լավագույն գործիքային կոմպոզիցիա'' անվանակարգում։ [[Ջորջ Մայքլ]]ի հետ երգիչը մասնակցել է «''[[Don't Let the Sun Go Down on Me]]''» երգի ձայնագրմանը։ Այդ աշխատանքը թողարկվել է սինգլի տեսքով և Մեծ Բրիտանիայի ու ԱՄՆ-ի հիթ-շքերթներում զբաղեցրել առաջին հորիզոնականները։ 1992 թվականին նա հիմնել է «''[[Elton John AIDS Foundation]]''» կազմակերպությունը, որը պետք է ֆինանսավորեր ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի ծրագրերը։ Նա նաև հայտարարել է իր որոշման մասին՝ Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում իր սինգլների վաճառքից ստացված ողջ գումարն ուղղել ՁԻԱՀ-ի հետ կապված հետազոտությունների ընդլայնմանը։ Նույն թվականին թողարկվել է նրա նոր՝ «''[[The One]]''» ալբոմը, որն ամերիկյան հիթ-շքերթներում զբաղեցրել է 8-րդ տեղը՝ ամենաբարձր դիրքը՝ 1976 թվականի «''[[Blue Moves]]''» ալբոմից հետո։ Բերնի Տոպինի հետ միասին Էլթոն Ջոնն այդ տարի «''[[Warner/Chappell Music]]''» ընկերության հետ 12 տարի ժամկետով ստորագրել է պայմանագիր, որը գնահատվել է 39 միլիոն ամերիկյան [[դոլար]]։ [[Փոփ երաժշտություն|Փոփ-երաժշտության]] պատմության մեջ դա այդ ժամանակ ամենախոշոր պայմանագիրն էր։ Էլթոն Ջոնը մասնակցել է [[Ֆրեդի Մերկուրի]]ի հիշատակին նվիրված համերգին, որտեղ [[Քուին]]ի հետ միասին կատարել է «''[[Bohemian Rhapsody]]''» և «''[[The Show Must Go On]]''» երգերը։ Նույն թվականի սեպտեմբերին Էլթոն Ջոնը «''[[Guns N' Roses]]''» խմբի հետ կատարել է «''[[November Rain]]''» երգը։ Հաջորդ տարի թողարկվել է «''[[Elton John's Duets]]''» ալբոմը, որի ձայնագրությանը մասնակցել է ժամանակակից երաժշտության ամենատարբեր ժանրեր և ուղղություններ ներկայացնող 15 արտիստ։ Ալբոմի մեջ ընդգրկված կոմպոզիցիաներից մեկը՝ «''[[True Love]]''»-ը՝ ձայնագրված [[Կիկի Դի]]ի հետ, «''[[UK Singles Chart]]''» հիթ-շքերթում բարձրացել է մինչև 10-րդ հորիզոնական։ [[Էրիկ Կլեպտոն]]ի հետ դուետի արդյունքում ստեղծված «''[[Runaway Train]]''» երգը նույնպես հայտնվել է բրիտանական հիթ-շքերթներում։ 1994 թվականին Էլթոն Ջոնը [[Թիմ Ռայս]]ի հետ սկսել է աշխատել [[Walt Disney Pictures|Դիսնեյ]] ընկերության «[[Առյուծ արքան]]» անիմացիոն ֆիլմի երաժշտության վրա։ Այն դարձել է կոմերցիոն առումով բոլոր ժամանակների ամենահաջողված [[մուլտֆիլմ]]ը՝ շնորհիվ նաև նրանում հնչող երգերի։ 1995 թվականին Օսկար մրցանակաբաշխության «[[Օսկար լավագույն երգի համար|Ֆիլմի լավագույն երգ]]» անվանակարգում առաջադրված հինգ երգերից երեքը գրվել են Էլթոն Ջոնի և Թիմ Ռայսի կողմից՝ «Առյուծ արքան» մուլտֆիլմի համար։ «''[[Can You Feel the Love Tonight]]''» երգն ստացել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս»։ Այդ երգի համար Էլթոն Ջոնն ստացել է նաև [[Գրեմմի]] մրցանակ [[Տղամարդու լավագույն փոփ-վոկալ]] անվանակարգում։ Ֆիլմի սաունդթրեքը «Billboard» ամսագրի հիթ-շքերթում ինը շաբաթ շարունակ մնացել է առաջին հորիզոնականում։ 1999 թվականի նոյեմբերի 10-ին [[Ձայնագրող ընկերությունների ամերիկյան ասոցիացիա]]ն հայտարարել է, որ ''«The Lion King»'' ալբոմի վաճառքը հատել է 15 միլիոնի սահմանը, և այդ կերպ նա նվաճել է «ադամանդյա» կարգավիճակ։ 1994 թվականին Էլթոն Ջոնն ընդգրկվել է [[Ռոքնռոլի փառքի սրահ]]ում, իսկ մինչ այդ՝ 1992 թվականին, նա և Բերնի Տոպինը դարձել էին [[Երգերի հեղինակների փառքի սրահ]]ի անդամներ։ 1995 թվականին նա արժանացել է [[Բրիտանական կայսրության շքանշանի ասպետի]] կոչման։ Էլթոն Ջոնին շնորհվել է [[Ասպետ-բակալավր]]ի տիտղոս, ինչն էլ նրան իրավունք է վերապահել իր անվանն ավելացնել «[[սըր]]» մասնիկը։ 1995 թվականին թողարկվել է Էլթոն Ջոնի «''[[Made in England]]''» ալբոմը (#3 UK), որի ''«Believe»'' սինգլը բարձրացել է մինչև 15-րդ հորիզոնականը։ Հաջորդ տարի թողարկվել է ''«Love Songs»'' ալբոմը։ 1997 թվականն Էլթոն Ջոնի համար նշանավորվել է վերելքներով ու անախորժություններով։ Տարեսկզբին՝ իր 50-ամյա հոբելյանի ժամանակ, երգիչը կանգնել է հանրության առաջ իր ողջ «փայլով»։ Նա կազմակերպել էր տոնական երեկույթ առավել մտերիմ 500 ընկերների համար [[Լուի Արև արքա|Լյուդովի XIV]]-ի ոճով և երեկույթին հայտնվել էր 80 000 ամերիկյան դոլար արժողությամբ կոստյումով։ 1997 թվականի հունվարի 17-ին երգիչը [[Քուին]] խմբում մնացած երեք անդամների հետ [[Փարիզ]]ում մասնակցել է ''Le Presbytere N’a Rien Perdu De Son Charme Ni Le Jardin Du Son Éclat'' համերգային ծրագրի բացման արարողությանը։ Դա երկրորդ և վերջին անգամն էր, երբ [[Ֆրեդի Մերկուրի]]ի մահից հետո Queen խմբի մնացած անդամները բեմում միասին են եղել։ 1997 թվականի վերջերին երգիչը կորցրել է իր երկու շատ մոտ ընկերներին՝ ձևավորող [[Ջաննի Վերսաչե]]ին, որին սպանել էին, և [[արքայադուստր Դիանա]]յին, որը զոհվել էր [[Փարիզ]]ում ավտովթարի հետևանքով։ [[Պատկեր:Elton John - Candle In The Wind 1997 7 inch.jpg|right|thumb|240px|Candle In The Wind 1997]] Սեպտեմբերի սկզբներին Բերնի Տոպինը մշակել է «''[[Candle in the Wind]]''» երգի բառերը Դիանայի մահվանը նվիրված հատուկ արարողության համար, և Էլթոն Ջոնը երգել է այդ երգը [[Վեստմինստերյան աբբայություն]]ում կազմակերպված հուղարկավորության ժամանակ։ Երգի ձայնագրությունը [[փոփ երաժշտություն|փոփ երաժշտության]] պատմության մեջ ամենաարագն էր, իսկ սինգլն՝ ամենալավ վաճառվածներից մեկը։ Ընդհանուր վաճառքը միայն Մեծ Բրիտանիայի տարածքում հասել է 5 միլիոն օրինակի, ԱՄՆ-ում՝ 11 միլիոնի, իսկ աշխարհի մասշտաբով վաճառքը կազմել է 37 միլիոն օրինակ։ Ձայնասկավառակի վաճառքից ստացված եկամուտը, որը կազմել է մոտ £55 միլիոն, ուղղվել է [[արքայադուստր Դիանայի հիշատակի հիմնադրամ]]ին։ Արդյունքում Էլթոն Ջոնն այս երգի շնորհիվ ստացել է [[Գրեմմի]] մրցանակ՝ ''«Տղամարդու լավագույն փոփ-կատարում»'' անվանակարգում։ Դրանից հետո նա այլևս երբեք չի կատարել երգի այդ տարբերակը՝ հաճախ ընդգծելով, որ այդ երգը կարող էր կատարվել միայն մեկ անգամ, որպեսզի մնար անզուգական։ 1998 թվականին թողարկվել է «[[Աիդա (մյուզիքլ)|Աիդա]]» մյուզիքլի երաժշտությամբ սկավառակը՝ («''[[Elaborate Lives: The Legend of Aida]]''»), որի վրա Էլթոն Ջոնն աշխատել է Թիմ Ռայսի հետ։ Մյուզիքլի առաջին բեմադրությունը կայացել է [[Ատլանտա]]յում, հետագայում ներկայացումներն անցել են [[Չիկագո]]յում և [[Նյու Յորք]]ի [[Բրոդվեյ (թատրոն)|Բրոդվեյ թատրոնում]]։ === 2000-ական թվականներ === [[Պատկեր:Elton John in Norway.jpg|thumb|240px|left|Էլթոն Ջոնը [[Նորվեգիա]]յի համերգին, 2009 թվական]] XXI դարի առաջին տասնամյակն Էլթոն Ջոնի համար նշանավորվել է բազմաթիվ համատեղ աշխատանքներով ու նախագծերով այլ արտիստների և ժամանակակից [[Փոփ երաժշտություն|փոփ մշակույթ]]ի գործիչների հետ։ 2000 թվականին Էլթոն Ջոնը և [[Թիմ Ռայս]]ը կրկին միավորվել են նոր՝ «[[Ճանապարհ դեպի Էլդորադո]]» անիմացիոն ֆիլմի երաժշտության վրա աշխատելու համար։ 2000 թվականին թողարկվել է երգչի «''[[Elton John One Night Only-The Greatest Hits]]''» համերգի ձայնագրությամբ սկավառակը։ Համերգը կայացել էր դրանից մեկ տարի առաջ՝ [[Նյու Յորք]]ի [[Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն]] համերգասրահում։ 2001 թվականին Էլթոն Ջոնը հայտարարել է, որ «''[[Songs From The West Coast]]''»-ը կդառնա իր վերջին ստուդիական ալբոմը, և որ այդ պահից ինքը պետք է կենտրոնանա միայն կենդանի ելույթների վրա։ Սակայն հետագայում, հրաժարվելով այդ գաղափարից (պատճառն այդպես էլ չի հայտարարվել), 2004 թվականին նա թողարկել է հերթական ստուդիական ալբոմը (28-րդը՝ ըստ հաշվարկի)՝ «''[[Peachtree Road]]''»-ը։ 2001 թվականին Էլթոն Ջոնը հրավեր է ստացել մասնակցելու [[BBC]] ընկերության ''«Have I Got News For You»'' հեռուստաշոուին։ Սկզբում նա տվել է իր համաձայնությունը, սակայն վերջին պահին հրաժարվել է մասնակցել հաղորդմանը։ Դա տեղի է ունեցել եթերից ընդամենը մի քանի ժամ առաջ, և հաղորդման [[պրոդյուսեր]]ները ստիպված են եղել երգչի փոխարեն հրավիրել Ռեյ Ջոնսոնին՝ [[Գոլչեսթեր]]ից մի տաքսու վարորդի, որը երբեմն հանդես էր գալիս իբրև Էլթոն Ջոնի նմանակ։ Հաղորդման ընթացքում նա գրեթե ոչ մի բառ չի արտաբերել, սակայն, երբ հաղորդումը 24 ժամ անց եթեր է հեռարձակվել, նրա անունը եղել է խորագրերում, իսկ Էլթոն Ջոնի անունը հանվել է այնտեղից։ Նույն թվականին նկարահանվել է ֆիլմ, որը պատմում էր երգչի կարիերայի մասին՝ սկսած բեմում նրա հայտնվելու պահից մինչև 2000-ական թվականները։ Ֆիլմը կոչվում էր «''[[The Elton John Story]]''» և ցուցադրվել է «''[[VH-1 Classic]]''» ալիքով։ Ֆիլմն առանձին տեսաերիզով կամ սկավառակով այդպես էլ չի թողարկվել։ 2001 թվականին [[Գրեմմի]]ի մրցանակաբաշխության ժամանակ Էլթոն Ջոնն [[Էմինեմ]]ի հետ դուետով կատարել է վերջինիս «''[[Stan]]''» երգը։ Նույն թվականին կատարել է «''[[Friends]]''» երգը՝ ''«The Country Bears»'' ֆիլմի համար, որտեղ նաև մի փոքրիկ դերակատարմամբ է հանդես եկել։ 2002 թվականին բրիտանական [[Blue (խումբ)|«Blue»]] խումբը ներկայացրել է Էլթոն Ջոնի «''[[Sorry Seems To Be The Hardest Word]]''» երգի իր մեկնաբանությունը, որի ձայնագրությանը մասնակցել է նաև ինքը՝ լեգենդար երգիչը։ Երգը բրիտանական, ինչպես նաև այլ եվրոպական երկրների հիթ-շքերթներում առաջատար դիրքեր է զբաղեցրել։ Բացի այդ, Էլթոն Ջոնի գործոնը մեծ դեր է խաղացել [[Թուփաք Շակուր]]ի՝ հաջողության հասնելու գործում, որն Էլթոն Ջոնի ''«Madman Across the Water»'' ալբոմի ''«Indian Sunset»'' երգի մի հատվածն օգտագործել է ամերիկյան հիթ-շքերթները գլխավորող «''[[Ghetto Gospel]]''» սինգլում։ Արդյունքում ''«Indian Sunset»''-ը մտել է Էլթոն Ջոնի «''Electricity''» [[սինգլ]]ի մեջ։ Նոր սինգլի մարքեթինգային ծրագիրը կազմակերպվել է շատ անսովոր ու արդյունավետ կերպով։ Վաճառքի ավելի քան 75 %-ը կազմել են [[համացանց]]ից ներբեռնումները, որից հետո օգտատերերը մուտքի թույլտվություն են ստացել՝ մասնակցելով վիկտորինային և պատասխանելով հարցերին տեքստային հաղորդագրությունների միջոցով, որ ուղարկել են բջջային հեռախոսներով<ref>{{Cite web |title=Electricity by Elton John |url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=5612 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RDdFKB?url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=5612 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 12 |publisher=// songfacts.com}}</ref>։ ''«Electricity»'' սինգլը մինչ օրս շարունակում է մնալ Էլթոն Ջոնի՝ 2000-ական թվականների ամենահաջողված սոլո-սինգլներից մեկը։ Սակայն XXI դարի առաջին տասնամյակում Էլթոն Ջոնի ամենամեծ հաջողությունն անկասկած «''[[Are You Ready for Love]]''» երգն է։ Այդ կոմպոզիցիան գրեթե աննկատ էր մնացել, երբ առաջին անգամ հայտնվել էր 1970-ականների վերջերին։ Սակայն, երբ վերաթողարկվել է 2003 թվականին, հիթ-շքերթներում անմիջապես տեղ է գրավել առաջին հորիզոնականներում։ «''Billy Elliot''»-ը միակ [[մյուզիքլ]]ը չէր, որի ստեղծման մեջ մասնակցություն է ունեցել Էլթոն Ջոնը։ Բերնի Տոպինի հետ նա մասնակցել է [[Աննա Ռայս]]ի վեպի հիման վրա ստեղծված «''[[Lestat: The Musical]]''» մյուզիքլի բեմականացման աշխատանքներին։ Սակայն մյուզիքլը սվիններով է ընդունվել քննադատների կողմից և փակվել է 39 ներկայացումից հետո։ Էլթոն Ջոնի երաժշտությունը լայնորեն օգտագործվել է կինոյում։ Նրա երգերից մեկը՝ «''[[Tiny Dancer]]''»-ը՝ գրված դեռևս 1970 թվականին, օգտագործվել է «''[[Գրեթե հայտնիներ]]''» ({{lang-en|«Almost Famous»}}) ֆիլմում, որն էկրան է բարձրացել 2002 թվականին։ Նրա մեկ այլ կոմպոզիցիան՝ «''[[The Heart of Every Girl]]''»-ը, հնչել է 2003 թվականին նկարահանված «[[Մոնա Լիզայի ժպիտը (ֆիլմ)|Մոնա Լիզայի ժպիտը]]» ֆիլմում։ 2005 թվականի հուլիսի 2-ին Էլթոն Ջոնը մասնակցել է ''[[Live 8]]'' նշանավոր համերգին, որն անց է կացվել լոնդոնյան [[Հայդ պարկ]]ում։ Նույն թվականին երգիչը դուետով հանդես է եկել [[ավստրալիա]]կան [[քանթրի]]-երգչուհի [[Քեթրին Բրիթ]]ի հետ՝ ''«Where We Both Say Goodbye»'' երգով։ [[Billboard]] ամսագրի քանթրի ոճի հիթ-շքերթում երգը բարձրացել է մինչև 38 հորիզոնական։ 2005 թվականի նոյեմբերի 10-ին թողարկվել է «''[[Elton John's Christmas Party]]''» հավաքածուն, որում երգիչը կատարել է երկու երգ, իսկ մյուսների ձայնագրությանը մասնակցել են արտիստներ, որոնց ինքն էր ընտրել։ Նախնական շրջանում ալբոմը վաճառվել է ''«Սթարբաքս»'' սրճարանների ցանցի միջոցով, և յուրաքանչյուր վաճառքից երկու դոլար հատկացվել է ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի բարեգործական հիմնադրամին (Elton John AIDS Foundation)։ 2006 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Էլթոն Ջոնն ու Բերնի Տոպինը թողարկել են «''[[The Captain & The Kid]]''» անվանմամբ հերթական համատեղ սկավառակը, որը կարծես «''[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy]]''» հայտնի ալբոմի տրամաբանական շարունակությունն էր։ Ալբոմը ներառել է 10 նոր երգ։ Այն նաև հետաքրքիր էր նրանով, որ համատեղ աշխատանքի ողջ ընթացքում առաջին անգամ ձայնասկավառակի վրա տեղադրվել են և՛ Էլթոն Ջոնի, և՛ Բերնի Տոպինի լուսանկարները։ Ալբոմն արժանացել է քննադատների բարեհաճ վերաբերմունքին, իսկ նրա վաճառքը ողջ աշխարհում այս պահի դրությամբ կազմում է շուրջ 3,5 միլիոն օրինակ։ 2007 թվականի հունիսի 16-ին [[Կիև]]ում Էլթոն Ջոնն անվճար բարեգործական համերգ է տվել՝ կազմակերպված «ՀակաՍՊԻԴ» հիմնադրամի կողմից։ Այն կայացել է Անկախության հրապարակում և ուղիղ եթերով հեռարձակվել տարբեր հեռուստաալիքներով։ [[Պատկեր:Concert of Elton John in Baku.jpg|thumb|300px|Էլթոն Ջոնի ելույթը [[Բաքու|Բաքվում]]]] 2007 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել [[Բաքու|Բաքվի]] ([[Ադրբեջան]]) Հանրապետական մարզադաշտում։ 2007 թվականի հուլիսի 12-ին Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել [[Դոնի Ռոստով]]ի Թատերական հրապարակում։ Ռոստովի բնակիչների համար համերգը եղել է անվճար։ 2009 թվականի հոկտեմբերի 7-ին ''The Red Piano'' շուրջերկրյա շրջագայության շրջանակներում կայացել է Էլթոն Ջոնի համերգը [[Մոսկվա]]յի ''«Օլիմպիսկի»'' մարզահամալիրում<ref>{{Cite web |title=Элтон Джон, Red Piano, Москва, Олимпийский, 07.10.2009 |url=http://homo-creativus.info/2010/04/07/elton-john-09-moscow/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlZFUVN?url=http://homo-creativus.info/2010/04/07/elton-john-09-moscow/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ մայիսի 3 |publisher=homo-creativus.info}}</ref>։ 2008 թվականի դեկտեմբերի 7-ին երգիչը բարեգործական նախատոնական համերգ է ունեցել Բարվիխայի ''«Luxury Village»'' համերգասրահում<ref>{{Cite web |title=Полутайный концерт Элтона Джона |url=http://www.gazeta.ru/news/culture/2008/12/09/n_1306040.shtml |accessdate=2010 թ․ մայիսի 3 |publisher=www.gazeta.ru}}</ref>։ === 2010-ական թվականներ === 2010 թվականի հունիսի 26-ին կայացել է [[սըր]] Էլթոն Ջոնի առաջին ելույթը [[Մինսկ]]ի [[Մինսկ-Արենա]] մարզահամերգային համալիրում<ref>{{Cite web |title=Элтон Джон в Минске, 26.06.2010 |url=http://homo-creativus.info/2010/07/08/elton-john-minsk-26062010/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlbMlwj?url=http://homo-creativus.info/2010/07/08/elton-john-minsk-26062010/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 9 |publisher=homo-creativus.info}}</ref>։ 2010 թվականի հոկտեմբերի կեսերին Էլթոն Ջոնը թողարկել է իր հերթական ստուդիական ալբոմը՝ «''[[The Union]]''»-ը՝ ձայնագրված [[Լեոն Ռասել]]ի հետ համատեղ։ Երգիչը հայտարարել է, որ ձայնասկավառակը վկայում է իր կարիերայում նոր՝ որակյալ շրջանի մեկնարկի մասին։ ''«Ես արդեն փոփ-ձայնասկավառակներ թողարկելու անհրաժեշտություն չունեմ»''<ref name="billboard_2010">{{Cite web |title=Elton John Teams With Leon Russell For 'Mature' New Album |url=http://www.billboard.com/news/elton-john-teams-with-leon-russell-for-mature-1004102231.story#/news/elton-john-teams-with-leon-russell-for-mature-1004102231.story |accessdate=2010 թ․ հոկտեմբերի 13 |publisher=www.billboard.com}}… marks a new chapter in his recording career, saying: I don’t have to make pop records any more</ref>,- հայտարարել է նա։ Ալբոմը քննադատների կողմից հիմնականում բարձր գնահատականի է արժանացել (72/100 ''[[Metacritic]]''-ի վարկանիշի համաձայն)․ 5 աստղ տվել է նրան ''«[[Rolling Stone]]»'' ամսագրի գրախոսը<ref>{{Cite web |title=The Union |url=http://www.metacritic.com/music/the-union |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlcpW5N?url=http://www.metacritic.com/music/the-union |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հոկտեմբերի 13 |publisher=www.metacritic.com}}</ref>։ 2011 թվականին Էլթոն Ջոնը ներկայացել է իբրև պրոդյուսեր և երգերի հեղինակ «[[Գնոմեոն և Ջուլիետը (մուլտֆիլմ)|Գնոմեոն և Ջուլիետը]]» մուլտֆիլմի համար։ Գործնականում ամբողջ 2011 թվականին Էլթոն Ջոնը գտնվել է ''«Greatest Hits Live»'' հյուրախաղերի մեջ, որոնք գրավել են իններորդ տեղը ''«2011 թվականի քսանհինգ լավագույն համերգային շրջագայությունների»'' ցանկում․ համերգներին, ընդհանուր առմամբ, ներկա է եղել ավելի քան 460 հազար մարդ։ 2012 թվականի հունիսի 30-ին [[ՁԻԱՀ]]-ի դեմ պայքարի միջոցառումների շրջանակներում<ref>{{Cite web |title=30 июня. Киев. Майдан. Элтон Джон и Queen |url=http://music.com.ua/bill/concert/kiev/2012/06/30/5458.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627103649/http://music.com.ua/bill/concert/kiev/2012/06/30/5458.html |archivedate=2012 թ․ հունիսի 27 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 30}}</ref>, [[Կիև]]ի անկախության հրապարակում, [[Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2012|Եվրո 2012-ի]] ֆան-զոնայի տարածքում կայացել է Էլթոն Ջոնի և [[Քուին]] ռոք-խմբի համերգը, որի ժամանակ հավաքվել է ավելի քան 1 միլիոն [[գրիվնա]] ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի համար<ref>[https://news.finance.ua/ru/news/-/283596/na-kontserte-eltona-dzhona-i-queen-v-kieve-sobrali-bolee-1-mln-grn-na-borbu-so-spidom На концерте Элтона Джона и Queen в Киеве собрали более 1 млн грн на борьбу со СПИДом]</ref>։ 2012 թվականի հուլիսին ավստրալիական [[Էլեկտրոնային երաժշտություն|էլեկտրոնային]] ''[[Pnau]]'' դուետն Էլթոն Ջոնի համաձայնությամբ թողարկել է «''[[Good Morning to the Night]]''» ռեմիքս-ալբոմը, որի բոլոր երգերը կազմված էին Էլթոն Ջոնի վաղ շրջանի երգերի [[սեմպլ]]ներից։ Ալբոմը բարձր գնահատականի է արժանացել քննադատների կողմից<ref>[https://www.theguardian.com/music/2012/jul/15/elton-john-pnau-good-morning-review Elton John vs Pnau: Good Morning to the Night — review]</ref><ref>[http://www.allmusic.com/album/good-morning-to-the-night-mw0002367859 Good Morning to the Night — Allmusic review]</ref>, իսկ գլխավոր թրեքը դարձել է [[Լոնդոն]]ում անցկացված [[Ամառային օլիմպիական խաղեր 2012|2012-ի ամառային օլիմպիական խաղերի]] հիմներից մեկը<ref>[https://www.eonline.com/news/326473/listen-now-muse-s-survival-unveiled-as-official-song-of-the-2012-london-olympics Listen Now! Muse’s «Survival» Unveiled as Official Song of the 2012 London Olympics]</ref>։ Երգիչը խմբի հետ մի քանի համատեղ ելույթ է ունեցել։ 2012 թվականին ավարտին է հասցվել «''[[The Diving Board]]''» նոր ալբոմը, որի թողարկումը նախատեսված էր 2012-ի աշնանը<ref>{{Cite web |title=Elton John - Elton John Prepares The Diving Board |url=http://www.contactmusic.com/news/elton-john-prepares-the-diving-board_1303325 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687REfc8H?url=http://www.contactmusic.com/news/elton-john-prepares-the-diving-board_1303325 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 15 |publisher=Contact Music}}</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John : 'My new album is my most exciting record in a long time' |url=http://www.nme.com/news/elton-john/62643 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RFQW5u?url=http://www.nme.com/news/elton-john/62643 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 15 |publisher=NME}}</ref>։ Սակայն գովազդի հետ կապված խնդիրների պատճառով ալբոմը թողարկվել է միայն մեկ տարի անց՝ 2013 թվականի սեպտեմբերի 13-ին<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ փետրվարի 23 |title=Elton John Finishes New Album, Eyes September Release Date |url=http://www.billboard.com/articles/news/1549826/elton-john-finishes-new-album-eyes-september-release-date |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RH8K6S?url=http://www.berniejtaupin.com/articles.bt?n_id=459668 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2013 թ․ փետրվարի 23 |publisher=PhilGallo}}</ref>։ Այն շատ բարձր է գնահատվել քննադատների կողմից և ''«Billboard UK»-ի'' [[Չարթ|հիթ-շքերթում]] զբաղեցրել է երրորդ հորիզոնականը։ 2015 թվականի նոյեմբերին Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել [[Էդ Շիրան]]ի համերգին, որի հետ կատարել է երկու երգ՝ ''«Don’t Go Breaking My Heart»'' և ''«Afire Love»''։ 2016 թվականի փետրվարի 5-ին թողարկվել է երգչի երեսուներկուերորդ ալբոմը՝ «''[[Wonderful Crazy Night]]''»-ը<ref>{{Cite web |author=Daniel Kreps |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 22 |title=Elton John Preps New Album 'Wonderful Crazy Night' |url=https://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-preps-new-album-wonderful-crazy-night-20151022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024212216/http://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-preps-new-album-wonderful-crazy-night-20151022 |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 24 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 25 |work=Rolling Stone}}</ref>։ 2016 թվականին Էլթոն Ջոնը ճանաչվել է որպես ''«Բրիտանացի ամենաշռայլ նշանավոր դեմք»''։ Տարվա ընթացքում երաժիշտը բարեգործական նպատակներով ծախսել է մոտ 27 միլիոն ֆունտ։ Փողերի մեծ մասն ուղղվել է այն հիմնադրամների գործունեությանը, որոնք պայքարում են ՁԻԱՀ-ի դեմ։ 2017 թվականի հունվարի 26-ին հայտարարվել է, որ սըր Էլթոնը կներկայանա իբրև կոմպոզիտոր «''[[Սատանան կրում է Պրադա]]''» հայտնի ֆիլմի [[Բրոդվեյ (թատրոն)|բրոդվեյական]] [[մյուզիքլ]]-ադապտացիայում<ref>Blisten, Jon. [https://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-writing-devil-wears-prada-musical-for-broadway-w463193 «Elton John Writing 'Devil Wears Prada' Musical for Broadway»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818105059/http://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-writing-devil-wears-prada-musical-for-broadway-w463193 |date=2017-08-18 }} ''Rolling Stone'', January 2017</ref>, ինչպես նաև 2017 թվականին խաղացել է ինքն իր դերը «''[[Քինգսման։ Ոսկե մատանի]]''» ֆիլմում<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մայիսի 18 |title=Elton John confirms he's doing the Kingsman sequel in a really cool way |url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a794497/elton-john-confirms-hes-doing-the-kingsman-sequel-in-a-really-cool-way/ |accessdate=2016 թ․ մայիսի 26 |work=Digital Spy}}</ref>։ [[Պատկեր:Elton John Cannes 2019.jpg|right|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը «[[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն]]» ֆիլմի առաջնախաղի ժամանակ Կաննի կինոփառատոնում, 2019 թվական]] 2019 թվականին էկրան է բարձրացել «''[[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն]]''» ֆիլմը՝ Էլթոն Ջոնի կյանքի մասին պատմող կենսագրական դրաման։ Երգչի դերը կատարել է [[Թերոն Էջերթոն]]ը։ Ֆիլմն արժանացել է կինոքննադատների դրական վերաբերմունքին․ [[ԱՄՆ]]-ում ֆիլմի վարձույթի շահույթը կազմել է 140 մլն դոլար։ [[Ռուսաստան]]ում ֆիլմը ենթարկվել է գրաքննության․ հանվել են թմրանյութերի, միասեռական սեքսի<ref>https://meduza.io/short/2019/06/25/pochemu-iz-filma-ob-eltone-dzhone-vyrezali-odnopolyy-seks-tri-versii-vladimira-medinskogo</ref>, տղամարդկանց համբույրների տեսարաններն ու ֆիլմի ավարտի մի հատվածը, որտեղ խոսվում է այն մասին, որ Էլթոն Ջոնը 25 տարի [[Դևիդ Ֆերնիշ]]ի հետ է և նրա հետ միասին դաստիարակում է երկու երեխաներին։ Կինոքննադատ Անտոն Դոլինի խոսքով՝ այդ կերպ ֆիլմից հանել են ''«հինգ սկզբունքային րոպե՝ անչափ կարևոր գեղարվեստական գաղափարի առումով»,'' ինչն էլ բողոքի ալիք էր բարձրացրել երգչի և ֆիլմը ստեղծողների մոտ<ref>https://meduza.io/news/2019/06/01/elton-dzhon-i-sozdateli-filma-roketmen-obvinili-rossiyskogo-prokatchika-v-tsenzure-iz-kinolenty-vyrezali-stsenu-odnopologo-seksa</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John в Instagram: «Dear President Putin, I was deeply upset when I read your recent interview in the Financial Times. I strongly disagree with your view…» |url=https://www.instagram.com/p/BzQ38cdD8Fj/ |accessdate=2019 թ․ հուլիսի 2 |publisher=Instagram |lang=ru}}</ref>։ ''«Ռոքեթմեն»'' ֆիլմի համար 2020 թվականի հունվարի 5-ին [[Բերնի Տոպին]]ի հետ երգիչն ստացել է «[[Ոսկե գլոբուս]]» մրցանակ ''«Լավագույն երգ»'' անվանակարգում, [[Օսկարի 92-րդ մրցանակաբաշխություն|Օսկարի 92-րդ մրցանակաբաշխության]] ժամանակ՝ «[[Օսկար]]» մրցանակ նույն անվանակարգում՝ «''[[(I’m Gonna) Love Me Again]]''» երգի համար<ref>{{Cite web |date=2020 թ․ հունվարի 5 |title=The Latest: '1917' wins best drama film Golden Globe award |url=https://apnews.com/f9146ceebd39493cc6c0fe3a8ff587d6 |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite web |author=Jon Burlingame, Jon Burlingame |date=2020 թ․ հունվարի 13 |title=Elton John’s ‘(I’m Gonna) Love Me Again’ Rockets to Front of Oscar Songs Pack |url=https://variety.com/2020/music/news/oscar-best-song-nominees-elton-john-cynthia-erivo-1203464853/ |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=Variety |lang=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Элтон Джон получил премию "Оскар" за лучшую песню к фильму |url=https://tass.ru/kultura/7722459 |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 10 |publisher=ТАСС |lang=ru}}</ref>։ Դա Էլթոն Ջոնի առաջին հաղթանակն էր «Ոսկե գլոբուսում» և «Օսկարում»՝ «[[Առյուծ արքան]]» մուլտֆիլմի (1994) ժամանակներից 25 տարի անց, երբ նա ստացել էր երկու մրցանակն էլ ([[Թիմ Ռայս]]ի հետ համատեղ) նույն անվանակարգում՝ «''[[Can You Feel the Love Tonight]]''» երգի համար 1995 թվականին<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |author=Chris Willman, Chris Willman |date=2020 թ․ հունվարի 6 |title=Elton John Shares Award With Bernie Taupin for First Time as ‘Rocketman’ Song Wins Golden Globe |url=https://variety.com/2020/music/awards/elton-john-wins-best-song-golden-globes-1203457299/ |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=Variety |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John & Bernie Taupin Win First Golden Globe As a Duo for 'Rocketman' Song |url=https://www.billboard.com/articles/news/awards/8547334/elton-john-golden-globes-rocketman |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=Billboard}}</ref>։ Նույն թվականի հունիսի 25-ին ''The New York Times Magazine-ը'' Էլթոն Ջոնին նույնպես նշել է այն հարյուրավոր կատարողների շարքում, ում նյութերը ոչնչացվել են 2008 թվականին ''Universal Studios Hollywood''-ում բռնկված հրդեհի ժամանակ<ref name="Rosen2">{{Cite web |last=Rosen |first=Jody |date=2019 թ․ հունիսի 25 |title=Here Are Hundreds More Artists Whose Tapes Were Destroyed in the UMG Fire |url=https://www.nytimes.com/2019/06/25/magazine/universal-music-fire-bands-list-umg.html |accessdate=2019 թ․ հունիսի 28 |website=The New York Times}}</ref>։ 2019 թվականին լեգենդար երգիչն ընդգրկվել է [[Ֆորբս]] ամսագրի՝ ամենաբարձր վարձատրվող երաժիշտների ցանկում։ Նրա վաստակած գումարը կազմել է $84 մլն․ դա վարկանշային աղյուսակի հինգերորդ տեղն է<ref>{{Cite web |author=Zack O'Malley Greenburg |title=The World’s Top-Earning Musicians Of 2019 |url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/12/06/the-worlds-top-earning-musicians-of-2019/ |accessdate=2019 թ․ դեկտեմբերի 8 |publisher=Forbes |lang=en}}</ref>։ == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:David Furnish 1.jpg|right|thumb|240px|[[Դևիդ Ֆերնիշ]]ը ՁԻԱՀ-ի զոհերի հիշատակին կանգնեցված հուշարձանի բացման ժամանակ, 2009 թվական]] 1976 թվականին «''[[Rolling Stone]]''» ամսագրին տված հարցազրույցի ժամանակ Էլթոն Ջոնը հայտարարել է իր [[երկսեռականություն|երկսեռականության]] մասին։ 1984 թվականի փետրվարի 14-ին նա ամուսնացել է [[հնչյունային օպերատոր]] Ռենատա Բլաուելի հետ<ref>[http://www.discogs.com/artist/412622-Renate-Blauel]</ref>։ Չորս տարի անց նրանք բաժանվել են։ Ավելի ուշ Էլթոն Ջոնը հայտարարել է, որ ինքն ավելի շուտ [[Համասեռականություն|համասեռական]] է, քան երկսեռական։ Տառապելով մշտական դեպրեսիաներից՝ նա աստիճանաբար սկսել է չարաշահել ալկոհոլն ու թմրանյութերը և պարբերաբար բուժում անցել թմրանյութերից կախվածության դեմ։ 1993 թվականին նա հանդիպել է իր ապագա զուգընկերոջը՝ [[Դևիդ Ֆերնիշ]]ին, որն օգնել է նրան ազատվել ալկոհոլից և թմրանյութերից ունեցած կախվածությունից։ 2004 թվականին [[Մեծ Բրիտանիա]]յում վավերացվել է քաղաքացիական կացության ակտը՝ օրենքով թույլատրելի դարձնելով [[նույնասեռ ամուսնություն]]ները։ Էլթոնն առաջիններից էր, որն օգտվել է նույնասեռական հարաբերություններն օրինական դարձնելու հնարավորությունից։ 2005 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ջոնն ու Ֆերնիշը կնքել են ամուսնական պայմանագիր։ Հարսանեկան արարողությանը, որ տեղի է ունեցել [[Վինձոր ամրոց]]ում, ուր մինչ այդ կայացել էր [[Արքայազն Չարլզ]]ի և [[Քամիլա Պարկեր]]ի ամուսնությունը, հրավիրված են եղել միայն ամենամտերիմ ընկերներն ու հարազատները։ Մամուլն արարողությանը ներկա չի եղել։ Նույն օրը երեկոյան Բերկշիր կալվածքում տեղի է ունեցել խնջույք, որին հրավիրված է եղել ավելի քան 700 մարդ՝ Էլթոնի և Դևիդի ընկերները, այդ թվում նաև այնպիսի հայտնի դեմքեր, ինչպիսիք են [[Բրայան Մեյ]]ը, [[Էլիզաբեթ Հարլի]]ն և [[Օզզի Օսբորն]]ը<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_4547000/4547762.stm Би-би-си | Арт-квартал | В Виндзоре состоялась свадьба сэра Элтона Джона<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ 2009 թվականին ուկրաինական ինտերնատից զույգը փորձել է որդեգրել ՄԻԱՎ վարակակիր տղա երեխայի, բայց պաշտոնյաները մերժել են՝ պատճառաբանելով, որ միասեռ ամուսնություններն Ուկրաինայում ընդունված չեն<ref>[http://www.gazeta.ru/social/2010/12/28/3480266.shtml Папа Элтон — что ж такого]</ref><ref>[http://www.ntv.ru/novosti/175547/ Элтон Джон не сможет усыновить Льва]</ref>։ 2010 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Էլթոնն ու Դևիդը վերջապես դարձել են հայրեր․ [[Սուրոգատ մայրություն|սուրոգատ մորից]] ծնվել է նրանց որդին, որին տվել են Զախարի Ջեքսոն Լևոն Ֆերնիշ-Ջոն անունը։ 2013 թվականի հունվարի 11-ին ծնվել է նրանց երկրորդ որդին՝ Էլայջա Ջոզեֆ Դանիել Ֆերնիշ-Ջոնը<ref>{{Cite web |title=Elton John, David Furnish confirm second son's birth, name him Elijah |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_elton-john-david-furnish-confirm-second-son-s-birth-name-him-elijah_1789506 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DoIScWOO?url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_elton-john-david-furnish-confirm-second-son-s-birth-name-him-elijah_1789506 |archivedate=2013 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2013 թ․ հունվարի 16 |publisher=dnaindia.com |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2010 թ․ դեկտեմբերի 27 |title=Sir Elton John and David Furnish Welcome a New Baby! |url=http://www.usmagazine.com/momsbabies/news/sir-elton-john-and-david-furnish-welcome-a-new-baby--20102712 |accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 27 |publisher=US Weekly}}</ref>։ 2014 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Էլթոն Ջոնն ու Դևիդ Ֆերնիշը գրանցել են իրենց ամուսնությունը և կրկին հարսանիք արել<ref>{{Cite news |author=Комсомольская правда |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 22 |title=Элтон Джон и Дэвид Фёрниш расписались и сыграли свадьбу |url=http://www.kp.ru/daily/26323.7/3203686/}}</ref>՝ այդպիսով նշելով իրենց հարաբերությունների քսանամյակը<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |title=Sir Elton John and David Furnish marry |url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-30568634 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |title='That's the legal bit done. Now on to the ceremony!' Elton John and David Furnish tie the knot on ninth anniversary of their civil partnership |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2882486/Elton-John-David-Furnish-tie-knot-ninth-anniversary-civil-partnership.html?ito=social-facebook |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=Daily Mail}}</ref>։ Էլթոն Ջոնն անգլիական «[[Ուոթֆորդ ՖԱ|Ուոթֆորդ]]» ֆուտբոլային ակումբի երկրպագու է<ref>{{Cite web |title=Знаменитые болельщики |url=http://edfootball.com/articles/lichnosti/znamenitye-bolelshhiki-2973 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716061552/http://edfootball.com/articles/lichnosti/znamenitye-bolelshhiki-2973 |archivedate=2017 թ․ հուլիսի 16 |accessdate=2010 թ․ նոյեմբերի 10}}</ref>։ == Մեծարում և պարգևներ == [[Պատկեր:Coat of Arms of Sir Elton John, CBE.png|thumb|Սըր Էլթոն Ջոնի զինանշանը։ 1987 թվականին նրան հանձնել են վահան` դաշնամուրի ստեղներով և սկավառակներով: Իսպանական կարգախոսը՝ ''el tono es bueno'', իր մեջ ներառում է Էլթոն Ջոնի անվան բառախաղը՝ «լավ հնչերանգ» թարգմանությամբ ({{Lang-en|the tone is good}}).<ref name="The Independent">{{Cite news |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 8 |title=Married gay couples can have coats of arms for first time in history |url=https://www.independent.co.uk/news/weird-news/married-gay-couples-can-have-coats-of-arms-for-first-time-in-history-9340142.html |work=The Independent}}</ref>: Սևը, կարմիրը և ոսկեգույնը նույնպես պատկանում են Watford F.C-ին: Վահանի վերևում գտնվող պողպատե սաղավարտը, որն ուղղված է առաջ և բաց հովարով է, խորհրդանշում է այն, որ Էլթոն Ջոնն ասպետ է<ref name="The Independent"/>]] Էլթոն Ջոնը ներառվել է [[Ռոքնռոլի փառքի սրահ]]ում իր մասնակցության առաջին իսկ տարում՝ 1994 թվականին։ Նա և Բերնի Տոպինը 1992 թվականից արդեն ներգրավված էին [[Երգերի հեղինակների փառքի սրահում]]։ 1995 թվականին Ջոնը արժանացել է ''[[Բրիտանական կայսրության շքանշանի ասպետ]]ի'' կոչման (CBE)<ref>London Gazette|issue=54255|date=29 December 1995|page=9|supp=y}}</ref>։ Իր բարեգործական աշխատանքների համար 1998 թվականի փետրվարի 24-ին [[Եղիսաբեթ II]] թագուհու կողմից նրան շնորհվել է ''[[Ասպետ-բակալավր]]ի'' տիտղոս<ref> {{Cite web |date=2013 թ․ ապրիլի 19 |title=BBC News UK Arise, Sir Elton! |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/59754.stm |archiveurl=https://archive.today/20130419183524/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/59754.stm |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 19 |access-date=2019 թ․ հունվարի 28}} </ref><ref> {{Cite web |date=2019 թ․ հունվարի 28 |title=ELTON JOHN'S KNIGHTHOOD TOPS 1,000 ROYAL AWARDS - Chicago Tribune |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-12-31-9801010138-story.html |archiveurl=https://archive.today/20190128022338/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-12-31-9801010138-story.html |archivedate=2019 թ․ հունվարի 28 |access-date=2019 թ․ հունվարի 28}} </ref>։ «2020 թվականի ամանորյա մեծարումների ժամանակ» նա ընդգրկվել է ''[[Պատվո ասպետների շքանշանակակիրներ]]ի'' կազմում՝ երաժշտության և բարեգործության բնագավառներում ունեցած ձեռքբերումների համար<ref>London Gazette|issue=62866|date=27 December 2019|page=N25|supp=1}}</ref>։ 1975 թվականի հոկտեմբերին Ջոնը դարձել է 1662-րդ մարդը, որ ստացել է աստղ [[Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի|Հոլիվուդյան փառքի ծառուղում]]<ref>Jeff Woolf, Scott Jennings and James L. Halperin (2004). «605 Icons of 20th Century Music Autograph Auction Catalog». p. 89.Heritage Capital Corporation.</ref>։ 2005 թվականին Էլթոն Ջոնը պարգևատրվել է ''Երգիչների ընկերակցության'' կողմից՝ ցմահ ունեցած ձեռքբերումների համար<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ փետրվարի 12 |title=Ella Award Special Events |url=http://www.singers.org/special-events/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150514064028/http://www.singers.org/special-events/ |archivedate=2015 թ․ մայիսի 14 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 10}}</ref>։ 2004 թվականին ստացել է ''[[Քենեդու անվան կենտրոնի պատվոգիր]]''<ref>{{Cite web |date=2004 թ․ սեպտեմբերի 16 |title=Elton John Among Kennedy Center Honorees |url=http://www.billboard.com/articles/business/1428620/elton-john-among-kennedy-center-honorees |accessdate=2020 թ․ մարտի 14 |publisher=Billboard}}</ref>, 2006 թվականին՝ ''«[[Դիսնեյի լեգենդներ]]»'' մրցանակ։ 2000 թվականին նա արժանացել է ''«Տարվա մարդ՝ ըստ MusiCares»-ի վարկածի»'' մրցանակի՝ երաժշտության բնագավառում ունեցած գեղարվեստական ձեռքբերումների և բարեգործությանը նվիրվելու համար<ref>{{Cite web |last=O'Haire |first=Patricia |date=1999 թ․ հոկտեմբերի 6 |title=News Beat |url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1999/10/06/1999-10-06_news_beat.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20110815075421/http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1999/10/06/1999-10-06_news_beat.html |archive-date=2011 թ․ օգոստոսի 15 |accessdate=2016 թ․ ապրիլի 24 |work=New York Daily News}}</ref>։ 2010 թվականին ստացել է [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորության]] ''«PRS for Music» Heritage Award'' ընկերության մրցանակ<ref>{{Cite web |last=Ashton |first=Robert |date=2010 թ․ մայիսի 24 |title=Heritage Award for Elton John venue |url=http://www.musicweek.com/story.asp?sectioncode=1&storycode=1041250&c=1 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 6 |work=Music Week}}</ref>։ 2019 թվականին Ֆրանսիայի նախագահ [[Էմանուել Մակրոն]]ը Ջոնին պարգևատրել է ''[[Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան|Պատվո լեգեոնի շքանշանով]]''<ref>[https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-48727639 «Sir Elton given France’s highest civilian award Legion d’Honneur»]. ''BBC''. Источник 22 June 2019.</ref>։ Երաժշտական պարգևները ներառում են 1995 թվականին [[Թիմ Ռայս]]ի հետ «[[Առյուծ արքան]]» մուլտֆիլմից ''«[[Can You Feel the Love Tonight]]»'' երգի համար ստացած [[Օսկար լավագույն երգի համար|Օսկարն]] ու [[Ոսկե գլոբուս]]ը։ Դա առաջին [[Օսկար]]ն ու Ոսկե գլոբուսն էր իր կարիերայում։ 25 տարի անց նա կրկին արժանացել է Օսկարի և Ոսկե գլոբուսի Բերնի Տոպինի հետ միասին՝ կրկին լավագույն երգի համար՝ ''«I’m Gonna Love Me Again»'' ''([[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն ֆիլմ]]ից)'' և ''Թոնի'' մրցանակ՝ լավագույն երաժշտական պարտիտուրայի համար ''«Աիդա»'' մյուզիքլի շնորհիվ, կրկին Թիմ Ռայսի հետ։ Նա ստացել է նաև հինգ ''«Brit Awards»'' մրցանակ, այդ թվում որպես ''«բրիտանացի լավագույն տղամարդ մենակատար»''՝ 1991 թվականին, և երաժշտության մեջ ունեցած մեծ ավանդի համար՝ 1986 և 1995 թվականներին։ 2013 թվականին Էլթոն Ջոնն ստացել է առաջին ''«Brits Icon»'' մրցանակը՝ բրիտանական մշակույթում ունեցած «երկարատև ազդեցության» համար, որը նրան հանձնել է մոտ ընկերը՝ [[Ռոդ Ստյուարտ]]ը<ref name="Icon">{{Cite news |date=2013 թ․ սեպտեմբերի 2 |title=Sir Elton John wins first Brits Icon award |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-23935217 |accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 18 |work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |title=Brit Awards: Elton John |url=http://www.brits.co.uk/artist/elton-john |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140527073334/http://www.brits.co.uk/artist/elton-john |archivedate=2014 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2014 թ․ սեպտեմբերի 27 |publisher=Brit Awards}}</ref>։ == Էլթոն Ջոնը Հայաստանում == 2018 թվականի մայիսի 26-ին Էլթոն Ջոնն իր ամուսնու՝ կանադացի կինոռեժիսոր Դևիդ Ֆերնիշի հետ այցելել է [[Հայաստան]]։ Նրանց այցը բարեգործական նպատակ էր հետապնդում<ref>{{Cite web |title=Էլթոն Ջոն. Հայաստանում սեր ենք զգացել |url=https://panarmenian.net/arm/news/256000/ |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 3 |website=PanARMENIAN.Net}}</ref>։ Մայիսի 28-ին Էլթոն Ջոնն իր ինստագրամյան էջում գրառում է արել ''«այն սիրո մասին, որ զգացել է Հայաստանում»''։ ''«Ատելությամբ լցված մեկը չի կարող կասեցնել այն ամբողջ սերը, որ զգացել ենք Հայաստանում»'',-գրել է լեգենդար երգիչը՝ տեղադրելով եռագույն սրտի պատկեր։ == Սկավառակագրություն == 2014 թվականի դրությամբ Էլթոն Ջոնը համարվում է 30 ստուդիական ալբոմի, 130 սինգլի, մի քանի կինոֆիլմերի, մուլտիպլիկացիոն ֆիլմերի և բեմադրությունների երաժշտության հեղինակ։ Մեծ քանակությամբ թողարկվել են նրա լավագույն երգերի հավաքածուներ, այլ արտիստների կատարմամբ նրա երգերի ալբոմներ։ Բացի այդ, շուկայում առկա են նրա ելույթների տեսաերիզներն ու [[DVD]] սկավառակները։ === Ստուդիական ալբոմներ (ընտրանի) === * ''[[Empty Sky]]'' (1969) * ''[[Elton John]]'' (1970) * ''[[Tumbleweed Connection]]'' (1970) * ''[[Madman Across the Water]]'' (1971) * ''[[Honky Chateau|Honky Château]]'' (1972) * ''[[Don't Shoot Me I'm Only the Piano Player]]'' (1973) * ''[[Goodbye Yellow Brick Road]]'' (1973) * ''[[Caribou]]'' (1974) * ''[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy]]'' (1975) * ''[[Rock of the Westies]]'' (1975) * ''[[Blue Moves]]'' (1976) * ''[[A Single Man]]'' (1978) * ''[[Victim of Love]]'' (1979) * ''[[21 at 33]]'' (1980) * ''[[The Fox]]'' (1981) * ''[[Jump Up!]]'' (1982) * ''[[Too Low for Zero]]'' (1983) * ''[[Breaking Hearts]]'' (1984) * ''[[Ice on Fire]]'' (1985) * ''[[Leather Jackets]]'' (1986) * ''{{iw|Reg Strikes Back}}'' (1988) * ''[[Sleeping with the Past]]'' (1989) * ''[[The One]]'' (1992) * ''[[Duets]]'' (1993) * ''[[Made in England]]'' (1995) * ''[[The Big Picture]]'' (1997) * ''[[Songs from the West Coast]]'' (2001) * ''[[Peachtree Road]]'' (2004) * ''[[The Captain & the Kid]]'' (2006) * ''[[The Union]]'' ([[Լեոն Ռասել]]ի հետ) (2010) * ''[[The Diving Board]]'' (2013)<ref>{{Cite web |title=Elton John Cuts Raw LP With T Bone Burnett |url=https://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-cuts-raw-lp-with-t-bone-burnett-20120315 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RHhkjh?url=http://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-cuts-raw-lp-with-t-bone-burnett-20120315 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 15 |publisher=Rolling Stone Magazine}}</ref> * ''[[Wonderful Crazy Night]]'' (2016) * ''Regimental Sgt. Zippo'' (2021) ==== Սաունդթրեքներ ==== * ''Friends'' (1971) * ''[[The Lion King]]'' (1994) * ''Aida'' (1998) * ''The Muse'' (1999) * ''The Road To El Dorado'' (2000) * ''Billy Elliot'' (2005) * ''Lestat'' (2005) * ''Gnomeo and Juliet'' (2011) * ''[[Rocketman]]'' (2019) == Ֆիլմագրություն == * 1975 թվական, «Թոմի» * 2017 թվական, [[Քինգսման։ Ոսկե մատանի|«Քինգսման։ Ոսկե մատանի»]] == Էկրանավորում == * 2019 թվական, «[[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն (ֆիլմ)»]] ([[Թերոն Էջերթոն]]) == Ծանոթագրություններ == {{ծանտուփ}} == Գրականություն == * {{публикация|книга|автор=Бего, М.|заглавие=Элтон Джон: Чудовище возвращается|ответственный=М. Бего; Пер. с англ. В. Сергеевой|место=М.|издательство=АСТ, Астрель|год=2011|страниц=464|тираж=5000|isbn=978-5-17-067041-3|isbn2=ISBN 978-5-271-33198-5|ref=Бего}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.eltonjohn.com/ Էլթոն Ջոն — պաշտոնական կայք] * {{Թվիթթեր|eltonofficial}} * {{Ֆեյսբուք|EltonJohn}} * [http://www.eltonography.com/ Էլթոն Ջոն — The online illustrated Elton John Discography by David Bodoh] * [https://www.youtube.com/watch?v=rLvOTF07pDA Էլթոն Ջոնը Հայաստանում է] * [https://www.instagram.com/p/BjSu3bwHubK/?hl=ru&taken-by=eltonjohn Էլթոն Ջոնի գրառումն Instagram-ում] * [https://www.youtube.com/watch?v=GlPlfCy1urI Էլթոն Ջոն Your Song] * [https://www.youtube.com/watch?v=3twSBILH7ug The Lion King (1994/2019) side-by-side comparison] * [https://www.youtube.com/watch?v=0LtusBN3ST0 Elton John, Taron Egerton - (I'm Gonna) Love Me Again] {{Արտաքին հղումներ}} {{Շաբաթվա հոդված նախագծի մասնակից|2020|[[Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 51, 2020 թ.|51-րդ]]}} {{DEFAULTSORT:Ջոն, Էլթոն}} [[Կատեգորիա:1947 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Brit Awards մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բարիտոններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի ռոք երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:ԼԳԲՏ-ն երաժշտության մեջ]] [[Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] [[Կատեգորիա:Մարտի 25 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ]] [[Կատեգորիա:Սոֆթ ռոք երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բարեգործներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Երաժշտական մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքների ակտիվիստներ]] 3vzt8ctahc1ip1bp6jt6l88x766nbzd 10722448 10722447 2026-04-09T03:47:25Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722448 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''[[Սըր]] Է՛լթոն Հերկուլես Ջոն''' ({{lang-en|''Elton Hercules John''}}), իսկական անունը՝ Ռե՛ջինալդ Քե՛ննեթ Դուայթ ({{Lang-en|Reginald Kenneth Dwight}}), {{ԱԾ}}), բրիտանացի հանրահայտ [[երգիչ]], [[երգահան]] և դաշնակահար։ Նկատելի ազդեցություն է թողել [[սոֆթ ռոք]]ի զարգացման գործում։ Համարվում է 1970-ական թվականների շահութապես ամենահաջողակ և Մեծ Բրիտանիայի ամենաճանաչված ռոք-կատարողներից մեկը։ Իր ողջ գործունեության ընթացքում [[ԱՄՆ]]-ում և Մեծ Բրիտանիայում վաճառել է ավելի շատ ալբոմներ, քան մեկ այլ բրիտանացի կատարող<ref>{{Cite web |title=Elton John Offical Charts |url=http://www.officialcharts.com/artist/21478/elton%20john/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlSVCLj?url=http://www.allmusic.com/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=officialcharts.com}}</ref>։ 1967 թվականից աշխատել է [[երգի տեքստի հեղինակ|երգերի տեքստերի հեղինակ]] Բերնի Տոպինի հետ։ Նրանք համատեղ ստեղծել են ավելի քան 30 ալբոմ։ Մոտ կեսդարյա երաժշտական գործունեության ընթացքում Էլթոն Ջոնը վաճառել է ավելի քան 300 միլիոն [[ձայնասկավառակ]], ինչը նրան դարձրել է [[Ամենաշատ վաճառված երաժշտական կատարողների ցանկ|ամենավաճառվող երաժշտական կատարողներից]] մեկը ողջ աշխարհում<ref>{{Cite web |title=Elton John |url=https://www.goodmorningamerica.com/culture/story/elton-john-retiring-touring-id-children-52592794 |access-date=2020 թ․ հունվարի 15 |website=www.goodmorningamerica}}</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John |url=https://www.forbes.com/sites/jimryan1/2018/10/30/elton-john-farewell-yellow-brick-road-farewell-tour-concert-review-united-center-chicago/ |access-date=2020 թ․ հունվարի 15 |website=Forbes |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Savage |first1=Mark |date=2018 թ․ հունվարի 24 |title=BBC: Elton John to make statement on future |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-42804061 |access-date=2020 թ․ հունվարի 15 |work=BBC News}}</ref>։ Ունի ավելի քան 40 հիթ [[UK Singles Chart|սինգլների բրիտանական պաշտոնական հիթ-շքերթում]] և ''[[Billboard Hot 100]]''-ում, այդ թվում՝ յոթը՝ Մեծ Բրիտանիայում և ինը՝ ԱՄՆ-ում, իսկ հաջորդական ալբոմներով գրավել է առաջին տեղը ԱՄՆ-ում<ref>{{Cite news |title=Elton John |url=https://www.officialcharts.com/artist/21478/elton-john/ |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 5 |agency=Official Charts Company}}</ref><ref>{{Cite news |title=Elton John on Being the Top Male Solo Artist of All Time |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8543407/elton-john-top-male-solo-artist-interview |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 5 |work=Billboard}}</ref>։ Նրա ալբոմներից յոթը գրավել են առաջին տեղը [[Billboard 200]]-ում<ref name="billboard_albums">{{Cite web |title=Elton John Billboard albums |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&searchlink=ELTONJOHN&sql=11:0ifqxqe5ldse~T50 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlSVCLj?url=http://www.allmusic.com/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=allmusic.com}}</ref>, 23 [[սինգլ]] եղել է [[Billboard Hot 100|ամերիկյան Թոփ-40-ում]], 16-ը՝ առաջին տասնյակում, իսկ 6-ը բարձրացել են առաջին հորիզոնական<ref name="billboard_singles">{{Cite web |title=Elton John Billboard singles |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&searchlink=ELTONJOHN&sql=11:0ifqxqe5ldse~T51 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlSVCLj?url=http://www.allmusic.com/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=Allmusic.com}}</ref>։ Էլթոն Ջոնի [[սինգլ]]ներից 52-ը տեղ են գրավել [[UK Singles Chart|բրիտանական թոփ-40]]-ում<ref name="chartstats">{{Cite web |title=Elton John |url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=406 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlTh94n?url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=406 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2009 թ․ հոկտեմբերի 7 |publisher=chartstats.com}}</ref>։ Դրանցից մեկը՝ «''Candle in the Wind 1997''»-ը (1973 թվականի «''Candle in the Wind''» երգի նոր տարբերակը), որ նվիրվել է [[արքայադուստր Դիանա]]յին, աշխարհում վաճառվել է ավելի քան 33 միլիոն օրինակով<ref>{{Cite web |title=The Top Ten Best Selling Singles of All Time |url=http://www.classicbands.combestsellers.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlWiuIR?url=http://www.classicbands.com/bestsellers.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=classicbands.com}}</ref> և համարվում է ամենավաճառվող սինգլը Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի [[հիթ-շքերթ]]ների պատմության մեջ<ref name="AFP">{{Cite web |date=1999 թ․ նոյեմբերի 10 |title=RIAA News Room -The American Recording Industry Announces its Artists of the Century |url=https://www.riaa.com/newsitem.php?resultpage=2&id=3abf3ec8-ef5b-58f9-e949-3b57f5e313df |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006091726/http://www.riaa.com/newsitem.php?resultpage=2&id=3abf3ec8-ef5b-58f9-e949-3b57f5e313df |archivedate=2014 թ․ հոկտեմբերի 6 |accessdate=2010 թ․ փետրվարի 8 |work=Recording Industry Association of America website |publisher=RIAA}}</ref><ref name="RSTO">{{Cite web |title=Elton John: Biography - Rolling Stone Music |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/elton-john/biography |accessdate=2014 թ․ սեպտեմբերի 27 |work=[[Rolling Stone]]}}</ref><ref name="Guinness">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/guinnessworldrec00crai_0 |заглавие=''Guinness World Records'' 2009 states that "Candle in the Wind 1997" is the "best-selling single since charts began". John's 1997 song has sold the most copies when looking at copies sold since charts began, as verified in ''Guinness World Records'' |язык=en |isbn=1-904994-37-7}} See also: Guinness World Records, 2009 Edition, pages 14, 15 & 169 [http://img827.imageshack.us/img827/4387/guinness2009.pdf] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130226005314/http://img827.imageshack.us/img827/4387/guinness2009.pdf |date=26 February 2013 }}</ref>։ Էլթոն Ջոնը նաև զբաղվել է ձայնագրությունների [[պրոդյուսեր]]ությամբ և երբեմն նկարահանվել ֆիլմերում։ 1976 -1987 և 1997- 2002 թվականներին եղել է «[[Ուոթֆորդ ՖԱ|Ուոթֆորդ]]» անգլիական ֆուտբոլային ակումբի սեփականատերը և համարվում է ակումբի ցմահ պատվավոր նախագահը։ Մեծանալով [[Լոնդոն]]ի Փիններ շրջանում՝ Էլթոն Ջոնը վաղ տարիքում սովորել է դաշնամուր նվագել, իսկ 1962 թվականին ստեղծել է [[ռիթմ ընդ բլյուզ]] (R&B) ժանրի «Bluesology» խումբը, որի կազմում նվագել է մինչև 1967 թվականը։ 1967 թվականին նա հանդիպել է Բերնի Տոպինի հետ, և երկու տարի շարունակ նրանք երգեր են գրել այլ կատարողների համար, որոնց թվում նաև երգչուհի Լուլուն էր։ Ջոնը նաև իբրև երաժիշտ աշխատել է տարբեր արտիստների, այդ թվում՝ ''Հոլիզի'' և ''Սքաֆոլդի'' համար։ 1969 թվականին թողարկվել է Ջոնի դեբյուտային՝ «''Empty Sky''» ալբոմը։ 1970 թվականին «''Elton John''» ալբոմից նրա առաջին հիթային սինգլը՝ «''[[Your Song]]''»-ը մտել է Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի հիթ-շքերթների լավագույն տասնյակի մեջ։ Էլթոն Ջոնը նաև հաջողություն է ունեցել երաժշտական [[Կինոնկար|ֆիլմերում]] ու [[թատրոն]]ում․ 1994 թվականին ստեղծել է «''[[Առյուծ արքան]]''» մուլտֆիլմի երաժշտական ադապտացիան<ref>{{Citation |last=Favreau |first=Jon |title=The Lion King |date=2019 թ․ հուլիսի 12 |url=https://www.imdb.com/title/tt6105098/ |others=Donald Glover, Beyoncé, Seth Rogen, Chiwetel Ejiofor |publisher=Walt Disney Pictures, Fairview Entertainment, British Film Commission |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 1}}</ref>, «''[[Աիդա (մյուզիքլ)|Աիդա]]''» և «''Բիլի Էլիոթ''» [[մյուզիքլ]]ները։ Էլթոն Ջոնն ունի հինգ «''[[Գրեմմի]]''», հինգ «''Brit''», երկու «''[[Օսկար]]''», երկու «''[[Ոսկե գլոբուս]]''», «''[[Թոնի (մրցանակ)|Թոնի]]''», «''Դիսնեյի լեգենդներ''» մրցանակներ և «Քենեդու անվան կենտրոնի պատվոգիր»<ref>{{Cite web |title=2004 Kennedy Honors |url=https://www.cbsnews.com/pictures/2004-kennedy-honors/ |accessdate=2020 թ․ մարտի 14 |publisher=www.cbsnews.com |lang=en}}</ref>։ 2004 թվականին ''[[Rolling Stone]]'' ամսագրի կազմած աշխարհի 50 լավագույն կատարողների ցանկում երգիչն զբաղեցրել է 49-րդ տեղը<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ դեկտեմբերի 2 |title=The Immortals: The First Fifty |url=https://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625061212/http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty |archive-date=2008 թ․ հունիսի 25 |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 1 |work=Rolling Stone}}</ref>։ 2013 թվականին [[Billboard]] ամսագիրը նրան համարել է ամենահաջողակ արտիստն ըստ [[Billboard Hot 100]]-ի և երրորդը՝ [[The Beatles]]-ից ու [[Մադոննա]]յից հետո<ref>{{Cite news |date=2013 թ․ օգոստոսի 2 |title=Hot 100 55th Anniversary by the Numbers: Top 100 Artists, Most No. 1s, Biggest No. 2s & More |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5557800/hot-100-55th-anniversary-by-the-numbers-top-100-artists-most-no |accessdate=2015 թ․ մարտի 26 |work=Billboard}}</ref>։ 1992 թվականին Էլթոն Ջոնի անունը տեղ է գտել Երգերի հեղինակների փառքի սրահում, իսկ 1994 թվականին՝ նաև [[Ռոքնռոլի փառքի սրահ]]ում։ Հանդիսանում է Երգահանների և հեղինակների բրիտանական ակադեմիայի անդամ։ «Երաժշտության և բարեգործության բնագավառում ունեցած ավանդի համար» 1998 թվականին [[Եղիսաբեթ II]] թագուհու կողմից արժանացել է Ասպետ-բակալավրի կոչման։ Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել մի քանի թագավորական միջոցառումների ժամանակ, այդ թվում՝ 1997 թվականին [[Վեստմինստերյան աբբայություն]]ում արքայադուստր Դիանայի հուղարկավորության, 2002 թվականին Եղիսաբեթ II-ի ոսկե հոբելյանի պատվին տրված բրիտանական երաժշտական համերգի և 2012 թվականին [[Բուքինգհեմյան պալատ]]ում թագուհու ադամանդե հոբելյանի առթիվ տրված համերգի ժամանակ։ Էլթոն Ջոնը հայտնի է նաև որպես հասարակական գործիչ, մասնավորապես՝ մեծ է նրա ներդրումը [[ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ]]-ի համաճարակի դեմ պայքարում։ 1992 թվականին նա հիմնադրել է «Էլթոն Ջոնի հիմնադրամը ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարում», իսկ մեկ տարի անց սկսել կազմակերպել ՁԻԱՀ-ի ֆոնդի ամենամյա երեկույթները։ Ստեղծման օրվանից հիմնադրամը հավաքել է ավելի քան 300 միլիոն [[ֆունտ ստերլինգ]]<ref name="Foundation">{{Cite news |last=Butterworth |first=Benjamin |date=2019 թ․ հունիսի 22 |title=Sir Elton John emotional as he is awarded France's Legion d'Honneur for HIV Aids work |url=https://inews.co.uk/news/world/elton-john-aids-foundation-france-emmanuel-macron-award/ |accessdate=2019 թ․ հուլիսի 8 |work=i (newspaper)}}</ref>։ 1976 թվականին Էլթոն Ջոնը հայտարարել է իր [[Երկսեռականություն|երկսեռական]] լինելու մասին, իսկ 1988 թվականից նա [[Քամինգ աութ|բացահայտ գեյ]] է։ 2005 թվականի դեկտեմբերի 21-ից երգիչը քաղաքացիական ամուսնության մեջ է [[Դևիդ Ֆերնիշ]]ի հետ․ նրանք ամուսնացել են այն բանից հետո, երբ 2014 թվականից միասեռական ամուսնություններն [[Անգլիա]]յում և [[Ուելս]]ում դարձել են օրինական։ 2019 թվականին Էլթոն Ջոնին հանձնելով [[Ֆրանսիա]]յի բարձրագույն քաղաքացիական պարգևը՝ [[Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան|Պատվո լեգեոնի շքանշան]]ը, նախագահ [[Էմանուել Մակրոն]]ը նրան անվանել է «մեղեդու հանճար»՝ բարձր գնահատելով Ջոնի ջանքերը ԼԳԲՏ համայնքի շահերի պաշտպանության գործում։ 2018 թվականին Էլթոն Ջոնը մեկնել է հրաժեշտի եռամյա շրջագայության<ref>{{Cite web |last=Writer |first=Mesfin Fekadu AP Music |title=A confident Elton John kicks off farewell tour with flair |url=http://www.houmatoday.com/news/20180916/confident-elton-john-kicks-off-farewell-tour-with-flair}}</ref>։ == Կենսագրություն == Ռեջինալդ Քեննեթ Դուայթը ծնվել է Փիններում (Անգլիա), մայոր Սթենլի Դուայթի և նրա կնոջ՝ Շեյլայի (աղջկական անունը՝ Հարիս) ընտանիքում։ Պատանի Դուայթը դաստիարակվել է հիմնականում մոր կողմից, հորը հազվադեպ էր տեսնում։ 1962 թվականին, երբ Դուայթը 15 տարեկան էր, Սթենլին և Շեյլան բաժանվել են։ Մայրն ամուսնացել է Ֆրեդ Ֆեյրբրազերի հետ (''{{lang-en|Fred Farebrother}}''), որին Էլթոնը մտերմաբար Դերֆ էր կոչում<ref name="channel">{{Cite web |title=Биография Кэри Лотимер |url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/1/Elton_John.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321072328/http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/1/Elton_John.htm |archivedate=2009 թ․ մարտի 21 |accessdate=2009 թ․ մարտի 13}}</ref>։ Դուայթը դաշնամուր նվագել սկսել է, երբ ընդամենը չորս տարեկան էր։ Դեռ մանկուց նա կարողանում էր նվագել ամենատարբեր մեղեդիներ։ Տասնմեկ տարեկանում շահելով Թագավորական կոնսերվատորիայի կրթաթոշակը՝ ընդունվել և սովորել է այնտեղ վեց տարի<ref name="eltonjohn">[http://www.eltonjohn.com/about/bio.jsp All About John] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715143032/http://www.eltonjohn.com/about/bio.jsp |date=2010-07-15 }}</ref>։ === Երաժշտական կարիերայի սկիզբ === 1960 թվականին Դուայթն ընկերների հետ ստեղծել է «The Corvettes» խումբը, որը 1961 թվականին վերանվանվել է «Bluesology»<ref name="channel" />։ 1960-ական թվականներին «Bluesology»-ն արդեն շրջագայում էր [[ԱՄՆ]]-ում [[ռիթմ ընդ բլյուզ]] ոճի այնպիսի երաժիշտների և երաժշտական խմբերի հետ, ինչպիսիք էին «The Isley Brothers»-ը, Major Lance-ը, Դորիս Թրոյը, Փաթի Լաբելը։ 1966 թվականին խումբն սկսել է համագործակցել Ջոն Բոլդրիի հետ (վերջինիս անվան «Ջոն» մասնիկը հետագայում դարձել է Էլթոն Ջոնի կեղծանվան մի մասը)՝ շրջագայելով Անգլիայում<ref name="amg">{{Cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |title=Elton John |url=http://www.allmusic.com/artist/elton-john-p4617 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlXDuO1?url=http://www.allmusic.com/artist/elton-john-p4617 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=www.allmusic.com}}</ref>. «''King Crimson''»-ում և «''Gentle Giant''»-ում ունեցած անհաջող լսումներից հետո<ref>{{Cite web |title=King Crimson FAQ II, 12 |url=http://www.elephant-talk.com/faq/et-faq.txt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050828134638/http://www.elephant-talk.com/faq/et-faq.txt |archivedate=2005 թ․ օգոստոսի 28 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=web.archive.org}}</ref> Դուայթն արձագանքել է [[NME]] շաբաթաթերթի հայտարարությանը՝ տեղադրված Ռեյ Ուիլյամսի ({{lang-en|Ray Williams}}) կողմից, որը «Liberty Records» ընկերության արտիստների և խաղացանկերի բաժնի այն ժամանակվա ղեկավարն էր։ Ուիլյամսը Դուայթին տեքստերի հավաքածու է տվել՝ գրված [[Բերնի Տոպին]]ի կողմից, որը նույնպես արձագանքել էր հայտարարությանը։ Ո՛չ Դուայթին և ո՛չ էլ Տոպինին մրցույթում չեն ընտրել, բայց Դուայթն սկսել է երաժշտություն գրել Տոպինի [[բանաստեղծություն]]ների հիման վրա, որոնք ուղարկում էր փոստով։ Այդպես, ստեղծագործական բնույթի նամակագրության միջոցով ծնվել է մի գործընկերություն, որը շարունակվում է մինչ օրս<ref name="eltonjohn" />։ 1967 թվականին ձայնագրվել է Էլթոն Ջոնի և Բերնի Տոպինի առաջին ստեղծագործությունը՝ «Scarecrow» («Խրտվիլակը»)։ Ռեջինալդ Դուայթը վերցրել է Էլթոն Ջոն մականունը՝ Էլթոն Դինի և Ջոն Բոլդրիի պատվին<ref name="amg" />։ Որոշ ժամանակ անց՝ 1972 թվականին, նա իր կեղծանվանն ավելացրել է Hercules անունը․ այդպես կոչում էին «Steptoe and Son» կատակերգական հեռուստասերիալի ձիուն<ref name="channel" />։ 1968 թվականին Ջոնը և Տոպինը միացել են Դիկ Ջեյմսի «DJM Records» ձայնագրման ստուդիային և հաջորդող երկու տարիներին երգեր են գրել տարբեր կատարողների, այդ թվում՝ Ռոջեր Կուկի և Լուլուի համար<ref name="eltonjohn" />։ Տոպինը կարողանում էր մեկ ժամում տեքստ գրել, այն ուղարկում էր Ջոնին, որն այդ տեքստի հիման վրա կես ժամում երաժշտություն էր գրում, իսկ եթե չէր կարողանում արագ հորինել, պատվիրում էր հաջորդ ուրվագիրը<ref name="amg" />։ Միաժամանակ, Ջոնը գումար էր վաստակում [[Ձայնագրման լեյբլ|լեյբլների]] միջոցով՝ ձայնագրելով ճանաչված հիթերի [[քավեր տարբերակ]]ներ, որոնց հավաքածուները վաճառվում էին սուպերմարկետներում<ref name="geocities">{{Cite web |title=Elton John biography |url=http://www.geocities.com/hollywood/boulevard/1847/ejB.htm |url-status=410 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021022080843/http://www.geocities.com/hollywood/boulevard/1847/ejB.htm |archivedate=2002 թ․ հոկտեմբերի 22 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=www.geocities.com}}</ref>։ Երաժշտական հրատարակիչ Սթիվ Բրաունի խորհրդով Ջոնը և Տոպինը DJM լեյբլի համար սկսել են գրել ավելի բարդ երգեր։ Առաջինը «Bluesology» խմբի նախկին կիթառահար, [[պրոդյուսեր]] Քալեբ Քուեյի ({{lang-en|Caleb Quaye}}) կողմից 1968 թվականին ձայնագրված «I’ve Been Loving You» [[սինգլ]]ն էր։ 1969 թվականին Քուեյի, թմբկահար Ռոջեր Պոուպի և [[բաս կիթառ]]ահար Թոնի Մյուրեյի հետ թողարկվել է «Lady Samantha» սինգլն ու «''Empty Sky''» ալբոմը, որոնք իրենց հավակնոտ գործիքավորման և հետաքրքիր տեքստերի շնորհիվ ընկալվել են իբրև ստեղծագործական լուրջ մարտահրավերներ<ref>{{Cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |title=Empty Sky, review |url=http://www.allmusic.com/album/empty-sky-r10468 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlYSFzF?url=http://www.allmusic.com/album/empty-sky-r10468 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=www.allmusic.com}}</ref>։ Ալբոմը դրական գնահատականի է արժանացել, բայց կոմերցիոն հաջողություն Բրիտանիայում, առավել ևս՝ ԱՄՆ-ում, չի ունեցել<ref name="billboard_albums"/>։ === 1970-ական թվականներ === [[Պատկեր:Elton John 1972 1603720019.jpg|right|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը Համբուրգի համերգին, մարտ, 1972]] Հաջորդ ալբոմի վրա աշխատելու համար Ջոնը և Տոպինը հրավիրել են պրոդյուսեր [[Գաս Դաջեն]]ին ({{lang-en|Gus Dudgeon}}) և հնչյունավորող [[Փոլ Բակմաստեր]]ին։ ''«Էլթոն Ջոն»'' ալբոմը թողարկվել է 1970 թվականի գարնանը՝ Մեծ Բրիտանիայում՝ «''[[Pye Records]]''» ընկերության «DJM» մասնաճյուղում, [[ԱՄՆ]]-ում՝ «''[[Uni Records]]''» ընկերության կողմից։ Առաջին սինգլը՝ «''[[Border Song]]''»-ը, ԱՄՆ-ում գրավել է լոկ 92-րդ տեղը, բայց երկրորդը՝ «[[Your Song]]»-ը, երկու ուղղությամբ էլ դարձել է հիթ՝ [[Ատլանտյան օվկիանոս]] (#8 [[ԱՄՆ]], #7 [[Մեծ Բրիտանիա]])<ref name="chartstats"/>։ Հաջողության այս ալիքի վրա հիթ-շքերթներում սկսել է բարձրանալ նաև ալբոմը<ref name="amg"/>։ Օգոստոսին Էլթոն Ջոնը տվել է իր առաջին ամերիկյան համերգը [[Լոս Անջելես|լոսանջելեսյան]] «''[[The Troubadour]]''» ակումբում։ Բեմի վրա նրան հանդիսատեսին է ներկայացրել [[Նեյլ Դայմոնդը]]։ Նվագակցող կազմում էին թմբկահար [[Նայջել Օլսոն]]ը (էքս-[[Spencer Davis Group]], [[Յուրայա Հիփ]]) և բաս-կիթառահար [[Դի Մյուրեյ]]ը։ Էլթոն Ջոնի կատարողական ոճը (շատ բաներում նման [[Ջերի Լի Լյուիս]]ի ոճին) մեծ տպավորություն է թողել ոչ միայն թղթակիցների, այլ նաև գործընկերների վրա, մասնավորապես՝ [[Քուինսի Ջոնս]]ի և [[Լեոն Ռասել]]ի<ref name="amg" />։ Մասնակցելով «''[[Back Home]]''»-ի՝ [[Անգլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի հիմնի ձայնագրմանը, որն ուղևորվում էր [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 1970|աշխարհի առաջնությանը Մեքսիկա]], Էլթոն Ջոնը ձայնագրել է «''[[Tumbleweed Connection]]''» կոնցեպտուալ ալբոմը, որը թողարկվել է 1970 թվականի հոկտեմբերին և [[Բիլբորդ]]ում բարձրացել մինչև լավագույն տասնյակ, իսկ «UK Singles Chart»-ում գրավել #2 հորիզոնականը։ [[Պատկեր:Elton John Hamburg 1972 1603720004.jpg|left|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը Համբուրգի համերգին, մարտ, 1972]] 1972 թվականին Դեյվի Ջոնսթոնի գալստյամբ ({{lang-en|Davey Johnstone}}, կիթառ, բեք-վոկալ) ամբողջացել է «Elton John Band» նվագախմբի վերջնական կազմը։ Կոլեկտիվի բոլոր անդամները հրաշալի նվագողներ էին, հզոր ձայնի տեր և իրենք էին ձայնագրում վոկալ [[վերադաշնակում]]ները։ Պրոդյուսեր Գաս Դաջենի հետ խումբը թողարկել է «''[[Honky Chateau]]''» ալբոմը, որը բարձրացել է Բիլբորդի ցանկի 1-ին հորիզոնական և մնացել բարձունքում 5 շաբաթ<ref name="billboard_albums"/>։ Նրանից դուրս եկան «[[Rocket Man (երգ)|Rocket Man (I Think It’s Going To Be A Long, Long Time)]]» (# 6 ԱՄՆ, # 2 Մեծ Բրիտանիա) և «Honky Cat» (# 8 ԱՄՆ) սինգլները<ref name="channel2">{{Cite web |title=www.thebiographychannel.co.uk Кэри Лотимер, стр. 2 |url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/2/Elton_John.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090322022939/http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/2/Elton_John.htm |archivedate=2009 թ․ մարտի 22 |accessdate=2009 թ․ մարտի 23}}</ref>։ 1973 թվականին Էլթոն Ջոնը ստեղծել է սեփական լեյբլը՝ [[Rocket Records]]-ը և այնտեղ թողարկել իր 6-րդ՝ «''[[Don’t Shoot Me I’m Only the Piano Player]]''» [[ստուդիական ալբոմ]]ը (1973, #1 ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա)<ref name="dont">[http://www.allmusic.com/album/dont-shoot-me-im-only-the-piano-player-r10447 AMG. Don’t Shoot Me, рецензия]</ref>։ Նրանից ստացվել է երկու սինգլ՝ «''[[Crocodile Rock]]''» (#1 ԱՄՆ, #5 Մեծ Բրիտանիա) և «''[[Daniel]]''» (#2 ԱՄՆ, #4 Մեծ Բրիտանիա)<ref name="chartstats"/><ref name="channel2"/>։ Ավելի գլխապտույտ հաջողություն է ունեցել հաջորդ ալբոմը՝ ''[[Goodbye Yellow Brick Road]]''-ը (1973, # 1 ԱՄՆ՝ 8 շաբաթ, # 1 Մեծ Բրիտանիա)։ Երաժշտական քննադատները հենց այս ալբոմն են համարում լավագույնը Էլթոն Ջոնի կարիերայում<ref name="channel2" />։ Հենց այս ժամանակաշրջանում էլ Էլթոն Ջոնը հայտնվել է [[գլեմ ռոք]] շարժման կենտրոնում, երբ (AMG-ի գրախոսի բառերով) երգչի անձը «…սկսել է ավելի շատ ուշադրություն հրավիրել իր վրա, քան նրա երաժշտությունը»<ref>[http://www.allmusic.com/album/goodbye-yellow-brick-road-r10462 Goodbye Yellow Brick Road, рецензия]</ref>։ Ալբոմից ստացվել է 4 սինգլ՝ «Saturday Night’s Alright for Fighting» (# 7 Մեծ Բրիտանիա, # 12 ԱՄՆ), «[[Goodbye Yellow Brick Road (երգ)]]» (# 6 Մեծ Բրիտանիա, # 2 ԱՄՆ), «Candle in the Wind» (# 11, Մեծ Բրիտանիա), «Bennie and the Jets» (# 1, ԱՄՆ)<ref name="billboard_singles"/><ref name="chartstats"/><ref name="eltonjohn" />։ [[Պատկեր:Captain Fantastic.jpg|thumb|right|250px]] 1975 թվականին թողարկվել է «''[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy]]''» ինքնակենսագրական ալբոմը՝ ժամանակին դեռ բոլորին անհայտ Ջոնի և Տոպինի երաժշտական պատմության մասին՝ գլխավորելով բրիտանական և ամերիկյան հիթ-շքերթները։ Էլթոն Ջոնն իր ամենաբարձր կոմերցիոն ձեռքբերումն ունեցել է 1976 թվականին՝ Կիկի Դիի հետ զուգերգով։ Նրանց «Don’t Go Breaking My Heart» սինգլը գլխավորել է ինչպես ամերիկյան, այնպես էլ անգլիական հիթ-շքերթները։ Սինգլի թողարկումից անմիջապես հետո «[[Rolling Stone]]» ամսագրին տված հարցազրույցում Էլթոն Ջոնը բացահայտ հայտարարել է իր երկսեռական լինելու մասին։ Երգիչը հետագայում խոստովանել է, որ այդ ձևակերպումը փոքր-ինչ կոմպրոմիսային է եղել, քանի որ նա չի համարձակվել միանգամից հայտարարել իր [[Համասեռականություն|համասեռամոլ]] լինելու մասին՝ երկրպագուներին չհիասթափեցնելու համար, որոնցից շատերը սարսափահար են եղել անգամ խոստովանության այդ «մեղմացված» տարբերակը լսելով<ref name="amg"/>։ 1976 թվականին Էլթոն Ջոնը 7 անշլագային համերգ է ունեցել [[Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն]]ում․ այդ [[ռեկորդ]]ը մինչ օրս շարունակում է մնալ չգերազանցված<ref name="channel2"/>։ Դրանից հետո նրա համերգային գործունեության մեջ եկել է դադարի պահ, որը երգիչը բացատրել է ստեղծագործական հոգնածությամբ։ Բացի այդ, «''Blue Moves''» ալբոմի թողարկումից հետո Էլթոն Ջոնն սկսել է հազվադեպ աշխատել Բերնի Տոպինի հետ, որն արդեն համագործակցում էր այլ երաժիշտների հետ։ Համագործակցության ժամանակավոր դադարի մասին որոշումը կապված էր միմյանց հանդեպ աստիճանաբար խորացող անբարյացակամության հետ, որն առաջացել էր մշտական, չդադարող շփումից։ Ընդհանուր առմամբ, 1970-1976 թվականները բոլոր առումներով ամենահաջողվածն են եղել երգչի կարիերայում։ Էլթոն Ջոնի բոլոր վեց ալբոմները, որ ընդգրկվել են «Rolling Stone» ամսագրի «Բոլոր ժամանակների 500 լավագույն ալբոմների» ցանկում (ամենաբարձր՝ 91-րդ տեղն այնտեղ զբաղեցնում է ''«Goodbye Yellow Brick Road»'' ալբոմը), վերաբերում են հենց այդ ժամանակաշրջանին։ === 1980-ական թվականներ === 1979 թվականին տեղի է ունեցել Էլթոն Ջոն և Բերնի Տոպին ստեղծագործական տանդեմի վերամիավորումը։ Հաջորդ տարի թողարկվել է նոր՝ «''[[21 at 33]]»'' ալբոմը, որը համարվում է երգչի կարիերայի մեծագույն ձեռքբերումներից մեկը։ Ալբոմում ներառված երգերից մեկը՝ «''[[Little Jeannie]]»-ը'' եղել է Էլթոն Ջոնի ամենահաջողված երգերից մեկը։ Երգի բառերը գրել է [[Գարի Օսբորն]]ը։ Ի դեպ, բացի Տոպինից ու Օսբորնից, Էլթոն Ջոնն այդ ժամանակաշրջանում համագործակցել է տեքստերի այնպիսի հեղինակների հետ, ինչպիսիք են [[Թոմ Ռոբինսոն]]ը և [[Ջուդի Տսուկի]]ն։ [[Պատկեր:Elton John in 1980s.jpg|right|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը [[Լոնդոն]]ի համերգին, 1986 թվական]] 1981 թվականին թողարկվել է «''[[The Fox]]»'' ալբոմը, որում մասնակցություն են ունեցել պոետներ Տոպինն ու Օսբորնը։ 1980 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Էլթոն Ջոնն անվճար համերգ է տվել [[Նյու Յորք]]ի [[Կենտրոնական պարկ (Նյու Յորք)|Կենտրոնական պարկ]]ում՝ ավելի քան 400 000 երկրպագուի առաջ։ Համերգը տեղի է ունեցել «Դակոտա» շենքի մոտակայքում, որտեղ Էլթոն Ջոնի ընկերոջ՝ [[Ջոն Լենոն]]ի բնակարանն էր։ Համերգին Էլթոն Ջոնը կատարել է «''[[Imagine]]»'' երգը՝ նվիրելով իր ընկերոջը։ Երեք ամիս անց [[Ջոն Լենոնի սպանություն|Լենոնն սպանվել է]] հենց այդ տան մոտակայքում։ Այդ կորստին էր նվիրված Էլթոն Ջոնի՝ 1982 թվականի «''[[Empty Garden (Hey Hey Johnny)]]''» երգը, որն ընդգրկվել է «''[[Jump Up!]]»'' ալբոմի մեջ։ 1982 թվականի օգոստոսին Էլթոն Ջոնը մասնակցել է Ջոն Լենոնի հիշատակին նվիրված համերգին, որն անց է կացվել Նյու Յորքի [[Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն]] համերգասրահում։ Բեմում երգչին են միացել [[Յոկո Օնո]]ն և [[Շոն Օնո Լենոն]]ը՝ Էլթոն Ջոնի հոգեզավակը։ 1980-ական թվականները երգչի համար անձնական ծանր ցնցումների տարիներ են եղել։ 1984 թվականին բոլորի համար անսպասելի Էլթոն Ջոնն ամուսնացել է ձայնային ինժեներ [[Ռենատա Բլաուել]]ի հետ։ 1986 թվականին՝ դեպի [[Ավստրալիա]] կատարած շրջագայության ժամանակ, նա կորցրել է ձայնը, ինչից հետո վիրահատվել է․ ձայնային հանգույցների վրայից հեռացվել են [[պոլիպներ]], ինչի արդյունքում երգչի ձայնի տեմբրը որոշակիորեն փոխվել է և այդ պահից սկսել է նորովի հնչել<ref>His Song: The Musical Journey of Elton John, Elizabeth Rosenthal, Billboard Books, 2001</ref>։ Չնայած այդ ամենին՝ Էլթոն Ջոնը շարունակել է ակտիվորեն ձայնագրվել։ Ջոնսթոնի, Մյուրեյի և Օլսոնի՝ խումբ վերադառնալուց հետո Էլթոն Ջոնը կրկին հայտնվել է հիթ-շքերթների առաջատարների շարքերում նոր՝ «''[[Too Low for Zero]]»'' ալբոմով (1983)։ Այն, ի թիվս այլ երգերի, ընդգրկում էր այնպիսի հիթեր, ինչպես «''[[I'm Still Standing]]»-''ը և «''[[I Guess That’s Why They Call It the Blues]]»''-ը։ Վերջին կոմպոզիցիան, որի ձայնագրությանը մասնակցել է [[Սթիվի Ուանդեր]]ը, ամերիկյան հիթ-շքերթներում գրավել է 4-րդ հորիզոնականը։ Չնայած այդ ժամանակահատվածում Էլթոն Ջոնին չի հաջողվել կրկնել Ամերիկայում ունեցած հաջողությունը, որին հասել էր 1970-ական թվականներին, բայցևայնպես, ողջ տասնամյակի ընթացքում նրա երգերը պարբերաբար հայտնվել են հիթ-շքերթների վերին հորիզոնականներում։ Դրանք այնպիսի ստեղծագործություններ էին, ինչպես «''[[Little Jeannie]]»-''ն (1980 թվականին զբաղեցրել է 3-րդ տեղը), «''[[Sad Song (Say So Much)]]»-''ը (1984-ին զբաղեցրել է 5-րդ տեղը), «''[[Nikita (песня)|Nikita]]»-''ն (7-րդ հորիզոնական, 1986)։ Սակայն ամենահաջողված սինգլը դարձել է «''[[That's What Friends Are For]]»-ը'' (1-ին հորիզոնական, 1985 թվական)։ Այդ երգից ստացված հասույթն ուղղվել է ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարում տարվող հետազոտություններին։ 1984 թվականին [[Ուոթֆորդ ՖԱ|Ուոթֆորդ]] ֆուտբոլային ակումբը հասել է [[Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ]]ի եզրափակիչ։ Այդպիսով իրականացել է Էլթոն Ջոնի վաղեմի երազանքը, ով տարիներ շարունակ այդ ֆուտբոլային ակումբի երկրպագուն ու սեփականատերն էր։ Խաղից առաջ ավանդական դարձած արարողության ժամանակ երկրպագուները երգել են «''[[Abide With Me]]»'' երգը, ինչն արցունքներ է առաջացրել Էլթոն Ջոնի աչքերում։ Սակայն խաղը տանուլ է տրվել «[[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոն]]» ֆուտբոլային ակումբին։ Խաղից հետո Էվերթոնի երկրպագուները ցուցանակներ են բարձրացրել «Sorry Elton, I Guess That’s Why They Call Us The Blues» գրությամբ (բառախաղ՝ հիմնված անգլերեն «կապույտ» և «բլյուզ» բառերի նմանության վրա)՝ հղում անելով Էլթոն Ջոնի ''«I Guess That's Why They Call It the Blues»'' հիթին։ 1985 թվականին Էլթոն Ջոնը մի շարք հայտնի կատարողների հետ մասնակցել է [[Live Aid]] համերգային ծրագրին, որից հավաքված դրամական ողջ հասույթը փոխանցվել է աֆրիկյան մայրցամաքի երկրներին։ [[Լոնդոն]]ի «[[Ուեմբլի]]» մարզադաշտում կայացած համերգ-մարաթոնի ժամանակ նա կատարել է իր «''[[Bennie And The Jets]]»'' և «''[[Rocket Man (երգ)|Rocket Man]]''» երգերը, ինչպես նաև «''[[Don't Go Breaking My Heart]]''» երգը՝ [[Կիկի Դի]]ի հետ։ Նաև լայն հանրությանն է ներկայացրել իր երիտասարդ ընկերոջը՝ [[Ջորջ Մայքլ]]ին, որն այն ժամանակ դեռևս [[Wham!]] խմբի անդամ էր՝ նրա հետ կատարելով «''[[Don't Let the Sun Go Down on Me]]»'' երգը։ 1987 թվականին նա շահել է «[[The Sun]]» պարբերականի դեմ հարուցած հայցը՝ զրպարտության մասին։ Թերթը նրան մեղադրել էր անչափահասների հետ ունեցած սեռական կապի մեջ։ 1988 թվականին Նյու Յորքի «Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն» մարզահամերգային համալիրում նա ունեցել է 5 համերգ՝ այդպիսով իր ելույթների թիվն այդ համերգային դահլիճում հասցնելով 26-ի, առաջ անցնելով ամերիկյան «[[Grateful Dead]]» խմբից և սահմանելով նոր ռեկորդ։ Սակայն այդ թվականը կարելի է համարել նաև ճգնաժամային երգչի անձնական և ստեղծագործական կյանքում։ Լոնդոնյան [[Սոթբիս]] աճուրդում վաճառքի է հանվել Էլթոն Ջոնին պատկանող կամ նրա հետ կապված ավելի քան 2 000 իր՝ մոտ 20 միլիոն ամերիկյան դոլար արժողությամբ։ Հետագայում նա նշել է, որ դա իսկապես ինքնատիպ միջոց էր իր տարօրինակ և բուռն անցյալից բաժանվելու համար։ Մեկ այլ հարցազրույցում Էլթոն Ջոնը խոստովանել է, որ 1989 թվականն իր համար եղել է ամենադժվարը՝ այդ ժամանակահատվածի իր վիճակը համեմատելով [[Էլվիս Փրեսլի]]ի կյանքի վերջին տարիների՝ բարոյական և ֆիզիկական հյուծվածության հետ։ === 1990-ական թվականներ === Էլթոն Ջոնը խորապես ցնցվել էր [[Ռայան Ուայթ]]ի՝ [[Ինդիանա]]յից մի դեռահասի պատմությամբ, որը հիվանդ էր [[ՁԻԱՀ]]-ով։ [[Մայքլ Ջեքսոն]]ի հետ միասին նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել երեխայի ճակատագրում, աջակցել է նրան և նրա ընտանիքին մինչև 1990 թվականը՝ Ուայթի ողբերգական մահը։ Լինելով ընկճախտի մեջ՝ 1990 թվականին երգիչը [[Չիկագո]]ում հայտնվել է հոսպիտալում, որտեղ վերականգնողական կուրս է անցել թմրամիջոցներից, ալկոհոլից ու [[Նյարդային բուլիմիա|բուլիմիա]]յից կախվածության դեմ։ Բուժումից հետո նա կորցրել է քաշը, կատարել մազերի փոխպատվաստում և տեղափոխվել [[Ատլանտա]]յում ([[Ջորջիա]]) գտնվող իր նոր առանձնատունը։ 1990 թվականին Էլթոն Ջոնին վերջապես հաջողվել է բրիտանական հիթ-շքերթում գրավել առաջին տեղը՝ իր ''[[Sacrifice (сингл)|Sacrifice]]'' սինգլով, որը շուրջ վեց շաբաթ չի զիջել իր դիրքերը։ 1991 թվականին էկրան է բարձրացել «''[[Two Rooms]]''» վավերագրական ֆիլմը, որտեղ նկարագրվել է Էլթոն Ջոն-Բերնի Տոպին զույգի՝ երգեր ստեղծելու գործընթացը։ Ինչպես նկարագրված է ֆիլմում, Տոպինը գրում է բանաստեղծություններ մի վայրում, իսկ Էլթոնն ստեղծում է երաժշտություն մեկ այլ վայրում։ Ստեղծագործելու ընթացքում հեղինակները երբեք չեն հանդիպում մեկմեկու։ Նույն թվականին թողարկվել է «''[[Two Rooms]]''» ձոն-ալբոմը, որի ձայնագրմանը մասնակցել են բրիտանացի և ամերիկացի բազմաթիվ հայտնի փոփ և ռոք-կատարողներ։ 1991 թվականին Էլթոն Ջոնը հասել է ևս մեկ հաջողության․ նրա «''[[Basque]]''» կոմպոզիցիան ստացել է [[Գրեմմի]] մրցանակ՝ ''Լավագույն գործիքային կոմպոզիցիա'' անվանակարգում։ [[Ջորջ Մայքլ]]ի հետ երգիչը մասնակցել է «''[[Don't Let the Sun Go Down on Me]]''» երգի ձայնագրմանը։ Այդ աշխատանքը թողարկվել է սինգլի տեսքով և Մեծ Բրիտանիայի ու ԱՄՆ-ի հիթ-շքերթներում զբաղեցրել առաջին հորիզոնականները։ 1992 թվականին նա հիմնել է «''[[Elton John AIDS Foundation]]''» կազմակերպությունը, որը պետք է ֆինանսավորեր ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի ծրագրերը։ Նա նաև հայտարարել է իր որոշման մասին՝ Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում իր սինգլների վաճառքից ստացված ողջ գումարն ուղղել ՁԻԱՀ-ի հետ կապված հետազոտությունների ընդլայնմանը։ Նույն թվականին թողարկվել է նրա նոր՝ «''[[The One]]''» ալբոմը, որն ամերիկյան հիթ-շքերթներում զբաղեցրել է 8-րդ տեղը՝ ամենաբարձր դիրքը՝ 1976 թվականի «''[[Blue Moves]]''» ալբոմից հետո։ Բերնի Տոպինի հետ միասին Էլթոն Ջոնն այդ տարի «''[[Warner/Chappell Music]]''» ընկերության հետ 12 տարի ժամկետով ստորագրել է պայմանագիր, որը գնահատվել է 39 միլիոն ամերիկյան [[դոլար]]։ [[Փոփ երաժշտություն|Փոփ-երաժշտության]] պատմության մեջ դա այդ ժամանակ ամենախոշոր պայմանագիրն էր։ Էլթոն Ջոնը մասնակցել է [[Ֆրեդի Մերկուրի]]ի հիշատակին նվիրված համերգին, որտեղ [[Քուին]]ի հետ միասին կատարել է «''[[Bohemian Rhapsody]]''» և «''[[The Show Must Go On]]''» երգերը։ Նույն թվականի սեպտեմբերին Էլթոն Ջոնը «''[[Guns N' Roses]]''» խմբի հետ կատարել է «''[[November Rain]]''» երգը։ Հաջորդ տարի թողարկվել է «''[[Elton John's Duets]]''» ալբոմը, որի ձայնագրությանը մասնակցել է ժամանակակից երաժշտության ամենատարբեր ժանրեր և ուղղություններ ներկայացնող 15 արտիստ։ Ալբոմի մեջ ընդգրկված կոմպոզիցիաներից մեկը՝ «''[[True Love]]''»-ը՝ ձայնագրված [[Կիկի Դի]]ի հետ, «''[[UK Singles Chart]]''» հիթ-շքերթում բարձրացել է մինչև 10-րդ հորիզոնական։ [[Էրիկ Կլեպտոն]]ի հետ դուետի արդյունքում ստեղծված «''[[Runaway Train]]''» երգը նույնպես հայտնվել է բրիտանական հիթ-շքերթներում։ 1994 թվականին Էլթոն Ջոնը [[Թիմ Ռայս]]ի հետ սկսել է աշխատել [[Walt Disney Pictures|Դիսնեյ]] ընկերության «[[Առյուծ արքան]]» անիմացիոն ֆիլմի երաժշտության վրա։ Այն դարձել է կոմերցիոն առումով բոլոր ժամանակների ամենահաջողված [[մուլտֆիլմ]]ը՝ շնորհիվ նաև նրանում հնչող երգերի։ 1995 թվականին Օսկար մրցանակաբաշխության «[[Օսկար լավագույն երգի համար|Ֆիլմի լավագույն երգ]]» անվանակարգում առաջադրված հինգ երգերից երեքը գրվել են Էլթոն Ջոնի և Թիմ Ռայսի կողմից՝ «Առյուծ արքան» մուլտֆիլմի համար։ «''[[Can You Feel the Love Tonight]]''» երգն ստացել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս»։ Այդ երգի համար Էլթոն Ջոնն ստացել է նաև [[Գրեմմի]] մրցանակ [[Տղամարդու լավագույն փոփ-վոկալ]] անվանակարգում։ Ֆիլմի սաունդթրեքը «Billboard» ամսագրի հիթ-շքերթում ինը շաբաթ շարունակ մնացել է առաջին հորիզոնականում։ 1999 թվականի նոյեմբերի 10-ին [[Ձայնագրող ընկերությունների ամերիկյան ասոցիացիա]]ն հայտարարել է, որ ''«The Lion King»'' ալբոմի վաճառքը հատել է 15 միլիոնի սահմանը, և այդ կերպ նա նվաճել է «ադամանդյա» կարգավիճակ։ 1994 թվականին Էլթոն Ջոնն ընդգրկվել է [[Ռոքնռոլի փառքի սրահ]]ում, իսկ մինչ այդ՝ 1992 թվականին, նա և Բերնի Տոպինը դարձել էին [[Երգերի հեղինակների փառքի սրահ]]ի անդամներ։ 1995 թվականին նա արժանացել է [[Բրիտանական կայսրության շքանշանի ասպետի]] կոչման։ Էլթոն Ջոնին շնորհվել է [[Ասպետ-բակալավր]]ի տիտղոս, ինչն էլ նրան իրավունք է վերապահել իր անվանն ավելացնել «[[սըր]]» մասնիկը։ 1995 թվականին թողարկվել է Էլթոն Ջոնի «''[[Made in England]]''» ալբոմը (#3 UK), որի ''«Believe»'' սինգլը բարձրացել է մինչև 15-րդ հորիզոնականը։ Հաջորդ տարի թողարկվել է ''«Love Songs»'' ալբոմը։ 1997 թվականն Էլթոն Ջոնի համար նշանավորվել է վերելքներով ու անախորժություններով։ Տարեսկզբին՝ իր 50-ամյա հոբելյանի ժամանակ, երգիչը կանգնել է հանրության առաջ իր ողջ «փայլով»։ Նա կազմակերպել էր տոնական երեկույթ առավել մտերիմ 500 ընկերների համար [[Լուի Արև արքա|Լյուդովի XIV]]-ի ոճով և երեկույթին հայտնվել էր 80 000 ամերիկյան դոլար արժողությամբ կոստյումով։ 1997 թվականի հունվարի 17-ին երգիչը [[Քուին]] խմբում մնացած երեք անդամների հետ [[Փարիզ]]ում մասնակցել է ''Le Presbytere N’a Rien Perdu De Son Charme Ni Le Jardin Du Son Éclat'' համերգային ծրագրի բացման արարողությանը։ Դա երկրորդ և վերջին անգամն էր, երբ [[Ֆրեդի Մերկուրի]]ի մահից հետո Queen խմբի մնացած անդամները բեմում միասին են եղել։ 1997 թվականի վերջերին երգիչը կորցրել է իր երկու շատ մոտ ընկերներին՝ ձևավորող [[Ջաննի Վերսաչե]]ին, որին սպանել էին, և [[արքայադուստր Դիանա]]յին, որը զոհվել էր [[Փարիզ]]ում ավտովթարի հետևանքով։ [[Պատկեր:Elton John - Candle In The Wind 1997 7 inch.jpg|right|thumb|240px|Candle In The Wind 1997]] Սեպտեմբերի սկզբներին Բերնի Տոպինը մշակել է «''[[Candle in the Wind]]''» երգի բառերը Դիանայի մահվանը նվիրված հատուկ արարողության համար, և Էլթոն Ջոնը երգել է այդ երգը [[Վեստմինստերյան աբբայություն]]ում կազմակերպված հուղարկավորության ժամանակ։ Երգի ձայնագրությունը [[փոփ երաժշտություն|փոփ երաժշտության]] պատմության մեջ ամենաարագն էր, իսկ սինգլն՝ ամենալավ վաճառվածներից մեկը։ Ընդհանուր վաճառքը միայն Մեծ Բրիտանիայի տարածքում հասել է 5 միլիոն օրինակի, ԱՄՆ-ում՝ 11 միլիոնի, իսկ աշխարհի մասշտաբով վաճառքը կազմել է 37 միլիոն օրինակ։ Ձայնասկավառակի վաճառքից ստացված եկամուտը, որը կազմել է մոտ £55 միլիոն, ուղղվել է [[արքայադուստր Դիանայի հիշատակի հիմնադրամ]]ին։ Արդյունքում Էլթոն Ջոնն այս երգի շնորհիվ ստացել է [[Գրեմմի]] մրցանակ՝ ''«Տղամարդու լավագույն փոփ-կատարում»'' անվանակարգում։ Դրանից հետո նա այլևս երբեք չի կատարել երգի այդ տարբերակը՝ հաճախ ընդգծելով, որ այդ երգը կարող էր կատարվել միայն մեկ անգամ, որպեսզի մնար անզուգական։ 1998 թվականին թողարկվել է «[[Աիդա (մյուզիքլ)|Աիդա]]» մյուզիքլի երաժշտությամբ սկավառակը՝ («''[[Elaborate Lives: The Legend of Aida]]''»), որի վրա Էլթոն Ջոնն աշխատել է Թիմ Ռայսի հետ։ Մյուզիքլի առաջին բեմադրությունը կայացել է [[Ատլանտա]]յում, հետագայում ներկայացումներն անցել են [[Չիկագո]]յում և [[Նյու Յորք]]ի [[Բրոդվեյ (թատրոն)|Բրոդվեյ թատրոնում]]։ === 2000-ական թվականներ === [[Պատկեր:Elton John in Norway.jpg|thumb|240px|left|Էլթոն Ջոնը [[Նորվեգիա]]յի համերգին, 2009 թվական]] XXI դարի առաջին տասնամյակն Էլթոն Ջոնի համար նշանավորվել է բազմաթիվ համատեղ աշխատանքներով ու նախագծերով այլ արտիստների և ժամանակակից [[Փոփ երաժշտություն|փոփ մշակույթ]]ի գործիչների հետ։ 2000 թվականին Էլթոն Ջոնը և [[Թիմ Ռայս]]ը կրկին միավորվել են նոր՝ «[[Ճանապարհ դեպի Էլդորադո]]» անիմացիոն ֆիլմի երաժշտության վրա աշխատելու համար։ 2000 թվականին թողարկվել է երգչի «''[[Elton John One Night Only-The Greatest Hits]]''» համերգի ձայնագրությամբ սկավառակը։ Համերգը կայացել էր դրանից մեկ տարի առաջ՝ [[Նյու Յորք]]ի [[Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն]] համերգասրահում։ 2001 թվականին Էլթոն Ջոնը հայտարարել է, որ «''[[Songs From The West Coast]]''»-ը կդառնա իր վերջին ստուդիական ալբոմը, և որ այդ պահից ինքը պետք է կենտրոնանա միայն կենդանի ելույթների վրա։ Սակայն հետագայում, հրաժարվելով այդ գաղափարից (պատճառն այդպես էլ չի հայտարարվել), 2004 թվականին նա թողարկել է հերթական ստուդիական ալբոմը (28-րդը՝ ըստ հաշվարկի)՝ «''[[Peachtree Road]]''»-ը։ 2001 թվականին Էլթոն Ջոնը հրավեր է ստացել մասնակցելու [[BBC]] ընկերության ''«Have I Got News For You»'' հեռուստաշոուին։ Սկզբում նա տվել է իր համաձայնությունը, սակայն վերջին պահին հրաժարվել է մասնակցել հաղորդմանը։ Դա տեղի է ունեցել եթերից ընդամենը մի քանի ժամ առաջ, և հաղորդման [[պրոդյուսեր]]ները ստիպված են եղել երգչի փոխարեն հրավիրել Ռեյ Ջոնսոնին՝ [[Գոլչեսթեր]]ից մի տաքսու վարորդի, որը երբեմն հանդես էր գալիս իբրև Էլթոն Ջոնի նմանակ։ Հաղորդման ընթացքում նա գրեթե ոչ մի բառ չի արտաբերել, սակայն, երբ հաղորդումը 24 ժամ անց եթեր է հեռարձակվել, նրա անունը եղել է խորագրերում, իսկ Էլթոն Ջոնի անունը հանվել է այնտեղից։ Նույն թվականին նկարահանվել է ֆիլմ, որը պատմում էր երգչի կարիերայի մասին՝ սկսած բեմում նրա հայտնվելու պահից մինչև 2000-ական թվականները։ Ֆիլմը կոչվում էր «''[[The Elton John Story]]''» և ցուցադրվել է «''[[VH-1 Classic]]''» ալիքով։ Ֆիլմն առանձին տեսաերիզով կամ սկավառակով այդպես էլ չի թողարկվել։ 2001 թվականին [[Գրեմմի]]ի մրցանակաբաշխության ժամանակ Էլթոն Ջոնն [[Էմինեմ]]ի հետ դուետով կատարել է վերջինիս «''[[Stan]]''» երգը։ Նույն թվականին կատարել է «''[[Friends]]''» երգը՝ ''«The Country Bears»'' ֆիլմի համար, որտեղ նաև մի փոքրիկ դերակատարմամբ է հանդես եկել։ 2002 թվականին բրիտանական [[Blue (խումբ)|«Blue»]] խումբը ներկայացրել է Էլթոն Ջոնի «''[[Sorry Seems To Be The Hardest Word]]''» երգի իր մեկնաբանությունը, որի ձայնագրությանը մասնակցել է նաև ինքը՝ լեգենդար երգիչը։ Երգը բրիտանական, ինչպես նաև այլ եվրոպական երկրների հիթ-շքերթներում առաջատար դիրքեր է զբաղեցրել։ Բացի այդ, Էլթոն Ջոնի գործոնը մեծ դեր է խաղացել [[Թուփաք Շակուր]]ի՝ հաջողության հասնելու գործում, որն Էլթոն Ջոնի ''«Madman Across the Water»'' ալբոմի ''«Indian Sunset»'' երգի մի հատվածն օգտագործել է ամերիկյան հիթ-շքերթները գլխավորող «''[[Ghetto Gospel]]''» սինգլում։ Արդյունքում ''«Indian Sunset»''-ը մտել է Էլթոն Ջոնի «''Electricity''» [[սինգլ]]ի մեջ։ Նոր սինգլի մարքեթինգային ծրագիրը կազմակերպվել է շատ անսովոր ու արդյունավետ կերպով։ Վաճառքի ավելի քան 75 %-ը կազմել են [[համացանց]]ից ներբեռնումները, որից հետո օգտատերերը մուտքի թույլտվություն են ստացել՝ մասնակցելով վիկտորինային և պատասխանելով հարցերին տեքստային հաղորդագրությունների միջոցով, որ ուղարկել են բջջային հեռախոսներով<ref>{{Cite web |title=Electricity by Elton John |url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=5612 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RDdFKB?url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=5612 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 12 |publisher=// songfacts.com}}</ref>։ ''«Electricity»'' սինգլը մինչ օրս շարունակում է մնալ Էլթոն Ջոնի՝ 2000-ական թվականների ամենահաջողված սոլո-սինգլներից մեկը։ Սակայն XXI դարի առաջին տասնամյակում Էլթոն Ջոնի ամենամեծ հաջողությունն անկասկած «''[[Are You Ready for Love]]''» երգն է։ Այդ կոմպոզիցիան գրեթե աննկատ էր մնացել, երբ առաջին անգամ հայտնվել էր 1970-ականների վերջերին։ Սակայն, երբ վերաթողարկվել է 2003 թվականին, հիթ-շքերթներում անմիջապես տեղ է գրավել առաջին հորիզոնականներում։ «''Billy Elliot''»-ը միակ [[մյուզիքլ]]ը չէր, որի ստեղծման մեջ մասնակցություն է ունեցել Էլթոն Ջոնը։ Բերնի Տոպինի հետ նա մասնակցել է [[Աննա Ռայս]]ի վեպի հիման վրա ստեղծված «''[[Lestat: The Musical]]''» մյուզիքլի բեմականացման աշխատանքներին։ Սակայն մյուզիքլը սվիններով է ընդունվել քննադատների կողմից և փակվել է 39 ներկայացումից հետո։ Էլթոն Ջոնի երաժշտությունը լայնորեն օգտագործվել է կինոյում։ Նրա երգերից մեկը՝ «''[[Tiny Dancer]]''»-ը՝ գրված դեռևս 1970 թվականին, օգտագործվել է «''[[Գրեթե հայտնիներ]]''» ({{lang-en|«Almost Famous»}}) ֆիլմում, որն էկրան է բարձրացել 2002 թվականին։ Նրա մեկ այլ կոմպոզիցիան՝ «''[[The Heart of Every Girl]]''»-ը, հնչել է 2003 թվականին նկարահանված «[[Մոնա Լիզայի ժպիտը (ֆիլմ)|Մոնա Լիզայի ժպիտը]]» ֆիլմում։ 2005 թվականի հուլիսի 2-ին Էլթոն Ջոնը մասնակցել է ''[[Live 8]]'' նշանավոր համերգին, որն անց է կացվել լոնդոնյան [[Հայդ պարկ]]ում։ Նույն թվականին երգիչը դուետով հանդես է եկել [[ավստրալիա]]կան [[քանթրի]]-երգչուհի [[Քեթրին Բրիթ]]ի հետ՝ ''«Where We Both Say Goodbye»'' երգով։ [[Billboard]] ամսագրի քանթրի ոճի հիթ-շքերթում երգը բարձրացել է մինչև 38 հորիզոնական։ 2005 թվականի նոյեմբերի 10-ին թողարկվել է «''[[Elton John's Christmas Party]]''» հավաքածուն, որում երգիչը կատարել է երկու երգ, իսկ մյուսների ձայնագրությանը մասնակցել են արտիստներ, որոնց ինքն էր ընտրել։ Նախնական շրջանում ալբոմը վաճառվել է ''«Սթարբաքս»'' սրճարանների ցանցի միջոցով, և յուրաքանչյուր վաճառքից երկու դոլար հատկացվել է ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի բարեգործական հիմնադրամին (Elton John AIDS Foundation)։ 2006 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Էլթոն Ջոնն ու Բերնի Տոպինը թողարկել են «''[[The Captain & The Kid]]''» անվանմամբ հերթական համատեղ սկավառակը, որը կարծես «''[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy]]''» հայտնի ալբոմի տրամաբանական շարունակությունն էր։ Ալբոմը ներառել է 10 նոր երգ։ Այն նաև հետաքրքիր էր նրանով, որ համատեղ աշխատանքի ողջ ընթացքում առաջին անգամ ձայնասկավառակի վրա տեղադրվել են և՛ Էլթոն Ջոնի, և՛ Բերնի Տոպինի լուսանկարները։ Ալբոմն արժանացել է քննադատների բարեհաճ վերաբերմունքին, իսկ նրա վաճառքը ողջ աշխարհում այս պահի դրությամբ կազմում է շուրջ 3,5 միլիոն օրինակ։ 2007 թվականի հունիսի 16-ին [[Կիև]]ում Էլթոն Ջոնն անվճար բարեգործական համերգ է տվել՝ կազմակերպված «ՀակաՍՊԻԴ» հիմնադրամի կողմից։ Այն կայացել է Անկախության հրապարակում և ուղիղ եթերով հեռարձակվել տարբեր հեռուստաալիքներով։ [[Պատկեր:Concert of Elton John in Baku.jpg|thumb|300px|Էլթոն Ջոնի ելույթը [[Բաքու|Բաքվում]]]] 2007 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել [[Բաքու|Բաքվի]] ([[Ադրբեջան]]) Հանրապետական մարզադաշտում։ 2007 թվականի հուլիսի 12-ին Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել [[Դոնի Ռոստով]]ի Թատերական հրապարակում։ Ռոստովի բնակիչների համար համերգը եղել է անվճար։ 2009 թվականի հոկտեմբերի 7-ին ''The Red Piano'' շուրջերկրյա շրջագայության շրջանակներում կայացել է Էլթոն Ջոնի համերգը [[Մոսկվա]]յի ''«Օլիմպիսկի»'' մարզահամալիրում<ref>{{Cite web |title=Элтон Джон, Red Piano, Москва, Олимпийский, 07.10.2009 |url=http://homo-creativus.info/2010/04/07/elton-john-09-moscow/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlZFUVN?url=http://homo-creativus.info/2010/04/07/elton-john-09-moscow/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ մայիսի 3 |publisher=homo-creativus.info}}</ref>։ 2008 թվականի դեկտեմբերի 7-ին երգիչը բարեգործական նախատոնական համերգ է ունեցել Բարվիխայի ''«Luxury Village»'' համերգասրահում<ref>{{Cite web |title=Полутайный концерт Элтона Джона |url=http://www.gazeta.ru/news/culture/2008/12/09/n_1306040.shtml |accessdate=2010 թ․ մայիսի 3 |publisher=www.gazeta.ru}}</ref>։ === 2010-ական թվականներ === 2010 թվականի հունիսի 26-ին կայացել է [[սըր]] Էլթոն Ջոնի առաջին ելույթը [[Մինսկ]]ի [[Մինսկ-Արենա]] մարզահամերգային համալիրում<ref>{{Cite web |title=Элтон Джон в Минске, 26.06.2010 |url=http://homo-creativus.info/2010/07/08/elton-john-minsk-26062010/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlbMlwj?url=http://homo-creativus.info/2010/07/08/elton-john-minsk-26062010/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 9 |publisher=homo-creativus.info}}</ref>։ 2010 թվականի հոկտեմբերի կեսերին Էլթոն Ջոնը թողարկել է իր հերթական ստուդիական ալբոմը՝ «''[[The Union]]''»-ը՝ ձայնագրված [[Լեոն Ռասել]]ի հետ համատեղ։ Երգիչը հայտարարել է, որ ձայնասկավառակը վկայում է իր կարիերայում նոր՝ որակյալ շրջանի մեկնարկի մասին։ ''«Ես արդեն փոփ-ձայնասկավառակներ թողարկելու անհրաժեշտություն չունեմ»''<ref name="billboard_2010">{{Cite web |title=Elton John Teams With Leon Russell For 'Mature' New Album |url=http://www.billboard.com/news/elton-john-teams-with-leon-russell-for-mature-1004102231.story#/news/elton-john-teams-with-leon-russell-for-mature-1004102231.story |accessdate=2010 թ․ հոկտեմբերի 13 |publisher=www.billboard.com}}… marks a new chapter in his recording career, saying: I don’t have to make pop records any more</ref>,- հայտարարել է նա։ Ալբոմը քննադատների կողմից հիմնականում բարձր գնահատականի է արժանացել (72/100 ''[[Metacritic]]''-ի վարկանիշի համաձայն)․ 5 աստղ տվել է նրան ''«[[Rolling Stone]]»'' ամսագրի գրախոսը<ref>{{Cite web |title=The Union |url=http://www.metacritic.com/music/the-union |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlcpW5N?url=http://www.metacritic.com/music/the-union |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հոկտեմբերի 13 |publisher=www.metacritic.com}}</ref>։ 2011 թվականին Էլթոն Ջոնը ներկայացել է իբրև պրոդյուսեր և երգերի հեղինակ «[[Գնոմեոն և Ջուլիետը (մուլտֆիլմ)|Գնոմեոն և Ջուլիետը]]» մուլտֆիլմի համար։ Գործնականում ամբողջ 2011 թվականին Էլթոն Ջոնը գտնվել է ''«Greatest Hits Live»'' հյուրախաղերի մեջ, որոնք գրավել են իններորդ տեղը ''«2011 թվականի քսանհինգ լավագույն համերգային շրջագայությունների»'' ցանկում․ համերգներին, ընդհանուր առմամբ, ներկա է եղել ավելի քան 460 հազար մարդ։ 2012 թվականի հունիսի 30-ին [[ՁԻԱՀ]]-ի դեմ պայքարի միջոցառումների շրջանակներում<ref>{{Cite web |title=30 июня. Киев. Майдан. Элтон Джон и Queen |url=http://music.com.ua/bill/concert/kiev/2012/06/30/5458.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627103649/http://music.com.ua/bill/concert/kiev/2012/06/30/5458.html |archivedate=2012 թ․ հունիսի 27 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 30}}</ref>, [[Կիև]]ի անկախության հրապարակում, [[Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2012|Եվրո 2012-ի]] ֆան-զոնայի տարածքում կայացել է Էլթոն Ջոնի և [[Քուին]] ռոք-խմբի համերգը, որի ժամանակ հավաքվել է ավելի քան 1 միլիոն [[գրիվնա]] ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի համար<ref>[https://news.finance.ua/ru/news/-/283596/na-kontserte-eltona-dzhona-i-queen-v-kieve-sobrali-bolee-1-mln-grn-na-borbu-so-spidom На концерте Элтона Джона и Queen в Киеве собрали более 1 млн грн на борьбу со СПИДом]</ref>։ 2012 թվականի հուլիսին ավստրալիական [[Էլեկտրոնային երաժշտություն|էլեկտրոնային]] ''[[Pnau]]'' դուետն Էլթոն Ջոնի համաձայնությամբ թողարկել է «''[[Good Morning to the Night]]''» ռեմիքս-ալբոմը, որի բոլոր երգերը կազմված էին Էլթոն Ջոնի վաղ շրջանի երգերի [[սեմպլ]]ներից։ Ալբոմը բարձր գնահատականի է արժանացել քննադատների կողմից<ref>[https://www.theguardian.com/music/2012/jul/15/elton-john-pnau-good-morning-review Elton John vs Pnau: Good Morning to the Night — review]</ref><ref>[http://www.allmusic.com/album/good-morning-to-the-night-mw0002367859 Good Morning to the Night — Allmusic review]</ref>, իսկ գլխավոր թրեքը դարձել է [[Լոնդոն]]ում անցկացված [[Ամառային օլիմպիական խաղեր 2012|2012-ի ամառային օլիմպիական խաղերի]] հիմներից մեկը<ref>[https://www.eonline.com/news/326473/listen-now-muse-s-survival-unveiled-as-official-song-of-the-2012-london-olympics Listen Now! Muse’s «Survival» Unveiled as Official Song of the 2012 London Olympics]</ref>։ Երգիչը խմբի հետ մի քանի համատեղ ելույթ է ունեցել։ 2012 թվականին ավարտին է հասցվել «''[[The Diving Board]]''» նոր ալբոմը, որի թողարկումը նախատեսված էր 2012-ի աշնանը<ref>{{Cite web |title=Elton John - Elton John Prepares The Diving Board |url=http://www.contactmusic.com/news/elton-john-prepares-the-diving-board_1303325 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687REfc8H?url=http://www.contactmusic.com/news/elton-john-prepares-the-diving-board_1303325 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 15 |publisher=Contact Music}}</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John : 'My new album is my most exciting record in a long time' |url=http://www.nme.com/news/elton-john/62643 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RFQW5u?url=http://www.nme.com/news/elton-john/62643 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 15 |publisher=NME}}</ref>։ Սակայն գովազդի հետ կապված խնդիրների պատճառով ալբոմը թողարկվել է միայն մեկ տարի անց՝ 2013 թվականի սեպտեմբերի 13-ին<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ փետրվարի 23 |title=Elton John Finishes New Album, Eyes September Release Date |url=http://www.billboard.com/articles/news/1549826/elton-john-finishes-new-album-eyes-september-release-date |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RH8K6S?url=http://www.berniejtaupin.com/articles.bt?n_id=459668 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2013 թ․ փետրվարի 23 |publisher=PhilGallo}}</ref>։ Այն շատ բարձր է գնահատվել քննադատների կողմից և ''«Billboard UK»-ի'' [[Չարթ|հիթ-շքերթում]] զբաղեցրել է երրորդ հորիզոնականը։ 2015 թվականի նոյեմբերին Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել [[Էդ Շիրան]]ի համերգին, որի հետ կատարել է երկու երգ՝ ''«Don’t Go Breaking My Heart»'' և ''«Afire Love»''։ 2016 թվականի փետրվարի 5-ին թողարկվել է երգչի երեսուներկուերորդ ալբոմը՝ «''[[Wonderful Crazy Night]]''»-ը<ref>{{Cite web |author=Daniel Kreps |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 22 |title=Elton John Preps New Album 'Wonderful Crazy Night' |url=https://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-preps-new-album-wonderful-crazy-night-20151022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024212216/http://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-preps-new-album-wonderful-crazy-night-20151022 |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 24 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 25 |work=Rolling Stone}}</ref>։ 2016 թվականին Էլթոն Ջոնը ճանաչվել է որպես ''«Բրիտանացի ամենաշռայլ նշանավոր դեմք»''։ Տարվա ընթացքում երաժիշտը բարեգործական նպատակներով ծախսել է մոտ 27 միլիոն ֆունտ։ Փողերի մեծ մասն ուղղվել է այն հիմնադրամների գործունեությանը, որոնք պայքարում են ՁԻԱՀ-ի դեմ։ 2017 թվականի հունվարի 26-ին հայտարարվել է, որ սըր Էլթոնը կներկայանա իբրև կոմպոզիտոր «''[[Սատանան կրում է Պրադա]]''» հայտնի ֆիլմի [[Բրոդվեյ (թատրոն)|բրոդվեյական]] [[մյուզիքլ]]-ադապտացիայում<ref>Blisten, Jon. [https://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-writing-devil-wears-prada-musical-for-broadway-w463193 «Elton John Writing 'Devil Wears Prada' Musical for Broadway»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818105059/http://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-writing-devil-wears-prada-musical-for-broadway-w463193 |date=2017-08-18 }} ''Rolling Stone'', January 2017</ref>, ինչպես նաև 2017 թվականին խաղացել է ինքն իր դերը «''[[Քինգսման։ Ոսկե մատանի]]''» ֆիլմում<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մայիսի 18 |title=Elton John confirms he's doing the Kingsman sequel in a really cool way |url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a794497/elton-john-confirms-hes-doing-the-kingsman-sequel-in-a-really-cool-way/ |accessdate=2016 թ․ մայիսի 26 |work=Digital Spy}}</ref>։ [[Պատկեր:Elton John Cannes 2019.jpg|right|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը «[[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն]]» ֆիլմի առաջնախաղի ժամանակ Կաննի կինոփառատոնում, 2019 թվական]] 2019 թվականին էկրան է բարձրացել «''[[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն]]''» ֆիլմը՝ Էլթոն Ջոնի կյանքի մասին պատմող կենսագրական դրաման։ Երգչի դերը կատարել է [[Թերոն Էջերթոն]]ը։ Ֆիլմն արժանացել է կինոքննադատների դրական վերաբերմունքին․ [[ԱՄՆ]]-ում ֆիլմի վարձույթի շահույթը կազմել է 140 մլն դոլար։ [[Ռուսաստան]]ում ֆիլմը ենթարկվել է գրաքննության․ հանվել են թմրանյութերի, միասեռական սեքսի<ref>https://meduza.io/short/2019/06/25/pochemu-iz-filma-ob-eltone-dzhone-vyrezali-odnopolyy-seks-tri-versii-vladimira-medinskogo</ref>, տղամարդկանց համբույրների տեսարաններն ու ֆիլմի ավարտի մի հատվածը, որտեղ խոսվում է այն մասին, որ Էլթոն Ջոնը 25 տարի [[Դևիդ Ֆերնիշ]]ի հետ է և նրա հետ միասին դաստիարակում է երկու երեխաներին։ Կինոքննադատ Անտոն Դոլինի խոսքով՝ այդ կերպ ֆիլմից հանել են ''«հինգ սկզբունքային րոպե՝ անչափ կարևոր գեղարվեստական գաղափարի առումով»,'' ինչն էլ բողոքի ալիք էր բարձրացրել երգչի և ֆիլմը ստեղծողների մոտ<ref>https://meduza.io/news/2019/06/01/elton-dzhon-i-sozdateli-filma-roketmen-obvinili-rossiyskogo-prokatchika-v-tsenzure-iz-kinolenty-vyrezali-stsenu-odnopologo-seksa</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John в Instagram: «Dear President Putin, I was deeply upset when I read your recent interview in the Financial Times. I strongly disagree with your view…» |url=https://www.instagram.com/p/BzQ38cdD8Fj/ |accessdate=2019 թ․ հուլիսի 2 |publisher=Instagram |lang=ru}}</ref>։ ''«Ռոքեթմեն»'' ֆիլմի համար 2020 թվականի հունվարի 5-ին [[Բերնի Տոպին]]ի հետ երգիչն ստացել է «[[Ոսկե գլոբուս]]» մրցանակ ''«Լավագույն երգ»'' անվանակարգում, [[Օսկարի 92-րդ մրցանակաբաշխություն|Օսկարի 92-րդ մրցանակաբաշխության]] ժամանակ՝ «[[Օսկար]]» մրցանակ նույն անվանակարգում՝ «''[[(I’m Gonna) Love Me Again]]''» երգի համար<ref>{{Cite web |date=2020 թ․ հունվարի 5 |title=The Latest: '1917' wins best drama film Golden Globe award |url=https://apnews.com/f9146ceebd39493cc6c0fe3a8ff587d6 |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite web |author=Jon Burlingame, Jon Burlingame |date=2020 թ․ հունվարի 13 |title=Elton John’s ‘(I’m Gonna) Love Me Again’ Rockets to Front of Oscar Songs Pack |url=https://variety.com/2020/music/news/oscar-best-song-nominees-elton-john-cynthia-erivo-1203464853/ |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=Variety |lang=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Элтон Джон получил премию "Оскар" за лучшую песню к фильму |url=https://tass.ru/kultura/7722459 |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 10 |publisher=ТАСС |lang=ru}}</ref>։ Դա Էլթոն Ջոնի առաջին հաղթանակն էր «Ոսկե գլոբուսում» և «Օսկարում»՝ «[[Առյուծ արքան]]» մուլտֆիլմի (1994) ժամանակներից 25 տարի անց, երբ նա ստացել էր երկու մրցանակն էլ ([[Թիմ Ռայս]]ի հետ համատեղ) նույն անվանակարգում՝ «''[[Can You Feel the Love Tonight]]''» երգի համար 1995 թվականին<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |author=Chris Willman, Chris Willman |date=2020 թ․ հունվարի 6 |title=Elton John Shares Award With Bernie Taupin for First Time as ‘Rocketman’ Song Wins Golden Globe |url=https://variety.com/2020/music/awards/elton-john-wins-best-song-golden-globes-1203457299/ |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=Variety |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John & Bernie Taupin Win First Golden Globe As a Duo for 'Rocketman' Song |url=https://www.billboard.com/articles/news/awards/8547334/elton-john-golden-globes-rocketman |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=Billboard}}</ref>։ Նույն թվականի հունիսի 25-ին ''The New York Times Magazine-ը'' Էլթոն Ջոնին նույնպես նշել է այն հարյուրավոր կատարողների շարքում, ում նյութերը ոչնչացվել են 2008 թվականին ''Universal Studios Hollywood''-ում բռնկված հրդեհի ժամանակ<ref name="Rosen2">{{Cite web |last=Rosen |first=Jody |date=2019 թ․ հունիսի 25 |title=Here Are Hundreds More Artists Whose Tapes Were Destroyed in the UMG Fire |url=https://www.nytimes.com/2019/06/25/magazine/universal-music-fire-bands-list-umg.html |accessdate=2019 թ․ հունիսի 28 |website=The New York Times}}</ref>։ 2019 թվականին լեգենդար երգիչն ընդգրկվել է [[Ֆորբս]] ամսագրի՝ ամենաբարձր վարձատրվող երաժիշտների ցանկում։ Նրա վաստակած գումարը կազմել է $84 մլն․ դա վարկանշային աղյուսակի հինգերորդ տեղն է<ref>{{Cite web |author=Zack O'Malley Greenburg |title=The World’s Top-Earning Musicians Of 2019 |url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/12/06/the-worlds-top-earning-musicians-of-2019/ |accessdate=2019 թ․ դեկտեմբերի 8 |publisher=Forbes |lang=en}}</ref>։ == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:David Furnish 1.jpg|right|thumb|240px|[[Դևիդ Ֆերնիշ]]ը ՁԻԱՀ-ի զոհերի հիշատակին կանգնեցված հուշարձանի բացման ժամանակ, 2009 թվական]] 1976 թվականին «''[[Rolling Stone]]''» ամսագրին տված հարցազրույցի ժամանակ Էլթոն Ջոնը հայտարարել է իր [[երկսեռականություն|երկսեռականության]] մասին։ 1984 թվականի փետրվարի 14-ին նա ամուսնացել է [[հնչյունային օպերատոր]] Ռենատա Բլաուելի հետ<ref>[http://www.discogs.com/artist/412622-Renate-Blauel]</ref>։ Չորս տարի անց նրանք բաժանվել են։ Ավելի ուշ Էլթոն Ջոնը հայտարարել է, որ ինքն ավելի շուտ [[Համասեռականություն|համասեռական]] է, քան երկսեռական։ Տառապելով մշտական դեպրեսիաներից՝ նա աստիճանաբար սկսել է չարաշահել ալկոհոլն ու թմրանյութերը և պարբերաբար բուժում անցել թմրանյութերից կախվածության դեմ։ 1993 թվականին նա հանդիպել է իր ապագա զուգընկերոջը՝ [[Դևիդ Ֆերնիշ]]ին, որն օգնել է նրան ազատվել ալկոհոլից և թմրանյութերից ունեցած կախվածությունից։ 2004 թվականին [[Մեծ Բրիտանիա]]յում վավերացվել է քաղաքացիական կացության ակտը՝ օրենքով թույլատրելի դարձնելով [[նույնասեռ ամուսնություն]]ները։ Էլթոնն առաջիններից էր, որն օգտվել է նույնասեռական հարաբերություններն օրինական դարձնելու հնարավորությունից։ 2005 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ջոնն ու Ֆերնիշը կնքել են ամուսնական պայմանագիր։ Հարսանեկան արարողությանը, որ տեղի է ունեցել [[Վինձոր ամրոց]]ում, ուր մինչ այդ կայացել էր [[Արքայազն Չարլզ]]ի և [[Քամիլա Պարկեր]]ի ամուսնությունը, հրավիրված են եղել միայն ամենամտերիմ ընկերներն ու հարազատները։ Մամուլն արարողությանը ներկա չի եղել։ Նույն օրը երեկոյան Բերկշիր կալվածքում տեղի է ունեցել խնջույք, որին հրավիրված է եղել ավելի քան 700 մարդ՝ Էլթոնի և Դևիդի ընկերները, այդ թվում նաև այնպիսի հայտնի դեմքեր, ինչպիսիք են [[Բրայան Մեյ]]ը, [[Էլիզաբեթ Հարլի]]ն և [[Օզզի Օսբորն]]ը<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_4547000/4547762.stm Би-би-си | Арт-квартал | В Виндзоре состоялась свадьба сэра Элтона Джона<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ 2009 թվականին ուկրաինական ինտերնատից զույգը փորձել է որդեգրել ՄԻԱՎ վարակակիր տղա երեխայի, բայց պաշտոնյաները մերժել են՝ պատճառաբանելով, որ միասեռ ամուսնություններն Ուկրաինայում ընդունված չեն<ref>[http://www.gazeta.ru/social/2010/12/28/3480266.shtml Папа Элтон — что ж такого]</ref><ref>[http://www.ntv.ru/novosti/175547/ Элтон Джон не сможет усыновить Льва]</ref>։ 2010 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Էլթոնն ու Դևիդը վերջապես դարձել են հայրեր․ [[Սուրոգատ մայրություն|սուրոգատ մորից]] ծնվել է նրանց որդին, որին տվել են Զախարի Ջեքսոն Լևոն Ֆերնիշ-Ջոն անունը։ 2013 թվականի հունվարի 11-ին ծնվել է նրանց երկրորդ որդին՝ Էլայջա Ջոզեֆ Դանիել Ֆերնիշ-Ջոնը<ref>{{Cite web |title=Elton John, David Furnish confirm second son's birth, name him Elijah |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_elton-john-david-furnish-confirm-second-son-s-birth-name-him-elijah_1789506 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DoIScWOO?url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_elton-john-david-furnish-confirm-second-son-s-birth-name-him-elijah_1789506 |archivedate=2013 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2013 թ․ հունվարի 16 |publisher=dnaindia.com |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2010 թ․ դեկտեմբերի 27 |title=Sir Elton John and David Furnish Welcome a New Baby! |url=http://www.usmagazine.com/momsbabies/news/sir-elton-john-and-david-furnish-welcome-a-new-baby--20102712 |accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 27 |publisher=US Weekly}}</ref>։ 2014 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Էլթոն Ջոնն ու Դևիդ Ֆերնիշը գրանցել են իրենց ամուսնությունը և կրկին հարսանիք արել<ref>{{Cite news |author=Комсомольская правда |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 22 |title=Элтон Джон и Дэвид Фёрниш расписались и сыграли свадьбу |url=http://www.kp.ru/daily/26323.7/3203686/}}</ref>՝ այդպիսով նշելով իրենց հարաբերությունների քսանամյակը<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |title=Sir Elton John and David Furnish marry |url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-30568634 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |title='That's the legal bit done. Now on to the ceremony!' Elton John and David Furnish tie the knot on ninth anniversary of their civil partnership |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2882486/Elton-John-David-Furnish-tie-knot-ninth-anniversary-civil-partnership.html?ito=social-facebook |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=Daily Mail}}</ref>։ Էլթոն Ջոնն անգլիական «[[Ուոթֆորդ ՖԱ|Ուոթֆորդ]]» ֆուտբոլային ակումբի երկրպագու է<ref>{{Cite web |title=Знаменитые болельщики |url=http://edfootball.com/articles/lichnosti/znamenitye-bolelshhiki-2973 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716061552/http://edfootball.com/articles/lichnosti/znamenitye-bolelshhiki-2973 |archivedate=2017 թ․ հուլիսի 16 |accessdate=2010 թ․ նոյեմբերի 10}}</ref>։ == Մեծարում և պարգևներ == [[Պատկեր:Coat of Arms of Sir Elton John, CBE.png|thumb|Սըր Էլթոն Ջոնի զինանշանը։ 1987 թվականին նրան հանձնել են վահան` դաշնամուրի ստեղներով և սկավառակներով: Իսպանական կարգախոսը՝ ''el tono es bueno'', իր մեջ ներառում է Էլթոն Ջոնի անվան բառախաղը՝ «լավ հնչերանգ» թարգմանությամբ ({{Lang-en|the tone is good}}).<ref name="The Independent">{{Cite news |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 8 |title=Married gay couples can have coats of arms for first time in history |url=https://www.independent.co.uk/news/weird-news/married-gay-couples-can-have-coats-of-arms-for-first-time-in-history-9340142.html |work=The Independent}}</ref>: Սևը, կարմիրը և ոսկեգույնը նույնպես պատկանում են Watford F.C-ին: Վահանի վերևում գտնվող պողպատե սաղավարտը, որն ուղղված է առաջ և բաց հովարով է, խորհրդանշում է այն, որ Էլթոն Ջոնն ասպետ է<ref name="The Independent"/>]] Էլթոն Ջոնը ներառվել է [[Ռոքնռոլի փառքի սրահ]]ում իր մասնակցության առաջին իսկ տարում՝ 1994 թվականին։ Նա և Բերնի Տոպինը 1992 թվականից արդեն ներգրավված էին [[Երգերի հեղինակների փառքի սրահում]]։ 1995 թվականին Ջոնը արժանացել է ''[[Բրիտանական կայսրության շքանշանի ասպետ]]ի'' կոչման (CBE)<ref>London Gazette|issue=54255|date=29 December 1995|page=9|supp=y}}</ref>։ Իր բարեգործական աշխատանքների համար 1998 թվականի փետրվարի 24-ին [[Եղիսաբեթ II]] թագուհու կողմից նրան շնորհվել է ''[[Ասպետ-բակալավր]]ի'' տիտղոս<ref> {{Cite web |date=2013 թ․ ապրիլի 19 |title=BBC News UK Arise, Sir Elton! |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/59754.stm |archiveurl=https://archive.today/20130419183524/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/59754.stm |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 19 |access-date=2019 թ․ հունվարի 28}} </ref><ref> {{Cite web |date=2019 թ․ հունվարի 28 |title=ELTON JOHN'S KNIGHTHOOD TOPS 1,000 ROYAL AWARDS - Chicago Tribune |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-12-31-9801010138-story.html |archiveurl=https://archive.today/20190128022338/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-12-31-9801010138-story.html |archivedate=2019 թ․ հունվարի 28 |access-date=2019 թ․ հունվարի 28}} </ref>։ «2020 թվականի ամանորյա մեծարումների ժամանակ» նա ընդգրկվել է ''[[Պատվո ասպետների շքանշանակակիրներ]]ի'' կազմում՝ երաժշտության և բարեգործության բնագավառներում ունեցած ձեռքբերումների համար<ref>London Gazette|issue=62866|date=27 December 2019|page=N25|supp=1}}</ref>։ 1975 թվականի հոկտեմբերին Ջոնը դարձել է 1662-րդ մարդը, որ ստացել է աստղ [[Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի|Հոլիվուդյան փառքի ծառուղում]]<ref>Jeff Woolf, Scott Jennings and James L. Halperin (2004). «605 Icons of 20th Century Music Autograph Auction Catalog». p. 89.Heritage Capital Corporation.</ref>։ 2005 թվականին Էլթոն Ջոնը պարգևատրվել է ''Երգիչների ընկերակցության'' կողմից՝ ցմահ ունեցած ձեռքբերումների համար<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ փետրվարի 12 |title=Ella Award Special Events |url=http://www.singers.org/special-events/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150514064028/http://www.singers.org/special-events/ |archivedate=2015 թ․ մայիսի 14 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 10}}</ref>։ 2004 թվականին ստացել է ''[[Քենեդու անվան կենտրոնի պատվոգիր]]''<ref>{{Cite web |date=2004 թ․ սեպտեմբերի 16 |title=Elton John Among Kennedy Center Honorees |url=http://www.billboard.com/articles/business/1428620/elton-john-among-kennedy-center-honorees |accessdate=2020 թ․ մարտի 14 |publisher=Billboard}}</ref>, 2006 թվականին՝ ''«[[Դիսնեյի լեգենդներ]]»'' մրցանակ։ 2000 թվականին նա արժանացել է ''«Տարվա մարդ՝ ըստ MusiCares»-ի վարկածի»'' մրցանակի՝ երաժշտության բնագավառում ունեցած գեղարվեստական ձեռքբերումների և բարեգործությանը նվիրվելու համար<ref>{{Cite web |last=O'Haire |first=Patricia |date=1999 թ․ հոկտեմբերի 6 |title=News Beat |url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1999/10/06/1999-10-06_news_beat.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20110815075421/http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1999/10/06/1999-10-06_news_beat.html |archive-date=2011 թ․ օգոստոսի 15 |accessdate=2016 թ․ ապրիլի 24 |work=New York Daily News}}</ref>։ 2010 թվականին ստացել է [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորության]] ''«PRS for Music» Heritage Award'' ընկերության մրցանակ<ref>{{Cite web |last=Ashton |first=Robert |date=2010 թ․ մայիսի 24 |title=Heritage Award for Elton John venue |url=http://www.musicweek.com/story.asp?sectioncode=1&storycode=1041250&c=1 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 6 |work=Music Week}}</ref>։ 2019 թվականին Ֆրանսիայի նախագահ [[Էմանուել Մակրոն]]ը Ջոնին պարգևատրել է ''[[Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան|Պատվո լեգեոնի շքանշանով]]''<ref>[https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-48727639 «Sir Elton given France’s highest civilian award Legion d’Honneur»]. ''BBC''. Источник 22 June 2019.</ref>։ Երաժշտական պարգևները ներառում են 1995 թվականին [[Թիմ Ռայս]]ի հետ «[[Առյուծ արքան]]» մուլտֆիլմից ''«[[Can You Feel the Love Tonight]]»'' երգի համար ստացած [[Օսկար լավագույն երգի համար|Օսկարն]] ու [[Ոսկե գլոբուս]]ը։ Դա առաջին [[Օսկար]]ն ու Ոսկե գլոբուսն էր իր կարիերայում։ 25 տարի անց նա կրկին արժանացել է Օսկարի և Ոսկե գլոբուսի Բերնի Տոպինի հետ միասին՝ կրկին լավագույն երգի համար՝ ''«I’m Gonna Love Me Again»'' ''([[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն ֆիլմ]]ից)'' և ''Թոնի'' մրցանակ՝ լավագույն երաժշտական պարտիտուրայի համար ''«Աիդա»'' մյուզիքլի շնորհիվ, կրկին Թիմ Ռայսի հետ։ Նա ստացել է նաև հինգ ''«Brit Awards»'' մրցանակ, այդ թվում որպես ''«բրիտանացի լավագույն տղամարդ մենակատար»''՝ 1991 թվականին, և երաժշտության մեջ ունեցած մեծ ավանդի համար՝ 1986 և 1995 թվականներին։ 2013 թվականին Էլթոն Ջոնն ստացել է առաջին ''«Brits Icon»'' մրցանակը՝ բրիտանական մշակույթում ունեցած «երկարատև ազդեցության» համար, որը նրան հանձնել է մոտ ընկերը՝ [[Ռոդ Ստյուարտ]]ը<ref name="Icon">{{Cite news |date=2013 թ․ սեպտեմբերի 2 |title=Sir Elton John wins first Brits Icon award |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-23935217 |accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 18 |work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |title=Brit Awards: Elton John |url=http://www.brits.co.uk/artist/elton-john |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140527073334/http://www.brits.co.uk/artist/elton-john |archivedate=2014 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2014 թ․ սեպտեմբերի 27 |publisher=Brit Awards}}</ref>։ == Էլթոն Ջոնը Հայաստանում == 2018 թվականի մայիսի 26-ին Էլթոն Ջոնն իր ամուսնու՝ կանադացի կինոռեժիսոր Դևիդ Ֆերնիշի հետ այցելել է [[Հայաստան]]։ Նրանց այցը բարեգործական նպատակ էր հետապնդում<ref>{{Cite web |title=Էլթոն Ջոն. Հայաստանում սեր ենք զգացել |url=https://panarmenian.net/arm/news/256000/ |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 3 |website=PanARMENIAN.Net}}</ref>։ Մայիսի 28-ին Էլթոն Ջոնն իր ինստագրամյան էջում գրառում է արել ''«այն սիրո մասին, որ զգացել է Հայաստանում»''։ ''«Ատելությամբ լցված մեկը չի կարող կասեցնել այն ամբողջ սերը, որ զգացել ենք Հայաստանում»'',-գրել է լեգենդար երգիչը՝ տեղադրելով եռագույն սրտի պատկեր։ == Սկավառակագրություն == 2014 թվականի դրությամբ Էլթոն Ջոնը համարվում է 30 ստուդիական ալբոմի, 130 սինգլի, մի քանի կինոֆիլմերի, մուլտիպլիկացիոն ֆիլմերի և բեմադրությունների երաժշտության հեղինակ։ Մեծ քանակությամբ թողարկվել են նրա լավագույն երգերի հավաքածուներ, այլ արտիստների կատարմամբ նրա երգերի ալբոմներ։ Բացի այդ, շուկայում առկա են նրա ելույթների տեսաերիզներն ու [[DVD]] սկավառակները։ === Ստուդիական ալբոմներ (ընտրանի) === * ''[[Empty Sky]]'' (1969) * ''[[Elton John]]'' (1970) * ''[[Tumbleweed Connection]]'' (1970) * ''[[Madman Across the Water]]'' (1971) * ''[[Honky Chateau|Honky Château]]'' (1972) * ''[[Don't Shoot Me I'm Only the Piano Player]]'' (1973) * ''[[Goodbye Yellow Brick Road]]'' (1973) * ''[[Caribou]]'' (1974) * ''[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy]]'' (1975) * ''[[Rock of the Westies]]'' (1975) * ''[[Blue Moves]]'' (1976) * ''[[A Single Man]]'' (1978) * ''[[Victim of Love]]'' (1979) * ''[[21 at 33]]'' (1980) * ''[[The Fox]]'' (1981) * ''[[Jump Up!]]'' (1982) * ''[[Too Low for Zero]]'' (1983) * ''[[Breaking Hearts]]'' (1984) * ''[[Ice on Fire]]'' (1985) * ''[[Leather Jackets]]'' (1986) * ''{{iw|Reg Strikes Back}}'' (1988) * ''[[Sleeping with the Past]]'' (1989) * ''[[The One]]'' (1992) * ''[[Duets]]'' (1993) * ''[[Made in England]]'' (1995) * ''[[The Big Picture]]'' (1997) * ''[[Songs from the West Coast]]'' (2001) * ''[[Peachtree Road]]'' (2004) * ''[[The Captain & the Kid]]'' (2006) * ''[[The Union]]'' ([[Լեոն Ռասել]]ի հետ) (2010) * ''[[The Diving Board]]'' (2013)<ref>{{Cite web |title=Elton John Cuts Raw LP With T Bone Burnett |url=https://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-cuts-raw-lp-with-t-bone-burnett-20120315 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RHhkjh?url=http://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-cuts-raw-lp-with-t-bone-burnett-20120315 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 15 |publisher=Rolling Stone Magazine}}</ref> * ''[[Wonderful Crazy Night]]'' (2016) * ''Regimental Sgt. Zippo'' (2021) ==== Սաունդթրեքներ ==== * ''Friends'' (1971) * ''[[The Lion King]]'' (1994) * ''Aida'' (1998) * ''The Muse'' (1999) * ''The Road To El Dorado'' (2000) * ''Billy Elliot'' (2005) * ''Lestat'' (2005) * ''Gnomeo and Juliet'' (2011) * ''[[Rocketman]]'' (2019) == Ֆիլմագրություն == * 1975 թվական, «Թոմի» * 2017 թվական, [[Քինգսման։ Ոսկե մատանի|«Քինգսման։ Ոսկե մատանի»]] == Էկրանավորում == * 2019 թվական, «[[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն (ֆիլմ)»]] ([[Թերոն Էջերթոն]]) == Ծանոթագրություններ == {{ծանտուփ}} == Գրականություն == * {{публикация|книга|автор=Бего, М.|заглавие=Элтон Джон: Чудовище возвращается|ответственный=М. Бего; Пер. с англ. В. Сергеевой|место=М.|издательство=АСТ, Астрель|год=2011|страниц=464|тираж=5000|isbn=978-5-17-067041-3|isbn2=ISBN 978-5-271-33198-5|ref=Бего}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.eltonjohn.com/ Էլթոն Ջոն — պաշտոնական կայք] * {{Թվիթթեր|eltonofficial}} * {{Ֆեյսբուք|EltonJohn}} * [http://www.eltonography.com/ Էլթոն Ջոն — The online illustrated Elton John Discography by David Bodoh] * [https://www.youtube.com/watch?v=rLvOTF07pDA Էլթոն Ջոնը Հայաստանում է] * [https://www.instagram.com/p/BjSu3bwHubK/?hl=ru&taken-by=eltonjohn Էլթոն Ջոնի գրառումն Instagram-ում] * [https://www.youtube.com/watch?v=GlPlfCy1urI Էլթոն Ջոն Your Song] * [https://www.youtube.com/watch?v=3twSBILH7ug The Lion King (1994/2019) side-by-side comparison] * [https://www.youtube.com/watch?v=0LtusBN3ST0 Elton John, Taron Egerton - (I'm Gonna) Love Me Again] {{Արտաքին հղումներ}} {{Շաբաթվա հոդված նախագծի մասնակից|2020|[[Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 51, 2020 թ.|51-րդ]]}} {{DEFAULTSORT:Ջոն, Էլթոն}} [[Կատեգորիա:1947 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Brit Awards մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բարիտոններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի ռոք երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:ԼԳԲՏ-ն երաժշտության մեջ]] [[Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] [[Կատեգորիա:Մարտի 25 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ]] [[Կատեգորիա:Սոֆթ ռոք երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բարեգործներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Երաժշտական մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքների ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] c4r34gjf22d6g6lxvepy9ez8u3yoivp 10722449 10722448 2026-04-09T03:48:30Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722449 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''[[Սըր]] Է՛լթոն Հերկուլես Ջոն''' ({{lang-en|''Elton Hercules John''}}), իսկական անունը՝ Ռե՛ջինալդ Քե՛ննեթ Դուայթ ({{Lang-en|Reginald Kenneth Dwight}}), {{ԱԾ}}), բրիտանացի հանրահայտ [[երգիչ]], [[երգահան]] և դաշնակահար։ Նկատելի ազդեցություն է թողել [[սոֆթ ռոք]]ի զարգացման գործում։ Համարվում է 1970-ական թվականների շահութապես ամենահաջողակ և Մեծ Բրիտանիայի ամենաճանաչված ռոք-կատարողներից մեկը։ Իր ողջ գործունեության ընթացքում [[ԱՄՆ]]-ում և Մեծ Բրիտանիայում վաճառել է ավելի շատ ալբոմներ, քան մեկ այլ բրիտանացի կատարող<ref>{{Cite web |title=Elton John Offical Charts |url=http://www.officialcharts.com/artist/21478/elton%20john/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlSVCLj?url=http://www.allmusic.com/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=officialcharts.com}}</ref>։ 1967 թվականից աշխատել է [[երգի տեքստի հեղինակ|երգերի տեքստերի հեղինակ]] Բերնի Տոպինի հետ։ Նրանք համատեղ ստեղծել են ավելի քան 30 ալբոմ։ Մոտ կեսդարյա երաժշտական գործունեության ընթացքում Էլթոն Ջոնը վաճառել է ավելի քան 300 միլիոն [[ձայնասկավառակ]], ինչը նրան դարձրել է [[Ամենաշատ վաճառված երաժշտական կատարողների ցանկ|ամենավաճառվող երաժշտական կատարողներից]] մեկը ողջ աշխարհում<ref>{{Cite web |title=Elton John |url=https://www.goodmorningamerica.com/culture/story/elton-john-retiring-touring-id-children-52592794 |access-date=2020 թ․ հունվարի 15 |website=www.goodmorningamerica}}</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John |url=https://www.forbes.com/sites/jimryan1/2018/10/30/elton-john-farewell-yellow-brick-road-farewell-tour-concert-review-united-center-chicago/ |access-date=2020 թ․ հունվարի 15 |website=Forbes |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |last1=Savage |first1=Mark |date=2018 թ․ հունվարի 24 |title=BBC: Elton John to make statement on future |url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-42804061 |access-date=2020 թ․ հունվարի 15 |work=BBC News}}</ref>։ Ունի ավելի քան 40 հիթ [[UK Singles Chart|սինգլների բրիտանական պաշտոնական հիթ-շքերթում]] և ''[[Billboard Hot 100]]''-ում, այդ թվում՝ յոթը՝ Մեծ Բրիտանիայում և ինը՝ ԱՄՆ-ում, իսկ հաջորդական ալբոմներով գրավել է առաջին տեղը ԱՄՆ-ում<ref>{{Cite news |title=Elton John |url=https://www.officialcharts.com/artist/21478/elton-john/ |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 5 |agency=Official Charts Company}}</ref><ref>{{Cite news |title=Elton John on Being the Top Male Solo Artist of All Time |url=https://www.billboard.com/articles/columns/pop/8543407/elton-john-top-male-solo-artist-interview |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 5 |work=Billboard}}</ref>։ Նրա ալբոմներից յոթը գրավել են առաջին տեղը [[Billboard 200]]-ում<ref name="billboard_albums">{{Cite web |title=Elton John Billboard albums |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&searchlink=ELTONJOHN&sql=11:0ifqxqe5ldse~T50 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlSVCLj?url=http://www.allmusic.com/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=allmusic.com}}</ref>, 23 [[սինգլ]] եղել է [[Billboard Hot 100|ամերիկյան Թոփ-40-ում]], 16-ը՝ առաջին տասնյակում, իսկ 6-ը բարձրացել են առաջին հորիզոնական<ref name="billboard_singles">{{Cite web |title=Elton John Billboard singles |url=http://www.allmusic.com/cg/amg.dll?p=amg&searchlink=ELTONJOHN&sql=11:0ifqxqe5ldse~T51 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlSVCLj?url=http://www.allmusic.com/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=Allmusic.com}}</ref>։ Էլթոն Ջոնի [[սինգլ]]ներից 52-ը տեղ են գրավել [[UK Singles Chart|բրիտանական թոփ-40]]-ում<ref name="chartstats">{{Cite web |title=Elton John |url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=406 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlTh94n?url=http://www.chartstats.com/artistinfo.php?id=406 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2009 թ․ հոկտեմբերի 7 |publisher=chartstats.com}}</ref>։ Դրանցից մեկը՝ «''Candle in the Wind 1997''»-ը (1973 թվականի «''Candle in the Wind''» երգի նոր տարբերակը), որ նվիրվել է [[արքայադուստր Դիանա]]յին, աշխարհում վաճառվել է ավելի քան 33 միլիոն օրինակով<ref>{{Cite web |title=The Top Ten Best Selling Singles of All Time |url=http://www.classicbands.combestsellers.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlWiuIR?url=http://www.classicbands.com/bestsellers.html |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=classicbands.com}}</ref> և համարվում է ամենավաճառվող սինգլը Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի [[հիթ-շքերթ]]ների պատմության մեջ<ref name="AFP">{{Cite web |date=1999 թ․ նոյեմբերի 10 |title=RIAA News Room -The American Recording Industry Announces its Artists of the Century |url=https://www.riaa.com/newsitem.php?resultpage=2&id=3abf3ec8-ef5b-58f9-e949-3b57f5e313df |archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006091726/http://www.riaa.com/newsitem.php?resultpage=2&id=3abf3ec8-ef5b-58f9-e949-3b57f5e313df |archivedate=2014 թ․ հոկտեմբերի 6 |accessdate=2010 թ․ փետրվարի 8 |work=Recording Industry Association of America website |publisher=RIAA}}</ref><ref name="RSTO">{{Cite web |title=Elton John: Biography - Rolling Stone Music |url=https://www.rollingstone.com/music/artists/elton-john/biography |accessdate=2014 թ․ սեպտեմբերի 27 |work=[[Rolling Stone]]}}</ref><ref name="Guinness">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://archive.org/details/guinnessworldrec00crai_0 |заглавие=''Guinness World Records'' 2009 states that "Candle in the Wind 1997" is the "best-selling single since charts began". John's 1997 song has sold the most copies when looking at copies sold since charts began, as verified in ''Guinness World Records'' |язык=en |isbn=1-904994-37-7}} See also: Guinness World Records, 2009 Edition, pages 14, 15 & 169 [http://img827.imageshack.us/img827/4387/guinness2009.pdf] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20130226005314/http://img827.imageshack.us/img827/4387/guinness2009.pdf |date=26 February 2013 }}</ref>։ Էլթոն Ջոնը նաև զբաղվել է ձայնագրությունների [[պրոդյուսեր]]ությամբ և երբեմն նկարահանվել ֆիլմերում։ 1976 -1987 և 1997- 2002 թվականներին եղել է «[[Ուոթֆորդ ՖԱ|Ուոթֆորդ]]» անգլիական ֆուտբոլային ակումբի սեփականատերը և համարվում է ակումբի ցմահ պատվավոր նախագահը։ Մեծանալով [[Լոնդոն]]ի Փիններ շրջանում՝ Էլթոն Ջոնը վաղ տարիքում սովորել է դաշնամուր նվագել, իսկ 1962 թվականին ստեղծել է [[ռիթմ ընդ բլյուզ]] (R&B) ժանրի «Bluesology» խումբը, որի կազմում նվագել է մինչև 1967 թվականը։ 1967 թվականին նա հանդիպել է Բերնի Տոպինի հետ, և երկու տարի շարունակ նրանք երգեր են գրել այլ կատարողների համար, որոնց թվում նաև երգչուհի Լուլուն էր։ Ջոնը նաև իբրև երաժիշտ աշխատել է տարբեր արտիստների, այդ թվում՝ ''Հոլիզի'' և ''Սքաֆոլդի'' համար։ 1969 թվականին թողարկվել է Ջոնի դեբյուտային՝ «''Empty Sky''» ալբոմը։ 1970 թվականին «''Elton John''» ալբոմից նրա առաջին հիթային սինգլը՝ «''[[Your Song]]''»-ը մտել է Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ-ի հիթ-շքերթների լավագույն տասնյակի մեջ։ Էլթոն Ջոնը նաև հաջողություն է ունեցել երաժշտական [[Կինոնկար|ֆիլմերում]] ու [[թատրոն]]ում․ 1994 թվականին ստեղծել է «''[[Առյուծ արքան]]''» մուլտֆիլմի երաժշտական ադապտացիան<ref>{{Citation |last=Favreau |first=Jon |title=The Lion King |date=2019 թ․ հուլիսի 12 |url=https://www.imdb.com/title/tt6105098/ |others=Donald Glover, Beyoncé, Seth Rogen, Chiwetel Ejiofor |publisher=Walt Disney Pictures, Fairview Entertainment, British Film Commission |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 1}}</ref>, «''[[Աիդա (մյուզիքլ)|Աիդա]]''» և «''Բիլի Էլիոթ''» [[մյուզիքլ]]ները։ Էլթոն Ջոնն ունի հինգ «''[[Գրեմմի]]''», հինգ «''Brit''», երկու «''[[Օսկար]]''», երկու «''[[Ոսկե գլոբուս]]''», «''[[Թոնի (մրցանակ)|Թոնի]]''», «''Դիսնեյի լեգենդներ''» մրցանակներ և «Քենեդու անվան կենտրոնի պատվոգիր»<ref>{{Cite web |title=2004 Kennedy Honors |url=https://www.cbsnews.com/pictures/2004-kennedy-honors/ |accessdate=2020 թ․ մարտի 14 |publisher=www.cbsnews.com |lang=en}}</ref>։ 2004 թվականին ''[[Rolling Stone]]'' ամսագրի կազմած աշխարհի 50 լավագույն կատարողների ցանկում երգիչն զբաղեցրել է 49-րդ տեղը<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ դեկտեմբերի 2 |title=The Immortals: The First Fifty |url=https://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080625061212/http://www.rollingstone.com/news/story/5939214/the_immortals_the_first_fifty |archive-date=2008 թ․ հունիսի 25 |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 1 |work=Rolling Stone}}</ref>։ 2013 թվականին [[Billboard]] ամսագիրը նրան համարել է ամենահաջողակ արտիստն ըստ [[Billboard Hot 100]]-ի և երրորդը՝ [[The Beatles]]-ից ու [[Մադոննա]]յից հետո<ref>{{Cite news |date=2013 թ․ օգոստոսի 2 |title=Hot 100 55th Anniversary by the Numbers: Top 100 Artists, Most No. 1s, Biggest No. 2s & More |url=http://www.billboard.com/articles/columns/chart-beat/5557800/hot-100-55th-anniversary-by-the-numbers-top-100-artists-most-no |accessdate=2015 թ․ մարտի 26 |work=Billboard}}</ref>։ 1992 թվականին Էլթոն Ջոնի անունը տեղ է գտել Երգերի հեղինակների փառքի սրահում, իսկ 1994 թվականին՝ նաև [[Ռոքնռոլի փառքի սրահ]]ում։ Հանդիսանում է Երգահանների և հեղինակների բրիտանական ակադեմիայի անդամ։ «Երաժշտության և բարեգործության բնագավառում ունեցած ավանդի համար» 1998 թվականին [[Եղիսաբեթ II]] թագուհու կողմից արժանացել է Ասպետ-բակալավրի կոչման։ Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել մի քանի թագավորական միջոցառումների ժամանակ, այդ թվում՝ 1997 թվականին [[Վեստմինստերյան աբբայություն]]ում արքայադուստր Դիանայի հուղարկավորության, 2002 թվականին Եղիսաբեթ II-ի ոսկե հոբելյանի պատվին տրված բրիտանական երաժշտական համերգի և 2012 թվականին [[Բուքինգհեմյան պալատ]]ում թագուհու ադամանդե հոբելյանի առթիվ տրված համերգի ժամանակ։ Էլթոն Ջոնը հայտնի է նաև որպես հասարակական գործիչ, մասնավորապես՝ մեծ է նրա ներդրումը [[ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ]]-ի համաճարակի դեմ պայքարում։ 1992 թվականին նա հիմնադրել է «Էլթոն Ջոնի հիմնադրամը ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարում», իսկ մեկ տարի անց սկսել կազմակերպել ՁԻԱՀ-ի ֆոնդի ամենամյա երեկույթները։ Ստեղծման օրվանից հիմնադրամը հավաքել է ավելի քան 300 միլիոն [[ֆունտ ստերլինգ]]<ref name="Foundation">{{Cite news |last=Butterworth |first=Benjamin |date=2019 թ․ հունիսի 22 |title=Sir Elton John emotional as he is awarded France's Legion d'Honneur for HIV Aids work |url=https://inews.co.uk/news/world/elton-john-aids-foundation-france-emmanuel-macron-award/ |accessdate=2019 թ․ հուլիսի 8 |work=i (newspaper)}}</ref>։ 1976 թվականին Էլթոն Ջոնը հայտարարել է իր [[Երկսեռականություն|երկսեռական]] լինելու մասին, իսկ 1988 թվականից նա [[Քամինգ աութ|բացահայտ գեյ]] է։ 2005 թվականի դեկտեմբերի 21-ից երգիչը քաղաքացիական ամուսնության մեջ է [[Դևիդ Ֆերնիշ]]ի հետ․ նրանք ամուսնացել են այն բանից հետո, երբ 2014 թվականից միասեռական ամուսնություններն [[Անգլիա]]յում և [[Ուելս]]ում դարձել են օրինական։ 2019 թվականին Էլթոն Ջոնին հանձնելով [[Ֆրանսիա]]յի բարձրագույն քաղաքացիական պարգևը՝ [[Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան|Պատվո լեգեոնի շքանշան]]ը, նախագահ [[Էմանուել Մակրոն]]ը նրան անվանել է «մեղեդու հանճար»՝ բարձր գնահատելով Ջոնի ջանքերը ԼԳԲՏ համայնքի շահերի պաշտպանության գործում։ 2018 թվականին Էլթոն Ջոնը մեկնել է հրաժեշտի եռամյա շրջագայության<ref>{{Cite web |last=Writer |first=Mesfin Fekadu AP Music |title=A confident Elton John kicks off farewell tour with flair |url=http://www.houmatoday.com/news/20180916/confident-elton-john-kicks-off-farewell-tour-with-flair}}</ref>։ == Կենսագրություն == Ռեջինալդ Քեննեթ Դուայթը ծնվել է Փիններում (Անգլիա), մայոր Սթենլի Դուայթի և նրա կնոջ՝ Շեյլայի (աղջկական անունը՝ Հարիս) ընտանիքում։ Պատանի Դուայթը դաստիարակվել է հիմնականում մոր կողմից, հորը հազվադեպ էր տեսնում։ 1962 թվականին, երբ Դուայթը 15 տարեկան էր, Սթենլին և Շեյլան բաժանվել են։ Մայրն ամուսնացել է Ֆրեդ Ֆեյրբրազերի հետ (''{{lang-en|Fred Farebrother}}''), որին Էլթոնը մտերմաբար Դերֆ էր կոչում<ref name="channel">{{Cite web |title=Биография Кэри Лотимер |url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/1/Elton_John.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090321072328/http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/1/Elton_John.htm |archivedate=2009 թ․ մարտի 21 |accessdate=2009 թ․ մարտի 13}}</ref>։ Դուայթը դաշնամուր նվագել սկսել է, երբ ընդամենը չորս տարեկան էր։ Դեռ մանկուց նա կարողանում էր նվագել ամենատարբեր մեղեդիներ։ Տասնմեկ տարեկանում շահելով Թագավորական կոնսերվատորիայի կրթաթոշակը՝ ընդունվել և սովորել է այնտեղ վեց տարի<ref name="eltonjohn">[http://www.eltonjohn.com/about/bio.jsp All About John] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100715143032/http://www.eltonjohn.com/about/bio.jsp |date=2010-07-15 }}</ref>։ === Երաժշտական կարիերայի սկիզբ === 1960 թվականին Դուայթն ընկերների հետ ստեղծել է «The Corvettes» խումբը, որը 1961 թվականին վերանվանվել է «Bluesology»<ref name="channel" />։ 1960-ական թվականներին «Bluesology»-ն արդեն շրջագայում էր [[ԱՄՆ]]-ում [[ռիթմ ընդ բլյուզ]] ոճի այնպիսի երաժիշտների և երաժշտական խմբերի հետ, ինչպիսիք էին «The Isley Brothers»-ը, Major Lance-ը, Դորիս Թրոյը, Փաթի Լաբելը։ 1966 թվականին խումբն սկսել է համագործակցել Ջոն Բոլդրիի հետ (վերջինիս անվան «Ջոն» մասնիկը հետագայում դարձել է Էլթոն Ջոնի կեղծանվան մի մասը)՝ շրջագայելով Անգլիայում<ref name="amg">{{Cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |title=Elton John |url=http://www.allmusic.com/artist/elton-john-p4617 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlXDuO1?url=http://www.allmusic.com/artist/elton-john-p4617 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=www.allmusic.com}}</ref>. «''King Crimson''»-ում և «''Gentle Giant''»-ում ունեցած անհաջող լսումներից հետո<ref>{{Cite web |title=King Crimson FAQ II, 12 |url=http://www.elephant-talk.com/faq/et-faq.txt |archiveurl=https://web.archive.org/web/20050828134638/http://www.elephant-talk.com/faq/et-faq.txt |archivedate=2005 թ․ օգոստոսի 28 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=web.archive.org}}</ref> Դուայթն արձագանքել է [[NME]] շաբաթաթերթի հայտարարությանը՝ տեղադրված Ռեյ Ուիլյամսի ({{lang-en|Ray Williams}}) կողմից, որը «Liberty Records» ընկերության արտիստների և խաղացանկերի բաժնի այն ժամանակվա ղեկավարն էր։ Ուիլյամսը Դուայթին տեքստերի հավաքածու է տվել՝ գրված [[Բերնի Տոպին]]ի կողմից, որը նույնպես արձագանքել էր հայտարարությանը։ Ո՛չ Դուայթին և ո՛չ էլ Տոպինին մրցույթում չեն ընտրել, բայց Դուայթն սկսել է երաժշտություն գրել Տոպինի [[բանաստեղծություն]]ների հիման վրա, որոնք ուղարկում էր փոստով։ Այդպես, ստեղծագործական բնույթի նամակագրության միջոցով ծնվել է մի գործընկերություն, որը շարունակվում է մինչ օրս<ref name="eltonjohn" />։ 1967 թվականին ձայնագրվել է Էլթոն Ջոնի և Բերնի Տոպինի առաջին ստեղծագործությունը՝ «Scarecrow» («Խրտվիլակը»)։ Ռեջինալդ Դուայթը վերցրել է Էլթոն Ջոն մականունը՝ Էլթոն Դինի և Ջոն Բոլդրիի պատվին<ref name="amg" />։ Որոշ ժամանակ անց՝ 1972 թվականին, նա իր կեղծանվանն ավելացրել է Hercules անունը․ այդպես կոչում էին «Steptoe and Son» կատակերգական հեռուստասերիալի ձիուն<ref name="channel" />։ 1968 թվականին Ջոնը և Տոպինը միացել են Դիկ Ջեյմսի «DJM Records» ձայնագրման ստուդիային և հաջորդող երկու տարիներին երգեր են գրել տարբեր կատարողների, այդ թվում՝ Ռոջեր Կուկի և Լուլուի համար<ref name="eltonjohn" />։ Տոպինը կարողանում էր մեկ ժամում տեքստ գրել, այն ուղարկում էր Ջոնին, որն այդ տեքստի հիման վրա կես ժամում երաժշտություն էր գրում, իսկ եթե չէր կարողանում արագ հորինել, պատվիրում էր հաջորդ ուրվագիրը<ref name="amg" />։ Միաժամանակ, Ջոնը գումար էր վաստակում [[Ձայնագրման լեյբլ|լեյբլների]] միջոցով՝ ձայնագրելով ճանաչված հիթերի [[քավեր տարբերակ]]ներ, որոնց հավաքածուները վաճառվում էին սուպերմարկետներում<ref name="geocities">{{Cite web |title=Elton John biography |url=http://www.geocities.com/hollywood/boulevard/1847/ejB.htm |url-status=410 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20021022080843/http://www.geocities.com/hollywood/boulevard/1847/ejB.htm |archivedate=2002 թ․ հոկտեմբերի 22 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=www.geocities.com}}</ref>։ Երաժշտական հրատարակիչ Սթիվ Բրաունի խորհրդով Ջոնը և Տոպինը DJM լեյբլի համար սկսել են գրել ավելի բարդ երգեր։ Առաջինը «Bluesology» խմբի նախկին կիթառահար, [[պրոդյուսեր]] Քալեբ Քուեյի ({{lang-en|Caleb Quaye}}) կողմից 1968 թվականին ձայնագրված «I’ve Been Loving You» [[սինգլ]]ն էր։ 1969 թվականին Քուեյի, թմբկահար Ռոջեր Պոուպի և [[բաս կիթառ]]ահար Թոնի Մյուրեյի հետ թողարկվել է «Lady Samantha» սինգլն ու «''Empty Sky''» ալբոմը, որոնք իրենց հավակնոտ գործիքավորման և հետաքրքիր տեքստերի շնորհիվ ընկալվել են իբրև ստեղծագործական լուրջ մարտահրավերներ<ref>{{Cite web |author=Stephen Thomas Erlewine |title=Empty Sky, review |url=http://www.allmusic.com/album/empty-sky-r10468 |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlYSFzF?url=http://www.allmusic.com/album/empty-sky-r10468 |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հունվարի 18 |publisher=www.allmusic.com}}</ref>։ Ալբոմը դրական գնահատականի է արժանացել, բայց կոմերցիոն հաջողություն Բրիտանիայում, առավել ևս՝ ԱՄՆ-ում, չի ունեցել<ref name="billboard_albums"/>։ === 1970-ական թվականներ === [[Պատկեր:Elton John 1972 1603720019.jpg|right|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը Համբուրգի համերգին, մարտ, 1972]] Հաջորդ ալբոմի վրա աշխատելու համար Ջոնը և Տոպինը հրավիրել են պրոդյուսեր [[Գաս Դաջեն]]ին ({{lang-en|Gus Dudgeon}}) և հնչյունավորող [[Փոլ Բակմաստեր]]ին։ ''«Էլթոն Ջոն»'' ալբոմը թողարկվել է 1970 թվականի գարնանը՝ Մեծ Բրիտանիայում՝ «''[[Pye Records]]''» ընկերության «DJM» մասնաճյուղում, [[ԱՄՆ]]-ում՝ «''[[Uni Records]]''» ընկերության կողմից։ Առաջին սինգլը՝ «''[[Border Song]]''»-ը, ԱՄՆ-ում գրավել է լոկ 92-րդ տեղը, բայց երկրորդը՝ «[[Your Song]]»-ը, երկու ուղղությամբ էլ դարձել է հիթ՝ [[Ատլանտյան օվկիանոս]] (#8 [[ԱՄՆ]], #7 [[Մեծ Բրիտանիա]])<ref name="chartstats"/>։ Հաջողության այս ալիքի վրա հիթ-շքերթներում սկսել է բարձրանալ նաև ալբոմը<ref name="amg"/>։ Օգոստոսին Էլթոն Ջոնը տվել է իր առաջին ամերիկյան համերգը [[Լոս Անջելես|լոսանջելեսյան]] «''[[The Troubadour]]''» ակումբում։ Բեմի վրա նրան հանդիսատեսին է ներկայացրել [[Նեյլ Դայմոնդը]]։ Նվագակցող կազմում էին թմբկահար [[Նայջել Օլսոն]]ը (էքս-[[Spencer Davis Group]], [[Յուրայա Հիփ]]) և բաս-կիթառահար [[Դի Մյուրեյ]]ը։ Էլթոն Ջոնի կատարողական ոճը (շատ բաներում նման [[Ջերի Լի Լյուիս]]ի ոճին) մեծ տպավորություն է թողել ոչ միայն թղթակիցների, այլ նաև գործընկերների վրա, մասնավորապես՝ [[Քուինսի Ջոնս]]ի և [[Լեոն Ռասել]]ի<ref name="amg" />։ Մասնակցելով «''[[Back Home]]''»-ի՝ [[Անգլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական]]ի հիմնի ձայնագրմանը, որն ուղևորվում էր [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 1970|աշխարհի առաջնությանը Մեքսիկա]], Էլթոն Ջոնը ձայնագրել է «''[[Tumbleweed Connection]]''» կոնցեպտուալ ալբոմը, որը թողարկվել է 1970 թվականի հոկտեմբերին և [[Բիլբորդ]]ում բարձրացել մինչև լավագույն տասնյակ, իսկ «UK Singles Chart»-ում գրավել #2 հորիզոնականը։ [[Պատկեր:Elton John Hamburg 1972 1603720004.jpg|left|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը Համբուրգի համերգին, մարտ, 1972]] 1972 թվականին Դեյվի Ջոնսթոնի գալստյամբ ({{lang-en|Davey Johnstone}}, կիթառ, բեք-վոկալ) ամբողջացել է «Elton John Band» նվագախմբի վերջնական կազմը։ Կոլեկտիվի բոլոր անդամները հրաշալի նվագողներ էին, հզոր ձայնի տեր և իրենք էին ձայնագրում վոկալ [[վերադաշնակում]]ները։ Պրոդյուսեր Գաս Դաջենի հետ խումբը թողարկել է «''[[Honky Chateau]]''» ալբոմը, որը բարձրացել է Բիլբորդի ցանկի 1-ին հորիզոնական և մնացել բարձունքում 5 շաբաթ<ref name="billboard_albums"/>։ Նրանից դուրս եկան «[[Rocket Man (երգ)|Rocket Man (I Think It’s Going To Be A Long, Long Time)]]» (# 6 ԱՄՆ, # 2 Մեծ Բրիտանիա) և «Honky Cat» (# 8 ԱՄՆ) սինգլները<ref name="channel2">{{Cite web |title=www.thebiographychannel.co.uk Кэри Лотимер, стр. 2 |url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/2/Elton_John.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090322022939/http://www.thebiographychannel.co.uk/biography_story/330:255/2/Elton_John.htm |archivedate=2009 թ․ մարտի 22 |accessdate=2009 թ․ մարտի 23}}</ref>։ 1973 թվականին Էլթոն Ջոնը ստեղծել է սեփական լեյբլը՝ [[Rocket Records]]-ը և այնտեղ թողարկել իր 6-րդ՝ «''[[Don’t Shoot Me I’m Only the Piano Player]]''» [[ստուդիական ալբոմ]]ը (1973, #1 ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիա)<ref name="dont">[http://www.allmusic.com/album/dont-shoot-me-im-only-the-piano-player-r10447 AMG. Don’t Shoot Me, рецензия]</ref>։ Նրանից ստացվել է երկու սինգլ՝ «''[[Crocodile Rock]]''» (#1 ԱՄՆ, #5 Մեծ Բրիտանիա) և «''[[Daniel]]''» (#2 ԱՄՆ, #4 Մեծ Բրիտանիա)<ref name="chartstats"/><ref name="channel2"/>։ Ավելի գլխապտույտ հաջողություն է ունեցել հաջորդ ալբոմը՝ ''[[Goodbye Yellow Brick Road]]''-ը (1973, # 1 ԱՄՆ՝ 8 շաբաթ, # 1 Մեծ Բրիտանիա)։ Երաժշտական քննադատները հենց այս ալբոմն են համարում լավագույնը Էլթոն Ջոնի կարիերայում<ref name="channel2" />։ Հենց այս ժամանակաշրջանում էլ Էլթոն Ջոնը հայտնվել է [[գլեմ ռոք]] շարժման կենտրոնում, երբ (AMG-ի գրախոսի բառերով) երգչի անձը «…սկսել է ավելի շատ ուշադրություն հրավիրել իր վրա, քան նրա երաժշտությունը»<ref>[http://www.allmusic.com/album/goodbye-yellow-brick-road-r10462 Goodbye Yellow Brick Road, рецензия]</ref>։ Ալբոմից ստացվել է 4 սինգլ՝ «Saturday Night’s Alright for Fighting» (# 7 Մեծ Բրիտանիա, # 12 ԱՄՆ), «[[Goodbye Yellow Brick Road (երգ)]]» (# 6 Մեծ Բրիտանիա, # 2 ԱՄՆ), «Candle in the Wind» (# 11, Մեծ Բրիտանիա), «Bennie and the Jets» (# 1, ԱՄՆ)<ref name="billboard_singles"/><ref name="chartstats"/><ref name="eltonjohn" />։ [[Պատկեր:Captain Fantastic.jpg|thumb|right|250px]] 1975 թվականին թողարկվել է «''[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy]]''» ինքնակենսագրական ալբոմը՝ ժամանակին դեռ բոլորին անհայտ Ջոնի և Տոպինի երաժշտական պատմության մասին՝ գլխավորելով բրիտանական և ամերիկյան հիթ-շքերթները։ Էլթոն Ջոնն իր ամենաբարձր կոմերցիոն ձեռքբերումն ունեցել է 1976 թվականին՝ Կիկի Դիի հետ զուգերգով։ Նրանց «Don’t Go Breaking My Heart» սինգլը գլխավորել է ինչպես ամերիկյան, այնպես էլ անգլիական հիթ-շքերթները։ Սինգլի թողարկումից անմիջապես հետո «[[Rolling Stone]]» ամսագրին տված հարցազրույցում Էլթոն Ջոնը բացահայտ հայտարարել է իր երկսեռական լինելու մասին։ Երգիչը հետագայում խոստովանել է, որ այդ ձևակերպումը փոքր-ինչ կոմպրոմիսային է եղել, քանի որ նա չի համարձակվել միանգամից հայտարարել իր [[Համասեռականություն|համասեռամոլ]] լինելու մասին՝ երկրպագուներին չհիասթափեցնելու համար, որոնցից շատերը սարսափահար են եղել անգամ խոստովանության այդ «մեղմացված» տարբերակը լսելով<ref name="amg"/>։ 1976 թվականին Էլթոն Ջոնը 7 անշլագային համերգ է ունեցել [[Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն]]ում․ այդ [[ռեկորդ]]ը մինչ օրս շարունակում է մնալ չգերազանցված<ref name="channel2"/>։ Դրանից հետո նրա համերգային գործունեության մեջ եկել է դադարի պահ, որը երգիչը բացատրել է ստեղծագործական հոգնածությամբ։ Բացի այդ, «''Blue Moves''» ալբոմի թողարկումից հետո Էլթոն Ջոնն սկսել է հազվադեպ աշխատել Բերնի Տոպինի հետ, որն արդեն համագործակցում էր այլ երաժիշտների հետ։ Համագործակցության ժամանակավոր դադարի մասին որոշումը կապված էր միմյանց հանդեպ աստիճանաբար խորացող անբարյացակամության հետ, որն առաջացել էր մշտական, չդադարող շփումից։ Ընդհանուր առմամբ, 1970-1976 թվականները բոլոր առումներով ամենահաջողվածն են եղել երգչի կարիերայում։ Էլթոն Ջոնի բոլոր վեց ալբոմները, որ ընդգրկվել են «Rolling Stone» ամսագրի «Բոլոր ժամանակների 500 լավագույն ալբոմների» ցանկում (ամենաբարձր՝ 91-րդ տեղն այնտեղ զբաղեցնում է ''«Goodbye Yellow Brick Road»'' ալբոմը), վերաբերում են հենց այդ ժամանակաշրջանին։ === 1980-ական թվականներ === 1979 թվականին տեղի է ունեցել Էլթոն Ջոն և Բերնի Տոպին ստեղծագործական տանդեմի վերամիավորումը։ Հաջորդ տարի թողարկվել է նոր՝ «''[[21 at 33]]»'' ալբոմը, որը համարվում է երգչի կարիերայի մեծագույն ձեռքբերումներից մեկը։ Ալբոմում ներառված երգերից մեկը՝ «''[[Little Jeannie]]»-ը'' եղել է Էլթոն Ջոնի ամենահաջողված երգերից մեկը։ Երգի բառերը գրել է [[Գարի Օսբորն]]ը։ Ի դեպ, բացի Տոպինից ու Օսբորնից, Էլթոն Ջոնն այդ ժամանակաշրջանում համագործակցել է տեքստերի այնպիսի հեղինակների հետ, ինչպիսիք են [[Թոմ Ռոբինսոն]]ը և [[Ջուդի Տսուկի]]ն։ [[Պատկեր:Elton John in 1980s.jpg|right|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը [[Լոնդոն]]ի համերգին, 1986 թվական]] 1981 թվականին թողարկվել է «''[[The Fox]]»'' ալբոմը, որում մասնակցություն են ունեցել պոետներ Տոպինն ու Օսբորնը։ 1980 թվականի սեպտեմբերի 13-ին Էլթոն Ջոնն անվճար համերգ է տվել [[Նյու Յորք]]ի [[Կենտրոնական պարկ (Նյու Յորք)|Կենտրոնական պարկ]]ում՝ ավելի քան 400 000 երկրպագուի առաջ։ Համերգը տեղի է ունեցել «Դակոտա» շենքի մոտակայքում, որտեղ Էլթոն Ջոնի ընկերոջ՝ [[Ջոն Լենոն]]ի բնակարանն էր։ Համերգին Էլթոն Ջոնը կատարել է «''[[Imagine]]»'' երգը՝ նվիրելով իր ընկերոջը։ Երեք ամիս անց [[Ջոն Լենոնի սպանություն|Լենոնն սպանվել է]] հենց այդ տան մոտակայքում։ Այդ կորստին էր նվիրված Էլթոն Ջոնի՝ 1982 թվականի «''[[Empty Garden (Hey Hey Johnny)]]''» երգը, որն ընդգրկվել է «''[[Jump Up!]]»'' ալբոմի մեջ։ 1982 թվականի օգոստոսին Էլթոն Ջոնը մասնակցել է Ջոն Լենոնի հիշատակին նվիրված համերգին, որն անց է կացվել Նյու Յորքի [[Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն]] համերգասրահում։ Բեմում երգչին են միացել [[Յոկո Օնո]]ն և [[Շոն Օնո Լենոն]]ը՝ Էլթոն Ջոնի հոգեզավակը։ 1980-ական թվականները երգչի համար անձնական ծանր ցնցումների տարիներ են եղել։ 1984 թվականին բոլորի համար անսպասելի Էլթոն Ջոնն ամուսնացել է ձայնային ինժեներ [[Ռենատա Բլաուել]]ի հետ։ 1986 թվականին՝ դեպի [[Ավստրալիա]] կատարած շրջագայության ժամանակ, նա կորցրել է ձայնը, ինչից հետո վիրահատվել է․ ձայնային հանգույցների վրայից հեռացվել են [[պոլիպներ]], ինչի արդյունքում երգչի ձայնի տեմբրը որոշակիորեն փոխվել է և այդ պահից սկսել է նորովի հնչել<ref>His Song: The Musical Journey of Elton John, Elizabeth Rosenthal, Billboard Books, 2001</ref>։ Չնայած այդ ամենին՝ Էլթոն Ջոնը շարունակել է ակտիվորեն ձայնագրվել։ Ջոնսթոնի, Մյուրեյի և Օլսոնի՝ խումբ վերադառնալուց հետո Էլթոն Ջոնը կրկին հայտնվել է հիթ-շքերթների առաջատարների շարքերում նոր՝ «''[[Too Low for Zero]]»'' ալբոմով (1983)։ Այն, ի թիվս այլ երգերի, ընդգրկում էր այնպիսի հիթեր, ինչպես «''[[I'm Still Standing]]»-''ը և «''[[I Guess That’s Why They Call It the Blues]]»''-ը։ Վերջին կոմպոզիցիան, որի ձայնագրությանը մասնակցել է [[Սթիվի Ուանդեր]]ը, ամերիկյան հիթ-շքերթներում գրավել է 4-րդ հորիզոնականը։ Չնայած այդ ժամանակահատվածում Էլթոն Ջոնին չի հաջողվել կրկնել Ամերիկայում ունեցած հաջողությունը, որին հասել էր 1970-ական թվականներին, բայցևայնպես, ողջ տասնամյակի ընթացքում նրա երգերը պարբերաբար հայտնվել են հիթ-շքերթների վերին հորիզոնականներում։ Դրանք այնպիսի ստեղծագործություններ էին, ինչպես «''[[Little Jeannie]]»-''ն (1980 թվականին զբաղեցրել է 3-րդ տեղը), «''[[Sad Song (Say So Much)]]»-''ը (1984-ին զբաղեցրել է 5-րդ տեղը), «''[[Nikita (песня)|Nikita]]»-''ն (7-րդ հորիզոնական, 1986)։ Սակայն ամենահաջողված սինգլը դարձել է «''[[That's What Friends Are For]]»-ը'' (1-ին հորիզոնական, 1985 թվական)։ Այդ երգից ստացված հասույթն ուղղվել է ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարում տարվող հետազոտություններին։ 1984 թվականին [[Ուոթֆորդ ՖԱ|Ուոթֆորդ]] ֆուտբոլային ակումբը հասել է [[Ֆուտբոլի Անգլիայի գավաթ]]ի եզրափակիչ։ Այդպիսով իրականացել է Էլթոն Ջոնի վաղեմի երազանքը, ով տարիներ շարունակ այդ ֆուտբոլային ակումբի երկրպագուն ու սեփականատերն էր։ Խաղից առաջ ավանդական դարձած արարողության ժամանակ երկրպագուները երգել են «''[[Abide With Me]]»'' երգը, ինչն արցունքներ է առաջացրել Էլթոն Ջոնի աչքերում։ Սակայն խաղը տանուլ է տրվել «[[Էվերթոն ՖԱ|Էվերթոն]]» ֆուտբոլային ակումբին։ Խաղից հետո Էվերթոնի երկրպագուները ցուցանակներ են բարձրացրել «Sorry Elton, I Guess That’s Why They Call Us The Blues» գրությամբ (բառախաղ՝ հիմնված անգլերեն «կապույտ» և «բլյուզ» բառերի նմանության վրա)՝ հղում անելով Էլթոն Ջոնի ''«I Guess That's Why They Call It the Blues»'' հիթին։ 1985 թվականին Էլթոն Ջոնը մի շարք հայտնի կատարողների հետ մասնակցել է [[Live Aid]] համերգային ծրագրին, որից հավաքված դրամական ողջ հասույթը փոխանցվել է աֆրիկյան մայրցամաքի երկրներին։ [[Լոնդոն]]ի «[[Ուեմբլի]]» մարզադաշտում կայացած համերգ-մարաթոնի ժամանակ նա կատարել է իր «''[[Bennie And The Jets]]»'' և «''[[Rocket Man (երգ)|Rocket Man]]''» երգերը, ինչպես նաև «''[[Don't Go Breaking My Heart]]''» երգը՝ [[Կիկի Դի]]ի հետ։ Նաև լայն հանրությանն է ներկայացրել իր երիտասարդ ընկերոջը՝ [[Ջորջ Մայքլ]]ին, որն այն ժամանակ դեռևս [[Wham!]] խմբի անդամ էր՝ նրա հետ կատարելով «''[[Don't Let the Sun Go Down on Me]]»'' երգը։ 1987 թվականին նա շահել է «[[The Sun]]» պարբերականի դեմ հարուցած հայցը՝ զրպարտության մասին։ Թերթը նրան մեղադրել էր անչափահասների հետ ունեցած սեռական կապի մեջ։ 1988 թվականին Նյու Յորքի «Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն» մարզահամերգային համալիրում նա ունեցել է 5 համերգ՝ այդպիսով իր ելույթների թիվն այդ համերգային դահլիճում հասցնելով 26-ի, առաջ անցնելով ամերիկյան «[[Grateful Dead]]» խմբից և սահմանելով նոր ռեկորդ։ Սակայն այդ թվականը կարելի է համարել նաև ճգնաժամային երգչի անձնական և ստեղծագործական կյանքում։ Լոնդոնյան [[Սոթբիս]] աճուրդում վաճառքի է հանվել Էլթոն Ջոնին պատկանող կամ նրա հետ կապված ավելի քան 2 000 իր՝ մոտ 20 միլիոն ամերիկյան դոլար արժողությամբ։ Հետագայում նա նշել է, որ դա իսկապես ինքնատիպ միջոց էր իր տարօրինակ և բուռն անցյալից բաժանվելու համար։ Մեկ այլ հարցազրույցում Էլթոն Ջոնը խոստովանել է, որ 1989 թվականն իր համար եղել է ամենադժվարը՝ այդ ժամանակահատվածի իր վիճակը համեմատելով [[Էլվիս Փրեսլի]]ի կյանքի վերջին տարիների՝ բարոյական և ֆիզիկական հյուծվածության հետ։ === 1990-ական թվականներ === Էլթոն Ջոնը խորապես ցնցվել էր [[Ռայան Ուայթ]]ի՝ [[Ինդիանա]]յից մի դեռահասի պատմությամբ, որը հիվանդ էր [[ՁԻԱՀ]]-ով։ [[Մայքլ Ջեքսոն]]ի հետ միասին նա ակտիվ մասնակցություն է ունեցել երեխայի ճակատագրում, աջակցել է նրան և նրա ընտանիքին մինչև 1990 թվականը՝ Ուայթի ողբերգական մահը։ Լինելով ընկճախտի մեջ՝ 1990 թվականին երգիչը [[Չիկագո]]ում հայտնվել է հոսպիտալում, որտեղ վերականգնողական կուրս է անցել թմրամիջոցներից, ալկոհոլից ու [[Նյարդային բուլիմիա|բուլիմիա]]յից կախվածության դեմ։ Բուժումից հետո նա կորցրել է քաշը, կատարել մազերի փոխպատվաստում և տեղափոխվել [[Ատլանտա]]յում ([[Ջորջիա]]) գտնվող իր նոր առանձնատունը։ 1990 թվականին Էլթոն Ջոնին վերջապես հաջողվել է բրիտանական հիթ-շքերթում գրավել առաջին տեղը՝ իր ''[[Sacrifice (сингл)|Sacrifice]]'' սինգլով, որը շուրջ վեց շաբաթ չի զիջել իր դիրքերը։ 1991 թվականին էկրան է բարձրացել «''[[Two Rooms]]''» վավերագրական ֆիլմը, որտեղ նկարագրվել է Էլթոն Ջոն-Բերնի Տոպին զույգի՝ երգեր ստեղծելու գործընթացը։ Ինչպես նկարագրված է ֆիլմում, Տոպինը գրում է բանաստեղծություններ մի վայրում, իսկ Էլթոնն ստեղծում է երաժշտություն մեկ այլ վայրում։ Ստեղծագործելու ընթացքում հեղինակները երբեք չեն հանդիպում մեկմեկու։ Նույն թվականին թողարկվել է «''[[Two Rooms]]''» ձոն-ալբոմը, որի ձայնագրմանը մասնակցել են բրիտանացի և ամերիկացի բազմաթիվ հայտնի փոփ և ռոք-կատարողներ։ 1991 թվականին Էլթոն Ջոնը հասել է ևս մեկ հաջողության․ նրա «''[[Basque]]''» կոմպոզիցիան ստացել է [[Գրեմմի]] մրցանակ՝ ''Լավագույն գործիքային կոմպոզիցիա'' անվանակարգում։ [[Ջորջ Մայքլ]]ի հետ երգիչը մասնակցել է «''[[Don't Let the Sun Go Down on Me]]''» երգի ձայնագրմանը։ Այդ աշխատանքը թողարկվել է սինգլի տեսքով և Մեծ Բրիտանիայի ու ԱՄՆ-ի հիթ-շքերթներում զբաղեցրել առաջին հորիզոնականները։ 1992 թվականին նա հիմնել է «''[[Elton John AIDS Foundation]]''» կազմակերպությունը, որը պետք է ֆինանսավորեր ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի ծրագրերը։ Նա նաև հայտարարել է իր որոշման մասին՝ Մեծ Բրիտանիայում և ԱՄՆ-ում իր սինգլների վաճառքից ստացված ողջ գումարն ուղղել ՁԻԱՀ-ի հետ կապված հետազոտությունների ընդլայնմանը։ Նույն թվականին թողարկվել է նրա նոր՝ «''[[The One]]''» ալբոմը, որն ամերիկյան հիթ-շքերթներում զբաղեցրել է 8-րդ տեղը՝ ամենաբարձր դիրքը՝ 1976 թվականի «''[[Blue Moves]]''» ալբոմից հետո։ Բերնի Տոպինի հետ միասին Էլթոն Ջոնն այդ տարի «''[[Warner/Chappell Music]]''» ընկերության հետ 12 տարի ժամկետով ստորագրել է պայմանագիր, որը գնահատվել է 39 միլիոն ամերիկյան [[դոլար]]։ [[Փոփ երաժշտություն|Փոփ-երաժշտության]] պատմության մեջ դա այդ ժամանակ ամենախոշոր պայմանագիրն էր։ Էլթոն Ջոնը մասնակցել է [[Ֆրեդի Մերկուրի]]ի հիշատակին նվիրված համերգին, որտեղ [[Քուին]]ի հետ միասին կատարել է «''[[Bohemian Rhapsody]]''» և «''[[The Show Must Go On]]''» երգերը։ Նույն թվականի սեպտեմբերին Էլթոն Ջոնը «''[[Guns N' Roses]]''» խմբի հետ կատարել է «''[[November Rain]]''» երգը։ Հաջորդ տարի թողարկվել է «''[[Elton John's Duets]]''» ալբոմը, որի ձայնագրությանը մասնակցել է ժամանակակից երաժշտության ամենատարբեր ժանրեր և ուղղություններ ներկայացնող 15 արտիստ։ Ալբոմի մեջ ընդգրկված կոմպոզիցիաներից մեկը՝ «''[[True Love]]''»-ը՝ ձայնագրված [[Կիկի Դի]]ի հետ, «''[[UK Singles Chart]]''» հիթ-շքերթում բարձրացել է մինչև 10-րդ հորիզոնական։ [[Էրիկ Կլեպտոն]]ի հետ դուետի արդյունքում ստեղծված «''[[Runaway Train]]''» երգը նույնպես հայտնվել է բրիտանական հիթ-շքերթներում։ 1994 թվականին Էլթոն Ջոնը [[Թիմ Ռայս]]ի հետ սկսել է աշխատել [[Walt Disney Pictures|Դիսնեյ]] ընկերության «[[Առյուծ արքան]]» անիմացիոն ֆիլմի երաժշտության վրա։ Այն դարձել է կոմերցիոն առումով բոլոր ժամանակների ամենահաջողված [[մուլտֆիլմ]]ը՝ շնորհիվ նաև նրանում հնչող երգերի։ 1995 թվականին Օսկար մրցանակաբաշխության «[[Օսկար լավագույն երգի համար|Ֆիլմի լավագույն երգ]]» անվանակարգում առաջադրված հինգ երգերից երեքը գրվել են Էլթոն Ջոնի և Թիմ Ռայսի կողմից՝ «Առյուծ արքան» մուլտֆիլմի համար։ «''[[Can You Feel the Love Tonight]]''» երգն ստացել է «Օսկար» և «Ոսկե գլոբուս»։ Այդ երգի համար Էլթոն Ջոնն ստացել է նաև [[Գրեմմի]] մրցանակ [[Տղամարդու լավագույն փոփ-վոկալ]] անվանակարգում։ Ֆիլմի սաունդթրեքը «Billboard» ամսագրի հիթ-շքերթում ինը շաբաթ շարունակ մնացել է առաջին հորիզոնականում։ 1999 թվականի նոյեմբերի 10-ին [[Ձայնագրող ընկերությունների ամերիկյան ասոցիացիա]]ն հայտարարել է, որ ''«The Lion King»'' ալբոմի վաճառքը հատել է 15 միլիոնի սահմանը, և այդ կերպ նա նվաճել է «ադամանդյա» կարգավիճակ։ 1994 թվականին Էլթոն Ջոնն ընդգրկվել է [[Ռոքնռոլի փառքի սրահ]]ում, իսկ մինչ այդ՝ 1992 թվականին, նա և Բերնի Տոպինը դարձել էին [[Երգերի հեղինակների փառքի սրահ]]ի անդամներ։ 1995 թվականին նա արժանացել է [[Բրիտանական կայսրության շքանշանի ասպետի]] կոչման։ Էլթոն Ջոնին շնորհվել է [[Ասպետ-բակալավր]]ի տիտղոս, ինչն էլ նրան իրավունք է վերապահել իր անվանն ավելացնել «[[սըր]]» մասնիկը։ 1995 թվականին թողարկվել է Էլթոն Ջոնի «''[[Made in England]]''» ալբոմը (#3 UK), որի ''«Believe»'' սինգլը բարձրացել է մինչև 15-րդ հորիզոնականը։ Հաջորդ տարի թողարկվել է ''«Love Songs»'' ալբոմը։ 1997 թվականն Էլթոն Ջոնի համար նշանավորվել է վերելքներով ու անախորժություններով։ Տարեսկզբին՝ իր 50-ամյա հոբելյանի ժամանակ, երգիչը կանգնել է հանրության առաջ իր ողջ «փայլով»։ Նա կազմակերպել էր տոնական երեկույթ առավել մտերիմ 500 ընկերների համար [[Լուի Արև արքա|Լյուդովի XIV]]-ի ոճով և երեկույթին հայտնվել էր 80 000 ամերիկյան դոլար արժողությամբ կոստյումով։ 1997 թվականի հունվարի 17-ին երգիչը [[Քուին]] խմբում մնացած երեք անդամների հետ [[Փարիզ]]ում մասնակցել է ''Le Presbytere N’a Rien Perdu De Son Charme Ni Le Jardin Du Son Éclat'' համերգային ծրագրի բացման արարողությանը։ Դա երկրորդ և վերջին անգամն էր, երբ [[Ֆրեդի Մերկուրի]]ի մահից հետո Queen խմբի մնացած անդամները բեմում միասին են եղել։ 1997 թվականի վերջերին երգիչը կորցրել է իր երկու շատ մոտ ընկերներին՝ ձևավորող [[Ջաննի Վերսաչե]]ին, որին սպանել էին, և [[արքայադուստր Դիանա]]յին, որը զոհվել էր [[Փարիզ]]ում ավտովթարի հետևանքով։ [[Պատկեր:Elton John - Candle In The Wind 1997 7 inch.jpg|right|thumb|240px|Candle In The Wind 1997]] Սեպտեմբերի սկզբներին Բերնի Տոպինը մշակել է «''[[Candle in the Wind]]''» երգի բառերը Դիանայի մահվանը նվիրված հատուկ արարողության համար, և Էլթոն Ջոնը երգել է այդ երգը [[Վեստմինստերյան աբբայություն]]ում կազմակերպված հուղարկավորության ժամանակ։ Երգի ձայնագրությունը [[փոփ երաժշտություն|փոփ երաժշտության]] պատմության մեջ ամենաարագն էր, իսկ սինգլն՝ ամենալավ վաճառվածներից մեկը։ Ընդհանուր վաճառքը միայն Մեծ Բրիտանիայի տարածքում հասել է 5 միլիոն օրինակի, ԱՄՆ-ում՝ 11 միլիոնի, իսկ աշխարհի մասշտաբով վաճառքը կազմել է 37 միլիոն օրինակ։ Ձայնասկավառակի վաճառքից ստացված եկամուտը, որը կազմել է մոտ £55 միլիոն, ուղղվել է [[արքայադուստր Դիանայի հիշատակի հիմնադրամ]]ին։ Արդյունքում Էլթոն Ջոնն այս երգի շնորհիվ ստացել է [[Գրեմմի]] մրցանակ՝ ''«Տղամարդու լավագույն փոփ-կատարում»'' անվանակարգում։ Դրանից հետո նա այլևս երբեք չի կատարել երգի այդ տարբերակը՝ հաճախ ընդգծելով, որ այդ երգը կարող էր կատարվել միայն մեկ անգամ, որպեսզի մնար անզուգական։ 1998 թվականին թողարկվել է «[[Աիդա (մյուզիքլ)|Աիդա]]» մյուզիքլի երաժշտությամբ սկավառակը՝ («''[[Elaborate Lives: The Legend of Aida]]''»), որի վրա Էլթոն Ջոնն աշխատել է Թիմ Ռայսի հետ։ Մյուզիքլի առաջին բեմադրությունը կայացել է [[Ատլանտա]]յում, հետագայում ներկայացումներն անցել են [[Չիկագո]]յում և [[Նյու Յորք]]ի [[Բրոդվեյ (թատրոն)|Բրոդվեյ թատրոնում]]։ === 2000-ական թվականներ === [[Պատկեր:Elton John in Norway.jpg|thumb|240px|left|Էլթոն Ջոնը [[Նորվեգիա]]յի համերգին, 2009 թվական]] XXI դարի առաջին տասնամյակն Էլթոն Ջոնի համար նշանավորվել է բազմաթիվ համատեղ աշխատանքներով ու նախագծերով այլ արտիստների և ժամանակակից [[Փոփ երաժշտություն|փոփ մշակույթ]]ի գործիչների հետ։ 2000 թվականին Էլթոն Ջոնը և [[Թիմ Ռայս]]ը կրկին միավորվել են նոր՝ «[[Ճանապարհ դեպի Էլդորադո]]» անիմացիոն ֆիլմի երաժշտության վրա աշխատելու համար։ 2000 թվականին թողարկվել է երգչի «''[[Elton John One Night Only-The Greatest Hits]]''» համերգի ձայնագրությամբ սկավառակը։ Համերգը կայացել էր դրանից մեկ տարի առաջ՝ [[Նյու Յորք]]ի [[Մեդիսոն Սքուեր Գարդեն]] համերգասրահում։ 2001 թվականին Էլթոն Ջոնը հայտարարել է, որ «''[[Songs From The West Coast]]''»-ը կդառնա իր վերջին ստուդիական ալբոմը, և որ այդ պահից ինքը պետք է կենտրոնանա միայն կենդանի ելույթների վրա։ Սակայն հետագայում, հրաժարվելով այդ գաղափարից (պատճառն այդպես էլ չի հայտարարվել), 2004 թվականին նա թողարկել է հերթական ստուդիական ալբոմը (28-րդը՝ ըստ հաշվարկի)՝ «''[[Peachtree Road]]''»-ը։ 2001 թվականին Էլթոն Ջոնը հրավեր է ստացել մասնակցելու [[BBC]] ընկերության ''«Have I Got News For You»'' հեռուստաշոուին։ Սկզբում նա տվել է իր համաձայնությունը, սակայն վերջին պահին հրաժարվել է մասնակցել հաղորդմանը։ Դա տեղի է ունեցել եթերից ընդամենը մի քանի ժամ առաջ, և հաղորդման [[պրոդյուսեր]]ները ստիպված են եղել երգչի փոխարեն հրավիրել Ռեյ Ջոնսոնին՝ [[Գոլչեսթեր]]ից մի տաքսու վարորդի, որը երբեմն հանդես էր գալիս իբրև Էլթոն Ջոնի նմանակ։ Հաղորդման ընթացքում նա գրեթե ոչ մի բառ չի արտաբերել, սակայն, երբ հաղորդումը 24 ժամ անց եթեր է հեռարձակվել, նրա անունը եղել է խորագրերում, իսկ Էլթոն Ջոնի անունը հանվել է այնտեղից։ Նույն թվականին նկարահանվել է ֆիլմ, որը պատմում էր երգչի կարիերայի մասին՝ սկսած բեմում նրա հայտնվելու պահից մինչև 2000-ական թվականները։ Ֆիլմը կոչվում էր «''[[The Elton John Story]]''» և ցուցադրվել է «''[[VH-1 Classic]]''» ալիքով։ Ֆիլմն առանձին տեսաերիզով կամ սկավառակով այդպես էլ չի թողարկվել։ 2001 թվականին [[Գրեմմի]]ի մրցանակաբաշխության ժամանակ Էլթոն Ջոնն [[Էմինեմ]]ի հետ դուետով կատարել է վերջինիս «''[[Stan]]''» երգը։ Նույն թվականին կատարել է «''[[Friends]]''» երգը՝ ''«The Country Bears»'' ֆիլմի համար, որտեղ նաև մի փոքրիկ դերակատարմամբ է հանդես եկել։ 2002 թվականին բրիտանական [[Blue (խումբ)|«Blue»]] խումբը ներկայացրել է Էլթոն Ջոնի «''[[Sorry Seems To Be The Hardest Word]]''» երգի իր մեկնաբանությունը, որի ձայնագրությանը մասնակցել է նաև ինքը՝ լեգենդար երգիչը։ Երգը բրիտանական, ինչպես նաև այլ եվրոպական երկրների հիթ-շքերթներում առաջատար դիրքեր է զբաղեցրել։ Բացի այդ, Էլթոն Ջոնի գործոնը մեծ դեր է խաղացել [[Թուփաք Շակուր]]ի՝ հաջողության հասնելու գործում, որն Էլթոն Ջոնի ''«Madman Across the Water»'' ալբոմի ''«Indian Sunset»'' երգի մի հատվածն օգտագործել է ամերիկյան հիթ-շքերթները գլխավորող «''[[Ghetto Gospel]]''» սինգլում։ Արդյունքում ''«Indian Sunset»''-ը մտել է Էլթոն Ջոնի «''Electricity''» [[սինգլ]]ի մեջ։ Նոր սինգլի մարքեթինգային ծրագիրը կազմակերպվել է շատ անսովոր ու արդյունավետ կերպով։ Վաճառքի ավելի քան 75 %-ը կազմել են [[համացանց]]ից ներբեռնումները, որից հետո օգտատերերը մուտքի թույլտվություն են ստացել՝ մասնակցելով վիկտորինային և պատասխանելով հարցերին տեքստային հաղորդագրությունների միջոցով, որ ուղարկել են բջջային հեռախոսներով<ref>{{Cite web |title=Electricity by Elton John |url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=5612 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RDdFKB?url=http://www.songfacts.com/detail.php?id=5612 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 12 |publisher=// songfacts.com}}</ref>։ ''«Electricity»'' սինգլը մինչ օրս շարունակում է մնալ Էլթոն Ջոնի՝ 2000-ական թվականների ամենահաջողված սոլո-սինգլներից մեկը։ Սակայն XXI դարի առաջին տասնամյակում Էլթոն Ջոնի ամենամեծ հաջողությունն անկասկած «''[[Are You Ready for Love]]''» երգն է։ Այդ կոմպոզիցիան գրեթե աննկատ էր մնացել, երբ առաջին անգամ հայտնվել էր 1970-ականների վերջերին։ Սակայն, երբ վերաթողարկվել է 2003 թվականին, հիթ-շքերթներում անմիջապես տեղ է գրավել առաջին հորիզոնականներում։ «''Billy Elliot''»-ը միակ [[մյուզիքլ]]ը չէր, որի ստեղծման մեջ մասնակցություն է ունեցել Էլթոն Ջոնը։ Բերնի Տոպինի հետ նա մասնակցել է [[Աննա Ռայս]]ի վեպի հիման վրա ստեղծված «''[[Lestat: The Musical]]''» մյուզիքլի բեմականացման աշխատանքներին։ Սակայն մյուզիքլը սվիններով է ընդունվել քննադատների կողմից և փակվել է 39 ներկայացումից հետո։ Էլթոն Ջոնի երաժշտությունը լայնորեն օգտագործվել է կինոյում։ Նրա երգերից մեկը՝ «''[[Tiny Dancer]]''»-ը՝ գրված դեռևս 1970 թվականին, օգտագործվել է «''[[Գրեթե հայտնիներ]]''» ({{lang-en|«Almost Famous»}}) ֆիլմում, որն էկրան է բարձրացել 2002 թվականին։ Նրա մեկ այլ կոմպոզիցիան՝ «''[[The Heart of Every Girl]]''»-ը, հնչել է 2003 թվականին նկարահանված «[[Մոնա Լիզայի ժպիտը (ֆիլմ)|Մոնա Լիզայի ժպիտը]]» ֆիլմում։ 2005 թվականի հուլիսի 2-ին Էլթոն Ջոնը մասնակցել է ''[[Live 8]]'' նշանավոր համերգին, որն անց է կացվել լոնդոնյան [[Հայդ պարկ]]ում։ Նույն թվականին երգիչը դուետով հանդես է եկել [[ավստրալիա]]կան [[քանթրի]]-երգչուհի [[Քեթրին Բրիթ]]ի հետ՝ ''«Where We Both Say Goodbye»'' երգով։ [[Billboard]] ամսագրի քանթրի ոճի հիթ-շքերթում երգը բարձրացել է մինչև 38 հորիզոնական։ 2005 թվականի նոյեմբերի 10-ին թողարկվել է «''[[Elton John's Christmas Party]]''» հավաքածուն, որում երգիչը կատարել է երկու երգ, իսկ մյուսների ձայնագրությանը մասնակցել են արտիստներ, որոնց ինքն էր ընտրել։ Նախնական շրջանում ալբոմը վաճառվել է ''«Սթարբաքս»'' սրճարանների ցանցի միջոցով, և յուրաքանչյուր վաճառքից երկու դոլար հատկացվել է ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի բարեգործական հիմնադրամին (Elton John AIDS Foundation)։ 2006 թվականի սեպտեմբերի 19-ին Էլթոն Ջոնն ու Բերնի Տոպինը թողարկել են «''[[The Captain & The Kid]]''» անվանմամբ հերթական համատեղ սկավառակը, որը կարծես «''[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy]]''» հայտնի ալբոմի տրամաբանական շարունակությունն էր։ Ալբոմը ներառել է 10 նոր երգ։ Այն նաև հետաքրքիր էր նրանով, որ համատեղ աշխատանքի ողջ ընթացքում առաջին անգամ ձայնասկավառակի վրա տեղադրվել են և՛ Էլթոն Ջոնի, և՛ Բերնի Տոպինի լուսանկարները։ Ալբոմն արժանացել է քննադատների բարեհաճ վերաբերմունքին, իսկ նրա վաճառքը ողջ աշխարհում այս պահի դրությամբ կազմում է շուրջ 3,5 միլիոն օրինակ։ 2007 թվականի հունիսի 16-ին [[Կիև]]ում Էլթոն Ջոնն անվճար բարեգործական համերգ է տվել՝ կազմակերպված «ՀակաՍՊԻԴ» հիմնադրամի կողմից։ Այն կայացել է Անկախության հրապարակում և ուղիղ եթերով հեռարձակվել տարբեր հեռուստաալիքներով։ [[Պատկեր:Concert of Elton John in Baku.jpg|thumb|300px|Էլթոն Ջոնի ելույթը [[Բաքու|Բաքվում]]]] 2007 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել [[Բաքու|Բաքվի]] ([[Ադրբեջան]]) Հանրապետական մարզադաշտում։ 2007 թվականի հուլիսի 12-ին Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել [[Դոնի Ռոստով]]ի Թատերական հրապարակում։ Ռոստովի բնակիչների համար համերգը եղել է անվճար։ 2009 թվականի հոկտեմբերի 7-ին ''The Red Piano'' շուրջերկրյա շրջագայության շրջանակներում կայացել է Էլթոն Ջոնի համերգը [[Մոսկվա]]յի ''«Օլիմպիսկի»'' մարզահամալիրում<ref>{{Cite web |title=Элтон Джон, Red Piano, Москва, Олимпийский, 07.10.2009 |url=http://homo-creativus.info/2010/04/07/elton-john-09-moscow/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlZFUVN?url=http://homo-creativus.info/2010/04/07/elton-john-09-moscow/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ մայիսի 3 |publisher=homo-creativus.info}}</ref>։ 2008 թվականի դեկտեմբերի 7-ին երգիչը բարեգործական նախատոնական համերգ է ունեցել Բարվիխայի ''«Luxury Village»'' համերգասրահում<ref>{{Cite web |title=Полутайный концерт Элтона Джона |url=http://www.gazeta.ru/news/culture/2008/12/09/n_1306040.shtml |accessdate=2010 թ․ մայիսի 3 |publisher=www.gazeta.ru}}</ref>։ === 2010-ական թվականներ === 2010 թվականի հունիսի 26-ին կայացել է [[սըր]] Էլթոն Ջոնի առաջին ելույթը [[Մինսկ]]ի [[Մինսկ-Արենա]] մարզահամերգային համալիրում<ref>{{Cite web |title=Элтон Джон в Минске, 26.06.2010 |url=http://homo-creativus.info/2010/07/08/elton-john-minsk-26062010/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlbMlwj?url=http://homo-creativus.info/2010/07/08/elton-john-minsk-26062010/ |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հուլիսի 9 |publisher=homo-creativus.info}}</ref>։ 2010 թվականի հոկտեմբերի կեսերին Էլթոն Ջոնը թողարկել է իր հերթական ստուդիական ալբոմը՝ «''[[The Union]]''»-ը՝ ձայնագրված [[Լեոն Ռասել]]ի հետ համատեղ։ Երգիչը հայտարարել է, որ ձայնասկավառակը վկայում է իր կարիերայում նոր՝ որակյալ շրջանի մեկնարկի մասին։ ''«Ես արդեն փոփ-ձայնասկավառակներ թողարկելու անհրաժեշտություն չունեմ»''<ref name="billboard_2010">{{Cite web |title=Elton John Teams With Leon Russell For 'Mature' New Album |url=http://www.billboard.com/news/elton-john-teams-with-leon-russell-for-mature-1004102231.story#/news/elton-john-teams-with-leon-russell-for-mature-1004102231.story |accessdate=2010 թ․ հոկտեմբերի 13 |publisher=www.billboard.com}}… marks a new chapter in his recording career, saying: I don’t have to make pop records any more</ref>,- հայտարարել է նա։ Ալբոմը քննադատների կողմից հիմնականում բարձր գնահատականի է արժանացել (72/100 ''[[Metacritic]]''-ի վարկանիշի համաձայն)․ 5 աստղ տվել է նրան ''«[[Rolling Stone]]»'' ամսագրի գրախոսը<ref>{{Cite web |title=The Union |url=http://www.metacritic.com/music/the-union |archiveurl=https://www.webcitation.org/65QlcpW5N?url=http://www.metacritic.com/music/the-union |archivedate=2012 թ․ փետրվարի 13 |accessdate=2010 թ․ հոկտեմբերի 13 |publisher=www.metacritic.com}}</ref>։ 2011 թվականին Էլթոն Ջոնը ներկայացել է իբրև պրոդյուսեր և երգերի հեղինակ «[[Գնոմեոն և Ջուլիետը (մուլտֆիլմ)|Գնոմեոն և Ջուլիետը]]» մուլտֆիլմի համար։ Գործնականում ամբողջ 2011 թվականին Էլթոն Ջոնը գտնվել է ''«Greatest Hits Live»'' հյուրախաղերի մեջ, որոնք գրավել են իններորդ տեղը ''«2011 թվականի քսանհինգ լավագույն համերգային շրջագայությունների»'' ցանկում․ համերգներին, ընդհանուր առմամբ, ներկա է եղել ավելի քան 460 հազար մարդ։ 2012 թվականի հունիսի 30-ին [[ՁԻԱՀ]]-ի դեմ պայքարի միջոցառումների շրջանակներում<ref>{{Cite web |title=30 июня. Киев. Майдан. Элтон Джон и Queen |url=http://music.com.ua/bill/concert/kiev/2012/06/30/5458.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120627103649/http://music.com.ua/bill/concert/kiev/2012/06/30/5458.html |archivedate=2012 թ․ հունիսի 27 |accessdate=2012 թ․ հունիսի 30}}</ref>, [[Կիև]]ի անկախության հրապարակում, [[Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2012|Եվրո 2012-ի]] ֆան-զոնայի տարածքում կայացել է Էլթոն Ջոնի և [[Քուին]] ռոք-խմբի համերգը, որի ժամանակ հավաքվել է ավելի քան 1 միլիոն [[գրիվնա]] ՁԻԱՀ-ի դեմ պայքարի համար<ref>[https://news.finance.ua/ru/news/-/283596/na-kontserte-eltona-dzhona-i-queen-v-kieve-sobrali-bolee-1-mln-grn-na-borbu-so-spidom На концерте Элтона Джона и Queen в Киеве собрали более 1 млн грн на борьбу со СПИДом]</ref>։ 2012 թվականի հուլիսին ավստրալիական [[Էլեկտրոնային երաժշտություն|էլեկտրոնային]] ''[[Pnau]]'' դուետն Էլթոն Ջոնի համաձայնությամբ թողարկել է «''[[Good Morning to the Night]]''» ռեմիքս-ալբոմը, որի բոլոր երգերը կազմված էին Էլթոն Ջոնի վաղ շրջանի երգերի [[սեմպլ]]ներից։ Ալբոմը բարձր գնահատականի է արժանացել քննադատների կողմից<ref>[https://www.theguardian.com/music/2012/jul/15/elton-john-pnau-good-morning-review Elton John vs Pnau: Good Morning to the Night — review]</ref><ref>[http://www.allmusic.com/album/good-morning-to-the-night-mw0002367859 Good Morning to the Night — Allmusic review]</ref>, իսկ գլխավոր թրեքը դարձել է [[Լոնդոն]]ում անցկացված [[Ամառային օլիմպիական խաղեր 2012|2012-ի ամառային օլիմպիական խաղերի]] հիմներից մեկը<ref>[https://www.eonline.com/news/326473/listen-now-muse-s-survival-unveiled-as-official-song-of-the-2012-london-olympics Listen Now! Muse’s «Survival» Unveiled as Official Song of the 2012 London Olympics]</ref>։ Երգիչը խմբի հետ մի քանի համատեղ ելույթ է ունեցել։ 2012 թվականին ավարտին է հասցվել «''[[The Diving Board]]''» նոր ալբոմը, որի թողարկումը նախատեսված էր 2012-ի աշնանը<ref>{{Cite web |title=Elton John - Elton John Prepares The Diving Board |url=http://www.contactmusic.com/news/elton-john-prepares-the-diving-board_1303325 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687REfc8H?url=http://www.contactmusic.com/news/elton-john-prepares-the-diving-board_1303325 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 15 |publisher=Contact Music}}</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John : 'My new album is my most exciting record in a long time' |url=http://www.nme.com/news/elton-john/62643 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RFQW5u?url=http://www.nme.com/news/elton-john/62643 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 15 |publisher=NME}}</ref>։ Սակայն գովազդի հետ կապված խնդիրների պատճառով ալբոմը թողարկվել է միայն մեկ տարի անց՝ 2013 թվականի սեպտեմբերի 13-ին<ref>{{Cite web |date=2013 թ․ փետրվարի 23 |title=Elton John Finishes New Album, Eyes September Release Date |url=http://www.billboard.com/articles/news/1549826/elton-john-finishes-new-album-eyes-september-release-date |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RH8K6S?url=http://www.berniejtaupin.com/articles.bt?n_id=459668 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2013 թ․ փետրվարի 23 |publisher=PhilGallo}}</ref>։ Այն շատ բարձր է գնահատվել քննադատների կողմից և ''«Billboard UK»-ի'' [[Չարթ|հիթ-շքերթում]] զբաղեցրել է երրորդ հորիզոնականը։ 2015 թվականի նոյեմբերին Էլթոն Ջոնը ելույթ է ունեցել [[Էդ Շիրան]]ի համերգին, որի հետ կատարել է երկու երգ՝ ''«Don’t Go Breaking My Heart»'' և ''«Afire Love»''։ 2016 թվականի փետրվարի 5-ին թողարկվել է երգչի երեսուներկուերորդ ալբոմը՝ «''[[Wonderful Crazy Night]]''»-ը<ref>{{Cite web |author=Daniel Kreps |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 22 |title=Elton John Preps New Album 'Wonderful Crazy Night' |url=https://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-preps-new-album-wonderful-crazy-night-20151022 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151024212216/http://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-preps-new-album-wonderful-crazy-night-20151022 |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 24 |accessdate=2015 թ․ հոկտեմբերի 25 |work=Rolling Stone}}</ref>։ 2016 թվականին Էլթոն Ջոնը ճանաչվել է որպես ''«Բրիտանացի ամենաշռայլ նշանավոր դեմք»''։ Տարվա ընթացքում երաժիշտը բարեգործական նպատակներով ծախսել է մոտ 27 միլիոն ֆունտ։ Փողերի մեծ մասն ուղղվել է այն հիմնադրամների գործունեությանը, որոնք պայքարում են ՁԻԱՀ-ի դեմ։ 2017 թվականի հունվարի 26-ին հայտարարվել է, որ սըր Էլթոնը կներկայանա իբրև կոմպոզիտոր «''[[Սատանան կրում է Պրադա]]''» հայտնի ֆիլմի [[Բրոդվեյ (թատրոն)|բրոդվեյական]] [[մյուզիքլ]]-ադապտացիայում<ref>Blisten, Jon. [https://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-writing-devil-wears-prada-musical-for-broadway-w463193 «Elton John Writing 'Devil Wears Prada' Musical for Broadway»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170818105059/http://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-writing-devil-wears-prada-musical-for-broadway-w463193 |date=2017-08-18 }} ''Rolling Stone'', January 2017</ref>, ինչպես նաև 2017 թվականին խաղացել է ինքն իր դերը «''[[Քինգսման։ Ոսկե մատանի]]''» ֆիլմում<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մայիսի 18 |title=Elton John confirms he's doing the Kingsman sequel in a really cool way |url=http://www.digitalspy.com/movies/news/a794497/elton-john-confirms-hes-doing-the-kingsman-sequel-in-a-really-cool-way/ |accessdate=2016 թ․ մայիսի 26 |work=Digital Spy}}</ref>։ [[Պատկեր:Elton John Cannes 2019.jpg|right|thumb|240px|Էլթոն Ջոնը «[[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն]]» ֆիլմի առաջնախաղի ժամանակ Կաննի կինոփառատոնում, 2019 թվական]] 2019 թվականին էկրան է բարձրացել «''[[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն]]''» ֆիլմը՝ Էլթոն Ջոնի կյանքի մասին պատմող կենսագրական դրաման։ Երգչի դերը կատարել է [[Թերոն Էջերթոն]]ը։ Ֆիլմն արժանացել է կինոքննադատների դրական վերաբերմունքին․ [[ԱՄՆ]]-ում ֆիլմի վարձույթի շահույթը կազմել է 140 մլն դոլար։ [[Ռուսաստան]]ում ֆիլմը ենթարկվել է գրաքննության․ հանվել են թմրանյութերի, միասեռական սեքսի<ref>https://meduza.io/short/2019/06/25/pochemu-iz-filma-ob-eltone-dzhone-vyrezali-odnopolyy-seks-tri-versii-vladimira-medinskogo</ref>, տղամարդկանց համբույրների տեսարաններն ու ֆիլմի ավարտի մի հատվածը, որտեղ խոսվում է այն մասին, որ Էլթոն Ջոնը 25 տարի [[Դևիդ Ֆերնիշ]]ի հետ է և նրա հետ միասին դաստիարակում է երկու երեխաներին։ Կինոքննադատ Անտոն Դոլինի խոսքով՝ այդ կերպ ֆիլմից հանել են ''«հինգ սկզբունքային րոպե՝ անչափ կարևոր գեղարվեստական գաղափարի առումով»,'' ինչն էլ բողոքի ալիք էր բարձրացրել երգչի և ֆիլմը ստեղծողների մոտ<ref>https://meduza.io/news/2019/06/01/elton-dzhon-i-sozdateli-filma-roketmen-obvinili-rossiyskogo-prokatchika-v-tsenzure-iz-kinolenty-vyrezali-stsenu-odnopologo-seksa</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John в Instagram: «Dear President Putin, I was deeply upset when I read your recent interview in the Financial Times. I strongly disagree with your view…» |url=https://www.instagram.com/p/BzQ38cdD8Fj/ |accessdate=2019 թ․ հուլիսի 2 |publisher=Instagram |lang=ru}}</ref>։ ''«Ռոքեթմեն»'' ֆիլմի համար 2020 թվականի հունվարի 5-ին [[Բերնի Տոպին]]ի հետ երգիչն ստացել է «[[Ոսկե գլոբուս]]» մրցանակ ''«Լավագույն երգ»'' անվանակարգում, [[Օսկարի 92-րդ մրցանակաբաշխություն|Օսկարի 92-րդ մրցանակաբաշխության]] ժամանակ՝ «[[Օսկար]]» մրցանակ նույն անվանակարգում՝ «''[[(I’m Gonna) Love Me Again]]''» երգի համար<ref>{{Cite web |date=2020 թ․ հունվարի 5 |title=The Latest: '1917' wins best drama film Golden Globe award |url=https://apnews.com/f9146ceebd39493cc6c0fe3a8ff587d6 |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=AP NEWS}}</ref><ref>{{Cite web |author=Jon Burlingame, Jon Burlingame |date=2020 թ․ հունվարի 13 |title=Elton John’s ‘(I’m Gonna) Love Me Again’ Rockets to Front of Oscar Songs Pack |url=https://variety.com/2020/music/news/oscar-best-song-nominees-elton-john-cynthia-erivo-1203464853/ |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=Variety |lang=en}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=Элтон Джон получил премию "Оскар" за лучшую песню к фильму |url=https://tass.ru/kultura/7722459 |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 10 |publisher=ТАСС |lang=ru}}</ref>։ Դա Էլթոն Ջոնի առաջին հաղթանակն էր «Ոսկե գլոբուսում» և «Օսկարում»՝ «[[Առյուծ արքան]]» մուլտֆիլմի (1994) ժամանակներից 25 տարի անց, երբ նա ստացել էր երկու մրցանակն էլ ([[Թիմ Ռայս]]ի հետ համատեղ) նույն անվանակարգում՝ «''[[Can You Feel the Love Tonight]]''» երգի համար 1995 թվականին<ref name=":0" /><ref>{{Cite web |author=Chris Willman, Chris Willman |date=2020 թ․ հունվարի 6 |title=Elton John Shares Award With Bernie Taupin for First Time as ‘Rocketman’ Song Wins Golden Globe |url=https://variety.com/2020/music/awards/elton-john-wins-best-song-golden-globes-1203457299/ |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=Variety |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Elton John & Bernie Taupin Win First Golden Globe As a Duo for 'Rocketman' Song |url=https://www.billboard.com/articles/news/awards/8547334/elton-john-golden-globes-rocketman |accessdate=2020 թ․ հունվարի 23 |publisher=Billboard}}</ref>։ Նույն թվականի հունիսի 25-ին ''The New York Times Magazine-ը'' Էլթոն Ջոնին նույնպես նշել է այն հարյուրավոր կատարողների շարքում, ում նյութերը ոչնչացվել են 2008 թվականին ''Universal Studios Hollywood''-ում բռնկված հրդեհի ժամանակ<ref name="Rosen2">{{Cite web |last=Rosen |first=Jody |date=2019 թ․ հունիսի 25 |title=Here Are Hundreds More Artists Whose Tapes Were Destroyed in the UMG Fire |url=https://www.nytimes.com/2019/06/25/magazine/universal-music-fire-bands-list-umg.html |accessdate=2019 թ․ հունիսի 28 |website=The New York Times}}</ref>։ 2019 թվականին լեգենդար երգիչն ընդգրկվել է [[Ֆորբս]] ամսագրի՝ ամենաբարձր վարձատրվող երաժիշտների ցանկում։ Նրա վաստակած գումարը կազմել է $84 մլն․ դա վարկանշային աղյուսակի հինգերորդ տեղն է<ref>{{Cite web |author=Zack O'Malley Greenburg |title=The World’s Top-Earning Musicians Of 2019 |url=https://www.forbes.com/sites/zackomalleygreenburg/2019/12/06/the-worlds-top-earning-musicians-of-2019/ |accessdate=2019 թ․ դեկտեմբերի 8 |publisher=Forbes |lang=en}}</ref>։ == Անձնական կյանք == [[Պատկեր:David Furnish 1.jpg|right|thumb|240px|[[Դևիդ Ֆերնիշ]]ը ՁԻԱՀ-ի զոհերի հիշատակին կանգնեցված հուշարձանի բացման ժամանակ, 2009 թվական]] 1976 թվականին «''[[Rolling Stone]]''» ամսագրին տված հարցազրույցի ժամանակ Էլթոն Ջոնը հայտարարել է իր [[երկսեռականություն|երկսեռականության]] մասին։ 1984 թվականի փետրվարի 14-ին նա ամուսնացել է [[հնչյունային օպերատոր]] Ռենատա Բլաուելի հետ<ref>[http://www.discogs.com/artist/412622-Renate-Blauel]</ref>։ Չորս տարի անց նրանք բաժանվել են։ Ավելի ուշ Էլթոն Ջոնը հայտարարել է, որ ինքն ավելի շուտ [[Համասեռականություն|համասեռական]] է, քան երկսեռական։ Տառապելով մշտական դեպրեսիաներից՝ նա աստիճանաբար սկսել է չարաշահել ալկոհոլն ու թմրանյութերը և պարբերաբար բուժում անցել թմրանյութերից կախվածության դեմ։ 1993 թվականին նա հանդիպել է իր ապագա զուգընկերոջը՝ [[Դևիդ Ֆերնիշ]]ին, որն օգնել է նրան ազատվել ալկոհոլից և թմրանյութերից ունեցած կախվածությունից։ 2004 թվականին [[Մեծ Բրիտանիա]]յում վավերացվել է քաղաքացիական կացության ակտը՝ օրենքով թույլատրելի դարձնելով [[նույնասեռ ամուսնություն]]ները։ Էլթոնն առաջիններից էր, որն օգտվել է նույնասեռական հարաբերություններն օրինական դարձնելու հնարավորությունից։ 2005 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Ջոնն ու Ֆերնիշը կնքել են ամուսնական պայմանագիր։ Հարսանեկան արարողությանը, որ տեղի է ունեցել [[Վինձոր ամրոց]]ում, ուր մինչ այդ կայացել էր [[Արքայազն Չարլզ]]ի և [[Քամիլա Պարկեր]]ի ամուսնությունը, հրավիրված են եղել միայն ամենամտերիմ ընկերներն ու հարազատները։ Մամուլն արարողությանը ներկա չի եղել։ Նույն օրը երեկոյան Բերկշիր կալվածքում տեղի է ունեցել խնջույք, որին հրավիրված է եղել ավելի քան 700 մարդ՝ Էլթոնի և Դևիդի ընկերները, այդ թվում նաև այնպիսի հայտնի դեմքեր, ինչպիսիք են [[Բրայան Մեյ]]ը, [[Էլիզաբեթ Հարլի]]ն և [[Օզզի Օսբորն]]ը<ref>[http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_4547000/4547762.stm Би-би-си | Арт-квартал | В Виндзоре состоялась свадьба сэра Элтона Джона<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>։ 2009 թվականին ուկրաինական ինտերնատից զույգը փորձել է որդեգրել ՄԻԱՎ վարակակիր տղա երեխայի, բայց պաշտոնյաները մերժել են՝ պատճառաբանելով, որ միասեռ ամուսնություններն Ուկրաինայում ընդունված չեն<ref>[http://www.gazeta.ru/social/2010/12/28/3480266.shtml Папа Элтон — что ж такого]</ref><ref>[http://www.ntv.ru/novosti/175547/ Элтон Джон не сможет усыновить Льва]</ref>։ 2010 թվականի դեկտեմբերի 25-ին Էլթոնն ու Դևիդը վերջապես դարձել են հայրեր․ [[Սուրոգատ մայրություն|սուրոգատ մորից]] ծնվել է նրանց որդին, որին տվել են Զախարի Ջեքսոն Լևոն Ֆերնիշ-Ջոն անունը։ 2013 թվականի հունվարի 11-ին ծնվել է նրանց երկրորդ որդին՝ Էլայջա Ջոզեֆ Դանիել Ֆերնիշ-Ջոնը<ref>{{Cite web |title=Elton John, David Furnish confirm second son's birth, name him Elijah |url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_elton-john-david-furnish-confirm-second-son-s-birth-name-him-elijah_1789506 |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DoIScWOO?url=http://www.dnaindia.com/entertainment/report_elton-john-david-furnish-confirm-second-son-s-birth-name-him-elijah_1789506 |archivedate=2013 թ․ հունվարի 20 |accessdate=2013 թ․ հունվարի 16 |publisher=dnaindia.com |lang=en}}</ref><ref>{{Cite news |date=2010 թ․ դեկտեմբերի 27 |title=Sir Elton John and David Furnish Welcome a New Baby! |url=http://www.usmagazine.com/momsbabies/news/sir-elton-john-and-david-furnish-welcome-a-new-baby--20102712 |accessdate=2010 թ․ դեկտեմբերի 27 |publisher=US Weekly}}</ref>։ 2014 թվականի դեկտեմբերի 21-ին Էլթոն Ջոնն ու Դևիդ Ֆերնիշը գրանցել են իրենց ամուսնությունը և կրկին հարսանիք արել<ref>{{Cite news |author=Комсомольская правда |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 22 |title=Элтон Джон и Дэвид Фёрниш расписались и сыграли свадьбу |url=http://www.kp.ru/daily/26323.7/3203686/}}</ref>՝ այդպիսով նշելով իրենց հարաբերությունների քսանամյակը<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |title=Sir Elton John and David Furnish marry |url=http://www.bbc.com/news/entertainment-arts-30568634 |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{Cite web |date=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |title='That's the legal bit done. Now on to the ceremony!' Elton John and David Furnish tie the knot on ninth anniversary of their civil partnership |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-2882486/Elton-John-David-Furnish-tie-knot-ninth-anniversary-civil-partnership.html?ito=social-facebook |accessdate=2014 թ․ դեկտեմբերի 21 |publisher=Daily Mail}}</ref>։ Էլթոն Ջոնն անգլիական «[[Ուոթֆորդ ՖԱ|Ուոթֆորդ]]» ֆուտբոլային ակումբի երկրպագու է<ref>{{Cite web |title=Знаменитые болельщики |url=http://edfootball.com/articles/lichnosti/znamenitye-bolelshhiki-2973 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170716061552/http://edfootball.com/articles/lichnosti/znamenitye-bolelshhiki-2973 |archivedate=2017 թ․ հուլիսի 16 |accessdate=2010 թ․ նոյեմբերի 10}}</ref>։ == Մեծարում և պարգևներ == [[Պատկեր:Coat of Arms of Sir Elton John, CBE.png|thumb|Սըր Էլթոն Ջոնի զինանշանը։ 1987 թվականին նրան հանձնել են վահան` դաշնամուրի ստեղներով և սկավառակներով: Իսպանական կարգախոսը՝ ''el tono es bueno'', իր մեջ ներառում է Էլթոն Ջոնի անվան բառախաղը՝ «լավ հնչերանգ» թարգմանությամբ ({{Lang-en|the tone is good}}).<ref name="The Independent">{{Cite news |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 8 |title=Married gay couples can have coats of arms for first time in history |url=https://www.independent.co.uk/news/weird-news/married-gay-couples-can-have-coats-of-arms-for-first-time-in-history-9340142.html |work=The Independent}}</ref>: Սևը, կարմիրը և ոսկեգույնը նույնպես պատկանում են Watford F.C-ին: Վահանի վերևում գտնվող պողպատե սաղավարտը, որն ուղղված է առաջ և բաց հովարով է, խորհրդանշում է այն, որ Էլթոն Ջոնն ասպետ է<ref name="The Independent"/>]] Էլթոն Ջոնը ներառվել է [[Ռոքնռոլի փառքի սրահ]]ում իր մասնակցության առաջին իսկ տարում՝ 1994 թվականին։ Նա և Բերնի Տոպինը 1992 թվականից արդեն ներգրավված էին [[Երգերի հեղինակների փառքի սրահում]]։ 1995 թվականին Ջոնը արժանացել է ''[[Բրիտանական կայսրության շքանշանի ասպետ]]ի'' կոչման (CBE)<ref>London Gazette|issue=54255|date=29 December 1995|page=9|supp=y}}</ref>։ Իր բարեգործական աշխատանքների համար 1998 թվականի փետրվարի 24-ին [[Եղիսաբեթ II]] թագուհու կողմից նրան շնորհվել է ''[[Ասպետ-բակալավր]]ի'' տիտղոս<ref> {{Cite web |date=2013 թ․ ապրիլի 19 |title=BBC News UK Arise, Sir Elton! |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/59754.stm |archiveurl=https://archive.today/20130419183524/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/59754.stm |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 19 |access-date=2019 թ․ հունվարի 28}} </ref><ref> {{Cite web |date=2019 թ․ հունվարի 28 |title=ELTON JOHN'S KNIGHTHOOD TOPS 1,000 ROYAL AWARDS - Chicago Tribune |url=https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-12-31-9801010138-story.html |archiveurl=https://archive.today/20190128022338/https://www.chicagotribune.com/news/ct-xpm-1997-12-31-9801010138-story.html |archivedate=2019 թ․ հունվարի 28 |access-date=2019 թ․ հունվարի 28}} </ref>։ «2020 թվականի ամանորյա մեծարումների ժամանակ» նա ընդգրկվել է ''[[Պատվո ասպետների շքանշանակակիրներ]]ի'' կազմում՝ երաժշտության և բարեգործության բնագավառներում ունեցած ձեռքբերումների համար<ref>London Gazette|issue=62866|date=27 December 2019|page=N25|supp=1}}</ref>։ 1975 թվականի հոկտեմբերին Ջոնը դարձել է 1662-րդ մարդը, որ ստացել է աստղ [[Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի|Հոլիվուդյան փառքի ծառուղում]]<ref>Jeff Woolf, Scott Jennings and James L. Halperin (2004). «605 Icons of 20th Century Music Autograph Auction Catalog». p. 89.Heritage Capital Corporation.</ref>։ 2005 թվականին Էլթոն Ջոնը պարգևատրվել է ''Երգիչների ընկերակցության'' կողմից՝ ցմահ ունեցած ձեռքբերումների համար<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ փետրվարի 12 |title=Ella Award Special Events |url=http://www.singers.org/special-events/ |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150514064028/http://www.singers.org/special-events/ |archivedate=2015 թ․ մայիսի 14 |accessdate=2015 թ․ մայիսի 10}}</ref>։ 2004 թվականին ստացել է ''[[Քենեդու անվան կենտրոնի պատվոգիր]]''<ref>{{Cite web |date=2004 թ․ սեպտեմբերի 16 |title=Elton John Among Kennedy Center Honorees |url=http://www.billboard.com/articles/business/1428620/elton-john-among-kennedy-center-honorees |accessdate=2020 թ․ մարտի 14 |publisher=Billboard}}</ref>, 2006 թվականին՝ ''«[[Դիսնեյի լեգենդներ]]»'' մրցանակ։ 2000 թվականին նա արժանացել է ''«Տարվա մարդ՝ ըստ MusiCares»-ի վարկածի»'' մրցանակի՝ երաժշտության բնագավառում ունեցած գեղարվեստական ձեռքբերումների և բարեգործությանը նվիրվելու համար<ref>{{Cite web |last=O'Haire |first=Patricia |date=1999 թ․ հոկտեմբերի 6 |title=News Beat |url=http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1999/10/06/1999-10-06_news_beat.html |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20110815075421/http://www.nydailynews.com/archives/entertainment/1999/10/06/1999-10-06_news_beat.html |archive-date=2011 թ․ օգոստոսի 15 |accessdate=2016 թ․ ապրիլի 24 |work=New York Daily News}}</ref>։ 2010 թվականին ստացել է [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորության]] ''«PRS for Music» Heritage Award'' ընկերության մրցանակ<ref>{{Cite web |last=Ashton |first=Robert |date=2010 թ․ մայիսի 24 |title=Heritage Award for Elton John venue |url=http://www.musicweek.com/story.asp?sectioncode=1&storycode=1041250&c=1 |accessdate=2010 թ․ օգոստոսի 6 |work=Music Week}}</ref>։ 2019 թվականին Ֆրանսիայի նախագահ [[Էմանուել Մակրոն]]ը Ջոնին պարգևատրել է ''[[Պատվավոր Լեգեոնի շքանշան|Պատվո լեգեոնի շքանշանով]]''<ref>[https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-48727639 «Sir Elton given France’s highest civilian award Legion d’Honneur»]. ''BBC''. Источник 22 June 2019.</ref>։ Երաժշտական պարգևները ներառում են 1995 թվականին [[Թիմ Ռայս]]ի հետ «[[Առյուծ արքան]]» մուլտֆիլմից ''«[[Can You Feel the Love Tonight]]»'' երգի համար ստացած [[Օսկար լավագույն երգի համար|Օսկարն]] ու [[Ոսկե գլոբուս]]ը։ Դա առաջին [[Օսկար]]ն ու Ոսկե գլոբուսն էր իր կարիերայում։ 25 տարի անց նա կրկին արժանացել է Օսկարի և Ոսկե գլոբուսի Բերնի Տոպինի հետ միասին՝ կրկին լավագույն երգի համար՝ ''«I’m Gonna Love Me Again»'' ''([[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն ֆիլմ]]ից)'' և ''Թոնի'' մրցանակ՝ լավագույն երաժշտական պարտիտուրայի համար ''«Աիդա»'' մյուզիքլի շնորհիվ, կրկին Թիմ Ռայսի հետ։ Նա ստացել է նաև հինգ ''«Brit Awards»'' մրցանակ, այդ թվում որպես ''«բրիտանացի լավագույն տղամարդ մենակատար»''՝ 1991 թվականին, և երաժշտության մեջ ունեցած մեծ ավանդի համար՝ 1986 և 1995 թվականներին։ 2013 թվականին Էլթոն Ջոնն ստացել է առաջին ''«Brits Icon»'' մրցանակը՝ բրիտանական մշակույթում ունեցած «երկարատև ազդեցության» համար, որը նրան հանձնել է մոտ ընկերը՝ [[Ռոդ Ստյուարտ]]ը<ref name="Icon">{{Cite news |date=2013 թ․ սեպտեմբերի 2 |title=Sir Elton John wins first Brits Icon award |url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-23935217 |accessdate=2013 թ․ սեպտեմբերի 18 |work=BBC News}}</ref><ref>{{Cite web |title=Brit Awards: Elton John |url=http://www.brits.co.uk/artist/elton-john |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140527073334/http://www.brits.co.uk/artist/elton-john |archivedate=2014 թ․ մայիսի 27 |accessdate=2014 թ․ սեպտեմբերի 27 |publisher=Brit Awards}}</ref>։ == Էլթոն Ջոնը Հայաստանում == 2018 թվականի մայիսի 26-ին Էլթոն Ջոնն իր ամուսնու՝ կանադացի կինոռեժիսոր Դևիդ Ֆերնիշի հետ այցելել է [[Հայաստան]]։ Նրանց այցը բարեգործական նպատակ էր հետապնդում<ref>{{Cite web |title=Էլթոն Ջոն. Հայաստանում սեր ենք զգացել |url=https://panarmenian.net/arm/news/256000/ |accessdate=2020 թ․ սեպտեմբերի 3 |website=PanARMENIAN.Net}}</ref>։ Մայիսի 28-ին Էլթոն Ջոնն իր ինստագրամյան էջում գրառում է արել ''«այն սիրո մասին, որ զգացել է Հայաստանում»''։ ''«Ատելությամբ լցված մեկը չի կարող կասեցնել այն ամբողջ սերը, որ զգացել ենք Հայաստանում»'',-գրել է լեգենդար երգիչը՝ տեղադրելով եռագույն սրտի պատկեր։ == Սկավառակագրություն == 2014 թվականի դրությամբ Էլթոն Ջոնը համարվում է 30 ստուդիական ալբոմի, 130 սինգլի, մի քանի կինոֆիլմերի, մուլտիպլիկացիոն ֆիլմերի և բեմադրությունների երաժշտության հեղինակ։ Մեծ քանակությամբ թողարկվել են նրա լավագույն երգերի հավաքածուներ, այլ արտիստների կատարմամբ նրա երգերի ալբոմներ։ Բացի այդ, շուկայում առկա են նրա ելույթների տեսաերիզներն ու [[DVD]] սկավառակները։ === Ստուդիական ալբոմներ (ընտրանի) === * ''[[Empty Sky]]'' (1969) * ''[[Elton John]]'' (1970) * ''[[Tumbleweed Connection]]'' (1970) * ''[[Madman Across the Water]]'' (1971) * ''[[Honky Chateau|Honky Château]]'' (1972) * ''[[Don't Shoot Me I'm Only the Piano Player]]'' (1973) * ''[[Goodbye Yellow Brick Road]]'' (1973) * ''[[Caribou]]'' (1974) * ''[[Captain Fantastic and the Brown Dirt Cowboy]]'' (1975) * ''[[Rock of the Westies]]'' (1975) * ''[[Blue Moves]]'' (1976) * ''[[A Single Man]]'' (1978) * ''[[Victim of Love]]'' (1979) * ''[[21 at 33]]'' (1980) * ''[[The Fox]]'' (1981) * ''[[Jump Up!]]'' (1982) * ''[[Too Low for Zero]]'' (1983) * ''[[Breaking Hearts]]'' (1984) * ''[[Ice on Fire]]'' (1985) * ''[[Leather Jackets]]'' (1986) * ''{{iw|Reg Strikes Back}}'' (1988) * ''[[Sleeping with the Past]]'' (1989) * ''[[The One]]'' (1992) * ''[[Duets]]'' (1993) * ''[[Made in England]]'' (1995) * ''[[The Big Picture]]'' (1997) * ''[[Songs from the West Coast]]'' (2001) * ''[[Peachtree Road]]'' (2004) * ''[[The Captain & the Kid]]'' (2006) * ''[[The Union]]'' ([[Լեոն Ռասել]]ի հետ) (2010) * ''[[The Diving Board]]'' (2013)<ref>{{Cite web |title=Elton John Cuts Raw LP With T Bone Burnett |url=https://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-cuts-raw-lp-with-t-bone-burnett-20120315 |archiveurl=https://www.webcitation.org/687RHhkjh?url=http://www.rollingstone.com/music/news/elton-john-cuts-raw-lp-with-t-bone-burnett-20120315 |archivedate=2012 թ․ հունիսի 2 |accessdate=2012 թ․ մարտի 15 |publisher=Rolling Stone Magazine}}</ref> * ''[[Wonderful Crazy Night]]'' (2016) * ''Regimental Sgt. Zippo'' (2021) ==== Սաունդթրեքներ ==== * ''Friends'' (1971) * ''[[The Lion King]]'' (1994) * ''Aida'' (1998) * ''The Muse'' (1999) * ''The Road To El Dorado'' (2000) * ''Billy Elliot'' (2005) * ''Lestat'' (2005) * ''Gnomeo and Juliet'' (2011) * ''[[Rocketman]]'' (2019) == Ֆիլմագրություն == * 1975 թվական, «Թոմի» * 2017 թվական, [[Քինգսման։ Ոսկե մատանի|«Քինգսման։ Ոսկե մատանի»]] == Էկրանավորում == * 2019 թվական, «[[Ռոքեթմեն (ֆիլմ)|Ռոքեթմեն (ֆիլմ)»]] ([[Թերոն Էջերթոն]]) == Ծանոթագրություններ == {{ծանտուփ}} == Գրականություն == * {{публикация|книга|автор=Бего, М.|заглавие=Элтон Джон: Чудовище возвращается|ответственный=М. Бего; Пер. с англ. В. Сергеевой|место=М.|издательство=АСТ, Астрель|год=2011|страниц=464|тираж=5000|isbn=978-5-17-067041-3|isbn2=ISBN 978-5-271-33198-5|ref=Бего}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.eltonjohn.com/ Էլթոն Ջոն — պաշտոնական կայք] * {{Թվիթթեր|eltonofficial}} * {{Ֆեյսբուք|EltonJohn}} * [http://www.eltonography.com/ Էլթոն Ջոն — The online illustrated Elton John Discography by David Bodoh] * [https://www.youtube.com/watch?v=rLvOTF07pDA Էլթոն Ջոնը Հայաստանում է] * [https://www.instagram.com/p/BjSu3bwHubK/?hl=ru&taken-by=eltonjohn Էլթոն Ջոնի գրառումն Instagram-ում] * [https://www.youtube.com/watch?v=GlPlfCy1urI Էլթոն Ջոն Your Song] * [https://www.youtube.com/watch?v=3twSBILH7ug The Lion King (1994/2019) side-by-side comparison] * [https://www.youtube.com/watch?v=0LtusBN3ST0 Elton John, Taron Egerton - (I'm Gonna) Love Me Again] {{Արտաքին հղումներ}} {{Շաբաթվա հոդված նախագծի մասնակից|2020|[[Կաղապար:Շաբաթվա հոդված/Շաբաթ 51, 2020 թ.|51-րդ]]}} {{DEFAULTSORT:Ջոն, Էլթոն}} [[Կատեգորիա:1947 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Brit Awards մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:«Թոնի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բարիտոններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի դաշնակահարներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կոմպոզիտորներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի ռոք երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:ԼԳԲՏ-ն երաժշտության մեջ]] [[Կատեգորիա:Կոմպոզիտորներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] [[Կատեգորիա:Մարտի 25 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Պատվո լեգեոնի շքանշանի ասպետներ]] [[Կատեգորիա:Սոֆթ ռոք երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի բարեգործներ]] [[Կատեգորիա:«Ոսկե գլոբուս» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Երաժշտական մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:ԼԳԲՏ իրավունքների ակտիվիստներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք նամականիշերի վրա]] [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] dmxudli5oip2qxc3wvwvk8vhyd53a9z 0 460794 10722213 5775849 2026-04-08T14:32:16Z ~2026-21648-40 169267 /* Ֆիտոնեմատոդների ուսումնասիրությունը Հայաստանում */ 10722213 wikitext text/x-wiki '''ֆիտոնեմատոդներ''', բուսական օրգաններում ապրող և սնվող [[կլոր որդեր]]ի ([[նեմատոդներ]]) էկոլոգիական խմբերի յուրահատուկ համալիր։ Առաջացել են կլոր որդերի դասի հողային ներկայացուցիչներից և էկոլոգիական ու կենսական փուլերով կապված են աճող բույսին։ ==Արտաքին կառուցվածք== Մարմինն իլիկաձև է կամ թելանման, երկարությունը՝ 0,5-2(5) մմ, ընդլայնական կտրվածքը՝ կլոր։ [[Մակաբույծ]] կենսակերպի հետևանքով որոշ տեսակների մարմնի ձևերը խիստ փոխվել են. գալային և ցիստառաջացնող ֆիտոնեմատոնդերի էգերն անկանոն գնդաձև են, կիտրոնաձև կամ շշաձև և անշարժ, իսկ արուները պահպանել են բնորոշ թելանման ձևն ու շարժունակությունը։ Ֆիտոնեմատոնդերի մարմինը բաժանվում է գլխի, մարմնի և պոչի։ == Բազմացում և զարգացում == Բաժանասեռ են, բազմանում են ձվադրությամբ, հազվադեպ՝ [[Կուսածնություն|կուսածնությամբ]]։ == Կենսակերպ == Ֆիտոնեմատոնդերից շատերն ընդունակ են անաբիոտիկ վիճակում ամիսներ ու տարիներ պահպանել կենսունակությունը, օրինակ՝ [[ցորենի նեմատոդ]]ը (''Anguina tritici'') կարող է պահպանվել ավելի քան 10 տարի։ == Ֆիտոնեմատոդների ուսումնասիրությունը Հայաստանում == Հայաստանում ֆիտոնեմատոնդերի հետազոտություններն սկսվել են [[1950]]-ական թվականներին ՝ Հ. Պողոսյանի, Ջ. Կարապետյանի, Հ. Մկրտչյանի, Կ. Հակոբյանի աշխատանքներով, տարբեր տարածաշրջաններում հայտնաբերվել են վայրի և մշակովի խոտաբույսերի ֆիտոնեմատոնդերի 500 տեսակ, որից ավելի քան 70-ը՝ [[մակաբույծ]]։ Ֆիտոնեմատոդներ մեծ մասամբ բույսերին միանգամից չեն ոչնչացնում, այլ առաջացնում են հիվանդություններ, որոնց հետևանքով նրանց աճը դանդաղում է, ընկնում են ընդհանուր դիմադրողականությունը, չորադիմացկունությունը, բերքատվությունը, պայմաններ են ստեղծվում հեշտությամբ վարակվելու երկրորդային մակաբույծներով։ == Ֆիտոնեմատոդների հիվանդությունները == Ըստ բույսի մասերի վարակվածության՝ ֆիտոնեմատոդները բաժանում են բույսի վերերկրյա մասերի (բողբոջներ, ծիլեր աճման կոներ, ծաղկաբողբոջներ, ցողունի տերևներ) և արմատային համակարգի մակաբույծների։ Վերերկրյա մասի մակաբույծ ֆիտոնեմատոդներ առաջացնում են [[կարտոֆիլ]]ի, [[սոխ]]ի, [[սխտոր]]ի, [[ցորեն]]ի, [[քրիզանթեմ]]ի, [[ելակ]]ի և այլն [[աֆելենխոիդոզ]], [[դիտիլենխոզ]] հիվանդությունները։ Արմատային ցիստառաջացնող ''Heteroderidae'' ընտանիքի ֆիտոնեմատոդներ առաջացնում են կարտոֆիլի, [[ճակնդեղ]]ի, [[կաղամբ]]ի, [[ծխախոտ]]ի, [[վարսակ]]ի և այլն [[հետերոդերոզ]], [[գլոբոդերոզ]] հիվանդությունները։ Արմատային գալառաջացնող ''Meloidogynidae'' ընտանիքի ֆիտոնեմատոդներ առաջացնում են [[վարունգ]]ի, [[լոլիկ]]ի և այլ բանջարաբոստանային [[մշակաբույսեր]]ի ու ծաղկավոր գեղազարդիչ բույսերի [[մելոիդոգինոզ]] հիվանդությունը։ Տնտեսությանը մեծ վնաս են պատճառում արմատային համակարգի մակաբույծները (գերակշռում են տեսակների թվով)։ Ֆիտոնեմատոնդերի առաջացրած հիվանդություններից երբեմն կորցնում են բերքի 50-80 %-ը։ == Պայքարի միջոցներ == Պայքարը՝ կանխարգելիչ, ագրոտեխնիկական, ֆիզքիմիական և կենսաբանական միջոցներով։ {{ՀԲ}} [[Կատեգորիա:Կլոր որդեր]] 9tj4q3ox3qqdp7ogamozd2lfdxdx6jg 0 468689 10722168 10514225 2026-04-08T12:20:04Z Ագնետա 37731 10722168 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Գրուդե (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Քաղաք | հայերեն անվանում = Գրուդե | բնօրինակ անվանում = {{lang-bs|Grude}} | զինանշան = | դրոշ = | դրոշի նկարագրում = | զինանշանի նկարագրում = | դրոշի լայնություն = | զինանշանի լայնություն = | պատկեր = | պատկերի նկարագրում = | lat_deg = 43 | lat_min = 22 | lat_sec = 39.36 | lon_deg = 17 | lon_min = 23 | lon_sec = 43.08 | CoordAddon = type:city | CoordScale = 50000 | երկիր = Բոսնիա և Հերցեգովինա | ենթարկում = | երկրամասի տեսակ = | երկրամաս = | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = | շրջանը աղյուսակում = | համայնքի տեսակ = | համայնք = | համայնքը աղյուսակում = | ներքին բաժանում = | ղեկավարի պաշտոն = քաղաքապետ | ղեկավար = Լյուբո Գրիզելջ | հիմնադրման թվական = | առաջին հիշատակում = | այլ անվանումներ = | տվյալ կարգավիճակում = | տարածք = 220.8 | կենտրոնի բարձրություն = | կլիմա = | լեզու = | բնակչություն = 17․865 | մարդահամարի թվական = 2003 | խտություն = | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = | կրոնական կազմ = | տեղաբնականուն = | ժամային գոտի = +1 | DST = կա | հեռախոսային կոդ = +387 (35) | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թվային իդենտիֆիկատոր = | կայք = | երկրի քարտեզ = | երկրի քարտեզի չափ = 300 | երկրամասի քարտեզ = | երկրամասի քարտեզի չափ = 300 | շրջանի քարտեզ = | շրջանի քարտեզի չափ = | Վիքիպահեստում = }} '''Գրուդեն''' ({{lang-hr|Grude}}), քաղաք և համայնք Բոսնիա և Հերցեգովինայի արևմտյան մասում։ Մտնում է [[Արևմտյան Հերցեգովինա կանտոն]]ի կազմի մեջ։ == Աշխարհագրություն == Քաղաքի կենտրոնը գտնվում է մոտ 100 կմ հեռավորության վրա [[Սպլիտ (քաղաք)|Սպլիտ]]ից<ref name=":Split-Grude">[https://archive.today/20130205163731/http://www.viamichelin.com/viamichelin/gbr/dyn/controller/Itineraires?strStartAddress=&strDestAddress=&strStartMerged=Grude&strDestMerged=Split&strStartCityCountry=1025343&strDestCityCountry=1752&empriseW=600&empriseH=310&intItineraryType=5&caravaneHidden=false&vh=CAR&distance=km&strVehicle=0&devise=1.0 EUR&carbCost=1.3&isAvoidFrontiers=false&isFavoriseAutoroute=false&isAvoidPeage=false&isAvoidVignette=false&isAvoidLNR=false&autoConso=6.8&villeConso=6&routeConso=5.6&dtmDeparture=12%2F3%2F2009&indemnite=0]</ref>, 49 կմ՝ [[Մոստար]]ից<ref name="Michelin:Mostar-Grude">[https://archive.today/20130205124048/http://www.viamichelin.com/viamichelin/gbr/dyn/controller/Itineraires?strStartAddress=&strDestAddress=&strStartMerged=Grude&strDestMerged=Mostar&strStartCityCountry=1025343&strDestCityCountry=1025343&empriseW=600&empriseH=310&intItineraryType=5&caravaneHidden=false&vh=CAR&distance=km&strVehicle=0&devise=1.0 EUR&carbCost=1.3&isAvoidFrontiers=false&isFavoriseAutoroute=false&isAvoidPeage=false&isAvoidVignette=false&isAvoidLNR=false&autoConso=6.8&villeConso=6&routeConso=5.6&dtmDeparture=12%2F3%2F2009&indemnite=0]</ref> և 19 կմ՝ [[Իմոտսկի]]ից<ref name=":Imotski-Grude">[https://archive.today/20130205142102/http://www.viamichelin.com/viamichelin/gbr/dyn/controller/Itineraires?strStartAddress=&strDestAddress=&strStartMerged=Grude&strDestMerged=Imotski&strStartCityCountry=1025343&strDestCityCountry=1752&empriseW=600&empriseH=310&intItineraryType=5&caravaneHidden=false&vh=CAR&distance=km&strVehicle=0&devise=1.0 EUR&carbCost=1.3&isAvoidFrontiers=false&isFavoriseAutoroute=false&isAvoidPeage=false&isAvoidVignette=false&isAvoidLNR=false&autoConso=6.8&villeConso=6&routeConso=5.6&dtmDeparture=12%2F3%2F2009&indemnite=0]</ref>։ == Պատմություն == [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան իշխանություն]]ից հետո, որը տևել է [[15-րդ դար]]ի վերջից մինչև [[19-րդ դար]]ի վերջը, տարածաշրջանը [[1878]] թվականին անցել է [[Ավստրո-Հունգարական կայսրություն|Ավստրո-Հունգարիա]]յի կառավարման տակ։ Այս անցումային շրջանում ստեղծվել են ժամանակակից պետական կառավարման հետ կապված դպրոցներ և ենթակառուցվածքներ։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո՝ [[Հարավսլավիա]]յում, և ամբողջ [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության]] ժամանակաշրջանում ([[1945]]–[[1992]]), Գրուդեն, ինչպես Արևմտյան Հերցեգովինայի մեծ մասը, իշխանությունների կողմից համարվում էր պրո-ուստաշական տարածք։ Արդյունքում համայնքը ստանում էր սահմանափակ պետական ներդրումներ, ինչը հանգեցրեց տնտեսական դժվարությունների և բնակչության զգալի [[արտագաղթ]]ի [[20-րդ դար]]ի կեսերից մինչև վերջ։ Արտագաղթը հատկապես ուղղված էր դեպի [[Զագրեբ]], [[Դալմաթիա]] և [[Արևմտյան Գերմանիա]]՝ որպես արտագնա աշխատողներ։ [[1990-ականներ]]ի սկզբին՝ Հարավսլավիայի փլուզման և [[Բոսնիական պատերազմ]]ի ընթացքում, Գրուդեն դարձել է քաղաքական և ռազմական կենտրոն։ Քաղաքում ստեղծվեցին Հերցեգ-Բոսնիայի Խորվաթական Հանրապետությունը և Խորվաթական պաշտպանության խորհուրդը (HVO), և այն նաև հանդիսանում էր խորհրդի գլխավոր շտաբի տեղակայման վայրը։ Հետպատերազմյան շրջանում համայնքը վերածվել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի առավել տնտեսապես ակտիվ շրջաններից մեկի՝ ունենալով բազմաթիվ փոքր և միջին [[ձեռնարկություն]]ներ։ Առավել հայտնի ընկերություններից մեկն է Վիոլետա թղթի գործարանը։ == Բնակչություն == ===1971=== 19,203 ընդհանուր *[[խորվաթներ]] - 19,111 (99.52%) *այլոք - 92 (0.48%) ===1991=== [[1991]] թվականի [[մարդահամար]]ի տվյալներով՝ Գրուդե համայնքի բնակչությունը կազմել է 16,358 մարդ։ *16,210 խորվաթներ (99.09%)<ref>{{cite web |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/Nacionalnost%20opcine%20Popis%201991.pdf |title=Archived copy |access-date=2013-03-26 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005020409/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/Nacionalnost%20opcine%20Popis%201991.pdf |archive-date=2013-10-05}}</ref> *148 այլոք (0.91%) Գրուդե քաղաքի բնակչությունը կազմել է 3,528 մարդ, որոնցից գրեթե բոլորը էթնիկ խորվաթներ էին։ === 2013 === [[2013]] թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Գրուդե համայնքի բնակչությունը կազմել է 17,308 մարդ։ *17,263 խորվաթներ (99.74%) *45 այլոք (0.26%) [[Պատկեր:Grude council06380.JPG|thumb|right|250px|Գրուդեի համայնքապետարանի շենք]] == Տնտեսություն == [[Բոսնիական պատերազմ|Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատերազմ]]ի ընթացքում Գրուդեն հանդիսանում էր Հարավսլավական բանակի ագրեսիայի դեմ «դիմադրության» կարևոր կենտրոններից մեկը։ [[1990-ականներ]]ի վերջը և [[2000]]-ականների սկիզբը բնութագրվում էին պատերազմի հետևանքներով և գոյատևման պայքարով, մինչդեռ այսօր Գրուդեն ապրում է մշակութային և տնտեսական վերածնունդ։ == Միջազգային հարաբերություններ == === Քույր քաղաքներ === Գրուդեն համագործակցում է հետևյալ քաղաքների հետ․ *{{դրոշավորում|Խորվաթիա}} [[Սլուն]], [[Խորվաթիա]] *{{դրոշավորում|Իտալիա}} [[Բալդիսերո Տորինեզե]], [[Իտալիա]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://grude.info/ Պաշտոնական կայք] {{Բոսնիա և Հերցեգովինայի քաղաքներ}} [[Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի քաղաքներ]] 0ihfg4zwjzb3clf3immpp9v2v5h8cgz 10722419 10722168 2026-04-09T00:02:16Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 Cite web կաղապարի ձևաչափի ուղղում 10722419 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Գրուդե (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Քաղաք | հայերեն անվանում = Գրուդե | բնօրինակ անվանում = {{lang-bs|Grude}} | զինանշան = | դրոշ = | դրոշի նկարագրում = | զինանշանի նկարագրում = | դրոշի լայնություն = | զինանշանի լայնություն = | պատկեր = | պատկերի նկարագրում = | lat_deg = 43 | lat_min = 22 | lat_sec = 39.36 | lon_deg = 17 | lon_min = 23 | lon_sec = 43.08 | CoordAddon = type:city | CoordScale = 50000 | երկիր = Բոսնիա և Հերցեգովինա | ենթարկում = | երկրամասի տեսակ = | երկրամաս = | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = | շրջանը աղյուսակում = | համայնքի տեսակ = | համայնք = | համայնքը աղյուսակում = | ներքին բաժանում = | ղեկավարի պաշտոն = քաղաքապետ | ղեկավար = Լյուբո Գրիզելջ | հիմնադրման թվական = | առաջին հիշատակում = | այլ անվանումներ = | տվյալ կարգավիճակում = | տարածք = 220.8 | կենտրոնի բարձրություն = | կլիմա = | լեզու = | բնակչություն = 17․865 | մարդահամարի թվական = 2003 | խտություն = | ագլոմերացիա = | ազգային կազմ = | կրոնական կազմ = | տեղաբնականուն = | ժամային գոտի = +1 | DST = կա | հեռախոսային կոդ = +387 (35) | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թվային իդենտիֆիկատոր = | կայք = | երկրի քարտեզ = | երկրի քարտեզի չափ = 300 | երկրամասի քարտեզ = | երկրամասի քարտեզի չափ = 300 | շրջանի քարտեզ = | շրջանի քարտեզի չափ = | Վիքիպահեստում = }} '''Գրուդեն''' ({{lang-hr|Grude}}), քաղաք և համայնք Բոսնիա և Հերցեգովինայի արևմտյան մասում։ Մտնում է [[Արևմտյան Հերցեգովինա կանտոն]]ի կազմի մեջ։ == Աշխարհագրություն == Քաղաքի կենտրոնը գտնվում է մոտ 100 կմ հեռավորության վրա [[Սպլիտ (քաղաք)|Սպլիտ]]ից<ref name=":Split-Grude">[https://archive.today/20130205163731/http://www.viamichelin.com/viamichelin/gbr/dyn/controller/Itineraires?strStartAddress=&strDestAddress=&strStartMerged=Grude&strDestMerged=Split&strStartCityCountry=1025343&strDestCityCountry=1752&empriseW=600&empriseH=310&intItineraryType=5&caravaneHidden=false&vh=CAR&distance=km&strVehicle=0&devise=1.0 EUR&carbCost=1.3&isAvoidFrontiers=false&isFavoriseAutoroute=false&isAvoidPeage=false&isAvoidVignette=false&isAvoidLNR=false&autoConso=6.8&villeConso=6&routeConso=5.6&dtmDeparture=12%2F3%2F2009&indemnite=0]</ref>, 49 կմ՝ [[Մոստար]]ից<ref name="Michelin:Mostar-Grude">[https://archive.today/20130205124048/http://www.viamichelin.com/viamichelin/gbr/dyn/controller/Itineraires?strStartAddress=&strDestAddress=&strStartMerged=Grude&strDestMerged=Mostar&strStartCityCountry=1025343&strDestCityCountry=1025343&empriseW=600&empriseH=310&intItineraryType=5&caravaneHidden=false&vh=CAR&distance=km&strVehicle=0&devise=1.0 EUR&carbCost=1.3&isAvoidFrontiers=false&isFavoriseAutoroute=false&isAvoidPeage=false&isAvoidVignette=false&isAvoidLNR=false&autoConso=6.8&villeConso=6&routeConso=5.6&dtmDeparture=12%2F3%2F2009&indemnite=0]</ref> և 19 կմ՝ [[Իմոտսկի]]ից<ref name=":Imotski-Grude">[https://archive.today/20130205142102/http://www.viamichelin.com/viamichelin/gbr/dyn/controller/Itineraires?strStartAddress=&strDestAddress=&strStartMerged=Grude&strDestMerged=Imotski&strStartCityCountry=1025343&strDestCityCountry=1752&empriseW=600&empriseH=310&intItineraryType=5&caravaneHidden=false&vh=CAR&distance=km&strVehicle=0&devise=1.0 EUR&carbCost=1.3&isAvoidFrontiers=false&isFavoriseAutoroute=false&isAvoidPeage=false&isAvoidVignette=false&isAvoidLNR=false&autoConso=6.8&villeConso=6&routeConso=5.6&dtmDeparture=12%2F3%2F2009&indemnite=0]</ref>։ == Պատմություն == [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան իշխանություն]]ից հետո, որը տևել է [[15-րդ դար]]ի վերջից մինչև [[19-րդ դար]]ի վերջը, տարածաշրջանը [[1878]] թվականին անցել է [[Ավստրո-Հունգարական կայսրություն|Ավստրո-Հունգարիա]]յի կառավարման տակ։ Այս անցումային շրջանում ստեղծվել են ժամանակակից պետական կառավարման հետ կապված դպրոցներ և ենթակառուցվածքներ։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո՝ [[Հարավսլավիա]]յում, և ամբողջ [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետության]] ժամանակաշրջանում ([[1945]]–[[1992]]), Գրուդեն, ինչպես Արևմտյան Հերցեգովինայի մեծ մասը, իշխանությունների կողմից համարվում էր պրո-ուստաշական տարածք։ Արդյունքում համայնքը ստանում էր սահմանափակ պետական ներդրումներ, ինչը հանգեցրեց տնտեսական դժվարությունների և բնակչության զգալի [[արտագաղթ]]ի [[20-րդ դար]]ի կեսերից մինչև վերջ։ Արտագաղթը հատկապես ուղղված էր դեպի [[Զագրեբ]], [[Դալմաթիա]] և [[Արևմտյան Գերմանիա]]՝ որպես արտագնա աշխատողներ։ [[1990-ականներ]]ի սկզբին՝ Հարավսլավիայի փլուզման և [[Բոսնիական պատերազմ]]ի ընթացքում, Գրուդեն դարձել է քաղաքական և ռազմական կենտրոն։ Քաղաքում ստեղծվեցին Հերցեգ-Բոսնիայի Խորվաթական Հանրապետությունը և Խորվաթական պաշտպանության խորհուրդը (HVO), և այն նաև հանդիսանում էր խորհրդի գլխավոր շտաբի տեղակայման վայրը։ Հետպատերազմյան շրջանում համայնքը վերածվել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի առավել տնտեսապես ակտիվ շրջաններից մեկի՝ ունենալով բազմաթիվ փոքր և միջին [[ձեռնարկություն]]ներ։ Առավել հայտնի ընկերություններից մեկն է Վիոլետա թղթի գործարանը։ == Բնակչություն == === 1971 === 19,203 ընդհանուր *[[խորվաթներ]] - 19,111 (99.52%) *այլոք - 92 (0.48%) === 1991 === [[1991]] թվականի [[մարդահամար]]ի տվյալներով՝ Գրուդե համայնքի բնակչությունը կազմել է 16,358 մարդ։ *16,210 խորվաթներ (99.09%)<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://www.fzs.ba/Dem/Popis/Nacionalnost%20opcine%20Popis%201991.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131005020409/http://www.fzs.ba/Dem/Popis/Nacionalnost%20opcine%20Popis%201991.pdf |archive-date=2013-10-05 |access-date=2013-03-26}}</ref> *148 այլոք (0.91%) Գրուդե քաղաքի բնակչությունը կազմել է 3,528 մարդ, որոնցից գրեթե բոլորը էթնիկ խորվաթներ էին։ === 2013 === [[2013]] թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Գրուդե համայնքի բնակչությունը կազմել է 17,308 մարդ։ *17,263 խորվաթներ (99.74%) *45 այլոք (0.26%) [[Պատկեր:Grude council06380.JPG|thumb|right|250px|Գրուդեի համայնքապետարանի շենք]] == Տնտեսություն == [[Բոսնիական պատերազմ|Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատերազմ]]ի ընթացքում Գրուդեն հանդիսանում էր Հարավսլավական բանակի ագրեսիայի դեմ «դիմադրության» կարևոր կենտրոններից մեկը։ [[1990-ականներ]]ի վերջը և [[2000]]-ականների սկիզբը բնութագրվում էին պատերազմի հետևանքներով և գոյատևման պայքարով, մինչդեռ այսօր Գրուդեն ապրում է մշակութային և տնտեսական վերածնունդ։ == Միջազգային հարաբերություններ == === Քույր քաղաքներ === Գրուդեն համագործակցում է հետևյալ քաղաքների հետ․ *{{դրոշավորում|Խորվաթիա}} [[Սլուն]], [[Խորվաթիա]] *{{դրոշավորում|Իտալիա}} [[Բալդիսերո Տորինեզե]], [[Իտալիա]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://grude.info/ Պաշտոնական կայք] {{Բոսնիա և Հերցեգովինայի քաղաքներ}} [[Կատեգորիա:Բոսնիա և Հերցեգովինայի քաղաքներ]] 9ddlv0e9gqr2ozvjt67037dg46exokb 0 468784 10722509 9193297 2026-04-09T08:39:42Z Ագնետա 37731 10722509 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Գոռնի Վակուֆ Ուսկոպլե''' ({{lang-sr-cyrl|Горњи Вакуф-Ускопље}}), քաղաք և համայնք, որը գտնվում է [[Կենտրոնական Բոսնիա կանտոն]]ի կազմում՝ [[Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնություն]]ում, որը հանդիսանում է [[Բոսնիա և Հերցեգովինա]]յի միավորներից մեկը։ Ունի 22,304 բնակիչ։ == Անվան ծագումնաբանություն == Չնայած այս տարածքում բնակավայրերը գոյություն ունեն դեռևս նախապատմական ժամանակներից, «Գորնի Վակուֆ» անունով քաղաքը ձևավորվել է [[16-րդ դար]]ում՝ ներկայիս Չեստա կոչվող բնակավայրի տեղում<ref>{{cite book |last1=Hadžibegović |first1=Iljas |title=Bosanskohercegovački gradovi na razmeđu 19.i 20. stoljeća |date=1991 |publisher=Oslobođenje Public |isbn=9788631902429 |page=242}}</ref>։ «Գորնի Վակուֆ» անվանումը կապված է այն հանգամանքի հետ, որ քաղաքը հիմնադրվել է որպես [[վակֆ]] ([[բոսնիերեն]]՝ ''վակուֆ''՝ [[մուսուլման]]ների կողմից ստեղծված կրոնական հիմնադրամ) [[բոսնիացիներ|բոսնիական]] [[ազնվականություն|ազնվականության]] կողմից։ Մեհմեդ-բեգ Ստոչանինը՝ հայտնի բոսնիացի [[բեյ]]ը, Գորնի Վակուֆի հիմնադիրն էր։ Քաղաքում կա Բոսնիային բնորոշ [[շուկա]], որը տարածված է Կենտրոնական Բոսնիայում։ «Ուսկոպլե» անվանումը նույնպես օգտագործվել է մինչև [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ը։ Այսօր երկու անվանումներն էլ պաշտոնապես կիրառվում են՝ որևէ էթնիկ խմբի չվիրավորելու համար<ref>{{cite web |last1=Zeko |first1=Marijana |title=Inside a Divided City – A Report from Gornji Vakuf-Uskoplje |url=http://vostokian.com/inside-a-divided-city/ |website=vostokian.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20170918081432/http://vostokian.com/inside-a-divided-city/ |archive-date=18 September 2017 |date=16 September 2017}}</ref>։ == Պատմություն == === Բոսնիական պատերազմ === Գոռնի Վակուֆ Ուսկոպլեն հայտնի է դարձել որպես այն առաջին քաղաքներից մեկը, որը տուժեց խորվաթա-բոսնիական պատերազմի ([[1992]]–[[1994]]) ընթացքում՝ [[Բոսնիական պատերազմ]]ի շրջանակում (1992–95)։ Որպես կարևոր ռազմավարական կետ՝ այն կենսական նշանակություն ուներ Միավորված ազգերի կազմակերպության պաշտպանության ուժերի (UNPROFOR) համար՝ պահելու գիծը և ապահովելու, որպեսզի [[ՄԱԿ-ի Փախստականների հարցերով գերագույն հանձնակատար]]ի օգնությունը հասնի երկիր։ Քաղաքը վերահսկվում էր [[Բրիտանական բանակ]]ի 1-ին խմբի Չեշիր գնդի B վաշտի կողմից, որը գտնվում էր UNPROFOR-ի հրամանատարության տակ։ [[1993]] թվականի սկզբին վաշտը կորցրեց կրտսեր սերժանտ Ուեյն Էդվարդսին, որը սպանվեց անհայտ [[դիպուկահար]]ի կողմից, երբ նրանք [[զրահափոխադրիչ]]ներով անցնում էին կամրջով։ Դիպուկահարի ինքնությունը մինչ օրս անհայտ է<ref>{{Cite news|title=Sniper 'not told to shoot UK soldier in Bosnia': First British soldier was unlawfully killed|work=The Independent|location=London, UK|date=16 June 1993|access-date=26 September 2011|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/sniper-not-told-to-shoot-uk-soldier-in-bosnia-first-british-soldier-was-unlawfully-killed-1491993.html}}</ref>։ Պատերազմից առաջ Գոռնի Վակուֆ Ուսկոպլեի բնակչությունը կազմում էր մոտ 10,000 խորվաթ և 14,000 բոսնիացի։ [[1993]] թվականի [[հունվարի 11]]-ին տեղի ունեցան առաջին բախումները Խորվաթական պաշտպանության խորհրդի (HVO) և Բոսնիա և Հերցեգովինայի Հանրապետության բանակի (ARBiH) միջև։ Կան հակասական տեղեկություններ այն մասին, թե ինչպես են սկսվել մարտերը և ինչն է եղել դրանց պատճառը՝ կամ ռումբ էր տեղադրվել մուսուլմաններին պատկանող հյուրանոցում, որը օգտագործվում էր որպես ARBiH-ի [[շտաբ]], կամ էլ ARBiH ուժերը լայնածավալ հարձակում էին սկսել HVO դիրքերի վրա<ref name="ICTY: Kordić and Čerkez verdict - IV. Attacks on towns and villages: killings - 2. The Conflict in Gornji Vakuf">{{cite web|url=http://www.icty.org/x/cases/kordic_cerkez/tjug/en/kor-tj010226e.pdf|title=ICTY: Kordić and Čerkez verdict - IV. Attacks on towns and villages: killings - 2. The Conflict in Gornji Vakuf|pages=179–181|access-date=23 November 2015}}</ref><ref>{{cite book|ref={{harvid|CIA|2002}}|url=https://books.google.com/books?id=_oZpAAAAMAAJ|title=Balkan Battlegrounds: A Military History of the Yugoslav Conflict, 1990–1995, Volume 1|author=Central Intelligence Agency, Office of Russian and European Analysis|publisher=Central Intelligence Agency|location=Washington, D.C.|year=2002|pages=190–191|isbn=978-0-16-066472-4}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=1_ceXJTw71MC|title=The Muslim-Croat Civil War in Central Bosnia: A Military History, 1992–1994|first=Charles R.|last=Shrader|publisher=Texas A&M University Press|location=College Station, Texas|year=2003|pages=74–75|isbn=978-1-58544-261-4}}</ref>։ === Պատերազմի արդյունքներ === Դեյթոնի համաձայնագրի ստորագրումից հետո՝ [[1995]] թվականին, հետպատերազմյան քաղաքը զգալի վնասներ էր կրել, սակայն տարիների ընթացքում կարողացել է ֆինանսապես կայունանալ՝ օգտագործելով [[զբոսաշրջություն|զբոսաշրջության]] ոլորտը։ == Բնակչություն == === 1971 === 19,344 ընդհանուր *[[բոսնիացիներ]] - 10,482 (54.18%) *[[խորվաթներ]] - 8,605 (44.48%) *[[սերբեր]] - 141 (0.72%) *[[հարավսլավացիներ]] - 18 (0.09%) *այլոք - 98 (0.53%) === 1991 === [[1991]] թվականի [[մարդահամար]]ի տվյալներով՝ Գոռնի Վակուֆ Ուսկոպլե համայնքի բնակչությունը կազմել է 25,130 մարդ, որոնցից՝ * 56.05%՝ բոսնիացիներ * 42.61%՝ խորվաթներ * 0.60%՝ հարավսլավացիներ * 0.42%՝ սերբեր * 0.31%՝ այլոք<ref>[http://www.hdmagazine.com/bosnia/census/cens-c.html Hdmagazine - Bosnian Census] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061026044230/http://www.hdmagazine.com/bosnia/census/cens-c.html |date=2006-10-26 }}</ref> Քաղաքի բնակչությունը կազմել է 5,349 մարդ, որոնցից՝ * 61%՝ բոսնիացիներ * 34%՝ խորվաթներ * 2%՝ հարավսլավացիներ * 1%՝ սերբեր * 1%՝ այլոք {| border=1 cellpadding=4 cellspacing=0 class="toccolours" style="align: left; margin: 0.5em 0 0 0; border-style: solid; border: 1px solid #7f7f7f; border-right-width: 2px; border-bottom-width: 2px; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |- | style="background:#c1c1c1;" | '''Էթնիկ կազմը''' | colspan=1 style="background:#c1c1c1;" align="center" | '''Թվաքանակը''' | colspan=1 style="background:#c1c1c1;" align="center" | '''Տոկոսը (%)''' |- | style="background:#F5F5DC;" | [[Բոսնիացիներ]] | 14,063 | 55.84% |- | style="background:#F5F5DC;" | [[Խորվաթներ]] | 10,706 | 42.51% |- | style="background:#F5F5DC;" | [[Հարավսլավացիներ]] | 158 | 0.62% |- | style="background:#F5F5DC;" | այլոք | 144 | 0.60% |- | style="background:#F5F5DC;" | [[Սերբեր]] | 110 | 0.43% |- | style="background:#c1c1c1;" | '''Ընդհանուր''' | style="background:#c1c1c1;" | 25,181 | style="background:#c1c1c1;" | 100% |} === 2013 թվականի մարդահամար === {| class="wikitable" style="text-align:right;" ! rowspan="2" | Համայնք ! colspan="6" | Ազգություն ! rowspan="2" | Ընդհանուր |- ! Բոսնիացիներ ! % ! Խորվաթներ ! % ! Սերբեր ! % |- | style="text-align:left;" | Գոռնի Վակուֆ Ուսկոպլե | 12,004 || 57.34 | 8,660 || 41.37 | 30 || 0.14 | 20,933 |} == Սպորտ == Քաղաքում լավ զարգացած է [[հանդբոլ]]ը և [[ֆուտբոլ]]ը։ == Քույր քաղաքներ == Գոռնի Վակուֆ Ուսկոպլե քաղաքը միջազգային հարաբերություններ է պահպանում հետևյալ քաղաքների հետ՝<ref>{{cite web |title=Gradovi partneri|url=http://www.gornjivakuf-uskoplje.ba/index.php/vijesti-50/907-za-gradove.html|website=gornjivakuf-uskoplje.ba|publisher=Gornji Vakuf-Uskoplje|language=bs|access-date=2020-12-29}}</ref> *{{դրոշավորում|Ավստրիա}} [[Նոյհոֆեն ան դեր Կրեմս]], Ավստրիա *{{դրոշավորում|Հունգարիա}} [[Պակշ]], Հունգարիա *{{դրոշավորում|Թուրքիա}} [[Սանջաքթեփե]], Թուրքիա *{{դրոշավորում|Թուրքիա}} [[Թուրգութլու]], Թուրքիա == Հայտնի մարդիկ == * Բրանկո Միկուլից, քաղաքագետ * Մատեյ Դելաց, ֆուտբոլային ռմբարկու * Ալմիր Պանդձո, Ավստրալիական հանդբոլի խաղացող == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Բոսնիա և Հերցեգովինայի քաղաքներ}} 85lmxzx8p6434qf2av5szm8fg158pmm 0 468787 10722525 8248036 2026-04-09T09:33:20Z Ագնետա 37731 10722525 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Գացկո''' ({{lang-bs|Gacko}}, {{lang-sr|Гацко / Gacko}}, {{lang-hr|Gacko}}), [[Բոսնիա և Հերցոգովինա]]յի հարավ-արեւելքում գտնվող քաղաք։ [[Սերբիայի Հանրապետություն|Սերբիայի Հանրապետության]] Տրեբինե մարզի [[Գացկո (համայնք)|համանուն համայնքի]] վարչական կենտրոնն է։ == Աշխարհագրություն == Համայնքը զբաղեցնում է 736 կմ² տարածք (284 քառ. մղոն), ինչը այն դարձնում է Բոսնիա և Հերցեգովինայի ամենախոշոր համայնքներից մեկը։ Քաղաքը գտնվում է [[Չեռնոգորիա]]յի պետական սահմանի մոտ՝ [[Բյելաշնիցա (լեռ)|Բյելաշնիցա լեռան]] ստորոտում։ == Պատմություն == === Միջնադար === [[14-րդ դար]]ում տարածաշրջանը կառավարում էր հզոր Վոյնովիչի տոհմը<ref>{{cite book|last=Fine|first=John Van Antwerp Jr.|author-link=John Van Antwerp Fine Jr.|title=The Late Medieval Balkans: A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest|publisher=University of Michigan Press|year=1994|isbn=978-0-472-08260-5|url=https://books.google.com/books?id=Hh0Bu8C66TsC|page=53}}</ref>։ [[1359]] թվականին տարածաշրջանը վերահսկում էր մեծ չելնիկ Դիմիտրիեն<ref>{{cite book|title=Glas|volume=78–80|url=https://books.google.com/books?id=dsU0AQAAIAAJ|year=1908|publisher=SANU|page=196}}</ref>։ === Օսմանյան ժամանակաշրջան === Ապստամբները պարտություն կրեցին Գացկոյի դաշտում։ Դա, ի վերջո, պայմանավորված էր արտաքին աջակցության բացակայությամբ<ref name=Corovic-Preokret>{{cite book|last=Ćorović|first=Vladimir|author-link=Vladimir Ćorović|year=2001|orig-year=1997|title=Историја српског народа|url=http://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/index.html|chapter=Преокрет у држању Срба|chapter-url=http://www.rastko.rs/rastko-bl/istorija/corovic/istorija/6_5.html|language=sr|publisher=Јанус|location=Belgrade}}</ref>։ === Ժամանակակից պատմություն === [[1878]] թվականին [[Ավստրո-Հունգարական կայսրություն|Ավստրո-Հունգարիա]]յի իշխանությունները վերցրեցին այս տարածքը իրենց վերահսկողության տակ՝ որոշում, որը կայացվել էր [[Բեռլինի վեհաժողով (1878)|Բեռլինի վեհաժողով]]ի ժամանակ։ [[1908]] թվականին Ավստրո-Հունգարիան միացրեց Բոսնիա և Հերցեգովինան՝ առաջացնելով Բոսնիական ճգնաժամը, որը հետագայում հանգեցրեց [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ին։ Խորվաթական ֆաշիստական Ուստաշե շարժումը [[1941]] թվականի հունիսի 4-ին իրականացրեց Գացկոյի կոտորածը։ Ի պատասխան՝ 1941 թվականի հունիսի 6-ին Գացկոյի ապստամբները, ուղղափառ քահանա Ռադոիցա Պերիշիչի ղեկավարությամբ, սկսեցին ապստամբություն Խորվաթիայի Անկախ Պետության դեմ, որը հայտնի է որպես 1941 թվականի հունիսյան ապստամբություն Արևելյան Հերցեգովինայում<ref>{{cite web |last1=Mandić |first1=Petar |title=Prva puška hercegovačka |url=https://www.novosti.rs/vesti/naslovna/reportaze/aktuelno.293.html:610805-Prva-puska-hercegovacka |website=Novosti |publisher=Večernje Novosti |access-date=28 April 2020}}</ref>։ == Բնաչություն == Ըստ [[2013]] թվականի մարդահամարի տվյալների՝ քաղաքի բնակչության թիվը կազմել է 5 784 մարդ, իսկ համայնքինը՝ 9 734 մարդ<ref name="перепись2013">[http://www.citypopulation.de/php/bosnia-republikasrpska.php?adm2id=20117 Citypopulation.de]</ref>։ Քաղաքի բնակչության էթնիկ կազմը ըստ բնակչության մարդահամարների` {| class="wikitable" !Թվական !ընդհանուր !սերբեր !սլավոններ- մուսուլմաններ ![[խորվաթներ]] !հարավսլավացիներ !այլ |- | align="center" |1991 |4,584 |2,253 (49.14 %) |2,144 (46.77 %) |28 (0.61 %) |78 (1.70 %) |81 (1.76 %) |} == Հայտնի մարդիկ == * Ադմիր Ցատովիչ, ֆուտբոլիստ * Նեմանյա Սուպիչ, ֆուտբոլիստ * Սասա Ստարովիչ, վոլեյբոլիստ * Վուկասին Վիսնջևաց, ֆուտբոլային մարզիչ * Վուլե Ավդալովիչ, բասկետբոլիստ [[Պատկեր:Gacko – Power Plant 2.jpg|մինի|Գացկո]][[Պատկեր:Gacko (1).jpg|մինի|համայնապատկեր]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Բոսնիա և Հերցեգովինայի քաղաքներ}} {{Արտաքին հղումներ}} qfgg9s40ujwpyj898fz52mtvv0m0jso 0 468806 10722421 10722136 2026-04-09T00:02:18Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 Cite web կաղապարի ձևաչափի ուղղում 10722421 wikitext text/x-wiki {{այլ կիրառումներ|Գորաժդե (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} [[Պատկեր:Gorazde Municipality Location.png|thumb|right|200px|Գորաժդե քաղաքի տեղակայումն երկրի քարտեզի վրա]] '''Գորաժդե''' ({{lang-bs|Горажде}}), քաղաք [[Բոսնիա և Հերցեգովինա]]յում, համանուն համայնքի կենտրոնը՝ 30,624 բնակչությամբ։ Գտնվում է [[Դրինա (գետ)|Դրինա գետ]]ի վրա և հանդիսանում է Բոսնիա և Հերցեգովինայի ներսում գտնվող [[Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնություն|Բոսնիա և Հերցեգովինայի Դաշնության]] ամենաարևելյան կետը։ Սարաևոյից, որը գտնվում է հյուսիս-արևմուտքում, հեռավորությունը կազմում է 45 կմ։ == Պատմություն == Գորնե Պոդրինյեի հետ միասին Գորաժդեն մինչև [[1376]] թվականը մտնում էր Սերբական թագավորության կազմի մեջ, երբ այն միացվեց Բոսնիական պետությանը՝ [[Տվրտկո I]] թագավորի կառավարման ժամանակ։ Տվրտկոյի մահվանից հետո քաղաքը կառավարում էին Հումի դքսերը, որոնցից ամենահայտնին [[Ստեֆան Վուկչիչ]]ն էր։ [[1379]] թվականին Գորաժդեն առաջին անգամ հիշատակվում է որպես առևտրային բնակավայր, իսկ [[1444]] թվականին՝ որպես [[ամրոց]]։ Քաղաքի անվան ծագումը, կարծես, կապված է սլավոնական «горазд» բառի հետ։ Գորաժդեի շուկան հայտնի դարձավ [[1415]] թվականին, երբ [[Դուբրովնիկ]]ի վաճառականները նրա հետ ակտիվ առևտրային հարաբերություններ էին պահպանում։ [[1423]] թվականից մինչև [[1878]] թվականը գտնվում էր [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] իշխանության տակ։ [[1878]] թվականից մինչև [[1918]] թվականը պատկանել է [[Ավստրո-Հունգարական կայսրություն|Ավստրո-Հունգարիա]]յին։ [[1926]] թվականի սեպտեմբերից մինչև [[1933]] թվականի օգոստոսը այստեղ տեղակայված էր Դոնի կադետական կորպուսը, որը տեղափոխվել էր Բիլեչեից<ref>{{Cite web |title=Донской Императора Александра III кадетский корпус |url=https://paris1814.com/don-kadet-korpus |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221134208/https://paris1814.com/don-kadet-korpus |archive-date=2020-02-21 |access-date=2020-03-23}}</ref>։ [[Բոսնիական պատերազմ]]ի ընթացքում ([[1992]]–[[1995]] թթ.) քաղաքի համար տեղի են ունեցել ծանր մարտեր [[սերբեր]]ի և [[բոսնիացիներ]]ի միջև։ [[1993]] թվականին այն հայտարարվել է [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|ՄԱԿ]]-ի պաշտպանված գոտի։ Դեյթոնի համաձայնագրի արդյունքում քաղաքը ընդգրկվել է մահմեդա-խորվաթական դաշնության կազմում։ Այդ ժամանակից ի վեր այն գրեթե [[Անկլավ և էքսկլավ|անկլավ]] է՝ միացված դաշնության մնացած տարածքին նեղ հողաշերտով։ == Բնակչություն == {| class="wikitable" ! colspan="8" |Գորաժդե քաղաքի բնակչության էթնիկ կազմը |- | |2013 թ. |1991 թ. |1981 թ. |1971 թ. |- |Ընդհանուր |12,512 (100,0%) |16,273 (100,0%) |13,022 (100,0%) |9,482 (100,0%) |- |Բոսնիացիներ | |9,568 (58,80%) |6,746 (51,80%) |5,266 (55,54%) |- |Սերբեր | |5,584 (34,31%) |4,376 (33,60%) |3,675 (38,76%) |- |Հարավսլավացիներ | |663 (4,074%) |1,495 (11,48%) |100 (1,055%) |- |Այլոք | |396 (2,433%) |83 (0,637%) |55 (0,580%) |- |Խորվաթներ | |62 (0,381%) |75 (0,576%) |133 (1,403%) |- |Մոնտենեգրացիներ | | |198 (1,521%) |212 (2,236%) |- |Ալբանացիներ | | |23 (0,177%) |17 (0,179%) |- |Մակեդոնացիներ | | |13 (0,100%) |10 (0,105%) |- |Սլովեններ | | |13 (0,100%) |14 (0,148%) |} == Տնտեսություն == Արդյունաբերության հիմնական ճյուղերն են [[ցեմենտ]]ի և [[քիմիա]]կան արդյունաբերությունները։ == Քույր քաղաքներ == * {{դրոշավորում|Գերմանիա}} Մեթման * {{դրոշավորում|Իրան}} Մարաղեհ<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ հուլիսի 22 |title=Načelnik Upriličio Prijem Za Goste Iz Irana |url=http://www.gorazde.ba/index.php/images/vijesti/media/system/dokumenti/index.php?option=com_content&view=article&id=251:naelnik-upriliio-prijem-za-goste-iz-irana-&catid=27:vijesti&Itemid=34 |accessdate=2013 թ․ նոյեմբերի 23–ին |publisher=Gorazde.ba}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.gorazde.ba Գորաժդե քաղաքի պաշտոնական կայք] {{Wayback|url=http://www.gorazde.ba/ |date=20200319181239 }} * [http://www.kadet.ru/doc/Gorazhde.htm ''Плотников Б.'' В Горажде…] {{Wayback|url=http://www.kadet.ru/doc/Gorazhde.htm |date=20111104125526 }} {{Բոսնիա և Հերցեգովինայի քաղաքներ}} 7mz8kdtlu61m05h2621edwqu0omn6ak 0 484059 10722313 9203766 2026-04-08T17:38:37Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722313 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Ջոն Ժուլի Փափազյան''' ({{ԱԾ}}), հայ [[գեղանկարչություն|գեղանկարիչ]]։ ==Կենսագրություն== Ավարտել է [[Ալեքսանդրիա]]յի քոլեջը, [[Փարիզ]]ում հաճախել է [[Լուվր]]ի դպրոց, [[Հռոմ]]ում` Գեղարվեստի վարժարան, այն ավարտել է ոսկե մեդալով։ Զբաղվել է գրականությամբ։ [[1962]] թվականին [[Բեյրութ]]ում բացել է անհատական ցուցահանդես։ Ապրել և ստեղծագործել է Բեյրութում<ref>Դանիել Դզնունի, Հայ կերպարվեստագետներ, համառոտ բառարան</ref>։ Աշխատանքներից գտնվում են [[Հայաստանի ազգային պատկերասրահ]]ում<ref>[http://www.gallery.am/hy/database-egov/item/5719/ Ջոն Փափազյանի աշխատանքներից ՀԱՊ-ում]</ref>։ == Ստեղծագործություններ == *«Ծաղիկներ» *«Փասիոն» *«Ադրիատիկի ծովափը» *«Նոր աշխարհ» *«Իտալական պալատ» *«Ստվեր» *«Լիբանանի բնանկար» *«Մայրը» *«Ֆերմայում» *«Ներքին պայքար» == Մատենագրություն == Վ. Թութունչյան, Ջոն Բաբազյանի նկարահանդեսի բացման առիթվ. «Զվարթնոց», 1962, 13 նոյեմբերի։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Փափազյան, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Հայ նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ գեղանկարիչներ]] {{Կենսագրություն-անավարտ}} h5ej77wjn5i30g8d45sq9vne36yaf5h 0 484839 10722202 8986668 2026-04-08T13:56:51Z ~2026-21753-65 169264 10722202 wikitext text/x-wiki {{Գրականություն}} '''Բանաստեղծություն''', գրական-գեղարվեստական [[Ստեղծագործություն|ստեղծագործության]] [[տեսակ]]։ Բանաստեղծություն [[տերմին]]ը հայերենում կիրառվում է մի քանի իմաստով. * Ամենատարածված ըմբռնմամբ բանաստեղծություն են կոչվում քնարական ոչ մեծ ծավալի գործերը, որոնք բացահայտում են որևէ [[զգացմունք]], տպավորություն, խոհ (օրինակ` [[Պետրոս Դուրյան|Դուրյանի]], [[Միսակ Մեծարենց|Մեծարենցի]], [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] բանաստեղծությունները)։ * Հաճախ բանաստեղծություն են կոչվում առհասարակ չափածո ստեղծագործությունները՝ ի տարբերություն արձակ երկերի։ Այդ իմաստով, օրինակ, [[Հովհաննես Թումանյան]]ն իր չափածո գործերի ժողովածուներն անվանել է «''Բանաստեղծություններ''», դրանց մեջ մտցնելով ոչ միայն քնարական ոտանավորները, այլև [[պոեմ]]ներն ու [[բալլադ]]ները։ Այս առումով «''բանաստեղծությունը''» նույնանիշ է [[պոեզիա]]յի հետ։ * Մինչև [[19-րդ դար]]ի վերջը հայ ը կարող է գրավել թկարող իրականության մեջ ''բանաստեղծություն'' ասելով հասկացել են նաև ընդհանրապես ''գեղարվեստական'' [[գրականություն]]։ * ''Բանաստեղծություն'', ''բանաստեղծական'' [[հասկացություն]]ները փոխաբերական առումով կիրառվում են նաև կյանքի և [[արվեստ]]ի այն երևույթների նկատմամբ, որոնք աչքի են ընկնում իրենց գեղեցկությամբ ու ոգևորիչ ուժով։ Այդ իմաստով ևս բանաստեղծությունը նույնանիշ է ''պոեզիայինցֆդնցցզֆՖգֆասֆֆֆազֆգֆֆգֆա'' * ։։ == Տես նաև == * [[Պոեզիա]] * [[Չափածո]] == Աղբյուրներ == * Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան, Գրականագիտական բառարան, էջ 47 {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=271}} [[Կատեգորիա:Քնարական սեռի ժանրեր]] 07bc2dn0z6hg4epckqkcynqxm6ebcf9 10722203 10722202 2026-04-08T13:58:08Z ~2026-21753-65 169264 10722203 wikitext text/x-wiki {{Գրականություն}} '''Բանաստեղծություն''', գրական-գեղարվեստական [[Ստեղծագործություն|ստեղծագործության]] [[տեսակ]]։ Բանաստեղծություն [[տերմին]]ը հայերենում կիրառվում է մի քանի իմաստով. * Ամենատարածված ըմբռնմամբ բանաստեղծություն են կոչվում քնարական ոչ մեծ ծավալի գործերը, որոնք բացահայտում են որևէ [[զգացմունք]], տպավորություն, խոհ (օրինակ` [[Պետրոս Դուրյան|Դուրյանի]], [[Միսակ Մեծարենց|Մեծարենցի]], [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] բանաստեղծությունները)։ * Հաճախ բանաստեղծություն են կոչվում առհասարակ չափածո և իլիկաձև ստեղծագործությունները՝ ի տարբերություն արձակ երկերի։ Այդ իմաստով, օրինակ, [[Հովհաննես Թումանյան]]ն իր չափածո գործերի ժողովածուներն անվանել է «''Բանաստեղծություններ''», դրանց մեջ մտցնելով ոչ միայն քնարական ոտանավորները, այլև [[պոեմ]]ներն ու [[բալլադ]]ները։ Այս առումով «''բանաստեղծությունը''» նույնանիշ է [[պոեզիա]]յի հետ։ * Մինչև [[19-րդ դար]]ի վերջը հայ ը կարող է գրավել թկարող իրականության մեջ ''բանաստեղծություն'' ասելով հասկացել են նաև ընդհանրապես ''գեղարվեստական'' [[գրականություն]]։ * ''Բանաստեղծություն'', ''բանաստեղծական'' [[հասկացություն]]ները փոխաբերական առումով կիրառվում են նաև կյանքի և [[արվեստ]]ի այն երևույթների նկատմամբ, որոնք աչքի են ընկնում իրենց գեղեցկությամբ ու ոգևորիչ ուժով։ Այդ իմաստով ևս բանաստեղծությունը նույնանիշ է ''պոեզիայինցֆդնցցզֆՖգֆասֆֆֆազֆգֆֆգֆա'' * ։։ == Տես նաև == * [[Պոեզիա]] * [[Չափածո]] == Աղբյուրներ == * Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան, Գրականագիտական բառարան, էջ 47 {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=271}} [[Կատեգորիա:Քնարական սեռի ժանրեր]] rhqzuudjfjafzgfwsk32dt99yq7kjmp 10722205 10722203 2026-04-08T14:00:41Z ~2026-21753-65 169264 10722205 wikitext text/x-wiki {{Գրականություն}} '''Բանաստեղծություն''', գրական-գեղարվեստական [[Ստեղծագործություն|ստեղծագործության]] [[տեսակ]]։ Բանաստեղծություն [[տերմին]]ը հայերենում կիրառվում է մի քանի իմաստով. * Ամենատարածված ըմբռնմամբ բանաստեղծություն են կոչվում քնարական ոչ մեծ ծավալի գործերը, որոնք բացահայտում են որևէ [[զգացմունք]], տպավորություն, խոհ (օրինակ` [[Պետրոս Դուրյան|Դուրյանի]], [[Միսակ Մեծարենց|Մեծարենցի]], [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] բանաստեղծությունները)։ * Հաճախ բանաստեղծություն են կոչվում առհասարակ չափածո և իլիկաձև ստեղծագործությունները՝ ի տարբերություն արձակ երկերի։ Այդ իմաստով, օրինակ, [[Հովհաննես Թումանյան]]ն իր չափածո գործերի ժողովածուներն անվանել է «''թատրոն'' », դրանց մեջ մտցնելով ոչ միայն քնարական ոտանավորները, այլև [[պոեմ]]ներն ու [[բալլադ]]ները։ Այս առումով «''բանաստեղծությունը''» նույնանիշ է [[պոեզիա]]յի հետ։ * Մինչև [[19-րդ դար]]ի վերջը հայ ը կարող է գրավել թկարող իրականության մեջ ''բանաստեղծություն'' ասելով հասկացել են նաև ընդհանրապես ''գեղարվեստական'' [[գրականություն]]։ * ''Բանաստեղծություն'', ''բանաստեղծական'' [[հասկացություն]]ները փոխաբերական առումով կիրառվում են նաև կյանքի և [[արվեստ]]ի այն երևույթների նկատմամբ, որոնք աչքի են ընկնում իրենց գեղեցկությամբ ու ոգևորիչ ուժով։ Այդ իմաստով ևս բանաստեղծությունը նույնանիշ է ''պոեզիայինցֆդնցցզֆՖգֆասֆֆֆազֆգֆֆգֆա'' * ։։ == Տես նաև == * [[Պոեզիա]] * [[Չափածո]] == Աղբյուրներ == * Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան, Գրականագիտական բառարան, էջ 47 {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=271}} [[Կատեգորիա:Քնարական սեռի ժանրեր]] d479yiqwmmebuz8ii350jhoxds6rgsm 10722206 10722205 2026-04-08T14:04:14Z Voskanyan 23951 [[Special:Contributions/~2026-21753-65|~2026-21753-65]] ([[User talk:~2026-21753-65|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:ԱշբոտՏՆՂ|ԱշբոտՏՆՂ]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 8986668 wikitext text/x-wiki {{Գրականություն}} '''Բանաստեղծություն''', գրական-գեղարվեստական [[Ստեղծագործություն|ստեղծագործության]] [[տեսակ]]։ Բանաստեղծություն [[տերմին]]ը հայերենում կիրառվում է մի քանի իմաստով. * Ամենատարածված ըմբռնմամբ բանաստեղծություն են կոչվում քնարական ոչ մեծ ծավալի գործերը, որոնք բացահայտում են որևէ [[զգացմունք]], տպավորություն, խոհ (օրինակ` [[Պետրոս Դուրյան|Դուրյանի]], [[Միսակ Մեծարենց|Մեծարենցի]], [[Վահան Տերյան|Տերյանի]] բանաստեղծությունները)։ * Հաճախ բանաստեղծություն են կոչվում առհասարակ չափածո ստեղծագործությունները՝ ի տարբերություն արձակ երկերի։ Այդ իմաստով, օրինակ, [[Հովհաննես Թումանյան]]ն իր չափածո գործերի ժողովածուներն անվանել է «''Բանաստեղծություններ''», դրանց մեջ մտցնելով ոչ միայն քնարական ոտանավորները, այլև [[պոեմ]]ներն ու [[բալլադ]]ները։ Այս առումով «''բանաստեղծությունը''» նույնանիշ է [[պոեզիա]]յի հետ։ * Մինչև [[19-րդ դար]]ի վերջը հայ իրականության մեջ ''բանաստեղծություն'' ասելով հասկացել են նաև ընդհանրապես ''գեղարվեստական'' [[գրականություն]]։ * ''Բանաստեղծություն'', ''բանաստեղծական'' [[հասկացություն]]ները փոխաբերական առումով կիրառվում են նաև կյանքի և [[արվեստ]]ի այն երևույթների նկատմամբ, որոնք աչքի են ընկնում իրենց գեղեցկությամբ ու ոգևորիչ ուժով։ Այդ իմաստով ևս բանաստեղծությունը նույնանիշ է ''պոեզիային''։ == Տես նաև == * [[Պոեզիա]] * [[Չափածո]] == Աղբյուրներ == * Էդ. Ջրբաշյան, Հ. Մախչանյան, Գրականագիտական բառարան, էջ 47 {{ՀՍՀ|հատոր=2|էջ=271}} [[Կատեգորիա:Քնարական սեռի ժանրեր]] l36igedmsm85zrunbre01jcj4ut4z5t 0 493924 10722552 10227870 2026-04-09T11:24:11Z Tecumseh*1301 107915 Tecumseh*1301 տեղափոխեց էջը «[[Իլահաբադ]]»-ից «[[Պրայագրաջ]]»: Տես հոդվածը, քննարկումը, այլ Վիքիպեդիաներ 10227870 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}}'''Պրայագրաջ''' (նախկինում՝ '''Իլահաբադ,''' '''Ալլահաբադ'''), քաղաք [[Հնդկաստան]]ի Ուտտար-Պրադեշ նահանգում, [[Գանգես]] և Զամնա գետերի միախառնման վայրում։ 514 հազար բնակիչ ([[1971]] թվականի տվյալներով)։ Տրանսպորտային հանգույց է։ Կան սննդի, [[ծխախոտ]]ի, [[ապակի|ապակու]] արդյունաբերություն, կրոնական պաշտամունքի առարկաների արտադրություն։ [[Հինդուիզմ]]ի կենտրոն է, ուխտագնացության վայր։ Ունի [[համալսարան]], բազմաթիվ ճարտարապետական [[հուշարձան]]ներ (մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակ)։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}}{{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=4|էջ=318}} [[Կատեգորիա:Հնդկաստանի քաղաքներ]] {{Աշխ-անավարտ}} mmpkb73h418k8m0jg7ukeq473rps23n 0 533179 10722451 10398883 2026-04-09T03:51:46Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի դիջեյներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հիփ հոփ երաժիշտներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ]] 10722451 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | անուն = Լիլ Ջոն | բնօրինակ_անուն = Lil Jon | պատկեր = Lil Jon.jpg | ալտերնատիվ = | նկարագրություն = | լայնություն = | landscape = | գույն = solo_singer | ի ծնե անուն = Ջոնատան Մորտիմեր Սմիթ | մականուն = | ծննդյան օր = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1971|1|17}} | ծննդավայր = նահանգ Ջորջեա, քաղաք Ատլանտա | երկիր = [[ԱՄՆ]] | վախճանի օր = | վախճանի վայր = | ժանրեր = [[Ռեփ]]<br/>Հիփ-Հոփ<br/>Քրանկ<br/>Սնեպ<br/>Մայամի բասս<br/>Ռեփկոռ<br/>Տեխնո<br/>Հոլանդական հաուս | մասնագիտություն = Ռեփեր<br/>պրոդյուսեր<br/>դերասան | գործիքներ = Սինտեզատոր<br/> Roland TR-808<br/>Դրում մեքենա | գործունեության տարիներ = 1997 | լեյբլեր = BME Recordings<br/>Universal Republic | կապված է = | կայք = {{URL|liljononline.com}} | հայտնի գործիքներ = }} '''Ջոնաթան Մորտիմեր Սմիթ''' ({{lang-en|Jonathan Mortimer Smith}}, {{ԱԾ}}), առավել հայտնի '''Լիլ Ջոն''' ({{lang-en|Lil Jon}}) բեմական անվամբ, ամերիկացի [[ռեփ]]եր, պրոդյուսեր և պրոմոտեր, «BME Recordings» ձայնագրման լեյբլի հիմնադիր։ Առավելապես հայտնի է որպես [[հիփ-Հոփ]]ի «Քրանկ» (համախմբում է իր մեջ բաունս, դիսկո և հարավային հիփ-հոփ երաժշտության տարրեր) ենթաոճի սկզբնավորողներից մեկը։ Սմիթի «The East Side Boyz» խումբը, որի անդամներն են նաև Բիգ Սեմը (Big Sam) և Լիլ Բոն (Lil Bo), ստեղծագործում է քրանկ ենթաժանրում։ Արժանացել է նաև Գրեմմի մրցանակի։ == Սկավառակագրություն == === East Side Boyz խմբի կազմում === * 1997: ''Get Crunk, Who U Wit: Da Album'' * 2000: ''We Still Crunk!!'' * 2001: ''Put Yo Hood Up'' * 2002: ''Kings of Crunk'' * 2003: ''Part II'' * 2004: ''Crunk Juice'' === Սոլո Ալբոմներ === * 2010: ''Crunk Rock'' * 2015: ''Party Animal'' == Վիդեոխաղեր == * Tony Hawk’s American Wasteland * 25 To Life * Def Jam: Icon * Need for Speed: Underground *Midnight Club 3: Dub Edition Remix === East Side Boyz խմբի կազմում === * 1997: ''Get Crunk, Who U Wit: Da Album'' * 2000: ''We Still Crunk!!'' * 2001: ''Put Yo Hood Up'' * 2002: ''Kings of Crunk'' * 2003: ''Part II'' * 2004: ''Crunk Juice'' == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.liljononline.com Պաշտոնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127015648/http://www.liljononline.com/ |date=2005-11-27 }}{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ջոն, Լիլ}} [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի ռեփերներ]] [[Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեփերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դիջեյներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հիփ հոփ երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ]] it4d1bpc8z54g1zf3zpasqxghsqozrg 10722452 10722451 2026-04-09T03:52:03Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722452 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | անուն = Լիլ Ջոն | բնօրինակ_անուն = Lil Jon | պատկեր = Lil Jon.jpg | ալտերնատիվ = | նկարագրություն = | լայնություն = | landscape = | գույն = solo_singer | ի ծնե անուն = Ջոնատան Մորտիմեր Սմիթ | մականուն = | ծննդյան օր = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1971|1|17}} | ծննդավայր = նահանգ Ջորջեա, քաղաք Ատլանտա | երկիր = [[ԱՄՆ]] | վախճանի օր = | վախճանի վայր = | ժանրեր = [[Ռեփ]]<br/>Հիփ-Հոփ<br/>Քրանկ<br/>Սնեպ<br/>Մայամի բասս<br/>Ռեփկոռ<br/>Տեխնո<br/>Հոլանդական հաուս | մասնագիտություն = Ռեփեր<br/>պրոդյուսեր<br/>դերասան | գործիքներ = Սինտեզատոր<br/> Roland TR-808<br/>Դրում մեքենա | գործունեության տարիներ = 1997 | լեյբլեր = BME Recordings<br/>Universal Republic | կապված է = | կայք = {{URL|liljononline.com}} | հայտնի գործիքներ = }} '''Ջոնաթան Մորտիմեր Սմիթ''' ({{lang-en|Jonathan Mortimer Smith}}, {{ԱԾ}}), առավել հայտնի '''Լիլ Ջոն''' ({{lang-en|Lil Jon}}) բեմական անվամբ, ամերիկացի [[ռեփ]]եր, պրոդյուսեր և պրոմոտեր, «BME Recordings» ձայնագրման լեյբլի հիմնադիր։ Առավելապես հայտնի է որպես [[հիփ-Հոփ]]ի «Քրանկ» (համախմբում է իր մեջ բաունս, դիսկո և հարավային հիփ-հոփ երաժշտության տարրեր) ենթաոճի սկզբնավորողներից մեկը։ Սմիթի «The East Side Boyz» խումբը, որի անդամներն են նաև Բիգ Սեմը (Big Sam) և Լիլ Բոն (Lil Bo), ստեղծագործում է քրանկ ենթաժանրում։ Արժանացել է նաև Գրեմմի մրցանակի։ == Սկավառակագրություն == === East Side Boyz խմբի կազմում === * 1997: ''Get Crunk, Who U Wit: Da Album'' * 2000: ''We Still Crunk!!'' * 2001: ''Put Yo Hood Up'' * 2002: ''Kings of Crunk'' * 2003: ''Part II'' * 2004: ''Crunk Juice'' === Սոլո Ալբոմներ === * 2010: ''Crunk Rock'' * 2015: ''Party Animal'' == Վիդեոխաղեր == * Tony Hawk’s American Wasteland * 25 To Life * Def Jam: Icon * Need for Speed: Underground *Midnight Club 3: Dub Edition Remix === East Side Boyz խմբի կազմում === * 1997: ''Get Crunk, Who U Wit: Da Album'' * 2000: ''We Still Crunk!!'' * 2001: ''Put Yo Hood Up'' * 2002: ''Kings of Crunk'' * 2003: ''Part II'' * 2004: ''Crunk Juice'' == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.liljononline.com Պաշտոնական կայք] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051127015648/http://www.liljononline.com/ |date=2005-11-27 }}{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ջոն, Լիլ}} [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի ռեփերներ]] [[Կատեգորիա:«Գրեմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեփերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դիջեյներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժշտական պրոդյուսերներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հիփ հոփ երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երգահաններ]] [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] fvkjhs56i3wqz09wvc9ctwddfv0fqz5 0 544758 10722264 10722064 2026-04-08T16:21:51Z Խմբագրող 136173 10722264 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Օմար աբու Ռիշա''' ({{lang-ar|عمر أبو ريشة}}, {{ԱԾ}}), սիրիացի բանաստեղծ և դիվանագետ։ Նա 1961-1964 թվականներին եղել է [[Սիրիա]]յի դեսպանը [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներում]] և հայտնի բանաստեղծ, որը գրել է «Ֆի Սաբիլի ալ-Մաջդ» (Փառքի հետապնդմամբ)՝ Սիրիայի փաստացի ազգային օրհներգը։ == Կենսագրություն == Աբու Ռիշան ծնվել է [[Հալեպ]]ի մոտ գտնվող [[Մանբիջ]]ում հարուստ ընտանիքում։ Նա իր կրթական դաստիարակությունը ստացել է [[Սիրիան Օսմանյան կասրության կազմում|Սիրիայում]] և շարունակել է բարձրագույն կրթությունը [[Դամասկոսի համալսարան]]ում։ Նա նաև սովորել է [[Բեյրութի ամերիկյան համալսարան]]ում 1931 թվականին, իսկ ավելի ուշ [[քիմիա]] է ուսումնասիրել [[Մանչեստրի համալսարան]]ում, բայց 1932 թվականին վերադարձել է [[Սիրիայի առաջին հանրապետություն|Սիրիա]]։ == Ստեղծագործություն == Սկզբում լինելով [[Աբբասյան խալիֆայություն|աբբասյան]] դարաշրջանի պոեզիայի երկրպագու, նա հետագայում փնտրել է ավելի անկախ ձայներ պոեզիայում և [[Ուիլյամ Շեքսպիր|Շեքսպիրի]] «Վեներա և Ադոնիսը» համարել է երբևէ գրված մեծագույն սիրային բանաստեղծությունը։ Նրա սիրելի բանաստեղծներն էին [[Շառլ Բոդլեր]]ը և [[Էդգար Ալլան Պո]]ն։ Նա գրել է «Խաթամ ​​ալ-Հուբ» (Սիրո վերջը) պոեմը և գրել է գրական ստեղծագործություններ՝ միաժամանակ կատարելով Հալեպի (Սիրիա) գրադարանավարի իր պարտականությունները<ref>{{Cite book |last=Moubayed |first=Sami M. |url=https://books.google.com/books?id=GF51Sml5WpcC&dq=%22Abu+Risheh%2C+Omar+%281908-1990%29%22&pg=PA512 |title=Steel & Silk: Men and Women who Shaped Syria 1900-2000 |date=2006 |publisher=Cune Press |isbn=978-1-885942-41-8 |pages=512–513}}</ref>։ Նրա ստեղծագործությունների թվում էին մի քանի բանաստեղծական հատորներ և բանաստեղծական դրամաներ: '''Չափածո դրամաներ'''՝ * «Դի Կար» (արաբերեն՝ ذي قار‎) * «Պոետի դատարանը» (արաբերեն՝ محكمة الشعراء‎) * «Ալ-Հուսեյն իբն Ալի» (արաբերեն՝ الحسين‎) * «Շամիրամ» (արաբ. سمير اميس‎) * «Թաջ Մահալ» (արաբերեն՝ تاج محل‎) * «Ջրհեղեղ» (արաբերեն՝ الطوفان‎) '''Բանաստեղծությունների ժողովածուներ'''՝ * «Բանաստեղծություններ» (1936) * «Օմար աբու Ռիշի բանաստեղծությունները» (1947) * Ընտիր գործեր (1959) * Հավաքածուներ, հատոր 1 (1971) == Գործունեություն == 1949 թվականին Սիրիայի կառավարությունը նրան նշանակեց դեսպան [[Բրազիլիա]]յում: Որպես դիվանագետ մինչև 1964 թվականը նա դեսպան էր [[Արգենտինա]]յում, [[Չիլի]]ում, [[Հնդկաստան]]ում, [[Ավստրիա]]յում և վերջապես՝ [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներ]]ում<ref>{{Cite web |date=2024-01-26 |title=ʿUmar Abū Rīshah {{!}} Arabic Poet, Diplomat, Scholar {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/biography/Umar-Abu-Rishah |access-date=2024-03-21 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{Cite journal |last=Najjar |first=Ashwaq Mohammed Ismail |date=2018-11-09 |title=Text and impact of standards in a poem my nation of Omar Abu Risha |url=https://alustath.uobaghdad.edu.iq/index.php/UJIRCO/article/view/534 |journal=Alustath Journal for Human and Social Sciences |volume=218 |issue=1 |pages=1–42 |doi=10.36473/ujhss.v218i1.534 |issn=2518-9263 |doi-access=free}} * Hafez, Sabry. (19 July 1990). "Obituary: Omar Abu-Riche". ''The Independent'' (London), p. 31. == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ռիշա, Օմար աբու}} {{Արաբական գրականություն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի արաբներ]] [[Կատեգորիա:Արաբ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Արաբ թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Սիրիացի բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Սիրիացի գրողներ]] ludcd1tsgjed7fc02puyz15s155lv03 0 553173 10722235 9157055 2026-04-08T15:37:07Z Խմբագրող 136173 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722235 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ եկեղեցի | հայերեն անվանում = | տեսակ = Եկեղեցի | պատկեր =Russian Church Sofia Bulgaria Morning.JPG | պատկերի չափ = 300px | նկարագրություն = | երկիր2 = | pushpin map = Բուլղարիա | pushpin map2 = | pushpin label position = | latd = 42.6957 |latm = |lats = |latNS = N |longd = 23.3291 |longm = |longs = |longEW = E | տեղադրություն = [[Բուլղարիա]], [[Սոֆիա]] | աշխարհ = Եվրոպա | կրոնադավանություն = [[Ռուսական Ուղղափառ Եկեղեցի|Ռուսական ուղղափառ]] | հիմնադիր = |ակտիվություն = | կարգավիճակ = Կանգուն | սկիզբ = [[1907]] | ճարտարապետ = Միխայիլ Պրեոբրաժենսկի | ոճ = ռուսական վերածննդի ճարտարապետություն | տիպ = | ավարտ =[[1914]] | ավերում = | կառուցման արժեք = | առանձնահատկություններ = | ընդունակություն = | երկարություն = | լայնություն = | նավի լայնություն = | բարձրություն = | գմբեթների թիվ = | արտաքին գմբեթի բարձրություն = | ներքին գմբեթի բարձրություն = | արտաքին գմբեթի տրամագիծ = | ներքին գմբեթի տրամագիծ = | մինարեթների թիվ = | մինարեթի բարձրություն = | ծայրաձողերի թվաքանակ = | ծայրաձողի բարձրություն = | շինանյութ = }} {{այլ կիրառումներ|Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցի (այլ կիրառումներ)}} '''Սոֆիայի ռուսական եկեղեցի''' ({{lang-bg|Руска църква, ''Ruska tsarkva''}}), պաշտոնական՝ '''Սուրբ Նիկողայոս եկեղեցի''' (църква "Св. Николай Чудотворец", ''tsarkva "Sv. Nikolay Chudotvorets"''), [[Ռուսական ուղղափառ եկեղեցի]] [[Բուլղարիա]]յի մայրաքաղաք [[Սոֆիա]]յի կենտրոնում՝ տեղակայված «Ցար օսվոբոդիտել» (Ազատարար Թագավորի) պողոտայում։ == Պատմություն == Եկեղեցին կառուցվել է [[1882]] թ. ավերված Սարայ մզկիթի տեղում [[Օսմանյան կայսրություն]]ից [[Ռուսաստան]]ի կողմից Բուլղարիայի ազատագրումից հետո։ Կառուցվել է որպես Ռուսական դեսպանության պաշտոնական եկեղեցի և անվանվել է Ռուսաստանի [[Նիկոլայ II|Նիկոլայ 2-րդ կայսեր]] բարեխոս սրբի անունով։ Եկեղեցու ճարտարապետը ռուս Միխայիլ Պրեոբրաժենսկին է, ով եկեղեցին նախագծել է ռուսական վերածննդի դարաշրջանի ճարտարապետական ոճով։ Շինարարական աշխատանքների ընթացքին հետևել է [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)|Սոֆիայի Ալեքսանդր Նևսկու տաճարի]] ճարտարապետ Ա. Սմիրնովը։ Արտաքին բազմագույն սալիկների ձևավորումը իրականացրել է Գ. Կիսլիչևը, ներքին որմնապատկերները նկարազարդել է Վասիլ Պերմինովի կողմից գլխավորած նկարիչների խումբը։ Հինգ գմբեթները պատված են ոսկով։ Սրբոցում 4 հիանալի սրբապատկերներ են, որոնք Կիևի Սուրբ Վլադիմիր տաճարի սրբապատկերների կրկնօրինակներն են։ Դրանք 20-րդ դարի սկզբի ռուսական սրբապատկերների եզակի օրինակներ են։ Առանձնակի հետաքրքրություն է ներկայացնում Սանկտ Պետերբուրգում պատրաստված մայոլիկայի արվեստով ստեղծված սրբոցը։ Եկեղեցու զանգերը տաճարին է նվիրել կայսր Նիկոլայ Երկրորդը։ 1947 թ. եկեղեցին հանձնվել է Մոսկվայի պատրիարքության թեմին։ Եկեղեցու շինարարությունը սկսվել է [[1907]] թ. և ավարտվել [[1914]] թ.։ Եկեղեցու դամբանում է գտնվում արքեպիսկոպոս Սերաֆիմի (Սոբոլևի) գերեզմանը, որին շատ ուղղափառ քրիստոնյաներ Հրաշագործ են համարում։ Նա 1921-1950 թթ. Բուլղարիայում կառավարել է ռուսական ուղղափառ համայնքը։ Այսօր էլ շատերը նամակներ են գրում՝ խնդրելով նրա օգնությունը, թողնում են դրանք գերեզմանի վրա՝ հավատալով, որ նա կօգնի իրենց։ == Գրականություն == * Игнатьев А. Русский храм Святителя Николая Чудотворца в г. Софии (к 50-летию со дня освящения) // Журнал Московской Патриархии. М., 1964. № 9. стр. 44-49. * Антонов В. В., Кобак А. В. Русские храмы и обители в Европе. — СПб։ «Лики России», 2005. — С. 29—32. — 3000 экз. — ISBN 5-87417-208-4. == Պատկերասրահ == <gallery> Image:Russian Church Sofia Bulgaria.jpg Image:Russian church in Sofia, Bulgaria September 2005 5.jpg Image:Russian church in Sofia, Bulgaria September 2005 6.jpg Image:Russian Church Sofia 2.jpg Image:Russian church in Sofia, Bulgaria September 2005.jpg Image:Russian Church Sofia East Facade.jpg Image:Russian church in Sofia, Bulgaria September 2005 4.jpg Image:Russian Church Bell Tower2.jpg Image:Russian Church Sofia Decoration.jpg Image:Russian Church Sofia 1.jpg </gallery> * ''Official Guide to the Russian Church'' by N. Neshkov and N. Lobanova (in Russian and Bulgarian) * Historical Plaque in front of the Russian Church, placed by the Ministry of Culture of Bulgaria {{Վիքիպահեստ|Russian church in Sofia|Russian Church, Sofia}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.podvorie-sofia.org official site] * [http://stara-sofia.com/carosvoboditel.html Historical photographs of the church] {{DEFAULTSORT:Նիկողայոս եկեղեցի (Սոֆիա) }} [[Կատեգորիա:Սոֆիայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի պաշտամունքային կառույցներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] hmyftunhj6qxtdxexkhf6fkkbmusolq 0 585268 10722441 9787563 2026-04-09T03:25:26Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ռեյնջերս ՖԱ-ի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Բարնլիի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Բոլթոն Ուոնդերերսի ֆուտբոլիստներ]] 10722441 wikitext text/x-wiki {{Ֆուտբոլիստ | ֆուտբոլիստի անուն = Ջոն Ֆլանագան | պատկեր = [[Պատկեր:John Flanagan 2011 Singapore.jpg|250px]] | ամբողջական անուն = Ջոնաթան Պատրիկ Ֆլանագան | ազգությունը= | քաղաքացիությունը = {{դրոշավորում|Անգլիա}} | մականուն= Red Cafu(կարմիր կաֆու) | Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք = {{Ծննդյան ամսաթիվ և տարիք|1993|1|1}} | ծննդյան քաղաք = [[Լիվերպուլ]] | ծննդյան երկիր = [[Անգլիա]] | Մահվան ամսաթիվ և տարիք = | մահվան քաղաք = | մահվան երկիր = | հասակ = 181 | քաշ = | դիրք = Ձախ պաշտպան | ներկա ակումբ = {{դրոշ|Անգլիա}} [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ]] | համար = 38 | երիտ ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2004-2011|{{դրոշ|Անգլիա}} [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ]]| }} | ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2011-|{{դրոշ|Անգլիա}} [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ]]|35 (1) }} | ազգային թիմ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2011|Անգլիա Մ-19|1 (0) |2011|Անգլիա Մ-20|2 (0) |2011|Անգլիա Մ-21|3 (0) |2014-ներկա|[[Անգլիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Անգլիա]]|1 (0) }} | մասնագիտական ըստ = | հավաքականի ըստ = }} '''Ջոն Ֆլանագան''' ({{lang-en|Jonathon Patrick "Jon" Flanagan}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի ֆուտբոլիստ, անգլիական [[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլի]] ձախ պաշտպան։ 2010 թվականի մարտին նա առաջիններից էր, ով հայտնվեց Լիվերպուլի երիտասարդական թիմում, Հալլ Սիթիի դեմ խաղալու համար։ Ֆլանագանը Լիվերպուլում խաղալով սկսեց, աշխատել ձախ պաշտպանի համար հիանալի որակներ, լավ խաղալ գլխով և հանգստությամբ տիրել գնդակին։ Դեբյուտը թիմում երկրորդ թիմում տեղի ունեցավ Լանկաշիրի մրցույթում։ Հիմնական կազմում նա առաջիններից էր, ով հայտնվեց թիմում Մանչեսթեր Սիթիի դեմ հանդիպման ժամանակ։ Հանդիպումը տեղի ունեցավ 2011 թվականի ապրիլի 11-ին, իսկ Ֆլանագանն անցկացրեց ողջ հանդիպումը<ref>[http://www.guardian.co.uk/football/2011/apr/11/liverpool-manchester-city-premier-league Andy Carroll at double tempo leads Liverpool rout of Manchester City] {{ref-en}}</ref><ref>[http://www.liverpoolfc.tv/news/latest-news/flanagan-starts-listen-live Flanagan starts] {{ref-en}}</ref>։ Քենի Դալգլիշ մեկնաբանել է Ֆլանագանի դեբյուտը։ {{քաղվածք|Այս երիտասարդը վատ չի խաղում։ Մեր համար դա հիանալի է, որովհետև դա մեր ակադեմիայի աշխատանքն է, իսկ եթե մենք ունենք հզոր ակադեմիա, ապա մեզ սպասվում է երկար ճանապարհ<ref>[http://www.skysports.com/story/0,19528,11669_6867736,00.html Dalglish praises youngsters] {{ref-en}}</ref>։}} 2013/14 մրցաշրջանում վնասվածքից հետո ձախ պաշտպանի դիրքում սկսեց խաղալ Խոսե Էնրիկեն։ Տոտենհեմի հետ խաղում նա դարձավ գեղեցիկ գոլի հեղինակ, որում աչքի ընկավ գեղեցիկ խփված գնդակով։ Դեկտեմբերի սկզբին նա վնասվածք ստացավ, ով իրեն թողեց առանց ֆուտբոլի ավելի քան 1 ամիս։ == Վիճակագրություն == {|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |+ '''<big>Ակումբային կարիերա</big>''' |- style="background:beige" !rowspan="2" width=138|Ակումբ !rowspan="2" width=52|Մրցաշրջան !colspan="2" width=92|Լիգա !colspan="2" width=92|Գավաթ !colspan="2" width=92|Եվրագավաթներ !colspan="2" width=92|Այլ !colspan="2" width=92|Արդյունքում |- style="background:beige" !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր |- |rowspan="2" align=center valign=center|'''[[Լիվերպուլ ՖԱ]]''' |align="center"|2010/11 |align="center"|7 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !7 !0 |- |align="center"|2011/12 |align="center"|5 |align="center"|0 |align="center"|1 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 |align="center"|0 !6 !0 |- style="background:beige" !colspan="2"|Ամբողջ կարիերայի ընթացքում !11!!0!!1!!0!!0!!0!!0!!0!!13!!0 |} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.liverbird.ru/player/4345 Պռոֆիլը] և [http://www.liverbird.ru/taxonomy/term/1751/all новости об игрокеխաղացողի մասին նորություններ] Liverbird.ru {{ref-ru}} * [http://www.liverpoolfc.ru/pervaya/38-dzhon-flenegan Профиль игрока на сайте русскоязычных болельщиков Liverpoolfc.ru] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130504102156/http://www.liverpoolfc.ru/pervaya/38-dzhon-flenegan |date=2013-05-04 }} {{ref-ru}} * [http://www.liverpoolfc.tv/team/first-team/player/38-john-flanagan Ֆուտբոլիստի պռոֆիլը Լիվերպուլի պաշտոնական կայքում] {{ref-en}} * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=58011 Պռոֆիլը ''soccerbase.com'' կայքում] {{ref-en}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}}{{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ֆլանագան, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Լիվերպուլ քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Լիվերպուլի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ]] [[Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ռեյնջերս ՖԱ-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բարնլիի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բոլթոն Ուոնդերերսի ֆուտբոլիստներ]] ggx1yuwe5cz97ia30unzs5bxu2m44fh 0 598469 10722479 10497190 2026-04-09T07:14:08Z CommonsDelinker 212 Replacing Bandeiramunicipio.jpg with [[File:Bandeira_de_Alpinópolis,_MG.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)). 10722479 wikitext text/x-wiki {{անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Համայնք | հայերեն անվանում = Ալպինոպոլիս | բնօրինակ անվանում = Alpinópolis | զինանշան = Brasao5.jpg | դրոշ = Bandeira de Alpinópolis, MG.jpg | դրոշի նկարագրում = | զինանշանի նկարագրում = | դրոշի լայնություն = | զինանշանի լայնություն = | պատկեր = | պատկերի նկարագրում = | lat_deg = 20 | lat_min = 51 | lat_sec = 50 | lat_dir = S | lon_deg = 46 | lon_min = 23 | lon_sec = 16 | lon_dir = W | CoordAddon = | CoordScale = | երկիր = Բրազիլիա | երկրամասի տեսակ = | երկրամաս = | երկրամասը աղյուսակում = | շրջանի տեսակ = | շրջան = Մինաս Ժերայս | շրջանը աղյուսակում = | համայնքի տեսակ = | համայնք = | համայնքը աղյուսակում = | ներքին բաժանում = | ղեկավարի պաշտոն = | ղեկավար = | հիմնադրման թվական = [[1938]] | առաջին հիշատակում = | այլ անվանումներ = | տվյալ կարգավիճակում = | տարածք = 458,976 | կենտրոնի բարձրություն = | կլիմա = | լեզու = | բնակչություն = 18 690 | մարդահամարի թվական = [[2006]] | խտություն = 40,7 | ազգային կազմ = | կրոնական կազմ = | տեղաբնականուն = | ժամային գոտի = | DST = | հեռախոսային կոդ = | փոստային ինդեքս = | փոստային ինդեքսներ = | ավտոմոբիլային կոդ = | իդենտիֆիկատորի տեսակ = | թվային իդենտիֆիկատոր = | կայք = | երկրի քարտեզ = | երկրի քարտեզի չափ = 300 | երկրամասի քարտեզ = | երկրամասի քարտեզի չափ = 300 | շրջանի քարտեզ = | շրջանի քարտեզի չափ = | Վիքիպահեստում = Alpinópolis }} '''Ալպինոպոլիս''' ({{lang-pt|Alpinópolis}}), [[Համայնք (վարչատարածքային միավոր)|համայնք]] [[Բրազիլիա]]յում՝ Մինաս Ժերայս նահանգի կազմում։ Գտնվում է Մինաս Ժերայս նահանգի հարավարևմտյան մասում։ Բնակչությունը կազմում է 18 690 մարդ՝ [[2006]] թվականի տվյալներով։ Գրավում է 458,976 կմ<sup>2</sup> տարածք։ Բնակչության խտությունը կազմում է՝ 40,7 մարդ/կմ<sup>2</sup>։ == Պատմություն == [[Քաղաք]]ը հիմնադրվել է [[1938]] [[թվական]]ի [[դեկտեմբերի 17]]-ին։ == Վիճակագրություն == * Համախառն ներքին արդյունքը, [[2003]] թվականի դրությամբ, կազմում է՝ 76.786.334,00 ռեալ (տվյալները Բրազիլիայի աշխարհագրության և վիճակագրության ինստիտուտի) * Համախառն ներքին արդյունքը մեկ շնչի հաշվով, [[2003]] թվականի դրությամբ, կազմում է՝ 4.282,80 ռեալ (տվյալները Բրազիլիայի աշխարհագրության և վիճակագրության ինստիտուտի) * Մարդկային ներուժի զարգացման ինդեքսը, [[2000]] թվականի դրությամբ, կազմում է՝ 0,779 (տվյալները [[ՄԱԿ]]-ի զարգացման ծրագրի)։ {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Բրազիլիայի բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Մինաս Ժերաիս նահանգի բնակավայրեր]] f8tkuwn93qurysid8l816naisqgtu1f 0 630336 10722381 10677561 2026-04-08T21:04:38Z Սահակ 24 /* top */ 10722381 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Փողոց | երկիր = {{Դրոշավորում|Ֆրանսիա}} | շրջան = Իլ-դե-ֆրանս | սկիզբ = Համերաշխության հրապարակ | ավարտ = Շառլ դե Գոլի հրապարակ | wikimapia = https://wikimapia.org/23763457/Avenue-des-Champs-%C3%89lys%C3%A9es | openstreetmap = https://www.openstreetmap.org/?mlat=48.86972&mlon=2.30750&zoom=16#map=16/48.8697/2.3075 | googlemaps = https://www.google.com/maps/@48.86972,2.3075,17.43z }} '''Ելիսեյան դաշտեր''' կամ '''Շանզ Էլիզե''' ({{lang-fr|avenue des Champs-Élysées, [ʃɒ̃zeˈliːze], կամ les Champs-Élysées, կամ պարզապես les Champs}}), [[Փարիզ|Փարիզի]] կենտրոնական փողոցը, Ֆրանսիայի մայրաքաղաքի [[Փարիզի 17-րդ շրջան|8-րդ շրջանի]] գլխավոր պողոտաներից մեկը։ Այն ձգվում է [[Կոնկորդի հրապարակ]]ից մինչև [[Հաղթական կամար (Փարիզ)|Հաղթական կամար]]ը։ Երկարությունը 1915 մ է, լայնությունը՝ 71 մ։ == Անվան ծագում == Անունը ծագում է հին հունական դիցաբանության Էլիզիում անունից։ Ելիսեյան դաշտերը երանելիների չքնաղ դաշտերն են հանդերձյալ կյանքում [[Օվկիանոս (դիցաբանություն)|Օվկիանոսի]] ափին, ուր երկրային կյանքից հետո հայտնվում են աստվածների սիրելի հերոսները։ «Երանելիների կղզիներում» թագավորում է հավերժական գարունը. այնտեղ չկա հիվանդություն և տառապանք։ == Նկարագրություն == [[Պատկեր:Avenue des Champs-Élysées street sign, Paris, France - 20100619.jpg|մինի]] Ելիսեյան դաշտերը գտնվում է Փարիզի հյուսիս-արևմուտքում՝ 8-րդ շրջանում։ Այն Փարիզի տեսարժան վայրերից է, ուր օրական այցելում են 100 000-ավոր մարդիկ։ Փողոցն ընկած է քաղաքի պատմական առանցքում, որն իր սկիզբն է առնում Լուվրում Նապոլեոնի պալատից՝ Լյուդովիկոս 15-րդի արձանով, շարունակվում է դեպի արևմուտք Կարուզելի հրապարակի կամարով, հատվում է Թյուիլրիի Արքայական այգուն, Աստղերի հրապարակի Հաղթական կամարին և վերջանում Դեֆանսի Մեծ կամարով։ Ելիսեյան դաշտերը պայմանականորեն կարելի է բաժանել 2 մասի՝ պուրակային և առևտրային։ Համերաշխության հրապարակից մինչև Շրջանաձև հրապարակը պողոտայի երկու կողմերում ձգվում են զբոսայգիները՝ 700 մ երկարությամբ և 300-400 մ լայնությամբ։ Այգիները զբոսուղիներով բաժանվում են քառակուսիների. * Հյուսիսային հատված՝ արևմուտքից արևելք։ * Դեսպանների քառակուսի (անունը ծագում է օտարերկրյա դիվանագետների համար նախատեսված հյուրանոցներից, ճարտարապետ՝ Անժ-Ժակ Գաբրիել)։ Համեմատաբար վերջերս նշանավոր մոդելավորող [[Պիեռ Կարդեն]]ը այնտեղ հիմնադրել է Էսպաս մշակութային կենտրոնը։ Այստեղ է գտնում նաև Մարլի Գիյոմ Կուստուի «Ձիեր» քանդակների շարքը։ * Ելիսեյան քառակուսի (գտնվում է Ելիսեյան պալատի առաջ)։ Այստեղ է գտնվում Ժան Մուլենի արձանը, ով եղել է Դիմադրության շարժման հերոս, գերեվարվել է հիտլերականների կողմից և սպանվել՝ կտտանքների ենթարկվելով։ ** Ելիսեյան դաշտերի տեսարժան վայրերից է Ֆրանսիայի Հանրապետության նախագահների փարիզյան նստավայրը՝ Ելիսեյան պալատը։ Երրորդ հանրապետությունից սկսած՝ բոլոր նախագահներն ապրել ու աշխատել են այնտեղ։ * Մարինիայի քառակուսի։ 1855 թվականից այստեղ է գտնվում Մարինիայի թատրոնը, որը մի քանի տարի ղեկավարել է ֆրանսիական օպերետի հիմնադիր [[Ժակ Օֆենբախ]]ը։ * Գեորամի կամ Լեդուաենի քառակուսի։ Այստեղ է տեղակայված ֆրանսիական հնագույն ռեստորաններից մեկը՝ Լեդուաենը (Pavillon Ledoyen)։ Այն կառուցվել է դեռևս [[1848]] թվականին [[Լուի XVI|Լյուդովիկոս 16-րդի]] օրոք, ունի մշակութային մեծ ժառանգություն, քանզի այստեղ են եղել այնպիսի նշանավոր անձինք, ինչպիսիք են [[Ֆլոբեր]]ը, [[Գի դը Մոպասան]]ը, [[Էմիլ Զոլա]]ն, [[Ժան Կոկտո]]ն։ * Խաղերի կամ տոների մեծ քառակուսի։ Այս հատվածը, որը երևում է Ելիսեյան պալատի պատուհաններից, ստեղծվել է Մարինիայի իշխանի կողմից [[Լուի Սիրված|Լյուդովիկոս 15-րդի]] սիրուհի տիկին Պոմպադուրի պատվերով։ Կլեմանսոյի հրապարակի կենտրոնում խոյանում է [[Ժորժ Կլեմանսո]]յի բրոնզե արձանը, ում շնորհիվ Ֆրանսիան հաղթանակ տոնեց [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ|Առաջին համաշխարհային]]ի ընթացքում։ [[Պատկեր:Paris Champs Elysees westwards DSC03316.JPG|մինի|Ելիսեյան դաշտերը՝ զարդարված Ֆրանսիայի եռագույնով]] Քառակուսիներից յուրաքանչյուրում, բացի վերջինից, [[1840]]-[[1847]] թվականներին ճարտարապետ Ժակ Հիտորֆի ղեկավարությամբ կատարված աշխատանքների արդյունքում տեղադրվեցին շատրվաններ։ Ելիսեյան դաշտերի՝ զբոսանքի համար նախատեսված վայրն ավարտվում է Շրջանաձև հրապարակում, ուր գտնվում է նույնանուն թատրոնը (Theatre de Rond-Point)։ Դրանից հետո Ելիսեյան դաշտերը ձգվում է արևմուտք, ուր առևտրային մասն է. այստեղ են կենտրոնացված բանկերը, ավիաընկերությունների գրասենյակները, մեքենաների ցուցասրահները, Le Figaro և Jour de France թերթերի խմբագրատները։ Այստեղ կան նաև կինոթատրոններ, ռեստորաններ, տարբեր խանութներ՝ հայտնի ողջ աշխարհին, կաբարեներ։ Ելիսեյան դաշտերի կինոթատրոններում հաճախ են լինում կինոֆիլմերի պրեմիերաներ՝ համաշխարհային կինոաստղերի մասնակցությամբ։ Պողոտան ձգվում է մինչև Աստղի հրապարակ, որի կենտրոնում խոյանում է հռչակավոր Հաղթական կամարը։ Կամարի տանիքը տեսահրապարակ է, որից բացվում է Ելիսեյան դաշտերի հոյակապ տեսարան։ Ելիսեյան դաշտերը աշխարհի ոչ միայն ամենագեղեցիկ, այլ նաև ամենաթանկ վայրերից մեկն է. գրասենյակային տարածքի 1քմ [[2010]] թվականին կազմել է մոտ 10 000$<ref>[http://www.francesoir.fr/societe/la-poste-quitte-les-champs-elysees-abercrombie-arrive.82671 La Poste quitte les Champs-Elysées, Abercrombie arrive ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110109032402/http://www.francesoir.fr/societe/la-poste-quitte-les-champs-elysees-abercrombie-arrive.82671 |date=2011-01-09 }}. // France Soir, 06.01.2011</ref>: Քաղաքացիներից քչերն են ապրում այնտեղ. այնտեղ գտնվում են ամբողջ աշխարհին հայտնի ընկերությունների խանութներ ու գրասենյակներ։ Այդ պատճառով այն թանկությամբ առաջինն է [[Եվրոպա]]յում և [[Նյու Յորք]]ի [[Հինգերորդ պողոտա]]յի, [[Տոկիո]]յի Գինձայի և [[Սիդնեյ]]ի Pitt Street Mall-ի հետ հինգերորդն է աշխարհում<ref>[http://www.paris.fr/accueil/accueil-paris-fr/les-champs-elysees-l-artere-la-plus-chere-d-europe/rub_1_actu_105253_port_24329 C'est l'artère commerciale la plus chère d'Europe...]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}. // Paris.fr</ref>։ Շանզ Էլիզեն Փարիզի ամենագեղեցիկ փողոցներից է, ընդունված կարծրատիպի համաձայն՝ ամենագեղեցիկ մայրուղին ողջ աշխարհում (la plus belle avenue du monde)<ref>[http://mairie08.paris.fr/mairie08/jsp/site/Portal.jsp?page_id=162 Le quartier des Champs-Elysées] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221095724/http://mairie08.paris.fr/mairie08/jsp/site/Portal.jsp?page_id=162 |date=2014-02-21 }}.{{ref-fr}} Mairie du 8ème arrondissement de Paris</ref>: Ամեն տարի Ֆրանսիայի ազգային տոնին՝ Հուլիսի 14-ին, զինվորական շքերթն անցնում է Ելիսեյան դաշտերով՝ Հաղթական կամարից մինչև Համերաշխության հրապարակը։ Նշանավոր Տուր դե Ֆրանս ({{lang-fr| Le Tour de France}}) հեծանվարշավի վերջին փուլը եզրափակվում է Ելիսեյան դաշտերում։ Ելիսեյան դաշտերը նախատիպ է հանդիսացել [[Ֆիլադելֆիա]]յի Բենջամին Ֆրանկլին (1917 թվական) և [[Մեխիկո]]յի Պասեո դե լա Ռեֆորմի (1960 թվական) պողոտաների կառուցման համար։ [[Պատկեր:Champs Elysees Paris Wikimedia Commons.jpg|750px|կենտրոն|մինի|Ելիսեյան դաշտերի տեսարան]] == Պատմություն == === XVI-XVII դարեր === Այս շրջանի գրավոր առաջին տեղեկությունները վերաբերում են 16-րդ դարին։ Այդ ժամանակ ֆրանսիացի թագավորները գալիս էին ճահճոտ այս վայրերը՝ բադ որսալու։ [[1616]] թվականին [[Մարիա Մեդիչի]]ի հրամանով այստեղ ստեղծվում է Թագուհու զբոսայգին<ref name=autogenerated1>[http://voyage.blogs.rfi.fr/article/2011/05/06/il-etait-une-fois-les-champs-elysees Il était une fois les Champs-Elysées…]. // Radio France International, 06.05.2011</ref>։ Ճանապարհի երկու կողմերը չորացվեցին և ծառեր տնկվեցին։ Այնուհետև կառքերի համար ճանապարհն կառուցվեց։ === XVIII դար === [[Պատկեր:Blaachard Napoleon.jpg|մինի|Նապոլեոնի արձանը Ելիսեյան դաշտերում]] Ճանապարհն սկզբում ձգվում էր մինչև այսօրվա Շրջանաձև հրապարակը, սակայն 18-րդ դարում պալատական այգիների տնօրեն հերցոգ դը Անտենը որոշեց այն շարունակել մինչև Շայո բլուրը (այսօր՝ [[Շառլ դը Գոլի հրապարակ (Փարիզ)|Շառլ դը Գոլի հրապարակ]])։ [[1789]] թվականի Ֆրանսիական հեղափոխությունից հետո ճանապարհն ստացավ իր այսօրվա անվանումը՝ Ելիսեյան դաշտեր<ref name="autogenerated1"/>։ Լյուդովիկոս 16-րդի օրոք տարածքն ամայի էր և ոչ անվտանգ։ Այդ պատճառով [[1777]] թվականին այստեղ տեղակայվեց գվարդիական զորամասը։ 1791 թվականի հունիսի 25-ին ուժեղացված պահակախմբով այստեղով անցավ թագավորական ընտանիքի շքախումբը, որը փորձում էր անցնել սահմանը, բայց ձերբակալվեց Վարենայում։ Գվարդիականները ողջունեցին թագավորական շքախումբը՝ միաժամանակ հասարակությանը կոչ անելով պահպանել հասարակական կարգը։ Դիրեկտորիատի շրջանում Ելիսեյան դաշտերը նորաձև էր փարիզցիների շրջանում, օրեցօր ավելանում էին կրպակներն ու խանութները։ === XIX դար === [[1810]] թվականի [[ապրիլի 2]]-ին նոր կայսրուհ Մարիա - Լուիզան թմբուկների և շեփորների ձայնի ներքո Փարիզ է մտնում Ելիսեյան դաշտերով։ [[1814]] թվականի [[մարտի 29]]-ին նույն ճանապարհով էլ լքում է այն, քանի որ հակաֆրանսիական կոալիցիան գրավել էր այն։ Ռուս կայսր [[Ալեքսանդր I]]-ի կազակները հենց այստեղ էին իրենց ճամբարները հիմնել։ Նրանցից հետո մի քանի տարի պահանջվեց տարածքը կարգի բերելու համար։ 1828 թվականին ֆրանսիական կառավարությունը Ելիսեյան դաշտերը հանձնեց Փարիզի քաղաքապետարանին պայմանով, որ նա պետք է բարեկարգի տարածքը։ Սա Ելիսեյան դաշտերի թափ առնող շինարարության սկիզբն էր։ 1836 թվականին կառուցվում է Հաղթական կամարը, որը Նապոլեոնի՝ [[Աուստեռլիցի ճակատամարտ]]ի հաղթանակն էր նշանավորում։ 1838 թվականից այստեղ հիմնվում են այգիներ, որոնք մինչև դարավերջ գրեթե չեն փոխվում։ 2-րդ կայսրության շրջանում Ելիսեյան դաշտերում հայտնվում են շքեղ առանձնատներ, ասֆալտապատ մայթեր, փողոցային լուսավորություն։ Ելիսեյան դաշտերը ստանում է ավելի ու ավելի մեծ հեղինակություն։ Այստեղ են անցկացվում [[1844]], [[1855]], [[1867]], [[1900]] թվականների համաշխարհային ցուցահանդեսները։ Փարիզի օկուպացման շրջանում՝ ինչպես [[1870]], այնպես էլ [[1940]] թվականներին պրուսական և գերմանական զորքերը այստեղ ամենօրյա զինվորական շքերթներ էին անցկացնում՝ ընդգծելով իրենց ներկայությունը ֆրանսիական հողում<ref name="autogenerated1"/>։ <gallery> Charles Fichot, Vue générale de Paris prise du rond-point.jpg|Ելիսեյան դաշտերը 1860 թվականին Jean Béraud La Modiste Sur Les Champs Elysees.jpg|Ժան Բերո, «Նորաձև աղջիկը Ելիսեյան դաշտերում» </gallery> === XX դար === [[Պատկեր:Crowds of French patriots line the Champs Elysees-edit2.jpg|մինի|Ֆրանսիացի ազգայնականները 1944 թվականի օգոստոսի 26-ին անցնում են Ելիսեյան դաշտերով՝ տոնելու Ֆրանսիայի ազատագրումը]] 20-րդ դարում Ելիսեյան դաշտերը դառնում է «ազգային խրախճանքների» վայր, ուր փարիզցիների մեծ հոսք է կուտակվում ազգային նշանավոր տոների ու իրադարձությունների առթիվ, ինչպես օրինակ՝ * 1944 թվականի օգոստոսի 26, ազատագրման երթ։ * 1989 թվականի հուլիսի 14, երբ երկիրը տոնում էր Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության 200-ամյակը։ * 1998 թվականի հուլիսի 12, Ֆրանսիան առաջին անգամ դարձավ ֆուտբոլի՝ աշխարհի չեմպիոն. Ելիսեյան դաշտեր եկավ մոտ 3 միլիոն մարդ։ * Երկու տարին մեկ այստեղ է եզրափակվում Տուր դե Ֆրանս հեծանվարշավը։ * Ելիսեյան դաշտերն այն տեղն է, ուր ավանդաբար անցկացվում են զինվորական շքերթներ Բաստիլի գրավման օրը՝ հուլիսի 14-ին, և [[նոյեմբերի 11]]-ին՝ Առաջին համաշխարհային պատերազմի ավարտի առթիվ։ == Արվեստում == Ելիսեյան դաշտերին է նվիրված Ջո Դասենի «Champs-Élysées» երգը. {{քաղվածքի սկիզբ}} Արև լինի, թե անձրև, կեսօր լինի, թե կեսգիշեր, ինչ որ ուզեք, միշտ կգտնեք Ելիսեյան դաշտերում։ {{բք|fr|Au soleil, sous la pluie, à midi ou à minuit Il y a tout ce que vous voulez aux Champs-Elysées}} {{քաղվածքի վերջ}} == Նշանավոր բնակիչներ == Ելիսեյան դաշտերում տարբեր ժամանակներում ապրել են ԱՄՆ-ի նախագահ [[Թոմաս Ջեֆերսոն]]ը, Ֆրանսիայի նախագահ [[Ռայմոն Պուանկարե]]ն, դերասանուհի [[Սառա Բեռնար]]ը և այլք։ <gallery> T Jefferson by Charles Willson Peale 1791 2.jpg|<center>[[Թոմաս Ջեֆերսոն]],<br />ԱՄՆ 3-րդ նախագահ</center> SarahBernhardt.png|<center>[[Սառա Բեռնար]],<br />դերասանուհի</center> Poincare larger.jpg|<center>[[Ռայմոն Պուանկարե]],<br />Ֆրանսիայի նախագահ</center> </gallery> == Տես նաև == * [[Փարիզի 8-րդ շրջան]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Փարիզի փողոցներ]] [[Կատեգորիա:Փարիզի տեսարժան վայրեր]] gja03wbzcwavmvc3c4s2uydb2dqxg0b 0 631549 10722238 10064286 2026-04-08T15:38:07Z Խմբագրող 136173 +[[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]], +[[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722238 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց | հայերեն անվանում = Ռիլայի վանական համալիր | պատկեր = Rila Monastery, August 2013.jpg | պատկերի չափ = 300px | նկարագրություն = Ռիլայի վանական համալիրը | երկիր = Բուլղարիա | քարտեզի չափ = 300 | քարտեզի նկարագրություն = | տեղագրություն = {{դրոշ|Բուլղարիա}} Ռիլայի լեռներ | կոորդինատներ = {{coord|42|08|00|N|23|20|25|E|region:BG_type:landmark|display=inline,title}} | լայնք = | երկայնք = | կրոնադավանություն = {{դրոշավորում|Ուղղափառ եկեղեցի}} | տարածշրջան = | նահանգ = | պրովինցիա = | տարածք = | պրեֆեկտուրա = | մարզ = | շրջան = | թաղամաս = | մունիցիպալիտետ = | օծման թվական = | հոգևոր կարգավիճակ = | ներկա վիճակ = | ժառանգության կարգավիճակում = | առաջնորդ = | թեմ = | կայք = | ճարտարապետ = | ճարտարապետական տիպ = | ճարտարապետական ոճ = | գլխավոր կապալառու = | ճակատի ուղղություն = | կառուցման սկիզբ = [[927]] | կառուցման ավարտ = | առաջին հիշատակում = | կառուցման արժեք = | առանձնահատկություններ = | ընդունակություն = | երկարություն = | լայնություն = | նավի լայնություն = | բարձրություն = | գմբեթների թիվ = | արտաքին գմբեթի բարձրություն = | ներքին գմբեթի բարձրություն = | արտաքին գմբեթի տրամագիծ = | ներքին գմբեթի տրամագիծ = | մինարեթների թիվ = | մինարեթի բարձրություն = | ծայրաձողերի թվաքանակ = | ծայրաձողի բարձրություն = | շինանյութ = | Վիքիպահեստում = Rila Monastery }} {{Infobox World Heritage Site | Հայերեն անվանում = Ռիլայի վանական համալիր | infoboxwidth= 300px | Պատկեր = [[Պատկեր:Rilamon-lazarov-1.JPG|մինի]] | Երկիր = [[Բուլղարիա]] | Տիպ = Մշակութային | Չափանիշներ = vi | ID = 216 | Աշխարհամաս = Եվրոպա և Հյուսիսային Ամերիկա | Տարի = 1983 | Նստաշրջան = 7-րդ }} '''Ռիլայի վանական համալիր''' ({{lang-bg|Рилски манастир}}), [[Բուլղարիա]]յի ամենամեծ և ամենահայտնի ուղղափառ եկեղեցին։ Գտնվում է Ռիլայի լեռների հարավ-արևմուտքում, մայրաքաղաք [[Սոֆիա]]յից 11 [[կմ]] հարավ, Ռիլայի գետի հովտում, ծովի մակարդակից 1147 մետր բարձրության վրա Ռիլայի վանական համալիրի արգելոց զբոսայգու տարածքում։ Անվանվել է ի պատիվ համալիրը կառուցող ճգնավոր Հովհաննես Ռիլայեցու ([[876]]-[[946]])։ Կառույցը հիմնադրվել է [[10-րդ դար]]ում և համարվում է Բուլղարիայի ամենակարևոր մշակութային, պատմական, հնագիտական հուշարձաններից մեկը և տուրիստական գրավչության վայր։ [[2008]] թվականին համալիրն ունեցել է 900,000 այցելու<ref>[http://novinite.com/view_news.php?id=110934 Bulgaria's Rila Monastery Builds Hydro Power Plant with EU Money], Novinite, 10 December 2011</ref>։ Համալիրը տպագրվել է [[1999]] թվականին թողարկված 1 [[բուլղարական լև]]ի հակառակ կողմում<ref>[http://www.bnb.bg Bulgarian National Bank]. Notes and Coins in Circulation: [http://www.bnb.bg/bnb/notes_coins.nsf/vNotesCoins/7B199A068E2B5A4FC2256B51003606EE?OpenDocument&EN 1 lev]. – Retrieved on 26 March 2009.</ref>։ == Պատմություն == [[Պատկեր:RilaMon2.jpg|thumb|left|250px|Վանական համալիրի ներքին հատվածը]] Ըստ ավանդության համալիրը հիմնադրել է Հովհաննես Ռիլայեցին, ում անունով էլ կոչվում է կառույցը, Բուլղարիայի ցար Պյոտր 1-ինի օրոք ([[927]]-[[968]])։ Ճգնավորն ապրել է վանական համալիրից ոչ հեռու գտնող մի քարայրում, առանց որևէ նյութական ունեցվածքի, իսկ համալիրը կառուցել են լեռներ սովորելու եկած նրա աշակերտները։ Կառուցումից ի վեր Ռիլայի եկեղեցական համալիրը գտնվել է Բուլղարիայի իշխանությունների աջակցության ներքո։ Յուրաքանչյուր ցար նվիրատվություններ է արել կառույցին, և [[12–րդ դար|12]]-[[14-րդ դար]]երում այն հասել է իր զարթոնքի գագաթնակետին՝ դառնալով Բուլղարիայի ազգային գիտակցության մշակույթի և հոգևոր կենտրոն։ Ներկայիս վայրում համալիրը վեր է խոյացել [[ֆեոդալ]] [[լորդ]] Ստեֆան Դրագովալի կողմից սերբ սյուզերենության օրոք 14-րդ դարի առաջին կեսին։ Համալիրի հին շինությունները թվագրվում են այս ժամանակաշրջանին՝ Ստեֆան Դրագովալի աշտարակը ([[1334]]-[[1335]]) և դրա կողքին գտնվող փոքրիկ եկեղեցին ([[1343]]), ինչպես նաև եպիսկոպոսի գահը և համալիրի ճոխ փորագրությամբ դարպասները։ 14-րդ դարի վերջում, երբ սկսվեցին օսմանյան ասպատակությունները, համալիրն ավերվեց։ 15-րդ դարի վերջում համալիրը վերակառուցվեց Մառա Բրանկովիչի ([[Ռուս Ուղղափառ եկեղեցի]]) և Ռոսիկոն վանական համալիրի նվիրատվություններով Կյուստենդիլ շրջանից երեք եղբայրների կողմից։ Համալիրը եղել է [[Բուլղարերեն|բուլղարական լեզվի]] և մշակույթի գանձարան օտար տիրապետությունների ժամանակաշրջաններում։ Բուլղարական ազգային վերածննդի ժամանակաշրջանում ([[18–րդ դար|18]]-[[19-րդ դար]]եր), համալիրը 1833 թվականին ավերվել է հրդեհից, 1834 և 1862 թվականներին վերակառուցվել է հարուստ բուլղարացիների կողմից՝ ճարտարապետ Ալեքսի Ռիլայեցու գլխավորությամբ։ Համալիրի շենքերը վեր են խոյացել 1816 թվականին, Ստեֆան Դրագովալի աշտարակի զանգակատունն ավելացվել է 1844 թվականին։ Նեոֆիտ Ռիլայեցին համալիրում հիմնադրել է դպրոց։ Համալիրը եղել է բուլղարացի հեղափոխականների՝ Վասիլ Լևսկու, Գոցե Դելչևի, Պեյո Յավորովի թաքստոցը։ Համալիրը Բուլղարիայի ազգային վերածննդի ճարտարապետության գլուխգործոցներից է, այն [[1976]] թվականին ճանաչվել է ազգային պատմամշակութային հուշարձան, իսկ 1983 թվականին [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկ|ՅՈւՆԵՍԿՕ-ի կողմից ընդգրկվել է համաշխարհային ժառանգության ցանկ]]ում։ [[1991]] թվականից այն գտնվում է Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու սուրբ [[սինոդ]]ի ենթակայության ներքո։ [[2002]] թվականի [[մայիսի 25]]-ին [[Հովհաննես Պողոս II]] պապը Բուլղարիա կատարած ուխտագնացության ժամանակ այցելել է համալիր։ == Պատկերասրահ == <gallery> Rila Monastery (Рилски манастир) - fresco 2.JPG|Որմնանկարների մանրամասներ Rila Monastery Portico, August 2013.jpg|Որմնանկարների արևմտյան սյունասրահը Fresco de San Juan de Rila, a la entrada al Monasterio.jpg|Համալիրի մուտքը Rilakloster p 20090407 016.JPG|Տեսարան բակից և դրսի կամարազարդ միջանցքները Rilamon-lazarov-1.JPG|Որմնանկարներով պատված դրսի միջանցքները Stenopis.jpg|Մեկ որմնանկարի մանրամասներ Bulgaria 15.jpg|Ռիլայի վանական համալիր BASA-237K-1-351-149-Rila Monastery.jpg </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *[http://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&id_site=216 Rila Monastery at the UNESCO World Heritage website] *[http://www.bgpanorama.com/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=51 3D Panoramas of Rila Monastery] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110707231247/http://www.bgpanorama.com/index.php?option=com_content&task=view&id=25&Itemid=51 |date=2011-07-07 }} *[http://www.bulgarianmonastery.com/rila_monastery.html Rila Monastery at BulgarianMonastery.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150816214352/http://www.bulgarianmonastery.com/ |date=2015-08-16 }} {{Արտաքին հղումներ}} {{Համաշխարհային ժառանգություն Բուլղարիայում}} [[Կատեգորիա:10-րդ դարի հիմնադրումներ]] [[Կատեգորիա:10-րդ դարում հիմնադրված քրիստոնեական վանքեր]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի վանքեր]] [[Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Բուլղարիայում]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] 1xf5tgducu1ddp9ytiejpo3zwc7c1kt 4 655706 10722171 10722140 2026-04-08T12:21:51Z Ագնետա 37731 /* Բնակավայրեր */ 10722171 wikitext text/x-wiki <div style="background-color:none; border-width:auto; border-style: solid; border-color:#FF6363;"><table align="center" style="background-color:#FFEEEE;"><tr><td>[[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|64px]]</td><td><strong style="font-size: 110%;">Հարգելի՛ մասնակիցներ, մինչ աշխատանքին անցնելը ծանոթանացե՛ք [[Վիքիպեդիա:Կարճ էջերի բարելավում/Ուղեցույց|բարելավման պահանջներին]] և խստագույնս հետևե՛ք դրանց, ինչպես նաև գրանցվե՛ք '''[[Վիքիպեդիա:Կարճ էջերի բարելավում/Մասնակիցներ|«Մասնակիցներ»]]''' բաժնում:<br/></td><td>[[File:Nuvola apps important 2.png|64px]]</td></tr></table></div> {{Վիքիպեդիա:Կարճ էջերի բարելավում/Մենյու}} [[Պատկեր:Articles for Creation Barnstar Hires.png|300px|աջից]] === Ազգային դոմեններ === {{Սյուն|3}} # [[.aw]] # [[.ax]] # [[.bz]] # [[.bb]] # [[.bd]] # [[.be]] # [[.bf]] # [[.bg]] # [[.bh]] # [[.bi]] # [[.bj]] # [[.bm]] {{Սյունակ ավարտ}} === Անձինք === {{Սյուն}} # [[Ադա Ռոգովցևա]] # [[Ալեսանդրո Վոլտա]] # [[Ամբրուազ Թոմա]] # [[Անդրեյ Դեմենտև]] # [[Անդրեյ Մալախով]] # [[Աննա Մանյանի]] # [[Արսեն Օձելաշվիլի]] # [[Գևորգ Աբաջյան]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 07:41, 7 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Գրիգորի Գոլիցին]] # [[Գրիգոր Տոլմաջյան]] # [[Դավիթ Նալբանդյան]] # [[Զաիր Ազգուր]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 22:34, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Թինա Թերներ]] {{արված է}} # [[Ժան Պիաժե]] # [[Իա Սավվինա]] # [[Իբն Ջուբայր]] # [[Իբրահիմ I]] # [[Իեն Բոեն]] # [[Իվլին Վո]] # [[Լավրենտի Աբեցեդարսկի]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 15:59, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Լև Աբելիովիչ]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 15:17, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Խուան Ռուիս դե Ալարկոն]] # [[Կալիդասա]] # [[Կարավաջո]][[Մասնակից:ԳրիգորյանԷդգար|ԳրիգորյանԷդգար]] ([[Մասնակցի քննարկում:ԳրիգորյանԷդգար|քննարկում]]) 11:46, 2 Մարտի 2020 (UTC) # [[Կուրտ Գյոդել]] # [[Հայնրիխ Հայնե]] # [[Հարություն Աբելյան]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 04:35, 6 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Հերբերտ ֆոն Կարայան]] # [[Հիերոնիմոս]] # [[Մարիամ Խատիսյան]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 16:39, 10 Մարտի 2019 (UTC) # [[Մահմուդ Աբբաս]] # [[Մաքսիմ Զալիզնյակ]] # [[Մեհմեդ IV]] # [[Մեհմեդ V]] # [[Մուհամմեդ VI]] # [[Մուստաֆա I]] # [[Մուստաֆա II]] # [[Մուստաֆա III]] # [[Մուստաֆա IV]] # [[Մուրադ III]] # [[Մուրադ IV]] # [[Յուլիուս Զեյեր]] # [[Պաոլո Վերոնեզե]] # [[Պյատրաս Ցվիրկա]] # [[Ջոնի Հալիդեյ]] # [[Ռիչարդ Հարիս]] # [[Սամաուալ իբն Ադիյա]] # [[Սամուել Քոլրիջ]] # [[Սելիմ I]] # [[Սելիմ II]] # [[Սելիմ III]] # [[Սիմոնե Մարտինի]] # [[Սուլեյման II]] # [[Վենեդիկտ Երոֆեև]] # [[Վիտտորիո դե Սիկա]] # [[Տատյանա Լիոզնովա]] # [[Տինտորետտո]] # [[Քաաբ իբն Զուհեյր]] # [[Օսման II]] # [[Օսման III]] # [[Օրհան I]] {{Սյունակ ավարտ}} === Բնակավայրեր === {{Սյուն}} # [[Բանովիչի]]{{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 08:59, 3 ապրիլի 2026 (UTC) #[[Բաշկորտոստան]] # [[Բիխաչ]] # [[Բոսանսկի Պետրովաց]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 14:10, 6 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Բրատունաց]] # [[Բրեզա (քաղաք)]]{{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 11:41, 3 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Բուժիմ]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 08:32, 6 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Բուսովաչա]] # [[Բուսսի Սեն Ժորժ]] # [[Գացկո]] # [[Գիզա]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 10:20, 6 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գյոթեբորգ]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 10:17, 7 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գոմիկ]]՝ գյուղ # [[Գոռնի Վակուֆ Ուսկոպլե]] # [[Գորաժդե]] {{արված է}} --[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 10:18, 8 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գրուդե]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 12:21, 8 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Եհուդ Մոնոսոն]] # [[Էլանդ]] # [[Էյլաթ]] # [[Կանզաս]] # [[Մարբլ Բար]] # [[Մյասնիկովի շրջան]] # [[Մոգադիշո]] # [[Մոստա]] # [[Մրամանի]] # [[Յաունդե]] # [[Նիամեյ]] # [[Պորտլենդ (Օրեգոն)]] # [[Սանահին (գյուղ)]] # [[Սուոնսի]] # [[Վոգոշչա]] # [[Վեստստելինգվերֆ]] # [[Վիսոկո]] # [[Վիտեզ (քաղաք)]] # [[Ուլյանովսկ]] # [[Ուրումչի]] # [[Ուփլանդ]] # [[Օնգերմանլանդ]] # [[Օստերյոտլանդ]] {{Սյունակ ավարտ}} ==== ԱՄՆ-ի նահանգներ ==== {{Սյուն|3}} # [[Դելավեր]]{{արված է}}--[[Մասնակից:Գոհար Ալավերդյան|Գոհար Ալավերդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գոհար Ալավերդյան|քննարկում]]) 20:53, 23 Հունիսի 2019 (UTC) # [[Հավայի]] # [[Մասսաչուսեթս]] # [[Մեն]] # [[Մերիլենդ]] # [[Մինեսոտա]] #[[Մխկներ]] # [[Նևադա]] # [[Օկլահոմա]] {{Սյունակ ավարտ}} === Գետեր=== === Դրոշներ === # [[Նիգերի դրոշ]] # [[Տոնգայի դրոշ]] === Ժամանակ === # [[Դար]] # [[Հազարամյակ]] # [[Տարի]] === Լճեր === {{Սյուն}} # [[Բուադա լիճ]] # [[Թանա]] # [[Թուզ լիճ]] {{Սյունակ ավարտ}} === Կենսաբանություն, բժշկություն === {{Սյուն}} # [[Աբազիա]] # [[Աֆրիկյան ընձառյուծ]] # [[Գլուխ]] # [[Կանադական լուսան]] # [[Մանգուստներ]] # [[Պրոֆազ]] # [[Aaaaba]] {{Սյունակ ավարտ}} === Կինո === # [[Օսկար լավագույն դերասանուհու համար]] === Կրոն === {{Սյուն}} # [[Աստված]] # [[Բազկուրար]] # [[Եվա]] # [[Կերոն]] # [[Մեծ ջրհեղեղ]] # [[Շիվա]] # [[Փրկություն]] {{Սյունակ ավարտ}} === Համաստեղություններ === {{Սյուն}} # [[Ագռավ (համաստեղություն)]] # [[Աղվես (համաստեղություն)]] # [[Գավաթ (համաստեղություն)]] # [[Դանակ (համաստեղություն)]] # [[Դրախտային Թռչուն]] # [[Թռչող ձուկ (համաստեղություն)]] # [[Ժամացույց (համաստեղություն)]] # [[Կենտավրոս (համաստեղություն)]] # [[Հարավային թագ]] # [[Հեռադիտակ (համաստեղություն)]] # [[Հնդկացի (համաստեղություն)]] # [[Միաեղջյուր (համաստեղություն)]] # [[Որսկան շներ]] # [[Փոքր ձի]] {{Սյունակ ավարտ}} === Հռոմի պապեր === {{Սյուն}} # [[Անակղետոս (Հռոմի պապ)]] # [[Լինոս (Հռոմի պապ)]] # [[Լևոն III (Հռոմի պապ)]] # [[Կելեստինոս V]] # [[Հովհաննես XI (Հռոմի պապ)]] # [[Պիոս IX]] # [[Պողոս VI]] # [[Սեղբեստրոս I]] # [[Սիքստոս I (Հռոմի պապ)]] # [[Տելեսփորոս (Հռոմի պապ)]] {{Սյունակ ավարտ}} === Հունական այբուբեն === {{Սյուն|3}} # [[Բետա (տառ)|Β]] # [[Գամմա (տառ)|Γ]] # [[Δ]] # [[Ε]] # [[Ζ]] # [[Η]] # [[Θ]] # [[Ι]] # [[Κ]] # [[Λ]] # [[Μ]] # [[Ν]] # [[Ξ]] # [[Ο]] # [[Պի (տառ)|Π]] # [[Ρ]] # [[Σ]] # [[Τ]] # [[Υ]] # [[Φ]] # [[Χ]] # [[Ψ]] # [[Ω]] {{Սյունակ ավարտ}} === Ճարտարապետություն === {{Սյուն}} # [[Աբակ (ճարտարապետություն)]] # [[Հաշմանդամների տուն (Փարիզ)]] # [[Մարիենբուրգ (դղյակ)]] # [[Մոսկովյան Կրեմլ]] # [[Պիտտի]] # [[Սուրբ Խաչ վանք (Ղրիմ)]] # [[Վաթեռլոո (կամուրջ)]] {{Սյունակ ավարտ}} === Մամուլ === # [[Ախուրեան (օրաթերթ)]] # [[Ընկեր (շաբաթաթերթ)]] # [[Հովիտ (հանդես)]] # [[Սուրբ Փրկիչ (ամսագիր)]] === Մշակույթ === # [[Բալալայկա]] # [[Բզիկեբի]] # [[Գեռնիկա (նկար)]] # [[Դիապոզիտիվ]] # [[Լյուբով]] # [[Judas Priest]] === Պատմություն === # [[Ադրբեջանի պատմություն]] # [[Խորհրդա-ճապոնական պատերազմ (1945)]] # [[Մերովինգներ]] === Պետություններ === # [[Գաբոն]] # [[Էկվադոր]] # [[Մայոտ]] # [[Միկրոնեզիայի Ֆեդերատիվ Նահանգներ]] # [[Նիդերլանդական Գվիանա]] # [[Պաղեստին]] === Սպորտ === {{Սյուն}} # [[10 գունդ]] # [[WWE դիվաների չեմպիոնատ]] # [[Արսեն Բալաբեկյան]] # [[Բորիս Բեկկեր]] # [[Դավիթ Նալբանդյան]] # [[Էսպանյոլ (ֆուտբոլային ակումբ)]] # [[Թենիսի միջազգային ֆեդերացիա]] # [[Լիսանդրո Լոպես]] # [[Լոննի Բաքստեր]] # [[Լևոն Ջուլֆալակյան]] # [[Համլետ Վլադիմիրի Մխիթարյան]] # [[Հովհաննես Գոհարյան]] # [[Մայքլ Ֆելպս]] (շատ կարճ չէ, բայց արժե բարելավել. նախ՝ լեգենդար և եզակի մարզիկ է, ապա՝ եղած թարգմանության որակը լավը չէ) # [[Մեթյու Դելավեդովա]] # [[Յոհան Կրոյֆ]] # [[Նելլի Աղինյան]] (կարելի է օգտվել [[:en:Nelly Aginian|Nelly Aginian]] հոդվածից) # [[Նորայր Գյոզալյան]] # [[Շախմատային օլիմպիադա 2014]] # [[Շախմատի միջազգային ֆեդերացիա]] # [[Ջանլուկա Կապրարի]] # [[Ռասինգ Սանտանդեր]] # [[Սամպդորիա (ֆուտբոլային ակումբ)]] # [[Սաութենդ Յունայթեդ]] # [[Սերգեյ Կարյակին]] # [[Սպորտինգ Լիսաբոն (ֆուտբոլային ակումբ)]] # [[Վլադիմիր Հակոբյան (շախմատիստ)]] (շատ կարճ չէ, բայց արժե բարելավել) # [[Ֆրանց Բեկենբաուեր]] {{Սյունակ ավարտ}} === Ֆիզիկա === # [[Դյուարի անոթ]] # [[Կինետիկ էներգիա]] #[[Տիքսատրոպիա]] === Այլ === {{Սյուն}} # [[21-րդ դար (հանդես)]] # [[Ադիդաս]] # [[Ապոլոն ծրագիր]] # [[Արշին]] # [[Արևմտյան Աֆրիկա]] # [[Բրետոներեն]] # [[Բաց բաժնետիրական ընկերություն]] # [[Բուլղարներ]] # [[Բուռա]] # [[Գրականության Նոբելյան մրցանակ]] # [[Ժողովրդական շարժման միություն]] # [[Ինժեներական գրաֆիկա]] # [[Լա Մանշ]] # [[Լարախաղաց]] # [[Լեռնական հրեաներ]] # [[Լիազորագիր]] # [[Լունտիկ]] # [[Կապրի]] # [[Կարտոֆիլահան]] # [[Հարթաչափ]] # [[Մինսկի մարզ]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 12:43, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Մոլդովան Նոր Ալիք երգի մրցույթում]] # [[Նեպտունիում]] # [[Նուբիա]] # [[Շոկոլադի թանգարան (Բարսելոնա)]] # [[Չադրա]] # [[Չեչենա-Ինգուշական ԻԽՍՀ]] # [[Պիանք]] # [[Պլաստմասսա]] # [[Սահել]] # [[Սպիրիտուալիզմ (փիլիսոփայություն)|Սպիրիտուալիզմ]] # [[Սուխոյ կոնստրուկտորային բյուրո]] # [[Վանդալություն]] # [[Փոխվստահության համաձայնություն]] # [[Ֆերմիում]] # [[Apple Watch]] # [[Britney Jean]] # [[CAPTCHA]] # [[Crédit Agricole]] # [[Dead Island]] # [[Diadora]] # [[DVD]] # [[Fila]] # [[ISO 3166-2]] # [[Joma]] # [[Kappa]] # [[Lotto]] # [[Société Générale]] # [[Starz]] {{Սյունակ ավարտ}} jx2ewulhyxfwn2x6r7j99mtktex3ygo 10722511 10722171 2026-04-09T08:42:09Z Ագնետա 37731 /* Բնակավայրեր */ 10722511 wikitext text/x-wiki <div style="background-color:none; border-width:auto; border-style: solid; border-color:#FF6363;"><table align="center" style="background-color:#FFEEEE;"><tr><td>[[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|64px]]</td><td><strong style="font-size: 110%;">Հարգելի՛ մասնակիցներ, մինչ աշխատանքին անցնելը ծանոթանացե՛ք [[Վիքիպեդիա:Կարճ էջերի բարելավում/Ուղեցույց|բարելավման պահանջներին]] և խստագույնս հետևե՛ք դրանց, ինչպես նաև գրանցվե՛ք '''[[Վիքիպեդիա:Կարճ էջերի բարելավում/Մասնակիցներ|«Մասնակիցներ»]]''' բաժնում:<br/></td><td>[[File:Nuvola apps important 2.png|64px]]</td></tr></table></div> {{Վիքիպեդիա:Կարճ էջերի բարելավում/Մենյու}} [[Պատկեր:Articles for Creation Barnstar Hires.png|300px|աջից]] === Ազգային դոմեններ === {{Սյուն|3}} # [[.aw]] # [[.ax]] # [[.bz]] # [[.bb]] # [[.bd]] # [[.be]] # [[.bf]] # [[.bg]] # [[.bh]] # [[.bi]] # [[.bj]] # [[.bm]] {{Սյունակ ավարտ}} === Անձինք === {{Սյուն}} # [[Ադա Ռոգովցևա]] # [[Ալեսանդրո Վոլտա]] # [[Ամբրուազ Թոմա]] # [[Անդրեյ Դեմենտև]] # [[Անդրեյ Մալախով]] # [[Աննա Մանյանի]] # [[Արսեն Օձելաշվիլի]] # [[Գևորգ Աբաջյան]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 07:41, 7 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Գրիգորի Գոլիցին]] # [[Գրիգոր Տոլմաջյան]] # [[Դավիթ Նալբանդյան]] # [[Զաիր Ազգուր]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 22:34, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Թինա Թերներ]] {{արված է}} # [[Ժան Պիաժե]] # [[Իա Սավվինա]] # [[Իբն Ջուբայր]] # [[Իբրահիմ I]] # [[Իեն Բոեն]] # [[Իվլին Վո]] # [[Լավրենտի Աբեցեդարսկի]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 15:59, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Լև Աբելիովիչ]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 15:17, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Խուան Ռուիս դե Ալարկոն]] # [[Կալիդասա]] # [[Կարավաջո]][[Մասնակից:ԳրիգորյանԷդգար|ԳրիգորյանԷդգար]] ([[Մասնակցի քննարկում:ԳրիգորյանԷդգար|քննարկում]]) 11:46, 2 Մարտի 2020 (UTC) # [[Կուրտ Գյոդել]] # [[Հայնրիխ Հայնե]] # [[Հարություն Աբելյան]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 04:35, 6 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Հերբերտ ֆոն Կարայան]] # [[Հիերոնիմոս]] # [[Մարիամ Խատիսյան]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 16:39, 10 Մարտի 2019 (UTC) # [[Մահմուդ Աբբաս]] # [[Մաքսիմ Զալիզնյակ]] # [[Մեհմեդ IV]] # [[Մեհմեդ V]] # [[Մուհամմեդ VI]] # [[Մուստաֆա I]] # [[Մուստաֆա II]] # [[Մուստաֆա III]] # [[Մուստաֆա IV]] # [[Մուրադ III]] # [[Մուրադ IV]] # [[Յուլիուս Զեյեր]] # [[Պաոլո Վերոնեզե]] # [[Պյատրաս Ցվիրկա]] # [[Ջոնի Հալիդեյ]] # [[Ռիչարդ Հարիս]] # [[Սամաուալ իբն Ադիյա]] # [[Սամուել Քոլրիջ]] # [[Սելիմ I]] # [[Սելիմ II]] # [[Սելիմ III]] # [[Սիմոնե Մարտինի]] # [[Սուլեյման II]] # [[Վենեդիկտ Երոֆեև]] # [[Վիտտորիո դե Սիկա]] # [[Տատյանա Լիոզնովա]] # [[Տինտորետտո]] # [[Քաաբ իբն Զուհեյր]] # [[Օսման II]] # [[Օսման III]] # [[Օրհան I]] {{Սյունակ ավարտ}} === Բնակավայրեր === {{Սյուն}} # [[Բանովիչի]]{{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 08:59, 3 ապրիլի 2026 (UTC) #[[Բաշկորտոստան]] # [[Բիխաչ]] # [[Բոսանսկի Պետրովաց]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 14:10, 6 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Բրատունաց]] # [[Բրեզա (քաղաք)]]{{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 11:41, 3 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Բուժիմ]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 08:32, 6 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Բուսովաչա]] # [[Բուսսի Սեն Ժորժ]] # [[Գացկո]] # [[Գիզա]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 10:20, 6 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գյոթեբորգ]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 10:17, 7 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գոմիկ]]՝ գյուղ # [[Գոռնի Վակուֆ Ուսկոպլե]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 08:42, 9 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գորաժդե]] {{արված է}} --[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 10:18, 8 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գրուդե]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 12:21, 8 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Եհուդ Մոնոսոն]] # [[Էլանդ]] # [[Էյլաթ]] # [[Կանզաս]] # [[Մարբլ Բար]] # [[Մյասնիկովի շրջան]] # [[Մոգադիշո]] # [[Մոստա]] # [[Մրամանի]] # [[Յաունդե]] # [[Նիամեյ]] # [[Պորտլենդ (Օրեգոն)]] # [[Սանահին (գյուղ)]] # [[Սուոնսի]] # [[Վոգոշչա]] # [[Վեստստելինգվերֆ]] # [[Վիսոկո]] # [[Վիտեզ (քաղաք)]] # [[Ուլյանովսկ]] # [[Ուրումչի]] # [[Ուփլանդ]] # [[Օնգերմանլանդ]] # [[Օստերյոտլանդ]] {{Սյունակ ավարտ}} ==== ԱՄՆ-ի նահանգներ ==== {{Սյուն|3}} # [[Դելավեր]]{{արված է}}--[[Մասնակից:Գոհար Ալավերդյան|Գոհար Ալավերդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գոհար Ալավերդյան|քննարկում]]) 20:53, 23 Հունիսի 2019 (UTC) # [[Հավայի]] # [[Մասսաչուսեթս]] # [[Մեն]] # [[Մերիլենդ]] # [[Մինեսոտա]] #[[Մխկներ]] # [[Նևադա]] # [[Օկլահոմա]] {{Սյունակ ավարտ}} === Գետեր=== === Դրոշներ === # [[Նիգերի դրոշ]] # [[Տոնգայի դրոշ]] === Ժամանակ === # [[Դար]] # [[Հազարամյակ]] # [[Տարի]] === Լճեր === {{Սյուն}} # [[Բուադա լիճ]] # [[Թանա]] # [[Թուզ լիճ]] {{Սյունակ ավարտ}} === Կենսաբանություն, բժշկություն === {{Սյուն}} # [[Աբազիա]] # [[Աֆրիկյան ընձառյուծ]] # [[Գլուխ]] # [[Կանադական լուսան]] # [[Մանգուստներ]] # [[Պրոֆազ]] # [[Aaaaba]] {{Սյունակ ավարտ}} === Կինո === # [[Օսկար լավագույն դերասանուհու համար]] === Կրոն === {{Սյուն}} # [[Աստված]] # [[Բազկուրար]] # [[Եվա]] # [[Կերոն]] # [[Մեծ ջրհեղեղ]] # [[Շիվա]] # [[Փրկություն]] {{Սյունակ ավարտ}} === Համաստեղություններ === {{Սյուն}} # [[Ագռավ (համաստեղություն)]] # [[Աղվես (համաստեղություն)]] # [[Գավաթ (համաստեղություն)]] # [[Դանակ (համաստեղություն)]] # [[Դրախտային Թռչուն]] # [[Թռչող ձուկ (համաստեղություն)]] # [[Ժամացույց (համաստեղություն)]] # [[Կենտավրոս (համաստեղություն)]] # [[Հարավային թագ]] # [[Հեռադիտակ (համաստեղություն)]] # [[Հնդկացի (համաստեղություն)]] # [[Միաեղջյուր (համաստեղություն)]] # [[Որսկան շներ]] # [[Փոքր ձի]] {{Սյունակ ավարտ}} === Հռոմի պապեր === {{Սյուն}} # [[Անակղետոս (Հռոմի պապ)]] # [[Լինոս (Հռոմի պապ)]] # [[Լևոն III (Հռոմի պապ)]] # [[Կելեստինոս V]] # [[Հովհաննես XI (Հռոմի պապ)]] # [[Պիոս IX]] # [[Պողոս VI]] # [[Սեղբեստրոս I]] # [[Սիքստոս I (Հռոմի պապ)]] # [[Տելեսփորոս (Հռոմի պապ)]] {{Սյունակ ավարտ}} === Հունական այբուբեն === {{Սյուն|3}} # [[Բետա (տառ)|Β]] # [[Գամմա (տառ)|Γ]] # [[Δ]] # [[Ε]] # [[Ζ]] # [[Η]] # [[Θ]] # [[Ι]] # [[Κ]] # [[Λ]] # [[Μ]] # [[Ν]] # [[Ξ]] # [[Ο]] # [[Պի (տառ)|Π]] # [[Ρ]] # [[Σ]] # [[Τ]] # [[Υ]] # [[Φ]] # [[Χ]] # [[Ψ]] # [[Ω]] {{Սյունակ ավարտ}} === Ճարտարապետություն === {{Սյուն}} # [[Աբակ (ճարտարապետություն)]] # [[Հաշմանդամների տուն (Փարիզ)]] # [[Մարիենբուրգ (դղյակ)]] # [[Մոսկովյան Կրեմլ]] # [[Պիտտի]] # [[Սուրբ Խաչ վանք (Ղրիմ)]] # [[Վաթեռլոո (կամուրջ)]] {{Սյունակ ավարտ}} === Մամուլ === # [[Ախուրեան (օրաթերթ)]] # [[Ընկեր (շաբաթաթերթ)]] # [[Հովիտ (հանդես)]] # [[Սուրբ Փրկիչ (ամսագիր)]] === Մշակույթ === # [[Բալալայկա]] # [[Բզիկեբի]] # [[Գեռնիկա (նկար)]] # [[Դիապոզիտիվ]] # [[Լյուբով]] # [[Judas Priest]] === Պատմություն === # [[Ադրբեջանի պատմություն]] # [[Խորհրդա-ճապոնական պատերազմ (1945)]] # [[Մերովինգներ]] === Պետություններ === # [[Գաբոն]] # [[Էկվադոր]] # [[Մայոտ]] # [[Միկրոնեզիայի Ֆեդերատիվ Նահանգներ]] # [[Նիդերլանդական Գվիանա]] # [[Պաղեստին]] === Սպորտ === {{Սյուն}} # [[10 գունդ]] # [[WWE դիվաների չեմպիոնատ]] # [[Արսեն Բալաբեկյան]] # [[Բորիս Բեկկեր]] # [[Դավիթ Նալբանդյան]] # [[Էսպանյոլ (ֆուտբոլային ակումբ)]] # [[Թենիսի միջազգային ֆեդերացիա]] # [[Լիսանդրո Լոպես]] # [[Լոննի Բաքստեր]] # [[Լևոն Ջուլֆալակյան]] # [[Համլետ Վլադիմիրի Մխիթարյան]] # [[Հովհաննես Գոհարյան]] # [[Մայքլ Ֆելպս]] (շատ կարճ չէ, բայց արժե բարելավել. նախ՝ լեգենդար և եզակի մարզիկ է, ապա՝ եղած թարգմանության որակը լավը չէ) # [[Մեթյու Դելավեդովա]] # [[Յոհան Կրոյֆ]] # [[Նելլի Աղինյան]] (կարելի է օգտվել [[:en:Nelly Aginian|Nelly Aginian]] հոդվածից) # [[Նորայր Գյոզալյան]] # [[Շախմատային օլիմպիադա 2014]] # [[Շախմատի միջազգային ֆեդերացիա]] # [[Ջանլուկա Կապրարի]] # [[Ռասինգ Սանտանդեր]] # [[Սամպդորիա (ֆուտբոլային ակումբ)]] # [[Սաութենդ Յունայթեդ]] # [[Սերգեյ Կարյակին]] # [[Սպորտինգ Լիսաբոն (ֆուտբոլային ակումբ)]] # [[Վլադիմիր Հակոբյան (շախմատիստ)]] (շատ կարճ չէ, բայց արժե բարելավել) # [[Ֆրանց Բեկենբաուեր]] {{Սյունակ ավարտ}} === Ֆիզիկա === # [[Դյուարի անոթ]] # [[Կինետիկ էներգիա]] #[[Տիքսատրոպիա]] === Այլ === {{Սյուն}} # [[21-րդ դար (հանդես)]] # [[Ադիդաս]] # [[Ապոլոն ծրագիր]] # [[Արշին]] # [[Արևմտյան Աֆրիկա]] # [[Բրետոներեն]] # [[Բաց բաժնետիրական ընկերություն]] # [[Բուլղարներ]] # [[Բուռա]] # [[Գրականության Նոբելյան մրցանակ]] # [[Ժողովրդական շարժման միություն]] # [[Ինժեներական գրաֆիկա]] # [[Լա Մանշ]] # [[Լարախաղաց]] # [[Լեռնական հրեաներ]] # [[Լիազորագիր]] # [[Լունտիկ]] # [[Կապրի]] # [[Կարտոֆիլահան]] # [[Հարթաչափ]] # [[Մինսկի մարզ]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 12:43, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Մոլդովան Նոր Ալիք երգի մրցույթում]] # [[Նեպտունիում]] # [[Նուբիա]] # [[Շոկոլադի թանգարան (Բարսելոնա)]] # [[Չադրա]] # [[Չեչենա-Ինգուշական ԻԽՍՀ]] # [[Պիանք]] # [[Պլաստմասսա]] # [[Սահել]] # [[Սպիրիտուալիզմ (փիլիսոփայություն)|Սպիրիտուալիզմ]] # [[Սուխոյ կոնստրուկտորային բյուրո]] # [[Վանդալություն]] # [[Փոխվստահության համաձայնություն]] # [[Ֆերմիում]] # [[Apple Watch]] # [[Britney Jean]] # [[CAPTCHA]] # [[Crédit Agricole]] # [[Dead Island]] # [[Diadora]] # [[DVD]] # [[Fila]] # [[ISO 3166-2]] # [[Joma]] # [[Kappa]] # [[Lotto]] # [[Société Générale]] # [[Starz]] {{Սյունակ ավարտ}} 0r5kor1szuvfig3r35lti2d0mqhpk06 10722530 10722511 2026-04-09T09:34:15Z Ագնետա 37731 /* Բնակավայրեր */ 10722530 wikitext text/x-wiki <div style="background-color:none; border-width:auto; border-style: solid; border-color:#FF6363;"><table align="center" style="background-color:#FFEEEE;"><tr><td>[[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|64px]]</td><td><strong style="font-size: 110%;">Հարգելի՛ մասնակիցներ, մինչ աշխատանքին անցնելը ծանոթանացե՛ք [[Վիքիպեդիա:Կարճ էջերի բարելավում/Ուղեցույց|բարելավման պահանջներին]] և խստագույնս հետևե՛ք դրանց, ինչպես նաև գրանցվե՛ք '''[[Վիքիպեդիա:Կարճ էջերի բարելավում/Մասնակիցներ|«Մասնակիցներ»]]''' բաժնում:<br/></td><td>[[File:Nuvola apps important 2.png|64px]]</td></tr></table></div> {{Վիքիպեդիա:Կարճ էջերի բարելավում/Մենյու}} [[Պատկեր:Articles for Creation Barnstar Hires.png|300px|աջից]] === Ազգային դոմեններ === {{Սյուն|3}} # [[.aw]] # [[.ax]] # [[.bz]] # [[.bb]] # [[.bd]] # [[.be]] # [[.bf]] # [[.bg]] # [[.bh]] # [[.bi]] # [[.bj]] # [[.bm]] {{Սյունակ ավարտ}} === Անձինք === {{Սյուն}} # [[Ադա Ռոգովցևա]] # [[Ալեսանդրո Վոլտա]] # [[Ամբրուազ Թոմա]] # [[Անդրեյ Դեմենտև]] # [[Անդրեյ Մալախով]] # [[Աննա Մանյանի]] # [[Արսեն Օձելաշվիլի]] # [[Գևորգ Աբաջյան]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 07:41, 7 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Գրիգորի Գոլիցին]] # [[Գրիգոր Տոլմաջյան]] # [[Դավիթ Նալբանդյան]] # [[Զաիր Ազգուր]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 22:34, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Թինա Թերներ]] {{արված է}} # [[Ժան Պիաժե]] # [[Իա Սավվինա]] # [[Իբն Ջուբայր]] # [[Իբրահիմ I]] # [[Իեն Բոեն]] # [[Իվլին Վո]] # [[Լավրենտի Աբեցեդարսկի]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 15:59, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Լև Աբելիովիչ]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 15:17, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Խուան Ռուիս դե Ալարկոն]] # [[Կալիդասա]] # [[Կարավաջո]][[Մասնակից:ԳրիգորյանԷդգար|ԳրիգորյանԷդգար]] ([[Մասնակցի քննարկում:ԳրիգորյանԷդգար|քննարկում]]) 11:46, 2 Մարտի 2020 (UTC) # [[Կուրտ Գյոդել]] # [[Հայնրիխ Հայնե]] # [[Հարություն Աբելյան]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 04:35, 6 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Հերբերտ ֆոն Կարայան]] # [[Հիերոնիմոս]] # [[Մարիամ Խատիսյան]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 16:39, 10 Մարտի 2019 (UTC) # [[Մահմուդ Աբբաս]] # [[Մաքսիմ Զալիզնյակ]] # [[Մեհմեդ IV]] # [[Մեհմեդ V]] # [[Մուհամմեդ VI]] # [[Մուստաֆա I]] # [[Մուստաֆա II]] # [[Մուստաֆա III]] # [[Մուստաֆա IV]] # [[Մուրադ III]] # [[Մուրադ IV]] # [[Յուլիուս Զեյեր]] # [[Պաոլո Վերոնեզե]] # [[Պյատրաս Ցվիրկա]] # [[Ջոնի Հալիդեյ]] # [[Ռիչարդ Հարիս]] # [[Սամաուալ իբն Ադիյա]] # [[Սամուել Քոլրիջ]] # [[Սելիմ I]] # [[Սելիմ II]] # [[Սելիմ III]] # [[Սիմոնե Մարտինի]] # [[Սուլեյման II]] # [[Վենեդիկտ Երոֆեև]] # [[Վիտտորիո դե Սիկա]] # [[Տատյանա Լիոզնովա]] # [[Տինտորետտո]] # [[Քաաբ իբն Զուհեյր]] # [[Օսման II]] # [[Օսման III]] # [[Օրհան I]] {{Սյունակ ավարտ}} === Բնակավայրեր === {{Սյուն}} # [[Բանովիչի]]{{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 08:59, 3 ապրիլի 2026 (UTC) #[[Բաշկորտոստան]] # [[Բիխաչ]] # [[Բոսանսկի Պետրովաց]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 14:10, 6 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Բրատունաց]] # [[Բրեզա (քաղաք)]]{{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 11:41, 3 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Բուժիմ]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 08:32, 6 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Բուսովաչա]] # [[Բուսսի Սեն Ժորժ]] # [[Գացկո]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 09:34, 9 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գիզա]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 10:20, 6 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գյոթեբորգ]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 10:17, 7 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գոմիկ]]՝ գյուղ # [[Գոռնի Վակուֆ Ուսկոպլե]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 08:42, 9 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գորաժդե]] {{արված է}} --[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 10:18, 8 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Գրուդե]] {{արված է}}--[[Մասնակից:Ագնետա|Ագնետա]] ([[Մասնակցի քննարկում:Ագնետա|քննարկում]]) 12:21, 8 ապրիլի 2026 (UTC) # [[Եհուդ Մոնոսոն]] # [[Էլանդ]] # [[Էյլաթ]] # [[Կանզաս]] # [[Մարբլ Բար]] # [[Մյասնիկովի շրջան]] # [[Մոգադիշո]] # [[Մոստա]] # [[Մրամանի]] # [[Յաունդե]] # [[Նիամեյ]] # [[Պորտլենդ (Օրեգոն)]] # [[Սանահին (գյուղ)]] # [[Սուոնսի]] # [[Վոգոշչա]] # [[Վեստստելինգվերֆ]] # [[Վիսոկո]] # [[Վիտեզ (քաղաք)]] # [[Ուլյանովսկ]] # [[Ուրումչի]] # [[Ուփլանդ]] # [[Օնգերմանլանդ]] # [[Օստերյոտլանդ]] {{Սյունակ ավարտ}} ==== ԱՄՆ-ի նահանգներ ==== {{Սյուն|3}} # [[Դելավեր]]{{արված է}}--[[Մասնակից:Գոհար Ալավերդյան|Գոհար Ալավերդյան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գոհար Ալավերդյան|քննարկում]]) 20:53, 23 Հունիսի 2019 (UTC) # [[Հավայի]] # [[Մասսաչուսեթս]] # [[Մեն]] # [[Մերիլենդ]] # [[Մինեսոտա]] #[[Մխկներ]] # [[Նևադա]] # [[Օկլահոմա]] {{Սյունակ ավարտ}} === Գետեր=== === Դրոշներ === # [[Նիգերի դրոշ]] # [[Տոնգայի դրոշ]] === Ժամանակ === # [[Դար]] # [[Հազարամյակ]] # [[Տարի]] === Լճեր === {{Սյուն}} # [[Բուադա լիճ]] # [[Թանա]] # [[Թուզ լիճ]] {{Սյունակ ավարտ}} === Կենսաբանություն, բժշկություն === {{Սյուն}} # [[Աբազիա]] # [[Աֆրիկյան ընձառյուծ]] # [[Գլուխ]] # [[Կանադական լուսան]] # [[Մանգուստներ]] # [[Պրոֆազ]] # [[Aaaaba]] {{Սյունակ ավարտ}} === Կինո === # [[Օսկար լավագույն դերասանուհու համար]] === Կրոն === {{Սյուն}} # [[Աստված]] # [[Բազկուրար]] # [[Եվա]] # [[Կերոն]] # [[Մեծ ջրհեղեղ]] # [[Շիվա]] # [[Փրկություն]] {{Սյունակ ավարտ}} === Համաստեղություններ === {{Սյուն}} # [[Ագռավ (համաստեղություն)]] # [[Աղվես (համաստեղություն)]] # [[Գավաթ (համաստեղություն)]] # [[Դանակ (համաստեղություն)]] # [[Դրախտային Թռչուն]] # [[Թռչող ձուկ (համաստեղություն)]] # [[Ժամացույց (համաստեղություն)]] # [[Կենտավրոս (համաստեղություն)]] # [[Հարավային թագ]] # [[Հեռադիտակ (համաստեղություն)]] # [[Հնդկացի (համաստեղություն)]] # [[Միաեղջյուր (համաստեղություն)]] # [[Որսկան շներ]] # [[Փոքր ձի]] {{Սյունակ ավարտ}} === Հռոմի պապեր === {{Սյուն}} # [[Անակղետոս (Հռոմի պապ)]] # [[Լինոս (Հռոմի պապ)]] # [[Լևոն III (Հռոմի պապ)]] # [[Կելեստինոս V]] # [[Հովհաննես XI (Հռոմի պապ)]] # [[Պիոս IX]] # [[Պողոս VI]] # [[Սեղբեստրոս I]] # [[Սիքստոս I (Հռոմի պապ)]] # [[Տելեսփորոս (Հռոմի պապ)]] {{Սյունակ ավարտ}} === Հունական այբուբեն === {{Սյուն|3}} # [[Բետա (տառ)|Β]] # [[Գամմա (տառ)|Γ]] # [[Δ]] # [[Ε]] # [[Ζ]] # [[Η]] # [[Θ]] # [[Ι]] # [[Κ]] # [[Λ]] # [[Μ]] # [[Ν]] # [[Ξ]] # [[Ο]] # [[Պի (տառ)|Π]] # [[Ρ]] # [[Σ]] # [[Τ]] # [[Υ]] # [[Φ]] # [[Χ]] # [[Ψ]] # [[Ω]] {{Սյունակ ավարտ}} === Ճարտարապետություն === {{Սյուն}} # [[Աբակ (ճարտարապետություն)]] # [[Հաշմանդամների տուն (Փարիզ)]] # [[Մարիենբուրգ (դղյակ)]] # [[Մոսկովյան Կրեմլ]] # [[Պիտտի]] # [[Սուրբ Խաչ վանք (Ղրիմ)]] # [[Վաթեռլոո (կամուրջ)]] {{Սյունակ ավարտ}} === Մամուլ === # [[Ախուրեան (օրաթերթ)]] # [[Ընկեր (շաբաթաթերթ)]] # [[Հովիտ (հանդես)]] # [[Սուրբ Փրկիչ (ամսագիր)]] === Մշակույթ === # [[Բալալայկա]] # [[Բզիկեբի]] # [[Գեռնիկա (նկար)]] # [[Դիապոզիտիվ]] # [[Լյուբով]] # [[Judas Priest]] === Պատմություն === # [[Ադրբեջանի պատմություն]] # [[Խորհրդա-ճապոնական պատերազմ (1945)]] # [[Մերովինգներ]] === Պետություններ === # [[Գաբոն]] # [[Էկվադոր]] # [[Մայոտ]] # [[Միկրոնեզիայի Ֆեդերատիվ Նահանգներ]] # [[Նիդերլանդական Գվիանա]] # [[Պաղեստին]] === Սպորտ === {{Սյուն}} # [[10 գունդ]] # [[WWE դիվաների չեմպիոնատ]] # [[Արսեն Բալաբեկյան]] # [[Բորիս Բեկկեր]] # [[Դավիթ Նալբանդյան]] # [[Էսպանյոլ (ֆուտբոլային ակումբ)]] # [[Թենիսի միջազգային ֆեդերացիա]] # [[Լիսանդրո Լոպես]] # [[Լոննի Բաքստեր]] # [[Լևոն Ջուլֆալակյան]] # [[Համլետ Վլադիմիրի Մխիթարյան]] # [[Հովհաննես Գոհարյան]] # [[Մայքլ Ֆելպս]] (շատ կարճ չէ, բայց արժե բարելավել. նախ՝ լեգենդար և եզակի մարզիկ է, ապա՝ եղած թարգմանության որակը լավը չէ) # [[Մեթյու Դելավեդովա]] # [[Յոհան Կրոյֆ]] # [[Նելլի Աղինյան]] (կարելի է օգտվել [[:en:Nelly Aginian|Nelly Aginian]] հոդվածից) # [[Նորայր Գյոզալյան]] # [[Շախմատային օլիմպիադա 2014]] # [[Շախմատի միջազգային ֆեդերացիա]] # [[Ջանլուկա Կապրարի]] # [[Ռասինգ Սանտանդեր]] # [[Սամպդորիա (ֆուտբոլային ակումբ)]] # [[Սաութենդ Յունայթեդ]] # [[Սերգեյ Կարյակին]] # [[Սպորտինգ Լիսաբոն (ֆուտբոլային ակումբ)]] # [[Վլադիմիր Հակոբյան (շախմատիստ)]] (շատ կարճ չէ, բայց արժե բարելավել) # [[Ֆրանց Բեկենբաուեր]] {{Սյունակ ավարտ}} === Ֆիզիկա === # [[Դյուարի անոթ]] # [[Կինետիկ էներգիա]] #[[Տիքսատրոպիա]] === Այլ === {{Սյուն}} # [[21-րդ դար (հանդես)]] # [[Ադիդաս]] # [[Ապոլոն ծրագիր]] # [[Արշին]] # [[Արևմտյան Աֆրիկա]] # [[Բրետոներեն]] # [[Բաց բաժնետիրական ընկերություն]] # [[Բուլղարներ]] # [[Բուռա]] # [[Գրականության Նոբելյան մրցանակ]] # [[Ժողովրդական շարժման միություն]] # [[Ինժեներական գրաֆիկա]] # [[Լա Մանշ]] # [[Լարախաղաց]] # [[Լեռնական հրեաներ]] # [[Լիազորագիր]] # [[Լունտիկ]] # [[Կապրի]] # [[Կարտոֆիլահան]] # [[Հարթաչափ]] # [[Մինսկի մարզ]] {{արված է}} [[Մասնակից:Գաբրիելյան Աշոտ|Գաբրիելյան Աշոտ]] ([[Մասնակցի քննարկում:Գաբրիելյան Աշոտ|քննարկում]]) 12:43, 2 Հուլիսի 2019 (UTC) # [[Մոլդովան Նոր Ալիք երգի մրցույթում]] # [[Նեպտունիում]] # [[Նուբիա]] # [[Շոկոլադի թանգարան (Բարսելոնա)]] # [[Չադրա]] # [[Չեչենա-Ինգուշական ԻԽՍՀ]] # [[Պիանք]] # [[Պլաստմասսա]] # [[Սահել]] # [[Սպիրիտուալիզմ (փիլիսոփայություն)|Սպիրիտուալիզմ]] # [[Սուխոյ կոնստրուկտորային բյուրո]] # [[Վանդալություն]] # [[Փոխվստահության համաձայնություն]] # [[Ֆերմիում]] # [[Apple Watch]] # [[Britney Jean]] # [[CAPTCHA]] # [[Crédit Agricole]] # [[Dead Island]] # [[Diadora]] # [[DVD]] # [[Fila]] # [[ISO 3166-2]] # [[Joma]] # [[Kappa]] # [[Lotto]] # [[Société Générale]] # [[Starz]] {{Սյունակ ավարտ}} pyvaacok1xumqcgca2gffzmoka1q0vj 0 698758 10722398 9731522 2026-04-08T22:44:50Z Խմբագրող 136173 ±[[Կատեգորիա:Կրոն]]→[[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]], ±[[Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիա]]→[[Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի վանքեր]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722398 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց | հայերեն անվանում = Բիգորսկի վանք | պատկեր = Бигорский монастырь.jpg | պատկերի չափ = | նկարագրություն = | երկիր = Մակեդոնիա | քարտեզի չափ = | քարտեզի նկարագրություն = | տեղագրություն = Մակեդոնիա | կոորդինատներ = | լայնք = | երկայնք = | կրոնադավանություն = Ուղղափառություն | տարածշրջան = [[Եվրոպա]] | նահանգ = | պրովինցիա = | տարածք = Մակեդոնիա | պրեֆեկտուրա = | մարզ = | շրջան = | թաղամաս = | մունիցիպալիտետ = | օծման թվական = | հոգևոր կարգավիճակ = Գործող | ներկա վիճակ = Կանգուն | ժառանգության կարգավիճակում = | առաջնորդ = | թեմ = | կայք = | ճարտարապետ = | ճարտարապետական տիպ = | ճարտարապետական ոճ = | գլխավոր կապալառու = | ճակատի ուղղություն = | կառուցման սկիզբ = [[1020 թվական]] | կառուցման ավարտ = | առաջին հիշատակում = | կառուցման արժեք = | առանձնահատկություններ = | ընդունակություն = | երկարություն = | լայնություն = | նավի լայնություն = | բարձրություն = | գմբեթների թիվ = | արտաքին գմբեթի բարձրություն = | ներքին գմբեթի բարձրություն = | արտաքին գմբեթի տրամագիծ = | ներքին գմբեթի տրամագիծ = | մինարեթների թիվ = | մինարեթի բարձրություն = | ծայրաձողերի թվաքանակ = | ծայրաձողի բարձրություն = | շինանյութ = | Վիքիպահեստում = }} '''Բիգորսկի սուրբ [[Հովհաննես Մկրտիչ|Հովհաննես Մկրտչի]] վանք ''' ({{lang-mk|Бигорски манастир}}), [[Մակեդոնիայի ուղղափառ եկեղեցի|Մակեդոնիայի ուղղափառ եկեղեցու]] անկանոն վանք՝ տեղակայված [[Մակեդոնիա]]յի հյուսիս-արևմուտքում, Դեբար-Գոստիվարի ուղիղ ճանապարհի մոտ, ընկած է Բիստրի լանջին, [[Ռադիկա]] գետի ափին՝ Ռոստուշե, Վելեբրդո, Բուտիշե և Տրեբիշտա գյուղերի միջև։ «Բիգորսկ» անվանումը կապված է վանքի [[տուֆ]]ից կառուցված լինելու հետ (մակեդոներեն՝ «бигор»)։ == Պատմություն == Վանքը հիմնադրվել է [[1020 թվական]]ին։ Ըստ [[լեգենդ]]ի վանքը հայտնվել է այն տեղում, որտեղ վանական Հովհաննեսը գետից հանել է հրաշագործ [[Հովհաննես Մկրտիչ]]ի սրբապատկեր։ [[Պատկեր:2.Св.Јован Бигорски манастир, црква Св.Серафим Саровски, St.John the Baptist Monastery church Sv.Serafim Sarovski.JPG|250px|մինի|ձախից|Սբ. Սերաֆիմ Սարովսկու մենաստան]] [[16-րդ դար]]ում վանքը ավերվեց [[թուրքեր]]ի կողմից։ Թուրքական տիրակալությունից հետո վանքի տարածքում մնացել էր միայն ոչ մեծ [[Եկեղեցի (կառույց)|եկեղեցի]]։ Հովհաննես Մկրտիչի սրբապատկերը խորհրդավոր ձևով անհայտացավ, ըստ լեգենդի ամբողջականորեն պահպանված տեսքով վերադարձվել է ավելի ուշ՝ այն նույն տեղում, որտեղից հայտնաբերվել էր։ Վանքի վերականգնումը սկսվեց միայն [[1743 թվական]]ին Իլարիոն վանահոր կողմից։ Վանքի տաճարի [[Պատկերակալ(ուղղափառների)|պատկերակալը]] ամենահայտնին է Մակեդոնիայում։ Այն ստեղծվել է [[1829]]—[[1835 թվական]]ներին։ Պատկերակալի ստեղծողներն են Պյոտր Ֆիլիպով-Գարկատան և նրա եղբայր Մարկոն Գարի գյուղից, Մակրարիջ Ֆրկովսկին Գալիկնիկ գյուղից և Ավրամ Դիկովը Վազիլ ու Ֆիլիպ որդիների հետ Օզոի գյուղից։ Պատկերակալը բաժանված է վեց աստիճանների։ Գեղարվեստական փորագրումն իրենից ներկայացնում է բուսական զարդաքանդակ։ [[1885 թվական]]ին ստեղծվեց Հովհաննես Մկրտիչի արծաթե [[սրբապատկերի շրջանակ]]ը, որում այն պահպանվում է մինչ օրս։ == Պատկերասրահ == <center> <gallery> File:Monastery Sveti Jovan Bigorski Church.JPG File:Monastery Sveti Jovan Bigorski Entrance.JPG File:Monastery Sveti Jovan Bigorski Mansions.JPG File:Saint John Bigorski.jpg File:Monastery Sveti Jovan Bigorski, Macedonia (9).JPG File:Monastery Sveti Jovan Bigorski Saints Cyril and Methodius.JPG File:Monastery Sveti Jovan Bigorski Stefan Decanski.JPG File:Monastery Sveti Jovan Bigorski, Macedonia (8).JPG File:Бигорски дрворез.jpg File:Oltarot na Jovan Preteča.jpg File:Monastery Sveti Jovan Bigorski, Macedonia (2).JPG File:Monastery Sveti Jovan Bigorski, Macedonia (1).JPG File:Црква „Св. Серафим Саровски“ (4).JPG </gallery> </center> == Տես նաև == * [[Մակեդոնիայի եկեղեցիների ցանկ]] == Գրականություն == * Димитров Б. Християнството в българските земи. Български манастири. София, 2001 == Արտաքին հղումներ == * [http://www.soros.org.mk/konkurs/076/angver/manastir_bigorski.html The Iconostasis of St. John Bigorski] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20010318011056/http://www.soros.org.mk/konkurs/076/angver/manastir_bigorski.html |date=2001-03-18 }} * [http://www.culture.org.mk/eMANBIGDEB.HTM Monastery «Saint Jovan Bigorski»] * [http://www.gostivar.com/bigorski/ Bigorski] {{Webarchive|url=https://archive.today/20121206000419/http://www.gostivar.com/bigorski/ |date=2012-12-06 }} * [http://makedonya.ru/interest/jovan Бигорский монастырь] * [http://desniza.livejournal.com/2852.html St. Jovan Bigorski Church interior] [[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի վանքեր]] acvgvlzp1t3kglsd9du19ybd6ydn4q3 0 712235 10722436 9781904 2026-04-09T03:04:19Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Անտվերպենի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Ռեդինգի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Իռլանդացի ֆուտբոլային մարզիչներ]] 10722436 wikitext text/x-wiki {{Ֆուտբոլիստ | ֆուտբոլիստի անուն = Ջոն Օ'Շի | պատկեր = FIFA WC-qualification 2014 - Austria vs Ireland 2013-09-10 - John O'Shea 01.jpg | ամբողջական անուն = Ջոն Ֆրենսիս Օ'Շի | ազգությունը= | քաղաքացիությունը= {{դրոշ|Իռլանդիա}} Իռլանդիա | մականուն= ''Sheasy'' (''Շիզի'')<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ սեպտեմբերի 26 |title=Joy for John |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2009/Sep/Joy-for-John.aspx |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpNnUuF9?url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2009/Sep/Joy-for-John.aspx |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=ManUtd.com |lang=en}}</ref> | ծննդյան քաղաք = [[Ուետորֆորդ]] | ծննդյան երկիր = [[Իռլանդիա]] | Մահվան ամսաթիվ և տարիք = | մահվան քաղաք= | մահվան երկիր= | հասակ = 191 սմ<ref>{{Cite web |title=Player Profile. John O'Shea |url=http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~5881,00.html |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20091223000934/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~5881,00.html |archivedate=2009 թ․ դեկտեմբերի 23 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=PremierLeague.com |lang=en}}</ref> | քաշ = 88 կգ | դիրք = [[Պաշտպան (ֆուտբոլ)|պաշտպան]] | ներկա ակումբ = {{դրոշ|Անգլիա}} [[Սանդերլենդ ՖԱ|Սանդերլենդ]] | համար = 16 | երիտ ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա ||{{դրոշ|Իռլանդիա}} Ֆերիբանկ| ||{{դրոշ|Իռլանդիա}} Ուետորֆորդ Բոգեմիանս| |1998-1999|{{դրոշ|Անգլիա}} [[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]| }} | ակումբ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |1999-2011|{{դրոշ|Անգլիա}} [[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]|256 (10) |2000|{{վարձավճար}}{{դրոշ|Անգլիա}} [[Բորնմութ ՖԱ|Բորնմութ]]|10 (1) |2001|{{վարձավճար}}{{դրոշ|Բելգիա}} [[Անտվերմպեն ՖԱ|Անտվերմպեն]]|14 (0) |2011-|{{դրոշ|Անգլիա}} [[Սանդերլենդ ՖԱ|Սանդերլենդ]]|163 (3) }} | ազգային թիմ = {{Ֆուտբոլային կարիերա |2000-2002|{{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Իռլանդիայի ֆուտբոլի երիտասարդական հավաքական|Իռլանդիա (Մ-21)]]|13 (1) |2001-|{{դրոշ|Իռլանդիա}} [[Իռլանդիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Իռլանդիա]]|115 (3) }} | մարզչական ակումբ = | մասնագիտական ըստ = մայիսի 15, 2016 | հավաքականի ըստ = մարտի 29, 2016 }} '''Ջոն Ֆրենսիս Օ'Շի''' ({{lang-en|John Francis O'Shea}}, {{lang-ga|Seán Ó Sé}}, <small>ՄՖԱ</small> {{IPA|[oʊˈʃeɪ]}}<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ մայիսի 21 |title=Pronunciation: O'Shea |url=http://forum.wordreference.com/showthread.php?t=1407523 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FZxFbZcQ?url=http://forum.wordreference.com/showthread.php?t=1407523 |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 2 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=WordReference.com |lang=en}}</ref>, {{ԱԾ}}), իռլանդացի ֆուտբոլիստ։ Հանդես է գալիս անգլիական «[[Սանդերլենդ ՖԱ|Սանդերլենդում»]] և [[Իռլանդիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Իռլանդիայի հավաքականում]]։ Ունիվերսալ խաղացող է. կարող է խաղալ [[Պաշտպան (ֆուտբոլ)|կենտրոնական և եզրային պաշտպանների]], ինչպես նաև [[Կիսապաշտպան (ֆուտբոլ)|հենակետային կիսապաշտպանի]] դիրքերում։ Երբեմն հայտնվել է կենտրոնական հարձակվողի և դարպասապահի դիրքերում։ == Ակումբային կարիերա == === «Մանչեսթեր Յունայթեդ» === 17 տարեկանում Ջոն Օ’Շին մասնագիտական պայմանագիր է կնքել «[[Մանչեսթեր Յունայթեդ]]ի» հետ։ Հիմնական կազմում նորամուտը կատարել է 1999 թվականի հոկտեմբերի 13-ին՝ [[Ֆուտբոլային լիգայի գավաթ]]ի խաղարկության՝ «[[Աստոն Վիլլա]]յի» դեմ խաղում, որում «Մանչեսթեր Յունայթեդը» պարտվեց 3:0 հաշվով<ref>{{Cite web |title=John O'Shea, Manchester United player |url=http://www.aboutmanutd.com/man-u-players/john-oshea.html |url-status=dead |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpNodYjX?url=http://www.aboutmanutd.com/man-u-players/john-oshea.html |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=Aboutmanutd.com |lang=en}}</ref>։ 2000 թվականին Ջոնը վարձավճարով տեղափոխվեց «[[Բորնմութ ՖԱ|Բորնմութ»]] ակումբ, իսկ հաջորդ տարի՝ բելգիական «[[Անտվերմպեն ՖԱ|Անտվերմպենին»]]։ Հետո նա վերադարձավ «Մանչեսթեր Յունայթեդ» և [[Պրեմիեր Լիգա 2002-03 (Անգլիա)|2002-03]] մրցաշրջանում ընդգրկվեց հիմնական կազմում՝ խաղալով պաշտպանական բոլոր դիրքերում և կենտրոնական կիսապաշտպանի դիրքում։ 2003 թվականին Օ’Շին «''կարմիր սատանաների''» հետ նվաճեց առաջին տիտղոսը։ [[Պրեմիեր Լիգա 2003-04 (Անգլիա)|2003-04]] մրցաշրջանում [[Ռիո Ֆերդինանդ]]ը դոպինգի թեստի բացթողման համար ստացած որակազրկման պատճառով 8 ամիս չխաղաց<ref>{{Cite web |date=2003 թ․ դեկտեմբերի 19 |title=Ferdinand banned for eight months |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3333091.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpNqSLtU?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/3333091.stm |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=BBC Sport |lang=en}}</ref>։ Ֆերդինանդին պաշտպանության կենտրոնում փոխարինեց Ջոն Օ’Շին և օգնեց «Մանչեսթերին» դուրս գալ [[Անգլիայի գավաթ]]ի խաղարկության եզրափակիչ, որում «կարմիր սատանաները» հաղթեցին «[[Միլուոլ ՖԱ|Միլուոլին»]]՝ 3:0 հաշվով։ [[Պրեմիեր Լիգա 2004-05 (Անգլիա)|2004-05]] մրցաշրջանում Օ’Շին ցուցադրեց կայուն խաղ։ Այդ ժամանակ լուրեր տարածվեցին իռլանդացու՝ «Մանչեսթեր Յունայթեդից» «[[Լիվերպուլ ՖԱ|Լիվերպուլ»]] կամ «[[Նյուքասլ Յունայթեդ]]» տեղափոխվելու մասին, բայց դա տեղի չունեցավ։ «''Կարմիր սատանաների''» համար անհաջող այդ մրցաշրջանում ամենավառ պահերից էր [[Լոնդոն]]ի «[[Արսենալ (ֆուտբոլային ակումբ, Լոնդոն)|Արսենալի»]] դեմ 4:2 հաշվով տարած հաղթանակը։ Այդ խաղում Օ’Շին խփեց իր թիմի չորրորդ գոլը՝ 17 մետրից նետելով գնդակը [[Մանուել Ալմունիա]]յի վրայով<ref>{{Cite web |date=2005 թ․ փետրվարի 1 |title=Arsenal 2-4 Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221105.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpNrHdIa?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221105.stm |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=BBC Sport |lang=en}}</ref>։ [[Գարի Նևիլ]]ի ստացած վնասվածքը [[Պրեմիեր Լիգա 2005-06 (Անգլիա)|2005-06]] մրցաշրջանում Ջոնին հնարավորություն տվեց ամրապնդելու իր տեղը թիմի հիմնական կազմում։ Սակայն մրցաշրջանը նրա համար անհարթ ստացվեց։ 2005 թվականի հոկտեմբերին «Մանչեսթեր Յունայթեդի» ավագ [[Ռոյ Քին]]ը ակումբային [[MUTV]] ալիքին տված հարցազրույցում քննադատեց Օ’Շիին այլ ֆուտբոլիստների հետ միասին ([[Ալան Սմիթ]], [[Դարեն Ֆլետչեր]], [[Կիրան Ռիչարդսոն]])<ref>{{Cite web |date=2005 թ․ նոյեմբերի 1 |title=Keane gagged by United after TV attack on players |url=http://www.guardian.co.uk/football/2005/nov/01/newsstory.television |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpNtLfmm?url=http://www.guardian.co.uk/football/2005/nov/01/newsstory.television |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=The Guardian |lang=en}}</ref>։ Պատճառը մանկունիանցիների՝ «[[Միդլսբրո ՖԱ|Միդլսբրոյի»]] հետ արտագնա խաղում կրած պարտությունն էր (4:1)։ {{քաղվածք|Ես զարմացած չեմ պարտությամբ. ընդհակառակը, ես սպասում էի նման մի բան… Երբ նրանք [երիտասարդ խաղացողները] կնքում էին իրենց պայմանագրերը, կարծում էին, որ արդեն հասել են հաջողության։ Բայց նրանք պարտական են մարզչին, թիմին և երկրպագուներին։ Կնքելով պայմանագիր՝ այս տղաները մտածում էին, որ նրանց կարիերայի լավագույն օրն է։ Նրանք մտածում էին, թե հասել են ամեն ինչի։ Բայց իրականում ոչնչի չեն հասել… Եթե քեզ լավ են վարձատրում, դու պետք է գործադրես մեծ ուժեր, որպեսզի վաստակես դա<ref>{{Cite web |date=2005 թ․ նոյեմբերի 2 |title=Keane demands Man Utd clear-out |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/4394972.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpNw2r5H?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/m/man_utd/4394972.stm |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=BBC Sport |lang=en}}</ref>։|Ռոյ Քին}} {{oq|en|I wasn't surprised by the result - I had been expecting one like this... When they sign the contracts, they think they have made it. They owe it to the manager, the staff and the fans. These guys thought getting new contracts was the best day of their careers. They think they have made it. They haven't... You get well rewarded but you have to put the hard work to earn those rewards}} [[Պատկեր:John O'Shea CL semi 0809.jpg|thumb|left|Ջոն Օ’Շին [[Չեմպիոնների Լիգա 2008-2009 թթ.|Չեմպիոնների Լիգայի 2008-09 մրցաշրջանի]] կիսաեզրափակիչ խաղում]] [[Պրեմիեր Լիգա 2006-07 (Անգլիա)|2007]] թվականի փետրվարի 4-ին Անգլիայի [[Պրեմիեր Լիգա (Անգլիա)|Պրեմիեր Լիգայի]] շրջանակներում «[[Տոտտենհեմ Հոտսպուր|Տոտենհեմի»]] դեմ խաղում Օ’Շին դարպասի մոտ փոխարինեց [[Էդվին վան դեր Սար]]ին, ով գնդակը հետ մղելու ժամանակ կոտրեց քիթը<ref>{{Cite web |date=2007 թ․ փետրվարի 4 |title=Tottenham 0-4 Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6305421.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpNxWW4w?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6305421.stm |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=BBC Sport |lang=en}}</ref> (այդ ժամանակ բոլոր երեք փոփոխություններն էլ արված էին)։ Ջոնը կարողացավ հաջող խաղալ [[Ռոբի Քին]]ի դեմ, ով մեն-մենակ դուրս էր եկել դարպասի դիմաց<ref>{{Cite web |date=2007 թ․ փետրվարի 5 |title=Tottenham Hotspur 0 Manchester United 4: United's divine demolition of Spurs marred by Ronaldo's act of devilry |url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/tottenham-hotspur-0-manchester-united-4-uniteds-divine-demolition-of-spurs-marred-by-ronaldos-act-of-devilry-435129.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpO0x3qt?url=http://www.independent.co.uk/sport/football/premier-league/tottenham-hotspur-0-manchester-united-4-uniteds-divine-demolition-of-spurs-marred-by-ronaldos-act-of-devilry-435129.html |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=The Independent |lang=en}}</ref>, նաև մի քանի անգամ փրկեց իրավիճակը հաջողված խաղային գործողությունների շնորհիվ։ Այս դեպքից հետո «Մանչեսթեր Յունայթեդի» երկրպագուները սկսեցին նրա պատվին երգել ''Ireland’s number one''-ը։ Մեկ ամիս անց Ջոնը, գոլ խփելով «Լիվերպուլի» դեմ խաղի վերջին րոպեին, «[[Էնֆիլդ]]ում» հաղթանակ բերեց «Յունայթեդին» (0:1)<ref>{{Cite web |date=2007 թ․ մարտի 3 |title=Liverpool 0-1 Man Utd |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6392443.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpO3OmEW?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/6392443.stm |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=BBC Sport |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=2011 թ․ մարտի 4 |title=Liverpool vs Man United 03-03-2007 |url=https://www.youtube.com/watch?v=EgNrNYozdIU |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6FZqewKRx?url=http://www.youtube.com/watch?v=EgNrNYozdIU |archivedate=2013 թ․ ապրիլի 2 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 25 |publisher=Youtube.com |lang=en}}</ref>։ Ընդհանուր առմամբ 2006-07 մրցաշրջանում Օ’Շին խփեց հինգ գոլ։ Նրա գոլերը «''կարմիր սատանաներին''» օգնեցին հաջող հանդես գալ Պրեմիեր Լիգայում՝ վերադարձնելով երեք տարի առաջ կորցրած չեմպիոնական տիտղոսը։ [[Պրեմիեր Լիգա 2007-08 (Անգլիա)|2007-08]] մրցաշրջանում շատ պաշտպանների և կիսապաշտպանների վնասվածքների պատճառով Օ’Շին իր ունիվերսալ կարողությունների շնորհիվ հաճախ էր դուրս գալիս և՛ փոխարինման, և՛ հիմնական կազմում։ 2007 թվականի սեպտեմբերի 26-ին Լիգայի գավաթի «Մանչեսթեր Յունայթեդ»-«[[Կովենտրի Սիթի]]» խաղում Օ’Շին առաջին անգամ խաղադաշտ դուրս եկավ ավագի թևկապով։ Նոյեմբերի 23-ին Ջոնը ակումբի հետ պայմանագիրը երկարաձգեց մինչև 2012 թվականը<ref>{{Cite web |date=2007 թ․ նոյեմբերի 23 |title=Man Utd agree new deal with John O'Shea |url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2326467/Man-Utd-agree-new-deal-with-John-OShea.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpO4XSbL?url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/2326467/Man-Utd-agree-new-deal-with-John-OShea.html |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=The Telegraph |lang=en}}</ref>։ 2007-08 մրցաշրջանը «Մանչեսթերի» համար դարձավ լավագույնը վերջին տասը տարիների ընթացքում. «''կարմիր սատանաները''» պաշտպանեցին Անգլիայի չեմպիոնի տիտղոսը և նվաճեցին [[Չեմպիոնների Լիգա 2007-2008|Չեմպիոնների Լիգայի]] գավաթը։ Գարի Նևիլի և [[Ուես Բրաուն]]ի վնասվածքների պատճառով [[Պրեմիեր Լիգա 2008-09 (Անգլիա)|2008-09]] մրցաշրջանն Օ’Շին անցկացրեց որպես թիմի հիմնական աջ պաշտպան։ 2009 թվականի ապրիլի 29-ին Ջոնը Չեմպիոնների Լիգայի կիսաեզրափակչում՝ «Արսենալի» դեմ խաղում, խփեց հանդիպման միակ գոլը և հաղթանակ բերեց իր թիմին<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ ապրիլի 29 |title=Man Utd 1-0 Arsenal |url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8010847.stm |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpO5uNcU?url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8010847.stm |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=BBC Sport |lang=en}}</ref>։ «Մանչեսթեր Յունայթեդը», երկու խաղերի արդյունքում 4:1 հաշվով հաղթելով լոնդոնյան ակումբին, դուրս եկավ եզրափակիչ, որտեղ զիջեց «[[Բարսելոնա ՖԱ|Բարսելոնային»]]։ Արդյունքում Օ’Շին այդ մրցաշրջանում խաղաց երկու՝ [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգայի եզրափակիչ 2009|Չեմպիոնների Լիգայի]] և Ֆուտբոլային լիգայի գավաթի եզրափակիչներում։ Վերջինում «Յունայթեդը» հետխաղյա 11-մետրանոցների արդյունքում հաղթեց 4:1 հաշվով։ Հաջորդ երկու մրցաշրջաններում Օ’Շին «''կարմիր սատանաների''» կազմում խաղաց ոչ հաճախ։ Նա՝ որպես թիմի ավագ, խաղադաշտ դուրս եկավ «Մանչեսթեր Յունայթեդի» 2 հանդիպումներում՝ Պրեմիեր Լիգայի [[Պրեմիեր Լիգա 2009-10 (Անգլիա)|2009-10]] մրցաշրջանի առաջին տուրում և Չեմպիոնների Լիգայի կիսաեզրափակչում, որ տեղի ունեցավ 2011 թվականի մայիսի 4-ին։ === «Սանդերլենդ» === 2011 թվականի հուլիսի 7-ին նա պաշտոնապես դարձավ անգլիական «Սանդերլենդի» խաղացող։ 30-ամյա իռլանդացին պայմանագիր կնքեց 4 տարով<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ հուլիսի 7 |title=Man Utd's John O'Shea signs four-year Sunderland deal |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/14059071 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpO7rBtK?url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/14059071 |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=BBC Sport |lang=en}}</ref>։ Օգոստոսի 27-ին Օ’Շին «Սանդերլենդի» կազմում կատարեց իր նորամուտը, իսկ 2012 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Ջոնը թիմի կազմում խփեց իր առաջին գոլը, որը, սակայն, «''սև կատուներին''» չփրկեց պարտությունից «Տոտտենհեմի» դեմ խաղում<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ դեկտեմբերի 29 |title=Sunderland 1-2 Tottenham |url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/20822942 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpO9hXlj?url=http://www.bbc.co.uk/sport/0/football/20822942 |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=BBC Sport |lang=en}}</ref>։ 2014 թվականի հոկտեմբերին Ջոն Օ'Շին, լինելով «Սանդերլենդի» ավագ, պայմանագրի ժամկետը երկարաձգեց երկու մրցաշրջանով<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ հոկտեմբերի 16 |title=John O'Shea: Sunderland skipper signs two-year contract extension |url=http://www.bbc.com/sport/football/29650944 |publisher=BBC Sport |lang=en}}</ref>։ == Կարիերան հավաքականում == Իռլանդացու դեբյուտը հավաքականում կայացել է 2001 թվականի օգոստոսի 15-ին<ref>{{Cite web |date=2009 թ․ ապրիլի 28 |title=John O'Shea |url=http://www.fai.ie/ireland/player/43465 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6KVZUuOQ9?url=http://www.fai.ie/international/senior-men/47-john-oshea.html |archivedate=2013 թ․ հոկտեմբերի 20 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=FAI.ie |lang=en}}</ref>, երբ [[Խորվաթիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Խորվաթիայի]] դեմ խաղի 84-րդ րոպեին նա դուրս եկավ փոխարինման։ Առաջին գոլը հավաքականում խփել է 2003 թվականի օգոստոսի 19-ին՝ [[Ավստրիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Ավստրիայի]] դեմ [[ընկերական խաղ]]ում։ Օ’Շին մասնակցել է բոլոր կարևոր մրցաշարերի որակավորման փուլերին՝ սկսած [[ՖԻՖԱ Աշխարհի առաջնություն 2002|ԱԱ-2002]]-ից, ինչպես նաև [[Եվրո 2012|2012]] և [[Եվրո 2016|2016]] թվականների Եվրոպայի առաջնություններին։ 2014 թվականի հոկտեմբերի 14-ին Ջոնը հավաքականում անցկացրեց իր 100-րդ խաղը, որի ընթացքում կարողացավ գրավել [[Գերմանիայի ֆուտբոլի ազգային հավաքական|Գերմանիայի]] դարպասը և [[Ֆուտբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2016 (Ընտրական փուլ)|Եվրո 2016-ի որակավորման փուլում]] ոչ-ոքի բերեց իր թիմին<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ հոկտեմբերի 14 |title=Germany 1-2 R. of Ireland |url=http://www.bbc.com/sport/0/football/29506564 |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6UIup6JYq?url=http://www.bbc.com/sport/0/football/29506564 |archivedate=2014 թ․ նոյեմբերի 23 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=BBC Sport |lang=en}}</ref>։ === Գոլերը հավաքականում === ''Իռլանդիայի հավաքականի արդյունքը նշված է առաջինը'' {| class="wikitable" align=center style="text-align: left;" ! # !! Ամսաթիվ !! Մարզադաշտ !! Հակառակորդ !! Հաշիվ !! Խաղի արդյունքը !! Մրցաշար |- | '''1''' || օգոստոսի 19, 2003 || [[Լենսդաուն Ռոուդ]], [[Դուբլին]], Իռլանդիա || {{ֆուտբոլ|Ավստրիա}} || '''1''':1 || 2:1 || Ընկերական խաղ |- | '''2''' || հոկտեմբերի 15, 2013 || [[Ավիվա (մարզադաշտ)|Ավիվա]], Դուբլին, Իռլանդիա || {{Ֆուտբոլ|Ղազախստան}} || '''2''':1 || 3:1 || ԱԱ-2014 որակավորման փուլ |- | '''3''' || հոկտեմբերի 14, 2014 || [[Ֆելտինս-Արենա]], [[Գելզենկիրխեն]], [[Գերմանիա]] || {{ֆուտբոլ|Գերմանիա}}|| '''1''':1 || 1:1 || Եվրո-2016 որակավորման փուլ |} == Ձեռքբերումներ == {{դրոշ|Անգլիա}} '''«Մանչեսթեր Յունայթեդ»''' * [[Պրեմիեր Լիգա (Անգլիա)|Անգլիական Պրեմիեր Լիգայի]] չեմպիոն ('''5''') - [[Պրեմիեր Լիգա 2002-03 (Անգլիա)|2002-03]], [[Պրեմիեր Լիգա 2006-07 (Անգլիա)|2006-07]], [[Պրեմիեր Լիգա 2007-08 (Անգլիա)|2007-08]], [[Պրեմիեր Լիգա 2008-09 (Անգլիա)|2008-09]], [[Պրեմիեր Լիգա 2010-11 (Անգլիա)|2010-11]] * Անգլիայի գավաթակիր - 2004 * Ֆուտբոլային Լիգայի գավաթակիր ('''3''') - 2006, 2009, 2010 * [[ՈՒԵՖԱ Չեմպիոնների Լիգա]]յի հաղթող - 2007/08 * Անգլիայի սուպերգավաթակիր ('''4''') - 2003, 2007, 2008, 2010 * [[Ֆուտբոլի աշխարհի ակումբային առաջնություն|Աշխարհի ակումբային առաջնություն]] հաղթող - 2008 '''Ընդհանուր՝ 15 տիտղոս''' {{դրոշ|Իռլանդիա}} '''Իռլանդիայի հավաքական''' * Եվրոպայի պատանեկան առաջնության չեմպիոն - 1998 '''Ընդհանուր՝ 1 տիտղոս''' == Վիճակագրություն == {|border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=2 style="background: ivory; font-size: 95%; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; clear:center" |+ '''<big>Ակումբային կարիերա</big>''' |- style=background:beige !rowspan=2 width=140|Ակումբ !rowspan=2|Մրցաշրջան !colspan=2|Լիգա !colspan=2|Գավաթներ<ref>Անգլիայի գավաթ, Ֆուտբոլային Լիգայի գաավթ։</ref> !colspan=2|Եվրոգավաթ<ref>Չեմպիոնների Լիգա</ref> !colspan=2|Այլ<ref>Անգլիայի սուպերգավաթ, ՈՒԵՖԱ Սուպերագավաթ, Ֆուտբոլային Լիգայի տրոֆեյ</ref> !colspan=2|Ընդհանուր |- style=background:beige !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր !Խաղեր !Գոլեր |- |rowspan=13 align=center|'''Մանչեսթեր Յունայթեդ''' |align=center|1999-00 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !1 !0 |- |align=center|2000-01 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|2 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !2 !0 |- |align=center|2001-02 |align=center|9 |align=center|0 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|3 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !13 !0 |- |align=center|2002-03 |align=center|32 |align=center|0 |align=center|4 |align=center|0 |align=center|16 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !52 !0 |- |align=center|2003-04 |align=center|33 |align=center|2 |align=center|8 |align=center|0 |align=center|7 |align=center|0 |align=center|1 |align=center|0 !49 !2 |- |align=center|2004-05 |align=center|23 |align=center|2 |align=center|8 |align=center|1 |align=center|5 |align=center|0 |align=center|1 |align=center|0 !37 !3 |- |align=center|2005-06 |align=center|34 |align=center|1 |align=center|6 |align=center|1 |align=center|7 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !47 !2 |- |align=center|2006-07 |align=center|32 |align=center|4 |align=center|6 |align=center|0 |align=center|11 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|0 !49 !5 |- |align=center|2007-08 |align=center|28 |align=center|0 |align=center|3 |align=center|0 |align=center|6 |align=center|0 |align=center|1 |align=center|0 !38 !0 |- |align=center|2008-09 |align=center|30 |align=center|0 |align=center|10 |align=center|1 |align=center|12 |align=center|1 |align=center|2 |align=center|0 !54 !2 |- |align=center|2009-10 |align=center|15 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|3 |align=center|0 |align=center|1 |align=center|0 !19 !1 |- |align=center|2010-11 |align=center|20 |align=center|0 |align=center|5 |align=center|0 |align=center|6 |align=center|0 |align=center|1 |align=center|0 !32 !0 |- style=background:lemonchiffon !Ընդհանուր!!256!!10!!54!!3!!76!!2!!7!!0!!393!!15 |- |rowspan=2 align=center|{{վարձավճար}}'''Բորնմութ''' |align=center|1999-00 |align=center|10 |align=center|1 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|1 |align=center|0 !11 !1 |- style=background:lemonchiffon !Ընդհանուր!!10!!1!!0!!0!!0!!0!!1!!0!!11!!1 |- |rowspan=2 align=center|{{վարձավճար}}'''Անտվերպեն''' |align=center|2000-01 |align=center|14 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !14 !0 |- style=background:lemonchiffon !Ընդհանուր!!14!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!0!!14!!0 |- |rowspan=6 align=center|'''Սանդերլենդ''' |align=center|2011-12 |align=center|29 |align=center|0 |align=center|4 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !33 !0 |- |align=center|2012-13 |align=center|34 |align=center|2 |align=center|2 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !36 !2 |- |align=center|2013-14 |align=center|33 |align=center|1 |align=center|9 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !42 !1 |- |align=center|2014-15 |align=center|37 |align=center|0 |align=center|6 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !43 !0 |- |align=center|2015-16 |align=center|28 |align=center|0 |align=center|3 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 |align=center|0 !31 !0 |- style=background:lemonchiffon !Ընդհանուր!!163!!3!!25!!0!!0!!0!!0!!0!!188!!3 |- style=background:beige !colspan=2|Ընդհանուր կարիերայում!!443!!14!!79!!3!!76!!2!!8!!0!!606!!19 |} ''{{updated|2016 թվականի սեպտեմբերի 21}}'' == Անձնական կյանք == 2010 թվականի հունիսի 8-ին Ջոն Օ’Շին ամուսնացել է Իվոնն Մենինգի հետ<ref>{{Cite web |date=2010 թ․ հունիսի 9 |title=Coleen Rooney attends wedding of Manchester United defender John O'Shea |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1285048/Coleen-Rooney-attends-wedding-Manchester-United-defender-John-OShea.html |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/6DpOCReST?url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1285048/Coleen-Rooney-attends-wedding-Manchester-United-defender-John-OShea.html |archivedate=2013 թ․ հունվարի 21 |accessdate=2016 թ․ հուլիսի 18 |publisher=The Daily Mail |lang=en}}</ref>, ում հետ երկար ժամանակ հանդիպում էր։ Ամուսնական արարողությունը տեղի է ունեցել [[Կիլդեր (կոմսություն)|Կիլդերում]] 180 հյուրերի ներկայությամբ, որոնց թվում էին «Մանչեսթեր Յունայթեդի» և ազգային հավաքականի իր խաղընկերները, ինչպես նաև [[Ուեյն Ռունի]]ի կինը՝ [[Քոլին Ռունի|Քոլինը]]։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.manutd.com/en/Players-And-Staff/First-Team/John-OShea.aspx Ֆուտբոլիստի պրոֆիլը] ''ManUtd.com'' կայքում{{ref-en}} * [http://www.stretfordend.co.uk/playermenu/oshea.html Ելույթների վիճակագրությունը] ''StretfordEnd.co.uk'' կայքում {{ref-en}} * [http://www.soccerbase.com/players/player.sd?player_id=18121 Ֆուտբոլիստի պրոֆիլը] ''soccerbase.com'' կայքում{{ref-en}} * [http://www.worldfootball.net/spieler_profil/john-oshea Ֆուտբոլիստի պրոֆիլը] ''worldfootball.net'' կայքում{{ref-en}} * {{transfermarkt|john-oshea|3540}} * [http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/john-o'shea Ֆուտբոլիստի պրոֆիլը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140910152203/http://www.premierleague.com/en-gb/players/profile.overview.html/john-o%27shea |date=2014-09-10 }} Պրեմիեր Լիգայի պաշտոնական կայքում{{ref-en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Օրվա հոդված նախագծի մասնակից}} {{DEFAULTSORT:Օ'Շի, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Անգլիական ֆուտբոլի լիգայի խաղացողներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիայի լեգեոներ ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Բորնմութի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդիայի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Մանչեսթեր Յունայթեդի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2012-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:ՈՒԵՖԱ Եվրո 2016-ի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Պրեմիեր Լիգայի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Սանդերլենդի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի պաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Անտվերպենի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ռեդինգի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Իռլանդացի ֆուտբոլային մարզիչներ]] nfyob1ldtjwbcd3uw75z2jldk59cp07 0 726775 10722234 9747348 2026-04-08T15:36:51Z Խմբագրող 136173 − 6 կատեգորիաներ, ±[[Կատեգորիա:Բուլղարիայի հուշարձաններ]]→[[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722234 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ | Հայերեն անվանում = Բոյանայի եկեղեցի | Անգլերեն անվանում = Boyana Church | Պատկեր = [[Պատկեր:Boyana Church 2 TB.JPG|300px]] | Պատկերի նկարագրություն = | Երկիր = {{դրոշավորում|Բուլղարիա}} | Տիպ = մշակութային | Չափանիշներ =ii, iii | ID = 42 | Հղում = http://whc.unesco.org/en/list/ | Աշխարհամաս = Եվրոպա և<br />Հյուսիսային Ամերիկա | Կոորդինատներ = <!--*կոորդինատներ քարտեզի համար--> |լայնք = 42.6446543 |երկայնք = 23.2660477 |երկիր = Բուլղարիա |երկիր2 = <!-- տեղագրական քարտեզ3 --> |երկրամաս = <!-- տեղագրական քարտեզ3 --> |ալտերնատիվ քարտեզ = <!-- ալտերնատիվ քարտեզ --> |ալտերնատիվ քարտեզ2 = <!-- ալտերնատիվ քարտեզ --> |քարտեզի նկարագրություն = |քարտեզի նկարագրություն2 = |քարտեզի նկարագրություն3 = | Տարի = 1979 | Նստաշրջան = 3-րդ | Լայնացումներ = | Վտանգի տակ = }} '''Բոյանայի եկեղեցի''' ({{lang-bg|Боянска църква}}), միջնադարյան եկեղեցի [[Բուլղարիա]]յում։ Տեղակայված է մայրաքաղաք [[Սոֆիա]]յից 8 կմ հեռավորության վրա, [[Վիտոշա]] լեռան ստորոտին գտնվող [[Բոյանա]] գյուղում։ 1979 թվականին ընդգրկվել է [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ]]-ի [[համաշխարհային ժառանգություն|համաշխարհային ժառանգության]] ցանկում<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Boyana Church |url=http://whc.unesco.org/en/list/42 |accessdate=2016 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=whc.unesco.org |language=en}}</ref>։ == Պատմություն == 10-րդ դարում Բոյանա գյուղում կառուցվել է առաջին փոքրիկ եկեղեցին, որը նվիրված էր [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի|Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնիացուն]] և [[Պանտելեիմոն]]ին։ 13-րդ դարի սկզբին սևաստոկրատոր Կալոյանի ցուցումով այս եկեղեցուն կից կառուցվել է որմնանկարներով զարդարված (ավարտվել են 1259 թվականին) նոր երկհարկանի եկեղեցի։ Որմնանկարներից մեկի վրա պահպանվել է կտիտորյան մակագրություն․ {{cquote| {{unicode|+взъдвиже сѧ ѽ земѧ и създа сѧ прѣчисты хра<br/> мъ ст҃аго иерарха х҃ва николы ст҃аго и великѡ<br/> славнагѡ мѫченика хв҃а пантелеимѡна тече<br/> ниемъ и трѹдомъ и любовиаѧ многоаѫ калѡ<br/> ѣнѣ севастократора братѹчѧди цр҃ва внѹкъ ст҃а<br/> стефана кралѣ србьскаго написа же сѧ при цр҃<br/> вство блгарское при благовѣрнем и бг҃очь<br/> стивѣмъ и хр҃столюбивѣмъ цр҃и костан<br/> динѣ асѣна едикто з҃ в лѣто<br/> .ѕ҃.ѱ.ѯ҃з҃}} }} Դոնատորի անունով եկեղեցին ստացել է «Կալայանովա» անվանումը։ 19-րդ դարի սկզբին եկեղեցու անսամբլի երրորդ շինարարությունն է ավարտվել։ Այդ կցակառուցման արդյունքում եկեղեցին ունի երեք կողաշենք։ == Ճարտարապետական առանձնահատկություններ == Եկեղեցին բաղկացած է տարբեր ժամանակաշրջանների շինվածքներից․ * արևելյան հատված, հատակագծում հավասարաթև խաչի ձև ունեցող միագմբեթ եկեղեցի (11-րդ դար), * կենտրոնական հատված, «Կալոյանովա եկեղեցի», երկհարկանի շինություն (13-րդ դար), առաջին հարկը զբաղեցնում է [[մատուռ]]ը և բուլղարացի [[բոյար]]ների գերեզմանատունը։ Երկրորդ հարկում անմիջական եկեղեցին է։ Եկեղեցու ճակատամասը զարդարված է կերամիկական հախճասալիկներով, * արևմտյան հատված, 19-րդ դարի գավիթ, որը զուրկ է ցանկացած զարդարանքից։ Բոլոր շինությունները պատրաստված են աղյուսից։ == Ֆրեսկոներ == [[Պատկեր:Kalojan desislava.jpg|thumb|200px|Կալոյանի և Դեսիսլավայի կտիտորյան դիմանկար։]] Որմնանկարչություններից եկեղեցում պահպանվել են․ * 11-12-րդ դարի ֆրեսկոներ (պահպանվել են եկեղեցու արևելյան հատվածում՝ հյուսիսային պատ, աբսիդի ներքևում), * Վասիլիա վարպետի ֆրեսկոներ, 13-րդ դարի կես (ֆրեսկոների փուլն ավարտվել է 1259 թվականին), * 14-16-րդ դարի ֆրեսկոներ, * 1882 թվականի գեղանկարներ։ Եկեղեցու պատերը զարդարում են 240 առանձին ֆիգուրներ և 89 կոմպոզիցիաներ ([[Նոր Կտակարան|նորկտակարանային]] պատմություններ, Սուրբ Նիկողայոսի վարքագրությունից դրվագներ)։ Եկեղեցու որմնանկարային ցիկլը համարվում է բուլղարական միջնադարյան որմնանկարի ամենաարժեքավոր հավաքածուներից մեկը։ Բոյանայի գեղանկարչությունը վերաբերում է [[Խաչակիրներ]]ի կողմից [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]] գրավման ժամանակաշրջանին։ Գրավումը հանգեցրել է տեղի դպրոցների և արվեստի դպրոցների նշանակության բարձրացման։ Եկեղեցում կան նաև պատմական դեմքերի պատկերներ՝ սևաստոկրատոր Կալոյանի և նրա կին Դեսիսլավայի, թագավոր [[Կոնստանտին I Տիհ]]ի և թագուհի Իրինայի (եկեղեցու հյուսիսային պատ)։ 18 տեսարաններ պատկերում են Նիկողայոս Զմյուռնիացու կյանքը։ <gallery widths="200" heights="200" mode=packed> Image:Boyana Angel.jpg|Նիկողայոս Զմյուռնիացի Image:Boyana Church ship.jpg|Նիկողայոսը փրկում է նավակին Image:Konstantin i Irina.jpg|Կոնստանտին Ասեն թագավորը և Իրինա թագուհին </gallery> == Մետաղադրամներ == 1981 թվականին Բոյանայի եկեղեցու պատկերով մետաղադրամ է հատվել։ Այն ներառված է Բուլղարիայի 1300 ամյակին նվիրված մետաղադրամների շարքում։ {| class="wikitable" |- | Եզր || Ցցված կողոսկրերով |- | Զանգված || 11 գրամ |- | Տրամագիծ || 30 մմ |- | Հաստություն || 2.2 մմ |} == Տես նաև == * [[Բուլղարիայում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Համաշխարհային ժառանգություն Բուլղարիայում}} [[Կատեգորիա:10-րդ դարի հիմնադրումներ]] [[Կատեգորիա:Բյուզանդական ճարտարապետություն]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի թանգարաններ]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Բուլղարիայում]] [[Կատեգորիա:Սոֆիայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Սոֆիայի թանգարաններ]] 3pkqv88mxepurnxzg1l9ybss8k87dtv 10722239 10722234 2026-04-08T15:39:00Z Խմբագրող 136173 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722239 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտ | Հայերեն անվանում = Բոյանայի եկեղեցի | Անգլերեն անվանում = Boyana Church | Պատկեր = [[Պատկեր:Boyana Church 2 TB.JPG|300px]] | Պատկերի նկարագրություն = | Երկիր = {{դրոշավորում|Բուլղարիա}} | Տիպ = մշակութային | Չափանիշներ =ii, iii | ID = 42 | Հղում = http://whc.unesco.org/en/list/ | Աշխարհամաս = Եվրոպա և<br />Հյուսիսային Ամերիկա | Կոորդինատներ = <!--*կոորդինատներ քարտեզի համար--> |լայնք = 42.6446543 |երկայնք = 23.2660477 |երկիր = Բուլղարիա |երկիր2 = <!-- տեղագրական քարտեզ3 --> |երկրամաս = <!-- տեղագրական քարտեզ3 --> |ալտերնատիվ քարտեզ = <!-- ալտերնատիվ քարտեզ --> |ալտերնատիվ քարտեզ2 = <!-- ալտերնատիվ քարտեզ --> |քարտեզի նկարագրություն = |քարտեզի նկարագրություն2 = |քարտեզի նկարագրություն3 = | Տարի = 1979 | Նստաշրջան = 3-րդ | Լայնացումներ = | Վտանգի տակ = }} '''Բոյանայի եկեղեցի''' ({{lang-bg|Боянска църква}}), միջնադարյան եկեղեցի [[Բուլղարիա]]յում։ Տեղակայված է մայրաքաղաք [[Սոֆիա]]յից 8 կմ հեռավորության վրա, [[Վիտոշա]] լեռան ստորոտին գտնվող [[Բոյանա]] գյուղում։ 1979 թվականին ընդգրկվել է [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ]]-ի [[համաշխարհային ժառանգություն|համաշխարհային ժառանգության]] ցանկում<ref>{{Cite web |last=Centre |first=UNESCO World Heritage |title=Boyana Church |url=http://whc.unesco.org/en/list/42 |accessdate=2016 թ․ սեպտեմբերի 1 |website=whc.unesco.org |language=en}}</ref>։ == Պատմություն == 10-րդ դարում Բոյանա գյուղում կառուցվել է առաջին փոքրիկ եկեղեցին, որը նվիրված էր [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի|Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնիացուն]] և [[Պանտելեիմոն]]ին։ 13-րդ դարի սկզբին սևաստոկրատոր Կալոյանի ցուցումով այս եկեղեցուն կից կառուցվել է որմնանկարներով զարդարված (ավարտվել են 1259 թվականին) նոր երկհարկանի եկեղեցի։ Որմնանկարներից մեկի վրա պահպանվել է կտիտորյան մակագրություն․ {{cquote| {{unicode|+взъдвиже сѧ ѽ земѧ и създа сѧ прѣчисты хра<br/> мъ ст҃аго иерарха х҃ва николы ст҃аго и великѡ<br/> славнагѡ мѫченика хв҃а пантелеимѡна тече<br/> ниемъ и трѹдомъ и любовиаѧ многоаѫ калѡ<br/> ѣнѣ севастократора братѹчѧди цр҃ва внѹкъ ст҃а<br/> стефана кралѣ србьскаго написа же сѧ при цр҃<br/> вство блгарское при благовѣрнем и бг҃очь<br/> стивѣмъ и хр҃столюбивѣмъ цр҃и костан<br/> динѣ асѣна едикто з҃ в лѣто<br/> .ѕ҃.ѱ.ѯ҃з҃}} }} Դոնատորի անունով եկեղեցին ստացել է «Կալայանովա» անվանումը։ 19-րդ դարի սկզբին եկեղեցու անսամբլի երրորդ շինարարությունն է ավարտվել։ Այդ կցակառուցման արդյունքում եկեղեցին ունի երեք կողաշենք։ == Ճարտարապետական առանձնահատկություններ == Եկեղեցին բաղկացած է տարբեր ժամանակաշրջանների շինվածքներից․ * արևելյան հատված, հատակագծում հավասարաթև խաչի ձև ունեցող միագմբեթ եկեղեցի (11-րդ դար), * կենտրոնական հատված, «Կալոյանովա եկեղեցի», երկհարկանի շինություն (13-րդ դար), առաջին հարկը զբաղեցնում է [[մատուռ]]ը և բուլղարացի [[բոյար]]ների գերեզմանատունը։ Երկրորդ հարկում անմիջական եկեղեցին է։ Եկեղեցու ճակատամասը զարդարված է կերամիկական հախճասալիկներով, * արևմտյան հատված, 19-րդ դարի գավիթ, որը զուրկ է ցանկացած զարդարանքից։ Բոլոր շինությունները պատրաստված են աղյուսից։ == Ֆրեսկոներ == [[Պատկեր:Kalojan desislava.jpg|thumb|200px|Կալոյանի և Դեսիսլավայի կտիտորյան դիմանկար։]] Որմնանկարչություններից եկեղեցում պահպանվել են․ * 11-12-րդ դարի ֆրեսկոներ (պահպանվել են եկեղեցու արևելյան հատվածում՝ հյուսիսային պատ, աբսիդի ներքևում), * Վասիլիա վարպետի ֆրեսկոներ, 13-րդ դարի կես (ֆրեսկոների փուլն ավարտվել է 1259 թվականին), * 14-16-րդ դարի ֆրեսկոներ, * 1882 թվականի գեղանկարներ։ Եկեղեցու պատերը զարդարում են 240 առանձին ֆիգուրներ և 89 կոմպոզիցիաներ ([[Նոր Կտակարան|նորկտակարանային]] պատմություններ, Սուրբ Նիկողայոսի վարքագրությունից դրվագներ)։ Եկեղեցու որմնանկարային ցիկլը համարվում է բուլղարական միջնադարյան որմնանկարի ամենաարժեքավոր հավաքածուներից մեկը։ Բոյանայի գեղանկարչությունը վերաբերում է [[Խաչակիրներ]]ի կողմից [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]] գրավման ժամանակաշրջանին։ Գրավումը հանգեցրել է տեղի դպրոցների և արվեստի դպրոցների նշանակության բարձրացման։ Եկեղեցում կան նաև պատմական դեմքերի պատկերներ՝ սևաստոկրատոր Կալոյանի և նրա կին Դեսիսլավայի, թագավոր [[Կոնստանտին I Տիհ]]ի և թագուհի Իրինայի (եկեղեցու հյուսիսային պատ)։ 18 տեսարաններ պատկերում են Նիկողայոս Զմյուռնիացու կյանքը։ <gallery widths="200" heights="200" mode=packed> Image:Boyana Angel.jpg|Նիկողայոս Զմյուռնիացի Image:Boyana Church ship.jpg|Նիկողայոսը փրկում է նավակին Image:Konstantin i Irina.jpg|Կոնստանտին Ասեն թագավորը և Իրինա թագուհին </gallery> == Մետաղադրամներ == 1981 թվականին Բոյանայի եկեղեցու պատկերով մետաղադրամ է հատվել։ Այն ներառված է Բուլղարիայի 1300 ամյակին նվիրված մետաղադրամների շարքում։ {| class="wikitable" |- | Եզր || Ցցված կողոսկրերով |- | Զանգված || 11 գրամ |- | Տրամագիծ || 30 մմ |- | Հաստություն || 2.2 մմ |} == Տես նաև == * [[Բուլղարիայում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության օբյեկտների ցանկ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{Համաշխարհային ժառանգություն Բուլղարիայում}} [[Կատեգորիա:10-րդ դարի հիմնադրումներ]] [[Կատեգորիա:Բյուզանդական ճարտարապետություն]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի թանգարաններ]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն Բուլղարիայում]] [[Կատեգորիա:Սոֆիայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Սոֆիայի թանգարաններ]] [[Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] lnb0t2w9otwvtxwc5qiqeu267mr4y8n 0 736714 10722236 9803963 2026-04-08T15:37:34Z Խմբագրող 136173 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722236 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց | հայերեն անվանում = <big>Պայծառակերպության վանք</big> | բնօրինակ անվանում = Преображенски манастир | պատկեր = Preobrajenski_manastiri01.jpg | պատկերի չափ = 310px | նկարագրություն = | երկիր = Բուլղարիա | քարտեզի չափ = | քարտեզի նկարագրություն = | տեղագրություն = {{Դրոշավորում|Բուլղարիա}}, [[Վելիկո Տիռնովոյի մարզ]], [[Վելիկո Տիռնովո]] | կոորդինատներ = | լայնք = 43.117222 | երկայնք = 25.607222 | կրոնադավանանք = [[Ուղղափառություն]] | թեմ = | տարածշրջան = | նահանգ = | տարածք = | մարզ = | շրջան = | թաղամաս = | մունիցիպալիտետ = | օծման թվական = | հոգևոր կարգավիճակ = | ներկա վիճակ = | ժառանգության կարգավիճակում = | առաջնորդ = | կայք = | ճարտարապետություն = | ճարտարապետ = | ճարտարապետական տիպ = | ճարտարապետական ոճ = | գլխավոր կապալառու = | հիմնադիր = | ճակատի ուղղություն = | հիմնադրված = | կառուցման սկիզբ = | կառուցման ավարտ = | առաջին հիշատակում = | կառուցման արժեք = | առանձնահատկություններ = | ընդունակություն = | երկարություն = | լայնություն = | նավի լայնություն = | բարձրություն = | գմբեթների թիվ = | արտաքին գմբեթի բարձրություն = | ներքին գմբեթի բարձրություն = | արտաքին գմբեթի տրամագիծ = | ներքին գմբեթի տրամագիծ = | ծայրաձողերի թվաքանակ = | ծայրաձողի բարձրություն = | շինանյութ = | Վիքիպահեստում = }} '''Պայծառակերպության վանք''' ({{lang-bg|Преображенски манастир}}), տղամարդկանց համար գործող բուլղարական ուղղափառ ոչ քաղկեդոնական վանք<ref name="statoids">{{Cite web |title=Բուլղարական եկեղեցական կանոնադրություն |url=http://statoids.com/uly.html |archivedate=2016 թ․ հունիսի 11 |publisher=Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի}}</ref>, որը գտնվում է [[Բուլղարիա]]յի [[Վելիկո Տիռնովոյի մարզ]]ի [[Վելիկո Տիռնովո]] քաղաքում։ Պայծառակերպության վանքը գտնվում է [[Յանտրա (վտակ)|Յանտրա գետի]] ափին։ == Պատմություն == Վանքը հիմնադրվել է [[11–րդ դար|11-րդ դարում]]՝ Բուլղարիայի թագավոր Իվան Ալեքսանդրի օրոք։ [[1360 թվական]]ին ստացել է հատուկ հոգևոր կարգավիճակ։ Վանքը գրավվել է թուրքերի կողմից Բուլղարիայի գրավման ժամանակ։ [[19-րդ դար]]ում ենթարկվել է վերակառուցման։ Եկեղեցին պատկերազարդվել է [[1849|1849 թ.-ից]] [[1851|1851 թվականներին]] բուլղարացի նկարիչ և սրբանկարիչ, Բուլղարիայի ազգային վերծննդի ներկայացուցիչ [[Զախարի Զողրաֆ]]ը։ Որմնանկարներից նշանավոր են «կյանքի անիվ», «Վերջին դատաստան», «Խորհրդավոր ընթրիք» խորագրով որմնանկարները։ Եկեղեցու պատերին կան նաև սլավոնական գրերի ստեղծող [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղի և Մեթոդիոսի]] պատկերով որմնանկարներ։ Նկարիչը վանքի պատերին թողել է նաև ինքնադիմանկար։ [[Ռուս-թուրքական պատերազմներ|Ռուս-թուրքական պատերազմի]] ժամանակ բուլղարական այս վանքը ծառայում էր, որպես հիվանդանոց։ == Տես նաև == * [[Սուրբ Պայծառակերպության եկեղեցի (Մոսկվա)]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի վանքեր]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] sy28vzygw39nrxpxzp8r4o50pkndhe8 10722237 10722236 2026-04-08T15:37:42Z Խմբագրող 136173 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722237 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց | հայերեն անվանում = <big>Պայծառակերպության վանք</big> | բնօրինակ անվանում = Преображенски манастир | պատկեր = Preobrajenski_manastiri01.jpg | պատկերի չափ = 310px | նկարագրություն = | երկիր = Բուլղարիա | քարտեզի չափ = | քարտեզի նկարագրություն = | տեղագրություն = {{Դրոշավորում|Բուլղարիա}}, [[Վելիկո Տիռնովոյի մարզ]], [[Վելիկո Տիռնովո]] | կոորդինատներ = | լայնք = 43.117222 | երկայնք = 25.607222 | կրոնադավանանք = [[Ուղղափառություն]] | թեմ = | տարածշրջան = | նահանգ = | տարածք = | մարզ = | շրջան = | թաղամաս = | մունիցիպալիտետ = | օծման թվական = | հոգևոր կարգավիճակ = | ներկա վիճակ = | ժառանգության կարգավիճակում = | առաջնորդ = | կայք = | ճարտարապետություն = | ճարտարապետ = | ճարտարապետական տիպ = | ճարտարապետական ոճ = | գլխավոր կապալառու = | հիմնադիր = | ճակատի ուղղություն = | հիմնադրված = | կառուցման սկիզբ = | կառուցման ավարտ = | առաջին հիշատակում = | կառուցման արժեք = | առանձնահատկություններ = | ընդունակություն = | երկարություն = | լայնություն = | նավի լայնություն = | բարձրություն = | գմբեթների թիվ = | արտաքին գմբեթի բարձրություն = | ներքին գմբեթի բարձրություն = | արտաքին գմբեթի տրամագիծ = | ներքին գմբեթի տրամագիծ = | ծայրաձողերի թվաքանակ = | ծայրաձողի բարձրություն = | շինանյութ = | Վիքիպահեստում = }} '''Պայծառակերպության վանք''' ({{lang-bg|Преображенски манастир}}), տղամարդկանց համար գործող բուլղարական ուղղափառ ոչ քաղկեդոնական վանք<ref name="statoids">{{Cite web |title=Բուլղարական եկեղեցական կանոնադրություն |url=http://statoids.com/uly.html |archivedate=2016 թ․ հունիսի 11 |publisher=Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի}}</ref>, որը գտնվում է [[Բուլղարիա]]յի [[Վելիկո Տիռնովոյի մարզ]]ի [[Վելիկո Տիռնովո]] քաղաքում։ Պայծառակերպության վանքը գտնվում է [[Յանտրա (վտակ)|Յանտրա գետի]] ափին։ == Պատմություն == Վանքը հիմնադրվել է [[11–րդ դար|11-րդ դարում]]՝ Բուլղարիայի թագավոր Իվան Ալեքսանդրի օրոք։ [[1360 թվական]]ին ստացել է հատուկ հոգևոր կարգավիճակ։ Վանքը գրավվել է թուրքերի կողմից Բուլղարիայի գրավման ժամանակ։ [[19-րդ դար]]ում ենթարկվել է վերակառուցման։ Եկեղեցին պատկերազարդվել է [[1849|1849 թ.-ից]] [[1851|1851 թվականներին]] բուլղարացի նկարիչ և սրբանկարիչ, Բուլղարիայի ազգային վերծննդի ներկայացուցիչ [[Զախարի Զողրաֆ]]ը։ Որմնանկարներից նշանավոր են «կյանքի անիվ», «Վերջին դատաստան», «Խորհրդավոր ընթրիք» խորագրով որմնանկարները։ Եկեղեցու պատերին կան նաև սլավոնական գրերի ստեղծող [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղի և Մեթոդիոսի]] պատկերով որմնանկարներ։ Նկարիչը վանքի պատերին թողել է նաև ինքնադիմանկար։ [[Ռուս-թուրքական պատերազմներ|Ռուս-թուրքական պատերազմի]] ժամանակ բուլղարական այս վանքը ծառայում էր, որպես հիվանդանոց։ == Տես նաև == * [[Սուրբ Պայծառակերպության եկեղեցի (Մոսկվա)]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի վանքեր]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] dstz6sfxld6huisy5ibvpd0727su7fw 0 762735 10722233 8213650 2026-04-08T15:36:11Z Խմբագրող 136173 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722233 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց | անվանում = Սոկոլսկի վանք | բնօրինակ անվանում = <small>Соколски манастир</small> | պատկեր = Sokolski Monastery Iz8.jpg | նկարագրություն = | տեսակ = | երկիր = Բուլղարիա | տեղագրություն = [[Բուլղարիա]], [[Գաբրովոյի մարզ]], [[Գաբրովո]] | տարածաշրջան = [[Բալկանյան թերակղզի]], [[Հարավային Եվրոպա]] | հասցե = | դավանանք =Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի | թեմ = | օծման թվական = | հոգևոր կարգավիճակ = | ներկա վիճակ = | մաս = | կազմ = | ժառանգության կարգավիճակ = | առաջնորդ = | նվիրված = | անվանված = | ճարտարապետ = | ճարտարագետ = | հիմնադիր = | պատվիրող = | ճարտարապետական ոճ = | կառուցման սկիզբ = | կառուցման ավարտ = | հիմնադրված = | առաջին հիշատակում = | կառուցման արժեք = | երկարություն = | լայնություն = | նավի լայնություն = | բարձրություն = | գմբեթների թիվ = | արտաքին գմբեթի բարձրություն = | ներքին գմբեթի բարձրություն = | արտաքին գմբեթի տրամագիծ = | ներքին գմբեթի տրամագիծ = | ծայրաձողերի թվաքանակ = | ծայրաձողի բարձրություն = | շինանյութ = | մակերես = | ծանոթ = | կայք = }} '''Սոկոլսկի վանք''' ({{lang-bg|Соколски манастир}}), գործող [[Ուղղափառություն|ուղղափառ]] [[Քրիստոնեություն|քրիստոնեական]] [[վանք]] [[Բուլղարիա]]յում<ref>[http://www.bulgarianmonastery.com/sokolski_monastery.html Սոկոլսկի վանքի մասին տեղեկատվություն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150802014615/http://www.bulgarianmonastery.com/sokolski_monastery.html |date=2015-08-02 }} [http://www.bulgarianmonastery.com/ բուլղարական վանքերի վերաբերյալ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150816214352/http://www.bulgarianmonastery.com/ |date=2015-08-16 }} կրոնական թեմատիկ կայքում {{ref-en}}</ref>։ Գտնվում է [[Գաբրովո]] քաղաքից 15 կմ հեռավորության վրա՝ Սոկոլովոյի քարանձավի հարևանությամբ։ Ի սկզբանե հիմնադրվել է, որպես տղամարդկանց համար նախատեսված վանք, սակայն 1959 թվականից ի վեր կանանց մուտքը ևս հասանելի է դարձել։ == Պատմություն == Վանքը հիմնադրվել է [[1832|1832 թվականին]]՝ Իոսիֆ Սոկոլսու կողմից։ Ի սկզբանե եկեղեցին կառուցվել է [[փայտ]]ից։ Շինարարական աշխատանքներն ավարտվել են [[1833 թվական]]ի [[հունվար]]ին, իսկ եկեղեցու օծման արարողությունը տեղի է ունեցել [[1834 թվական]]ի [[Օգոստոսի 15|օգոստոսի 15-ին]]՝ եպիսկոպոս Իլարիոն Կրիտսկու կողմից։ Ժամանակակից կաթոլիկոնը կառուցվել է [[1834 թվական]]ին։ Վերանորոգումից հետո՝ [[1862 թվական]]ին ավարտվել է նաև եկեղեցու ներքին ձևավորումը։ [[1968 թվական]]ին վանքի հարևանությամբ կառուցվել է [[մատուռ]], որի պատերը զարդարվել են տարբեր պատկերներով։ [[1836 թվական]]ին վանքում բացվել է աստվածաբանական դպրոց։ Սոկոլսկի վանականները ևս մասնակցել են [[Հեղափոխությունները Եվրոպայում (1830-1840 թվականներ)|Բուլղարիայի ազգային-ազատագրական շարժմանը]]։ [[1876 թվական]]ի [[Մայիսի 1|մայիսի 1-ին]] այն դարձել է Գաբրովոյի ապստամբության մեկնարկակետը։ [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)|Ռուս-թուրքական պատերազմի]] ժամանակ վանքում բացվել է հիվանդանոց։ == Տես նաև == * [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{ՎՊԵ|Sokolski Monastery}} [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի վանքեր]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] 9bh8419ys8eyfh2vphi82ktw75k3qyz 10722240 10722233 2026-04-08T15:39:11Z Խմբագրող 136173 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722240 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց | անվանում = Սոկոլսկի վանք | բնօրինակ անվանում = <small>Соколски манастир</small> | պատկեր = Sokolski Monastery Iz8.jpg | նկարագրություն = | տեսակ = | երկիր = Բուլղարիա | տեղագրություն = [[Բուլղարիա]], [[Գաբրովոյի մարզ]], [[Գաբրովո]] | տարածաշրջան = [[Բալկանյան թերակղզի]], [[Հարավային Եվրոպա]] | հասցե = | դավանանք =Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի | թեմ = | օծման թվական = | հոգևոր կարգավիճակ = | ներկա վիճակ = | մաս = | կազմ = | ժառանգության կարգավիճակ = | առաջնորդ = | նվիրված = | անվանված = | ճարտարապետ = | ճարտարագետ = | հիմնադիր = | պատվիրող = | ճարտարապետական ոճ = | կառուցման սկիզբ = | կառուցման ավարտ = | հիմնադրված = | առաջին հիշատակում = | կառուցման արժեք = | երկարություն = | լայնություն = | նավի լայնություն = | բարձրություն = | գմբեթների թիվ = | արտաքին գմբեթի բարձրություն = | ներքին գմբեթի բարձրություն = | արտաքին գմբեթի տրամագիծ = | ներքին գմբեթի տրամագիծ = | ծայրաձողերի թվաքանակ = | ծայրաձողի բարձրություն = | շինանյութ = | մակերես = | ծանոթ = | կայք = }} '''Սոկոլսկի վանք''' ({{lang-bg|Соколски манастир}}), գործող [[Ուղղափառություն|ուղղափառ]] [[Քրիստոնեություն|քրիստոնեական]] [[վանք]] [[Բուլղարիա]]յում<ref>[http://www.bulgarianmonastery.com/sokolski_monastery.html Սոկոլսկի վանքի մասին տեղեկատվություն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150802014615/http://www.bulgarianmonastery.com/sokolski_monastery.html |date=2015-08-02 }} [http://www.bulgarianmonastery.com/ բուլղարական վանքերի վերաբերյալ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150816214352/http://www.bulgarianmonastery.com/ |date=2015-08-16 }} կրոնական թեմատիկ կայքում {{ref-en}}</ref>։ Գտնվում է [[Գաբրովո]] քաղաքից 15 կմ հեռավորության վրա՝ Սոկոլովոյի քարանձավի հարևանությամբ։ Ի սկզբանե հիմնադրվել է, որպես տղամարդկանց համար նախատեսված վանք, սակայն 1959 թվականից ի վեր կանանց մուտքը ևս հասանելի է դարձել։ == Պատմություն == Վանքը հիմնադրվել է [[1832|1832 թվականին]]՝ Իոսիֆ Սոկոլսու կողմից։ Ի սկզբանե եկեղեցին կառուցվել է [[փայտ]]ից։ Շինարարական աշխատանքներն ավարտվել են [[1833 թվական]]ի [[հունվար]]ին, իսկ եկեղեցու օծման արարողությունը տեղի է ունեցել [[1834 թվական]]ի [[Օգոստոսի 15|օգոստոսի 15-ին]]՝ եպիսկոպոս Իլարիոն Կրիտսկու կողմից։ Ժամանակակից կաթոլիկոնը կառուցվել է [[1834 թվական]]ին։ Վերանորոգումից հետո՝ [[1862 թվական]]ին ավարտվել է նաև եկեղեցու ներքին ձևավորումը։ [[1968 թվական]]ին վանքի հարևանությամբ կառուցվել է [[մատուռ]], որի պատերը զարդարվել են տարբեր պատկերներով։ [[1836 թվական]]ին վանքում բացվել է աստվածաբանական դպրոց։ Սոկոլսկի վանականները ևս մասնակցել են [[Հեղափոխությունները Եվրոպայում (1830-1840 թվականներ)|Բուլղարիայի ազգային-ազատագրական շարժմանը]]։ [[1876 թվական]]ի [[Մայիսի 1|մայիսի 1-ին]] այն դարձել է Գաբրովոյի ապստամբության մեկնարկակետը։ [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)|Ռուս-թուրքական պատերազմի]] ժամանակ վանքում բացվել է հիվանդանոց։ == Տես նաև == * [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{ՎՊԵ|Sokolski Monastery}} [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի վանքեր]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] c0bji4igz9zgyfb7tnxiap726zpeud0 0 763029 10722406 10503699 2026-04-08T23:47:19Z Խմբագրող 136173 − 4 կատեգորիաներ [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722406 wikitext text/x-wiki {{այլ|Բաբկեն Սիմոնյան (այլ կիրառումներ)}} {{Այլ/ազգանուն|Սիմոնյան}} {{Տեղեկաքարտ Գրող}} '''Բաբկեն Ավետիսի Սիմոնյան''' ({{ԱԾ}}), հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ, հրապա­րակագիր, սերբագետ, մշակույթի գործիչ։ [[Հայաստանի գրողների միություն|Հայաստանի գրողների միության]] (1995)<ref>{{Cite web |title=ԲԱԲԿԵՆ ՍԻՄՈՆՅԱՆ « Հայաստանի Գրողների Միություն |url=http://wua.am/%D5%A2%D5%A1%D5%A2%D5%AF%D5%A5%D5%B6-%D5%BD%D5%AB%D5%B4%D5%B8%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6/ |accessdate=2017 թ․ սեպտեմբերի 28 |website=wua.am}}</ref> և Սերբիայի գրողների միության (1994) անդամ։ == Գործունեություն == 1975 թվականից, Հայաստանում առաջինը, զբաղվում է [[սերբագիտություն|սերբագիտությամբ]]։ Բանաստեղ­ծու­թյունների, էսսեների, ակնարկների, ուղեգրությունների 13 գրքի և շուրջ 900 հրապարակումների հեղինակ է։ Դրանց գերակշիռ մասը վերաբերում է հայ-սերբական գրական ու մշակութային կապերին, ինչպես նաև [[Հայերը Սերբիայում|սերբահայ գաղթօջախի]] հիմնախնդիրներին։ Բելգրադում մասնակցել է գրողների (1992-2013) և թարգմանիչների (1988-2019) միջազգային տարբեր հանդիպումների, պոեզիայի ամենամյա փառա­տոների, գրքի միջազգային տոնավաճառների։ Նրա մի շարք ստեղ­ծա­գործություններ թարգմանվել են [[ռուսերեն]], [[սերբերեն]], [[սլովակերեն]], [[բուլղարերեն]], [[ուկրաիներեն]], [[ռումիներեն]], [[ֆրանսերեն]], [[իտալերեն]], [[Անգլերեն|անգ­լերեն]], [[էստոներեն]], [[հունգարերեն]] և տեղ գտել գրական տարբեր ժողովածուներում ու հանդեսներում։ Հայ-սերբական գրական և մշա­կու­թային կապերը զարգացնելու և ամրապնդելու գործում ունեցած վաս­տակի համար 1993 թվականին պարգևատրվել է [[Սերբիայի մշակույթի նախարարություն|Սերբիայի մշակույթի նախարարության]] «Ոսկե կրծքանշանով» և դիպլոմով։ Հայ մանկագրությունը Սերբիայում ներկայացնելու համար 1998 թվականին նրան շնորհվել է «Իլյա Միլոսավլևիչ-Կոլարաց» հուշամեդալ։ «Բալկանյան կրակների միջով» ուղեգրությունների և էսսեների գրքի համար 1994 թվականին [[Կոսովո]]յի [[Պեչ (քաղաք, Կոսովո)|Պեչ]] քաղաքում տեղի ունեցած գրքի միջազգային տոնավաճառում արժա­նացել է «Սուրբ Սավա» գրական մրցանակի։ 2002 թվականից «Մատի­ցա սրպսկա»-ի անդամ է։ 1980 թվականից թարգմանություններ է կատարում [[սերբական գրականություն]]ից։ Կազմել ու իր առաջաբաններով հրատարակել է հայ և սերբ գրողների ստեղծագործությունների ժողովածուներ։ Թարգմանական շուրջ 30-ամյա գործունեության համար 2010 թվականին նրան շնորհվել է [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին|Մայր Աթոռ Սբ․ Էջմիածնի]] և [[Հայաստանի գրողների միություն|Հայաստանի գրողների միության]] «Կանթեղ» մրցանակ, իսկ 2011 թվականին նրան շնորհվել է Սերբիայի թարգմանիչների միության մրցանակ։ Հայ-սերբական մշակու­թային կապերն ամրապնդելու և թարգմանական գրականության բնա­գավառում ներդրած ավանդի համար 2012 թվա­կանին պարգևատրվել է [[ՀՀ մշակույթի նախարարություն|Հայաստանի մշակույթի նախարարության]] ոսկե մեդալով, ինչպես նաև «Բրանկո Ռադիչևիչ» միջազգային գրա­կան մրցանակով։ Հայ-սերբական գրական և մշակութային կապերի բնագավառում 40-ամյա գործունեության համար 2015 թվականին պարգևատրվել է [[Սերբիայի Հանրապետություն|Սերբիայի Հանրապետության]] Ոսկե մեդալով։ 2018 թվա­կանին պարգևատրվել է «Ապոլոն» միջազգային գրա­կան մրցանակով։ Կատարողական արվեստի համաշխարհային ասոցիացիան նրան շնորհել է մշակույթի վաստակավոր գործչի (2019) և պատվավոր դոկտորի (2020) կոչումներ։ Զբաղվել է նաև դասախոսական աշխատանքով. նրա նախաձեռ­նու­թյամբ [[Երևանի պետական լեզվահասարակագիտական համալսարան|Երևանի Վալերի Բրյուսովի անվան լեզվաբանական համա­լսարանում]] 2003 թվականին, ՀՀ-ում առաջին անգամ, բացվել են սեր­բերենի կանոնավոր գործող դասընթացներ։ 2005–2006 ուսումնական տարում սերբերեն է դասավանդել նաև Երևանի պետական համալսարանի ռուսական բանասիրության ֆակուլտետում։ Բարձր գնահատելով գրականության և հայ-սերբական մշակութային կապերի բնագավառում Բաբկեն Սիմոն­յանի երկարամյա ծառայություններն ու վաստակը՝ Սերբիայի կառա­վարության որոշմամբ 2006 թվականի նոյեմբերին նա նշանակվել է Հայաստանի Հանրապետությունում Սերբիայի Հանրապետության պատվավոր հյուպատոս<ref>{{Cite web |title=Սերբիա - Հյուպատոսություններ - Հայաստանի Հանրապետության արտաքին գործերի նախարարություն |url=http://www.mfa.am/hy/foreign-consulates2/rs/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20171009161009/http://www.mfa.am/hy/foreign-consulates2/rs/ |archive-date=2017 թ․ հոկտեմբերի 9 |accessdate=2017 թ․ սեպտեմբերի 28 |website=www.mfa.am |language=en}}</ref>։ == Գրքեր == === Հայերեն === * Ուխտագնացություն (Բանաստեղծություններ), «Ապոլոն», Երևան, 1997 * Նախնյաց երկիր (Բանաստեղծություններ), «Ապոլոն», Երևան, 2002 * Խաչքար (Բանաստեղծություններ), «Հայաստան», Երևան, 2012 * Պատկերներ Լիբանանից (Ուղեգրություն), «Հայաստան», Երևան, 2015 * Ես գիտեմ` ով եմ (Բանաստեղծություններ), «Հայաստան», Երևան, 2018 * Հյուպատոսական գրառումներ (օրագրություն), «Հայաստան», Երևան, 2023 === Սերբերեն === * Բալկանյան կրակների միջով (Ուղեգրություն, ակնարկներ), «Դեչյե նովինե», Գորնի Միլանովաց, 1994, «Մաշտել կոմերց», Բելգրադ,1995 * Հայրենիքի բույրը (Բանաստեղծություններ), «Ռեսավսկա շկոլա», Դեսպոտովաց, 1994 * Ուխտագնացություն (Բանաստեղծություններ), «Բրանկովո կոլո», Սրեմսկի Կառլովցի, 1998 * Արարատից մինչև Կոսովո (Բանաստեղծություններ, էսսեներ), «Տրիպտիխ», Բելգրադ, 2000 * Արտամետ (Բանաստեղծ.` հայերեն-սերբերեն), «Վոյե­վոդինայի մշակույթի վարչություն», Նովի Սադ, 2010 * Մի պտղունց սերբական հող (Էսսեներ և ուղեգրություններ), “Catena mundi”, Բելգրադ. 2017 * Աղոթք (Բանաստեղծ.` հայերեն-սերբերեն), «Մերիդիանի», Սմեդերևո, 2022 === Կազմած սերբերեն գրքեր === * Թումանյան Հովհաննես, Հեքիաթներ, «Դեչյե նովինե», Գորնի Միլա­նո­վաց, 1995 * Հայոց մեծ եղեռնը (Վկայություններ, վավերագրեր), «Օրֆելին», Բել­գրադ, 1995 * Հայոց արև (Հայ մանկագիրների գործեր), «Կենդանի խոսքի աղբ­յուր», Կոլարի, 1996 === Կազմած հայերեն գրքեր === * Մաքսիմովիչ Դեսանկա, Աշխարհը նույնն է ամենուր (Բանաստեղ­ծություններ), «Ապոլոն», Երևան, 1998 * Ստոյիչիչ Ջոկո, Աղբյուրն անապատում (Բանաստեղ­ծություն­ներ), «Ապոլոն», Երևան, 1998 * Արարատի երկիր (Սերբական պոեզիայի երկլեզու անթոլոգիա` նվիր­ված Հայաստանին), «Ապոլոն», Երևան, 2002 * Կոսովյան արև (20-րդ դարի սերբական պոեզիա), «Ապոլոն», Երևան, 2003 * Սերբական ժողովրդական հեքիաթներ, «Ոսկի Խատուտիկ», Երևան, 2011 ;Առաջաբաններ է գրել սերբերեն հետևյալ գրքերի համար * Քարի փայլը (Հայ պոեզիայի անթոլոգիա), «Ինտելեկտա», Վալևո, 1997 * Ռուսական փունջ (Ռուս մանկագիրների գործեր), «Կենդանի խոսքի աղբյուր», Կոլարի, 1996 * Վերֆել Ֆրանց, Մուսա լեռան քառասուն օրը (Վեպ), «Նոլիտ», Բել­գրադ, 2001 * Մորգենթաու Հենրի, Բոսֆորի գաղտնիքները (Վկայություններ, վավերագրեր), «Բրաչա Նաստասիեւիչ», Գորնի Միլանովաց, 2019 * Մովսես Խորենացի, Հայոց պատմություն, «Պեշիչ ի սինովի», Բել­գրադ, 2020 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://avproduction.am/?ln=am&page=person&id=5222 Բաբկեն Սիմոնյան] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210428212916/https://avproduction.am/?ln=am&page=person&id=5222 |date=2021-04-28 }} {{DEFAULTSORT:Սիմոնյան, Բաբկեն}} [[Կատեգորիա:Հայ բանաստեղծներ]] [[Կատեգորիա:Հայ թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հրապարակագիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայերենից սերբերեն թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Սերբերենից հայերեն թարգմանիչներ]] [[Կատեգորիա:Սերբիայի գրողների միության անդամներ]] m0sztilcbgj7wq48kzro9okvw5b0ey0 0 767035 10722453 8488346 2026-04-09T03:53:35Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Հարավկորեացի դերասանուհիներ]], [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի պարային երաժիշտներ]] 10722453 wikitext text/x-wiki {{Անաղբյուր}} {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | անուն = Ջոն Ջիյուն | բնօրինակ_անուն = | պատկեր =Ji-yoon cropped 2012.jpg | ալտերնատիվ = | նկարագրություն = | լայնություն = | landscape = | գույն = solo_singer | ի ծնե անուն = | մականուն = | ծննդյան օր = {{birth date and age|1990|10|15}} | ծննդավայր = | երկիր = | վախճանի օր = | վախճանի վայր = | ժանրեր = Քեյ-փոփ, R&B, պարային-փոփ | մասնագիտություն = Երգչուհի, ռեպեր, պարուհի | գործիքներ = | գործունեության տարիներ = 2009–այժմ | լեյբլեր = Cube Entertainment 2009-2016,JS E&M с 2016 | կապված է = | կայք = | հայտնի գործիքներ = }} '''Ջոն Ջիյուն''' ({{lang-ko|전지윤}}, {{ԱԾ}})՝ հարավկորեացի երգչուհի, պարուհի, [[4Minute (խումբ)|4Minute խմբի]] անդամ, որն առաջելույթ է ունեցել [[2009 թվական]]ին Cube Entertainment լեյբլով։ == Կենսագրություն == Ջիյունը ծնվել է [[1990 թվական]]ի [[Հոկտեմբերի 15|հոկտեմբերի 15-ին]] [[Սեուլ]]ում, [[Հարավային Կորեա]]։ Մականուն։ Charisma Jiyoon, Teol teol Jiyoon, Junglass, Jiyoonit։ Ավարտել է Byeongjeom High դպրոցը։ Նա մասնակցել է Unpretty rapstar-ի երկրորդ եթերաշրջանին։ [[2016 թվական]]ի [[Հունիսի 14|հունիսի 14-ին]] Cube Entertainment-ի հետ պայմանագրի ժամկետը լրացավ, և Ջիյունը չթարմացրեց այն։ [[Օգոստոսի 8|Օգոստոսի 8-ին]] Ջիյունը պայմանագիր է կնքել JS E&M-ի հետ։ == Ֆիլմագրություն == '''TV-շոու''' {| class="wikitable" |- ! Տարի!! Անվանում!! Դեր |- | 2011 ||Immortal Song 2 || Ինքն իրեն |- |2015 |Unpretty Rapstar vol.2 |Ինքն իրեն |} == Մյուզիքլ == {| class="wikitable" |- ! Տարի!! Անվանում |- | 2012 ||My Love by My Side |- |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ջոն, Ջիյուն}} [[Կատեգորիա:Հոկտեմբերի 15 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:1990 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Անձինք այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Սեուլ քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Երաժիշտներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի պարուհիներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի ռեփերներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Հարավկորեացի պարային երաժիշտներ]] l3kg264pl5wyrju34pnv5xximtz6rb3 0 768061 10722292 9953739 2026-04-08T17:20:32Z Խմբագրող 136173 10722292 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Tetovo_Bunte_Moschee.jpg|thumb|252px|աջից|Շարենա Դժամեյա մզկիթը [[Մակեդոնիա|Մակեդոնիայի Հանրապետության]] [[Տետովո|Տետովո քաղաքում]]։ Կառուցվել է [[1458 թվական]]ին]] '''Իսլամը Մակեդոնիայի Հանրապետությունում''' ({{lang-mk|Ислам во Македонија}}), [[Մակեդոնիայի Հանրապետություն|Մակեդոնիայի Հանրապետության]] ավանդական կրոններից մեկը։ [[Իսլամ|Մուսուլմանությունը]] [[Մակեդոնիայի Հանրապետություն|Մակեդոնիայի տարածքում]] և ընդհանրապես՝ [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզում]] տարածվել է [[15-րդ դար]]ում, այն բանից հետո, երբ [[Օսմանյան կայսրություն|օսմանյան թուրքերը]] [[1453 թվական]]ին գրավեցին [[Կոստանդնուպոլսի անկում|Բյուզանդիայի մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիսը]]։ Այդ թվականից ի վեր [[Բարձր դուռ|թուրքական կառավարությունը]] կրոնահալած քաղաքականություն սկսեց իրականացնել ընդարձակ կայսրության [[Քրիստոնեություն|քրիստոնեադավան]] [[ժողովուրդ]]ների, այդ թվում [[Սլավոններ|հարավային սլավոն]] հանդիսացող [[տորբեշներ|մակեդոնացիների]] նկատմամբ։ [[Մակեդոնիայի Հանրապետություն|Մակեդոնիայի Հանրապետության]] մուսուլմանները դավանում են հիմնականում [[իսլամ]]ի [[Սուննի իսլամ|սուննի ուղղությունը]], սակայն կան նաև [[Շիա իսլամ|շիայի]] կողմնակիցներ։ Ըստ [[2002|2002 թվականին]] [[Մակեդոնիայի Հանրապետություն]]ում անցկացված մարդահամարի տվյալների՝ երկրի իսլամադավան բնակչության թիվը հասնում է մինչև 674 հազար մարդ։ Այն կազմում է ամբողջ երկրի բնակչության 33.3%-ը բնակչությունը։ Մակեդոնիայի հիմնական իսլամադավան ժողովուրդներն են [[ալբանացիներ]]ը, [[թուրքեր]]ը, [[բոսնիացիներ]]ը, [[գնչուներ]]ը, ինչպես նաև [[Մակեդոնիայի ժողովրդագրություն|մակեդոնացիները]]։ Մակեդոնիան [[Եվրոպա|Եվրոպա աշխարհամասի]] երկրների շարքում 4-րդն է՝ իսլամադավան բնակչության բարձր տոկոսով։ Այս ցուցանիշով նա զիջում է միայն [[Ալբանիա]]յին և [[Բոսնիա և Հերցեգովինա|Բոսնիա և Հերցոգովինիային]], ինչպես նաև մասամբ ճանաչված [[Կոսովո]]յին։ Երկրում կան շուրջ 580 մուսուլմանական կրոնական կառույցներ։ [[Սկոպյե|Մայրաքաղաք Սկոպյեում]] ուղղափառ [[Եկեղեցի|քրիստոնեական եկեղեցիների]] կողքին գործում են նաև մուսուլմանական համայնքներին պատկանող կրոնական միջնակարգ դպրոցներ և աստվածաբանական քոլեջ։ == Իսլամադավան բնակչություն == === Ազգային պատկանելություն === [[Մակեդոնիայի ժողովրդագրություն|Մակեդոնիայի Հանրապետության բնակչության]] 33 %-ը իսլամադավան է։ Մակեդոնիայի իսլամադավան բնակչության ամենամեծ խումբը [[ալբանացիներ]]ն են, որոնք կազմում են [[իսլամ]]ադավան ընդհանուր բնակչության 25 %-ը՝ ճնշող մեծամասնությունը։ Վերջիններս բնակվում են հիմնականում երկրի արևմտյան շրջաններում, մասնավորապես [[Տետովո]]յում և [[Գոստիվար]]ում։ [[Թուրքերեն|Թուրքերը]], ովքեր կազմում են Մակեդոնիայի մուսուլման բնակչության շուրջ 4 %-ը, ցրված են ամբողջ երկրի տարածքով մեկ։ Թուրքաբնակ խոշոր քաղաքներ են համարվում [[Սկոպյե]] և [[Բիտոլա]] քաղաքնեը։ Թուրքերը բնակվում են նաև [[Մակեդոնիայի Հանրապետություն|Մակեդոնիայի Հանրապետության]] մյուս խոշոր քաղաքներում։ Մակեդոնիայի [[Բոսնիացիներ|բոսնիական]] և [[Գնչուներ|գնչուական]] համայնքները կենտրոնացած են հիմնականում մայրաքաղաքի ներսում։ {| class="wikitable sortable" |+ '''Մակեդոնիայի Հանրապետության իսլամադավան էթնիկ խմբերի թվաքանակը 1981-2002 թվականներին''' !Էթնիկ խումբ !Թվաքանակը 1981-ին !Թվաքանակը 2002-ին |- |[[Ալբանացիներ]] |377,726<ref name="Interethnic Relations and Minorities in the Republic of Macedonia">{{Cite book |last=Օրտակովսկի |first=Վլադիմիր Տ․ |url=http://www.seep.ceu.hu/issue21/ortakovski.pdf |title=Միջէթնիկական փոխհարաբերությունները և ազգային փոքրամասնությունները Մակեդոնիայի Հանրապետությունում |journal=Հարավարևելյան Եվրոպայի քաղաքականություն |volume=2 |pages=25–45 |issue=1}}</ref> |509,083<ref name="Census of Pupulation, Households and Dwellings in the Republic of Macedonia, 2002">{{Cite web |date=2002 |title=Մակեդոնիայի Հանրապետության մարդահամարի տվյալներ, 2002, էջ 591 |url=http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaIX.pdf |accessdate=2016 թ․ նոյեմբերի 20 |publisher=Մակեդոնիայի ազգային վիճակագրական ծառայություն}}</ref> |- |[[Թուրքեր]] |86,691<ref name="Interethnic Relations and Minorities in the Republic of Macedonia" /> |77,959<ref name="Census of Pupulation, Households and Dwellings in the Republic of Macedonia, 2002" /> |- |[[Գնչուներ]] |43,223<ref name="Interethnic Relations and Minorities in the Republic of Macedonia" /> |53,879<ref name="Census of Pupulation, Households and Dwellings in the Republic of Macedonia, 2002" /> |- |[[Մակեդոնիայի ժողովրդագրություն|Մակեդոնացիներ]] | rowspan="2" align="left" |39,555<ref>{{Cite book |last=Հուգ |first=Փուլթոն |url=https://books.google.am/books?id=ppbuavUZKEwC&pg=PA124&lpg=PA124&dq=Macedonia+39555+1981&source=bl&ots=DB_YT7jDjV&sig=RaMa9d6cpqsUuz8IknjpUr62n5k&hl=de&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Macedonia%2039555%201981&f=false |title=Who Are the Macedonians? |date=2000 |publisher=Մուսուլման մակեդոնացիները, Բալկանյան թերակղզու մուսուլմանացած ժողովուրդները |page=124}}</ref><ref>{{Cite book |last=Pettifer |first=Ջեյմս |url=https://books.google.am/books?id=_OggDAAAQBAJ&pg=PA115&lpg=PA115&dq=Macedonia+39555+1981&source=bl&ots=nL5e0bp8nR&sig=icTE92GYwYgoB-IENOKoot0xsXo&hl=de&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=Macedonia%2039555%201981&f=false |title=Մակեդոնիայի առջև ծառացած նոր խնդիր՝ իսլամացում |date=1999 |publisher=Macmillan Press Ltd |page=115}}</ref> |2,553<ref>[http://www.stat.gov.mk/Publikacii/PDFSG2014/03-Naselenie-Population.pdf Մակեդոնիայի նախկին հարավսլավական Հանրապետության վիճակագրական տարեգիրք, 2014, էջ 67], ստացված դեկտեմբերի 11, 2016</ref> |- |[[Բոսնիացիներ]] | rowspan="2" align="left" |17,018<ref name="Census of Pupulation, Households and Dwellings in the Republic of Macedonia, 2002" /> |} == Տես նաև == * [[Իսլամն Ալբանիայում]] * [[Իսլամը Կոսովոյում]] == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Իսլամ ըստ երկրի]] [[Կատեգորիա:Կրոնը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] [[Կատեգորիա:Մակեդոնացի թուրքեր]] [[Կատեգորիա:Իսլամը Եվրոպայում]] 7cc68n98ogrma2zg3kyne9psh1w3zgn 0 769363 10722165 10721882 2026-04-08T12:14:04Z Gevorg Ghazaryan Gyumri 169140 Ծննդյան օրը հունիսի 10 10722165 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | ծննդյան օր = հունիսի 10 }} [[Պատկեր:Հմայակ Դուրգարյան.jpg|մինի]] === '''Հմայակ Խաչիկի Դուրգարյան''' ({{ԱԾ}}), հայ ջութակահար, դիրիժոր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։ === == Կենսագրություն == Հմայակ Դուրգարյանը ծնվել է 1942 թվականին [[Լենինական]] (այժմ՝ Գյումրի) քաղաքում։ Սովորել է Լենինականի Նիկողայոս Տիգրանյանի անվան արվեստի դպրոցի ջութակի դասարանում և Լենինականի երաժշտական ուսումնարանում։ 1967 թվականին ավարտել է [[Երևանի պետական կոնսերվատորիա]]ն<ref>{{Cite web |title=«Որքան ծերանում եմ, այնքան Հայաստանը շատ է քաշում». Հմայակ Դուրգարյան |url=https://168.am/2012/12/09/151242.html |accessdate=2017 թ․ հունիսի 1 |website=168 Ժամ}}</ref>։ 1962-1969 թվականներին եղել է Հայաստանի պետական կամերային նվագախմբի մենակատար, 1982-1984 թվականներին՝ «Մոսկվայի վիրտուոզներ» կամերային անսամբլի մենակատար,1972-1982 թվականներին՝ ԽՍՀՄ պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի ջութակահար, 1990 թվականին՝ Աստուրիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի կոնցերտմայստեր<ref name="ասպարեզ">{{Cite news |date=2013 թ․ ապրիլի 17 |title=Հմայակ Դուրգարյան. «Գյումրի գալով վերալիցքավորվում եմ» |url=https://asparez.am/hmayak_durgaryan-hy/ |access-date=2017 թ․ հունիսի 1 |newspaper=[[Ասպարեզ (թերթ)|Ասպարեզ]]}}</ref>։ Մասնակցել է «Սանկտ Պետերբուրգի Ծննդյան հանդիպումներ» (1993), Ֆրանսիայի (1994, 1995), Իսպանիայի (2003) միջազգային երաժշտական փառատոներին<ref>{{Cite book |title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005}}</ref>։ Վարպետության դասեր է վարում [[Իսպանիա]]յում, [[Պորտուգալիա]]յում, [[Իտալիա]]յում<ref name="ասպարեզ" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Դուրգարյան, Հմայակ}} [[Կատեգորիա:Աշխատանքային վաստակի համար մեդալակիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ]] [[Կատեգորիա:Հայ ջութակահարներ]] 57hzohv2ir83yri2kkqb2x1uwy205ku 10722310 10722165 2026-04-08T17:32:08Z Gevorg Ghazaryan Gyumri 169140 Ծննդյան օրվա ուղղում 10722310 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | ծննդյան օր = հունիսի 10 }} [[Պատկեր:Հմայակ Դուրգարյան.jpg|մինի]] === '''Հմայակ Խաչիկի Դուրգարյան''' (հունիսի 10, 1942, Լենինական), հայ ջութակահար, դիրիժոր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։ === == Կենսագրություն == Հմայակ Դուրգարյանը ծնվել է 1942 թվականին [[Լենինական]] (այժմ՝ Գյումրի) քաղաքում։ Սովորել է Լենինականի Նիկողայոս Տիգրանյանի անվան արվեստի դպրոցի ջութակի դասարանում և Լենինականի երաժշտական ուսումնարանում։ 1967 թվականին ավարտել է [[Երևանի պետական կոնսերվատորիա]]ն<ref>{{Cite web |title=«Որքան ծերանում եմ, այնքան Հայաստանը շատ է քաշում». Հմայակ Դուրգարյան |url=https://168.am/2012/12/09/151242.html |accessdate=2017 թ․ հունիսի 1 |website=168 Ժամ}}</ref>։ 1962-1969 թվականներին եղել է Հայաստանի պետական կամերային նվագախմբի մենակատար, 1982-1984 թվականներին՝ «Մոսկվայի վիրտուոզներ» կամերային անսամբլի մենակատար,1972-1982 թվականներին՝ ԽՍՀՄ պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի ջութակահար, 1990 թվականին՝ Աստուրիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի կոնցերտմայստեր<ref name="ասպարեզ">{{Cite news |date=2013 թ․ ապրիլի 17 |title=Հմայակ Դուրգարյան. «Գյումրի գալով վերալիցքավորվում եմ» |url=https://asparez.am/hmayak_durgaryan-hy/ |access-date=2017 թ․ հունիսի 1 |newspaper=[[Ասպարեզ (թերթ)|Ասպարեզ]]}}</ref>։ Մասնակցել է «Սանկտ Պետերբուրգի Ծննդյան հանդիպումներ» (1993), Ֆրանսիայի (1994, 1995), Իսպանիայի (2003) միջազգային երաժշտական փառատոներին<ref>{{Cite book |title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005}}</ref>։ Վարպետության դասեր է վարում [[Իսպանիա]]յում, [[Պորտուգալիա]]յում, [[Իտալիա]]յում<ref name="ասպարեզ" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Դուրգարյան, Հմայակ}} [[Կատեգորիա:Աշխատանքային վաստակի համար մեդալակիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ]] [[Կատեգորիա:Հայ ջութակահարներ]] kfxrw7u97ghud7o2p6sybdcwk9i6qgx 10722311 10722310 2026-04-08T17:34:44Z Gevorg Ghazaryan Gyumri 169140 /* Հմայակ Խաչիկի Դուրգարյան (հունիսի 10, 1942, Լենինական), հայ ջութակահար, դիրիժոր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։ */ 10722311 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ | ծննդյան օր = հունիսի 10 }} [[Պատկեր:Հմայակ Դուրգարյան.jpg|մինի]] === '''Հմայակ Խաչիկի Դուրգարյան''' ([[հունիսի 10]], [[1942]], [[Լենինական]]), հայ ջութակահար, դիրիժոր, մանկավարժ, հասարակական գործիչ։ === == Կենսագրություն == Հմայակ Դուրգարյանը ծնվել է 1942 թվականին [[Լենինական]] (այժմ՝ Գյումրի) քաղաքում։ Սովորել է Լենինականի Նիկողայոս Տիգրանյանի անվան արվեստի դպրոցի ջութակի դասարանում և Լենինականի երաժշտական ուսումնարանում։ 1967 թվականին ավարտել է [[Երևանի պետական կոնսերվատորիա]]ն<ref>{{Cite web |title=«Որքան ծերանում եմ, այնքան Հայաստանը շատ է քաշում». Հմայակ Դուրգարյան |url=https://168.am/2012/12/09/151242.html |accessdate=2017 թ․ հունիսի 1 |website=168 Ժամ}}</ref>։ 1962-1969 թվականներին եղել է Հայաստանի պետական կամերային նվագախմբի մենակատար, 1982-1984 թվականներին՝ «Մոսկվայի վիրտուոզներ» կամերային անսամբլի մենակատար,1972-1982 թվականներին՝ ԽՍՀՄ պետական սիմֆոնիկ նվագախմբի ջութակահար, 1990 թվականին՝ Աստուրիայի սիմֆոնիկ նվագախմբի կոնցերտմայստեր<ref name="ասպարեզ">{{Cite news |date=2013 թ․ ապրիլի 17 |title=Հմայակ Դուրգարյան. «Գյումրի գալով վերալիցքավորվում եմ» |url=https://asparez.am/hmayak_durgaryan-hy/ |access-date=2017 թ․ հունիսի 1 |newspaper=[[Ասպարեզ (թերթ)|Ասպարեզ]]}}</ref>։ Մասնակցել է «Սանկտ Պետերբուրգի Ծննդյան հանդիպումներ» (1993), Ֆրանսիայի (1994, 1995), Իսպանիայի (2003) միջազգային երաժշտական փառատոներին<ref>{{Cite book |title=Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, հատոր առաջին, Երևան, 2005}}</ref>։ Վարպետության դասեր է վարում [[Իսպանիա]]յում, [[Պորտուգալիա]]յում, [[Իտալիա]]յում<ref name="ասպարեզ" />։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Դուրգարյան, Հմայակ}} [[Կատեգորիա:Աշխատանքային վաստակի համար մեդալակիրներ]] [[Կատեգորիա:Հայ դիրիժորներ]] [[Կատեգորիա:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Հայ մանկավարժներ]] [[Կատեգորիա:Հայ ջութակահարներ]] mr1jau5bpxrfutz7l74ogegocouwcrp 0 811937 10722437 9743724 2026-04-09T03:08:29Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռազմական գործիչներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722437 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Ջոն Օտտո''' ({{lang-en|John E. Otto}}, {{ԱԾ}}), [[1987 թվական]]ի [[Մայիսի 26|Մայիսի 26-ից]] մինչև [[Նոյեմբերի 2|նոյեմբերի 2-ը]] եղել է [[Հետաքննությունների դաշնային բյուրո|ՀԴԲ]] տնօրենի պաշտոնակատար։ == Կենսագրություն և կարիերա == Ծագումով [[Սեյնթ Փոլ (Մինեսոտա)|Սեյնթ Փոլից]] է ([[Մինեսոտա]] նահանգ)։ Օտտոն ծառայել է [[ԱՄՆ ծովային հետևակի կորպուս]]ում և սովորել է [[Մինեսոտայի համալսարան]]ում, այնուհետև ընդունվել է Սեն Քլուի պետական համալսարան, որտեղ նա [[1960 թվական]]ին գիտական աստիճան է ստացել։ Չորս տարի ասպիրանտուրայում սովորելուց հետո եղել է կրթության վարչակազմի անդամ։ Լինելով ուսանող` նա նաև [[Ռեմսի շրջան (Մինեսոտա)|Ռեմսի շրջանում]] եղել է շերիֆի տեղակալ, նաև Սեյնթ Փոլում միջնակարգ դպրոց հաճախելու տարիներին աշխատել է Արդեն Հիլս քաղաքի ոստիկանական դեպարտամենտում։ [[1964 թվական]]ին Օտտոն անցնում է [[Հետաքննությունների դաշնային բյուրո|ՀԴԲ-ի]] շարքերը, ծառայողական աստիճանով բարձրանալով նա հասավ տեսուչի, այնուհետև ղեկավարի պաշտոններին։ Ծառայությունից հետո որպես հատուկ գործակալ ղեկավար պաշտոն ստացավ [[Մինեապոլիս]] և [[Չիկագո]] քաղաքներում, իսկ [[1981 թվական]]ին դարձավ օրինապահ ծառայությունների տնօրենի օգնականի պաշտոնակատարը։ Երբ տնօրեն [[Ուիլիամ Ուեբսթեր]]ը դարձավ [[ԿՀՎ]] տնօրեն նրան փոխարինեց Օտտոն այնուհետև, երբ [[Ուիլիամ Սանչեշ]]ը ստացավ սենատի հավանությունը որպես ՀԴԲ տնօրեն Օտտոն անցավ թոշակի։ [[1990 թվական]]ին տնօրեն Սանչեշի կողմից պարգևատրվել է առաջին մեդալով։ Նրա թոշակի անցնելուց հետո Օտտոն հենց այդ թվականին դարձավ [[Delta Air Lines|Delta Air Lines-ի]] աշխատակից։ == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * [http://www.fbi.gov/about-us/history/directors/otto Ջոն Օտտոյի կենսագրությունը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103060633/http://www.fbi.gov/about-us/history/directors/otto |date=2013-01-03 }} [[Հետաքննությունների դաշնային բյուրո]]յի կայքում։ {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Օտտո, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Մինեսոտայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռազմական գործիչներ]] htors0ma2z4lejn9d5dg3rkzvmf4wkw 0 832788 10722256 10721793 2026-04-08T16:16:58Z Խմբագրող 136173 ձուլում 10722256 wikitext text/x-wiki '''Դեռուսիֆիկացիա''' [[ռուսերեն]]ի և [[ռուսական մշակույթ]]ի դուրս մղման գործընթացն է կյանքի տարբեր ոլորտներից նախկին [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և, ավելի լայն իմաստով, նախկին [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] մի շարք նահանգներում։ Այս տերմինը կարող է օգտագործվել [[Ռուսախոսներ|ռուսախոս]] հասարակության լեզվի, մշակույթի և այլ հատկանիշների գերիշխանության կորուստը նկարագրելու համար, որը տեղի է ունենում տեղական լեզուների և մշակույթների զարգացման միջոցով։ Դեռուսիֆիկացիան հաճախ հաջորդում էր նույն տարածքներում ռուսական կամ խորհրդային իշխանությունների կողմից նախկինում իրականացվող ռուսիֆիկացման քաղաքականությանը, այն բանից հետո, երբ այդ տարածքները դուրս էին եկել [[Ռուսաստան]]ի կամ ԽՍՀՄ-ի քաղաքական վերահսկողությունից։ == Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո == [[Պատկեր:Fethiye Mosque - Built as Barracks for Cossacks in Tribute to Alexander Nevsky - Kars - Russia - 01 (5814559997).jpg|մինի|Նախկին ռուսական զորամասային եկեղեցի, որը վերածվել է մզկիթի [[Կարս]]ում]] Դեռուսիֆիկացիան առաջին անգամ դրսևորվեց [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] փլուզումից հետո 1917 թվականին ստեղծված նորանկախ պետություններում, ինչպիսիք են [[Լեհաստան]]ը<ref>PIOTR JAŹWIŃSKI [https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/43303,Derusyfikacja-w-Warszawie-19151926.html?search=994076577808 Derusyfikacja w Warszawie 1915—1926]{{ref|pl}}</ref>, [[Ֆինլանդիա]]ն, [[Անդրկովկասյան կոմիսարիատ|Անդրկովկաս]]ը, [[Էստոնիա]]ն, [[Լատվիա]]ն, [[Լիտվա]]ն: Այս դեպքերում այն ​​հաճախ ներկայացնում էր ռուսերենի օգտագործումից շեղում՝ որպես նախկինում նվաճված ժողովուրդների արձագանք նախորդող ինտենսիվ (երբեմն բռնի) ռուսացման ժամանակաշրջանին։ Լեհաստանում և Ֆինլանդիայում դեռուսիֆիկացիայի առաջին ալիքը համեմատաբար հանգիստ էր, քանի որ ռուսախոս բնակչությունը երբեք զգալի մասնաբաժին չէր կազմում այս երկրների բնակչության մեջ: Օրինակ՝ Ֆինլանդիայում, հեղափոխության նախօրեին, բնակչության միայն 0.3%-ն էր ռուսերենը համարում իրենց մայրենի լեզուն, կենտրոնացած [[Վիբորգ]] (7%) և [[Հելսինկի]] (12%) քաղաքների շրջակայքում: [[Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ (1939-1940)|Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ]]ի (1939-1940) արդյունքում Վիբորգի և [[Կարելիա (պատմական)|Կարելիայի]] հյուսիսային մասի ԽՍՀՄ-ին զիջումից հետո երկրի դեռուսիֆիկացիան մեծ մասամբ ավարտվեց։ == ԽՍՀՄ փլուզումից հետո == 1930-ական թվականներին սկսված երկարատև ռուսացման շրջանից ավելի քան կես դար հետո{{Sfn|Pavlenko|2006|p=81}} ԽՍՀՄ-ն փլուզվեց։ Արդյունքում, ռուսերենը կորցրեց իր կարգավիճակը որպես գերազգային լեզու, և 36 միլիոն ռուսախոս, որոնցից 25 միլիոնը ռուսներ էին, հայտնվեցին Ռուսաստանի սահմաններից դուրս{{Sfn|Pavlenko|2006|p=83}}։ Ռուսախոս համայնքի առկայությունը նորանկախ պետություններում, որի անդամները հաճախ միալեզու էին, խոչընդոտում էր տեղական իշխանություններին ազգային պետություններ կառուցելու իրենց ջանքերին։ Դրան հաճախ խոչընդոտում էր նաև տիտղոսակիր խմբի ռուսացման բարձր մակարդակը և ռուսերենի օգտագործման պրակտիկան հասարակական կյանքի մեծ մասում։ Արդյունքում, դեռուսիֆիկացիան և տիտղոսակիր լեզուների օգտագործմանը անցումը դարձան հետխորհրդային լեզվական քաղաքականության հիմնական նպատակները շատ երկրներում{{Sfn|Pavlenko|2006|p=83}}։ === Կենտրոնական Ասիա === Նախկին ԽՍՀՄ Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունների մեծ մասում ռուսախոս ներգաղթյալ բնակչության համամասնությունը և չափը (ինչպես ռուսներ, այնպես էլ այլ խմբերի ներկայացուցիչներ, որոնք եկել էին այդ երկրներ և խոսում էին ռուսերեն) զգալիորեն նվազել է։ Սա պայմանավորված էր ինչպես Ռուսաստան զանգվածային արտագաղթով, այնպես էլ հիմնական ազգերի ներկայացուցիչների ժողովրդագրական աճով՝ ռուսախոսների թվի նվազման ֆոնին։ Օրինակ՝ [[Տաջիկստան]]ում անկախության առաջին տասը տարիների ընթացքում ռուսների թիվը 400,000-ից նվազել է մինչև 60,000։ Սա սրվել է 1992-1997 թվականների քաղաքացիական պատերազմով, որը հանգեցրել է ռուսների զանգվածային արտագաղթի երկրից։ 2010 թվականին ռուսերենը զրկվեց հանրապետությունում միջազգային հաղորդակցության լեզվի կարգավիճակից, սակայն այդ կարգավիճակը վերականգնվեց 2011 թվականին։ [[Ղրղզստան]]ի մայրաքաղաք [[Բիշքեկ]]ում ռուս բնակչության համամասնությունը 1989-2009 թվականների միջև 55.8%-ից նվազել է մինչև 26.1%։ [[Ղազախստան]]ում նույնպես տեղի է ունեցել ռուսասացում, բայց ավելի փոքր չափով. այս երկրում ռուսերենը և ղազախերենը զուգահեռաբար են խոսվում։ [[Աստանա]]յում ռուս բնակչության մասնաբաժինը 1989-2009 թվականների միջև 54.5%-ից նվազել է մինչև 24.9%, իսկ [[Ալմաթի]]ում՝ 59.1%-ից մինչև 33.2%։ Բնակավայրերը ռուսականից ղազախական անվանումներով վերանվանելու գործընթացն ընթացքի մեջ է. վերանվանվել է ավելի քան 1500 բնակավայր։ Ղազախստանի ռուսախոս բնակչությունը մեծ մասամբ սա ընկալում է որպես իրենց լեզվի և շահերի խախտում։ Ղազախստանի հարավում, հարավ-արևելքում, արևելքում և հարավ-արևմուտքում, որտեղ բնակվում էին հիմնականում ղազախներ, 1990-ականների վերջին անհետացել են բազմաթիվ խորհրդային և ռուսական տեղանուններ։ Պետրոպավլովսկի և [[Պավլոդար]]ի հյուսիսային քաղաքները վերանվանելու կոչերը գնալով ավելի բարձր են դառնում, սակայն այս նախաձեռնությունները դժգոհություն են առաջացնում բնակչության մի մասի մոտ<ref>{{Cite news |last=Азаттык |first=Радио |date=2021-04-15 |title=Уход от «колониального прошлого»? Идеи переименования сёл и улиц: реакция |url=https://rus.azattyq.org/a/31203862.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210042502/https://rus.azattyq.org/a/31203862.html |archive-date=2024-12-10 |access-date=2024-11-03 |website=Радио Азаттык |lang=ru}}</ref>։ === Ուկրաինա === [[Պատկեր:UkraineNativeRussianLanguageCensus2001detailed.png|thumb|350px|Քաղաքային, քաղաքային և գյուղական խորհուրդների բնակիչների համամասնությունը, ովքեր ռուսերենը համարել են իրենց մայրենի լեզուն՝ ըստ 2001 թվականի մարդահամարի]] [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|Խորհրդային]] ժամանակաշրջանում [[Ուկրաինական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Ուկրաինայի]] ռուսիֆիկացիայի արդյունքում բնակչության մեջ ուկրաինախոսների համամասնությունը զգալիորեն նվազել է, մինչդեռ ռուսախոսների համամասնությունը՝ աճել<ref>{{Cite web |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |archive-date=2024-06-29 |access-date=2024-08-23}}</ref>։ 1959-1989 թվականներին ուկրաիներենը որպես իրենց մայրենի լեզու համարող մարդկանց համամասնությունը նվազել է 73.0%-ից<ref>Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 года: Украинская ССР, стр. 168—193</ref> մինչև 64.7%<ref>{{Cite web |title=Населення України за даними переписів 1989 і 2001 рр. |url=http://db.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_en.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208104726/http://db.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_en.asp |archive-date=2023-02-08 |access-date=2024-08-23}}</ref>։ Ուկրաինայի անկախության հռչակման պահին ռուսերենը [[Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն|Ղրիմի]], [[Դոնեցկի մարզ|Դոնեցկի]] և [[Լուգանսկի մարզ|Լուգանսկի]] մարզերի, ինչպես նաև երկրի հարավ-արևելքում գտնվող տարածաշրջանային կենտրոնների (բացառությամբ [[Խերսոն]]ի) բնակչության մեծամասնության մայրենի լեզուն էր։ Երկիրը որդեգրել է միալեզու լեզվական քաղաքականություն. Ուկրաինայի 1996 թվականի [[Ուկրաինայի սահմանադրություն|Սահմանադրության]] համաձայն՝ [[ուկրաիներեն]]ը միակ պետական ​​լեզուն է։ Այս լեզվական քաղաքականությունը կարելի է դիտարկել որպես նախորդ ռուսացման քաղաքականության հակադրություն։ Այս քաղաքականության պատճառներից են զարգացած ազգային շարժումը, Ուկրաինայի ռուսախոս բնակիչների շրջանում ուկրաիներենի հասկանալիությունը և երկրի քաղաքական կողմնորոշումը դեպի Արևմուտք{{Sfn|Pavlenko|2006|p=86}}։ Այս ուկրաինացման քաղաքականությունը դիմադրության հանդիպեց Ուկրաինայի այն ժամանակվա գերազանցապես ռուսախոս շրջաններում, մասնավորապես՝ Ղրիմում։ 2000 թվականին Ուկրաինայի իշխանությունները առաջարկեցին ուկրաիներենի տարածման նոր միջոցներ, ինչը նույնպես առաջացրեց Ռուսաստանի կառավարության բացասական արձագանքը՝ երկու երկրների իշխանությունները ներքաշելով վեճի մեջ, որը երբեմն անվանում են «լեզվական պատերազմ»։ Ժամանակի ընթացքում բնակչության կողմից ուկրաիներենի իմացությունը և հեղինակությունը զգալիորեն աճեցին, այդ թվում՝ այն տարածքներում, որտեղ ռուսերենը գերակշռող լեզու էր{{Sfn|Pavlenko|2006|p=86}}։ Ուկրաինականացումը և ռուսացման գործընթացը երկրում զգալիորեն արագացավ 2014 թվականին ռուս-ուկրաինական պատերազմի սկսվելուց հետո և հատկապես մեծ չափերի հասավ 2022 թվականին Ռուսաստանի բացահայտ ներխուժման սկսվելուց հետո<ref>{{Cite web |title=Ukrainians are breaking their ties with the Russian language |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/07/28/ukrainians-are-breaking-their-ties-with-russian-language/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810234417/https://www.washingtonpost.com/world/2023/07/28/ukrainians-are-breaking-their-ties-with-russian-language/ |archive-date=2023-08-10 |access-date=2024-01-24 |publisher=The Washington Post |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Enemy tongue: eastern Ukrainians reject their Russian birth language |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/04/enemy-tongue-eastern-ukrainians-reject-their-russian-birth-language |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719151650/https://www.theguardian.com/world/2022/jun/04/enemy-tongue-eastern-ukrainians-reject-their-russian-birth-language |archive-date=2023-07-19 |access-date=2024-01-24 |publisher=The Guardian |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ukrainians who grew up speaking Russian learn a new mother tongue |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/4/28/ukrainians-who-grew-up-speaking-russian-learn-a-new-mother-tongue |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205121510/https://www.aljazeera.com/features/2023/4/28/ukrainians-who-grew-up-speaking-russian-learn-a-new-mother-tongue |archive-date=2024-02-05 |access-date=2024-01-24 |publisher=Aljazeera |lang=en}}</ref>։ Ուկրաինայի «Ուկրաիներենի՝ որպես պետական ​​լեզու գործառույթն ապահովելու մասին» օրենքը, որն ընդունվել է 2019 թվականի ապրիլին, նույնպես նպաստեց երկրի ուկրաինականացմանը և ռուսացմանը։ Այն ամրագրում է ուկրաիներենի պարտադիր բնույթը և գերակշռությունը հասարակական կյանքի մի շարք ոլորտներում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{h|Pavlenko|2006|3=Pavlenko, A. (2006). [https://www.researchgate.net/profile/Aneta-Pavlenko/publication/231747587_Russian_as_a_lingua_franca/links/56abaa8608aeaa696f29db6f/Russian-as-a-lingua-franca.pdf Russian as a lingua franca]. Annual Review of Applied Linguistics, 26, 78-99.}} [[Կատեգորիա:ԱՊՀ]] [[Կատեգորիա:Հակառուսականություն]] [[Կատեգորիա:Ռուսերեն]] [[Կատեգորիա:Ռուսիֆիկացիա]] evsldvgf2b1ujdjdtfu9n0hi0pkq8p4 10722257 10722256 2026-04-08T16:17:11Z Խմբագրող 136173 10722257 wikitext text/x-wiki '''Ապառուսականացում''' [[ռուսերեն]]ի և [[ռուսական մշակույթ]]ի դուրս մղման գործընթացն է կյանքի տարբեր ոլորտներից նախկին [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և, ավելի լայն իմաստով, նախկին [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] մի շարք նահանգներում։ Այս տերմինը կարող է օգտագործվել [[Ռուսախոսներ|ռուսախոս]] հասարակության լեզվի, մշակույթի և այլ հատկանիշների գերիշխանության կորուստը նկարագրելու համար, որը տեղի է ունենում տեղական լեզուների և մշակույթների զարգացման միջոցով։ Դեռուսիֆիկացիան հաճախ հաջորդում էր նույն տարածքներում ռուսական կամ խորհրդային իշխանությունների կողմից նախկինում իրականացվող ռուսիֆիկացման քաղաքականությանը, այն բանից հետո, երբ այդ տարածքները դուրս էին եկել [[Ռուսաստան]]ի կամ ԽՍՀՄ-ի քաղաքական վերահսկողությունից։ == Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո == [[Պատկեր:Fethiye Mosque - Built as Barracks for Cossacks in Tribute to Alexander Nevsky - Kars - Russia - 01 (5814559997).jpg|մինի|Նախկին ռուսական զորամասային եկեղեցի, որը վերածվել է մզկիթի [[Կարս]]ում]] Դեռուսիֆիկացիան առաջին անգամ դրսևորվեց [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] փլուզումից հետո 1917 թվականին ստեղծված նորանկախ պետություններում, ինչպիսիք են [[Լեհաստան]]ը<ref>PIOTR JAŹWIŃSKI [https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/43303,Derusyfikacja-w-Warszawie-19151926.html?search=994076577808 Derusyfikacja w Warszawie 1915—1926]{{ref|pl}}</ref>, [[Ֆինլանդիա]]ն, [[Անդրկովկասյան կոմիսարիատ|Անդրկովկաս]]ը, [[Էստոնիա]]ն, [[Լատվիա]]ն, [[Լիտվա]]ն: Այս դեպքերում այն ​​հաճախ ներկայացնում էր ռուսերենի օգտագործումից շեղում՝ որպես նախկինում նվաճված ժողովուրդների արձագանք նախորդող ինտենսիվ (երբեմն բռնի) ռուսացման ժամանակաշրջանին։ Լեհաստանում և Ֆինլանդիայում դեռուսիֆիկացիայի առաջին ալիքը համեմատաբար հանգիստ էր, քանի որ ռուսախոս բնակչությունը երբեք զգալի մասնաբաժին չէր կազմում այս երկրների բնակչության մեջ: Օրինակ՝ Ֆինլանդիայում, հեղափոխության նախօրեին, բնակչության միայն 0.3%-ն էր ռուսերենը համարում իրենց մայրենի լեզուն, կենտրոնացած [[Վիբորգ]] (7%) և [[Հելսինկի]] (12%) քաղաքների շրջակայքում: [[Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ (1939-1940)|Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ]]ի (1939-1940) արդյունքում Վիբորգի և [[Կարելիա (պատմական)|Կարելիայի]] հյուսիսային մասի ԽՍՀՄ-ին զիջումից հետո երկրի դեռուսիֆիկացիան մեծ մասամբ ավարտվեց։ == ԽՍՀՄ փլուզումից հետո == 1930-ական թվականներին սկսված երկարատև ռուսացման շրջանից ավելի քան կես դար հետո{{Sfn|Pavlenko|2006|p=81}} ԽՍՀՄ-ն փլուզվեց։ Արդյունքում, ռուսերենը կորցրեց իր կարգավիճակը որպես գերազգային լեզու, և 36 միլիոն ռուսախոս, որոնցից 25 միլիոնը ռուսներ էին, հայտնվեցին Ռուսաստանի սահմաններից դուրս{{Sfn|Pavlenko|2006|p=83}}։ Ռուսախոս համայնքի առկայությունը նորանկախ պետություններում, որի անդամները հաճախ միալեզու էին, խոչընդոտում էր տեղական իշխանություններին ազգային պետություններ կառուցելու իրենց ջանքերին։ Դրան հաճախ խոչընդոտում էր նաև տիտղոսակիր խմբի ռուսացման բարձր մակարդակը և ռուսերենի օգտագործման պրակտիկան հասարակական կյանքի մեծ մասում։ Արդյունքում, դեռուսիֆիկացիան և տիտղոսակիր լեզուների օգտագործմանը անցումը դարձան հետխորհրդային լեզվական քաղաքականության հիմնական նպատակները շատ երկրներում{{Sfn|Pavlenko|2006|p=83}}։ === Կենտրոնական Ասիա === Նախկին ԽՍՀՄ Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունների մեծ մասում ռուսախոս ներգաղթյալ բնակչության համամասնությունը և չափը (ինչպես ռուսներ, այնպես էլ այլ խմբերի ներկայացուցիչներ, որոնք եկել էին այդ երկրներ և խոսում էին ռուսերեն) զգալիորեն նվազել է։ Սա պայմանավորված էր ինչպես Ռուսաստան զանգվածային արտագաղթով, այնպես էլ հիմնական ազգերի ներկայացուցիչների ժողովրդագրական աճով՝ ռուսախոսների թվի նվազման ֆոնին։ Օրինակ՝ [[Տաջիկստան]]ում անկախության առաջին տասը տարիների ընթացքում ռուսների թիվը 400,000-ից նվազել է մինչև 60,000։ Սա սրվել է 1992-1997 թվականների քաղաքացիական պատերազմով, որը հանգեցրել է ռուսների զանգվածային արտագաղթի երկրից։ 2010 թվականին ռուսերենը զրկվեց հանրապետությունում միջազգային հաղորդակցության լեզվի կարգավիճակից, սակայն այդ կարգավիճակը վերականգնվեց 2011 թվականին։ [[Ղրղզստան]]ի մայրաքաղաք [[Բիշքեկ]]ում ռուս բնակչության համամասնությունը 1989-2009 թվականների միջև 55.8%-ից նվազել է մինչև 26.1%։ [[Ղազախստան]]ում նույնպես տեղի է ունեցել ռուսասացում, բայց ավելի փոքր չափով. այս երկրում ռուսերենը և ղազախերենը զուգահեռաբար են խոսվում։ [[Աստանա]]յում ռուս բնակչության մասնաբաժինը 1989-2009 թվականների միջև 54.5%-ից նվազել է մինչև 24.9%, իսկ [[Ալմաթի]]ում՝ 59.1%-ից մինչև 33.2%։ Բնակավայրերը ռուսականից ղազախական անվանումներով վերանվանելու գործընթացն ընթացքի մեջ է. վերանվանվել է ավելի քան 1500 բնակավայր։ Ղազախստանի ռուսախոս բնակչությունը մեծ մասամբ սա ընկալում է որպես իրենց լեզվի և շահերի խախտում։ Ղազախստանի հարավում, հարավ-արևելքում, արևելքում և հարավ-արևմուտքում, որտեղ բնակվում էին հիմնականում ղազախներ, 1990-ականների վերջին անհետացել են բազմաթիվ խորհրդային և ռուսական տեղանուններ։ Պետրոպավլովսկի և [[Պավլոդար]]ի հյուսիսային քաղաքները վերանվանելու կոչերը գնալով ավելի բարձր են դառնում, սակայն այս նախաձեռնությունները դժգոհություն են առաջացնում բնակչության մի մասի մոտ<ref>{{Cite news |last=Азаттык |first=Радио |date=2021-04-15 |title=Уход от «колониального прошлого»? Идеи переименования сёл и улиц: реакция |url=https://rus.azattyq.org/a/31203862.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210042502/https://rus.azattyq.org/a/31203862.html |archive-date=2024-12-10 |access-date=2024-11-03 |website=Радио Азаттык |lang=ru}}</ref>։ === Ուկրաինա === [[Պատկեր:UkraineNativeRussianLanguageCensus2001detailed.png|thumb|350px|Քաղաքային, քաղաքային և գյուղական խորհուրդների բնակիչների համամասնությունը, ովքեր ռուսերենը համարել են իրենց մայրենի լեզուն՝ ըստ 2001 թվականի մարդահամարի]] [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|Խորհրդային]] ժամանակաշրջանում [[Ուկրաինական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Ուկրաինայի]] ռուսիֆիկացիայի արդյունքում բնակչության մեջ ուկրաինախոսների համամասնությունը զգալիորեն նվազել է, մինչդեռ ռուսախոսների համամասնությունը՝ աճել<ref>{{Cite web |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |archive-date=2024-06-29 |access-date=2024-08-23}}</ref>։ 1959-1989 թվականներին ուկրաիներենը որպես իրենց մայրենի լեզու համարող մարդկանց համամասնությունը նվազել է 73.0%-ից<ref>Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 года: Украинская ССР, стр. 168—193</ref> մինչև 64.7%<ref>{{Cite web |title=Населення України за даними переписів 1989 і 2001 рр. |url=http://db.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_en.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208104726/http://db.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_en.asp |archive-date=2023-02-08 |access-date=2024-08-23}}</ref>։ Ուկրաինայի անկախության հռչակման պահին ռուսերենը [[Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն|Ղրիմի]], [[Դոնեցկի մարզ|Դոնեցկի]] և [[Լուգանսկի մարզ|Լուգանսկի]] մարզերի, ինչպես նաև երկրի հարավ-արևելքում գտնվող տարածաշրջանային կենտրոնների (բացառությամբ [[Խերսոն]]ի) բնակչության մեծամասնության մայրենի լեզուն էր։ Երկիրը որդեգրել է միալեզու լեզվական քաղաքականություն. Ուկրաինայի 1996 թվականի [[Ուկրաինայի սահմանադրություն|Սահմանադրության]] համաձայն՝ [[ուկրաիներեն]]ը միակ պետական ​​լեզուն է։ Այս լեզվական քաղաքականությունը կարելի է դիտարկել որպես նախորդ ռուսացման քաղաքականության հակադրություն։ Այս քաղաքականության պատճառներից են զարգացած ազգային շարժումը, Ուկրաինայի ռուսախոս բնակիչների շրջանում ուկրաիներենի հասկանալիությունը և երկրի քաղաքական կողմնորոշումը դեպի Արևմուտք{{Sfn|Pavlenko|2006|p=86}}։ Այս ուկրաինացման քաղաքականությունը դիմադրության հանդիպեց Ուկրաինայի այն ժամանակվա գերազանցապես ռուսախոս շրջաններում, մասնավորապես՝ Ղրիմում։ 2000 թվականին Ուկրաինայի իշխանությունները առաջարկեցին ուկրաիներենի տարածման նոր միջոցներ, ինչը նույնպես առաջացրեց Ռուսաստանի կառավարության բացասական արձագանքը՝ երկու երկրների իշխանությունները ներքաշելով վեճի մեջ, որը երբեմն անվանում են «լեզվական պատերազմ»։ Ժամանակի ընթացքում բնակչության կողմից ուկրաիներենի իմացությունը և հեղինակությունը զգալիորեն աճեցին, այդ թվում՝ այն տարածքներում, որտեղ ռուսերենը գերակշռող լեզու էր{{Sfn|Pavlenko|2006|p=86}}։ Ուկրաինականացումը և ռուսացման գործընթացը երկրում զգալիորեն արագացավ 2014 թվականին ռուս-ուկրաինական պատերազմի սկսվելուց հետո և հատկապես մեծ չափերի հասավ 2022 թվականին Ռուսաստանի բացահայտ ներխուժման սկսվելուց հետո<ref>{{Cite web |title=Ukrainians are breaking their ties with the Russian language |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/07/28/ukrainians-are-breaking-their-ties-with-russian-language/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810234417/https://www.washingtonpost.com/world/2023/07/28/ukrainians-are-breaking-their-ties-with-russian-language/ |archive-date=2023-08-10 |access-date=2024-01-24 |publisher=The Washington Post |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Enemy tongue: eastern Ukrainians reject their Russian birth language |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/04/enemy-tongue-eastern-ukrainians-reject-their-russian-birth-language |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719151650/https://www.theguardian.com/world/2022/jun/04/enemy-tongue-eastern-ukrainians-reject-their-russian-birth-language |archive-date=2023-07-19 |access-date=2024-01-24 |publisher=The Guardian |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ukrainians who grew up speaking Russian learn a new mother tongue |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/4/28/ukrainians-who-grew-up-speaking-russian-learn-a-new-mother-tongue |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205121510/https://www.aljazeera.com/features/2023/4/28/ukrainians-who-grew-up-speaking-russian-learn-a-new-mother-tongue |archive-date=2024-02-05 |access-date=2024-01-24 |publisher=Aljazeera |lang=en}}</ref>։ Ուկրաինայի «Ուկրաիներենի՝ որպես պետական ​​լեզու գործառույթն ապահովելու մասին» օրենքը, որն ընդունվել է 2019 թվականի ապրիլին, նույնպես նպաստեց երկրի ուկրաինականացմանը և ռուսացմանը։ Այն ամրագրում է ուկրաիներենի պարտադիր բնույթը և գերակշռությունը հասարակական կյանքի մի շարք ոլորտներում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{h|Pavlenko|2006|3=Pavlenko, A. (2006). [https://www.researchgate.net/profile/Aneta-Pavlenko/publication/231747587_Russian_as_a_lingua_franca/links/56abaa8608aeaa696f29db6f/Russian-as-a-lingua-franca.pdf Russian as a lingua franca]. Annual Review of Applied Linguistics, 26, 78-99.}} [[Կատեգորիա:ԱՊՀ]] [[Կատեգորիա:Հակառուսականություն]] [[Կատեգորիա:Ռուսերեն]] [[Կատեգորիա:Ռուսիֆիկացիա]] p28g9bh6xp0wbg2eko01ig7uz3uznrx 10722258 10722257 2026-04-08T16:17:22Z Խմբագրող 136173 10722258 wikitext text/x-wiki '''Ապառուսականացում''', [[ռուսերեն]]ի և [[ռուսական մշակույթ]]ի դուրս մղման գործընթացն է կյանքի տարբեր ոլորտներից նախկին [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և, ավելի լայն իմաստով, նախկին [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] մի շարք նահանգներում։ Այս տերմինը կարող է օգտագործվել [[Ռուսախոսներ|ռուսախոս]] հասարակության լեզվի, մշակույթի և այլ հատկանիշների գերիշխանության կորուստը նկարագրելու համար, որը տեղի է ունենում տեղական լեզուների և մշակույթների զարգացման միջոցով։ Դեռուսիֆիկացիան հաճախ հաջորդում էր նույն տարածքներում ռուսական կամ խորհրդային իշխանությունների կողմից նախկինում իրականացվող ռուսիֆիկացման քաղաքականությանը, այն բանից հետո, երբ այդ տարածքները դուրս էին եկել [[Ռուսաստան]]ի կամ ԽՍՀՄ-ի քաղաքական վերահսկողությունից։ == Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո == [[Պատկեր:Fethiye Mosque - Built as Barracks for Cossacks in Tribute to Alexander Nevsky - Kars - Russia - 01 (5814559997).jpg|մինի|Նախկին ռուսական զորամասային եկեղեցի, որը վերածվել է մզկիթի [[Կարս]]ում]] Դեռուսիֆիկացիան առաջին անգամ դրսևորվեց [[Ռուսական կայսրություն|Ռուսական կայսրության]] փլուզումից հետո 1917 թվականին ստեղծված նորանկախ պետություններում, ինչպիսիք են [[Լեհաստան]]ը<ref>PIOTR JAŹWIŃSKI [https://przystanekhistoria.pl/pa2/teksty/43303,Derusyfikacja-w-Warszawie-19151926.html?search=994076577808 Derusyfikacja w Warszawie 1915—1926]{{ref|pl}}</ref>, [[Ֆինլանդիա]]ն, [[Անդրկովկասյան կոմիսարիատ|Անդրկովկաս]]ը, [[Էստոնիա]]ն, [[Լատվիա]]ն, [[Լիտվա]]ն: Այս դեպքերում այն ​​հաճախ ներկայացնում էր ռուսերենի օգտագործումից շեղում՝ որպես նախկինում նվաճված ժողովուրդների արձագանք նախորդող ինտենսիվ (երբեմն բռնի) ռուսացման ժամանակաշրջանին։ Լեհաստանում և Ֆինլանդիայում դեռուսիֆիկացիայի առաջին ալիքը համեմատաբար հանգիստ էր, քանի որ ռուսախոս բնակչությունը երբեք զգալի մասնաբաժին չէր կազմում այս երկրների բնակչության մեջ: Օրինակ՝ Ֆինլանդիայում, հեղափոխության նախօրեին, բնակչության միայն 0.3%-ն էր ռուսերենը համարում իրենց մայրենի լեզուն, կենտրոնացած [[Վիբորգ]] (7%) և [[Հելսինկի]] (12%) քաղաքների շրջակայքում: [[Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ (1939-1940)|Խորհրդա-ֆիննական պատերազմ]]ի (1939-1940) արդյունքում Վիբորգի և [[Կարելիա (պատմական)|Կարելիայի]] հյուսիսային մասի ԽՍՀՄ-ին զիջումից հետո երկրի դեռուսիֆիկացիան մեծ մասամբ ավարտվեց։ == ԽՍՀՄ փլուզումից հետո == 1930-ական թվականներին սկսված երկարատև ռուսացման շրջանից ավելի քան կես դար հետո{{Sfn|Pavlenko|2006|p=81}} ԽՍՀՄ-ն փլուզվեց։ Արդյունքում, ռուսերենը կորցրեց իր կարգավիճակը որպես գերազգային լեզու, և 36 միլիոն ռուսախոս, որոնցից 25 միլիոնը ռուսներ էին, հայտնվեցին Ռուսաստանի սահմաններից դուրս{{Sfn|Pavlenko|2006|p=83}}։ Ռուսախոս համայնքի առկայությունը նորանկախ պետություններում, որի անդամները հաճախ միալեզու էին, խոչընդոտում էր տեղական իշխանություններին ազգային պետություններ կառուցելու իրենց ջանքերին։ Դրան հաճախ խոչընդոտում էր նաև տիտղոսակիր խմբի ռուսացման բարձր մակարդակը և ռուսերենի օգտագործման պրակտիկան հասարակական կյանքի մեծ մասում։ Արդյունքում, դեռուսիֆիկացիան և տիտղոսակիր լեզուների օգտագործմանը անցումը դարձան հետխորհրդային լեզվական քաղաքականության հիմնական նպատակները շատ երկրներում{{Sfn|Pavlenko|2006|p=83}}։ === Կենտրոնական Ասիա === Նախկին ԽՍՀՄ Կենտրոնական Ասիայի հանրապետությունների մեծ մասում ռուսախոս ներգաղթյալ բնակչության համամասնությունը և չափը (ինչպես ռուսներ, այնպես էլ այլ խմբերի ներկայացուցիչներ, որոնք եկել էին այդ երկրներ և խոսում էին ռուսերեն) զգալիորեն նվազել է։ Սա պայմանավորված էր ինչպես Ռուսաստան զանգվածային արտագաղթով, այնպես էլ հիմնական ազգերի ներկայացուցիչների ժողովրդագրական աճով՝ ռուսախոսների թվի նվազման ֆոնին։ Օրինակ՝ [[Տաջիկստան]]ում անկախության առաջին տասը տարիների ընթացքում ռուսների թիվը 400,000-ից նվազել է մինչև 60,000։ Սա սրվել է 1992-1997 թվականների քաղաքացիական պատերազմով, որը հանգեցրել է ռուսների զանգվածային արտագաղթի երկրից։ 2010 թվականին ռուսերենը զրկվեց հանրապետությունում միջազգային հաղորդակցության լեզվի կարգավիճակից, սակայն այդ կարգավիճակը վերականգնվեց 2011 թվականին։ [[Ղրղզստան]]ի մայրաքաղաք [[Բիշքեկ]]ում ռուս բնակչության համամասնությունը 1989-2009 թվականների միջև 55.8%-ից նվազել է մինչև 26.1%։ [[Ղազախստան]]ում նույնպես տեղի է ունեցել ռուսասացում, բայց ավելի փոքր չափով. այս երկրում ռուսերենը և ղազախերենը զուգահեռաբար են խոսվում։ [[Աստանա]]յում ռուս բնակչության մասնաբաժինը 1989-2009 թվականների միջև 54.5%-ից նվազել է մինչև 24.9%, իսկ [[Ալմաթի]]ում՝ 59.1%-ից մինչև 33.2%։ Բնակավայրերը ռուսականից ղազախական անվանումներով վերանվանելու գործընթացն ընթացքի մեջ է. վերանվանվել է ավելի քան 1500 բնակավայր։ Ղազախստանի ռուսախոս բնակչությունը մեծ մասամբ սա ընկալում է որպես իրենց լեզվի և շահերի խախտում։ Ղազախստանի հարավում, հարավ-արևելքում, արևելքում և հարավ-արևմուտքում, որտեղ բնակվում էին հիմնականում ղազախներ, 1990-ականների վերջին անհետացել են բազմաթիվ խորհրդային և ռուսական տեղանուններ։ Պետրոպավլովսկի և [[Պավլոդար]]ի հյուսիսային քաղաքները վերանվանելու կոչերը գնալով ավելի բարձր են դառնում, սակայն այս նախաձեռնությունները դժգոհություն են առաջացնում բնակչության մի մասի մոտ<ref>{{Cite news |last=Азаттык |first=Радио |date=2021-04-15 |title=Уход от «колониального прошлого»? Идеи переименования сёл и улиц: реакция |url=https://rus.azattyq.org/a/31203862.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20241210042502/https://rus.azattyq.org/a/31203862.html |archive-date=2024-12-10 |access-date=2024-11-03 |website=Радио Азаттык |lang=ru}}</ref>։ === Ուկրաինա === [[Պատկեր:UkraineNativeRussianLanguageCensus2001detailed.png|thumb|350px|Քաղաքային, քաղաքային և գյուղական խորհուրդների բնակիչների համամասնությունը, ովքեր ռուսերենը համարել են իրենց մայրենի լեզուն՝ ըստ 2001 թվականի մարդահամարի]] [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|Խորհրդային]] ժամանակաշրջանում [[Ուկրաինական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|Ուկրաինայի]] ռուսիֆիկացիայի արդյունքում բնակչության մեջ ուկրաինախոսների համամասնությունը զգալիորեն նվազել է, մինչդեռ ռուսախոսների համամասնությունը՝ աճել<ref>{{Cite web |title=Динамика численности этнических украинцев в УССР: на основе итогов Всесоюзных переписей населения 1959 г., 1970 г. и 1979 г. |url=https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240629092655/https://bibliotekanauki.pl/articles/568412 |archive-date=2024-06-29 |access-date=2024-08-23}}</ref>։ 1959-1989 թվականներին ուկրաիներենը որպես իրենց մայրենի լեզու համարող մարդկանց համամասնությունը նվազել է 73.0%-ից<ref>Итоги Всесоюзной переписи населения 1959 года: Украинская ССР, стр. 168—193</ref> մինչև 64.7%<ref>{{Cite web |title=Населення України за даними переписів 1989 і 2001 рр. |url=http://db.ukrcensus.gov.ua/MULT/Database/Census/databasetree_en.asp |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230208104726/http://db.ukrcensus.gov.ua/Mult/Database/Census/databasetree_en.asp |archive-date=2023-02-08 |access-date=2024-08-23}}</ref>։ Ուկրաինայի անկախության հռչակման պահին ռուսերենը [[Ղրիմի Ինքնավար Հանրապետություն|Ղրիմի]], [[Դոնեցկի մարզ|Դոնեցկի]] և [[Լուգանսկի մարզ|Լուգանսկի]] մարզերի, ինչպես նաև երկրի հարավ-արևելքում գտնվող տարածաշրջանային կենտրոնների (բացառությամբ [[Խերսոն]]ի) բնակչության մեծամասնության մայրենի լեզուն էր։ Երկիրը որդեգրել է միալեզու լեզվական քաղաքականություն. Ուկրաինայի 1996 թվականի [[Ուկրաինայի սահմանադրություն|Սահմանադրության]] համաձայն՝ [[ուկրաիներեն]]ը միակ պետական ​​լեզուն է։ Այս լեզվական քաղաքականությունը կարելի է դիտարկել որպես նախորդ ռուսացման քաղաքականության հակադրություն։ Այս քաղաքականության պատճառներից են զարգացած ազգային շարժումը, Ուկրաինայի ռուսախոս բնակիչների շրջանում ուկրաիներենի հասկանալիությունը և երկրի քաղաքական կողմնորոշումը դեպի Արևմուտք{{Sfn|Pavlenko|2006|p=86}}։ Այս ուկրաինացման քաղաքականությունը դիմադրության հանդիպեց Ուկրաինայի այն ժամանակվա գերազանցապես ռուսախոս շրջաններում, մասնավորապես՝ Ղրիմում։ 2000 թվականին Ուկրաինայի իշխանությունները առաջարկեցին ուկրաիներենի տարածման նոր միջոցներ, ինչը նույնպես առաջացրեց Ռուսաստանի կառավարության բացասական արձագանքը՝ երկու երկրների իշխանությունները ներքաշելով վեճի մեջ, որը երբեմն անվանում են «լեզվական պատերազմ»։ Ժամանակի ընթացքում բնակչության կողմից ուկրաիներենի իմացությունը և հեղինակությունը զգալիորեն աճեցին, այդ թվում՝ այն տարածքներում, որտեղ ռուսերենը գերակշռող լեզու էր{{Sfn|Pavlenko|2006|p=86}}։ Ուկրաինականացումը և ռուսացման գործընթացը երկրում զգալիորեն արագացավ 2014 թվականին ռուս-ուկրաինական պատերազմի սկսվելուց հետո և հատկապես մեծ չափերի հասավ 2022 թվականին Ռուսաստանի բացահայտ ներխուժման սկսվելուց հետո<ref>{{Cite web |title=Ukrainians are breaking their ties with the Russian language |url=https://www.washingtonpost.com/world/2023/07/28/ukrainians-are-breaking-their-ties-with-russian-language/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230810234417/https://www.washingtonpost.com/world/2023/07/28/ukrainians-are-breaking-their-ties-with-russian-language/ |archive-date=2023-08-10 |access-date=2024-01-24 |publisher=The Washington Post |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Enemy tongue: eastern Ukrainians reject their Russian birth language |url=https://www.theguardian.com/world/2022/jun/04/enemy-tongue-eastern-ukrainians-reject-their-russian-birth-language |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719151650/https://www.theguardian.com/world/2022/jun/04/enemy-tongue-eastern-ukrainians-reject-their-russian-birth-language |archive-date=2023-07-19 |access-date=2024-01-24 |publisher=The Guardian |lang=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Ukrainians who grew up speaking Russian learn a new mother tongue |url=https://www.aljazeera.com/features/2023/4/28/ukrainians-who-grew-up-speaking-russian-learn-a-new-mother-tongue |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240205121510/https://www.aljazeera.com/features/2023/4/28/ukrainians-who-grew-up-speaking-russian-learn-a-new-mother-tongue |archive-date=2024-02-05 |access-date=2024-01-24 |publisher=Aljazeera |lang=en}}</ref>։ Ուկրաինայի «Ուկրաիներենի՝ որպես պետական ​​լեզու գործառույթն ապահովելու մասին» օրենքը, որն ընդունվել է 2019 թվականի ապրիլին, նույնպես նպաստեց երկրի ուկրաինականացմանը և ռուսացմանը։ Այն ամրագրում է ուկրաիներենի պարտադիր բնույթը և գերակշռությունը հասարակական կյանքի մի շարք ոլորտներում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{h|Pavlenko|2006|3=Pavlenko, A. (2006). [https://www.researchgate.net/profile/Aneta-Pavlenko/publication/231747587_Russian_as_a_lingua_franca/links/56abaa8608aeaa696f29db6f/Russian-as-a-lingua-franca.pdf Russian as a lingua franca]. Annual Review of Applied Linguistics, 26, 78-99.}} [[Կատեգորիա:ԱՊՀ]] [[Կատեգորիա:Հակառուսականություն]] [[Կատեգորիա:Ռուսերեն]] [[Կատեգորիա:Ռուսիֆիկացիա]] k4tq41ena695dhm9rznd05yplkyqhxh 2 842036 10722319 10722149 2026-04-08T17:55:31Z Slava Sahakyan70 65321 10722319 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}}'''Հաննա Հոֆեր''', առավել հայտնի է '''Հաննա''' մոնոնիմով ([[գերմաներեն]]՝ Hannah Hofer. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի։ Հիմնականում [[Շլագեր|շլագեր]]ներ է կատարում: Պայմանագիր ունի [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]-ի հետ։ Հաննան [[ռոք]]/[[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] երաժշտության ոլորտում [[վոկալ]]ի դասընթացներ է անցել [[Հաննովեր]]ի Powervoice ակադեմիայում, այնուհետև աշխատել է որպես վոկալի դասատու և պրոֆեսիոնալ երգչուհի։ 2011 թվականին թողարկել է իր Es muss aussa սոլո ալբոմը, որը որոշակի հաջողություններ է ունեցել [[չարթ]]երում։ Հաջորդ՝ Weiber, es ist Zeit! ալբոմը, 2013 թվականին[1],ավստրիական ալբոմների չարթում հասել է 3-րդ հորիզոնականին։ Հաննան ամուսնացել է 2014 թվականի հուլիսին։ Նա երկու երեխա ունի նախորդած հարաբերություններից։ == Սկավառակագրություն == ===Albums=== {| class="wikitable" ! align="center" rowspan="2" width="10"| Year ! align="center" rowspan="2" width="220"| Album ! align="center" colspan="1" width="20"| Peak positions |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="aut">{{cite web | url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Hannah+%5BAT%5D | title=Hannah discography | website=austriancharts.at |accessdate=5 November 2014}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 2011 | ''Es muss aussa'' | style="text-align:center;"| 29 |- | style="text-align:center;"| 2013 | ''Weiber, es isch Zeit!'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2016 | ''Aufstieg'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2019 | ''Kinder vom Land'' | style="text-align:center;"| 1 |} * ''Es muss außa'' (2011) * ''Weiber, es isch Zeit!'' (2013) * ''Aufstieg'' (2016) * ''Kinder vom Land'' (2019) * ''Kuhrios'' (2022) * ''Volksmusik ist geil'' (2023) '''Lieder''' * ''Zoags mir'' (2013) * ''I halts nit aus'' (2013) * ''Schön, dass es dich gibt'' (2013) * ''Barfuß'' (2014) * ''Hoamat'' (2016) * ''Mama'' (2018) * ''Aussa mit de Depf'' (2018) * ''Unendlich'' (2019) * ''Caterina'' (2021) * ''Eine weiße Rose'' (2023) * ''Hallo kleine Maus'' (2024) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commonscat|Hannah (singer)|Hannah}} * [https://www.hannahhofer.com/ Website] * [https://www.telamo.de/artists/hannah/ Labelseite bei Telamo] {{Արտաքին հղումներ}} https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Slava_Sahakyan70/%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2&action=edit# More info & contact: Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants (https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE_Hub_Rapid_Funds) {{Տեղեկաքարտ Մարզիկ}} '''Վանեսա Հերցոգ (օրիորդական ազգանունը՝ Բիտներ)''' ({{lang-de|Vanessa Herzog. }}. {{ԱԾ}}), ավստրիացի չմշկավազորդուհի, 2019 թ. աշխարհի չեմպիոնուհի 500 մետր մրցատարածությունում, Եվրոպայի չեմպիոնուհի սպրինտերական բազմամարտում, 2014, 2018, 2022 թթ. ձմեռային օլիմպիական խաղերի մասնակից<ref name=sochi>{{cite web |url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-vanessa-bittner |title=Vanessa Bittner |website=Sochi2014.com |publisher=[[Organizing Committee of the XXII Olympic Winter Games and XI Paralympic Winter Games of 2014 in Sochi]] |access-date=13 February 2014 |archive-date=20 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320060007/http://www.sochi2014.com/en/athlete-vanessa-bittner |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Vanessa Bittner |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418073658/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |url-status=dead |archive-date=18 April 2020 |publisher=Sports Reference LLC |access-date=3 December 2014}}</ref>, 500, 1000 և 1500 մետր մրցատարածություններում Ավստրիայի ռեկորդակրուհի<ref>{{Cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1html |title=Vanessa Bittner Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |access-date=2016-02-05 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413171208/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |url-status=dead }}</ref><ref name=nr>{{cite web | url = http://www.speedskatingresults.com/index.php?p=11 | title = National Records – Austria (AUT) | publisher = speedskatingresults.com | access-date = 26 July 2023 }}</ref>: == Կենսագրություն == Ծնվել Ինսբրուքում: 5 տարեկանից սկսել է սահել չմուշկներով<ref>{{Cite web |url=https://www.derstandard.de/story/2000097809430/vanessa-herzog-tierfreundin-mit-hang-zu-trainingsqualen |title=Vanessa Herzog: Tierfreundin mit Hang zu Trainingsqualen - Wintersport - derStandard.de › Sport |access-date=2022-09-15 |archive-date=2022-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915213707/https://www.derstandard.de/story/2000097809430/vanessa-herzog-tierfreundin-mit-hang-zu-trainingsqualen |url-status=live }}</ref>: Դրանից մի քանի ամիս անց մասնակցել է մրցումների ու հաղթանակ տարել: Դեռ պատանի՝ հասել է նկատելի հաջողությունների. 2013, 2014 և 2015 թվականներին ոսկե մեդալներ է նվաճել աշխարհի պատանեկան առաջնություններում: 2015-2017 թվականներին ութ անգամ հռչակվել է Եվրոպայի չեմպիոնուհի անվաչմշկային մարզաձևի տարբեր վազքատարածություններում, իսկ 2018 թվականին նվաճել է աշխարհի չեմպիոնուհու տիտղոսը այդ մարզաձևում՝ դառնալով նման հաջողության հասած առաջին ավստրուհին: Այդ թվականին հաղթանակ է տարել նաև աշխարհի գավաթի խաղարկության՝ Էրֆուրտում անցկացված մրցափուլում՝ 500 մետր չմշկավազքի մրցումներում: Վանեսան մարզական նվաճումներով առանձնապես աչքի է ընկել 2019 թվականին՝ հռչակվելով աշխարհի չեմպիոնուհի 500 մետր մրցատարածությունում և Եվրոպայի չեմպիոնուհի սպրինտերական բազմամարտում: == Անձնական կյանք == Վանեսան 2016 թվականի սեպտեմբերի 16-ին ամուսնացել է իր մարզչի՝ Թոմաս Հերցոգի հետ<ref>{{cite web|url=http://www.tt.com/sport/wintersport/12023262-91/tiroler-eisschnelllauf-ass-bittner-heiratete-ihren-manager-herzog.csp|title=Tiroler Eisschnelllauf-Ass Bittner heiratet ihren Manager Herzog|website=Tiroler Tageszeitung Online|access-date=16 September 2016|language=de|archive-date=29 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129192210/http://www.tt.com/sport/wintersport/12023262-91/tiroler-eisschnelllauf-ass-bittner-heiratete-ihren-manager-herzog.csp|url-status=dead}}</ref>: == Մարզական արդյունքներ == {| class="wikitable" ! Տարին ! Եվր. առաջն. ! Եվր. առաջն.<br>սպրինտ ! Եվր. առաջն.<br>առանձին<br>մրցատարած. ! Աշխ. առաջն.<br>սպրինտ ! Աշխ. առաջն.<br>առանձին<br>մրցատարած. ! [[Պատկեր:Olympic rings.svg|50 px]]<br>[[Օլիմպիական խաղեր]] ! Աշխ. գավաթ ! Աշխ. պատան.<br>առաջն. |- | 2011 || || || || || || bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || || align=center|17-րդ<br><small>(16-րդ, 26-րդ, 23-րդ, 21-րդ)</small> |- | 2012 || || || || || || || align=center|9-րդ<br><small>(բրոնզե մեդալ, 9-րդ, 8-րդ, 18-րդ)</small> | |- | 2013 || align=center|NC25<br><small>(11-րդ, 26-րդ, -, -)</small>|| || || align=center|NC29<br><small>(29-րդ, 29-րդ, 30-րդ, -)</small> || || 46-րդ՝ 500 մ <br> 39-րդ՝ 1000 մ <br> 0 միավոր՝ 1500 մ|| align=center|4-րդ<br><small>({{Արծաթ}}, 6-րդ, {{Ոսկի}}, 6-րդ)</small> |- | 2014 || || || || || bgcolor=#EEEEEE| || 27-րդ՝ 500 մ <br> 24-րդ՝ 1000 մ <br> 34-րդ՝ 1500 մ || 31-րդ՝ 500 մ <br> 38-րդ՝ 1000 մ <br> 0 միավ. 1500 մ || align=center|NC24<br><small>({{Ոսկի}}, 8-րդ, 4-րդ, -)</small> |- | 2015 || || || || align=center|8-րդ<br><small>(10-րդ, 10-րդ, 8-րդ, 6-րդ)</small> || 10-րդ՝ 500 մ <br> 9-րդ՝ 1000 մ <br> 5-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || 11-րդ՝ 500 մ <br> 7-րդ՝ 1000 մ <br> 15-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| {{Ոսկի}} 500 մ <br> {{Ոսկի}} 1000 մ <br> {{Ոսկի}} զանգվ. մեկն. |- | 2016 || || || || align=center|9-րդ<br><small>(13-րդ, 8-րդ, 13-րդ, 5-րդ)</small>|| 10-րդ՝ 500 մ <br> 4-րդ՝ 1000 մ <br> 9-րդ՝ 1500 մ <br> 8-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| || bgcolor=#EEEEEE rowspan=6| |- | 2017 || || align=center|8-րդ<br /><small>(8-րդ, 11-րդ, 6-րդ, 9-րդ)</small> || || align=center|8-րդ<br /><small>(7-րդ, 10-րդ, 12-րդ, 10-րդ)</small> || 15-րդ 500 մ <br /> 20-րդ՝ 1000 մ <br /> 9-րդ՝ զանգվ. մեկն. || 16-րդ՝ 500 մ<br />16-րդ՝ 1000 մ<br />38-րդ՝ 1500 մ |- | 2018 || || || {{Ոսկի}} 500 մ <br /> {{Արծաթ}} 1000 մ<br />բրոնզե մեդալ՝ զանգվ. մեկն. || align=center|NS3<br /><small>(7-րդ, 14-րդ, -, -)</small> || bgcolor=#EEEEEE| || 4-րդ՝ 500 մ<br />5-րդ 1000 м || {{Ոսկի}} 500 մ<br />5-րդ 1000 մ<br />28-րդ՝ 1500 մ |- | 2019 || || align=center|{{Ոսկի}}<br /><small>({{Ոսկի}}, 5-րդ, {{Ոսկի}}, բրոնզե մեդալ)</small> || || align=center|4-րդ<br /><small>({{Արծաթ}}, 8-րդ, 5-րդ, 9-րդ)</small> || {{Ոսկի}} 500 մ<br />{{Արծաթ}} 1000 մ || bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || {{Ոսկի}} 500 մ<br />4-րդ՝ 1000 մ |- | 2020 || || || || align=center|12e<br /><small>(բրոնզե մեդալ, 15-րդ, 8-րդ, 16-րդ)</small> || 4-րդ՝ 500 մ<br />11-րդ՝ 1000 մ || 4-րդ՝ 500 մ<br />13-րդ՝ 1000 մ |- | 2021 || || align=center|6-րդ<br /><small>(բրոնզե մեդալ, 7-րդ, 4-րդ, 8-րդ)</small> || || || 5-րդ՝ 500 -մ<br />11-րդ՝ 1000 մ || 5-րդ՝ 500 մ<br />23-րդ՝ 1000 մ |- | 2022 || || || || align=center|Բրոնզե մեդալ<br /><small>({{Արծաթ}}, 4-րդ, բրոնզե մեդալ, բրոնզե մեդալ)</small> || || 4-րդ՝ 500 մ <br> 8-րդ՝ 1000 մ || <br> 42-րդ՝ 500 մ<br />45-րդ՝ 1000 մ |} https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Slava_Sahakyan70/%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2&action=edit# [http://hy.wikiscan.org/?menu=userstats&usort=total&bot=0&detail=1 Մասնակիցների վիճակագրություն] https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Start https://am.wikimedia.org/wiki/%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4/%D4%B1% D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80/15.07.2019 https://am.wikimedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%B4%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6 https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D4%BF%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B8%D6%80_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80,_%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%B6%D6%84_%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%A5%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6_%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%AB%D5%AF/%D4%B3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80_%D6%87_%D5%AC%D6%80%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80 https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6_%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D5%B2_%D5%AF%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B8%D6%80_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80?fbclid=IwAR1Ku0Ioo2gxY2ohxtP-RaT1dKtuO684fyq5EcwKBgnqczxPYkFYdvqfTpQ * [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Տեղեկաքարտեր]] https://wikimediafoundation.org/news/2020/05/22/wikimedia-foundation-board-announces-community-culture-statement/?fbclid=IwAR0IurVZY8ItASi4sa69vQ0q9v7rjmMvz9i6aC-lc7-vWhxXmG9kAcw6lQg [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias] {{Ներկա պահին}} https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_AfroCine/Months_of_African_Cinema == Հետաքրքիր և օգտակար հղումներ == # [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHY.htm Հայերեն Վիքիպեդիայի վիճակագրություն wikimedia կայքում] # [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fb/Cooperation_contract_between_Armenian_Encyclopedia_%26_IT_School_signed_on_30.09.2011.pdf Հայկական Հանրագիտարանի և ՏՏ Դպրոցի միջև կնքված համագործակցության պայմանագիրը] # [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B9 ժամը մեկ թարմացվող վիքիպեդիաների ցանկ ռուսերեն վիքիպեդիայում] # [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:OTRS/hy պատկերները Վիքիպահեստ ազատ հեղինակային իրավունքով բեռնելու ուղեցույց] # [http://hy.forvo.com/ տարբեր լեզուներով արտասանություններ] # [http://www.alexa.com/siteinfo կայքերի հաճախելիության մասին վիճակագրություն] # [http://whois.domaintools.com/ IP-ների և դոմենների մասին] # [http://network.am/Static/ArmNet Հայկական AM Traffic Exchange-ին մասնակցող ցանցեր] # [[Օգնություն:Հայերեն առցանց բառարանների ցանկ|Հայերեն առցանց բառարանների ցանկ]] # [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական և Ուղղագրական Տեղեկատու] # [http://www.nayiri.com/dictionaries.jsp?l=hy_LB հայերեն բառարաններ] # [http://stleonarmenianschool.wikispaces.com/file/view/Eastern_grammar.pdf/267362632/Eastern_grammar.pdf Հայերենի քերականության համառոտ ձեռնարկ] # [http://www.armdict.com/tool/unicode-converter/ Յունիքոդ փոխարկիչ] # [http://giteliq.am/pdf/Paris-Herouni-Hayer@-ev-Hnaguyn%20Hayastan@.pdf Պարիս Հերունու հետաքրքիր գիրք] === Վիքի-գործիքներ === # [http://toolserver.org/~dispenser/cgi-bin/webchecklinks.py?page=hy:#view:0.0.0.0.0.1 հոդվածում չաշխատող հղումների հայտնաբերում] # [https://tools.wmflabs.org/xtools/pcount/index.php?lang=hy&wiki=wikipedia&name= = նշանից հետո գրի մասնակցի անունը ու տես] # [http://tools.wmflabs.org/xtools/pages/ ընտրիր որ Վիքիում, գրիր մասնակցի անունը և տես] # [https://tools.wmflabs.org/xtools/adminstats/ Վիքիպեդիաներում ադմինիստրատորների ակտիվության ցուցանիշներ] # [https://tools.wmflabs.org/wikiviewstats/? էջի դիտումների վիճակագրություն] # [http://tools.wmflabs.org/missingtopics/?language=hy&project=wikipedia&article= հոդվածում կարմիր հղումներ + այդ հղումները ընդհանուր վիքիպեդիայում] # [http://tools.wmflabs.org/magnustools/tab2wiki.php excel-ի տեղափոխման օրինակ վիքիպեդիայում] # [http://vs.aka-online.de/cgi-bin/wppagehiststat.pl հոդվածի վիճակագրություն] # [http://tools.wmflabs.org/xtools/articleinfo/? հոդվածի խմբագրողներ և խմբագրումներ] # [http://stats.grok.se/ հոդվածի դիտումների վիճակագրություն] {| class="wikitable" |- ! Տարեթիվ !! Ծնունդ !! Մահ |- | [[2019]] || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || 7 023 մարդ<ref>[https://www.azatutyun.am/a/29849328.html Բրիտանիայի խորհրդարանը նորից կանդրադառնա «բրեքզիթին»]</ref> || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |} == Բանք == ------------------------------------------------- Սա ոտից գլուխ թաղված է քա.ում, Սպառնում է՝, որ կմտնի Բաքու Եվ Ալիևին կստիպի դուխով, Որ չայ մատուցի շախով ու շուխով... ...Շիկ ավտոներով ժամանել էին Հսկա ո.երը հանրապետության՝ Իբրև մարմնացում հանրագիտության... Ջուլիետ Գրիգորյանին՝ էքսպրոմտ Ջուլիկի ծլիկը Կարոտ է click-ի. Չուլ Ջուլի ինչի՝ն են Երգերը Գրիգի... Գալիս են հետույքներ լուսավոր՝ Սրբության նշանով պսակված, Բայց բանի կցվելու սովոր Եվ արդեն ահագին մշակված... Քո լուսեղեն ծ.երի լույսն է ցողվել իմ երգին, Դրա համար եմ էսպես ոգեշնչվել ես կրկին... Ես համեստորեն, նաև հեշտորեն կերպավորում եմ գեղարվեստորեն այն, ինչ շատերը ի վիճակի չեն անել փաստորեն... Պոետ Զոռնետի սոնետը հռչակում է. «Ով չի գնում ռիսկի, Նա չի խմում վիսկի»:(Ես իմ կողմից կավելացնեի. «Տո, ի՛նչ վիսկի. գինի էլ չի խմունմ իսկի»): Մեկ այլ սոնետ եզրրահանգում է. «Жизнь без секса, Как гарнир без бифштекса». Դե, տղա ես՝ մի պայթի, երբ կարդում ես մեծ-մեծ, հաստ-հաստ տառերով գրված՝ «Տիկին Ս. Ա.-ի (կամ՝ օրիորդ Ա. Ս.-ի) կրծքի պտուկների ռումբերը պայթեցրել են ամբողջ համացանցը Զոհերի մասին տվյալները ճշտվում են»: Մնում է հարցնել՝ «Էդ գերհզոր պայթյունից հետո ինչ-որ մեկը, ինչ-որ բան փրկվել է, թե՝ ոչ»: ...Եվ ինչպես ծայրագույն մի գ7, Կորցրած թե՛ խիղճ. թե՛ ամոթ, Բազմել է թալանի դեզին... Տո՛, ո՝վ չի ճանաչում էս եզին... ...Եկավ մի եզ՝ ձեռը ոռին, Ոռը գցեց մեծ աթոռին...Ու բառաչեց եզավարի Վասն ինչ-որ թարս խիարի... Իր կերած քաքով շաղախված լրիվ՝ Տալիս է հացի... չէ՛, փողի կռիվ. Չորս կողմից ահա սաստում են նրան. Տռի-դինջացի, վեր-վեր մի՛ թռի... Օր օրի վիճակը դառել էր ո.ի. Մարդ ասում էր՝ «Գլուխդ առ, կորի»... Ո՝վ է էդ փթթուն մռութդ ուտում Գիշերվա մթում... Ավա՜ղ, մի դդում... Եվ ո՝վ է մաժում ազդրերդ շարմաղ, նռներդ շարմաղ... Ավա՜ղ, մի ախմախ... Հրաշքների երկրում՝ Հրեշավոր գներ... Է՛ս հրաշքն են երկնում Ծաղրածուները մեր... Որձ հայացքներ էր մագնիսում իր տռուզ տուտուզի վրա... Հանուն իրենց որովայնի ու ո.ի՝ Եզ ու խոզեր տիրացել էին աթոռի, Էշեր, որոնք հա՛մ հոռի էին, հա՛մ ո.ի, Պառլամենտը վերածել էին ախոռի՝ Հանուն իրենց որովայն ու ո.ի... Գորշգույն վարտիքին՝ կարմիր կարկատան - Այդ՝ շուրթերն են քո. Ծաղրածու բախտի նկարած կատակ՝ Զըռ կարմիր ներկով... Մասնագետը թարս խիարի՝ Հայաշխարհն էր տալիս վարի. Լավ է՝ կոտրեց ոտքը չարի ը տղավարի՛... Քոչո ռոբերթը Ընկել է բերդը. Իսկ ե՝րբ է գալու սերժոյի հերթը... ... Ահա և Սերժոն թախտաբիթի. Նա մեզ բոլորիս խայթի պիտի, Ռսի տանձիկի առաջ կզի... Գողականների հետ պպզի, Ու կոկաինը քաշի քիթը... Արտահերթ ցրի մեր ժպիտը, Մե՜ծ ղումար խաղա , հա՜ տերը տա, Միլիարդ գաղանա, ասի՝ Գտա՜... ... Գոհարափշուրներ Կամ Սար Ցոլազենի ,,Նոր խաղեր, նոր տաղեր,, անտիպ ժողովածուից ԲՐԵԺՆև և ԸՆԿ. Ոռի պետության ՈՌը Գերագույն Տեռում էր, ճառում էն վերնահարկում. Ըմբոշխնում էին տեռոցը նրա, Թքում էին թաքուն, աշկարա՝ հարգում: Հատված ,,ԿԼԱՍԻԿ,, պոեմից, որն արտացոլում է պարոն դը Գոյի վսեմաշուք ուղերձը պարոն դը Մորուին ...Էդ քո կլասիկ հետույքը շոյեմ, Վրան գրեմ մի կլասիկ պոեմ, Կլասիկ ձևով լուծեմ հարցերդ, Կլաս դարձնեմ փնթի գործերդ, Աստղեր շրջեմ քո կլաս հետևով Միայն, մի՛միայն կլասիկ ձևով... . . . ...Նա ուներ այնքա՛ն տպավորիչ ո., Որ կուզենայիր շոյել նորից նոր... ... «ԱՐԴՅՈՔ ՈՎՔԵՐ ԵՆ, ԻՆՉ ԳՅՈԹՈՒՇՆԵՐ ԵՆ» շարքից ,,Մարդիկ կան, որոնց հետ ծանոթ լինելն անգամ անպատվություն է,,: Վիլյամ Շեքսպիր, ,,Համլետ,, ՏԱՂԱՆԴԱՎՈՐ ԱՂԱՆԴԱՎՈՐԸ Սա գողանում է իր հարազատից, Գողոնն անվանում... Աստծո պարգև, Երկա՜ր ճառում է իր սուրբ հավատից, Հետն էլ պահանջում, որ իրեն հարգե՛ն... Չէ՛, հարգելն ի՝նչ է... Հարգելը քի՜չ է, Պաշտե՛ն, պարզապես սրբի տեղ պաշտե՛ն... ...Չգիտեմ՝ սրան ի՛նչ կանվանեք դուք, Ես անվանում եմ գ7թուշ թուրքից թո՛ւրք... ՖԻՐԴՈՒՍՈՒ ԱՖՈՐԻԶՄՆԵՐԻՑ Քո գլխին եկած աղետի՛ց անգամ, Խելք ունե՝ս՝ դասեր քաղիր, բարեկա՛մ: ........ Գերեզմանից դուրս է թռել՝ Սեր է որոնում, Որ իր սառած ոսկորները Շիկացնի հրում: Կիրք է ուզում, որ ողջ կյանքում Հեչ չի զգացել, Երազել է միայն թաքուն, Անցել-գնացել... .... Վարսենին պորտից ցած վարսերին Ժամ առաջ քսում է վազելին, Որ հանկարծ չտան կայծ, չընկնեն ցած Սեքսաքաղց, շեֆաբաղձ վազելիս: .... Երբ որ բո՝լ-բոլ արև ուտեն Ծաղիկները իմ պարտեզի, Կտեսնեք, որ տեղով գյուտ են, Գունեղ, բուրեղ, հրատեսիլ... ... ... Նռնակի օղիկը քաշած՝ Գոչում է Ռոբերտ պատանին. «Էս դիրքը հանձնողի մե՛րը... Կա՛ց». Ու նետվում դեպի թշնամին Եվ նրանց հետ էլ հնձըված՝, Գետնամած՝ հանձնվում մահին, Բայց հոգին, ի Մասիս վերացած, Ցնծում էր ահագնած այդ պահին... -------------------------------------------------------------------------------------- ... Սուսամբարը ճամբարում Համբալներ էր ամբարում, Ամեն համփել-չամփելիս Համ երգում էր, համ պարում: == Մի փառատենչ երիտասարդի == Գազերդ մեղմորեն արձակիր, Որ հանկարծ քամակդ չպայթի. Տենչ ունես բարձրի, բացարձակի, Դե, գոնե ցածերում մի՛ գայթի: ... ===== Հարևանուհիս ===== Տարված մոլուցքով սեքսի ու փողի՝ Շատ-շատերի հետ մտավ անկողին Ու դեռ զարմացավ, երբ մի օր իրեն Հարազատները մեն-մենակ թողին: ... Ալ-Բիրունին վիրունի Ու դուրս ընկած քիր ունի, Որ տենչում է նրանց, ով Հասստ ու երկար բիր ունի... ... Իրար շաղախված մի քանի վերհուշ, Մի քանի ըղձանք ու բաղձանք... Այսքանը բա՝վ է, ունի՝ ուժ՝ Շահելու փառք ու պարծանք... ... Անցնում է գնացքը կյանքի, Կանգնած ես նրա դիմաց, Դիտում ես դինջից դինջ, հանգի՜ստ, Լրի՛վ անիմա... Շատերը գլուխ են ջարդում, Մաքառում լավ տեղի համար, Նայում ես (աչքդ էլ չես թարթում) Եզի պես անտարբեր ու համառ... ... ...Շեֆի հետանցքում՝ կատաղի մարտեր... Շատերն են անձկում՝ կանչելով առ տեր, Բայց գազ ու վազքից քիչ ուշքի գալով՝ Տզկում են, որձկում. «Վիճակը բարդ էր...»: ... Մի շատ փորձված խոզարած Դարձավ թրծված բոզարած. Թրծեց հազար որս նրան՝ Բոց աչքերը չորս արած... .... ...Իսկ խոզ գարիկն ու զահրումարիկը Անհագ՝ զգում են փողի կարիքը... Պատրաստ են պստիկ թոռին թալանել Ու անմեղ գառան կերպարով հառնել: .... ...Այնտեղ կար մի պառվաբոզ, Որ դրել էր յոթ զույգ պոզ ,,Մուժիկի,, գանգին;; Երբ քամակն էր կոտրատում, Անդամներ էին ճարճատում Թափով ահագին... .... ...Բայց այնպես եղավ, որ Մեզ մոտ եկավ մի օր Անչափ նշանավոր, Անչափ նշանավոր Մի ո. ...... Դժվարությամբ քարշ տալով գանձերն իր փարթամ՝ Կոտրատվում էր մայթերին մի դմփան մադամ... .... Ծուխ է բարձրանում մեր հայոց հողից, Հարց է տալիս ինձ. -«Հը՝, ո՝նց ես փողից... Եթե քիչումիչ ունես՝ զգույշ կաց Բազմադեմ գողից ու գռփողից»: ..... ՆԻԿՈԼԻԿՆԵՐ ՈՒ ԾԻԿՈԼԻԿՆԵՐ Մեկմեկու վրա նետելով թրիք՝ Մեր հեգ երկիրը զարկի տակ դրիք Ու ամպագոռգոռ հայտարարիք, որ Հազար ու հազար թշնամու կրիք... ... Թագավորի տեղ՝ մի ք.քաոռ Եվ թագուհու տեղ՝ մի ք.քուհի... Ամբոխին այս է լոկ հարկավոր, Որ ծիածանի հազար գույնի: ... Հավերժական հայացքի տակ Մասիսի Խուժան Մոսին բկդրել էր մի բոզի... ... Ծաղկո՜մ է բիզնեսը էս եզի Մինչև իսկ գիշերվա կեսին... ... Վայն էկավ թուրքի հալին. Շշմեց, գժվեց գող Ալին, Իսկ Մեհրի բանը թառեց Հայ զինվորի կոպալին: ... Տղե՛րք, ձեր ցավը տանենք, Զարկե՛ք թուրքին անխնա, Լեշը օդերը հանեք, Իզն ու թոզը չմնա: Տեռթողանի մայրիկը Մղկտացրեք, լացացրեք, Գլխին քաշեք վարտիքը, Իրեն ցցի՛ն անցկացրեք: Տղե՛րք, ձեր ցավը տանենք, Ջարդե՛ք թուրքին անխնա, Լեշը օդերը հանեք, Ил-хам-ն էշացած մնա: .... Որջապետ ռեջեբի ջեբի Շնիկը՝ Ил-хам-ը կատաղած, Մռութը թրքի մեջ թաղած՝ Հետանցքից անում է թիփի... Բե-սա՜մթ է քամակը դաղված... .... Ամենաընտիր գանձերի տերը Պարոն Քոթոն է՝ ձեր արջ ապերը. Ահա թե ինչու Շատերն են տենչում Անիծել նրա էն տիրու մերը: .... Ունեմ ցանկություն՝ Ընկնեմ մանկություն Ու այնտեղ գտնեմ Ծով երջանկություն: ԳՐՉԱԽԱՂԵՐ ---------- Քո վարտիքը վարդագույն Շքեղ գանձ է պարտակում. Եթե տաս ինձ, էլ երբեք Բան չեմ փնտրի բարդակում: ---------- Մեր հին ծանոթ տիզի-վիզին Հա՜ ուզում է զիզի-պիզի. Մինչև զիզի չստանա՝ Չի՛ հանգստանա: --------- Ոչ ավել, ոչ պակաս՝ Պատուհաս ես, որ կաս, Երանի քեզանից Փրկվենք վռազ, անվնաս, Ա՛յ պատուհաս ղազ: (Նիկոլ ջան, տղա՛ս, Սրտիդ չգնաս): --------- Հայոց հողը քաքն է ընկել Նիկոլ Ցռանի օրոք. Թուրքը, խրոխտ, մատն է տնկել, Հոխորտում է անողոք... -------- Դեմքեր են՝ ահավո՛ր ոռի, Ծայրեծայր՝ թրքով շաղախված. Ճար լինի՝ բահով բոլորին Իններորդ հարկից նետես ցած... -------------------- Այ ապերախտ կենդանի, Թող գրողը քեզ տանի, Շալվար-մալվարդ հանի Ու բոլ-բոլ անի... ----------------- Թրքոտ ո.ռդ ցուցահանդես ես բերել Եվ ուզում ես մարդկանց դրանով գերել, Բայց արժանի քացիներ ես լոկ կերել... Խոզ գարիկն իր խոզի բուդը Ծախեց դստերն ու թոռներին. Այս խոզական երևույթը Տերը կների՝... .... Իմ արցախցի դասընկերը Հայրենի տունն է կարոտում, Թաքուն սրբում արցունքները, Տխուր երգում է, աղոթում: Ես ուզում եմ գոտեպնդել, Հույս տալ նրան, որ անպայման Հայ Արցախ է գնալու դեռ, Դառնալու տերն իր հող ու տան: 7zxpj7dmapeyxxej08dw1k829b78jpe 10722328 10722319 2026-04-08T18:12:08Z Slava Sahakyan70 65321 10722328 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}}'''Պետրա Լեխներ'''<ref>{{Internetquelle|url=https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra%20lechner|titel=Petra Lechner – "HANNAH"|autor=Josef Waldner|werk=www.mils-chronik.at|abruf=2021-10-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20211004000311/https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra+lechner|archiv-datum=2021-10-04}}</ref>, առավել հայտնի է '''Հաննա''' բեմական անունով ([[գերմաներեն]]՝ Hannah. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի։ Հիմնականում [[Շլագեր|շլագեր]]ներ է կատարում: Պայմանագիր ունի [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]-ի հետ։ Հաննան [[ռոք]]/[[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] երաժշտության ոլորտում [[վոկալ]]ի դասընթացներ է անցել [[Հաննովեր]]ի Powervoice ակադեմիայում, այնուհետև աշխատել է որպես վոկալի դասատու և պրոֆեսիոնալ երգչուհի<ref>[https://www.schlager.de/stars/hannah/ Hannah erobert Österreich] auf [[Schlager.de]] </ref>։ 2011 թվականին թողարկել է իր Es muss aussa սոլո ալբոմը, որը որոշակի հաջողություններ է ունեցել [[չարթ]]երում։ Հաջորդ՝ Weiber, es ist Zeit! ալբոմը, 2013 թվականին[1] ավստրիական ալբոմների չարթում հասել է 3-րդ հորիզոնականին<ref>[http://www.schlagerportal.com/singlevorstellung/hannah-i-halts-nicht-aus190813 SchlagerPortal: Hannah - "I halts nicht aus"]{{Dead link|date=January 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|de}}</ref>։ Զգալի հաջողություն է ունեցել նաև Սաշո Ավսենիկի «Hallo kleine Maus» երգի քավըր տարբերակը, որը նա թողարկել է 2024 թվականի ապրիլին Die Draufgänger երաժշտախմբի հետ <ref>{{Internetquelle |url=https://www.br.de/radio/br-schlager/inhalt/musik/br-schlager-der-woche-draufgaenger-und-hannah-hallo-kleine-maus-100.html | titel=BR Schlager der Woche: Die Draufgänger & HANNAH - "Hallo kleine Maus"|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[br.de]]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.universal-music.de/diedraufgaenger/news/die-neue-single-hallo-kleine-maus-von-die-draufgaenger-hannah-272652 | titel=Die neue Single “Hallo kleine Maus” von Die Draufgänger & Hannah|abruf=2025-01-18|autor=|werk=universal-music.de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.krone.at/3352515 | titel=Für gemeinsame Single: Die Draufgänger und Hannah trautensich|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[krone.at]]}}</ref>: Հաննան ամուսնացել է 2014 թվականի հուլիսին։ Նա երկու երեխա ունի նախորդած հարաբերություններից։ == Սկավառակագրություն == ===Albums=== {| class="wikitable" ! align="center" rowspan="2" width="10"| Year ! align="center" rowspan="2" width="220"| Album ! align="center" colspan="1" width="20"| Peak positions |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="aut">{{cite web | url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Hannah+%5BAT%5D | title=Hannah discography | website=austriancharts.at |accessdate=5 November 2014}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 2011 | ''Es muss aussa'' | style="text-align:center;"| 29 |- | style="text-align:center;"| 2013 | ''Weiber, es isch Zeit!'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2016 | ''Aufstieg'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2019 | ''Kinder vom Land'' | style="text-align:center;"| 1 |} '''Երգեր''' * ''Zoags mir'' (2013) * ''I halts nit aus'' (2013) * ''Schön, dass es dich gibt'' (2013) * ''Barfuß'' (2014) * ''Hoamat'' (2016) * ''Mama'' (2018) * ''Aussa mit de Depf'' (2018) * ''Unendlich'' (2019) * ''Caterina'' (2021) * ''Eine weiße Rose'' (2023) * ''Hallo kleine Maus'' (2024) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commonscat|Hannah (singer)|Hannah}} * [https://www.hannahhofer.com/ Website] * [https://www.telamo.de/artists/hannah/ Labelseite bei Telamo] {{Արտաքին հղումներ}} https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Slava_Sahakyan70/%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2&action=edit# More info & contact: Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants (https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE_Hub_Rapid_Funds) {{Տեղեկաքարտ Մարզիկ}} '''Վանեսա Հերցոգ (օրիորդական ազգանունը՝ Բիտներ)''' ({{lang-de|Vanessa Herzog. }}. {{ԱԾ}}), ավստրիացի չմշկավազորդուհի, 2019 թ. աշխարհի չեմպիոնուհի 500 մետր մրցատարածությունում, Եվրոպայի չեմպիոնուհի սպրինտերական բազմամարտում, 2014, 2018, 2022 թթ. ձմեռային օլիմպիական խաղերի մասնակից<ref name=sochi>{{cite web |url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-vanessa-bittner |title=Vanessa Bittner |website=Sochi2014.com |publisher=[[Organizing Committee of the XXII Olympic Winter Games and XI Paralympic Winter Games of 2014 in Sochi]] |access-date=13 February 2014 |archive-date=20 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320060007/http://www.sochi2014.com/en/athlete-vanessa-bittner |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Vanessa Bittner |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418073658/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |url-status=dead |archive-date=18 April 2020 |publisher=Sports Reference LLC |access-date=3 December 2014}}</ref>, 500, 1000 և 1500 մետր մրցատարածություններում Ավստրիայի ռեկորդակրուհի<ref>{{Cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1html |title=Vanessa Bittner Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |access-date=2016-02-05 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413171208/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |url-status=dead }}</ref><ref name=nr>{{cite web | url = http://www.speedskatingresults.com/index.php?p=11 | title = National Records – Austria (AUT) | publisher = speedskatingresults.com | access-date = 26 July 2023 }}</ref>: == Կենսագրություն == Ծնվել Ինսբրուքում: 5 տարեկանից սկսել է սահել չմուշկներով<ref>{{Cite web |url=https://www.derstandard.de/story/2000097809430/vanessa-herzog-tierfreundin-mit-hang-zu-trainingsqualen |title=Vanessa Herzog: Tierfreundin mit Hang zu Trainingsqualen - Wintersport - derStandard.de › Sport |access-date=2022-09-15 |archive-date=2022-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915213707/https://www.derstandard.de/story/2000097809430/vanessa-herzog-tierfreundin-mit-hang-zu-trainingsqualen |url-status=live }}</ref>: Դրանից մի քանի ամիս անց մասնակցել է մրցումների ու հաղթանակ տարել: Դեռ պատանի՝ հասել է նկատելի հաջողությունների. 2013, 2014 և 2015 թվականներին ոսկե մեդալներ է նվաճել աշխարհի պատանեկան առաջնություններում: 2015-2017 թվականներին ութ անգամ հռչակվել է Եվրոպայի չեմպիոնուհի անվաչմշկային մարզաձևի տարբեր վազքատարածություններում, իսկ 2018 թվականին նվաճել է աշխարհի չեմպիոնուհու տիտղոսը այդ մարզաձևում՝ դառնալով նման հաջողության հասած առաջին ավստրուհին: Այդ թվականին հաղթանակ է տարել նաև աշխարհի գավաթի խաղարկության՝ Էրֆուրտում անցկացված մրցափուլում՝ 500 մետր չմշկավազքի մրցումներում: Վանեսան մարզական նվաճումներով առանձնապես աչքի է ընկել 2019 թվականին՝ հռչակվելով աշխարհի չեմպիոնուհի 500 մետր մրցատարածությունում և Եվրոպայի չեմպիոնուհի սպրինտերական բազմամարտում: == Անձնական կյանք == Վանեսան 2016 թվականի սեպտեմբերի 16-ին ամուսնացել է իր մարզչի՝ Թոմաս Հերցոգի հետ<ref>{{cite web|url=http://www.tt.com/sport/wintersport/12023262-91/tiroler-eisschnelllauf-ass-bittner-heiratete-ihren-manager-herzog.csp|title=Tiroler Eisschnelllauf-Ass Bittner heiratet ihren Manager Herzog|website=Tiroler Tageszeitung Online|access-date=16 September 2016|language=de|archive-date=29 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129192210/http://www.tt.com/sport/wintersport/12023262-91/tiroler-eisschnelllauf-ass-bittner-heiratete-ihren-manager-herzog.csp|url-status=dead}}</ref>: == Մարզական արդյունքներ == {| class="wikitable" ! Տարին ! Եվր. առաջն. ! Եվր. առաջն.<br>սպրինտ ! Եվր. առաջն.<br>առանձին<br>մրցատարած. ! Աշխ. առաջն.<br>սպրինտ ! Աշխ. առաջն.<br>առանձին<br>մրցատարած. ! [[Պատկեր:Olympic rings.svg|50 px]]<br>[[Օլիմպիական խաղեր]] ! Աշխ. գավաթ ! Աշխ. պատան.<br>առաջն. |- | 2011 || || || || || || bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || || align=center|17-րդ<br><small>(16-րդ, 26-րդ, 23-րդ, 21-րդ)</small> |- | 2012 || || || || || || || align=center|9-րդ<br><small>(բրոնզե մեդալ, 9-րդ, 8-րդ, 18-րդ)</small> | |- | 2013 || align=center|NC25<br><small>(11-րդ, 26-րդ, -, -)</small>|| || || align=center|NC29<br><small>(29-րդ, 29-րդ, 30-րդ, -)</small> || || 46-րդ՝ 500 մ <br> 39-րդ՝ 1000 մ <br> 0 միավոր՝ 1500 մ|| align=center|4-րդ<br><small>({{Արծաթ}}, 6-րդ, {{Ոսկի}}, 6-րդ)</small> |- | 2014 || || || || || bgcolor=#EEEEEE| || 27-րդ՝ 500 մ <br> 24-րդ՝ 1000 մ <br> 34-րդ՝ 1500 մ || 31-րդ՝ 500 մ <br> 38-րդ՝ 1000 մ <br> 0 միավ. 1500 մ || align=center|NC24<br><small>({{Ոսկի}}, 8-րդ, 4-րդ, -)</small> |- | 2015 || || || || align=center|8-րդ<br><small>(10-րդ, 10-րդ, 8-րդ, 6-րդ)</small> || 10-րդ՝ 500 մ <br> 9-րդ՝ 1000 մ <br> 5-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || 11-րդ՝ 500 մ <br> 7-րդ՝ 1000 մ <br> 15-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| {{Ոսկի}} 500 մ <br> {{Ոսկի}} 1000 մ <br> {{Ոսկի}} զանգվ. մեկն. |- | 2016 || || || || align=center|9-րդ<br><small>(13-րդ, 8-րդ, 13-րդ, 5-րդ)</small>|| 10-րդ՝ 500 մ <br> 4-րդ՝ 1000 մ <br> 9-րդ՝ 1500 մ <br> 8-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| || bgcolor=#EEEEEE rowspan=6| |- | 2017 || || align=center|8-րդ<br /><small>(8-րդ, 11-րդ, 6-րդ, 9-րդ)</small> || || align=center|8-րդ<br /><small>(7-րդ, 10-րդ, 12-րդ, 10-րդ)</small> || 15-րդ 500 մ <br /> 20-րդ՝ 1000 մ <br /> 9-րդ՝ զանգվ. մեկն. || 16-րդ՝ 500 մ<br />16-րդ՝ 1000 մ<br />38-րդ՝ 1500 մ |- | 2018 || || || {{Ոսկի}} 500 մ <br /> {{Արծաթ}} 1000 մ<br />բրոնզե մեդալ՝ զանգվ. մեկն. || align=center|NS3<br /><small>(7-րդ, 14-րդ, -, -)</small> || bgcolor=#EEEEEE| || 4-րդ՝ 500 մ<br />5-րդ 1000 м || {{Ոսկի}} 500 մ<br />5-րդ 1000 մ<br />28-րդ՝ 1500 մ |- | 2019 || || align=center|{{Ոսկի}}<br /><small>({{Ոսկի}}, 5-րդ, {{Ոսկի}}, բրոնզե մեդալ)</small> || || align=center|4-րդ<br /><small>({{Արծաթ}}, 8-րդ, 5-րդ, 9-րդ)</small> || {{Ոսկի}} 500 մ<br />{{Արծաթ}} 1000 մ || bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || {{Ոսկի}} 500 մ<br />4-րդ՝ 1000 մ |- | 2020 || || || || align=center|12e<br /><small>(բրոնզե մեդալ, 15-րդ, 8-րդ, 16-րդ)</small> || 4-րդ՝ 500 մ<br />11-րդ՝ 1000 մ || 4-րդ՝ 500 մ<br />13-րդ՝ 1000 մ |- | 2021 || || align=center|6-րդ<br /><small>(բրոնզե մեդալ, 7-րդ, 4-րդ, 8-րդ)</small> || || || 5-րդ՝ 500 -մ<br />11-րդ՝ 1000 մ || 5-րդ՝ 500 մ<br />23-րդ՝ 1000 մ |- | 2022 || || || || align=center|Բրոնզե մեդալ<br /><small>({{Արծաթ}}, 4-րդ, բրոնզե մեդալ, բրոնզե մեդալ)</small> || || 4-րդ՝ 500 մ <br> 8-րդ՝ 1000 մ || <br> 42-րդ՝ 500 մ<br />45-րդ՝ 1000 մ |} https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Slava_Sahakyan70/%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2&action=edit# [http://hy.wikiscan.org/?menu=userstats&usort=total&bot=0&detail=1 Մասնակիցների վիճակագրություն] https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Start https://am.wikimedia.org/wiki/%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4/%D4%B1% D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80/15.07.2019 https://am.wikimedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%B4%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6 https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D4%BF%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B8%D6%80_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80,_%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%B6%D6%84_%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%A5%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6_%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%AB%D5%AF/%D4%B3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80_%D6%87_%D5%AC%D6%80%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80 https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6_%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D5%B2_%D5%AF%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B8%D6%80_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80?fbclid=IwAR1Ku0Ioo2gxY2ohxtP-RaT1dKtuO684fyq5EcwKBgnqczxPYkFYdvqfTpQ * [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Տեղեկաքարտեր]] https://wikimediafoundation.org/news/2020/05/22/wikimedia-foundation-board-announces-community-culture-statement/?fbclid=IwAR0IurVZY8ItASi4sa69vQ0q9v7rjmMvz9i6aC-lc7-vWhxXmG9kAcw6lQg [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias] {{Ներկա պահին}} https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_AfroCine/Months_of_African_Cinema == Հետաքրքիր և օգտակար հղումներ == # [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHY.htm Հայերեն Վիքիպեդիայի վիճակագրություն wikimedia կայքում] # [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fb/Cooperation_contract_between_Armenian_Encyclopedia_%26_IT_School_signed_on_30.09.2011.pdf Հայկական Հանրագիտարանի և ՏՏ Դպրոցի միջև կնքված համագործակցության պայմանագիրը] # [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B9 ժամը մեկ թարմացվող վիքիպեդիաների ցանկ ռուսերեն վիքիպեդիայում] # [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:OTRS/hy պատկերները Վիքիպահեստ ազատ հեղինակային իրավունքով բեռնելու ուղեցույց] # [http://hy.forvo.com/ տարբեր լեզուներով արտասանություններ] # [http://www.alexa.com/siteinfo կայքերի հաճախելիության մասին վիճակագրություն] # [http://whois.domaintools.com/ IP-ների և դոմենների մասին] # [http://network.am/Static/ArmNet Հայկական AM Traffic Exchange-ին մասնակցող ցանցեր] # [[Օգնություն:Հայերեն առցանց բառարանների ցանկ|Հայերեն առցանց բառարանների ցանկ]] # [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական և Ուղղագրական Տեղեկատու] # [http://www.nayiri.com/dictionaries.jsp?l=hy_LB հայերեն բառարաններ] # [http://stleonarmenianschool.wikispaces.com/file/view/Eastern_grammar.pdf/267362632/Eastern_grammar.pdf Հայերենի քերականության համառոտ ձեռնարկ] # [http://www.armdict.com/tool/unicode-converter/ Յունիքոդ փոխարկիչ] # [http://giteliq.am/pdf/Paris-Herouni-Hayer@-ev-Hnaguyn%20Hayastan@.pdf Պարիս Հերունու հետաքրքիր գիրք] === Վիքի-գործիքներ === # [http://toolserver.org/~dispenser/cgi-bin/webchecklinks.py?page=hy:#view:0.0.0.0.0.1 հոդվածում չաշխատող հղումների հայտնաբերում] # [https://tools.wmflabs.org/xtools/pcount/index.php?lang=hy&wiki=wikipedia&name= = նշանից հետո գրի մասնակցի անունը ու տես] # [http://tools.wmflabs.org/xtools/pages/ ընտրիր որ Վիքիում, գրիր մասնակցի անունը և տես] # [https://tools.wmflabs.org/xtools/adminstats/ Վիքիպեդիաներում ադմինիստրատորների ակտիվության ցուցանիշներ] # [https://tools.wmflabs.org/wikiviewstats/? էջի դիտումների վիճակագրություն] # [http://tools.wmflabs.org/missingtopics/?language=hy&project=wikipedia&article= հոդվածում կարմիր հղումներ + այդ հղումները ընդհանուր վիքիպեդիայում] # [http://tools.wmflabs.org/magnustools/tab2wiki.php excel-ի տեղափոխման օրինակ վիքիպեդիայում] # [http://vs.aka-online.de/cgi-bin/wppagehiststat.pl հոդվածի վիճակագրություն] # [http://tools.wmflabs.org/xtools/articleinfo/? հոդվածի խմբագրողներ և խմբագրումներ] # [http://stats.grok.se/ հոդվածի դիտումների վիճակագրություն] {| class="wikitable" |- ! Տարեթիվ !! Ծնունդ !! Մահ |- | [[2019]] || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || 7 023 մարդ<ref>[https://www.azatutyun.am/a/29849328.html Բրիտանիայի խորհրդարանը նորից կանդրադառնա «բրեքզիթին»]</ref> || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |} == Բանք == ------------------------------------------------- Սա ոտից գլուխ թաղված է քա.ում, Սպառնում է՝, որ կմտնի Բաքու Եվ Ալիևին կստիպի դուխով, Որ չայ մատուցի շախով ու շուխով... ...Շիկ ավտոներով ժամանել էին Հսկա ո.երը հանրապետության՝ Իբրև մարմնացում հանրագիտության... Ջուլիետ Գրիգորյանին՝ էքսպրոմտ Ջուլիկի ծլիկը Կարոտ է click-ի. Չուլ Ջուլի ինչի՝ն են Երգերը Գրիգի... Գալիս են հետույքներ լուսավոր՝ Սրբության նշանով պսակված, Բայց բանի կցվելու սովոր Եվ արդեն ահագին մշակված... Քո լուսեղեն ծ.երի լույսն է ցողվել իմ երգին, Դրա համար եմ էսպես ոգեշնչվել ես կրկին... Ես համեստորեն, նաև հեշտորեն կերպավորում եմ գեղարվեստորեն այն, ինչ շատերը ի վիճակի չեն անել փաստորեն... Պոետ Զոռնետի սոնետը հռչակում է. «Ով չի գնում ռիսկի, Նա չի խմում վիսկի»:(Ես իմ կողմից կավելացնեի. «Տո, ի՛նչ վիսկի. գինի էլ չի խմունմ իսկի»): Մեկ այլ սոնետ եզրրահանգում է. «Жизнь без секса, Как гарнир без бифштекса». Դե, տղա ես՝ մի պայթի, երբ կարդում ես մեծ-մեծ, հաստ-հաստ տառերով գրված՝ «Տիկին Ս. Ա.-ի (կամ՝ օրիորդ Ա. Ս.-ի) կրծքի պտուկների ռումբերը պայթեցրել են ամբողջ համացանցը Զոհերի մասին տվյալները ճշտվում են»: Մնում է հարցնել՝ «Էդ գերհզոր պայթյունից հետո ինչ-որ մեկը, ինչ-որ բան փրկվել է, թե՝ ոչ»: ...Եվ ինչպես ծայրագույն մի գ7, Կորցրած թե՛ խիղճ. թե՛ ամոթ, Բազմել է թալանի դեզին... Տո՛, ո՝վ չի ճանաչում էս եզին... ...Եկավ մի եզ՝ ձեռը ոռին, Ոռը գցեց մեծ աթոռին...Ու բառաչեց եզավարի Վասն ինչ-որ թարս խիարի... Իր կերած քաքով շաղախված լրիվ՝ Տալիս է հացի... չէ՛, փողի կռիվ. Չորս կողմից ահա սաստում են նրան. Տռի-դինջացի, վեր-վեր մի՛ թռի... Օր օրի վիճակը դառել էր ո.ի. Մարդ ասում էր՝ «Գլուխդ առ, կորի»... Ո՝վ է էդ փթթուն մռութդ ուտում Գիշերվա մթում... Ավա՜ղ, մի դդում... Եվ ո՝վ է մաժում ազդրերդ շարմաղ, նռներդ շարմաղ... Ավա՜ղ, մի ախմախ... Հրաշքների երկրում՝ Հրեշավոր գներ... Է՛ս հրաշքն են երկնում Ծաղրածուները մեր... Որձ հայացքներ էր մագնիսում իր տռուզ տուտուզի վրա... Հանուն իրենց որովայնի ու ո.ի՝ Եզ ու խոզեր տիրացել էին աթոռի, Էշեր, որոնք հա՛մ հոռի էին, հա՛մ ո.ի, Պառլամենտը վերածել էին ախոռի՝ Հանուն իրենց որովայն ու ո.ի... Գորշգույն վարտիքին՝ կարմիր կարկատան - Այդ՝ շուրթերն են քո. Ծաղրածու բախտի նկարած կատակ՝ Զըռ կարմիր ներկով... Մասնագետը թարս խիարի՝ Հայաշխարհն էր տալիս վարի. Լավ է՝ կոտրեց ոտքը չարի ը տղավարի՛... Քոչո ռոբերթը Ընկել է բերդը. Իսկ ե՝րբ է գալու սերժոյի հերթը... ... Ահա և Սերժոն թախտաբիթի. Նա մեզ բոլորիս խայթի պիտի, Ռսի տանձիկի առաջ կզի... Գողականների հետ պպզի, Ու կոկաինը քաշի քիթը... Արտահերթ ցրի մեր ժպիտը, Մե՜ծ ղումար խաղա , հա՜ տերը տա, Միլիարդ գաղանա, ասի՝ Գտա՜... ... Գոհարափշուրներ Կամ Սար Ցոլազենի ,,Նոր խաղեր, նոր տաղեր,, անտիպ ժողովածուից ԲՐԵԺՆև և ԸՆԿ. Ոռի պետության ՈՌը Գերագույն Տեռում էր, ճառում էն վերնահարկում. Ըմբոշխնում էին տեռոցը նրա, Թքում էին թաքուն, աշկարա՝ հարգում: Հատված ,,ԿԼԱՍԻԿ,, պոեմից, որն արտացոլում է պարոն դը Գոյի վսեմաշուք ուղերձը պարոն դը Մորուին ...Էդ քո կլասիկ հետույքը շոյեմ, Վրան գրեմ մի կլասիկ պոեմ, Կլասիկ ձևով լուծեմ հարցերդ, Կլաս դարձնեմ փնթի գործերդ, Աստղեր շրջեմ քո կլաս հետևով Միայն, մի՛միայն կլասիկ ձևով... . . . ...Նա ուներ այնքա՛ն տպավորիչ ո., Որ կուզենայիր շոյել նորից նոր... ... «ԱՐԴՅՈՔ ՈՎՔԵՐ ԵՆ, ԻՆՉ ԳՅՈԹՈՒՇՆԵՐ ԵՆ» շարքից ,,Մարդիկ կան, որոնց հետ ծանոթ լինելն անգամ անպատվություն է,,: Վիլյամ Շեքսպիր, ,,Համլետ,, ՏԱՂԱՆԴԱՎՈՐ ԱՂԱՆԴԱՎՈՐԸ Սա գողանում է իր հարազատից, Գողոնն անվանում... Աստծո պարգև, Երկա՜ր ճառում է իր սուրբ հավատից, Հետն էլ պահանջում, որ իրեն հարգե՛ն... Չէ՛, հարգելն ի՝նչ է... Հարգելը քի՜չ է, Պաշտե՛ն, պարզապես սրբի տեղ պաշտե՛ն... ...Չգիտեմ՝ սրան ի՛նչ կանվանեք դուք, Ես անվանում եմ գ7թուշ թուրքից թո՛ւրք... ՖԻՐԴՈՒՍՈՒ ԱՖՈՐԻԶՄՆԵՐԻՑ Քո գլխին եկած աղետի՛ց անգամ, Խելք ունե՝ս՝ դասեր քաղիր, բարեկա՛մ: ........ Գերեզմանից դուրս է թռել՝ Սեր է որոնում, Որ իր սառած ոսկորները Շիկացնի հրում: Կիրք է ուզում, որ ողջ կյանքում Հեչ չի զգացել, Երազել է միայն թաքուն, Անցել-գնացել... .... Վարսենին պորտից ցած վարսերին Ժամ առաջ քսում է վազելին, Որ հանկարծ չտան կայծ, չընկնեն ցած Սեքսաքաղց, շեֆաբաղձ վազելիս: .... Երբ որ բո՝լ-բոլ արև ուտեն Ծաղիկները իմ պարտեզի, Կտեսնեք, որ տեղով գյուտ են, Գունեղ, բուրեղ, հրատեսիլ... ... ... Նռնակի օղիկը քաշած՝ Գոչում է Ռոբերտ պատանին. «Էս դիրքը հանձնողի մե՛րը... Կա՛ց». Ու նետվում դեպի թշնամին Եվ նրանց հետ էլ հնձըված՝, Գետնամած՝ հանձնվում մահին, Բայց հոգին, ի Մասիս վերացած, Ցնծում էր ահագնած այդ պահին... -------------------------------------------------------------------------------------- ... Սուսամբարը ճամբարում Համբալներ էր ամբարում, Ամեն համփել-չամփելիս Համ երգում էր, համ պարում: == Մի փառատենչ երիտասարդի == Գազերդ մեղմորեն արձակիր, Որ հանկարծ քամակդ չպայթի. Տենչ ունես բարձրի, բացարձակի, Դե, գոնե ցածերում մի՛ գայթի: ... ===== Հարևանուհիս ===== Տարված մոլուցքով սեքսի ու փողի՝ Շատ-շատերի հետ մտավ անկողին Ու դեռ զարմացավ, երբ մի օր իրեն Հարազատները մեն-մենակ թողին: ... Ալ-Բիրունին վիրունի Ու դուրս ընկած քիր ունի, Որ տենչում է նրանց, ով Հասստ ու երկար բիր ունի... ... Իրար շաղախված մի քանի վերհուշ, Մի քանի ըղձանք ու բաղձանք... Այսքանը բա՝վ է, ունի՝ ուժ՝ Շահելու փառք ու պարծանք... ... Անցնում է գնացքը կյանքի, Կանգնած ես նրա դիմաց, Դիտում ես դինջից դինջ, հանգի՜ստ, Լրի՛վ անիմա... Շատերը գլուխ են ջարդում, Մաքառում լավ տեղի համար, Նայում ես (աչքդ էլ չես թարթում) Եզի պես անտարբեր ու համառ... ... ...Շեֆի հետանցքում՝ կատաղի մարտեր... Շատերն են անձկում՝ կանչելով առ տեր, Բայց գազ ու վազքից քիչ ուշքի գալով՝ Տզկում են, որձկում. «Վիճակը բարդ էր...»: ... Մի շատ փորձված խոզարած Դարձավ թրծված բոզարած. Թրծեց հազար որս նրան՝ Բոց աչքերը չորս արած... .... ...Իսկ խոզ գարիկն ու զահրումարիկը Անհագ՝ զգում են փողի կարիքը... Պատրաստ են պստիկ թոռին թալանել Ու անմեղ գառան կերպարով հառնել: .... ...Այնտեղ կար մի պառվաբոզ, Որ դրել էր յոթ զույգ պոզ ,,Մուժիկի,, գանգին;; Երբ քամակն էր կոտրատում, Անդամներ էին ճարճատում Թափով ահագին... .... ...Բայց այնպես եղավ, որ Մեզ մոտ եկավ մի օր Անչափ նշանավոր, Անչափ նշանավոր Մի ո. ...... Դժվարությամբ քարշ տալով գանձերն իր փարթամ՝ Կոտրատվում էր մայթերին մի դմփան մադամ... .... Ծուխ է բարձրանում մեր հայոց հողից, Հարց է տալիս ինձ. -«Հը՝, ո՝նց ես փողից... Եթե քիչումիչ ունես՝ զգույշ կաց Բազմադեմ գողից ու գռփողից»: ..... ՆԻԿՈԼԻԿՆԵՐ ՈՒ ԾԻԿՈԼԻԿՆԵՐ Մեկմեկու վրա նետելով թրիք՝ Մեր հեգ երկիրը զարկի տակ դրիք Ու ամպագոռգոռ հայտարարիք, որ Հազար ու հազար թշնամու կրիք... ... Թագավորի տեղ՝ մի ք.քաոռ Եվ թագուհու տեղ՝ մի ք.քուհի... Ամբոխին այս է լոկ հարկավոր, Որ ծիածանի հազար գույնի: ... Հավերժական հայացքի տակ Մասիսի Խուժան Մոսին բկդրել էր մի բոզի... ... Ծաղկո՜մ է բիզնեսը էս եզի Մինչև իսկ գիշերվա կեսին... ... Վայն էկավ թուրքի հալին. Շշմեց, գժվեց գող Ալին, Իսկ Մեհրի բանը թառեց Հայ զինվորի կոպալին: ... Տղե՛րք, ձեր ցավը տանենք, Զարկե՛ք թուրքին անխնա, Լեշը օդերը հանեք, Իզն ու թոզը չմնա: Տեռթողանի մայրիկը Մղկտացրեք, լացացրեք, Գլխին քաշեք վարտիքը, Իրեն ցցի՛ն անցկացրեք: Տղե՛րք, ձեր ցավը տանենք, Ջարդե՛ք թուրքին անխնա, Լեշը օդերը հանեք, Ил-хам-ն էշացած մնա: .... Որջապետ ռեջեբի ջեբի Շնիկը՝ Ил-хам-ը կատաղած, Մռութը թրքի մեջ թաղած՝ Հետանցքից անում է թիփի... Բե-սա՜մթ է քամակը դաղված... .... Ամենաընտիր գանձերի տերը Պարոն Քոթոն է՝ ձեր արջ ապերը. Ահա թե ինչու Շատերն են տենչում Անիծել նրա էն տիրու մերը: .... Ունեմ ցանկություն՝ Ընկնեմ մանկություն Ու այնտեղ գտնեմ Ծով երջանկություն: ԳՐՉԱԽԱՂԵՐ ---------- Քո վարտիքը վարդագույն Շքեղ գանձ է պարտակում. Եթե տաս ինձ, էլ երբեք Բան չեմ փնտրի բարդակում: ---------- Մեր հին ծանոթ տիզի-վիզին Հա՜ ուզում է զիզի-պիզի. Մինչև զիզի չստանա՝ Չի՛ հանգստանա: --------- Ոչ ավել, ոչ պակաս՝ Պատուհաս ես, որ կաս, Երանի քեզանից Փրկվենք վռազ, անվնաս, Ա՛յ պատուհաս ղազ: (Նիկոլ ջան, տղա՛ս, Սրտիդ չգնաս): --------- Հայոց հողը քաքն է ընկել Նիկոլ Ցռանի օրոք. Թուրքը, խրոխտ, մատն է տնկել, Հոխորտում է անողոք... -------- Դեմքեր են՝ ահավո՛ր ոռի, Ծայրեծայր՝ թրքով շաղախված. Ճար լինի՝ բահով բոլորին Իններորդ հարկից նետես ցած... -------------------- Այ ապերախտ կենդանի, Թող գրողը քեզ տանի, Շալվար-մալվարդ հանի Ու բոլ-բոլ անի... ----------------- Թրքոտ ո.ռդ ցուցահանդես ես բերել Եվ ուզում ես մարդկանց դրանով գերել, Բայց արժանի քացիներ ես լոկ կերել... Խոզ գարիկն իր խոզի բուդը Ծախեց դստերն ու թոռներին. Այս խոզական երևույթը Տերը կների՝... .... Իմ արցախցի դասընկերը Հայրենի տունն է կարոտում, Թաքուն սրբում արցունքները, Տխուր երգում է, աղոթում: Ես ուզում եմ գոտեպնդել, Հույս տալ նրան, որ անպայման Հայ Արցախ է գնալու դեռ, Դառնալու տերն իր հող ու տան: c036qmzoue7eihequfo6lm7af1maf6d 10722330 10722328 2026-04-08T18:13:57Z Slava Sahakyan70 65321 /* Albums */ 10722330 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}}'''Պետրա Լեխներ'''<ref>{{Internetquelle|url=https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra%20lechner|titel=Petra Lechner – "HANNAH"|autor=Josef Waldner|werk=www.mils-chronik.at|abruf=2021-10-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20211004000311/https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra+lechner|archiv-datum=2021-10-04}}</ref>, առավել հայտնի է '''Հաննա''' բեմական անունով ([[գերմաներեն]]՝ Hannah. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի։ Հիմնականում [[Շլագեր|շլագեր]]ներ է կատարում: Պայմանագիր ունի [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]-ի հետ։ Հաննան [[ռոք]]/[[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] երաժշտության ոլորտում [[վոկալ]]ի դասընթացներ է անցել [[Հաննովեր]]ի Powervoice ակադեմիայում, այնուհետև աշխատել է որպես վոկալի դասատու և պրոֆեսիոնալ երգչուհի<ref>[https://www.schlager.de/stars/hannah/ Hannah erobert Österreich] auf [[Schlager.de]] </ref>։ 2011 թվականին թողարկել է իր Es muss aussa սոլո ալբոմը, որը որոշակի հաջողություններ է ունեցել [[չարթ]]երում։ Հաջորդ՝ Weiber, es ist Zeit! ալբոմը, 2013 թվականին[1] ավստրիական ալբոմների չարթում հասել է 3-րդ հորիզոնականին<ref>[http://www.schlagerportal.com/singlevorstellung/hannah-i-halts-nicht-aus190813 SchlagerPortal: Hannah - "I halts nicht aus"]{{Dead link|date=January 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|de}}</ref>։ Զգալի հաջողություն է ունեցել նաև Սաշո Ավսենիկի «Hallo kleine Maus» երգի քավըր տարբերակը, որը նա թողարկել է 2024 թվականի ապրիլին Die Draufgänger երաժշտախմբի հետ <ref>{{Internetquelle |url=https://www.br.de/radio/br-schlager/inhalt/musik/br-schlager-der-woche-draufgaenger-und-hannah-hallo-kleine-maus-100.html | titel=BR Schlager der Woche: Die Draufgänger & HANNAH - "Hallo kleine Maus"|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[br.de]]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.universal-music.de/diedraufgaenger/news/die-neue-single-hallo-kleine-maus-von-die-draufgaenger-hannah-272652 | titel=Die neue Single “Hallo kleine Maus” von Die Draufgänger & Hannah|abruf=2025-01-18|autor=|werk=universal-music.de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.krone.at/3352515 | titel=Für gemeinsame Single: Die Draufgänger und Hannah trautensich|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[krone.at]]}}</ref>: Հաննան ամուսնացել է 2014 թվականի հուլիսին։ Նա երկու երեխա ունի նախորդած հարաբերություններից։ == Սկավառակագրություն == ===Ալբոմներ=== {| class="wikitable" ! align="center" rowspan="2" width="10"| Տարին ! align="center" rowspan="2" width="220"| Ալբոմը ! align="center" colspan="1" width="20"| Ամենաբարձր դիրքը |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="aut">{{cite web | url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Hannah+%5BAT%5D | title=Hannah discography | website=austriancharts.at |accessdate=5 November 2014}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 2011 | ''Es muss aussa'' | style="text-align:center;"| 29 |- | style="text-align:center;"| 2013 | ''Weiber, es isch Zeit!'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2016 | ''Aufstieg'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2019 | ''Kinder vom Land'' | style="text-align:center;"| 1 |} '''Երգեր''' * ''Zoags mir'' (2013) * ''I halts nit aus'' (2013) * ''Schön, dass es dich gibt'' (2013) * ''Barfuß'' (2014) * ''Hoamat'' (2016) * ''Mama'' (2018) * ''Aussa mit de Depf'' (2018) * ''Unendlich'' (2019) * ''Caterina'' (2021) * ''Eine weiße Rose'' (2023) * ''Hallo kleine Maus'' (2024) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commonscat|Hannah (singer)|Hannah}} * [https://www.hannahhofer.com/ Website] * [https://www.telamo.de/artists/hannah/ Labelseite bei Telamo] {{Արտաքին հղումներ}} https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Slava_Sahakyan70/%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2&action=edit# More info & contact: Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants (https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE_Hub_Rapid_Funds) {{Տեղեկաքարտ Մարզիկ}} '''Վանեսա Հերցոգ (օրիորդական ազգանունը՝ Բիտներ)''' ({{lang-de|Vanessa Herzog. }}. {{ԱԾ}}), ավստրիացի չմշկավազորդուհի, 2019 թ. աշխարհի չեմպիոնուհի 500 մետր մրցատարածությունում, Եվրոպայի չեմպիոնուհի սպրինտերական բազմամարտում, 2014, 2018, 2022 թթ. ձմեռային օլիմպիական խաղերի մասնակից<ref name=sochi>{{cite web |url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-vanessa-bittner |title=Vanessa Bittner |website=Sochi2014.com |publisher=[[Organizing Committee of the XXII Olympic Winter Games and XI Paralympic Winter Games of 2014 in Sochi]] |access-date=13 February 2014 |archive-date=20 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320060007/http://www.sochi2014.com/en/athlete-vanessa-bittner |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Vanessa Bittner |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418073658/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |url-status=dead |archive-date=18 April 2020 |publisher=Sports Reference LLC |access-date=3 December 2014}}</ref>, 500, 1000 և 1500 մետր մրցատարածություններում Ավստրիայի ռեկորդակրուհի<ref>{{Cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1html |title=Vanessa Bittner Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |access-date=2016-02-05 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413171208/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |url-status=dead }}</ref><ref name=nr>{{cite web | url = http://www.speedskatingresults.com/index.php?p=11 | title = National Records – Austria (AUT) | publisher = speedskatingresults.com | access-date = 26 July 2023 }}</ref>: == Կենսագրություն == Ծնվել Ինսբրուքում: 5 տարեկանից սկսել է սահել չմուշկներով<ref>{{Cite web |url=https://www.derstandard.de/story/2000097809430/vanessa-herzog-tierfreundin-mit-hang-zu-trainingsqualen |title=Vanessa Herzog: Tierfreundin mit Hang zu Trainingsqualen - Wintersport - derStandard.de › Sport |access-date=2022-09-15 |archive-date=2022-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915213707/https://www.derstandard.de/story/2000097809430/vanessa-herzog-tierfreundin-mit-hang-zu-trainingsqualen |url-status=live }}</ref>: Դրանից մի քանի ամիս անց մասնակցել է մրցումների ու հաղթանակ տարել: Դեռ պատանի՝ հասել է նկատելի հաջողությունների. 2013, 2014 և 2015 թվականներին ոսկե մեդալներ է նվաճել աշխարհի պատանեկան առաջնություններում: 2015-2017 թվականներին ութ անգամ հռչակվել է Եվրոպայի չեմպիոնուհի անվաչմշկային մարզաձևի տարբեր վազքատարածություններում, իսկ 2018 թվականին նվաճել է աշխարհի չեմպիոնուհու տիտղոսը այդ մարզաձևում՝ դառնալով նման հաջողության հասած առաջին ավստրուհին: Այդ թվականին հաղթանակ է տարել նաև աշխարհի գավաթի խաղարկության՝ Էրֆուրտում անցկացված մրցափուլում՝ 500 մետր չմշկավազքի մրցումներում: Վանեսան մարզական նվաճումներով առանձնապես աչքի է ընկել 2019 թվականին՝ հռչակվելով աշխարհի չեմպիոնուհի 500 մետր մրցատարածությունում և Եվրոպայի չեմպիոնուհի սպրինտերական բազմամարտում: == Անձնական կյանք == Վանեսան 2016 թվականի սեպտեմբերի 16-ին ամուսնացել է իր մարզչի՝ Թոմաս Հերցոգի հետ<ref>{{cite web|url=http://www.tt.com/sport/wintersport/12023262-91/tiroler-eisschnelllauf-ass-bittner-heiratete-ihren-manager-herzog.csp|title=Tiroler Eisschnelllauf-Ass Bittner heiratet ihren Manager Herzog|website=Tiroler Tageszeitung Online|access-date=16 September 2016|language=de|archive-date=29 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129192210/http://www.tt.com/sport/wintersport/12023262-91/tiroler-eisschnelllauf-ass-bittner-heiratete-ihren-manager-herzog.csp|url-status=dead}}</ref>: == Մարզական արդյունքներ == {| class="wikitable" ! Տարին ! Եվր. առաջն. ! Եվր. առաջն.<br>սպրինտ ! Եվր. առաջն.<br>առանձին<br>մրցատարած. ! Աշխ. առաջն.<br>սպրինտ ! Աշխ. առաջն.<br>առանձին<br>մրցատարած. ! [[Պատկեր:Olympic rings.svg|50 px]]<br>[[Օլիմպիական խաղեր]] ! Աշխ. գավաթ ! Աշխ. պատան.<br>առաջն. |- | 2011 || || || || || || bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || || align=center|17-րդ<br><small>(16-րդ, 26-րդ, 23-րդ, 21-րդ)</small> |- | 2012 || || || || || || || align=center|9-րդ<br><small>(բրոնզե մեդալ, 9-րդ, 8-րդ, 18-րդ)</small> | |- | 2013 || align=center|NC25<br><small>(11-րդ, 26-րդ, -, -)</small>|| || || align=center|NC29<br><small>(29-րդ, 29-րդ, 30-րդ, -)</small> || || 46-րդ՝ 500 մ <br> 39-րդ՝ 1000 մ <br> 0 միավոր՝ 1500 մ|| align=center|4-րդ<br><small>({{Արծաթ}}, 6-րդ, {{Ոսկի}}, 6-րդ)</small> |- | 2014 || || || || || bgcolor=#EEEEEE| || 27-րդ՝ 500 մ <br> 24-րդ՝ 1000 մ <br> 34-րդ՝ 1500 մ || 31-րդ՝ 500 մ <br> 38-րդ՝ 1000 մ <br> 0 միավ. 1500 մ || align=center|NC24<br><small>({{Ոսկի}}, 8-րդ, 4-րդ, -)</small> |- | 2015 || || || || align=center|8-րդ<br><small>(10-րդ, 10-րդ, 8-րդ, 6-րդ)</small> || 10-րդ՝ 500 մ <br> 9-րդ՝ 1000 մ <br> 5-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || 11-րդ՝ 500 մ <br> 7-րդ՝ 1000 մ <br> 15-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| {{Ոսկի}} 500 մ <br> {{Ոսկի}} 1000 մ <br> {{Ոսկի}} զանգվ. մեկն. |- | 2016 || || || || align=center|9-րդ<br><small>(13-րդ, 8-րդ, 13-րդ, 5-րդ)</small>|| 10-րդ՝ 500 մ <br> 4-րդ՝ 1000 մ <br> 9-րդ՝ 1500 մ <br> 8-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| || bgcolor=#EEEEEE rowspan=6| |- | 2017 || || align=center|8-րդ<br /><small>(8-րդ, 11-րդ, 6-րդ, 9-րդ)</small> || || align=center|8-րդ<br /><small>(7-րդ, 10-րդ, 12-րդ, 10-րդ)</small> || 15-րդ 500 մ <br /> 20-րդ՝ 1000 մ <br /> 9-րդ՝ զանգվ. մեկն. || 16-րդ՝ 500 մ<br />16-րդ՝ 1000 մ<br />38-րդ՝ 1500 մ |- | 2018 || || || {{Ոսկի}} 500 մ <br /> {{Արծաթ}} 1000 մ<br />բրոնզե մեդալ՝ զանգվ. մեկն. || align=center|NS3<br /><small>(7-րդ, 14-րդ, -, -)</small> || bgcolor=#EEEEEE| || 4-րդ՝ 500 մ<br />5-րդ 1000 м || {{Ոսկի}} 500 մ<br />5-րդ 1000 մ<br />28-րդ՝ 1500 մ |- | 2019 || || align=center|{{Ոսկի}}<br /><small>({{Ոսկի}}, 5-րդ, {{Ոսկի}}, բրոնզե մեդալ)</small> || || align=center|4-րդ<br /><small>({{Արծաթ}}, 8-րդ, 5-րդ, 9-րդ)</small> || {{Ոսկի}} 500 մ<br />{{Արծաթ}} 1000 մ || bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || {{Ոսկի}} 500 մ<br />4-րդ՝ 1000 մ |- | 2020 || || || || align=center|12e<br /><small>(բրոնզե մեդալ, 15-րդ, 8-րդ, 16-րդ)</small> || 4-րդ՝ 500 մ<br />11-րդ՝ 1000 մ || 4-րդ՝ 500 մ<br />13-րդ՝ 1000 մ |- | 2021 || || align=center|6-րդ<br /><small>(բրոնզե մեդալ, 7-րդ, 4-րդ, 8-րդ)</small> || || || 5-րդ՝ 500 -մ<br />11-րդ՝ 1000 մ || 5-րդ՝ 500 մ<br />23-րդ՝ 1000 մ |- | 2022 || || || || align=center|Բրոնզե մեդալ<br /><small>({{Արծաթ}}, 4-րդ, բրոնզե մեդալ, բրոնզե մեդալ)</small> || || 4-րդ՝ 500 մ <br> 8-րդ՝ 1000 մ || <br> 42-րդ՝ 500 մ<br />45-րդ՝ 1000 մ |} https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Slava_Sahakyan70/%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2&action=edit# [http://hy.wikiscan.org/?menu=userstats&usort=total&bot=0&detail=1 Մասնակիցների վիճակագրություն] https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Start https://am.wikimedia.org/wiki/%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4/%D4%B1% D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80/15.07.2019 https://am.wikimedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%B4%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6 https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D4%BF%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B8%D6%80_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80,_%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%B6%D6%84_%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%A5%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6_%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%AB%D5%AF/%D4%B3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80_%D6%87_%D5%AC%D6%80%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80 https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6_%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D5%B2_%D5%AF%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B8%D6%80_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80?fbclid=IwAR1Ku0Ioo2gxY2ohxtP-RaT1dKtuO684fyq5EcwKBgnqczxPYkFYdvqfTpQ * [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Տեղեկաքարտեր]] https://wikimediafoundation.org/news/2020/05/22/wikimedia-foundation-board-announces-community-culture-statement/?fbclid=IwAR0IurVZY8ItASi4sa69vQ0q9v7rjmMvz9i6aC-lc7-vWhxXmG9kAcw6lQg [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias] {{Ներկա պահին}} https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_AfroCine/Months_of_African_Cinema == Հետաքրքիր և օգտակար հղումներ == # [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHY.htm Հայերեն Վիքիպեդիայի վիճակագրություն wikimedia կայքում] # [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fb/Cooperation_contract_between_Armenian_Encyclopedia_%26_IT_School_signed_on_30.09.2011.pdf Հայկական Հանրագիտարանի և ՏՏ Դպրոցի միջև կնքված համագործակցության պայմանագիրը] # [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B9 ժամը մեկ թարմացվող վիքիպեդիաների ցանկ ռուսերեն վիքիպեդիայում] # [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:OTRS/hy պատկերները Վիքիպահեստ ազատ հեղինակային իրավունքով բեռնելու ուղեցույց] # [http://hy.forvo.com/ տարբեր լեզուներով արտասանություններ] # [http://www.alexa.com/siteinfo կայքերի հաճախելիության մասին վիճակագրություն] # [http://whois.domaintools.com/ IP-ների և դոմենների մասին] # [http://network.am/Static/ArmNet Հայկական AM Traffic Exchange-ին մասնակցող ցանցեր] # [[Օգնություն:Հայերեն առցանց բառարանների ցանկ|Հայերեն առցանց բառարանների ցանկ]] # [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական և Ուղղագրական Տեղեկատու] # [http://www.nayiri.com/dictionaries.jsp?l=hy_LB հայերեն բառարաններ] # [http://stleonarmenianschool.wikispaces.com/file/view/Eastern_grammar.pdf/267362632/Eastern_grammar.pdf Հայերենի քերականության համառոտ ձեռնարկ] # [http://www.armdict.com/tool/unicode-converter/ Յունիքոդ փոխարկիչ] # [http://giteliq.am/pdf/Paris-Herouni-Hayer@-ev-Hnaguyn%20Hayastan@.pdf Պարիս Հերունու հետաքրքիր գիրք] === Վիքի-գործիքներ === # [http://toolserver.org/~dispenser/cgi-bin/webchecklinks.py?page=hy:#view:0.0.0.0.0.1 հոդվածում չաշխատող հղումների հայտնաբերում] # [https://tools.wmflabs.org/xtools/pcount/index.php?lang=hy&wiki=wikipedia&name= = նշանից հետո գրի մասնակցի անունը ու տես] # [http://tools.wmflabs.org/xtools/pages/ ընտրիր որ Վիքիում, գրիր մասնակցի անունը և տես] # [https://tools.wmflabs.org/xtools/adminstats/ Վիքիպեդիաներում ադմինիստրատորների ակտիվության ցուցանիշներ] # [https://tools.wmflabs.org/wikiviewstats/? էջի դիտումների վիճակագրություն] # [http://tools.wmflabs.org/missingtopics/?language=hy&project=wikipedia&article= հոդվածում կարմիր հղումներ + այդ հղումները ընդհանուր վիքիպեդիայում] # [http://tools.wmflabs.org/magnustools/tab2wiki.php excel-ի տեղափոխման օրինակ վիքիպեդիայում] # [http://vs.aka-online.de/cgi-bin/wppagehiststat.pl հոդվածի վիճակագրություն] # [http://tools.wmflabs.org/xtools/articleinfo/? հոդվածի խմբագրողներ և խմբագրումներ] # [http://stats.grok.se/ հոդվածի դիտումների վիճակագրություն] {| class="wikitable" |- ! Տարեթիվ !! Ծնունդ !! Մահ |- | [[2019]] || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || 7 023 մարդ<ref>[https://www.azatutyun.am/a/29849328.html Բրիտանիայի խորհրդարանը նորից կանդրադառնա «բրեքզիթին»]</ref> || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |} == Բանք == ------------------------------------------------- Սա ոտից գլուխ թաղված է քա.ում, Սպառնում է՝, որ կմտնի Բաքու Եվ Ալիևին կստիպի դուխով, Որ չայ մատուցի շախով ու շուխով... ...Շիկ ավտոներով ժամանել էին Հսկա ո.երը հանրապետության՝ Իբրև մարմնացում հանրագիտության... Ջուլիետ Գրիգորյանին՝ էքսպրոմտ Ջուլիկի ծլիկը Կարոտ է click-ի. Չուլ Ջուլի ինչի՝ն են Երգերը Գրիգի... Գալիս են հետույքներ լուսավոր՝ Սրբության նշանով պսակված, Բայց բանի կցվելու սովոր Եվ արդեն ահագին մշակված... Քո լուսեղեն ծ.երի լույսն է ցողվել իմ երգին, Դրա համար եմ էսպես ոգեշնչվել ես կրկին... Ես համեստորեն, նաև հեշտորեն կերպավորում եմ գեղարվեստորեն այն, ինչ շատերը ի վիճակի չեն անել փաստորեն... Պոետ Զոռնետի սոնետը հռչակում է. «Ով չի գնում ռիսկի, Նա չի խմում վիսկի»:(Ես իմ կողմից կավելացնեի. «Տո, ի՛նչ վիսկի. գինի էլ չի խմունմ իսկի»): Մեկ այլ սոնետ եզրրահանգում է. «Жизнь без секса, Как гарнир без бифштекса». Դե, տղա ես՝ մի պայթի, երբ կարդում ես մեծ-մեծ, հաստ-հաստ տառերով գրված՝ «Տիկին Ս. Ա.-ի (կամ՝ օրիորդ Ա. Ս.-ի) կրծքի պտուկների ռումբերը պայթեցրել են ամբողջ համացանցը Զոհերի մասին տվյալները ճշտվում են»: Մնում է հարցնել՝ «Էդ գերհզոր պայթյունից հետո ինչ-որ մեկը, ինչ-որ բան փրկվել է, թե՝ ոչ»: ...Եվ ինչպես ծայրագույն մի գ7, Կորցրած թե՛ խիղճ. թե՛ ամոթ, Բազմել է թալանի դեզին... Տո՛, ո՝վ չի ճանաչում էս եզին... ...Եկավ մի եզ՝ ձեռը ոռին, Ոռը գցեց մեծ աթոռին...Ու բառաչեց եզավարի Վասն ինչ-որ թարս խիարի... Իր կերած քաքով շաղախված լրիվ՝ Տալիս է հացի... չէ՛, փողի կռիվ. Չորս կողմից ահա սաստում են նրան. Տռի-դինջացի, վեր-վեր մի՛ թռի... Օր օրի վիճակը դառել էր ո.ի. Մարդ ասում էր՝ «Գլուխդ առ, կորի»... Ո՝վ է էդ փթթուն մռութդ ուտում Գիշերվա մթում... Ավա՜ղ, մի դդում... Եվ ո՝վ է մաժում ազդրերդ շարմաղ, նռներդ շարմաղ... Ավա՜ղ, մի ախմախ... Հրաշքների երկրում՝ Հրեշավոր գներ... Է՛ս հրաշքն են երկնում Ծաղրածուները մեր... Որձ հայացքներ էր մագնիսում իր տռուզ տուտուզի վրա... Հանուն իրենց որովայնի ու ո.ի՝ Եզ ու խոզեր տիրացել էին աթոռի, Էշեր, որոնք հա՛մ հոռի էին, հա՛մ ո.ի, Պառլամենտը վերածել էին ախոռի՝ Հանուն իրենց որովայն ու ո.ի... Գորշգույն վարտիքին՝ կարմիր կարկատան - Այդ՝ շուրթերն են քո. Ծաղրածու բախտի նկարած կատակ՝ Զըռ կարմիր ներկով... Մասնագետը թարս խիարի՝ Հայաշխարհն էր տալիս վարի. Լավ է՝ կոտրեց ոտքը չարի ը տղավարի՛... Քոչո ռոբերթը Ընկել է բերդը. Իսկ ե՝րբ է գալու սերժոյի հերթը... ... Ահա և Սերժոն թախտաբիթի. Նա մեզ բոլորիս խայթի պիտի, Ռսի տանձիկի առաջ կզի... Գողականների հետ պպզի, Ու կոկաինը քաշի քիթը... Արտահերթ ցրի մեր ժպիտը, Մե՜ծ ղումար խաղա , հա՜ տերը տա, Միլիարդ գաղանա, ասի՝ Գտա՜... ... Գոհարափշուրներ Կամ Սար Ցոլազենի ,,Նոր խաղեր, նոր տաղեր,, անտիպ ժողովածուից ԲՐԵԺՆև և ԸՆԿ. Ոռի պետության ՈՌը Գերագույն Տեռում էր, ճառում էն վերնահարկում. Ըմբոշխնում էին տեռոցը նրա, Թքում էին թաքուն, աշկարա՝ հարգում: Հատված ,,ԿԼԱՍԻԿ,, պոեմից, որն արտացոլում է պարոն դը Գոյի վսեմաշուք ուղերձը պարոն դը Մորուին ...Էդ քո կլասիկ հետույքը շոյեմ, Վրան գրեմ մի կլասիկ պոեմ, Կլասիկ ձևով լուծեմ հարցերդ, Կլաս դարձնեմ փնթի գործերդ, Աստղեր շրջեմ քո կլաս հետևով Միայն, մի՛միայն կլասիկ ձևով... . . . ...Նա ուներ այնքա՛ն տպավորիչ ո., Որ կուզենայիր շոյել նորից նոր... ... «ԱՐԴՅՈՔ ՈՎՔԵՐ ԵՆ, ԻՆՉ ԳՅՈԹՈՒՇՆԵՐ ԵՆ» շարքից ,,Մարդիկ կան, որոնց հետ ծանոթ լինելն անգամ անպատվություն է,,: Վիլյամ Շեքսպիր, ,,Համլետ,, ՏԱՂԱՆԴԱՎՈՐ ԱՂԱՆԴԱՎՈՐԸ Սա գողանում է իր հարազատից, Գողոնն անվանում... Աստծո պարգև, Երկա՜ր ճառում է իր սուրբ հավատից, Հետն էլ պահանջում, որ իրեն հարգե՛ն... Չէ՛, հարգելն ի՝նչ է... Հարգելը քի՜չ է, Պաշտե՛ն, պարզապես սրբի տեղ պաշտե՛ն... ...Չգիտեմ՝ սրան ի՛նչ կանվանեք դուք, Ես անվանում եմ գ7թուշ թուրքից թո՛ւրք... ՖԻՐԴՈՒՍՈՒ ԱՖՈՐԻԶՄՆԵՐԻՑ Քո գլխին եկած աղետի՛ց անգամ, Խելք ունե՝ս՝ դասեր քաղիր, բարեկա՛մ: ........ Գերեզմանից դուրս է թռել՝ Սեր է որոնում, Որ իր սառած ոսկորները Շիկացնի հրում: Կիրք է ուզում, որ ողջ կյանքում Հեչ չի զգացել, Երազել է միայն թաքուն, Անցել-գնացել... .... Վարսենին պորտից ցած վարսերին Ժամ առաջ քսում է վազելին, Որ հանկարծ չտան կայծ, չընկնեն ցած Սեքսաքաղց, շեֆաբաղձ վազելիս: .... Երբ որ բո՝լ-բոլ արև ուտեն Ծաղիկները իմ պարտեզի, Կտեսնեք, որ տեղով գյուտ են, Գունեղ, բուրեղ, հրատեսիլ... ... ... Նռնակի օղիկը քաշած՝ Գոչում է Ռոբերտ պատանին. «Էս դիրքը հանձնողի մե՛րը... Կա՛ց». Ու նետվում դեպի թշնամին Եվ նրանց հետ էլ հնձըված՝, Գետնամած՝ հանձնվում մահին, Բայց հոգին, ի Մասիս վերացած, Ցնծում էր ահագնած այդ պահին... -------------------------------------------------------------------------------------- ... Սուսամբարը ճամբարում Համբալներ էր ամբարում, Ամեն համփել-չամփելիս Համ երգում էր, համ պարում: == Մի փառատենչ երիտասարդի == Գազերդ մեղմորեն արձակիր, Որ հանկարծ քամակդ չպայթի. Տենչ ունես բարձրի, բացարձակի, Դե, գոնե ցածերում մի՛ գայթի: ... ===== Հարևանուհիս ===== Տարված մոլուցքով սեքսի ու փողի՝ Շատ-շատերի հետ մտավ անկողին Ու դեռ զարմացավ, երբ մի օր իրեն Հարազատները մեն-մենակ թողին: ... Ալ-Բիրունին վիրունի Ու դուրս ընկած քիր ունի, Որ տենչում է նրանց, ով Հասստ ու երկար բիր ունի... ... Իրար շաղախված մի քանի վերհուշ, Մի քանի ըղձանք ու բաղձանք... Այսքանը բա՝վ է, ունի՝ ուժ՝ Շահելու փառք ու պարծանք... ... Անցնում է գնացքը կյանքի, Կանգնած ես նրա դիմաց, Դիտում ես դինջից դինջ, հանգի՜ստ, Լրի՛վ անիմա... Շատերը գլուխ են ջարդում, Մաքառում լավ տեղի համար, Նայում ես (աչքդ էլ չես թարթում) Եզի պես անտարբեր ու համառ... ... ...Շեֆի հետանցքում՝ կատաղի մարտեր... Շատերն են անձկում՝ կանչելով առ տեր, Բայց գազ ու վազքից քիչ ուշքի գալով՝ Տզկում են, որձկում. «Վիճակը բարդ էր...»: ... Մի շատ փորձված խոզարած Դարձավ թրծված բոզարած. Թրծեց հազար որս նրան՝ Բոց աչքերը չորս արած... .... ...Իսկ խոզ գարիկն ու զահրումարիկը Անհագ՝ զգում են փողի կարիքը... Պատրաստ են պստիկ թոռին թալանել Ու անմեղ գառան կերպարով հառնել: .... ...Այնտեղ կար մի պառվաբոզ, Որ դրել էր յոթ զույգ պոզ ,,Մուժիկի,, գանգին;; Երբ քամակն էր կոտրատում, Անդամներ էին ճարճատում Թափով ահագին... .... ...Բայց այնպես եղավ, որ Մեզ մոտ եկավ մի օր Անչափ նշանավոր, Անչափ նշանավոր Մի ո. ...... Դժվարությամբ քարշ տալով գանձերն իր փարթամ՝ Կոտրատվում էր մայթերին մի դմփան մադամ... .... Ծուխ է բարձրանում մեր հայոց հողից, Հարց է տալիս ինձ. -«Հը՝, ո՝նց ես փողից... Եթե քիչումիչ ունես՝ զգույշ կաց Բազմադեմ գողից ու գռփողից»: ..... ՆԻԿՈԼԻԿՆԵՐ ՈՒ ԾԻԿՈԼԻԿՆԵՐ Մեկմեկու վրա նետելով թրիք՝ Մեր հեգ երկիրը զարկի տակ դրիք Ու ամպագոռգոռ հայտարարիք, որ Հազար ու հազար թշնամու կրիք... ... Թագավորի տեղ՝ մի ք.քաոռ Եվ թագուհու տեղ՝ մի ք.քուհի... Ամբոխին այս է լոկ հարկավոր, Որ ծիածանի հազար գույնի: ... Հավերժական հայացքի տակ Մասիսի Խուժան Մոսին բկդրել էր մի բոզի... ... Ծաղկո՜մ է բիզնեսը էս եզի Մինչև իսկ գիշերվա կեսին... ... Վայն էկավ թուրքի հալին. Շշմեց, գժվեց գող Ալին, Իսկ Մեհրի բանը թառեց Հայ զինվորի կոպալին: ... Տղե՛րք, ձեր ցավը տանենք, Զարկե՛ք թուրքին անխնա, Լեշը օդերը հանեք, Իզն ու թոզը չմնա: Տեռթողանի մայրիկը Մղկտացրեք, լացացրեք, Գլխին քաշեք վարտիքը, Իրեն ցցի՛ն անցկացրեք: Տղե՛րք, ձեր ցավը տանենք, Ջարդե՛ք թուրքին անխնա, Լեշը օդերը հանեք, Ил-хам-ն էշացած մնա: .... Որջապետ ռեջեբի ջեբի Շնիկը՝ Ил-хам-ը կատաղած, Մռութը թրքի մեջ թաղած՝ Հետանցքից անում է թիփի... Բե-սա՜մթ է քամակը դաղված... .... Ամենաընտիր գանձերի տերը Պարոն Քոթոն է՝ ձեր արջ ապերը. Ահա թե ինչու Շատերն են տենչում Անիծել նրա էն տիրու մերը: .... Ունեմ ցանկություն՝ Ընկնեմ մանկություն Ու այնտեղ գտնեմ Ծով երջանկություն: ԳՐՉԱԽԱՂԵՐ ---------- Քո վարտիքը վարդագույն Շքեղ գանձ է պարտակում. Եթե տաս ինձ, էլ երբեք Բան չեմ փնտրի բարդակում: ---------- Մեր հին ծանոթ տիզի-վիզին Հա՜ ուզում է զիզի-պիզի. Մինչև զիզի չստանա՝ Չի՛ հանգստանա: --------- Ոչ ավել, ոչ պակաս՝ Պատուհաս ես, որ կաս, Երանի քեզանից Փրկվենք վռազ, անվնաս, Ա՛յ պատուհաս ղազ: (Նիկոլ ջան, տղա՛ս, Սրտիդ չգնաս): --------- Հայոց հողը քաքն է ընկել Նիկոլ Ցռանի օրոք. Թուրքը, խրոխտ, մատն է տնկել, Հոխորտում է անողոք... -------- Դեմքեր են՝ ահավո՛ր ոռի, Ծայրեծայր՝ թրքով շաղախված. Ճար լինի՝ բահով բոլորին Իններորդ հարկից նետես ցած... -------------------- Այ ապերախտ կենդանի, Թող գրողը քեզ տանի, Շալվար-մալվարդ հանի Ու բոլ-բոլ անի... ----------------- Թրքոտ ո.ռդ ցուցահանդես ես բերել Եվ ուզում ես մարդկանց դրանով գերել, Բայց արժանի քացիներ ես լոկ կերել... Խոզ գարիկն իր խոզի բուդը Ծախեց դստերն ու թոռներին. Այս խոզական երևույթը Տերը կների՝... .... Իմ արցախցի դասընկերը Հայրենի տունն է կարոտում, Թաքուն սրբում արցունքները, Տխուր երգում է, աղոթում: Ես ուզում եմ գոտեպնդել, Հույս տալ նրան, որ անպայման Հայ Արցախ է գնալու դեռ, Դառնալու տերն իր հող ու տան: 63fzf3hiaj2s99ttvsly1872xycwheu 10722549 10722330 2026-04-09T11:19:11Z Slava Sahakyan70 65321 10722549 wikitext text/x-wiki https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Slava_Sahakyan70/%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2&action=edit# More info & contact: Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants (https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE_Hub_Rapid_Funds) {{Տեղեկաքարտ Մարզիկ}} '''Վանեսա Հերցոգ (օրիորդական ազգանունը՝ Բիտներ)''' ({{lang-de|Vanessa Herzog. }}. {{ԱԾ}}), ավստրիացի չմշկավազորդուհի, 2019 թ. աշխարհի չեմպիոնուհի 500 մետր մրցատարածությունում, Եվրոպայի չեմպիոնուհի սպրինտերական բազմամարտում, 2014, 2018, 2022 թթ. ձմեռային օլիմպիական խաղերի մասնակից<ref name=sochi>{{cite web |url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-vanessa-bittner |title=Vanessa Bittner |website=Sochi2014.com |publisher=[[Organizing Committee of the XXII Olympic Winter Games and XI Paralympic Winter Games of 2014 in Sochi]] |access-date=13 February 2014 |archive-date=20 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320060007/http://www.sochi2014.com/en/athlete-vanessa-bittner |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Vanessa Bittner |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418073658/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |url-status=dead |archive-date=18 April 2020 |publisher=Sports Reference LLC |access-date=3 December 2014}}</ref>, 500, 1000 և 1500 մետր մրցատարածություններում Ավստրիայի ռեկորդակրուհի<ref>{{Cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1html |title=Vanessa Bittner Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |access-date=2016-02-05 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413171208/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |url-status=dead }}</ref><ref name=nr>{{cite web | url = http://www.speedskatingresults.com/index.php?p=11 | title = National Records – Austria (AUT) | publisher = speedskatingresults.com | access-date = 26 July 2023 }}</ref>: == Կենսագրություն == Ծնվել Ինսբրուքում: 5 տարեկանից սկսել է սահել չմուշկներով<ref>{{Cite web |url=https://www.derstandard.de/story/2000097809430/vanessa-herzog-tierfreundin-mit-hang-zu-trainingsqualen |title=Vanessa Herzog: Tierfreundin mit Hang zu Trainingsqualen - Wintersport - derStandard.de › Sport |access-date=2022-09-15 |archive-date=2022-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915213707/https://www.derstandard.de/story/2000097809430/vanessa-herzog-tierfreundin-mit-hang-zu-trainingsqualen |url-status=live }}</ref>: Դրանից մի քանի ամիս անց մասնակցել է մրցումների ու հաղթանակ տարել: Դեռ պատանի՝ հասել է նկատելի հաջողությունների. 2013, 2014 և 2015 թվականներին ոսկե մեդալներ է նվաճել աշխարհի պատանեկան առաջնություններում: 2015-2017 թվականներին ութ անգամ հռչակվել է Եվրոպայի չեմպիոնուհի անվաչմշկային մարզաձևի տարբեր վազքատարածություններում, իսկ 2018 թվականին նվաճել է աշխարհի չեմպիոնուհու տիտղոսը այդ մարզաձևում՝ դառնալով նման հաջողության հասած առաջին ավստրուհին: Այդ թվականին հաղթանակ է տարել նաև աշխարհի գավաթի խաղարկության՝ Էրֆուրտում անցկացված մրցափուլում՝ 500 մետր չմշկավազքի մրցումներում: Վանեսան մարզական նվաճումներով առանձնապես աչքի է ընկել 2019 թվականին՝ հռչակվելով աշխարհի չեմպիոնուհի 500 մետր մրցատարածությունում և Եվրոպայի չեմպիոնուհի սպրինտերական բազմամարտում: == Անձնական կյանք == Վանեսան 2016 թվականի սեպտեմբերի 16-ին ամուսնացել է իր մարզչի՝ Թոմաս Հերցոգի հետ<ref>{{cite web|url=http://www.tt.com/sport/wintersport/12023262-91/tiroler-eisschnelllauf-ass-bittner-heiratete-ihren-manager-herzog.csp|title=Tiroler Eisschnelllauf-Ass Bittner heiratet ihren Manager Herzog|website=Tiroler Tageszeitung Online|access-date=16 September 2016|language=de|archive-date=29 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129192210/http://www.tt.com/sport/wintersport/12023262-91/tiroler-eisschnelllauf-ass-bittner-heiratete-ihren-manager-herzog.csp|url-status=dead}}</ref>: == Մարզական արդյունքներ == {| class="wikitable" ! Տարին ! Եվր. առաջն. ! Եվր. առաջն.<br>սպրինտ ! Եվր. առաջն.<br>առանձին<br>մրցատարած. ! Աշխ. առաջն.<br>սպրինտ ! Աշխ. առաջն.<br>առանձին<br>մրցատարած. ! [[Պատկեր:Olympic rings.svg|50 px]]<br>[[Օլիմպիական խաղեր]] ! Աշխ. գավաթ ! Աշխ. պատան.<br>առաջն. |- | 2011 || || || || || || bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || || align=center|17-րդ<br><small>(16-րդ, 26-րդ, 23-րդ, 21-րդ)</small> |- | 2012 || || || || || || || align=center|9-րդ<br><small>(բրոնզե մեդալ, 9-րդ, 8-րդ, 18-րդ)</small> | |- | 2013 || align=center|NC25<br><small>(11-րդ, 26-րդ, -, -)</small>|| || || align=center|NC29<br><small>(29-րդ, 29-րդ, 30-րդ, -)</small> || || 46-րդ՝ 500 մ <br> 39-րդ՝ 1000 մ <br> 0 միավոր՝ 1500 մ|| align=center|4-րդ<br><small>({{Արծաթ}}, 6-րդ, {{Ոսկի}}, 6-րդ)</small> |- | 2014 || || || || || bgcolor=#EEEEEE| || 27-րդ՝ 500 մ <br> 24-րդ՝ 1000 մ <br> 34-րդ՝ 1500 մ || 31-րդ՝ 500 մ <br> 38-րդ՝ 1000 մ <br> 0 միավ. 1500 մ || align=center|NC24<br><small>({{Ոսկի}}, 8-րդ, 4-րդ, -)</small> |- | 2015 || || || || align=center|8-րդ<br><small>(10-րդ, 10-րդ, 8-րդ, 6-րդ)</small> || 10-րդ՝ 500 մ <br> 9-րդ՝ 1000 մ <br> 5-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || 11-րդ՝ 500 մ <br> 7-րդ՝ 1000 մ <br> 15-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| {{Ոսկի}} 500 մ <br> {{Ոսկի}} 1000 մ <br> {{Ոսկի}} զանգվ. մեկն. |- | 2016 || || || || align=center|9-րդ<br><small>(13-րդ, 8-րդ, 13-րդ, 5-րդ)</small>|| 10-րդ՝ 500 մ <br> 4-րդ՝ 1000 մ <br> 9-րդ՝ 1500 մ <br> 8-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| || bgcolor=#EEEEEE rowspan=6| |- | 2017 || || align=center|8-րդ<br /><small>(8-րդ, 11-րդ, 6-րդ, 9-րդ)</small> || || align=center|8-րդ<br /><small>(7-րդ, 10-րդ, 12-րդ, 10-րդ)</small> || 15-րդ 500 մ <br /> 20-րդ՝ 1000 մ <br /> 9-րդ՝ զանգվ. մեկն. || 16-րդ՝ 500 մ<br />16-րդ՝ 1000 մ<br />38-րդ՝ 1500 մ |- | 2018 || || || {{Ոսկի}} 500 մ <br /> {{Արծաթ}} 1000 մ<br />բրոնզե մեդալ՝ զանգվ. մեկն. || align=center|NS3<br /><small>(7-րդ, 14-րդ, -, -)</small> || bgcolor=#EEEEEE| || 4-րդ՝ 500 մ<br />5-րդ 1000 м || {{Ոսկի}} 500 մ<br />5-րդ 1000 մ<br />28-րդ՝ 1500 մ |- | 2019 || || align=center|{{Ոսկի}}<br /><small>({{Ոսկի}}, 5-րդ, {{Ոսկի}}, բրոնզե մեդալ)</small> || || align=center|4-րդ<br /><small>({{Արծաթ}}, 8-րդ, 5-րդ, 9-րդ)</small> || {{Ոսկի}} 500 մ<br />{{Արծաթ}} 1000 մ || bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || {{Ոսկի}} 500 մ<br />4-րդ՝ 1000 մ |- | 2020 || || || || align=center|12e<br /><small>(բրոնզե մեդալ, 15-րդ, 8-րդ, 16-րդ)</small> || 4-րդ՝ 500 մ<br />11-րդ՝ 1000 մ || 4-րդ՝ 500 մ<br />13-րդ՝ 1000 մ |- | 2021 || || align=center|6-րդ<br /><small>(բրոնզե մեդալ, 7-րդ, 4-րդ, 8-րդ)</small> || || || 5-րդ՝ 500 -մ<br />11-րդ՝ 1000 մ || 5-րդ՝ 500 մ<br />23-րդ՝ 1000 մ |- | 2022 || || || || align=center|Բրոնզե մեդալ<br /><small>({{Արծաթ}}, 4-րդ, բրոնզե մեդալ, բրոնզե մեդալ)</small> || || 4-րդ՝ 500 մ <br> 8-րդ՝ 1000 մ || <br> 42-րդ՝ 500 մ<br />45-րդ՝ 1000 մ |} https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Slava_Sahakyan70/%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2&action=edit# [http://hy.wikiscan.org/?menu=userstats&usort=total&bot=0&detail=1 Մասնակիցների վիճակագրություն] https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Start https://am.wikimedia.org/wiki/%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4/%D4%B1% D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80/15.07.2019 https://am.wikimedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%B4%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6 https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D4%BF%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B8%D6%80_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80,_%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%B6%D6%84_%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%A5%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6_%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%AB%D5%AF/%D4%B3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80_%D6%87_%D5%AC%D6%80%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80 https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6_%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D5%B2_%D5%AF%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B8%D6%80_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80?fbclid=IwAR1Ku0Ioo2gxY2ohxtP-RaT1dKtuO684fyq5EcwKBgnqczxPYkFYdvqfTpQ * [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Տեղեկաքարտեր]] https://wikimediafoundation.org/news/2020/05/22/wikimedia-foundation-board-announces-community-culture-statement/?fbclid=IwAR0IurVZY8ItASi4sa69vQ0q9v7rjmMvz9i6aC-lc7-vWhxXmG9kAcw6lQg [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias] {{Ներկա պահին}} https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_AfroCine/Months_of_African_Cinema == Հետաքրքիր և օգտակար հղումներ == # [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHY.htm Հայերեն Վիքիպեդիայի վիճակագրություն wikimedia կայքում] # [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fb/Cooperation_contract_between_Armenian_Encyclopedia_%26_IT_School_signed_on_30.09.2011.pdf Հայկական Հանրագիտարանի և ՏՏ Դպրոցի միջև կնքված համագործակցության պայմանագիրը] # [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B9 ժամը մեկ թարմացվող վիքիպեդիաների ցանկ ռուսերեն վիքիպեդիայում] # [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:OTRS/hy պատկերները Վիքիպահեստ ազատ հեղինակային իրավունքով բեռնելու ուղեցույց] # [http://hy.forvo.com/ տարբեր լեզուներով արտասանություններ] # [http://www.alexa.com/siteinfo կայքերի հաճախելիության մասին վիճակագրություն] # [http://whois.domaintools.com/ IP-ների և դոմենների մասին] # [http://network.am/Static/ArmNet Հայկական AM Traffic Exchange-ին մասնակցող ցանցեր] # [[Օգնություն:Հայերեն առցանց բառարանների ցանկ|Հայերեն առցանց բառարանների ցանկ]] # [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական և Ուղղագրական Տեղեկատու] # [http://www.nayiri.com/dictionaries.jsp?l=hy_LB հայերեն բառարաններ] # [http://stleonarmenianschool.wikispaces.com/file/view/Eastern_grammar.pdf/267362632/Eastern_grammar.pdf Հայերենի քերականության համառոտ ձեռնարկ] # [http://www.armdict.com/tool/unicode-converter/ Յունիքոդ փոխարկիչ] # [http://giteliq.am/pdf/Paris-Herouni-Hayer@-ev-Hnaguyn%20Hayastan@.pdf Պարիս Հերունու հետաքրքիր գիրք] === Վիքի-գործիքներ === # [http://toolserver.org/~dispenser/cgi-bin/webchecklinks.py?page=hy:#view:0.0.0.0.0.1 հոդվածում չաշխատող հղումների հայտնաբերում] # [https://tools.wmflabs.org/xtools/pcount/index.php?lang=hy&wiki=wikipedia&name= = նշանից հետո գրի մասնակցի անունը ու տես] # [http://tools.wmflabs.org/xtools/pages/ ընտրիր որ Վիքիում, գրիր մասնակցի անունը և տես] # [https://tools.wmflabs.org/xtools/adminstats/ Վիքիպեդիաներում ադմինիստրատորների ակտիվության ցուցանիշներ] # [https://tools.wmflabs.org/wikiviewstats/? էջի դիտումների վիճակագրություն] # [http://tools.wmflabs.org/missingtopics/?language=hy&project=wikipedia&article= հոդվածում կարմիր հղումներ + այդ հղումները ընդհանուր վիքիպեդիայում] # [http://tools.wmflabs.org/magnustools/tab2wiki.php excel-ի տեղափոխման օրինակ վիքիպեդիայում] # [http://vs.aka-online.de/cgi-bin/wppagehiststat.pl հոդվածի վիճակագրություն] # [http://tools.wmflabs.org/xtools/articleinfo/? հոդվածի խմբագրողներ և խմբագրումներ] # [http://stats.grok.se/ հոդվածի դիտումների վիճակագրություն] {| class="wikitable" |- ! Տարեթիվ !! Ծնունդ !! Մահ |- | [[2019]] || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || 7 023 մարդ<ref>[https://www.azatutyun.am/a/29849328.html Բրիտանիայի խորհրդարանը նորից կանդրադառնա «բրեքզիթին»]</ref> || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |} == Բանք == ------------------------------------------------- Սա ոտից գլուխ թաղված է քա.ում, Սպառնում է՝, որ կմտնի Բաքու Եվ Ալիևին կստիպի դուխով, Որ չայ մատուցի շախով ու շուխով... ...Շիկ ավտոներով ժամանել էին Հսկա ո.երը հանրապետության՝ Իբրև մարմնացում հանրագիտության... Ջուլիետ Գրիգորյանին՝ էքսպրոմտ Ջուլիկի ծլիկը Կարոտ է click-ի. Չուլ Ջուլի ինչի՝ն են Երգերը Գրիգի... Գալիս են հետույքներ լուսավոր՝ Սրբության նշանով պսակված, Բայց բանի կցվելու սովոր Եվ արդեն ահագին մշակված... Քո լուսեղեն ծ.երի լույսն է ցողվել իմ երգին, Դրա համար եմ էսպես ոգեշնչվել ես կրկին... Ես համեստորեն, նաև հեշտորեն կերպավորում եմ գեղարվեստորեն այն, ինչ շատերը ի վիճակի չեն անել փաստորեն... Պոետ Զոռնետի սոնետը հռչակում է. «Ով չի գնում ռիսկի, Նա չի խմում վիսկի»:(Ես իմ կողմից կավելացնեի. «Տո, ի՛նչ վիսկի. գինի էլ չի խմունմ իսկի»): Մեկ այլ սոնետ եզրրահանգում է. «Жизнь без секса, Как гарнир без бифштекса». Դե, տղա ես՝ մի պայթի, երբ կարդում ես մեծ-մեծ, հաստ-հաստ տառերով գրված՝ «Տիկին Ս. Ա.-ի (կամ՝ օրիորդ Ա. Ս.-ի) կրծքի պտուկների ռումբերը պայթեցրել են ամբողջ համացանցը Զոհերի մասին տվյալները ճշտվում են»: Մնում է հարցնել՝ «Էդ գերհզոր պայթյունից հետո ինչ-որ մեկը, ինչ-որ բան փրկվել է, թե՝ ոչ»: ...Եվ ինչպես ծայրագույն մի գ7, Կորցրած թե՛ խիղճ. թե՛ ամոթ, Բազմել է թալանի դեզին... Տո՛, ո՝վ չի ճանաչում էս եզին... ...Եկավ մի եզ՝ ձեռը ոռին, Ոռը գցեց մեծ աթոռին...Ու բառաչեց եզավարի Վասն ինչ-որ թարս խիարի... Իր կերած քաքով շաղախված լրիվ՝ Տալիս է հացի... չէ՛, փողի կռիվ. Չորս կողմից ահա սաստում են նրան. Տռի-դինջացի, վեր-վեր մի՛ թռի... Օր օրի վիճակը դառել էր ո.ի. Մարդ ասում էր՝ «Գլուխդ առ, կորի»... Ո՝վ է էդ փթթուն մռութդ ուտում Գիշերվա մթում... Ավա՜ղ, մի դդում... Եվ ո՝վ է մաժում ազդրերդ շարմաղ, նռներդ շարմաղ... Ավա՜ղ, մի ախմախ... Հրաշքների երկրում՝ Հրեշավոր գներ... Է՛ս հրաշքն են երկնում Ծաղրածուները մեր... Որձ հայացքներ էր մագնիսում իր տռուզ տուտուզի վրա... Հանուն իրենց որովայնի ու ո.ի՝ Եզ ու խոզեր տիրացել էին աթոռի, Էշեր, որոնք հա՛մ հոռի էին, հա՛մ ո.ի, Պառլամենտը վերածել էին ախոռի՝ Հանուն իրենց որովայն ու ո.ի... Գորշգույն վարտիքին՝ կարմիր կարկատան - Այդ՝ շուրթերն են քո. Ծաղրածու բախտի նկարած կատակ՝ Զըռ կարմիր ներկով... Մասնագետը թարս խիարի՝ Հայաշխարհն էր տալիս վարի. Լավ է՝ կոտրեց ոտքը չարի ը տղավարի՛... Քոչո ռոբերթը Ընկել է բերդը. Իսկ ե՝րբ է գալու սերժոյի հերթը... ... Ահա և Սերժոն թախտաբիթի. Նա մեզ բոլորիս խայթի պիտի, Ռսի տանձիկի առաջ կզի... Գողականների հետ պպզի, Ու կոկաինը քաշի քիթը... Արտահերթ ցրի մեր ժպիտը, Մե՜ծ ղումար խաղա , հա՜ տերը տա, Միլիարդ գաղանա, ասի՝ Գտա՜... ... Գոհարափշուրներ Կամ Սար Ցոլազենի ,,Նոր խաղեր, նոր տաղեր,, անտիպ ժողովածուից ԲՐԵԺՆև և ԸՆԿ. Ոռի պետության ՈՌը Գերագույն Տեռում էր, ճառում էն վերնահարկում. Ըմբոշխնում էին տեռոցը նրա, Թքում էին թաքուն, աշկարա՝ հարգում: Հատված ,,ԿԼԱՍԻԿ,, պոեմից, որն արտացոլում է պարոն դը Գոյի վսեմաշուք ուղերձը պարոն դը Մորուին ...Էդ քո կլասիկ հետույքը շոյեմ, Վրան գրեմ մի կլասիկ պոեմ, Կլասիկ ձևով լուծեմ հարցերդ, Կլաս դարձնեմ փնթի գործերդ, Աստղեր շրջեմ քո կլաս հետևով Միայն, մի՛միայն կլասիկ ձևով... . . . ...Նա ուներ այնքա՛ն տպավորիչ ո., Որ կուզենայիր շոյել նորից նոր... ... «ԱՐԴՅՈՔ ՈՎՔԵՐ ԵՆ, ԻՆՉ ԳՅՈԹՈՒՇՆԵՐ ԵՆ» շարքից ,,Մարդիկ կան, որոնց հետ ծանոթ լինելն անգամ անպատվություն է,,: Վիլյամ Շեքսպիր, ,,Համլետ,, ՏԱՂԱՆԴԱՎՈՐ ԱՂԱՆԴԱՎՈՐԸ Սա գողանում է իր հարազատից, Գողոնն անվանում... Աստծո պարգև, Երկա՜ր ճառում է իր սուրբ հավատից, Հետն էլ պահանջում, որ իրեն հարգե՛ն... Չէ՛, հարգելն ի՝նչ է... Հարգելը քի՜չ է, Պաշտե՛ն, պարզապես սրբի տեղ պաշտե՛ն... ...Չգիտեմ՝ սրան ի՛նչ կանվանեք դուք, Ես անվանում եմ գ7թուշ թուրքից թո՛ւրք... ՖԻՐԴՈՒՍՈՒ ԱՖՈՐԻԶՄՆԵՐԻՑ Քո գլխին եկած աղետի՛ց անգամ, Խելք ունե՝ս՝ դասեր քաղիր, բարեկա՛մ: ........ Գերեզմանից դուրս է թռել՝ Սեր է որոնում, Որ իր սառած ոսկորները Շիկացնի հրում: Կիրք է ուզում, որ ողջ կյանքում Հեչ չի զգացել, Երազել է միայն թաքուն, Անցել-գնացել... .... Վարսենին պորտից ցած վարսերին Ժամ առաջ քսում է վազելին, Որ հանկարծ չտան կայծ, չընկնեն ցած Սեքսաքաղց, շեֆաբաղձ վազելիս: .... Երբ որ բո՝լ-բոլ արև ուտեն Ծաղիկները իմ պարտեզի, Կտեսնեք, որ տեղով գյուտ են, Գունեղ, բուրեղ, հրատեսիլ... ... ... Նռնակի օղիկը քաշած՝ Գոչում է Ռոբերտ պատանին. «Էս դիրքը հանձնողի մե՛րը... Կա՛ց». Ու նետվում դեպի թշնամին Եվ նրանց հետ էլ հնձըված՝, Գետնամած՝ հանձնվում մահին, Բայց հոգին, ի Մասիս վերացած, Ցնծում էր ահագնած այդ պահին... -------------------------------------------------------------------------------------- ... Սուսամբարը ճամբարում Համբալներ էր ամբարում, Ամեն համփել-չամփելիս Համ երգում էր, համ պարում: == Մի փառատենչ երիտասարդի == Գազերդ մեղմորեն արձակիր, Որ հանկարծ քամակդ չպայթի. Տենչ ունես բարձրի, բացարձակի, Դե, գոնե ցածերում մի՛ գայթի: ... ===== Հարևանուհիս ===== Տարված մոլուցքով սեքսի ու փողի՝ Շատ-շատերի հետ մտավ անկողին Ու դեռ զարմացավ, երբ մի օր իրեն Հարազատները մեն-մենակ թողին: ... Ալ-Բիրունին վիրունի Ու դուրս ընկած քիր ունի, Որ տենչում է նրանց, ով Հասստ ու երկար բիր ունի... ... Իրար շաղախված մի քանի վերհուշ, Մի քանի ըղձանք ու բաղձանք... Այսքանը բա՝վ է, ունի՝ ուժ՝ Շահելու փառք ու պարծանք... ... Անցնում է գնացքը կյանքի, Կանգնած ես նրա դիմաց, Դիտում ես դինջից դինջ, հանգի՜ստ, Լրի՛վ անիմա... Շատերը գլուխ են ջարդում, Մաքառում լավ տեղի համար, Նայում ես (աչքդ էլ չես թարթում) Եզի պես անտարբեր ու համառ... ... ...Շեֆի հետանցքում՝ կատաղի մարտեր... Շատերն են անձկում՝ կանչելով առ տեր, Բայց գազ ու վազքից քիչ ուշքի գալով՝ Տզկում են, որձկում. «Վիճակը բարդ էր...»: ... Մի շատ փորձված խոզարած Դարձավ թրծված բոզարած. Թրծեց հազար որս նրան՝ Բոց աչքերը չորս արած... .... ...Իսկ խոզ գարիկն ու զահրումարիկը Անհագ՝ զգում են փողի կարիքը... Պատրաստ են պստիկ թոռին թալանել Ու անմեղ գառան կերպարով հառնել: .... ...Այնտեղ կար մի պառվաբոզ, Որ դրել էր յոթ զույգ պոզ ,,Մուժիկի,, գանգին;; Երբ քամակն էր կոտրատում, Անդամներ էին ճարճատում Թափով ահագին... .... ...Բայց այնպես եղավ, որ Մեզ մոտ եկավ մի օր Անչափ նշանավոր, Անչափ նշանավոր Մի ո. ...... Դժվարությամբ քարշ տալով գանձերն իր փարթամ՝ Կոտրատվում էր մայթերին մի դմփան մադամ... .... Ծուխ է բարձրանում մեր հայոց հողից, Հարց է տալիս ինձ. -«Հը՝, ո՝նց ես փողից... Եթե քիչումիչ ունես՝ զգույշ կաց Բազմադեմ գողից ու գռփողից»: ..... ՆԻԿՈԼԻԿՆԵՐ ՈՒ ԾԻԿՈԼԻԿՆԵՐ Մեկմեկու վրա նետելով թրիք՝ Մեր հեգ երկիրը զարկի տակ դրիք Ու ամպագոռգոռ հայտարարիք, որ Հազար ու հազար թշնամու կրիք... ... Թագավորի տեղ՝ մի ք.քաոռ Եվ թագուհու տեղ՝ մի ք.քուհի... Ամբոխին այս է լոկ հարկավոր, Որ ծիածանի հազար գույնի: ... Հավերժական հայացքի տակ Մասիսի Խուժան Մոսին բկդրել էր մի բոզի... ... Ծաղկո՜մ է բիզնեսը էս եզի Մինչև իսկ գիշերվա կեսին... ... Վայն էկավ թուրքի հալին. Շշմեց, գժվեց գող Ալին, Իսկ Մեհրի բանը թառեց Հայ զինվորի կոպալին: ... Տղե՛րք, ձեր ցավը տանենք, Զարկե՛ք թուրքին անխնա, Լեշը օդերը հանեք, Իզն ու թոզը չմնա: Տեռթողանի մայրիկը Մղկտացրեք, լացացրեք, Գլխին քաշեք վարտիքը, Իրեն ցցի՛ն անցկացրեք: Տղե՛րք, ձեր ցավը տանենք, Ջարդե՛ք թուրքին անխնա, Լեշը օդերը հանեք, Ил-хам-ն էշացած մնա: .... Որջապետ ռեջեբի ջեբի Շնիկը՝ Ил-хам-ը կատաղած, Մռութը թրքի մեջ թաղած՝ Հետանցքից անում է թիփի... Բե-սա՜մթ է քամակը դաղված... .... Ամենաընտիր գանձերի տերը Պարոն Քոթոն է՝ ձեր արջ ապերը. Ահա թե ինչու Շատերն են տենչում Անիծել նրա էն տիրու մերը: .... Ունեմ ցանկություն՝ Ընկնեմ մանկություն Ու այնտեղ գտնեմ Ծով երջանկություն: ԳՐՉԱԽԱՂԵՐ ---------- Քո վարտիքը վարդագույն Շքեղ գանձ է պարտակում. Եթե տաս ինձ, էլ երբեք Բան չեմ փնտրի բարդակում: ---------- Մեր հին ծանոթ տիզի-վիզին Հա՜ ուզում է զիզի-պիզի. Մինչև զիզի չստանա՝ Չի՛ հանգստանա: --------- Ոչ ավել, ոչ պակաս՝ Պատուհաս ես, որ կաս, Երանի քեզանից Փրկվենք վռազ, անվնաս, Ա՛յ պատուհաս ղազ: (Նիկոլ ջան, տղա՛ս, Սրտիդ չգնաս): --------- Հայոց հողը քաքն է ընկել Նիկոլ Ցռանի օրոք. Թուրքը, խրոխտ, մատն է տնկել, Հոխորտում է անողոք... -------- Դեմքեր են՝ ահավո՛ր ոռի, Ծայրեծայր՝ թրքով շաղախված. Ճար լինի՝ բահով բոլորին Իններորդ հարկից նետես ցած... -------------------- Այ ապերախտ կենդանի, Թող գրողը քեզ տանի, Շալվար-մալվարդ հանի Ու բոլ-բոլ անի... ----------------- Թրքոտ ո.ռդ ցուցահանդես ես բերել Եվ ուզում ես մարդկանց դրանով գերել, Բայց արժանի քացիներ ես լոկ կերել... Խոզ գարիկն իր խոզի բուդը Ծախեց դստերն ու թոռներին. Այս խոզական երևույթը Տերը կների՝... .... Իմ արցախցի դասընկերը Հայրենի տունն է կարոտում, Թաքուն սրբում արցունքները, Տխուր երգում է, աղոթում: Ես ուզում եմ գոտեպնդել, Հույս տալ նրան, որ անպայման Հայ Արցախ է գնալու դեռ, Դառնալու տերն իր հող ու տան: o1yg2w330war4cpw2rpz23db8aspt2o 10722550 10722549 2026-04-09T11:19:51Z Slava Sahakyan70 65321 10722550 wikitext text/x-wiki More info & contact: Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants (https://meta.wikimedia.org/wiki/CEE_Hub_Rapid_Funds) {{Տեղեկաքարտ Մարզիկ}} '''Վանեսա Հերցոգ (օրիորդական ազգանունը՝ Բիտներ)''' ({{lang-de|Vanessa Herzog. }}. {{ԱԾ}}), ավստրիացի չմշկավազորդուհի, 2019 թ. աշխարհի չեմպիոնուհի 500 մետր մրցատարածությունում, Եվրոպայի չեմպիոնուհի սպրինտերական բազմամարտում, 2014, 2018, 2022 թթ. ձմեռային օլիմպիական խաղերի մասնակից<ref name=sochi>{{cite web |url=http://www.sochi2014.com/en/athlete-vanessa-bittner |title=Vanessa Bittner |website=Sochi2014.com |publisher=[[Organizing Committee of the XXII Olympic Winter Games and XI Paralympic Winter Games of 2014 in Sochi]] |access-date=13 February 2014 |archive-date=20 March 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140320060007/http://www.sochi2014.com/en/athlete-vanessa-bittner |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|title=Vanessa Bittner |url=https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20200418073658/https://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |url-status=dead |archive-date=18 April 2020 |publisher=Sports Reference LLC |access-date=3 December 2014}}</ref>, 500, 1000 և 1500 մետր մրցատարածություններում Ավստրիայի ռեկորդակրուհի<ref>{{Cite web |url=http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1html |title=Vanessa Bittner Bio, Stats, and Results {{!}} Olympics at Sports-Reference.com |access-date=2016-02-05 |archive-date=2014-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140413171208/http://www.sports-reference.com/olympics/athletes/bi/vanessa-bittner-1.html |url-status=dead }}</ref><ref name=nr>{{cite web | url = http://www.speedskatingresults.com/index.php?p=11 | title = National Records – Austria (AUT) | publisher = speedskatingresults.com | access-date = 26 July 2023 }}</ref>: == Կենսագրություն == Ծնվել Ինսբրուքում: 5 տարեկանից սկսել է սահել չմուշկներով<ref>{{Cite web |url=https://www.derstandard.de/story/2000097809430/vanessa-herzog-tierfreundin-mit-hang-zu-trainingsqualen |title=Vanessa Herzog: Tierfreundin mit Hang zu Trainingsqualen - Wintersport - derStandard.de › Sport |access-date=2022-09-15 |archive-date=2022-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220915213707/https://www.derstandard.de/story/2000097809430/vanessa-herzog-tierfreundin-mit-hang-zu-trainingsqualen |url-status=live }}</ref>: Դրանից մի քանի ամիս անց մասնակցել է մրցումների ու հաղթանակ տարել: Դեռ պատանի՝ հասել է նկատելի հաջողությունների. 2013, 2014 և 2015 թվականներին ոսկե մեդալներ է նվաճել աշխարհի պատանեկան առաջնություններում: 2015-2017 թվականներին ութ անգամ հռչակվել է Եվրոպայի չեմպիոնուհի անվաչմշկային մարզաձևի տարբեր վազքատարածություններում, իսկ 2018 թվականին նվաճել է աշխարհի չեմպիոնուհու տիտղոսը այդ մարզաձևում՝ դառնալով նման հաջողության հասած առաջին ավստրուհին: Այդ թվականին հաղթանակ է տարել նաև աշխարհի գավաթի խաղարկության՝ Էրֆուրտում անցկացված մրցափուլում՝ 500 մետր չմշկավազքի մրցումներում: Վանեսան մարզական նվաճումներով առանձնապես աչքի է ընկել 2019 թվականին՝ հռչակվելով աշխարհի չեմպիոնուհի 500 մետր մրցատարածությունում և Եվրոպայի չեմպիոնուհի սպրինտերական բազմամարտում: == Անձնական կյանք == Վանեսան 2016 թվականի սեպտեմբերի 16-ին ամուսնացել է իր մարզչի՝ Թոմաս Հերցոգի հետ<ref>{{cite web|url=http://www.tt.com/sport/wintersport/12023262-91/tiroler-eisschnelllauf-ass-bittner-heiratete-ihren-manager-herzog.csp|title=Tiroler Eisschnelllauf-Ass Bittner heiratet ihren Manager Herzog|website=Tiroler Tageszeitung Online|access-date=16 September 2016|language=de|archive-date=29 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180129192210/http://www.tt.com/sport/wintersport/12023262-91/tiroler-eisschnelllauf-ass-bittner-heiratete-ihren-manager-herzog.csp|url-status=dead}}</ref>: == Մարզական արդյունքներ == {| class="wikitable" ! Տարին ! Եվր. առաջն. ! Եվր. առաջն.<br>սպրինտ ! Եվր. առաջն.<br>առանձին<br>մրցատարած. ! Աշխ. առաջն.<br>սպրինտ ! Աշխ. առաջն.<br>առանձին<br>մրցատարած. ! [[Պատկեր:Olympic rings.svg|50 px]]<br>[[Օլիմպիական խաղեր]] ! Աշխ. գավաթ ! Աշխ. պատան.<br>առաջն. |- | 2011 || || || || || || bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || || align=center|17-րդ<br><small>(16-րդ, 26-րդ, 23-րդ, 21-րդ)</small> |- | 2012 || || || || || || || align=center|9-րդ<br><small>(բրոնզե մեդալ, 9-րդ, 8-րդ, 18-րդ)</small> | |- | 2013 || align=center|NC25<br><small>(11-րդ, 26-րդ, -, -)</small>|| || || align=center|NC29<br><small>(29-րդ, 29-րդ, 30-րդ, -)</small> || || 46-րդ՝ 500 մ <br> 39-րդ՝ 1000 մ <br> 0 միավոր՝ 1500 մ|| align=center|4-րդ<br><small>({{Արծաթ}}, 6-րդ, {{Ոսկի}}, 6-րդ)</small> |- | 2014 || || || || || bgcolor=#EEEEEE| || 27-րդ՝ 500 մ <br> 24-րդ՝ 1000 մ <br> 34-րդ՝ 1500 մ || 31-րդ՝ 500 մ <br> 38-րդ՝ 1000 մ <br> 0 միավ. 1500 մ || align=center|NC24<br><small>({{Ոսկի}}, 8-րդ, 4-րդ, -)</small> |- | 2015 || || || || align=center|8-րդ<br><small>(10-րդ, 10-րդ, 8-րդ, 6-րդ)</small> || 10-րդ՝ 500 մ <br> 9-րդ՝ 1000 մ <br> 5-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || 11-րդ՝ 500 մ <br> 7-րդ՝ 1000 մ <br> 15-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| {{Ոսկի}} 500 մ <br> {{Ոսկի}} 1000 մ <br> {{Ոսկի}} զանգվ. մեկն. |- | 2016 || || || || align=center|9-րդ<br><small>(13-րդ, 8-րդ, 13-րդ, 5-րդ)</small>|| 10-րդ՝ 500 մ <br> 4-րդ՝ 1000 մ <br> 9-րդ՝ 1500 մ <br> 8-րդ՝ զանգվ. մեկն.|| || bgcolor=#EEEEEE rowspan=6| |- | 2017 || || align=center|8-րդ<br /><small>(8-րդ, 11-րդ, 6-րդ, 9-րդ)</small> || || align=center|8-րդ<br /><small>(7-րդ, 10-րդ, 12-րդ, 10-րդ)</small> || 15-րդ 500 մ <br /> 20-րդ՝ 1000 մ <br /> 9-րդ՝ զանգվ. մեկն. || 16-րդ՝ 500 մ<br />16-րդ՝ 1000 մ<br />38-րդ՝ 1500 մ |- | 2018 || || || {{Ոսկի}} 500 մ <br /> {{Արծաթ}} 1000 մ<br />բրոնզե մեդալ՝ զանգվ. մեկն. || align=center|NS3<br /><small>(7-րդ, 14-րդ, -, -)</small> || bgcolor=#EEEEEE| || 4-րդ՝ 500 մ<br />5-րդ 1000 м || {{Ոսկի}} 500 մ<br />5-րդ 1000 մ<br />28-րդ՝ 1500 մ |- | 2019 || || align=center|{{Ոսկի}}<br /><small>({{Ոսկի}}, 5-րդ, {{Ոսկի}}, բրոնզե մեդալ)</small> || || align=center|4-րդ<br /><small>({{Արծաթ}}, 8-րդ, 5-րդ, 9-րդ)</small> || {{Ոսկի}} 500 մ<br />{{Արծաթ}} 1000 մ || bgcolor=#EEEEEE rowspan=3| || {{Ոսկի}} 500 մ<br />4-րդ՝ 1000 մ |- | 2020 || || || || align=center|12e<br /><small>(բրոնզե մեդալ, 15-րդ, 8-րդ, 16-րդ)</small> || 4-րդ՝ 500 մ<br />11-րդ՝ 1000 մ || 4-րդ՝ 500 մ<br />13-րդ՝ 1000 մ |- | 2021 || || align=center|6-րդ<br /><small>(բրոնզե մեդալ, 7-րդ, 4-րդ, 8-րդ)</small> || || || 5-րդ՝ 500 -մ<br />11-րդ՝ 1000 մ || 5-րդ՝ 500 մ<br />23-րդ՝ 1000 մ |- | 2022 || || || || align=center|Բրոնզե մեդալ<br /><small>({{Արծաթ}}, 4-րդ, բրոնզե մեդալ, բրոնզե մեդալ)</small> || || 4-րդ՝ 500 մ <br> 8-րդ՝ 1000 մ || <br> 42-րդ՝ 500 մ<br />45-րդ՝ 1000 մ |} https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%84%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D6%81:Slava_Sahakyan70/%D4%B1%D5%BE%D5%A1%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%AF%D5%B2&action=edit# [http://hy.wikiscan.org/?menu=userstats&usort=total&bot=0&detail=1 Մասնակիցների վիճակագրություն] https://meta.wikimedia.org/wiki/Grants:Start https://am.wikimedia.org/wiki/%D4%BD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4/%D4%B1% D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B6%D5%A5%D6%80/15.07.2019 https://am.wikimedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%B4%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6 https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D4%BF%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B8%D6%80_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80,_%D5%B8%D6%80%D5%B8%D5%B6%D6%84_%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%A5%D5%B6_%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6_%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4/%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%AB%D5%AF/%D4%B3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80_%D6%87_%D5%AC%D6%80%D5%A1%D5%A3%D6%80%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%A5%D6%80 https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1:%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6_%D5%8E%D5%AB%D6%84%D5%AB%D5%BA%D5%A5%D5%A4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B4_%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D5%B2_%D5%AF%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B8%D6%80_%D5%B0%D5%B8%D5%A4%D5%BE%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80?fbclid=IwAR1Ku0Ioo2gxY2ohxtP-RaT1dKtuO684fyq5EcwKBgnqczxPYkFYdvqfTpQ * [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Տեղեկաքարտեր]] https://wikimediafoundation.org/news/2020/05/22/wikimedia-foundation-board-announces-community-culture-statement/?fbclid=IwAR0IurVZY8ItASi4sa69vQ0q9v7rjmMvz9i6aC-lc7-vWhxXmG9kAcw6lQg [https://meta.wikimedia.org/wiki/List_of_Wikipedias] {{Ներկա պահին}} https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia:WikiProject_AfroCine/Months_of_African_Cinema == Հետաքրքիր և օգտակար հղումներ == # [http://stats.wikimedia.org/EN/TablesWikipediaHY.htm Հայերեն Վիքիպեդիայի վիճակագրություն wikimedia կայքում] # [https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fb/Cooperation_contract_between_Armenian_Encyclopedia_%26_IT_School_signed_on_30.09.2011.pdf Հայկական Հանրագիտարանի և ՏՏ Դպրոցի միջև կնքված համագործակցության պայմանագիրը] # [http://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F:%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%92%D0%B8%D0%BA%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D0%B9 ժամը մեկ թարմացվող վիքիպեդիաների ցանկ ռուսերեն վիքիպեդիայում] # [https://commons.wikimedia.org/wiki/Commons:OTRS/hy պատկերները Վիքիպահեստ ազատ հեղինակային իրավունքով բեռնելու ուղեցույց] # [http://hy.forvo.com/ տարբեր լեզուներով արտասանություններ] # [http://www.alexa.com/siteinfo կայքերի հաճախելիության մասին վիճակագրություն] # [http://whois.domaintools.com/ IP-ների և դոմենների մասին] # [http://network.am/Static/ArmNet Հայկական AM Traffic Exchange-ին մասնակցող ցանցեր] # [[Օգնություն:Հայերեն առցանց բառարանների ցանկ|Հայերեն առցանց բառարանների ցանկ]] # [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական և Ուղղագրական Տեղեկատու] # [http://www.nayiri.com/dictionaries.jsp?l=hy_LB հայերեն բառարաններ] # [http://stleonarmenianschool.wikispaces.com/file/view/Eastern_grammar.pdf/267362632/Eastern_grammar.pdf Հայերենի քերականության համառոտ ձեռնարկ] # [http://www.armdict.com/tool/unicode-converter/ Յունիքոդ փոխարկիչ] # [http://giteliq.am/pdf/Paris-Herouni-Hayer@-ev-Hnaguyn%20Hayastan@.pdf Պարիս Հերունու հետաքրքիր գիրք] === Վիքի-գործիքներ === # [http://toolserver.org/~dispenser/cgi-bin/webchecklinks.py?page=hy:#view:0.0.0.0.0.1 հոդվածում չաշխատող հղումների հայտնաբերում] # [https://tools.wmflabs.org/xtools/pcount/index.php?lang=hy&wiki=wikipedia&name= = նշանից հետո գրի մասնակցի անունը ու տես] # [http://tools.wmflabs.org/xtools/pages/ ընտրիր որ Վիքիում, գրիր մասնակցի անունը և տես] # [https://tools.wmflabs.org/xtools/adminstats/ Վիքիպեդիաներում ադմինիստրատորների ակտիվության ցուցանիշներ] # [https://tools.wmflabs.org/wikiviewstats/? էջի դիտումների վիճակագրություն] # [http://tools.wmflabs.org/missingtopics/?language=hy&project=wikipedia&article= հոդվածում կարմիր հղումներ + այդ հղումները ընդհանուր վիքիպեդիայում] # [http://tools.wmflabs.org/magnustools/tab2wiki.php excel-ի տեղափոխման օրինակ վիքիպեդիայում] # [http://vs.aka-online.de/cgi-bin/wppagehiststat.pl հոդվածի վիճակագրություն] # [http://tools.wmflabs.org/xtools/articleinfo/? հոդվածի խմբագրողներ և խմբագրումներ] # [http://stats.grok.se/ հոդվածի դիտումների վիճակագրություն] {| class="wikitable" |- ! Տարեթիվ !! Ծնունդ !! Մահ |- | [[2019]] || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || 7 023 մարդ<ref>[https://www.azatutyun.am/a/29849328.html Բրիտանիայի խորհրդարանը նորից կանդրադառնա «բրեքզիթին»]</ref> || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |- | Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ || Վանդակի տեքստ |} == Բանք == ------------------------------------------------- Սա ոտից գլուխ թաղված է քա.ում, Սպառնում է՝, որ կմտնի Բաքու Եվ Ալիևին կստիպի դուխով, Որ չայ մատուցի շախով ու շուխով... ...Շիկ ավտոներով ժամանել էին Հսկա ո.երը հանրապետության՝ Իբրև մարմնացում հանրագիտության... Ջուլիետ Գրիգորյանին՝ էքսպրոմտ Ջուլիկի ծլիկը Կարոտ է click-ի. Չուլ Ջուլի ինչի՝ն են Երգերը Գրիգի... Գալիս են հետույքներ լուսավոր՝ Սրբության նշանով պսակված, Բայց բանի կցվելու սովոր Եվ արդեն ահագին մշակված... Քո լուսեղեն ծ.երի լույսն է ցողվել իմ երգին, Դրա համար եմ էսպես ոգեշնչվել ես կրկին... Ես համեստորեն, նաև հեշտորեն կերպավորում եմ գեղարվեստորեն այն, ինչ շատերը ի վիճակի չեն անել փաստորեն... Պոետ Զոռնետի սոնետը հռչակում է. «Ով չի գնում ռիսկի, Նա չի խմում վիսկի»:(Ես իմ կողմից կավելացնեի. «Տո, ի՛նչ վիսկի. գինի էլ չի խմունմ իսկի»): Մեկ այլ սոնետ եզրրահանգում է. «Жизнь без секса, Как гарнир без бифштекса». Դե, տղա ես՝ մի պայթի, երբ կարդում ես մեծ-մեծ, հաստ-հաստ տառերով գրված՝ «Տիկին Ս. Ա.-ի (կամ՝ օրիորդ Ա. Ս.-ի) կրծքի պտուկների ռումբերը պայթեցրել են ամբողջ համացանցը Զոհերի մասին տվյալները ճշտվում են»: Մնում է հարցնել՝ «Էդ գերհզոր պայթյունից հետո ինչ-որ մեկը, ինչ-որ բան փրկվել է, թե՝ ոչ»: ...Եվ ինչպես ծայրագույն մի գ7, Կորցրած թե՛ խիղճ. թե՛ ամոթ, Բազմել է թալանի դեզին... Տո՛, ո՝վ չի ճանաչում էս եզին... ...Եկավ մի եզ՝ ձեռը ոռին, Ոռը գցեց մեծ աթոռին...Ու բառաչեց եզավարի Վասն ինչ-որ թարս խիարի... Իր կերած քաքով շաղախված լրիվ՝ Տալիս է հացի... չէ՛, փողի կռիվ. Չորս կողմից ահա սաստում են նրան. Տռի-դինջացի, վեր-վեր մի՛ թռի... Օր օրի վիճակը դառել էր ո.ի. Մարդ ասում էր՝ «Գլուխդ առ, կորի»... Ո՝վ է էդ փթթուն մռութդ ուտում Գիշերվա մթում... Ավա՜ղ, մի դդում... Եվ ո՝վ է մաժում ազդրերդ շարմաղ, նռներդ շարմաղ... Ավա՜ղ, մի ախմախ... Հրաշքների երկրում՝ Հրեշավոր գներ... Է՛ս հրաշքն են երկնում Ծաղրածուները մեր... Որձ հայացքներ էր մագնիսում իր տռուզ տուտուզի վրա... Հանուն իրենց որովայնի ու ո.ի՝ Եզ ու խոզեր տիրացել էին աթոռի, Էշեր, որոնք հա՛մ հոռի էին, հա՛մ ո.ի, Պառլամենտը վերածել էին ախոռի՝ Հանուն իրենց որովայն ու ո.ի... Գորշգույն վարտիքին՝ կարմիր կարկատան - Այդ՝ շուրթերն են քո. Ծաղրածու բախտի նկարած կատակ՝ Զըռ կարմիր ներկով... Մասնագետը թարս խիարի՝ Հայաշխարհն էր տալիս վարի. Լավ է՝ կոտրեց ոտքը չարի ը տղավարի՛... Քոչո ռոբերթը Ընկել է բերդը. Իսկ ե՝րբ է գալու սերժոյի հերթը... ... Ահա և Սերժոն թախտաբիթի. Նա մեզ բոլորիս խայթի պիտի, Ռսի տանձիկի առաջ կզի... Գողականների հետ պպզի, Ու կոկաինը քաշի քիթը... Արտահերթ ցրի մեր ժպիտը, Մե՜ծ ղումար խաղա , հա՜ տերը տա, Միլիարդ գաղանա, ասի՝ Գտա՜... ... Գոհարափշուրներ Կամ Սար Ցոլազենի ,,Նոր խաղեր, նոր տաղեր,, անտիպ ժողովածուից ԲՐԵԺՆև և ԸՆԿ. Ոռի պետության ՈՌը Գերագույն Տեռում էր, ճառում էն վերնահարկում. Ըմբոշխնում էին տեռոցը նրա, Թքում էին թաքուն, աշկարա՝ հարգում: Հատված ,,ԿԼԱՍԻԿ,, պոեմից, որն արտացոլում է պարոն դը Գոյի վսեմաշուք ուղերձը պարոն դը Մորուին ...Էդ քո կլասիկ հետույքը շոյեմ, Վրան գրեմ մի կլասիկ պոեմ, Կլասիկ ձևով լուծեմ հարցերդ, Կլաս դարձնեմ փնթի գործերդ, Աստղեր շրջեմ քո կլաս հետևով Միայն, մի՛միայն կլասիկ ձևով... . . . ...Նա ուներ այնքա՛ն տպավորիչ ո., Որ կուզենայիր շոյել նորից նոր... ... «ԱՐԴՅՈՔ ՈՎՔԵՐ ԵՆ, ԻՆՉ ԳՅՈԹՈՒՇՆԵՐ ԵՆ» շարքից ,,Մարդիկ կան, որոնց հետ ծանոթ լինելն անգամ անպատվություն է,,: Վիլյամ Շեքսպիր, ,,Համլետ,, ՏԱՂԱՆԴԱՎՈՐ ԱՂԱՆԴԱՎՈՐԸ Սա գողանում է իր հարազատից, Գողոնն անվանում... Աստծո պարգև, Երկա՜ր ճառում է իր սուրբ հավատից, Հետն էլ պահանջում, որ իրեն հարգե՛ն... Չէ՛, հարգելն ի՝նչ է... Հարգելը քի՜չ է, Պաշտե՛ն, պարզապես սրբի տեղ պաշտե՛ն... ...Չգիտեմ՝ սրան ի՛նչ կանվանեք դուք, Ես անվանում եմ գ7թուշ թուրքից թո՛ւրք... ՖԻՐԴՈՒՍՈՒ ԱՖՈՐԻԶՄՆԵՐԻՑ Քո գլխին եկած աղետի՛ց անգամ, Խելք ունե՝ս՝ դասեր քաղիր, բարեկա՛մ: ........ Գերեզմանից դուրս է թռել՝ Սեր է որոնում, Որ իր սառած ոսկորները Շիկացնի հրում: Կիրք է ուզում, որ ողջ կյանքում Հեչ չի զգացել, Երազել է միայն թաքուն, Անցել-գնացել... .... Վարսենին պորտից ցած վարսերին Ժամ առաջ քսում է վազելին, Որ հանկարծ չտան կայծ, չընկնեն ցած Սեքսաքաղց, շեֆաբաղձ վազելիս: .... Երբ որ բո՝լ-բոլ արև ուտեն Ծաղիկները իմ պարտեզի, Կտեսնեք, որ տեղով գյուտ են, Գունեղ, բուրեղ, հրատեսիլ... ... ... Նռնակի օղիկը քաշած՝ Գոչում է Ռոբերտ պատանին. «Էս դիրքը հանձնողի մե՛րը... Կա՛ց». Ու նետվում դեպի թշնամին Եվ նրանց հետ էլ հնձըված՝, Գետնամած՝ հանձնվում մահին, Բայց հոգին, ի Մասիս վերացած, Ցնծում էր ահագնած այդ պահին... -------------------------------------------------------------------------------------- ... Սուսամբարը ճամբարում Համբալներ էր ամբարում, Ամեն համփել-չամփելիս Համ երգում էր, համ պարում: == Մի փառատենչ երիտասարդի == Գազերդ մեղմորեն արձակիր, Որ հանկարծ քամակդ չպայթի. Տենչ ունես բարձրի, բացարձակի, Դե, գոնե ցածերում մի՛ գայթի: ... ===== Հարևանուհիս ===== Տարված մոլուցքով սեքսի ու փողի՝ Շատ-շատերի հետ մտավ անկողին Ու դեռ զարմացավ, երբ մի օր իրեն Հարազատները մեն-մենակ թողին: ... Ալ-Բիրունին վիրունի Ու դուրս ընկած քիր ունի, Որ տենչում է նրանց, ով Հասստ ու երկար բիր ունի... ... Իրար շաղախված մի քանի վերհուշ, Մի քանի ըղձանք ու բաղձանք... Այսքանը բա՝վ է, ունի՝ ուժ՝ Շահելու փառք ու պարծանք... ... Անցնում է գնացքը կյանքի, Կանգնած ես նրա դիմաց, Դիտում ես դինջից դինջ, հանգի՜ստ, Լրի՛վ անիմա... Շատերը գլուխ են ջարդում, Մաքառում լավ տեղի համար, Նայում ես (աչքդ էլ չես թարթում) Եզի պես անտարբեր ու համառ... ... ...Շեֆի հետանցքում՝ կատաղի մարտեր... Շատերն են անձկում՝ կանչելով առ տեր, Բայց գազ ու վազքից քիչ ուշքի գալով՝ Տզկում են, որձկում. «Վիճակը բարդ էր...»: ... Մի շատ փորձված խոզարած Դարձավ թրծված բոզարած. Թրծեց հազար որս նրան՝ Բոց աչքերը չորս արած... .... ...Իսկ խոզ գարիկն ու զահրումարիկը Անհագ՝ զգում են փողի կարիքը... Պատրաստ են պստիկ թոռին թալանել Ու անմեղ գառան կերպարով հառնել: .... ...Այնտեղ կար մի պառվաբոզ, Որ դրել էր յոթ զույգ պոզ ,,Մուժիկի,, գանգին;; Երբ քամակն էր կոտրատում, Անդամներ էին ճարճատում Թափով ահագին... .... ...Բայց այնպես եղավ, որ Մեզ մոտ եկավ մի օր Անչափ նշանավոր, Անչափ նշանավոր Մի ո. ...... Դժվարությամբ քարշ տալով գանձերն իր փարթամ՝ Կոտրատվում էր մայթերին մի դմփան մադամ... .... Ծուխ է բարձրանում մեր հայոց հողից, Հարց է տալիս ինձ. -«Հը՝, ո՝նց ես փողից... Եթե քիչումիչ ունես՝ զգույշ կաց Բազմադեմ գողից ու գռփողից»: ..... ՆԻԿՈԼԻԿՆԵՐ ՈՒ ԾԻԿՈԼԻԿՆԵՐ Մեկմեկու վրա նետելով թրիք՝ Մեր հեգ երկիրը զարկի տակ դրիք Ու ամպագոռգոռ հայտարարիք, որ Հազար ու հազար թշնամու կրիք... ... Թագավորի տեղ՝ մի ք.քաոռ Եվ թագուհու տեղ՝ մի ք.քուհի... Ամբոխին այս է լոկ հարկավոր, Որ ծիածանի հազար գույնի: ... Հավերժական հայացքի տակ Մասիսի Խուժան Մոսին բկդրել էր մի բոզի... ... Ծաղկո՜մ է բիզնեսը էս եզի Մինչև իսկ գիշերվա կեսին... ... Վայն էկավ թուրքի հալին. Շշմեց, գժվեց գող Ալին, Իսկ Մեհրի բանը թառեց Հայ զինվորի կոպալին: ... Տղե՛րք, ձեր ցավը տանենք, Զարկե՛ք թուրքին անխնա, Լեշը օդերը հանեք, Իզն ու թոզը չմնա: Տեռթողանի մայրիկը Մղկտացրեք, լացացրեք, Գլխին քաշեք վարտիքը, Իրեն ցցի՛ն անցկացրեք: Տղե՛րք, ձեր ցավը տանենք, Ջարդե՛ք թուրքին անխնա, Լեշը օդերը հանեք, Ил-хам-ն էշացած մնա: .... Որջապետ ռեջեբի ջեբի Շնիկը՝ Ил-хам-ը կատաղած, Մռութը թրքի մեջ թաղած՝ Հետանցքից անում է թիփի... Բե-սա՜մթ է քամակը դաղված... .... Ամենաընտիր գանձերի տերը Պարոն Քոթոն է՝ ձեր արջ ապերը. Ահա թե ինչու Շատերն են տենչում Անիծել նրա էն տիրու մերը: .... Ունեմ ցանկություն՝ Ընկնեմ մանկություն Ու այնտեղ գտնեմ Ծով երջանկություն: ԳՐՉԱԽԱՂԵՐ ---------- Քո վարտիքը վարդագույն Շքեղ գանձ է պարտակում. Եթե տաս ինձ, էլ երբեք Բան չեմ փնտրի բարդակում: ---------- Մեր հին ծանոթ տիզի-վիզին Հա՜ ուզում է զիզի-պիզի. Մինչև զիզի չստանա՝ Չի՛ հանգստանա: --------- Ոչ ավել, ոչ պակաս՝ Պատուհաս ես, որ կաս, Երանի քեզանից Փրկվենք վռազ, անվնաս, Ա՛յ պատուհաս ղազ: (Նիկոլ ջան, տղա՛ս, Սրտիդ չգնաս): --------- Հայոց հողը քաքն է ընկել Նիկոլ Ցռանի օրոք. Թուրքը, խրոխտ, մատն է տնկել, Հոխորտում է անողոք... -------- Դեմքեր են՝ ահավո՛ր ոռի, Ծայրեծայր՝ թրքով շաղախված. Ճար լինի՝ բահով բոլորին Իններորդ հարկից նետես ցած... -------------------- Այ ապերախտ կենդանի, Թող գրողը քեզ տանի, Շալվար-մալվարդ հանի Ու բոլ-բոլ անի... ----------------- Թրքոտ ո.ռդ ցուցահանդես ես բերել Եվ ուզում ես մարդկանց դրանով գերել, Բայց արժանի քացիներ ես լոկ կերել... Խոզ գարիկն իր խոզի բուդը Ծախեց դստերն ու թոռներին. Այս խոզական երևույթը Տերը կների՝... .... Իմ արցախցի դասընկերը Հայրենի տունն է կարոտում, Թաքուն սրբում արցունքները, Տխուր երգում է, աղոթում: Ես ուզում եմ գոտեպնդել, Հույս տալ նրան, որ անպայման Հայ Արցախ է գնալու դեռ, Դառնալու տերն իր հող ու տան: rlfphi2ksc5qzczh5utvak9o5m08vu9 0 852892 10722370 10721486 2026-04-08T20:18:36Z Haykanush Baghdasaryan 144983 /* Վաղ տարիներ */ 10722370 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կինեմատոգրաֆիստ}} '''Ֆին Վուլֆհարդ''' ({{lang-en|Finn Wolfhard}}, {{ԱԾ}}), [[կանադացիներ|կանադացի]] [[դերասան]]։ Առավել հայտնի է «[[Տարօրինակ դեպքեր]]» [[հեռուստասերիալ]]ում [[Մայք Ուիլեր (Տարօրինակ դեպքեր)|Մայք Ուիլերի]] դերով և «[[Այն (ֆիլմ, 2017)|Այն]]» [[դրամա]]տիկական [[սարսափ ֆիլմ]]ում Ռիչի Թոզիերի դերով։ == Վաղ տարիներ == Վուլֆհարդը ծնվել է [[Վանկուվեր (քաղաք)|Վանկուվերում]], ունի [[ֆրանսիացիներ|ֆրանսիական]], [[գերմանացիներ|գերմանական]], հրեական արմատներ։ Ունի մեծ եղբայր՝ Նիքը։ Մայրը Մերի Ջոլիվեթ Վուլֆհարդն է, հայրը՝ Էրիկ Վուլֆհարդը։ 2008-2020 թվականներին սովորել է Վանկուվերի կաթոլիկ դպրոցում<ref>{{Cite news |title=Stranger Things’ Finn Wolfhard on Kissing Scenes and How He Became an Actor |url=http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-finn-wolfhard-on-kissing-scenes.html |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23 |newspaper=Vulture |language=en}}</ref>։ 2021 թվականի սկզբին Ֆին Վոլֆհարդը սկսում է գաղտնի ժամադրվել դերասանուհի Էլսի Ռիչտերի հետ: Նրանց միասին նկատեցին մարտին, իսկ լուսանկարներ տարածվեց 2021 թվականի հունիսին։ Զույգը ենթադրաբար բաժանվեց 2022-2023 թվականներին։ Ներկայումս Ֆինն Վուլֆհարդը ենթադրաբար միայնակ է: == Կարիերա == Իր առաջին աշխատանքը նա գտել է Քրեյգլիստ կայքի միջոցով։ 2014 թվականին դեբյուտ է կատարել [[100 (հեռուստասերիալ)|«100»]] հեռուստասերիալում, կերտելով Զորանի դերը։ Շուտով խաղացել է Ջորջ Պինսկի դերը [[Գերբնական (հեռուստասերիալ)|«Գերբնական»]] հեռուստասերիալի սերիաներից մեկում<ref>{{Cite news |last=Ahearn |first=Victoria |date=2016 թ․ հուլիսի 25 |title=Vancouver’s Finn Wolfhard loving the ’80s in Stranger Things |url=https://www.thestar.com/entertainment/television/2016/07/25/vancouvers-finn-wolfhard-loving-the-80s-in-stranger-things.html |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23 |newspaper=The Toronto Star |language=en-CA |issn=0319-0781}}</ref>։ 2016 թվականին Մայք Ուիլերի դերի շնորհիվ ստացավ համաշխարհային ճանաչում<ref>{{Cite news |last=Andreeva |first=Nellie |date=2015 թ․ օգոստոսի 20 |title=Duffer Bros. Netflix Supernatural Drama Series Sets Young Cast, Gets Title |url=http://deadline.com/2015/08/duffer-bros-netflix-series-stranger-things-young-cast-1201502552/ |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23 |newspaper=Deadline |language=en-US}}</ref>։ Դերի համար ստացել է ԱՄՆ-ի կինոդերասանների Գիլդայի մրցանակ՝ «Լավագույն դերասանական կազմը դրամատիկական սերիալում», որը նա կիսել է իր գործընկեր դերասանների հետ<ref>{{Cite news |title=SAG Awards Nominations 2017: See the Full List |url=http://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations/ |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23 |newspaper=EW.com |language=en}}</ref>։ 2017-ի աշնանը տեղի ունեցավ «[[Այն (ֆիլմ, 2017)|Այն]]» սարսափ ֆիլմի պրեմիերան, որում Վուլֆհարդը կերտել է Ռիչի Թոզիերի դերը<ref>{{Cite news |date=2016 թ․ ապրիլի 22 |title=Stephen King's 'It' Release Date Set by Warner Bros. |url=https://www.thewrap.com/stephen-kings-it-release-date-set-by-warner-bros/ |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23 |newspaper=TheWrap |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |date=2016 թ․ օգոստոսի 20 |title='Stranger Things' star to appear in remake of Stephen King's 'It' |url=http://www.nme.com/news/film/stranger-things-star-to-appear-in-remake-of-steph-874057 |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23 |newspaper=NME |language=en-US}}</ref>։ 2019 թվականի հունվարի 19-ին [[Նեթֆլիքս]]ում տեղի է ունեցել «Կարմեն Սանդիեգո» մուլտֆիլմի պրեմիերան, որում Վուլֆհարդը հնչյունավորել է գլխավոր հերոսուհու ընկերոջը<ref>{{Cite news |title=Netflix Reboots 'Carmen Sandiego' With Gina Rodriguez |url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/netflix-reboots-carmen-sandiego-gina-rodriguez-995072 |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23 |newspaper=The Hollywood Reporter |language=en}}</ref>։ Բացի այդ, Վուլֆհարդը հայտնվել է PUP պանկ ռոք խմբի երկու տեսահոլովակներում՝ 2014 և 2016 թվականներին<ref>{{Cite news |date=2016 թ․ նոյեմբերի 17 |title=Here's a Very Brief History of Stranger Things' Finn Wolfhard Starring in PUP Videos |url=https://noisey.vice.com/en_ca/article/9bkg88/heres-a-very-brief-history-of-stranger-things-finn-wolfhard-starring-in-pup-videos |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819232300/https://noisey.vice.com/en_ca/article/9bkg88/heres-a-very-brief-history-of-stranger-things-finn-wolfhard-starring-in-pup-videos |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 19 |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23 |newspaper=Noisey |language=en-ca}}</ref><ref>{{Cite news |title=PUP’s New Music Video, Starring Stranger Things’ Finn Wolfhard, Will Make You Want to Hug Your Pet |url=http://www.vulture.com/2016/11/stranger-things-finn-wolfhard-pup-sleep-in-the-heat-video.html |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23 |newspaper=Vulture |language=en}}</ref>։ Ֆինն ունեցել է իր սեփական Calpurnia խումբը, որը փլուզվել է 2018-2019 թվականներին։ Հետագայում 2020 թվականին հայտնի է դարձել, որ Ֆիննը իր ընկերոջ Մալքոլմի հետ ստեղծել է The Auburies խումբը։ == Ֆիլմագրություն == {| class="wikitable sortable" !Տարեթիվ ! !Հայերեն անվանում !Բնօրինակ անվանում !Դեր !Նշումներ |- | rowspan="" |2013 |ֆ | |''Aftermath'' |երիտասարդ Չարլզ | |- | rowspan="" |2013 |ֆ | |''The Resurrection'' | | |- |2014 |ս |[[100 (հեռուստասերիալ)|100]] |''The 100'' |Զորան | |- |2015 |ս |[[Գերբնական (հեռուստասերիալ)|Գերբնական]] |''Supernatural'' |Ջորջ Փինսկի | |- |2016—2025 |ս |[[Տարօրինակ դեպքեր]] |''Stranger Things'' |[[Մայք Ուիլեր (Տարօրինակ դեպքեր)|Մայք Ուիլեր]] | |- |2017 |մս | |''Young Math Legends'' |երիտասարդ Գաուս | |- | rowspan="" |2017 |ֆ |[[Այն (ֆիլմ, 2017)|Այն]] |''It'' |Ռիչի Թոզիեր | |- |2019 |մս |Կարմեն Սանդիեգո |''Carmen Sandiego'' |Խաղացող | |- |2019 |ֆ |Կարմրակատար |''The Goldfinch'' |պատանի Բորիս | |- |2019 |մֆ |Ադամսների ընտանիքը |''The Addams Family'' |Փագսլի Ադամս | |- |2019 |ֆ |[[Այն 2]] |''It: Chapter Two'' |Ռիչի Թոզիեր | |- | rowspan="3" |2020 |ֆ |Դայակը |''The Turning'' |Մայլս Ֆեյրչայլդ | |- |ֆ | |''Omniboat: A Fast Boat Fantasia'' | | |- |ֆ |Գիշերային հերթափոխ |''Night Shifts'' |— |Կարճամետրաժ ֆիլմ; նաև սցենարիստ և ռեժիսոր |- | rowspan="2" |2021 | rowspan="2" |ֆ |Ինչպես է այն ավարտվում |''How It Ends'' |Էզրա | |- |Ուրվականներ Որսացողները. Ժառանգները |''Ghostbusters: Afterlife'' |Թրեվոր Սպենգլեր | |- | rowspan="2" |2022 |ֆ |Երբ ավարտես փրկել աշխարհը |''When You Finish Saving the World'' |Զիգգի Քեթս | |- |մֆ |[[Պինոկկիո (անիմացիոն ֆիլմ 2022)]] |''Guillermo del Toro's Pinocchio'' |Լեմփվիկ | |- |2023 |ֆ |Դժոխային ամառ |''Hell of a Summer'' |Քրիս |Նաև համահեղինակ, համառեժիսոր և պրոդյուսեր |- | rowspan="2" |2024 |ֆ |Ուրվականներ Որսացողները. Սառցե Կայսրություն |''Ghostbusters: Frozen Empire'' |Թրեվոր Սպենգլեր | |- |ֆ |Շաբաթ երեկո |''Saturday Night'' |NBC օգնական | |- | rowspan="2" |2025 |ֆ |Օչիի լեգենդը |''The Legend of Ochi'' |Պեդրո | |- |մֆ | |''ParaNorman: The Thrifting'' |Չադ |CG անիմացիոն կարճամետրաժ ֆիլմ |- |2026 |ֆ | |''Crash Land'' |Սենդեր |Նաև պրոդյուսեր |} == Մրցանակներ և անվանակարգեր == {| class="wikitable" !Տարեթիվ !Մրցանակ !Անվանակարգ !Աշխատանք !Արդյունք !Ծան. |- | rowspan="2" |2017 | rowspan="2" |ԱՄՆ֊ի կինոդերասանների Գիլդիայի մրցանակ |- |Լավագույն դերասանական կազմ դրամատիկական սերիալում |[[Տարօրինակ դեպքեր]] |{{Հաղթանակ}} |<ref>{{Cite news |title=SAG Awards Nominations 2017: See the Full List |url=http://www.ew.com/article/2016/12/14/2017-sag-awards-nominations/ |access-date=2017 թ․ դեկտեմբերի 23 |newspaper=EW.com |language=en}}</ref> |- |2018 |MTV Movie & TV Awards 2018 |Լավագույն դերասանական կազմ |[[Այն (ֆիլմ, 2017)|Այն]] |{{Հաղթանակ}} | |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Վուլֆհարդ, Ֆին}} [[Կատեգորիա:21-րդ դարի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի երաժիշտներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի երգիչներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի կինոռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի մոդելներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի սցենարիստներ]] [[Կատեգորիա:Հեռուստատեսային դերասաններ]] 6vnwlzsh30134appfunyp63320qmg3w 0 858381 10722445 9031933 2026-04-09T03:38:05Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Անգլիացի արվեստագետներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722445 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Ջոն Ֆրեդերիկ Լյուիս''' ({{lang-en|John Frederick Lewis}}, {{ԱԾ}}), անգլիացի [[օրիենտալիզմ|օրիենտալիստ]] նկարիչ։ Նա մասնագիտացած է Արևելքի և շուրջմիջերկրածովյան երկրների կենցաղն ու բարքերը պատկերելու գործում։ Նա մի քանի տարի ապրել է [[Կահիրե]]ում, ավանդական ոճով կառուցված ու կահավորված տան մեջ։ Եվ [[1851]] թվականին [[Անգլիա]] վերադառնալուց հետո նա մասնագիտացավ ռեալիստական ժանրի մեջ՝ ստեղծելով բարձրարժեք կտավներ, որոնք ներկայացնում են [[Միջին Արևելք]]ի կյանքը և Եգիպտական ինտերիերը՝ Արևմուտքի որոշ ազդեցությամբ։ Նա շատ խնամքով և ջերմությամբ է ներկայացնում իսլամական ճարտարապետությունը, կահավորումը, միջավայրն ու ազգային հագուստները, ինչև նոր չափանիշ է սահմանում ռեալիստական նկարչության մեջ, որից ազդվեցին շատ ուրիշ նկարիչներ՝ ներառյալ ֆրանսիացի առաջատար օրիենտալիստ նկարիչ [[Ժան Լեոն Ժերոմ]]ը՝ իր ստեղծագործական կյանքի վերջին շրջանում։ Չհավանելով օրիենտալիստ մյուս նկարիչների ոճը, որոնք հետաքրքրված էին արևելյան գեր կանանց կերպարներով, նա երբեք չպատկերեց մերկ կերպարանքներ։ Հարեմի որոշ տեսարաններում որպես կանացի տիպար նա ընտրել է իր կնոջ կերպարը։ ==Կյանքի վաղ շրջանը== [[Պատկեր:John Frederick Lewis - A Lady Receiving Visitors (The Reception) - Google Art Project.jpg|thumb|mini|300px|ձախից|Ջոն Ֆրեդերիկ Լյուիս, «Տիկինն ընդունում է այցելուներին»:]] Ջոն Ֆրեդերիկ Լյուիսը ծնվել է 1804 թվականի հուլիսի 14-ին։ Նրա հայրը բնանկարիչ և փորագրանկարիչ Ֆրեդերիկ Քրիստիան Լյուիսն էր (1779–1856 թթ.), որի գերմանացի հայրը Անգլիա էր գաղթել և փոխել իր Լյուդվիգ անունը։ Նրա հորեղբայր Չարլըզ Լեվիսը գրքի կազմարար էր և այդ ժամանակների առաջատար մասնագետն էր։ Նրա կրտսեր եղբայրները նույնպես՝ մյուս Ֆրեդերիկ Քրիստիանը և Չարլըզ Ջորջ Լյուիսը նույնպես նկարիչներ էին, որոնցից վերջինը մասնագիտացել էր վերականգնողական փորագրանկարչության մեջ և երկրորդն էր [[Էդվին Հենրի Լանդսիր]]ից (1802-1873 թթ.) հետո։ Սա Ջոն Ֆրեդերիկի մանկության ընկերոն ու հարևանն էր։ Լյուիսն ու Լանդսիրը միասին հմտացել են Թոմաս Լոուրենսի արվեստանոցում։ Սկզբում նրանք երկուսն էլ կենդանիներ էին նկարում, և հետագայում էլ, Լյուիսի ուշ շրջանի նկարներում էլ հաճախ կենդանիների կերպարանքներ էին հայտնվում, առավելապես՝ այծքաղ (վիթ) Կահիրեի նկարներում։ [[1826]] թվականին նա հրատարակեց կատվազգի գիշատիչների, ինչպես նաև տասներկու ընտանի կենդանիների նկարների ժողովածուներ։ Նկարել է նաև կենդանիներով լեցուն երկու տեսարան [[Վինձորի մեծ զբոսայգի|Վինձորի մեծ զբոսայգում]], որոնցից մեկը գտնվում է Բրիտանիայի [[Թագավորական հավաքածու]]ում, մյուսը՝ [[Թեյթ բրիտանական պատկերասրահ|Թեյթ պատկերասրահում]]։ ==Ճամփորդությունները== [[Պատկեր:John Frederick Lewis 004.jpg|thumb|mini|150px|ձախից|«Սուրճ բերողը» (1805 թ., յուղանկար):]] Լյուիսը [[1827]] թվականին շրջագայում է Եվրոպայում։ Այդ տարեսկզբին նա նկարում էր ջրաներկով։ Այնուհետև 1832-1834 թվականներին ճամփորդում է [[Իսպանիա]]յում և [[Մարոկկո]]յում։ Նրա՝ այդ շրջանում կատարած նկարները հետագայում իր և մյուս նկարիչների կողմից վերածվեցին վիմանկարների։ Դրանք հրատարակվեցին [[1835]] թվականին «[[Ալ-Համբրա]]յի նկարները, որոնք կատարվել են [[Գրանադա]]յում ապրած տարիներին, 1832-1834 թվականներին» և [[1836]] թվականին՝ «Լյուիսի նկարները Իսպանիայի և իսպանական բարքերի վերաբերյալ» խորագրերով։ (Ալ-Համբրան, որ արաբերենից թարգմանաբար նշանակում է Կարմիր ամրոց, [[Իսպանիա]]յի հարավում գտնվող [[Գրանադա]] քաղաքի արևելյան մասում տեղակայված ճարտարապետական համալիր է)։ Դրանից հետո նրան շուտով սկսեցին անվանել Լյուիս Իսպանացի, տարբերելու համար իր Ֆրեդերիկ Քրիստիան եղբորից, որին էլ անվանում էին Հնդկաստանցի Լյուիս։ Սա [[1834]] թվականին գնացել էր [[Հնդկաստան]] և մահացել երիտասարդ տարիքում։ Լյուիսը վաղ շրջանի անգլիացի ճանապարհորդներից էր, որ անցած երթուղիները հետո կրկին տրորեցին հետագա անգլիացի նկարիչները։ [[Դեվիդ Ռոբերտս]]ը, որը եղավ բրիտանացի մեկ այլ առաջատար [[օրիենտալիզմ|օրիենտալիստ]] նկարիչ, որ հայտնի է իր վիմանկարներով, [[Իսպանիա]]յում և [[Միջին Արևելք]]ում է եղել Լյուիսի հետ միաժամանակ, թեև նրանք շատ հազվադեպ են հանդիպել միմյանց։ Այդ շրջանի բրիտանացի նկարիչներից նաև [[Վիլյամ Ջեյմս Մյուլլեր]]ն է եղել [[Կահիրե]]ում 1838 թվականին։ Բայց այդ ժամանակներիի ոչ մի ուրիշ անգլիացի նկարիչ արտերկրում Լյուիսի նման չունեցավ ստեղծագործական այնպիսի ժամանակաշրջան, ինչպիսին եղավ նաև [[Օսմանյան կայսրություն]]ը՝ նրա կյանքի վերջին շրջանում։ [[1837]] թվականին նա մեկնեց ճամփորդության, որը 1840 թվականին նրան հասցրեց [[Ստամբուլ|Կոստանդնուպոլիս]], իսկ դրանից հետո շրջագայեց [[Իտալիա]]յում և [[Հունաստան]]ում։ Ապա հաստատվեց [[Եգիպտոս]]ում՝ ճոխ կյանք վարելով Կահիրեում 1841-1851 թվականներին։ Նրա տունը պատկանել էր վերին դասի մի ընտանիքի և կառուցված էր ավանդական ոճով, որի սրահների տեսքը նա հաճախ օգտագործում էր իր նկարներում։ [[1847]] թվականին նա [[Ալեքսանդրիա]]յում ամուսնանում է Մարիան Հարփերի հետ։ ==Վերադարձ Անգլիա== Եգիպտոսում Ջոն Ֆրեդերիկ Լյուիսը կատարել էր բազմաթիվ ճշգրիտ ուրվանկարներ, որոնք [[1851]] թվականին Անգլիա վերադարձից հետո վերածեց կտավի։ [[1854]] թվականից մինչև մահը նա ապրեց Ուոլթըն օն Թեմզում։ 1850 թվականին, երբ նրա «Հարեմ» ջրաներկով նկարը ցուցադրվեց [[Լոնդոն]]ում, մեծ արձագանք գտավ։ Այն բարձր գնահատեցին արվեստաբան [[Ջոն Ռասկին]]ը և ուրիշ քննադատներ։ Դա փաստում էր Կահիրեում կատարված աշխատանքի կատարելության մասին։ 1850-ականներին նա շարունակում է մեծ մասամբ նկարել ջրաներկով, մինչև որ վերադարձավ յուղաներկին, որից հետո նրա աշխատանքները վաճառվում էին ավելի լավ գնով։ 1860-ականներին նա միևնույն նկարը ստեղծում էր երկու տարբերակով՝ յուղաներկով և ջրաներկով՝ ձգտելով վերջինի գինը մոտեցնել առաջինի գնին։ Անկախ ռաֆայելյան դպրոցից, Լյուիսը ևս զարգացրել է այն մեթոդը, ըստ որի գույնը խառնում են սպիտակ ներկի հետ՝ պատկերին փայլ հաղորդելու համար։ 1859 թվականին Լյուիսը դարձավ Թագավորական ակադեմիայի թղթակից անդամ, իսկ 1865 թ.-ին՝ անդամ։ 1855 թ.-ից նա եղավ Ջրաներկով նկարիչների միության նախագահը, որով նա պետք է հրաժարվեր յուղաներկի տեխնոլոգիայից։ Երեք տարի անց, երբ միությունն արգելեց անդամներին ցուցադրել իրենց յուղաներկով կատարած աշխատանքները, Լյուիսը հրաժարական տվեց։ Աղբյուրների բացակայության պատճառով Ջոն Ֆրեդերիկ Լյուիսի կենսագրության մասին որևէ գիրք չհրատարակվեց մինչև 2014 թվականը։ Հայտնի է, որ նա նկարել է գրեթե մինչև կյանքի վերջը, սակայն 1873 թվականից վատացավ նրա առողջությունը, որն այդպես էլ չվերականգնվեց մինչև մահը։ Նկարիչը մահացավ 1876 թվականին։ Շուրջ մեկ դար նրա անունն ու աշխատանքները թաղվեցին խորը մոռացության մեջ, բայց 1970-ականներից սկսած նրա ստեղծագործությունը կրկին արժևորվեց և լավագույն աշխատանքները աճուրդների ժամանակ սկսեցին վաճառվել մի քանի միլիոն [[դոլար]]ով կամ [[ֆունտ ստերլինգ]]ով։ ==«Հայուհին Կահիրեում» նկարը== [[Պատկեր:Arabian nights 3 by John Frederick Lewis.jpeg|thumb|mini|250px|ձախից|Հայուհին Կահիրեում (1855 թ.):]] «Հայուհին Կահիրեում» խորագրով նկարը Ջոն Ֆրեդերիկ Լյուիսը ստեղծել է 1855 թվականին։ Նրանում տպավորիչ կերպով ներկայացված են հայ կնոջ կերպարի առանձնահատկությունները։ Աչքի են ընկնում հատկապես բազմոցին պառկած հայուհու նուրբ դիմագծերը և նրա հագուստի դետալները։ Դռան մուտքի մեջ կանգնած է մեկ այլ հայուհի, որը սուրճ է բերում՝ մատուցելու բազմոցին նստած երիտասարդ տիկնոջը։ Ուշադիր համեմատելով այս նկարը «Սուրճ բերողը նկարի հետ», կնկատենք, որ կարծես նույն աղջիկն է պատկերված նույն դիրքով, մի փոքր այլ տեսանկյունից։ «Հայուհին Կահիրեում» նկարը պահվում է [[Քաթար]]ի Օրիենտալիստական թանգարանում։ == Պատկերասրահ == <gallery> John Frederick Lewis - Roman Pilgrims - Google Art Project.jpg|mini|thumb|100px|Ուխտավորները Հռոմից (1854 թ.): John Frederick Lewis - Highland Hospitality - Google Art Project.jpg|mini|thumb|100px|Բարձրակարգ ընդունելություն (1832 թ.): John Frederick Lewis - Hhareem Life, Constantinople.jpg|mini|thumb|100px|Հարեմի կյանքը (Կոստանդնուպոլիս, 1857 թ.): John Frederick Lewis 002.jpg|mini|thumb|100px|Ջոն Ֆրեդերիկ Լյուիսի տունը Կահիրեում (1871 թ.): Lewis midday-meal.jpg|mini|thumb|100px|Ճաշին (1875 թ.): John Frederick Lewis 001.jpg|mini|thumb|100px|Բռնված աղավնին (Կահիրե): John Frederick Lewis The Kibab Shop 1858.jpg|mini|thumb|100px|Քաբաբի դուքանում (1858 թ.): John Frederick Lewis - A Frank Encampment in the Desert of Mount Sinai. 1842 - The Convent of St. Catherine in the Distance - Google Art Project.jpg|mini|thumb|100px|Իջևան Սինայի անապատում (1842 թ.): </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} ==Աղբյուրներ== * Кирилл Кобрин. Ориенталистские картинки с выставок и аукционов * Preston, Harley, "Lewis (i)" Grove Art Online /Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed May 14, 2015, subscription required * Treuherz, Julian, Victorian Painting, 1993, Thames and Hudson (World of Art), ISBN 050020263X * Tromans, Nicholas, Weeks, Emily M., and others, The Lure of the East, British Orientalist Painting, 2008, Tate Publishing, ISBN 9781854377333 * Weeks, Emily M., "Oil and Water: (Re)Discovering John Frederick Lewis (1804–76)", Nineteenth-Century Art Worldwide, Volume 12, Issue 2, Autumn 2013 {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Լյուիս, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Օրիենտալիստ նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի արվեստագետներ]] eekriuuvjgtqoqh08pah18pojqfp38l 0 906050 10722191 10721812 2026-04-08T13:39:44Z POitor 107559 10722191 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիվանդություն | անվանում = Մաստիտ | պատկեր = Atlas of clinical surgery; with special reference to diagnosis and treatment for practitioners and students (1908) (14768289625).jpg | նկարագրում = Մաստիտի 1900-ականների նկարված նկար։ | մասնագիտություն = Գինեկոլոգիա | ախտանիշ = Տեղային ցավ կրծքի շրջանում, կարմրություն,տենդ<ref name=Ob2016/> | բարդություն = Թարախակույտ | սկիզբը = Սուր | ախտորոշում = Հիմնված է գանգատների և ախտանիշների վրա<ref name=AFP2008/> | տարբերակում = Խցանված կաթնային ուղիներ<ref>{{Cite book |last1=Ferri |first1=Fred F. |url=https://books.google.ca/books?id=rtcoDwAAQBAJ&pg=PA593 |title=Ferri's Clinical Advisor 2010 E-Book: 5 Books in 1 |date=2009 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=9780323076852 |page=593 |language=en}}</ref>, ծորանի անանցանելիություն<ref>{{Cite book |last1=Buttaro |first1=Terry Mahan |url=https://books.google.ca/books?id=9UKXp6dSSgEC&pg=PT1608 |title=Primary Care: A Collaborative Practice |last2=Trybulski |first2=JoAnn |last3=Bailey |first3=Patricia Polgar |last4=Sandberg-Cook |first4=Joanne |date=2007 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=0323078419 |page=PT1608 |name-list-style=vanc}}</ref>, [[կրծքագեղձի քաղցկեղ]]<ref name=Ob2016/>, | կանխարգելում = Հաճախակի կերեկրումններ<ref name=AFP2008/> | բուժում = [[Հակաբիոտիկներ]]՝ ցեֆալաքսին, [[Ցավազրկող դեղամիջոցներ|ցավազրկողներ]]՝ [[իբուպրոֆեն]]<ref name=Ob2016/><ref name=AFP2008/> | հաճախություն = Կերակրող կանանց 10%-ի մոտ<ref name=AFP2008/> }} '''Կրծքագեղձաբորբ''' (հայտնի է՝ '''Մաստիտ'''), [[կաթնագեղձեր|կրծքագեղձի]] բորբոքում, որն սովորաբար կապված է [[կուրծք|կրծքով]] կերակրման հետ<ref name="Ob2016">{{Cite journal |vauthors=Berens PD |date=2015 թ․ դեկտեմբեր |title=Breast Pain: Engorgement, Nipple Pain, and Mastitis |journal=Clinical Obstetrics and Gynecology |volume=58 |issue=4 |pages=902–14 |doi=10.1097/GRF.0000000000000153 |pmid=26512442}}</ref><ref>{{Cite book |author=The Worldwatch Institute |url=https://books.google.ca/books?id=24TCBgAAQBAJ&pg=PA36 |title=State of the World 2006: Special Focus: China and India |date=2015 |publisher=Island Press |isbn=9781610916332 |page=36 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Ratcliffe |first1=Stephen D. |url=https://books.google.ca/books?id=oHkHP3JLArIC&pg=PA634 |title=Family Medicine Obstetrics |date=2008 |publisher=Elsevier Health Sciences |isbn=0323043062 |page=634 |language=en}}</ref>։ Արտահայտվում է տեղային [[ցավ]]ով, կարմրությամբ<ref name="Ob2016" />, [[տենդ|ջերմությամբ]]<ref name="Ob2016" /> և ընդհանուր թուլությամբ։ Սկիզբը սուր է, արագ և սկսվում է հետծննդաբերական առաջին ամիսներին<ref name="Ob2016" />։ Բարդություններից է [[թարախակույտ]]ի ձևավորումը<ref name="AFP2008">{{Cite journal |vauthors=Spencer JP |date=2008 թ․ սեպտեմբեր |title=Management of mastitis in breastfeeding women |journal=American Family Physician |volume=78 |issue=6 |pages=727–31 |pmid=18819238}}</ref>։ Ռիսկային գործոններից են պտուկների ճաքերը, կրծքային պոմպի կիրառումը ( անգլ.՝ breast pump) և երեխային [[կաթ]]ից կտրելը<ref name="Ob2016" />։ Առավել հաճախ հարուցվում է [[ստրեպտոկոկեր]]ի և [[ստաֆիլոկոկեր]]ի միջոցով<ref name="Ob2016" />։ Ախտորոշումը դրվում է գանգատների հիման վրա<ref name="AFP2008" />։ [[Գերձայնային հետազոտություն]]ն օգնում է որոշել թարախակույտի տեղակայման վայրը<ref name="Ob2016" />։ [[Կանխարգելում|Կանխարգելման]] համար անհրաժեշտ է կերակրման ճիշտ տեխնիկայի ապահովում և հաճախակի կերակրումներ<ref name="AFP2008" />։ Վարակի առկայության դեպքում նշանակվում են [[հակաբիոտիներ]], օրինակ՝ [[ցեֆալեքսին]], [[ցեֆտրիաքսոն]]<ref name="AFP2008" />։ Կերակրումը անհրաժեշտ է շարունակել, քանի որ կրծքագեղձի դատարկումը նպաստում է բուժմանը և արագ ապաքինմանը<ref name="Ob2016" /><ref name="AFP2008" />։ Մաստիտը հանդիպում է կերակրող մայրերի 10%-ի շրջանում<ref name="Ob2016" /><ref name="AFP2008" />։ == Նշաններ և ախտանիշներ == Մաստիտը սովորաբեր ախտահարում է մի կուրծքը, արագ զարգացնելով ախտանիշներ<ref>{{Cite web |title=Symptoms of mastitis |url=http://www.nhs.uk/Conditions/Mastitis/Pages/Symptoms.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140521070738/http://www.nhs.uk/Conditions/Mastitis/Pages/Symptoms.aspx |archive-date=2014 թ․ մայիսի 21 |access-date=2010 թ․ ապրիլի 20}}</ref>, որոնք արտահայտվում են՝ * լարվածություն կրծքի շրջանում, * ընդհանուր թուլություն, * այտուց, * կերակրելու ընթացքում ցավ կամ այրոցի զգացում, * [[մաշկ (մարդու)|մաշկի]] սեպաձև կարմրություն, * 38.3&nbsp;°C և բարձր ջերմություն<ref>{{Cite web |title=Symptoms |url=http://www.mayoclinic.com/health/mastitis/DS00678/DSECTION=symptoms |access-date=2010 թ․ ապրիլի 20}}</ref>, * ախտահարված կուրծքը հետագայում կարող է ձեռք բերել թմբիկավոր և կարմիր մակերես։ Որոշ կանանց մոտ դիտվում են [[մրսածություն|մրսածությանը]] բնորոշ ախտանիշներ՝ * ցավ, * դող և սարսուռ, * անհանգստության զգացում, * [[թուլություն]]<ref>{{Cite web |title=Breast Infection Symptoms |url=http://www.emedicinehealth.com/breast_infection/page3_em.htm#Breast%20Infection%20Symptoms |access-date=2010 թ․ ապրիլի 20}}</ref>։ Այս ախտանիշների առկայության դեպքում անհրաժեշտ է դիմել համապատասխան մասնագիտացված [[հիվանդանոց|բուժհաստատություն]]։ Հիվանդների մեծամասնության մոտ սկզբում դիտվում են մրսածությանը բնորոշ ախտանիշներ և կարմրություն կրծքի շրջանում։ Ինչպես նաև, պտուկների շրջանում որևէ ոչ նորմալ փոփոխություն նկատելու դեպքում կինը պետք է դիմի բժշկական օգնության։ === Կրծքի թարախակույտ === Գոյություն ունեն կրծքում թարախակույտի առաջացման տարբեր պատճառներ<ref name="Segura15">{{Cite journal |vauthors=Segura-Sampedro JJ, Jiménez-Rodríguez R, Camacho-Marente V, Pareja-Ciuró F, Padillo-Ruiz J |date=2016 թ․ մայիս |title=Breast abscess and sepsis arising from oral infection |journal=Cirugia Espanola |volume=94 |issue=5 |pages=308–9 |doi=10.1016/j.ciresp.2015.05.007 |pmid=26148851}}</ref>։ Ըստ աղբյուրների մեծամասնության, կաթնարտադրության ընթացքում թարախակույտ առաջանում է կանանց 0.4–0.5%-ի շրջանում<ref name=":0">{{Cite journal |vauthors=Michie C, Lockie F, Lynn W |date=2003 թ․ սեպտեմբեր |title=The challenge of mastitis |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-disease-in-childhood_2003-09_88_9/page/818 |journal=Archives of Disease in Childhood |volume=88 |issue=9 |pages=818–21 |doi=10.1136/adc.88.9.818 |pmc=1719627 |pmid=12937109}}</ref>։ Հայտնի ռիսկային գործոններն են 30-ից բարձր տարիքը, առաջնածնությունը։ Ծխելու հետ կապված թարախակույտի առաջացման որևէ զուգորդություն չի հայտնաբերվել։ Դա բացատրվում է նրանով,որ ծխող կանանցից շատ քչերն են շարունակում կրծքով կերակրումը<ref>{{Cite journal |vauthors=Cusack L, Brennan M |date=2011 թ․ դեկտեմբեր |title=Lactational mastitis and breast abscess - diagnosis and management in general practice |journal=Australian Family Physician |volume=40 |issue=12 |pages=976–9 |pmid=22146325}}</ref>։ Հակաբիոտիկները չեն նպաստում կանխարգելմանը, սակայն արդյունավետ են առկա ինֆեկցիայի բուժման ժամանակ։ == Պատճառներ == Սկսած 1980-ականներից, մաստիտը սովորաբար բաժանում են ոչ ինֆեկցված և ինֆեկցված ենթատեսակների։ Սակայն ժամանակակից շատ հետազոտություններ պնդում են, որ հնարավոր չէ կատարել այդպիսի տարանջատում<ref name="pmid18394188">{{Cite journal |vauthors=Kvist LJ, Larsson BW, Hall-Lord ML, Steen A, Schalén C |date=2008 թ․ ապրիլ |title=The role of bacteria in lactational mastitis and some considerations of the use of antibiotic treatment |journal=International Breastfeeding Journal |volume=3 |issue=1 |pages=6 |doi=10.1186/1746-4358-3-6 |pmc=2322959 |pmid=18394188}}</ref>։ Դրանք ցույց են տվել, որ կրծքի կաթում առկա շատ պայմանական ախտածին բակտերիաների առկայությունը և քանակը չի կորելացվում ախտանիշների արտահայտվածության հետ։ Ավելին, Կվիստի և այլոց հետազոտության մեջ, մաստիտով կանանց մինչև 15%-ին է տրվել հակաբիոտիկ, քանի որ մնացած 85%-ը ապաքինվել են ինքնուրույն։ === Ռիսկային գործոններ === Մաստիտները զարգանում են, երբ կաթը պատշաճորեն դուրս չի բերվում կրծքագեղձից։ Կաթի կանգը կաթնային ուղիներում կարող է բերել դրանց անանցանելության<ref>{{Cite web |title=Non-infectious mastitis and milk stasis |url=http://www.nhs.uk/Conditions/Mastitis/Pages/Causes.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428074835/http://www.nhs.uk/Conditions/Mastitis/Pages/Causes.aspx |archive-date=2010 թ․ ապրիլի 28 |access-date=2010 թ․ ապրիլի 20}}</ref>։ Կանգին կարող են նպաստել չափազանց նեղ հագուստը կամ ներքնազգեստը։ Մաստիտ կարող է զարգանալ, երբ երեխան ոչ հաճախ է կերակրվում, կամ կերակրման ընթացքում համապատասխան կերպով լավ չի հպվում կրծքին։ Պտուկների վրա ճաքերի կամ վերքերի առկայությունը բարձրացնում է վարակի առաջացման հավանականությունը։ Քթըմպանում ախտածին բակտերիալ ֆլորա ունեցող նորածինները նույնպես կարող են հանդիսանալ ինֆեկցիայի աղբյուր<ref>{{Cite journal |vauthors=Amir LH, Garland SM, Lumley J |date=2006 թ․ հոկտեմբեր |title=A case-control study of mastitis: nasal carriage of Staphylococcus aureus |journal=BMC Family Practice |volume=7 |pages=57 |doi=10.1186/1471-2296-7-57 |pmc=1630426 |pmid=17032458}}</ref>։ Մաստիտ, ինչպես նաև թարախակույտ կարող է զարգանալ վնասվածք ստանալուց հետո, օրինակ սպորտային վարժությունների ժամանակ կամ ամրագոտու սեղման հետևանքով<ref name="PatelGreydanus2010">{{Cite book |last1=Patel |first1=Dilip R. |url=https://books.google.am/books?id=uUri6XR1fk0C&pg=PA711 |title=Adolescents and Sports |last2=Greydanus |first2=Donald E. |publisher=Elsevier Health Sciences |year=2010 |isbn=1-4377-2006-4 |pages=711 |name-list-style=vanc}}</ref>։ Մաստիտի առաջացման բերում է կրծքագեղձի իմպլանտների կամ պտուկների պիրսինգի ինֆեկցումը։ Այս դեպքերում ցուցված է դրանց հեռացում<ref name="bmj-best-practice-2014-09-05">[http://bestpractice.bmj.com/best-practice/monograph/1084/treatment/step-by-step.html Mastitis and breast abscess] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090612191452/http://bestpractice.bmj.com/best-practice/monograph/1084/treatment/step-by-step.html |date=2009-06-12 }}, [[BMJ]] Best Practice (last updated 5 September 2014) (subscription-limited access)</ref>։ Կանայք, ովքեր նախընտրում են կերակրման մի դիրք, կրում են սեղմով ներքնազգեստ ավելի հակված են ունենալու կաթի արտահոսքի կանգ<ref>{{Cite web |title=Risk factors |url=http://www.mayoclinic.com/health/mastitis/DS00678/DSECTION=risk-factors |access-date=2010 թ․ ապրիլի 20}}</ref><ref name="whgov2">{{Cite web |title=Common questions about breastfeeding and pain |url=https://www.womenshealth.gov/itsonlynatural/overcoming-challenges/common-questions-about-breastfeeding-pain.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170804173525/https://www.womenshealth.gov/itsonlynatural/overcoming-challenges/common-questions-about-breastfeeding-pain.html |archive-date=2017 թ․ օգոստոսի 4 |access-date=2017 թ․ օգոստոսի 4 |publisher=womenshealth.gov}}{{PD-notice}}</ref>։ [[Շաքարային դիաբետ]]ով, քրոնիկ հիվանդություններով, [[ՄԻԱՎ/ՁԻԱՀ|ՁԻԱՀ-ով]] կանայք ավելի զգայուն են հիվանդության զարգացման նկատմամբ<ref name=autogenerated1 />։ === Վարակ === Պտուկների վրա վերքերի կամ ճաքերի առկայության դեպքում, մաշկի կամ երեխայի բերանի խոռոչի բակտերիաները կարող են բերել վարակի զարգացման<ref>{{Cite web |title=Breastfeeding Mastitis Causes and Symptoms |url=http://www.breastfeedingmastitis.com/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190719072332/https://breastfeedingmastitis.com/ |archive-date=2019 թ․ հուլիսի 19 |access-date=2010 թ․ ապրիլի 20}}</ref>։ Որոշ կանանց (15%) լիարժեք ապաքինման համար անհրաժեշտ է լինում հակաբիոտիկային թերապիա<ref name="pmid18394188" />։ Ինֆեկցիան սովորաբար հարուցվում է ''Staphylococcus aureus-ի՝'' ոսկեգույն ստաֆիլոկոկի<ref name="autogenerated2">{{Cite web |title=Exams and Tests |url=http://www.emedicinehealth.com/breast_infection/page5_em.htm#Exams%20and%20Tests |access-date=2010 թ․ ապրիլի 20}}</ref>'', Streptococcus-ի՝'' ստրեպտոկոկի և Գրամ-բացասական ցուպիկների՝ աղիքային ցուպիկի (''E. coli-ի),'' [[սալմոնելլա]]յի'','' [[միկոբակտերիա]]ների, սնկերից՝ [[կանդիդա]]յի և [[կրիպտոկոկի]]ի կողմից<ref name=":0" />։ Վերջին հետազոտությունները ցույց են տվել, որ ինֆեկցիոն ախտածինների դերը մաստիտի պաթոգենեզի մեջ այդքան էլ մեծ չէ։ Առավել հաճախ հանդիպող պայմանական պաթոգենները կազմում են կրծքի նորմալ ֆլորան։ Մաստիտի զարգացումը կանխելու համար հակաբիոտիկների կիրառումը ցուցաբերել է մինիմալ արդյունավետություն<ref name="Peters15112132">{{Cite journal |vauthors=Peters J |date=2004 թ․ ապրիլ |title=[Mastitis puerperalis - causes and therapy] |journal=Zentralblatt Fur Gynakologie |language=German |volume=126 |issue=2 |pages=73–6 |doi=10.1055/s-2004-44880 |pmid=15112132}}</ref><ref name="Barbosa">{{Cite journal |vauthors=Barbosa-Cesnik C, Schwartz K, Foxman B |date=2003 թ․ ապրիլ |title=Lactation mastitis |journal=JAMA |volume=289 |issue=13 |pages=1609–12 |doi=10.1001/jama.289.13.1609 |pmid=12672715}}</ref><ref>[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmedhealth/PMH0013480/ Antibiotics for mastitis in breastfeeding women]. Cochrane Database of Systematic Reviews, PubMed Health. Review published 2013; Review content assessed as up-to-date: November 23, 2012.</ref>։ == Տեսակներ == Երբ զարգանում է կերակրող մայրերի մոտ կոչվում է ծննդաբերական կամ լակտացիոն մաստիտ, իսկ երբ չկերակրող կանանց մոտ՝ ոչ ծննդաբերական, ոչ լակտացիոն մաստիտ։ Շատ հազվադեպ մաստիտը կարող է զարգանալ տղամարդկանց մոտ։ Կրծքագեղձի բորբոքային քաղցկեղը ունի շատ նման ախտանիշներ և ախտորոշման ժամանակ պետք է բացառվի։ Լակտացիոն և ոչ լակտացիոն մաստիտների ախտանիշները շատ նման են, սակայն նախատրամադրող գործոնները և բուժումը կարող են տարբերվել։ === Լակտացիոն մաստիտ === [[Պատկեր:Ultrasound_Scan_ND_115254_1204420_cr.png|alt=|մինի|304x304փքս|Լակտացիոն մաստիտի գերձայնային պատկեր]] Լակտացիոն մաստիտը կրծքագեղձի բորբոքումն է, որն ասոցացված է հղիության, կրծքով կերակրման և երեխային կրծքից կտրելու հետ։ Ախտանիշներից են կրծքերի լարվածությունը և [[այտուցներ|այտուցվածությունը]]<ref name=":0" />։ 0.4–0.5% դեպքերում կարող է վերածվել թարախակույտի։ Որոշ նախատրամադրող գործոններ հայտնի են, սակայն դրանց կանխատեսման արժեքը (անգլ.՝ predictive value) մինիմալ է։ Կերակրման ճիշտ տեխնիկան, հաճախակի կերակրումները և [[սթրես]]ային իրավիճակների քչացումը մաստիտի կանխարգելման մեթոդներից են։ === Ոչ լակտացիոն մաստիտ === Տերմինը ներառում է կրծքագեղձի բոլոր այն բորբոքային հիվանդութունները, որոնք կապված չեն հղիության կամ կերակրման հետ, օրինակ՝ սուբարեոլյար թարախակույտ, ծորանի էկտազիա, հարծորանային բորբոքումներ, Զյուսկայի հիվանդություն (անգլ.՝ Zuska's disease): Մաշկի ախտահարումները՝ դերմատիտները, ֆոլիկուլիտները այլ խումբ են կազմում։ == Ախտորոշում == Թարախակույտը և մաստիտը հնարավոր է ախտորոշել ֆիզիկալ հետազոտության օգնությամբ<ref name="autogenerated2" />։ Հետազոտության ժամանակ անհրաժեշտ է նաև հաշվի առնել անամնեզը, գանգատները և ախտանիշները։ Եթե առկա գոյածության տարբերակումը ուռուցքից դժվարություններ է առաջացնում, կարելի է կատարել ԳՁՀ։ ԳՁՀ-ն օգնում է տարբերակել չբարդացած մաստիտը և խորանիստ հյուսվածքների թարախակույտը։ Ինֆեկցիոն մաստիտի ժամանակ կարելի է կատարել բակտերիալ ցանքս, որոշելու համար բակտերիալ կուլտուրան և հակաբիոտիկների նկատմամբ զգայունությունը։ Ցանքսի համար օգտագործում են կամ կրծքի կաթը, կամ թարախակույտից վերցված նմուշը։ === Տարբերակիչ ախտորոշում === [[Կրծքագեղձի քաղցկեղի]]ի երբեմն կարող է ընթանալ մաստիտի երևույթներով։ Բացառելու համար այն, անհրաժեշտ է մանրակրկիտ հետազոտել հիվանդին։ Այն կանանց համար, ովքեր եղել են հղի և կրծքով կերակրել են, քաղցկեղի ռիսկն ավելի ցածր է։ Մաստիտի տարբերակումը քաղցկեղից երբեմն կարող է դժվարություններ առաջացնել, իսկ բուժման հետաձգումը բերել բազմաթիվ բարդությունների զարգացման։ Կրծքագեղձի քացղկեղի զարգացումը կարող է համընկնել մաստիտի ընթացքի հետ կամ հաջորդել նրան։ Բոլոր ախտանիշները, որոնք պահպանվել են 5 շաբաթվա ընթացքում, պետք է կրկին հետազոտվեն։ Կրձքագեղձի քաղցկեղով հիվանդացությունը հղիության և լակտացիայի շրջանում նույնն է՝ ինչ հսկիչ խմբում։ Ընթացքը և ելքը նույնպես նման են<ref>{{Cite journal |vauthors=Middleton LP, Amin M, Gwyn K, Theriault R, Sahin A |date=2003 թ․ սեպտեմբեր |title=Breast carcinoma in pregnant women: assessment of clinicopathologic and immunohistochemical features |journal=Cancer |volume=98 |issue=5 |pages=1055–60 |doi=10.1002/cncr.11614 |pmid=12942575}}</ref><ref name="pmid10888783">{{Cite journal |vauthors=Shousha S |date=2000 թ․ հուլիս |title=Breast carcinoma presenting during or shortly after pregnancy and lactation |url=https://archive.org/details/sim_archives-of-pathology-laboratory-medicine_2000-07_124_7/page/1053 |journal=Archives of Pathology & Laboratory Medicine |volume=124 |issue=7 |pages=1053–60 |doi=10.1043/0003-9985(2000)124<1053:BCPDOS>2.0.CO;2 |pmid=10888783}}</ref>։ Այնուամենայնիվ լակտացիայի ընթացքում քաղցկեղի ախտորոշումը կարող է առաջացնել որոշակի խնդիրներ։ Ոչ բորբոքային քաղցկեղի հանդիպման հաճախականությունը ավելի բարձր է ոչ լակտացիոն մաստիտի բազմաթիվ էպիզոդներ ունեցող կանանց շրջանում։ Նրանց շրջանում, քաղցկեղը ժամանակին հայտնաբերելու նպատակով, արդյունավետ կարող են լինել սկրինինգ հետազոտությունները<ref>{{Cite journal |vauthors=Peters F, Kiesslich A, Pahnke V |date=2002 թ․ հոկտեմբեր |title=Coincidence of nonpuerperal mastitis and noninflammatory breast cancer |journal=European Journal of Obstetrics, Gynecology, and Reproductive Biology |volume=105 |issue=1 |pages=59–63 |doi=10.1016/S0301-2115(02)00109-4 |pmid=12270566}}</ref>։ Նախատրամադրող գործոններից կարող են լինել բորբոքման ժամանակ առաջացող փոփոխությունները՝ հիպերպլազիան, որը բերում է ծորանի օբստրուկցիայի (փակմանը) և գերզգայունությունը ցիտոկինների նկատմամբ։ Կրծքագեղձի քաղցկեղի ամենածանր տեսակներից մեկը՝ բորբոքային քաղցկեղը հանդես է գալիս մաստիտանման ախտանիշներով։ Քաղցկեղի ամենաագրեսիվ տեսակն է՝ ամենաբարձր մահացության ցուցանիշով։ ԿԲՔ-ի բորբոքային ֆենոտիպը պայմանավորված է մաշկային ավշային անոթներում կանգով, ինչպես նաև NF-κB գենի ակտիվացմամբ<ref>{{Cite journal |vauthors=Kusama M, Koyanagi Y, Sekine M, Serizawa H, Ebihara Y, Hirota T, Nakamura Y, Matsunaga T |date=1994 թ․ սեպտեմբեր |title=[A case of inflammatory breast cancer successfully treated with 5'-DFUR and MPA] |journal=Gan to Kagaku Ryoho. Cancer & Chemotherapy |language=Japanese |volume=21 |issue=12 |pages=2049–52 |pmid=8085857}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Yamada T, Okazaki M, Okazaki A, Sato H, Watanabe Y, Toda K, Okazaki Y, Asaishi K, Hirata K, Narimatsu E |date=1992 թ․ սեպտեմբեր |title=[A case of inflammatory breast cancer treated with medroxyprogesterone acetate (MPA) in combination with intra-arterial infusion chemotherapy] |journal=Gan to Kagaku Ryoho. Cancer & Chemotherapy |language=Japanese |volume=19 |issue=11 |pages=1923–5 |pmid=1387777}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Van Laere SJ, Van der Auwera I, Van den Eynden GG, Elst HJ, Weyler J, Harris AL, van Dam P, Van Marck EA, Vermeulen PB, Dirix LY |date=2006 թ․ հունիս |title=Nuclear factor-kappaB signature of inflammatory breast cancer by cDNA microarray validated by quantitative real-time reverse transcription-PCR, immunohistochemistry, and nuclear factor-kappaB DNA-binding |journal=Clinical Cancer Research |volume=12 |issue=11 Pt 1 |pages=3249–56 |doi=10.1158/1078-0432.CCR-05-2800 |pmid=16740744}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=van der Burg B, van der Saag PT |date=1996 թ․ հունիս |title=Nuclear factor-kappa-B/steroid hormone receptor interactions as a functional basis of anti-inflammatory action of steroids in reproductive organs |journal=Molecular Human Reproduction |volume=2 |issue=6 |pages=433–8 |doi=10.1093/molehr/2.6.433 |pmid=9238713}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Van Laere SJ, Van der Auwera I, Van den Eynden GG, van Dam P, Van Marck EA, Vermeulen PB, Dirix LY |date=2007 թ․ սեպտեմբեր |title=NF-kappaB activation in inflammatory breast cancer is associated with oestrogen receptor downregulation, secondary to EGFR and/or ErbB2 overexpression and MAPK hyperactivation |journal=British Journal of Cancer |volume=97 |issue=5 |pages=659–69 |doi=10.1038/sj.bjc.6603906 |pmc=2360371 |pmid=17700572}}</ref>։ == Բուժում == Լակտացիոն մաստիտի ժամանակ խորհուրդ է տրվում կրծքի հաճախակի դատարկումը, ինչպես նաև հեղուկների մեծ քանակի օգտագործումը։ Մաստիտի թեթև ընթացքի դեպքում կաթնատար ուղիների բացմանը կարող են նպաստել կրծքի մերսումը և կերակրելուց առաջ տաք թրջոցի տեղադրումը։ Սակայն ավելի ծանր դեպքերերում այս մեթոդները հակացուցված են։ Բորբոքման նվազեցման համար կարելի է տեղադրել սառը թրջոցներ։ Ոչ լակտացիոն մաստիտի դեպքում արդունավետ է դեղորայքի կիրառումը, դրենաժը և ասպիացիան։ Ըստ [[Բրիտանական բժշկական ամսագիր|Բրիտանական բժշկական ամսագրի]] (BMJ) ոչ լակտացիոն մաստիտի բուժման համար արդյունավետ են հակաբիոտիկները, սնկային ախտահարման ժամանակ՝ հակասնկայինները, գրանուլոմատոզ մաստիտի ժամանակ [[կորտիկոստերոիդներ]]ը<<ref name="bmj-best-practice-2014-09-05"/> === Հակաբիոտիկներ === Լակտացիոն մաստիտի գերակշռող դեպքերում հակաբիոտիկներ հարկավոր չեն, և կիրառելի են միայն վարակի առկայության պարագայում<ref name="Peters15112132" />։ Կիրառում են ցեֆալեքսին<ref name="pmid18819238">{{Cite journal |vauthors=Spencer JP |date=2008 թ․ սեպտեմբեր |title=Management of mastitis in breastfeeding women |url=http://www.aafp.org/link_out?pmid=18819238 |journal=American Family Physician |type=review |volume=78 |issue=6 |pages=727–31 |pmid=18819238}}</ref>։ Հակաբիոտիկների ազդեցությունը մինչև վերջ պարզված չէ<ref>{{Cite journal |vauthors=Jahanfar S, Ng CJ, Teng CL |date=2013 թ․ փետրվար |title=Antibiotics for mastitis in breastfeeding women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |issue=2 |pages=CD005458 |doi=10.1002/14651858.CD005458.pub3 |pmid=23450563}}</ref>։ === Կրծքագեղձի թարախակույտ === Թարախակույտի բուժումն իրականացվում է ԳՁՀ հսկողույամբ իրականացվող ասեղային ասպիրացիայի օգնությամբ կամ վիրահատմամբ և դրենաժի տեղադրմամբ։ Երկու դեպքում էլ միջամտությունից հետո նշանակվում է հակաբիոտիկային թերապիա<ref name="Peters15112132" /><ref name="trop-etal-2011-p1684">{{Cite journal |vauthors=Trop I, Dugas A, David J, El Khoury M, Boileau JF, Larouche N, Lalonde L |date=2011 թ․ հոկտեմբեր |title=Breast abscesses: evidence-based algorithms for diagnosis, management, and follow-up |journal=Radiographics |type=review |volume=31 |issue=6 |pages=1683–99 |doi=10.1148/rg.316115521 |pmid=21997989}}, p.&nbsp;1684</ref>։ Փոքր թարախակույտերի համար, որպես քիչ ինվազիվ մեթոդ, խորհուրդ է տրվում կատարել ասեղային ասպիրացիա և լվացում սալինով (NaCl-ի լուծույթ)<ref name="SilbermanSilberman2012">{{Cite book |last1=Silberman |first1=Howard |url=https://books.google.am/books?id=HqeoirBWOmYC&pg=PA301 |title=Principles and Practice of Surgical Oncology: A Multidisciplinary Approach to Difficult Problems |last2=Silberman |first2=Allan W. |date=2012 թ․ մարտի 28 |publisher=Lippincott Williams & Wilkins |isbn=978-1-4511-5323-1 |pages=301 |name-list-style=vanc}}</ref>։ Ասպիրացաին կատարում են 18 տրամաչափի ասեղի օգնությամբ, իսկ ստացված ասպիրացիոն նյութից կատարում են բակտերիալ ցանքս օրգանիզի տեսակը և հակաբիոտիկների նկատմամբ զգայունությունը որոշելու նպատակով<ref name="trop-etal-2011-p1691">{{Cite journal |vauthors=Trop I, Dugas A, David J, El Khoury M, Boileau JF, Larouche N, Lalonde L |date=2011 թ․ հոկտեմբեր |title=Breast abscesses: evidence-based algorithms for diagnosis, management, and follow-up |journal=Radiographics |type=review |volume=31 |issue=6 |pages=1683–99 |doi=10.1148/rg.316115521 |pmid=21997989}}, p.&nbsp;1691</ref><ref name="trop-etal-2013-fig9">{{Cite journal |vauthors=Trop I, Dugas A, David J, El Khoury M, Boileau JF, Larouche N, Lalonde L |date=2011 թ․ հոկտեմբեր |title=Breast abscesses: evidence-based algorithms for diagnosis, management, and follow-up |journal=Radiographics |type=review |volume=31 |issue=6 |pages=1683–99 |doi=10.1148/rg.316115521 |pmid=21997989}}, Fig. 9 on p. 1696</ref>։ Հետագայում կատարվում է [[մամոգրաֆիա]]՝ գնահատելու համար բուժման արդյունավետությունը<ref name="trop-etal-2013-p1692-1693">{{Cite journal |vauthors=Trop I, Dugas A, David J, El Khoury M, Boileau JF, Larouche N, Lalonde L |date=2011 թ․ հոկտեմբեր |title=Breast abscesses: evidence-based algorithms for diagnosis, management, and follow-up |journal=Radiographics |type=review |volume=31 |issue=6 |pages=1683–99 |doi=10.1148/rg.316115521 |pmid=21997989}}, p.&nbsp;1692–1693</ref>։ Հեղուկի կուտակման դեպքում ասպիրացիան կրկնվում է։ Եթե խնդիրը չի լուծվում 3 միջամտությունից հետո, կատարվում է ներմաշկային դրենավորում՝ մշտական կատետերի տեղադրմամբ<ref name="trop-etal-2011-p1694">{{Cite journal |vauthors=Trop I, Dugas A, David J, El Khoury M, Boileau JF, Larouche N, Lalonde L |date=2011 թ․ հոկտեմբեր |title=Breast abscesses: evidence-based algorithms for diagnosis, management, and follow-up |journal=Radiographics |type=review |volume=31 |issue=6 |pages=1683–99 |doi=10.1148/rg.316115521 |pmid=21997989}}, p.&nbsp;1694</ref><ref name="trop-etal-2011-p1694" />։ Ոչ լակտացիոն թարախակույտերն ունեն կրկնվելու ավելի մեծ հավանականություն քան լակտացիոնները<ref name="trop-etal-2013-abstract">{{Cite journal |vauthors=Trop I, Dugas A, David J, El Khoury M, Boileau JF, Larouche N, Lalonde L |date=2011 թ․ հոկտեմբեր |title=Breast abscesses: evidence-based algorithms for diagnosis, management, and follow-up |journal=Radiographics |type=review |volume=31 |issue=6 |pages=1683–99 |doi=10.1148/rg.316115521 |pmid=21997989}}, abstract</ref>։ Գոյություն ունեն վիճակագրական տվյալներ և հետազոտություններ շաքարային դիաբետի և ոչ լակտացիոն մաստիտի կապի մասին։ Ըստ դրանց, հիվանդի մոտ պետք է կատարվի դիաբետի սկրինինգ հետազոտություն այս տիպի թարախակույտերի առկայության դեպքում<ref name="pmid20349659">{{Cite journal |vauthors=Rizzo M, Gabram S, Staley C, Peng L, Frisch A, Jurado M, Umpierrez G |date=2010 թ․ մարտ |title=Management of breast abscesses in nonlactating women |url=https://archive.org/details/sim_american-surgeon_2010-03_76_3/page/292 |journal=The American Surgeon |volume=76 |issue=3 |pages=292–5 |pmid=20349659}}</ref><ref name="pmid22395343">{{Cite journal |vauthors=Verghese BG, Ravikanth R |date=2012 թ․ մայիս |title=Breast abscess, an early indicator for diabetes mellitus in non-lactating women: a retrospective study from rural India |journal=World Journal of Surgery |volume=36 |issue=5 |pages=1195–8 |doi=10.1007/s00268-012-1502-7 |pmid=22395343}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Irusen H, Rohwer AC, Steyn DW, Young T |date=2015 թ․ օգոստոս |title=Treatments for breast abscesses in breastfeeding women |journal=The Cochrane Database of Systematic Reviews |volume=8 |issue=8 |pages=CD010490 |doi=10.1002/14651858.CD010490.pub2 |pmid=26279276}}</ref>։ == Կանխատեսում == Տենդը և ախտանիշների ծանրության աստիճանը չեն կարող հավաստի կողմնորոշիչ լինել հիվանդության ելքի համար։ Բորբոքված և վնասված պտուկներով կանայք պետք է գտնվեն բժշկի հսկողության տակ<ref>{{Cite journal |vauthors=Kvist LJ, Hall-Lord ML, Rydhstroem H, Larsson BW |date=2007 թ․ հունիս |title=A randomised-controlled trial in Sweden of acupuncture and care interventions for the relief of inflammatory symptoms of the breast during lactation |url=http://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0266-6138(06)00027-1 |journal=Midwifery |volume=23 |issue=2 |pages=184–95 |doi=10.1016/j.midw.2006.02.003 |pmid=17052823}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Kvist LJ, Hall-Lord ML, Larsson BW |date=2007 թ․ հունվար |title=A descriptive study of Swedish women with symptoms of breast inflammation during lactation and their perceptions of the quality of care given at a breastfeeding clinic |journal=International Breastfeeding Journal |volume=2 |pages=2 |doi=10.1186/1746-4358-2-2 |pmc=1784075 |pmid=17244353}}</ref>։ == Համաճարակաբանություն == Մաստիտները հաճախ են հանդիպում կերակրող կանանց շրջանում։ Ըստ [[Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն|ԱՀԿ-ի]] գնահատականի, հիվանդացությունը կազմում է 2.6-33%, հիվանդելիությունը՝ 10% կերակրող կանանց մոտ։ Վարակների մեծ մասը զարգանում է ծննաբերությունից մեկ կամ երկու ամիս հետո<ref name=autogenerated1>{{Cite web |title=Breast Infection Causes |url=http://www.emedicinehealth.com/breast_infection/page2_em.htm#Breast%20Infection%20Causes |access-date=2010 թ․ ապրիլի 20}}</ref><ref>{{Cite web |title=Causes of mastitis |url=http://www.nhs.uk/Conditions/Mastitis/Pages/Causes.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100428074835/http://www.nhs.uk/Conditions/Mastitis/Pages/Causes.aspx |archive-date=2010 թ․ ապրիլի 28 |access-date=2010 թ․ ապրիլի 20 |publisher=NHS}}</ref> == Տերմինաբանություն == Աշխարհագրական վայրից կախված ''մաստիտ'' տերմինի գործածումը տարբեր է։ Քրոնիկ ցիստիկ մաստիտը ֆիբրոցիստիկ հիվանդության հին անվանումն է։ Այս հոդվածում "մաստիտ" տերմինը կիրառվում է բուն՝ կրծքագեղձի բորբոքում իմաստով։ == Այլ կենդանիների մոտ == Մաստիտը հաճախ հանդիպում է կենդանիների մոտ, և հատկապես խնդրահարույց է կաթնատու ընտանի կենդանիների մոտ, քանի որ ախտահարված կուրծից կաթը, անցնելով սնունդ, կարող է վտանգավոր լինել առողջության համար։ Սա կաթնատու կովերին անհանգստացնող գլխավոր խնդիրներից է։ Մաստիտը կարևոր էկոնոմիկ խնդիր է գյուղատնտեսության, ինչպես նաև վտանգ է ներկայացնում հանրային առողջության համար։ Այս ամենը վերաբերվում է նաև ոչխարներին, այծերին, և այլ կաթնատու կենդանիներին։ <gallery> Sheeps udder after healed mastitis.jpg|Ոչխարի առողջացած կուրծը Mamite å colibacile laecea.jpg|Աղիքային ցուպիկով հարուցված մաստիտի ժամանակ կովի կաթի շճային էքսուդատը ձախից և նորմալ կաթը աջից<ref>Kandasamy S, Green BB, Benjamin AL, Kerr DE. Between-cow variation in dermal fibroblast response to lipopolysaccharide reflected in resolution of inflammation during Escherichia coli mastitis. J Dairy Sci. 2011 Dec;94(12):5963-75. {{doi|10.3168/jds.2011-4288}} {{PMID|22118085}}</ref></gallery> == Ծագումնաբանություն == Մաստիտ բառը ծագել է հունարեն μαστός (''mastós`'' “կուրծք”) բառից + ''-itis'' վերջածանցից և նշանակում է «կրծքի բորբոքում»։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանտուփ}} == Արտաքին հղումներ == *[http://www.mayoclinic.com/health/mastitis/DS00678 Mastitis] on mayoclinic.com *[http://www.breastfeeding.asn.au/ Australian Breastfeeding Association] {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=5|էջ=691}} [[Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա]] [[Կատեգորիա:Գինեկոլոգիական հիվանդություններ]] osht7a2stwemrrbrk00pzqdbtlgddl7 2 930532 10722480 10721476 2026-04-09T07:14:40Z Արշո 86205 10722480 wikitext text/x-wiki Ситуация с '''правами человека в [[Молдова|Молдове]]''' стала предметом пристального внимания с 2002 года, и правозащитные организации в Молдове и во всем мире выступили против того, что они считают несправедливым подавлением независимых СМИ, а также против других нарушений. В 2017 году Управление Государственного департамента США по мониторингу и борьбе с торговлей людьми включило страну в список наблюдения «Уровень 2»<ref>{{Cite web|url=https://www.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2017/271117.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20170628043920/https://www.state.gov/j/tip/rls/tiprpt/2017/271117.htm|subtitle=dead|archive-date=2017-06-28|title=Trafficking in Persons Report 2017: Tier Placements|website=www.state.gov|lang=en-US}}</ref>. == История == Освещение государственными СМИ уличных протестов 2002 года, связанных с попыткой [[Коммунизм|коммунистов]] восстановить обязательное изучение [[Русский язык|русского языка]] и защитить культурную самобытность, которую большинство [[Молдаване|молдаван]] разделяет с соседней [[Румыния|Румынией]], подверглось цензуре. В феврале 2002 года, в ответ на жесткую цензуру государственной телевещательной компании Teleradio-Moldova (TVM), сотни журналистов TVM объявили забастовку в знак солидарности с антикоммунистической оппозицией. В качестве ответной меры в марте несколько журналистов и сотрудников были уволены или временно отстранены от работы на телеканале<ref>{{cite web|url=http://www.cpj.org/attacks02/europe02/moldova.html|title=Attacks on the Press 2002: Moldova|date=2003-03-31|access-date=2015-03-06|archive-date=2012-12-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20121205064923/https://www.cpj.org/attacks02/europe02/moldova.html|url-status=live}}</ref>. Однако в 2004 году наметились улучшения, и парламент Молдовы исключил статью 170 из Уголовного кодекса страны. Статья 170 предусматривала до пяти лет лишения свободы за клевету<ref>{{Cite web|url=http://www.ifex.org/alerts/layout/set/print/layout/set/print/content/view/full/58518/|title=IFEX|archive-url=https://web.archive.org/web/20150119000442/http://www.ifex.org/alerts/layout/set/print/layout/set/print/content/view/full/58518/|archive-date=2015-01-19|subtitle=dead}}</ref>. По данным [[Организация по безопасности и сотрудничеству в Европе|Организации по безопасности и сотрудничеству в Европе]] (ОБСЕ), медийный климат в Молдове по состоянию на 2004 год оставался ограничительным<ref>{{Cite web |url=http://www.osce.org/item/3999.html |title=Report on Assessment Visit to Moldova by the OSCE Representative on Freedom of the Media |access-date=2023-04-20 |archive-date=2016-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160303221759/http://www.osce.org/item/3999.html |url-status=dead }}</ref>. Власти продолжали многолетнюю кампанию по принуждению к молчанию независимых оппозиционных голосов и движений. В деле, которое было широко раскритиковано правозащитниками, оппозиционный политик Валерий Пасат был приговорен к десяти годам лишения свободы. [[Соединённые Штаты Америки|США]] и [[Права человека|правозащитники]] из [[Европейский союз|Евросоюза]] считают его [[Политические заключённые|политзаключенным]], а в официальном заявлении МИД России приговор назвали «поражающим своей жестокостью». Согласно ежегодному отчёту [[Amnesty International]] за 2007 год, состояние прав человека в Молдове было неудовлетворительным. [[Пытки]] и жестокое обращение были широко распространены, а условия содержания под стражей были плохими. Был ратифицирован ряд соглашений, защищающих права женщин, но продолжалась торговля людьми для принудительной сексуальной и иной эксплуатации. Меры по защите женщин от [[Домашнее насилие|домашнего насилия]] были неадекватными. Были внесены изменения в Конституцию об отмене смертной казни. [[Свобода слова]] ограничивалась, а оппозиционные политики подвергались нападкам. В 2009 году, когда в Молдове произошли самые [[Массовые беспорядки в Кишинёве (2009)|серьёзные общественные беспорядки]] за последнее десятилетие, несколько мирных жителей были убиты полицией и значительное число ранено<ref>[[Bureau of Diplomatic Security]], [https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=10459 Moldova 2011 Crime and Safety Report] {{Wayback|url=https://www.osac.gov/pages/ContentReportDetails.aspx?cid=10459 |date=20171014093247 }}</ref>. Согласно отчёту о правах человека [[Государственный департамент США|Государственного департамента Соединённых Штатов]], опубликованному в апреле 2011 года, «в отличие от предыдущего года, не было сообщений об убийствах со стороны силовиков. За год количество сообщений о неправомерном влиянии властей на СМИ существенно уменьшилось». Но «власти Приднестровья продолжали преследовать независимые СМИ и оппозиционных политиков; ограничивать свободу собраний, передвижения и религии; и дискриминировать румыноязычных»<ref>United States Department of State, [https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/eur/154439.htm 2010 Human Rights Report: Moldova] {{Wayback|url=https://2009-2017.state.gov/j/drl/rls/hrrpt/2010/eur/154439.htm |date=20191013183110 }}</ref>. Молдова «достигла „заметного прогресса“ в области свободы вероисповедания со времен Советского Союза, но она всё еще может сделать дальнейшие шаги для поощрения разнообразия», — заявил спецдокладчик ООН по вопросам свободы религии и убеждений Хайнер Билефельдт в Кишинёве в сентябре 2011 года<ref>{{Cite web |url=https://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39500 |title=Moldova: UN human rights expert calls for more fostering of religious diversity |archive-date=2016-10-09 |access-date=2026-03-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161009124327/http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=39500 |url-status=live }}</ref>. 19 апреля 2021 года в [[Страсбург]]е (Франция) был подписан План действий Совета Европы для Республики Молдова на 2021—2024 годы, имевший среди своих целей работу над ситуацией с правами человека в Молдове<ref>{{Cite news|url=https://www.coe.int/en/web/portal/-/new-council-of-europe-action-plan-for-the-republic-of-moldova-launched-in-strasbourg|title=New Council of Europe Action Plan for the Republic of Moldova launched in Strasbourg|publisher=[[Совет Европы|Council of Europe]]|date=2021-04-19|access-date=2026-03-25|archive-date=2021-04-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210424235318/https://www.coe.int/en/web/portal/-/new-council-of-europe-action-plan-for-the-republic-of-moldova-launched-in-strasbourg|url-status=live}}</ref>. == Права незащищенных групп населения == === Цыгане === Дискриминация [[Цыгане|цыган]] является системной проблемой молдовского общества. Правоохранительные органы, в частности полиция, проявляют к ним дискриминационное отношение, враждебность, оскорбительное поведение, физическое и психологическое насилие<ref name="rele">{{Cite web|url=https://promolex.md/old/upload/publications/ro/doc_1332166962.pdf|title=Rele tratamente pe motiv de discriminare în Moldova|work=Promo-LEX|location=Chișinău|date=2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20180702233245/https://promolex.md/old/upload/publications/ro/doc_1332166962.pdf|archive-date=2018-07-02|subtitle=dead}}</ref>. Плохое обращение обычно происходит во время задержания и направлено на получение показаний и признаний<ref name="rele" />. Были также случаи, когда государственные власти отказывались расследовать или санкционировать случаи физического насилия, совершенного частными лицами в отношении цыган. Уровень грамотности цыганского населения ниже среднего по стране, а в некоторых населённых пунктах отсутствуют водопровод, канализация и отопление<ref name="us">{{Cite web|url=https://md.usembassy.gov/wp-content/uploads/sites/210/2017/04/MOLDOVA-HRR-2016-ROM.pdf|title=Moldova: Raport asupra drepturilor omului pe anul 2016|work=Ambasada SUA în Moldova|archive-date=2018-07-03|access-date=2026-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703050433/https://md.usembassy.gov/wp-content/uploads/sites/210/2017/04/MOLDOVA-HRR-2016-ROM.pdf|url-status=live}}</ref>. == Свобода слова и прессы == Конституция и законы Молдовы защищают свободу слова и свободу СМИ, а также запрещают [[Цензура|цензуру]]. Тем не менее, прямая и косвенная цензура практикуется, и в отчёте [[Freedom House]] о свободе прессы за 2016 год Молдова признана «частично свободной»<ref name="fp">{{Cite news|date=2016|title=Moldova / Country report / Freedom of the Press|url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova|publisher=Freedom House|archive-date=2018-10-22|url-status=dead|access-date=2023-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181022165102/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova}} {{Cite web |title=Архивная копия |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova |access-date=2023-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022165102/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova |archive-date=2018-10-22 |url-status=dead }}{{Cite web |title=Архивная копия |url=https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova |access-date=2023-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181022165102/https://freedomhouse.org/report/freedom-press/2016/moldova |archive-date=2018-10-22 |url-status=dead }}</ref>. == Примечания == {{примечания}} h84s4fz7f8g9lcahw7t17ul43xqa7v2 10722481 10722480 2026-04-09T07:19:17Z Արշո 86205 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10722481 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 935377 10722290 10515015 2026-04-08T17:18:41Z Խմբագրող 136173 10722290 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = Քաղաք | հայերեն անվանում = Դեբար | երկիր = Հյուսիսային Մակեդոնիա | շրջանը աղյուսակում = Դեբար (համայնք){{!}}Դեբար | համայնք = Դեբար | ղեկավարի տեսակ = Քաղաքապետ | ղեկավար = Արգետիմ Ֆիդա | կենտրոնի բարձրություն = 625 | մարդահամարի թվական = 2002 | ժամային գոտի = +1, ամռանը՝ +2 | հեռախոսային կոդ = +389 046 | փոստային ինդեքս = 1250 | ավտոմոբիլային կոդ = OH }}'''Դեբար''' ({{lang-mk|Дебар}}, {{lang-sq|Dibra}}, ''Дибра'', {{lang-tr|Debre}}, ''Дебре'')՝ քաղաք [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի արևմտյան հատվածում։ Նույնանուն Դեբար համայնքի կենտրոնը։ == Աշխարհագրություն == Քաղաքը գտնվում է Դեբարյան դաշտի գոգահովտում, Դեբարյան արհեստական լճի ափին, Սև Դրին և վերջինիս վտակ [[Ռադիկա]] գետերի միջև։ Սահմանամերձ է [[Ալբանիա]]յին։ Քաղաքը շրջապատված է ծովի մակարդակից 625 մ բարձրություն ունեցող Դեշատ, [[Ստոգովո (լեռներ)|Ստոգովո]], Յաբլանիցա և [[Բիստրա]] լեռներով։ == Պատմություն == Քարտեզի վրա այն առաջին անգամ հիշատակվել է [[Կլավդիոս Պտղոմեոս|Կլավիդոս Պտղոմեոսի]] կողմից Դեբորուս (Deborus) անվան ներքո։ Բյուզանդական կայսր [[Բարսեղ Բ Բուլղարասպան|Բարսեղ Բ-ն]] հաստատել է քաղաքի գոյությունը, իսկ Ֆելիֆս Պետանքիքը այն վերանվանել է Դիբրի։ Երբ 1014 թվականին Սամուէլ Կոմսաձագը պարտություն կրեց բյուզանական կայսր Բարսեղ Բ-ից, քաղաքը սկսեց կառավարել [[Բիտոլա]]յի Եպիսկոպոսը։ 14-րդ դարի երկրորդ կեսից հետո Դեբարը կառավարվում էր Ալբանիայի Կաստրիոտի իշխող ցեղի կողմից։ 1395 թվականին այն նվաճվել է Օսմանյան թուրքերի կողմից, իսկ հետագայում՝ դարձել Դեբարյան Սանջակի նստավայրը։ 1440 թվականին [[Սկանդերբեգ]]ը այն սահմանեց սանջակ-բեյ։ Քաղաքում է ծնվել Հովհաննես Դեբարսկին (1018—1037), ով [[Ուղղափառություն|ուղղափառ]] [[արքեպիսկոպոս]]ների մեջ առաջին գլխում էր։ Դեբարի բնակչությունը էականորեն նվազեց [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո։ [[Պատկեր:Skenderbeg-Debar-monument.jpg|մինի|320x320px|[[Սկանդերբեգ]]ի հուշարձանը Դեբարում|alt=]] == Բնակչություն == Համաձայն [[2002|2002 թվականի]] մարդահամարի՝ Դեբարն ունի 14561 բնակիչ<ref>[http://212.110.72.46:8080/mlsg/ Министерство за Локална Самоуправа. База на општински урбанистички планови] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080915015002/http://212.110.72.46:8080/mlsg/|date=2008-09-15}}</ref>։ {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |'''Ազգություն''' |'''Ընդամենը''' |- |մակեդոնացիներ |1054 (7,24 %) |- |[[ալբանացիներ]] |10 768 (73,95 %) |- |[[թուրքեր]] |1415 |- |[[գնչուներ]] |1079 |- |[[առումիններ]] |2 |- |[[սերբեր]] |22 |- |[[բոսնիացիներ]] |2 |- |այլ ազգեր |219 |- |} Դեբարի բնիկների 98 %-ը թուրքական մարդահամարի ցուցմունքի համաձայն [[մակեդոներեն]]ը մայրենի լեզու են համարում համարյա բոլորը։ Որպես [[Թուրքեր|թուրք]] գրանցվել են [[պոմակներ]]ը կամ [[տորբեշներ]]ը՝ [[մուսուլման]] մակեդոնացիները։ == Մշակույթ == [[Պատկեր:Debar,_Macedonia.jpg|մինի|աջից|320x320px|Դեբարի [[մզկիթ]]ը|alt=]] Ամենալավ արհեստավորների, փայտի փորագրության վարպետների և շինարարների մեծ մասը գալիս են Դեբարի շրջանից։ Նրանք հայտնի են դարձել վարպետությամբ ստեղծելով դետալներ և տպավորիչ փայտե փորագրություններ, նկարելով գեղեցիկ սրբապատկերներ, պատրաստելով եզակի կառույցներ։ Փաստ է, որ Դեբարը երեք հանրաճանաչ փայտագործական դպրոց ունեցող շրջաններից մեկն է։ Մյուս երկուսն են Սամոկովը և [[Բանսկոյի համայնք|Բանսկոն]]։ Նրանց գործերը կարող են ցուցադրված լինել Բալկանյան թերակղզու բոլոր կողմերի բազմաթիվ եկեղեցիներում և մշակութային կառույցներում։ Դեբարը ճանաչված է նաև իր [[Պիցցայի պատմություն|պիցայով]]։ [[2018]] թվականին Դեբարն յուրաքանչյուր 3 000 բնակչի հաշվով ունեցել է մեկ պիցերիա։ Իսկ քաղաքի էմիգրանտները [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ-ում]] բացել են մոտ 50 պիցայի ռեստորաններ։ == Հայտնի բնիկներ == * Միլան Պանչևսկի - [[Հարավսլավիա]]յի [[Կումունիստների միություն|կոմունիստների միության]] Կենտկոմի նախագության վերջին նախագահը, * Մոիս Գոլեմի - Սկանդերբեգի բանակի գեներալ, * Հակի Սթերմիլի - [[գրող]], * Գյոն Կաստրիոտի - Սկանդերբեգի հայրը, * Ֆիքրի Դինի - [[Ալբանիա]]յի առաջին [[վարչապետ]]ը, * Էքրեմ Բաշա - գրող։ == Արտաքին հղումներ == * [http://www.dibra.gov.mk/ Դեբարի շրջան] *[https://www.google.com/maps?q=%D0%94%D0%B5%D0%B1%D0%B0%D1%80&hl=en&ie=UTF8&ll=41.515262,20.527439&spn=0.069795,0.169086&sll=41.44382,20.546751&sspn=0.034936,0.084543&t=h&hnear=Debar,+Macedonia+(FYROM)&z=13 Դեբարը քարտեզի վրա] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}}<br /> {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի քաղաքներ]] m7xdmrwgzwvqz2s8oj5czt4g0968lia 0 936931 10722317 9796396 2026-04-08T17:53:28Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանկիրներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հաղորդավարներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի քաղաքագետներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ներդրողներ]] 10722317 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Ջոն Ռիչարդ Քեյսիկ'''<ref>Произношение в оригинале: [https://www.youtube.com/watch?v=Jg0rzbccRGQ&t=6s видео] : Русскоязычные СМИ с написанием ''Кейсик'': * [http://tass.ru/mezhdunarodnaya-panorama/2759507 Губернатор Огайо Джон Кейсик не намерен выходить из борьбы за Белый дом] * [http://ria.ru/tags/person_Dzhon_Kejjsik/ Джон Кейсик на сайте РИА Новости] * [http://www.interfax.ru/world/498628 Джон Кейсик выиграл праймериз в Огайо]</ref> (հանդիպում է նաև «Կասիչ», {{lang-en|John Richard Kasich /ˈkeɪsɪk/}}<ref>Русскоязычные СМИ с написанием ''Касич'': * [http://rusargument.ru/1540_sleduyushhim_prezidentom_ssha_mozhet_stat_gubernator_ogajo_dzhon_kasich Следующим президентом США может стать губернатор Огайо Джон Касич] * [http://news.sputnik.ru/politika/2d2f88065b32db7d3ac7b92d308fd341bbf28506 Джон Касич вступил в борьбу за пост президента США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190805115551/https://news.sputnik.ru/politika/2d2f88065b32db7d3ac7b92d308fd341bbf28506 |date=2019-08-05 }} * [http://rusplt.ru/news/gubernator-ogayo-djon-kasich-poboretsya-za-post-prezidenta-ssha-380749.html Губернатор Огайо Джон Касич поборется за пост президента США] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160403102300/http://rusplt.ru/news/gubernator-ogayo-djon-kasich-poboretsya-za-post-prezidenta-ssha-380749.html |date=2016-04-03 }} * [http://nvdaily.ru/info/51431.html Губернатор Огайо Джон Касич намерен выставить свою кандидатуру на пост президента США] * [http://www.ntv.ru/novosti/1447000/ Губернатор Огайо вступил в президентскую гонку в США]</ref>, {{ԱԾ}}), ամերիկացի քաղաքագետ, [[Հանրապետական կուսակցություն (ԱՄՆ)|Հանրապետական կուսակցության]] ներկայացուցիչ։ [[Օհայո]]յի 69-րդ և ներկա նահանգապետ։ == Կենսագրություն == === Վաղ տարներ և կրթություն === Ջոն Քեյսիկը ծնվել է [[Պենսիլվանիա]]<ref>{{Cite web |title=Biography |url=http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=K000016 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BSvJZBt?url=http://bioguide.congress.gov/scripts/biodisplay.pl?index=K000016 |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=Biographical Directory of the United States Congress |language=en}}</ref> նահանգի Պիտսբուրգ քաղաքի մոտակայքում գտնվող Մակիս-Ռոքս արդյունաբերական գյուղում՝ Աննա և Ջոն Քեյսիկների ընտանիքում<ref>{{Cite web |title=John Kasich’s Biography |url=http://www.kasichforohio.com/site/c.hpIJKWOCJqG/b.5280651/k.EB86/Biography.htm |url-status=404 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090809221406/http://www.kasichforohio.com/site/c.hpIJKWOCJqG/b.5280651/k.EB86/Biography.htm |archivedate=2009 թ․ օգոստոսի 9 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=John Kasich for Governor of Ohio |language=en}}</ref>։ Վերջինս աշխատում էր փոստատար։ Հայրը ծագմամբ [[Չեխոսլովակիա|չեխոսլովակ]] էր, իսկ մայրը՝ խորվաթ<ref>{{Cite web |date=3.11.2010 |title=Hrvat John Kasich pobijedio Baracka Obamu i Billa Clintona |url=http://www.vecernji.hr/vijesti/hrvat-john-kasich-pobijedio-baracka-obamu-billa-clintona-clanak-210927 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BSvkLTV?url=http://www.vecernji.hr/vijesti/hrvat-john-kasich-pobijedio-baracka-obamu-billa-clintona-clanak-210927 |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=Večernji list |language=hr}}</ref><ref>{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=https://books.google.am/books?id=65f1E7Ap1WUC&q=john+kasich+john+anne&dq=john+kasich+john+anne&hl=en&redir_esc=y |автор=John Kasich. |заглавие=Courage Is Contagious |год=1999 |издательство=Crown Publishing Group |страниц=272}}</ref>։ Մակիս-Ռոքսի ավագ դպրոցն ավարտելուց հետո Քեյսիկն ընդունվել է Օհայոյի պետական համալսարան, որտեղ միացել է Alpha Sigma Phi եղբայրությանը։ [[1974]] թվականին [[Քաղաքագիտություն|քաղաքագիտության]] բնագավառում ստացել է արվեստների բակալավրի աստիճան<ref>{{Cite web |title=Biography, interest group ratings, public statements, vetoes and campaign finances |url=http://votesmart.org/candidate/biography/27017 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BSx8WkQ?url=http://votesmart.org/candidate/biography/27017 |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=Project Vote Smart |language=en}}</ref>։ === Քաղաքական կարիերա === Ուսումն ավարտելուց հետո Քեյսիկն աշխատել է Օհայոյի օրենսդիր մարմնում որպես հետազոտող<ref>{{Cite web |author=Laura A. Bischoff. |date=2010 թ․ հուլիսի 31 |title=Minister, former psychologist Strickland faces millionaire Kasich |url=http://www.daytondailynews.com/news/election/minister-former-psychologist-strickland-faces-millionaire-kasich-839221.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BSxb16g?url=http://www.daytondailynews.com/news/election/minister-former-psychologist-strickland-faces-millionaire-kasich-839221.html |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=Dayton Daily News |language=en}}</ref>։ 1975-1978 թվականներին եղել է սենատոր Բազ Լեքենսի վարչական օգնականը<ref>{{Cite web |date=2001 թ․ օգոստոսի 29 |title=John Kasich's Bio |url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,33194,00.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BSySPnH?url=http://www.foxnews.com/story/0,2933,33194,00.html |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=Fox News Channel |language=en}}</ref>։ 1978 թվականին Քեյսիկն ընտրվել է Օհայո նահանգի Սենատում։ Ընտրություններում հաղթել է ներկայիս դեմոկրատական սենատոր Ռոբերտ Օշոնեսիին՝ ստանալով քվեների 56 %-ը<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ հունվարի 9 |title=Statehouse oath a step back in time for Kasich |url=http://www.newsnet5.com/dpp/news/local_news/statehouse-oath-a-step-back-in-time-for-kasich |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BSz4yuC?url=http://www.newsnet5.com/dpp/news/local_news/statehouse-oath-a-step-back-in-time-for-kasich |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=News Net 5 |language=en}}</ref>։ 26 տարեկանում դարձել է Օհայո նահանգի ամենաերիտասարդ սենատորը<ref>{{Cite web |author=Howard Wilkinson. |date=1999 թ․ փետրվարի 16 |title='Little guy' starts White House run |url=http://enquirer.com/editions/1999/02/16/loc_little_guy_starts.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BT0VP0l?url=http://enquirer.com/editions/1999/02/16/loc_little_guy_starts.html |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=The Cincinnati Enquirer |language=en}}</ref>։ Սենատում առաջին գործերից մեկը աշխատավարձի ավելացման մերժումն էր<ref name=blade>{{Cite news |last=Shutt |first=Dave |date=1978 թ․ դեկտեմբերի 21 |title=Most Ohio Legislators To Take $5,000 Raise |work=Toledo Blade}}</ref>։ 1982 թվականին Քեյսիկը քվեարկել է [[ԱՄՆ Ներկայացուցիչների պալատ|ԱՄՆ ներկայացուցիչների պալատում]]։ Հաղթելով հանրապետական պրայմերիզը՝ ստացել է քվեների 83 %-ը<ref>{{Cite web |title=OH District 12 - R Primary |url=http://www.ourcampaigns.com/RaceDetail.html?RaceID=755154 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BT10d8l?url=http://www.ourcampaigns.com/RaceDetail.html?RaceID=755154 |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=ourcampaigns.com |language=en}}</ref>։ Ընդհանուր ընտրություններում պարտվել է ներկայիս կոնգրեսական, դեմոկրատ Բոբ Շամանսկուն (ձայների 50% և 47% տարբերությամբ)<ref>{{Cite web |title=OH District 12 |url=http://www.ourcampaigns.com/RaceDetail.html?RaceID=37215 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BT1bkId?url=http://www.ourcampaigns.com/RaceDetail.html?RaceID=37215 |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=ourcampaigns.com |language=en}}</ref>։ 1982 թվականին Քեյսիկը վերընտրվել է 8 անգամ<ref>{{Cite web |author=Bill Straub. |date=1998 թ․ հուլիսի 4 |title=Kasich is a maverick with youth on his side |url=http://www.cincypost.com/news/1998/kasich070498.html |archiveurl=https://web.archive.org/web/20040918034811/http://www.cincypost.com/news/1998/kasich070498.html |archivedate=2004 թ․ սեպտեմբերի 18 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=The Cincinnati Post |language=en}}</ref>։ 1995 թվականին, երբ հանրապետականները կազմել են ԱՄՆ Կոնգրեսի մեծամասնությունը՝ Քեյսիկը ընտրվել է բյուջետային հանձնաժողովի ղեկավար։ Երբ Քեյսիկը սկսել է ղեկավարել բյուջետային հանձնաժողովը՝ ԱՄՆ-ի դաշնային բյուջեի պակասուրդը մոտ 163 միլիարդ դոլար էր, իսկ իր պաշտոնավարման ավարտին՝ 2001 թվականին բյուջեի ավելցուկը կազմել է ավելի քան 236 միլիարդ դոլար<ref>{{Cite web |title=U.S. Budget Historical Tables |url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/omb/budget/fy2012/assets/hist.pdf |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BT2C7Qo?url=http://www.whitehouse.gov/sites/default/files/omb/budget/fy2012/assets/hist.pdf |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |language=en}}</ref>։ Քեյսիկը նաև զբաղեցրել է Կոնգրեսի սոցիալական ապահովության ոլորտի բարեփոխումների հանձնաժողովի նախագահի պաշտոնը։ 2000 թվականին Քեյսիկը չի ձգտել վերընտրվել, փոխարենը որոշել է առաջադրվել Միացյալ Նահանգների նախագահի պաշտոնում<ref>{{Cite web |date=Feb. 15 1999 |title=Veteran Ohio lawmaker plans to seek GOP presidential nod |url=http://www.deseretnews.com/article/680340/Veteran-Ohio-lawmaker-plans-to-seek-GOP-presidential-nod.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BT2dHdC?url=http://www.deseretnews.com/article/680340/Veteran-Ohio-lawmaker-plans-to-seek-GOP-presidential-nod.html |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=Deseret News |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |date=1999 թ․ փետրվարի 15 |title=Kasich forms exploratory committee to run for president |url=http://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/02/15/president.2000/kasich.announce/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BT3gAxZ?url=http://edition.cnn.com/ALLPOLITICS/stories/1999/02/15/president.2000/kasich.announce/ |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=CNN.com |language=en}}</ref>։ Սակայն անհաջող դրամահավաքի պատճառով դադարել է պայքարել<ref>{{Cite web |date=1999 թ․ հուլիսի 14 |title=Kasich to withdraw from race Smith leaves GOP |url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=ST&s_site=dfw&p_multi=ST&p_theme=realcities&p_action=search&p_maxdocs=200&p_topdoc=1&p_text_direct-0=0EAF921F792B2C82&p_field_direct-0=document_id&p_perpage=10&p_sort=YMD_date:D&s_trackval=GooglePM |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BT4AmbD?url=http://nl.newsbank.com/nl-search/we/Archives?p_product=ST |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |language=en}}</ref><ref>{{Ռուսերեն հոդված |ссылка=https://news.google.com/newspapers?id=9OdRAAAAIBAJ&sjid=FXADAAAAIBAJ&pg=2051,2529301&dq=john+kasich&hl=en |заглавие=Bush’s purse proving fatal obstacle for Kasich |год=13.7.1999 |издание=Pittsburg Post-Gazette |страницы=A-6}}</ref>։ 2001-2007 թվականներին Քեյսիկը [[Fox News Channel|Fox News]] հեռուստաալիքի Heartland with John Kasich ծրագրի հաղորդավարն էր։ Նաև մասնակցել է Hannity & Colmes and Hannity հեռուստաշոուին։ Քեյսիկը մի շարք կորպորացիաների խորհրդի անդամ էր, ներառյալ Invacare Corporation- ը և Norvax Inc-ը։ 2001-2008 թվականներին [[Կոլումբուս (Օհայո)|Կոլումբուսում]] Lehman Brothers ներդրումային բանկի գործադիր տնօրենն էր<ref>{{Cite web |date=2001 թ․ հունվարի 11 |title=Lehman Hires Kasich |url=https://www.nytimes.com/2001/01/11/business/lehman-hires-kasich.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXf3Swe?url=http://www.nytimes.com/2001/01/11/business/lehman-hires-kasich.html |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=New York Times |language=en}}</ref>։ Քեյսիկը մի շարք կորպորացիաների տնօրենների խորհրդի անդամ էր, ներառյալ Invacare Corporation-ը և Norvax Inc-ը։ 2001-2008 թվականներին Կոլումբուսում գտնվող «Lehman Brothers Investment Bank» մասնաճյուղի կառավարիչն էր։ 2006 թվականին հանրապետականները Քեյսիկին առաջարկել էին առաջադրվի Օհայո նահանգի նահանգապետի պաշտոնում, սակայն հրաժարվել է մասնակցել այդ մրցավազքին<ref>{{Cite web |author=Joe Hallett, Jonathan Riskind. |date=2005 թ․ հուլիսի 15 |title=GOP voices urge Kasich to enter race for governor |url=http://www.freerepublic.com/focus/f-news/1443907/posts |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=Columbus Dispatch |language=en}}</ref>։ 2009 թվականի հունիսի 1-ին Քեյսիկը պաշտոնապես հայտարարել է մարզպետի պաշտոնում ընտրվելու մտադրության մասին<ref>{{Cite web |date=2011 թ․ հունվարի 9 |title=Kasich To Be Sworn In As Ohio's Next Governor |url=http://www.10tv.com/content/stories/2011/01/09/story-columbus-kasich-inauguration-preview.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXg4AHh?url=http://www.10tv.com/content/stories/2011/01/09/story-columbus-kasich-inauguration-preview.html |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=10tv.com |language=en}}</ref>։ 2010 թվականի նոյեմբերի 2-ին կայացած ընդհանուր ընտրություններում հաղթել է գործող դեմոկրատական նահանգապետ [[Թեդ Ստրիկլենդ]]ին։ 2016 թվականին առաջադրվել է Միացյալ Նահանգների<ref>[https://www.cleveland.com/open/index.ssf/2015/07/john_kasich_announces_run_for.html John Kasich announces run for president]</ref> նախագահի պաշտոնում, սակայն դուրս է մնացել փրայմերիզի փուլում<ref>[https://www.politico.com/story/2016/05/kasich-dropping-out-of-presidential-race-222792 Kasich drops out of presidential race]</ref>։ Հրաժարվել է աջակցել հանրապետական թեկնածու [[Դոնալդ Թրամփ]]ին<ref>[https://www.toledoblade.com/Politics/2016/06/09/Kasich-still-refuses-to-endorse-Trump/stories/ Kasich still refuses to endorse Trump]</ref>։ 2018 թվականի դեկտեմբերին ABC հեռուստաընկերությամբ հեռարձակվող «This week» հաղորդմամբ հայտարարել է, որ լրջորեն պատրաստվում է մասնակցել 2020 թվականի նախագահական ընտրություններին<ref>[https://abcnews.go.com/Politics/outgoing-ohio-gov-kasich-2020-presidential-run/story?id=59394035 Ohioans eyeing 2020? Kasich, Brown ‘very seriously’ consider runs against Trump]</ref>։ == Անձնական կյանք == 1975-1980 թվականներին Քեյսիկն ամուսնացել է Մերի Լի Գրիֆիտի հետ։ Երեխաներ չունենալու պատճառով ամուսնալուծվել են, ինչից հետո Մերի Լին սկսել է մասնակցել իր նախընտրական արշավներին<ref name="С68">{{Cite web |author=Stephanie Schorow. |date=2010 թ․ սեպտեմբերի 30 |title=Is John Kasich Married? |url=http://www.politicsdaily.com/2010/09/30/is-john-kasich-married/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXiu8QF?url=http://www.politicsdaily.com/2010/09/30/is-john-kasich-married/ |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=politicsdaily.com |language=en}}</ref>։ 1997 թվականին Քեյսիկն ամուսնացել է Կարեն Ուոլդբիլիգի հետ և ունեն երկվորյակ դուստրեր՝ Էմման և Ռիզը<ref name="С68"/>։ Քեյսիկը երեք գրքերի հեղինակ է՝ «Courage is Contagious» (1998), «Courage is Contagious (2006) և Every Other Monday (2010): == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |title=Governor of Ohio |url=http://governor.ohio.gov/ |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXjpKuv?url=http://governor.ohio.gov/ |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=Official site of the Governor of Ohio |language=en}} * {{Cite web |title=Campaign contributions |url=http://www.followthemoney.org/database/uniquecandidate.phtml?uc=139664 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXkStNy?url=http://www.followthemoney.org/database/uniquecandidate.phtml?uc=139664 |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=FollowTheMoney.org |language=en}} * {{Cite web |title=Collected news and commentary |url=http://topics.nytimes.com/topics/reference/timestopics/people/k/john_r_kasich/index.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXlHwDh?url=http://topics.nytimes.com/topics/reference/timestopics/people/k/john_r_kasich/index.html |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=The New York Times |language=en}} * {{Cite web |title=John Kasich |url=https://www.washingtonpost.com/politics/john-kasich-r/gIQAnG5YKP_topic.html |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXm0WPb?url=http://www.washingtonpost.com/politics/john-kasich-r/gIQAnG5YKP_topic.html |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=The Washington Post |language=en}} * {{Cite web |title=Voting record |url=http://projects.washingtonpost.com/congress/members/K000016 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXmsCmK?url=http://projects.washingtonpost.com/congress/members/K000016 |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=The Washington Post |language=en}} * {{Cite web |title=Financial information |url=http://www.opensecrets.org/politicians/summary.php?CID=N00009778 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXnjZe1?url=http://www.opensecrets.org/politicians/summary.php?CID=N00009778 |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=OpenSecrets.org |language=en}} * {{Cite web |title=Campaign finance reports and data |url=http://herndon1.sdrdc.com/cgi-bin/can_detail/H2OH12027 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXoJ3PB?url=http://herndon1.sdrdc.com/cgi-bin/can_detail/H2OH12027 |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=Federal Election Commission |language=en}} * {{Cite web |title=Appearances |url=http://www.c-spanvideo.org/person/1620 |archiveurl=https://www.webcitation.org/69BXoixLo?url=http://www.c-spanvideo.org/person/1620 |archivedate=2012 թ․ հուլիսի 15 |accessdate=2012 թ․ մայիսի 26 |publisher=C-SPAN programs |language=en}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քեյսիկ, Ջոն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի գործարարներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի բանկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հաղորդավարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի քաղաքագետներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ներդրողներ]] dmbpiu22ghreckt63eqx38o482yt3fq 0 944630 10722490 9746409 2026-04-09T07:33:24Z Gzen92 12661 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Ichthyaetus melanocephalus et aigrette garzette (Egretta garzetta) (3).jpg]] → [[File:Mouette mélanocéphale (Ichthyaetus melanocephalus) et aigrette garzette (Egretta garzetta) (3).jpg]] 10722490 wikitext text/x-wiki {{Տաքսոտուփ2|Վիքիդատա=այո}} '''Սևագլուխ որոր'''<ref name=Koblik2001>{{публикация|книга |автор=[[Коблик, Евгений Александрович|Коблик Е. А.]] |заглавие=Разнообразие птиц (по материалам экспозиции Зоологического музея МГУ) |место=М. |издательство=Издательство МГУ |год=2001 |том=2 |страницы=231 |страниц=400 |isbn=5-211-04072-4 |тираж=400}}</ref> ({{lang-la|Ichthyaetus melanocephalus}}), որորների ընտանիքի թռչուն (Laridae)<ref name=IOC>{{cite web 2 |url=http://www.worldbirdnames.org/bow/coursers |title=Coursers, noddies, gulls, terns, auks, sandgrouse |editor=F. Gill & D. Donsker (Eds). |website=IOC World Bird List (v 8.1) |date=2018 |lang=en |doi=10.14344/IOC.ML.8.1}}{{v|18|3|21}}.</ref>: == Բնութագիր == [[Պատկեր:Ichthyaetus melanocephalus 070120 LR.jpg|thumb|Սևագլուխ որորը ձմռանը]] Սևագլուխ որորը որորների ընտանիքի համեմատաբար փոքր տեսակի թռչուն է։ Այնուամենայնիվ, այն ունի ուժեղ կառուցվածք և մեծ, կլոր [[գլուխ]]։ Վիզը շատ կարճ է։ Նրա երկար, ուղղաձիգ թևերը հովհարաձև վեր է բարձրանում պոչից։ Թաթերի վրա կան մեկ կարճ և երեք երկար մատեր, որոնք ծածկված են թաղանթով։ Այս որորի կտուցը կարճ է, բայց ուժեղ է։ Զուգավորման շրջանում այն ունենում է վառ գունավորմամբ գլխարկ, որը ձգվում է գլխի ամբողջ երկայնքով։ Թևերը բաց մոխրագույն են։ Մնացած փետուրները սպիտակ են։ Նրա թաթերն ու կտուցը մուգ կարմիր են, կտուցի գագաթը, սովորաբար՝ դեղինից նարնջագույն, կարող է լինել կարմիր։ Կտուցի վերևի և հիմքի միջև կա մուգ շերտ։ Ձմռանը սև գլխարկի նմանվող հանդերձանքը բացակայում է, աչքի հետևում կա մուգ մոխրագույն կետ, իսկ գլխի հետևի մասում կան մոխրագույն շերտեր։ Երիտասարդ թռչունների թևերը շագանակագույն են։ Ծոծրակը և կրծքավանդակը գունատ են, շատ բաց գունավորմամբ։ Թաթերը մոխրագույն են, մուգ վարդագույն կտուցի գագաթը մուգ է։ Երկրորդ ձմեռվանից հետո թռչունների փետուրները նույնն է, ինչ մեծահասակների մոտ, սակայն անհատական սև փետուրները դեռ մնում են թևերի վրա։ Ոտքերը նարնջագույն են, կտուցը գունավորվում է նույնը, ինչպես տարեց թռչուններինը։ Աչքերի շուրջը կարմիր կոպ է, որի դիմաց կան երկու սպիտակ և մերկ աչքերի բծեր։ Սևագլուխ որորը ունի 39 սմ երկարություն, թևերի բացվածքը՝ 98 [[Սանտիմետր|սմ]] է<ref>{{Cite book |last=Sharpe |first=Richard Bowdler |url=http://dx.doi.org/10.5962/bhl.title.54446 |title=A chapter on birds : rare British birds / |last2=Keulemans |first2=J. G. |date=1895 |publisher=E. & J.B. Young, |location=London :}}</ref>։ == Կենսակերպ == Սևագլուխ որորը սնվում է հիմնականում ձկներով, խեցեմորթներով, խեցգետիններով և միջատներով, որոնք նա գտնում է լողափում։ Այն հանում է ռնգային ձայներ, ինչպես «էվա» կամ «կաու» կամ «կիաու»<ref>{{Cite journal |last=Johnston |first=David W. |last2=Peterson |first2=Roger T. |last3=Mountfort |first3=Guy |last4=Hollom |first4=P. A. D. |date=1966 |title=A Field Guide to the Birds of Britain and Europe |url=http://dx.doi.org/10.2307/4511328 |journal=Bird-Banding |volume=37 |issue=4 |pages=304 |doi=10.2307/4511328 |issn=0006-3630}}</ref>։ Այս տեսակը բնադրում է հիմնականում այլ ծովափնյա թռչուններից առանձին, ինչպես սովորական որորները և ծիծեռնակները, ինչպես նաև գաղութներով ծովափերին, ճահճային տարածքներում։ Նրանք երբեմն զուգակցվում են սովորական և կապտավուն որորների հետ։ Բույնը գետնի մեջ է փորված, որը կառուցված է խոտերով, ջրիմուռներով և ճյուղերով։ Մայիսից հունիս ընկած ժամանակահատվածում էգ թռչունը սեռը դնում է 2-3 դեղին-շագանակագույն ձու՝ մուգ կետերով։ Երկու զույգերն էլ հավասարապես փոխարինում են իրար, ճուտեր հանելու համար, որոնց տևողությունը մոտավորապես 24 օր է։ Ճուտերն մոխրագույն են, հանդերձավորման ժամանակ մուգ կետերով։ Ծնողները նրանց կերակրում են նախապես մարսված սնունդով՝ այն պահելով քարճիկում։ Ճուտը մոտ 25 օր անց թևավորվում է, բայց բնի մեջ մնում է ևս մի քանի շաբաթ։ Սևագլուխ որորը սեռապես հասունանում է մեկ կամ երկու տարեկան հասակում<ref>{{Cite book |last=Jobling, James A. |url=https://www.worldcat.org/oclc/659731768 |title=The Helm dictionary of scientific bird names : from aalge to zusii |date=2010 |publisher=Christopher Helm |isbn=978-1-4081-3326-2 |location=London |oclc=659731768}}</ref>։ == Տարածվածություն == Սևագլուխ որորը, որպես կանոն, ապրում է ափամերձ տարածքներում, երբեմն թռչում է մայրցամաք։ [[Հարավային Եվրոպա]]յում դա հաճախակի բնադրող թռչուն է, [[Կենտրոնական Եվրոպա]]յում, ընդհակառակը, այն մասամբ բաշխված է։ Հանդիպում է [[Անգլիա]]յի հարավում, [[Ֆրանսիա]]յի հարավում և հյուսիս-արևմուտքում, [[Գերմանիա]]յի հյուսիսում, [[Նիդեռլանդներ]]ում, [[Թուրքիա]]յում, [[Հունաստան]]ի արևելքում, [[Խորվաթիա]]յում, [[Սերբիա]]յում, [[Բելառուս]]ի հարավ-արևմուտքում, [[Լեհաստան]]ի հյուսիսում, [[Էստոնիա]]յում, [[Լատվիա]]յում, [[Լիտվա]]յում, [[Լենինգրադ|Լենինգրադում մարզում]], [[Ղրիմ|Ղրիմի թերակղզում]] և [[Սև ծով]]ի արևելյան ափին։ [[2017|2017 թվականի]] հունիսին [[Վոլոգդա]]յում այդ թռչունների մեծ խմբերը նկատվել են գետերից և լճերից բավականին հեռու գտնվող տարածքներում`հիմնականում ժամանակակից շենքերում, որտեղ կան հարթ տանիքներ։ Քաղաքային պայմաններին հարմարվող այս սևագլուխ որորների գաղութների ապրելակերպը դեռ պետք է ուսումնասիրել։ Եվրոպայից դուրս այն կարելի է գտնել [[Հյուսիսային Աֆրիկա]]յում, [[Կենտրոնական Ասիա|Կենտրոնական]] և [[Հարավարևմտյան Ասիա|Արևմտյան Ասիայում]] և [[Արաբական թերակղզի|Արաբական թերակղզում]]։ Աշնանը որոշ թռչուններ տեղափոխվում են Միջերկրական ծովի ափերը, ոմանք էլ մնում են իրենց բնադրած վայրերում։ Սևագլուխ որորը մասամբ գաղթական թռչուն է<ref>{{Cite web |date=2019 թ․ օգոստոսի 14 |title=Larus melanocephalus: BirdLife International |url=http://dx.doi.org/10.2305/iucn.uk.2019-3.rlts.t22694443a154572305.en |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 24 |website=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref>։ == Պոպուլյացիա == Սևագլուխ որորների թիվը ըստ համաշխարհային պոպուլյացիայի գնահատվում է 236-656 հազար տեսակ (Wetlands International 2015): [[Բնության պահպանության միջազգային միություն|Բնության պահպանության միջազգային միության (ԲՊՄՄ)]] (անգլ.` International Union for Conservation of Nature, IUCN) տվյալների համաձայն որորների այս տեսակը քիչ է վտանգված (Least Concern)<ref>{{Cite web |date=2018 թ․ օգոստոսի 8 |title=Larus melanocephalus: BirdLife International |url=http://dx.doi.org/10.2305/iucn.uk.2018-2.rlts.t22694443a132551769.en |accessdate=2020 թ․ փետրվարի 24 |website=IUCN Red List of Threatened Species}}</ref>: == Պատկերասրահ == <gallery> Պատկեր:Ichthyaetus melanocephalus -Southend-on-sea, Essex, England-8.jpg Պատկեր:Gabbiano corallino (Ichthyaetus melanocephalus) con colori estivi, Porto Garibaldi.jpg Պատկեր:Larus melanocephalus with chicks.jpg Պատկեր:Larus melanocephalus, L. ridibundus, L. minutus.jpg Պատկեր:Larus melanocephalus02.jpg Պատկեր:Larus melanocephalus MWNH 0341.JPG Պատկեր:Thalasseus sandvicensis and Larus melanocephalus.jpg Պատկեր:Brutkolonie Schwarzkopfmöwen Sturmmöwen.jpg Պատկեր:PikiWiki Israel 30373 Ichthyaetus melanocephalus in Israel.jpg Պատկեր:Zwartkopmeeuw-1 (28031637863).jpg Պատկեր:Coloured figures of the birds of the British Islands - issued by Lord Lilford (Plate XX) (20292565786).jpg Պատկեր:Larus genei colony.jpg Պատկեր:Ichthyaetus melanocephalus 070120 LR.jpg Պատկեր:Mouette mélanocéphale (Ichthyaetus melanocephalus) et aigrette garzette (Egretta garzetta) (3).jpg Պատկեր:LarusMelanocephalus.png </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * Karel Šťastný. Vögel Handbuch und Führer der Vögel Europas. Bechtermünz Verlag im Weltbild Verlag GmbH, Augsburg 1997, ISBN 3-86047-737-4. * Barthel & Dougalis. Was fliegt denn da ? Franckh-Kosmos Verlags GmbH & Co. KG, Stuttgart 2006, ISBN 3-440-08160-5. * Hakan Delin, Lars Svensson. Vögel. Franckh-Kosmos Verlags GmbH & Co., Stuttgart 2004, ISBN 3-440-09711-0. == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |title=Черноголовая чайка - Larus melanocephalus Temminck, 1820 |url=http://water-birds.narod.ru/larus_melanocephalus.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090515222759/http://water-birds.narod.ru/larus_melanocephalus.htm |archivedate=2009 թ․ մայիսի 15}} * [http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Birds/307.html Ռուսաստանի ողնաշարավոր կենդանիներ։ Սևագլուխ որոր] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201026071716/http://www.sevin.ru/vertebrates/index.html?Birds%2F307.html |date=2020-10-26 }} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Աֆրիկայի թռչուններ]] [[Կատեգորիա:Եվրասիայի թռչուններ]] [[Կատեգորիա:Եվրոպայի թռչուններ]] [[Կատեգորիա:Որորներ]] ethzi0yv749k2yv2he97s0oh6bb658b 0 954693 10722186 10721233 2026-04-08T13:22:54Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[File:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist - WGA04154.jpg]] → [[File:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg]] → File replacement: update from an low quality version to a other one with better quality ([[c:c:GR]]) 10722186 wikitext text/x-wiki Ստորև ներկայացված են իտալացի գեղանկարիչ [[Կարավաջո]]յի նկարները։ Աշխատանքները ներկայացվել են ժամանակագրական կարգով<ref>Spike, John T. ''Caravaggio''. New York : Abbeville Press, 2001: p. 253–54</ref>։ {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | Նկար ! Անվանում ! Ստեղծման տարեթիվ ! Գործիքներ ! Չափսեր(սմ) ! Պատկերասրահ ! class="unsortable" | Ծան․ |- | align="center"| [[Պատկեր:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|thumb|alt=CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg]] |[[Միրգը կեղևահան անող տղան|Մրգեր մաքրող տղա]] | align="center"| մոտ․ 1592-1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 75,5 × 64,4 | Ռոբերտո Լոնգիի ֆոնդ, [[Ֆլորենցիա]]<ref>{{Cite web |title=Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port Ercole 1610) – Boy Peeling Fruit |url=https://www.royalcollection.org.uk/collection/402612/boy-peeling-fruit}}</ref> | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - A boy peeling fruit (Royal Collection).jpg|thumb]] |[[Մրգեր մաքրող տղա (Կարավաջոյի նկար)|Մրգեր մաքրող]] [[Մրգեր մաքրող տղա (Կարավաջոյի նկար)|տղա]] | align="center"| մոտ․ 1592-1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 63 × 53 | [[Հեմփթոն Քորթ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Sick young Bacchus by Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Հիվանդ Բաքոս]] | align="center"| մոտ․ 1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 67 × 53 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 062.jpg|thumb]] | [[Պատանին մրգի զամբյուղով]] | align="center"| մոտ․ 1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 70 × 67 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Բախտագուշակը (Կարավաջո)|Բախտագուշակը]] | align="center"| մոտ․ 1594 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 115 × 150 |[[Կապիտոլիական թանգարաններ|Կապիտոլիական թանգարան]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Խաղանենգները (Կարավաջո)|Խաղանենգները]] | align="center"| մոտ․ 1594 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94,2 × 131,2 |[[Կիմբելլայի գեղարվեստական թանգարան|Քիմբելլայի գեղարվեստական թանգարան]], [[Ֆորտ-Ուերտ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:MusiciansCaravaggio.jpg|thumb]] |[[Երաժիշտներ (նկար, Կարավաջո)|Երաժիշտներ]] | align="center"| մոտ․ 1595 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 87,9 × 115,9 |[[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու-Յորք]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:St Francis in Ecstasy.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Ֆրանցիսկոսն էքստազի վիճակում]] | align="center"| մոտ․ 1595 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 93,9 × 129,5 | Ուոդսվորթ Աթենիում, [[Հարթֆորդ (Կոնեկտիկուտ)|Հարթվորդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Boy Bitten by a Lizard.jpg|thumb]] |[[Մողեսը կծել է տղային]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 66 × 49,5 |[[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ|Լոնդոնի ազգային Պատկերասրահ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggioapollo.jpg|thumb|alt=Caravaggioapollo.jpg]] | Վինահարը | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 96 × 121 | [[Բադմինտոն հաուս]], [[Գլոստերշիր կոմսություն]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|thumb]] |[[Վինահարը (նկար, Կարավաջո)|Վինահարը]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94 × 119 |[[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Էրմիտաժ]], [[Սանկտ Պետերբուրգ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Lutniarz.jpg|thumb]] |[[Վինահարը (նկար, Կարավաջո)|Վինահարը]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 100 × 126,5 | [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|thumb]] |[[Մրգերով զամբյուղ]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 46 × 64 | Ամբրոզիի պինակոտեկա, [[Միլան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Baco, por Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Բաքոս (Կարավաջոյի նկար)|Բաքոս]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 95 × 85 | [[Ուֆֆիցի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|thumb]] |[[Ապաշխարող Մագդաղենացին]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 122,5 × 98,5 |[[Դորիա Պամֆիլի պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 025.jpg|thumb]] |[[Հանգիստ դեպի Եգիպտոս փախուստի ճանապարհին (նկար, Կարավաջո)|Հանգիստ Եգիպտոսի ճանապարհին]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 133,5 × 166,5 | [[Դորիա Պամֆիլի պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Մեդուզա Կարավաջո|Մեդուզա]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Նկար փայտե վահանի վրա, յուղաներկ | align="center"| 60 × 55 | [[Ուֆֆիցի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Կուրտիզանուհու դիմանկար]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Որմնանկար առաստաղի վրա, յուղաներկ | align="center"| 66 × 53 | Կայզեր Ֆրիդրիխի թանգարան, [[Բեռլին]] | Ոչնչացվել է 1945 թվականին |- | align="center"|[[Պատկեր:Jupiter, Neptune and Pluto-Caravaggio (c.1597-1600).jpg|thumb]] |[[Յուպիտեր, Նեպտուն և Պլուտոն]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Որմնանկար առաստաղի վրա, յուղաներկ | align="center"| 300 × 180 | Վիլլա Բոնկոմպանի-Լուդովիզի, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|thumb]] |[[Բախտագուշակը (Կարավաջո)|Բախտագուշակը]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 99 × 131 |[[Լուվր]], [[Փարիզ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Saint Catherine of Alexandria - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Եկատերինա Ալեքսանդրիացի]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 173 × 133 | [[Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան]], [[Մադրիդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|thumb]] |[[Իսահակի զոհաբերումը]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 116 × 173 | Բարբարա Պյասեցկա-Ջոնսոնի հավաքածու, [[Փրինսթոն (Նյու Ջերսի)|Փրինսթոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 169 × 112 |[[Տոլեդոյի տաճար]], [[Տոլեդո]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Martha and Mary Magdalene - WGA04101.jpg|thumb]] |[[Մարթան և Մարիամ Մագթաղենացին]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 97,8 × 132,7 |[[Դետրոյթի արվեստի ինստիտուտ]], [[Դետրոյթ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|thumb]] |[[Մաֆեո Բարբերինիի դիմանկարը]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 124 × 99 | Մասնավոր հավաքածու, [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|thumb]] |[[Հուդիթ և Հողոփեռնես (նկար)|Հուդիթ և Հողոփեռնես]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 145 × 195 | [[Հին արվեստի ազգային պատկերասրահ]], [[Պալացցո Բարբերինի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:David and Goliath by Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Դավիթ և Գողիաթ]] | align="center"| մոտ․ 1599 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 110 × 91 |[[Պրադո թանգարան (Մադրիդ)|Պրադո]], [[Մադրիդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg|thumb|alt=Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg]] | [[Նարցիս (նկար, Կարավաջո)|Նարցիս]] | align="center"| մոտ․ 1599 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 110 × 92 | [[Հին արվեստի ազգային պատկերասրահ]], [[Պալացցո Բարբերինի]], [[Հռոմ]] |Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|thumb]] |[[Տղա, որին կծել է մողեսը (Կարավաջոյի նկար)|Տղա, որին կծել է մողեսը]] | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 65,8 × 52,3 | Ռոբերտո Լոնգի ֆոնդ, [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:BaptistBasle.jpg|thumb]] | Հովհաննես Մկրտիչ | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 102 × 85,3 |[[Բազելի գեղարվեստի թանգարան]], [[Բազել]] | Վերագրվում է [[Խուան Բատիստո|Խուան Բատիստո Մաինոյին]] |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La vocazione di San Matteo.jpg|thumb]] |[[Մատթեոս առաքյալի հրավերը]] | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 323 × 343 |[[Սան Լուիջի դե Ֆրանչեզի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Մատթեոսի նահատակությունը (Կարավաջո)|Սուրբ Մատթեոսի նահատակությունը]] | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 323 × 343 | [[Սան Լուիջի դե Ֆրանչեզի]], Հռոմ | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 035.jpg|thumb]] |[[Սուրբ ծնունդը սբ. Ֆրանցիսկոսի և սբ. Լավրենտիոսի հետ]] | align="center"|1600 կամ 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 268 × 197 |[[Սան Լորենցո եկեղեցի]], [[Պալերմո]] | Գողացվել է 1969 1608<ref>{{Cite web |date=09.04.2013 |title=Самые дорогие украденные предметы искусства |url=http://www.forbes.ru/forbeslife-photogallery/pokupki/237011-samye-dorogie-ukradennye-predmety-iskusstva/photo/4 |publisher=Forbes}}</ref> |- | align="center"| [[Պատկեր:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|thumb]] |[[Սավուղի դիմումը (Կարավաջոյի նկար)|Սավուղի դիմումը]] | align="center"| 1600 | Փայտ, յուղաներկ | align="center"| 237 × 189 | Օդեսկալկի Բալբիի հավաքածու, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Պետրոսի խաչելությունը (Կարավաջո)|Սուրբ Պետրոսի խաչելությունը]] | align="center"| 1601 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 230 × 175 |[[Սանտա Մարիա դել Պոպոլո]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|thumb]] | [[Դարձ Դամասկոսի ճանապարհին]] | align="center"| 1601 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 230 × 175 | [[Սանտա Մարիա դել Պոպոլո]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Flowersandfruit.jpg|300px|thumb]] |[[Ծաղիկներով և մրգերով նատյուրմորտ]] | align="center"| 1601 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 105 × 184 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | Վերագրվում է նատյուրմորտի Հարթֆորդյան դպրոցի ներկայացուցչի |- | align="center"| [[Պատկեր:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|300px|thumb]] |[[Ընթրիք Էմմաուսում (Կարավաջո, Լոնդոն)|Ընթրիք Էմմաուսում]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 139 × 195 |[[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Հաղթանակած Ամուրը]] (Կուպիդոն) | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 156 × 113 |[[Բեռլինի պատկերասրահ|Բեռլինի Պատկերասրահ]], [[Բեռլին]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio MatthewAndTheAngel byMikeyAngels.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Մատթեոսն ու հրեշտակը]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 232 × 183 | Կայսր Ֆրիդրիխի թանգարան, [[Բեռլին]] | Ոչնչացվել է 1945 թվականին |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Մատթեոսի ոգեշնչումը]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 292 × 186 | [[Սան Լուիջի դե Ֆրանչեզի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Saint John the Baptist - Google Art Project.jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 129 × 94 |[[Կապիտոլիական թանգարաններ|Կապիտոլիական թանգարան]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 129 × 94 | [[Դորիա Պամֆիլի պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - The Incredulity of Saint Thomas.jpg|thumb]] |[[Թովմաս առաքյալի անհավատությունը]] | align="center"| մոտ․ 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 107 × 146 | Սան Սուսի, [[Պոտսդամ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|thumb]] |[[Հուդայի համբույր]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 133 × 169 |[[Իռլանդիայի ազգային պատկերասրահ]], [[Դուբլին]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|thumb]] | [[Իսահակի զոհաբերումը (1602)|Իսահակի զոհաբերումը]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 104 × 135 |[[Ուֆֆիցի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 055.jpg|thumb]] |[[Սուրբ ընտանիքը Հովհաննես Մկրտչի հետ]] | align="center"| մոտ․ 1603 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 117,5 × 96 | [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)]] |Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|thumb]] |[[Հիսուսի թաղումը]] | align="center"| մոտ․ 1603 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 300 × 203 |[[Վատիկանի պատկերասրահ]], [[Վատիկան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioCrowning01.jpg|thumb]] |[[Թագադրում փշե պսակով]] | align="center"| 1603 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 178 × 125 | Պալացցո դե-լի Ալբերտի, [[Պրատո]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|thumb]] |[[Լորետոյի տիրամայրը (Կարավաջո)|Լորետոյի տիրամայրը]] | align="center"| մոտ․ 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 260 × 150 | Սան Ագուստինո, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 172,5 × 104,5 | Նելսոն Ատկինսի գեղարվեստի թանգարան,[[Կանզաս Սիթի]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94 × 131 | [[Հին արվեստի ազգային պատկերասրահ]], [[Պալացցո Կորսինի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Uqueen3.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Պետրոսի և Անդրեասի կոչումը]] | align="center"| մոտ․ 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 140 × 176 | [[Հեմփթոն Քորթ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - Colourised by Mikey Angels.jpg|thumb]] |[[Քրիստոսը Ձիթենյաց լեռան վրա]] | align="center"| 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 154 × 222 | Կայսր Ֆրիդրիխի թանգարան, [[Բեռլին]] | Ոչնչացվել է 1945 թվականին |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|thumb]] |Ահա մարդը | align="center"| մոտ․ 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 128 × 103 | Պալացցո Բյանկո, [[Ջենովա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Հիերոնիմոսը խոհերի մեջ]] | align="center"| մոտ․ 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 118 × 81 |[[Մոնսերատ թանգարան]], [[Բարսելոնա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|thumb]] |[[Գրող սուրբ Հիերոնիմոսը (նկար. Կարավաջո)|Գրող սուրբ Հիերոնիմոսը]] | align="center"| մոտ․ 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 112 × 157 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Pope Paul V.jpg|thumb]] | Պողոս V Պապի դիմանկար | align="center"| 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 203 × 119 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Still Life with Fruit (circa 1603).png|300px|thumb]] |[[Նատյուրմորտ մրգերով]] | align="center"| 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 87 × 135 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|thumb]] |[[Տիրամայրը և Մանուկը սուրբ Աննայի հետ]] | align="center"| 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 292 × 211 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La Morte della Vergine.jpg|thumb]] |[[Աստվածածնի վերափոխումը]] | align="center"| 1601-1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 369 × 245 | Լուվր, [[Փարիզ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Mary magdalene caravaggio.jpg|thumb]] |[[Մարիամ Մագթաղենացին էքստազի վիճակում]] | align="center"| 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 106,5 × 91 | Մասնավոր հավաքածու, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Ֆրանցիսկոսը խոհերի մեջ]] | align="center"| մոտ․ 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 130 × 90 | Ալա Պոնցոնե թանգարան, [[Կրեմոնա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|thumb]] |[[Ընթրիք Էմմաուսում (Կարավաջո, Միլան)|Ընթրիք Էմմաուսում]] | align="center"| 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 141 × 175 | [[Բրերա պատկերասրահ]], [[Միլան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio, Judit and Holofernes.jpg|300px|thumb]] |[[Հուդիթը գլխատում է Հողոփեռնեսին]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| | Մասնավոր հավաքածու, [[Թուլուզ]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 029.jpg|thumb]] |[[Յոթ գթասիրտ գործեր (նկար, Կարավաջո)|Յոթ գթասիրտ գործեր]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 390 x 260 | Պիո-Մոնտե-դելա-Միզերիկորդիա, Նեապոլ | |- | align="center"| [[Պատկեր:St andrew.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Անդրեասի խաչելությունը]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 202,5 x 152,7 |[[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան]], [[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 071.jpg|thumb]] |[[Դավիթը Գողիաթի գլխով]] | align="center"| 1607 | Փայտ, յուղաներկ | align="center"| 90,5 × 116 |[[Արվեստի պատմության թանգարան (Վիեննա)|Արվեստի պատմության թանգարան]], [[Վիեննա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Տիրամայր Ռոզարիա]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 364,5 × 249,5 | Արվեստի պատմության թանգարան, Վիեննա | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - The Crowning with Thorns - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Թագադրում փշե պսակով Կարավաջո|Թագադրում փշե պսակով]] | align="center"| մոտ․ 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 127 × 165,5 | Արվեստի պատմության թանգարան, Վիեննա | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|thumb]] |[[Քրիստոսի խարազանումը]] | align="center"| մոտ․ 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 390 × 260 |[[Կապոդիմոնտե թանգարան]], Նեապոլ | |- | align="center"| [[Պատկեր:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|thumb]] |[[Քրիստոսը սյան մոտ]] | align="center"| մոտ. 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 134,5 × 175,5 | Գեղեցիկ արվեստների թանգարան, [[Ռուան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioSalomeLondon.jpg|thumb]] |[[Սալոմեն Հովհաննես Մկրտչի գլխով]] | align="center"| մոտ․ [[1607]] | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 90,5 × 167 |[[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ|Լոնդոնի ազգային Պատկերասրահ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioJeromeValletta.jpg|thumb]] |[[Գրող Սուրբ Հիերոնիմոսը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 117 × 157 | Սուրբ Հովհաննեսի տաճար, [[Վալետա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|thumb]] |[[Ալոֆ դե Վինակուրտի և նրա պաժի դիմանկարը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 195 × 134 | Լուվր, [[Փարիզ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|thumb]] |[[Ֆրա Անտոնիո Մարտելիի դիմանկարը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 118,5 × 95,5 |[[Պալացցո Պիտտի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|300px|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտչի գլխատումը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 361 × 520 | Սուրբ Հովհաննեսի տաճար, Վալետա | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio sleeping cupid.jpg|300px|thumb]] |[[Քնած Ամուրը (նկար, Ամուր)|Քնած Ամուրը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 71 × 105 | Պալացցո [[Պիտտի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg|thumb|alt=Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 100 × 73 | Բոնելլոյի հավաքածու, [[Валлетта|Վալետտա]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - The Annunciation.JPG|thumb]] |[[Ավետում Կարավաջո|Ավետում]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 285 × 205 |[[Գեղեցիկ արվեստների թանգարան Նանսի|Գեղեցիկ արվեստների թանգարան]], [[Նանսի]] | |- | align="center"|[[Պատկեր:Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Լյուսիայի թաղումը]] | align="center"| 1609 | Փայտ, տեմպերա | align="center"| 408 × 300 | Սանտա-Լուչիա-ալլա-Բադյա, [[Սիրակուզա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|thumb]] |[[Ղազարոսի հարությունը]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 380 × 275 | Ռեգիոնալ թանագարան, [[Մեսսինա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg|thumb|alt=Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg]] |[[Հովիվների երկրպագությունը (Կարավաջո)|Հովիվների երկրպագությունը]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 314 × 211 | Ռեգիոնալ թանագարան, [[Մեսսինա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioSalomeMadrid.jpg|thumb]] |[[Սալոմեն՝ Հովհաննես Մկրտչի գլուխը ձեռքին]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 116 × 140 | Թագավորական պալատ, [[Մադրիդ]] |Սովորաբար ցուցադրվում է ժամանակավոր ցուցահանդեսների ժամանակ |- | align="center"| [[Պատկեր:Toothpuller.jpg|300px|thumb]] |[[Ատամ քաշող]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 139,5 × 194,5 | Պիտտիի, [[Ֆլորենցիա]] | Վերագրվում է Կարավաջոյին |- | align="center"| [[Պատկեր:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Պետրոսի ուրացումը]] | align="center"| 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94 × 125,4 | [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու-Յորք]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Ֆրանցիսկոսի աղոթքը]] | align="center"| մոտ․ 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 130 × 90 | [[Հին արվեստի ազգային թանգարան]], Բարբերինի ապարանք, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջոյի նկար)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 159 × 124 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:David with the Head of Goliath-Caravaggio (1610).jpg|thumb]] |[[Դավիթը Գողիաթի գլխի հետ]] | align="center"|1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 125 × 101 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio-Baptist-reclining.jpg|300px|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջոյի նկար)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 159 × 124 | Մասնավոր հավաքածու, [[Մյունխեն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioUrsula.jpg|300px|thumb]] |[[Սուրբ Ուրսուլայի նահատակությունը (նկար)|Սուրբ Ուրսուլայի նահատակությունը]] | align="center"| 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 106 × 179,5 | Զևալլոս Ստիլիանոյի պալատ, Նեապոլ |Վերջին հանրահայտ նկար |} == Գրականություն == * Всеволожская С. Микеланджело да Караваджо. М., 1960 * {{БРЭ|статья=Караваджо|id=2044080|автор=[[Дажина, Вера Дмитриевна|Дажина В. Д.]]|том=13|страницы=53|ref=Дажина}} * [[Знамеровская, Татьяна Петровна|Знамеровская Т. П.]] Микеланджело да Караваджо. М., 1955 * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ламбер Ж. |заглавие=Караваджо |год=2010 |место=М. |издательство=Taschen}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ланди Э. |заглавие=Тайная жизнь великих художников |год=2011 |место=М. |isbn=978-5-98697-228-2}} * Лонги Р. Караваджо // Лонги Р. От Чимабуэ до Моранди. М., 1984 * {{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Махов, Александр Евгеньевич|Махов А. Е.]] |заглавие=Караваджо |год=2009 |место=М. |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |isbn=978-5-235-03196-8}} * {{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Микеланждело Да Караваджо: Воспоминания современников; Документы |год=1975 |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |страниц=118 |переводчик=[[Венедиктов, Александр Иванович|Венедиктов А. И.]]}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Свидерская, Марина Ильинична|Свидерская М. И.]] |заглавие=Караваджо: Первый современный художник. Проблемный очерк |год=2001 |место=СПб. |издательство=Дмитрий Буланин |страниц=240 |isbn=5-86007-208-2}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Шапиро, Юрий Горациевич|Шапиро Ю. Г.]], [[Персианова, Ольга Михайловн|Персианова О. М.]], [[Мытарева, Кира Васильевна|Мытарева К. В.]], [[Аране, Нина Моисеевна|Аране Н. М.]] |заглавие=Пятьдесят кратких биографий мастеров западноевропейского искусства XIV–XIX веков |год=1971 |место=Л. |издательство=[[Аврора (издательство)|Аврора]]}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.caravaggio.ru Караваджо. Сайт о художнике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306010528/http://caravaggio.ru/ |date=2021-03-06 }} * [http://www.italia-mia.globalfolio.net/arte/caravaggio_main.htm Микеланджело Караваджо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123180014/http://www.italia-mia.globalfolio.net/arte/caravaggio_main.htm |date=2019-11-23 }} * [http://www.eyegate.com/Caravaggio EyeGate Караваджо Պատկերասրահ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220151413/http://www.eyegate.com/Caravaggio/ |date=2014-02-20 }} * [http://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/06/100616_caravaggio_bones.shtml Найдены останки Караваджо] * [http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html Караваджо. Картина Дэвид с Головой Голиафа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606044500/http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html |date=2018-06-06 }} {{ՎՊԵ}} [[Կատեգորիա:Գեղանկարչություն]] [[Կատեգորիա:Իտալիայի գեղանկարչություն]] [[Կատեգորիա:Կարավաջոյի նկարներ]] [[Կատեգորիա:Նկարներ]] [[Կատեգորիա:Նկարների ցանկեր]] 3mwlrfmeu6x5di5eymh8b3mc20g5f1h 10722200 10722186 2026-04-08T13:55:50Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[File:Caravaggio-Baptist-reclining.jpg]] → [[File:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg]] → File replacement: update from an low quality version to a other one with better quality ([[c:c:GR]]) 10722200 wikitext text/x-wiki Ստորև ներկայացված են իտալացի գեղանկարիչ [[Կարավաջո]]յի նկարները։ Աշխատանքները ներկայացվել են ժամանակագրական կարգով<ref>Spike, John T. ''Caravaggio''. New York : Abbeville Press, 2001: p. 253–54</ref>։ {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | Նկար ! Անվանում ! Ստեղծման տարեթիվ ! Գործիքներ ! Չափսեր(սմ) ! Պատկերասրահ ! class="unsortable" | Ծան․ |- | align="center"| [[Պատկեր:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|thumb|alt=CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg]] |[[Միրգը կեղևահան անող տղան|Մրգեր մաքրող տղա]] | align="center"| մոտ․ 1592-1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 75,5 × 64,4 | Ռոբերտո Լոնգիի ֆոնդ, [[Ֆլորենցիա]]<ref>{{Cite web |title=Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port Ercole 1610) – Boy Peeling Fruit |url=https://www.royalcollection.org.uk/collection/402612/boy-peeling-fruit}}</ref> | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - A boy peeling fruit (Royal Collection).jpg|thumb]] |[[Մրգեր մաքրող տղա (Կարավաջոյի նկար)|Մրգեր մաքրող]] [[Մրգեր մաքրող տղա (Կարավաջոյի նկար)|տղա]] | align="center"| մոտ․ 1592-1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 63 × 53 | [[Հեմփթոն Քորթ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Sick young Bacchus by Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Հիվանդ Բաքոս]] | align="center"| մոտ․ 1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 67 × 53 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 062.jpg|thumb]] | [[Պատանին մրգի զամբյուղով]] | align="center"| մոտ․ 1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 70 × 67 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Բախտագուշակը (Կարավաջո)|Բախտագուշակը]] | align="center"| մոտ․ 1594 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 115 × 150 |[[Կապիտոլիական թանգարաններ|Կապիտոլիական թանգարան]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Խաղանենգները (Կարավաջո)|Խաղանենգները]] | align="center"| մոտ․ 1594 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94,2 × 131,2 |[[Կիմբելլայի գեղարվեստական թանգարան|Քիմբելլայի գեղարվեստական թանգարան]], [[Ֆորտ-Ուերտ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:MusiciansCaravaggio.jpg|thumb]] |[[Երաժիշտներ (նկար, Կարավաջո)|Երաժիշտներ]] | align="center"| մոտ․ 1595 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 87,9 × 115,9 |[[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու-Յորք]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:St Francis in Ecstasy.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Ֆրանցիսկոսն էքստազի վիճակում]] | align="center"| մոտ․ 1595 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 93,9 × 129,5 | Ուոդսվորթ Աթենիում, [[Հարթֆորդ (Կոնեկտիկուտ)|Հարթվորդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Boy Bitten by a Lizard.jpg|thumb]] |[[Մողեսը կծել է տղային]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 66 × 49,5 |[[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ|Լոնդոնի ազգային Պատկերասրահ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggioapollo.jpg|thumb|alt=Caravaggioapollo.jpg]] | Վինահարը | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 96 × 121 | [[Բադմինտոն հաուս]], [[Գլոստերշիր կոմսություն]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|thumb]] |[[Վինահարը (նկար, Կարավաջո)|Վինահարը]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94 × 119 |[[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Էրմիտաժ]], [[Սանկտ Պետերբուրգ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Lutniarz.jpg|thumb]] |[[Վինահարը (նկար, Կարավաջո)|Վինահարը]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 100 × 126,5 | [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|thumb]] |[[Մրգերով զամբյուղ]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 46 × 64 | Ամբրոզիի պինակոտեկա, [[Միլան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Baco, por Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Բաքոս (Կարավաջոյի նկար)|Բաքոս]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 95 × 85 | [[Ուֆֆիցի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|thumb]] |[[Ապաշխարող Մագդաղենացին]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 122,5 × 98,5 |[[Դորիա Պամֆիլի պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 025.jpg|thumb]] |[[Հանգիստ դեպի Եգիպտոս փախուստի ճանապարհին (նկար, Կարավաջո)|Հանգիստ Եգիպտոսի ճանապարհին]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 133,5 × 166,5 | [[Դորիա Պամֆիլի պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Մեդուզա Կարավաջո|Մեդուզա]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Նկար փայտե վահանի վրա, յուղաներկ | align="center"| 60 × 55 | [[Ուֆֆիցի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Կուրտիզանուհու դիմանկար]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Որմնանկար առաստաղի վրա, յուղաներկ | align="center"| 66 × 53 | Կայզեր Ֆրիդրիխի թանգարան, [[Բեռլին]] | Ոչնչացվել է 1945 թվականին |- | align="center"|[[Պատկեր:Jupiter, Neptune and Pluto-Caravaggio (c.1597-1600).jpg|thumb]] |[[Յուպիտեր, Նեպտուն և Պլուտոն]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Որմնանկար առաստաղի վրա, յուղաներկ | align="center"| 300 × 180 | Վիլլա Բոնկոմպանի-Լուդովիզի, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|thumb]] |[[Բախտագուշակը (Կարավաջո)|Բախտագուշակը]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 99 × 131 |[[Լուվր]], [[Փարիզ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Saint Catherine of Alexandria - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Եկատերինա Ալեքսանդրիացի]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 173 × 133 | [[Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան]], [[Մադրիդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|thumb]] |[[Իսահակի զոհաբերումը]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 116 × 173 | Բարբարա Պյասեցկա-Ջոնսոնի հավաքածու, [[Փրինսթոն (Նյու Ջերսի)|Փրինսթոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 169 × 112 |[[Տոլեդոյի տաճար]], [[Տոլեդո]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Martha and Mary Magdalene - WGA04101.jpg|thumb]] |[[Մարթան և Մարիամ Մագթաղենացին]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 97,8 × 132,7 |[[Դետրոյթի արվեստի ինստիտուտ]], [[Դետրոյթ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|thumb]] |[[Մաֆեո Բարբերինիի դիմանկարը]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 124 × 99 | Մասնավոր հավաքածու, [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|thumb]] |[[Հուդիթ և Հողոփեռնես (նկար)|Հուդիթ և Հողոփեռնես]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 145 × 195 | [[Հին արվեստի ազգային պատկերասրահ]], [[Պալացցո Բարբերինի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:David and Goliath by Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Դավիթ և Գողիաթ]] | align="center"| մոտ․ 1599 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 110 × 91 |[[Պրադո թանգարան (Մադրիդ)|Պրադո]], [[Մադրիդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg|thumb|alt=Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg]] | [[Նարցիս (նկար, Կարավաջո)|Նարցիս]] | align="center"| մոտ․ 1599 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 110 × 92 | [[Հին արվեստի ազգային պատկերասրահ]], [[Պալացցո Բարբերինի]], [[Հռոմ]] |Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|thumb]] |[[Տղա, որին կծել է մողեսը (Կարավաջոյի նկար)|Տղա, որին կծել է մողեսը]] | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 65,8 × 52,3 | Ռոբերտո Լոնգի ֆոնդ, [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:BaptistBasle.jpg|thumb]] | Հովհաննես Մկրտիչ | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 102 × 85,3 |[[Բազելի գեղարվեստի թանգարան]], [[Բազել]] | Վերագրվում է [[Խուան Բատիստո|Խուան Բատիստո Մաինոյին]] |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La vocazione di San Matteo.jpg|thumb]] |[[Մատթեոս առաքյալի հրավերը]] | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 323 × 343 |[[Սան Լուիջի դե Ֆրանչեզի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Մատթեոսի նահատակությունը (Կարավաջո)|Սուրբ Մատթեոսի նահատակությունը]] | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 323 × 343 | [[Սան Լուիջի դե Ֆրանչեզի]], Հռոմ | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 035.jpg|thumb]] |[[Սուրբ ծնունդը սբ. Ֆրանցիսկոսի և սբ. Լավրենտիոսի հետ]] | align="center"|1600 կամ 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 268 × 197 |[[Սան Լորենցո եկեղեցի]], [[Պալերմո]] | Գողացվել է 1969 1608<ref>{{Cite web |date=09.04.2013 |title=Самые дорогие украденные предметы искусства |url=http://www.forbes.ru/forbeslife-photogallery/pokupki/237011-samye-dorogie-ukradennye-predmety-iskusstva/photo/4 |publisher=Forbes}}</ref> |- | align="center"| [[Պատկեր:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|thumb]] |[[Սավուղի դիմումը (Կարավաջոյի նկար)|Սավուղի դիմումը]] | align="center"| 1600 | Փայտ, յուղաներկ | align="center"| 237 × 189 | Օդեսկալկի Բալբիի հավաքածու, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Պետրոսի խաչելությունը (Կարավաջո)|Սուրբ Պետրոսի խաչելությունը]] | align="center"| 1601 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 230 × 175 |[[Սանտա Մարիա դել Պոպոլո]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|thumb]] | [[Դարձ Դամասկոսի ճանապարհին]] | align="center"| 1601 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 230 × 175 | [[Սանտա Մարիա դել Պոպոլո]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Flowersandfruit.jpg|300px|thumb]] |[[Ծաղիկներով և մրգերով նատյուրմորտ]] | align="center"| 1601 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 105 × 184 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | Վերագրվում է նատյուրմորտի Հարթֆորդյան դպրոցի ներկայացուցչի |- | align="center"| [[Պատկեր:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|300px|thumb]] |[[Ընթրիք Էմմաուսում (Կարավաջո, Լոնդոն)|Ընթրիք Էմմաուսում]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 139 × 195 |[[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Հաղթանակած Ամուրը]] (Կուպիդոն) | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 156 × 113 |[[Բեռլինի պատկերասրահ|Բեռլինի Պատկերասրահ]], [[Բեռլին]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio MatthewAndTheAngel byMikeyAngels.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Մատթեոսն ու հրեշտակը]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 232 × 183 | Կայսր Ֆրիդրիխի թանգարան, [[Բեռլին]] | Ոչնչացվել է 1945 թվականին |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Մատթեոսի ոգեշնչումը]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 292 × 186 | [[Սան Լուիջի դե Ֆրանչեզի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Saint John the Baptist - Google Art Project.jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 129 × 94 |[[Կապիտոլիական թանգարաններ|Կապիտոլիական թանգարան]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 129 × 94 | [[Դորիա Պամֆիլի պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - The Incredulity of Saint Thomas.jpg|thumb]] |[[Թովմաս առաքյալի անհավատությունը]] | align="center"| մոտ․ 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 107 × 146 | Սան Սուսի, [[Պոտսդամ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|thumb]] |[[Հուդայի համբույր]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 133 × 169 |[[Իռլանդիայի ազգային պատկերասրահ]], [[Դուբլին]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|thumb]] | [[Իսահակի զոհաբերումը (1602)|Իսահակի զոհաբերումը]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 104 × 135 |[[Ուֆֆիցի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 055.jpg|thumb]] |[[Սուրբ ընտանիքը Հովհաննես Մկրտչի հետ]] | align="center"| մոտ․ 1603 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 117,5 × 96 | [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)]] |Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|thumb]] |[[Հիսուսի թաղումը]] | align="center"| մոտ․ 1603 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 300 × 203 |[[Վատիկանի պատկերասրահ]], [[Վատիկան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioCrowning01.jpg|thumb]] |[[Թագադրում փշե պսակով]] | align="center"| 1603 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 178 × 125 | Պալացցո դե-լի Ալբերտի, [[Պրատո]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|thumb]] |[[Լորետոյի տիրամայրը (Կարավաջո)|Լորետոյի տիրամայրը]] | align="center"| մոտ․ 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 260 × 150 | Սան Ագուստինո, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 172,5 × 104,5 | Նելսոն Ատկինսի գեղարվեստի թանգարան,[[Կանզաս Սիթի]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94 × 131 | [[Հին արվեստի ազգային պատկերասրահ]], [[Պալացցո Կորսինի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Uqueen3.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Պետրոսի և Անդրեասի կոչումը]] | align="center"| մոտ․ 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 140 × 176 | [[Հեմփթոն Քորթ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - Colourised by Mikey Angels.jpg|thumb]] |[[Քրիստոսը Ձիթենյաց լեռան վրա]] | align="center"| 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 154 × 222 | Կայսր Ֆրիդրիխի թանգարան, [[Բեռլին]] | Ոչնչացվել է 1945 թվականին |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|thumb]] |Ահա մարդը | align="center"| մոտ․ 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 128 × 103 | Պալացցո Բյանկո, [[Ջենովա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Հիերոնիմոսը խոհերի մեջ]] | align="center"| մոտ․ 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 118 × 81 |[[Մոնսերատ թանգարան]], [[Բարսելոնա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|thumb]] |[[Գրող սուրբ Հիերոնիմոսը (նկար. Կարավաջո)|Գրող սուրբ Հիերոնիմոսը]] | align="center"| մոտ․ 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 112 × 157 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Pope Paul V.jpg|thumb]] | Պողոս V Պապի դիմանկար | align="center"| 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 203 × 119 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Still Life with Fruit (circa 1603).png|300px|thumb]] |[[Նատյուրմորտ մրգերով]] | align="center"| 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 87 × 135 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|thumb]] |[[Տիրամայրը և Մանուկը սուրբ Աննայի հետ]] | align="center"| 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 292 × 211 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La Morte della Vergine.jpg|thumb]] |[[Աստվածածնի վերափոխումը]] | align="center"| 1601-1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 369 × 245 | Լուվր, [[Փարիզ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Mary magdalene caravaggio.jpg|thumb]] |[[Մարիամ Մագթաղենացին էքստազի վիճակում]] | align="center"| 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 106,5 × 91 | Մասնավոր հավաքածու, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Ֆրանցիսկոսը խոհերի մեջ]] | align="center"| մոտ․ 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 130 × 90 | Ալա Պոնցոնե թանգարան, [[Կրեմոնա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|thumb]] |[[Ընթրիք Էմմաուսում (Կարավաջո, Միլան)|Ընթրիք Էմմաուսում]] | align="center"| 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 141 × 175 | [[Բրերա պատկերասրահ]], [[Միլան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio, Judit and Holofernes.jpg|300px|thumb]] |[[Հուդիթը գլխատում է Հողոփեռնեսին]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| | Մասնավոր հավաքածու, [[Թուլուզ]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 029.jpg|thumb]] |[[Յոթ գթասիրտ գործեր (նկար, Կարավաջո)|Յոթ գթասիրտ գործեր]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 390 x 260 | Պիո-Մոնտե-դելա-Միզերիկորդիա, Նեապոլ | |- | align="center"| [[Պատկեր:St andrew.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Անդրեասի խաչելությունը]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 202,5 x 152,7 |[[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան]], [[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 071.jpg|thumb]] |[[Դավիթը Գողիաթի գլխով]] | align="center"| 1607 | Փայտ, յուղաներկ | align="center"| 90,5 × 116 |[[Արվեստի պատմության թանգարան (Վիեննա)|Արվեստի պատմության թանգարան]], [[Վիեննա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Տիրամայր Ռոզարիա]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 364,5 × 249,5 | Արվեստի պատմության թանգարան, Վիեննա | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - The Crowning with Thorns - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Թագադրում փշե պսակով Կարավաջո|Թագադրում փշե պսակով]] | align="center"| մոտ․ 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 127 × 165,5 | Արվեստի պատմության թանգարան, Վիեննա | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|thumb]] |[[Քրիստոսի խարազանումը]] | align="center"| մոտ․ 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 390 × 260 |[[Կապոդիմոնտե թանգարան]], Նեապոլ | |- | align="center"| [[Պատկեր:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|thumb]] |[[Քրիստոսը սյան մոտ]] | align="center"| մոտ. 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 134,5 × 175,5 | Գեղեցիկ արվեստների թանգարան, [[Ռուան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioSalomeLondon.jpg|thumb]] |[[Սալոմեն Հովհաննես Մկրտչի գլխով]] | align="center"| մոտ․ [[1607]] | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 90,5 × 167 |[[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ|Լոնդոնի ազգային Պատկերասրահ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioJeromeValletta.jpg|thumb]] |[[Գրող Սուրբ Հիերոնիմոսը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 117 × 157 | Սուրբ Հովհաննեսի տաճար, [[Վալետա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|thumb]] |[[Ալոֆ դե Վինակուրտի և նրա պաժի դիմանկարը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 195 × 134 | Լուվր, [[Փարիզ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|thumb]] |[[Ֆրա Անտոնիո Մարտելիի դիմանկարը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 118,5 × 95,5 |[[Պալացցո Պիտտի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|300px|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտչի գլխատումը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 361 × 520 | Սուրբ Հովհաննեսի տաճար, Վալետա | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio sleeping cupid.jpg|300px|thumb]] |[[Քնած Ամուրը (նկար, Ամուր)|Քնած Ամուրը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 71 × 105 | Պալացցո [[Պիտտի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg|thumb|alt=Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 100 × 73 | Բոնելլոյի հավաքածու, [[Валлетта|Վալետտա]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - The Annunciation.JPG|thumb]] |[[Ավետում Կարավաջո|Ավետում]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 285 × 205 |[[Գեղեցիկ արվեստների թանգարան Նանսի|Գեղեցիկ արվեստների թանգարան]], [[Նանսի]] | |- | align="center"|[[Պատկեր:Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Լյուսիայի թաղումը]] | align="center"| 1609 | Փայտ, տեմպերա | align="center"| 408 × 300 | Սանտա-Լուչիա-ալլա-Բադյա, [[Սիրակուզա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|thumb]] |[[Ղազարոսի հարությունը]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 380 × 275 | Ռեգիոնալ թանագարան, [[Մեսսինա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg|thumb|alt=Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg]] |[[Հովիվների երկրպագությունը (Կարավաջո)|Հովիվների երկրպագությունը]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 314 × 211 | Ռեգիոնալ թանագարան, [[Մեսսինա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioSalomeMadrid.jpg|thumb]] |[[Սալոմեն՝ Հովհաննես Մկրտչի գլուխը ձեռքին]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 116 × 140 | Թագավորական պալատ, [[Մադրիդ]] |Սովորաբար ցուցադրվում է ժամանակավոր ցուցահանդեսների ժամանակ |- | align="center"| [[Պատկեր:Toothpuller.jpg|300px|thumb]] |[[Ատամ քաշող]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 139,5 × 194,5 | Պիտտիի, [[Ֆլորենցիա]] | Վերագրվում է Կարավաջոյին |- | align="center"| [[Պատկեր:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Պետրոսի ուրացումը]] | align="center"| 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94 × 125,4 | [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու-Յորք]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Ֆրանցիսկոսի աղոթքը]] | align="center"| մոտ․ 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 130 × 90 | [[Հին արվեստի ազգային թանգարան]], Բարբերինի ապարանք, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջոյի նկար)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 159 × 124 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:David with the Head of Goliath-Caravaggio (1610).jpg|thumb]] |[[Դավիթը Գողիաթի գլխի հետ]] | align="center"|1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 125 × 101 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|300px|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջոյի նկար)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 159 × 124 | Մասնավոր հավաքածու, [[Մյունխեն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioUrsula.jpg|300px|thumb]] |[[Սուրբ Ուրսուլայի նահատակությունը (նկար)|Սուրբ Ուրսուլայի նահատակությունը]] | align="center"| 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 106 × 179,5 | Զևալլոս Ստիլիանոյի պալատ, Նեապոլ |Վերջին հանրահայտ նկար |} == Գրականություն == * Всеволожская С. Микеланджело да Караваджо. М., 1960 * {{БРЭ|статья=Караваджо|id=2044080|автор=[[Дажина, Вера Дмитриевна|Дажина В. Д.]]|том=13|страницы=53|ref=Дажина}} * [[Знамеровская, Татьяна Петровна|Знамеровская Т. П.]] Микеланджело да Караваджо. М., 1955 * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ламбер Ж. |заглавие=Караваджо |год=2010 |место=М. |издательство=Taschen}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ланди Э. |заглавие=Тайная жизнь великих художников |год=2011 |место=М. |isbn=978-5-98697-228-2}} * Лонги Р. Караваджо // Лонги Р. От Чимабуэ до Моранди. М., 1984 * {{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Махов, Александр Евгеньевич|Махов А. Е.]] |заглавие=Караваджо |год=2009 |место=М. |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |isbn=978-5-235-03196-8}} * {{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Микеланждело Да Караваджо: Воспоминания современников; Документы |год=1975 |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |страниц=118 |переводчик=[[Венедиктов, Александр Иванович|Венедиктов А. И.]]}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Свидерская, Марина Ильинична|Свидерская М. И.]] |заглавие=Караваджо: Первый современный художник. Проблемный очерк |год=2001 |место=СПб. |издательство=Дмитрий Буланин |страниц=240 |isbn=5-86007-208-2}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Шапиро, Юрий Горациевич|Шапиро Ю. Г.]], [[Персианова, Ольга Михайловн|Персианова О. М.]], [[Мытарева, Кира Васильевна|Мытарева К. В.]], [[Аране, Нина Моисеевна|Аране Н. М.]] |заглавие=Пятьдесят кратких биографий мастеров западноевропейского искусства XIV–XIX веков |год=1971 |место=Л. |издательство=[[Аврора (издательство)|Аврора]]}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.caravaggio.ru Караваджо. Сайт о художнике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306010528/http://caravaggio.ru/ |date=2021-03-06 }} * [http://www.italia-mia.globalfolio.net/arte/caravaggio_main.htm Микеланджело Караваджо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123180014/http://www.italia-mia.globalfolio.net/arte/caravaggio_main.htm |date=2019-11-23 }} * [http://www.eyegate.com/Caravaggio EyeGate Караваджо Պատկերասրահ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220151413/http://www.eyegate.com/Caravaggio/ |date=2014-02-20 }} * [http://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/06/100616_caravaggio_bones.shtml Найдены останки Караваджо] * [http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html Караваджо. Картина Дэвид с Головой Голиафа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606044500/http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html |date=2018-06-06 }} {{ՎՊԵ}} [[Կատեգորիա:Գեղանկարչություն]] [[Կատեգորիա:Իտալիայի գեղանկարչություն]] [[Կատեգորիա:Կարավաջոյի նկարներ]] [[Կատեգորիա:Նկարներ]] [[Կատեգորիա:Նկարների ցանկեր]] hqqoemxjjdy0a2cssv3sd3egwvwjnch 10722215 10722200 2026-04-08T14:34:22Z Ziv 146880 ([[c:GR|GR]]) [[File:CaravaggioSalomeMadrid.jpg]] → [[File:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg]] → File replacement: update from an old version to a newer one with better quality ([[c:c:GR]]) 10722215 wikitext text/x-wiki Ստորև ներկայացված են իտալացի գեղանկարիչ [[Կարավաջո]]յի նկարները։ Աշխատանքները ներկայացվել են ժամանակագրական կարգով<ref>Spike, John T. ''Caravaggio''. New York : Abbeville Press, 2001: p. 253–54</ref>։ {| class="wikitable sortable" ! class="unsortable" | Նկար ! Անվանում ! Ստեղծման տարեթիվ ! Գործիքներ ! Չափսեր(սմ) ! Պատկերասրահ ! class="unsortable" | Ծան․ |- | align="center"| [[Պատկեր:CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg|thumb|alt=CARAVAGGIO, A boy peeling fruit (1593).jpg]] |[[Միրգը կեղևահան անող տղան|Մրգեր մաքրող տղա]] | align="center"| մոտ․ 1592-1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 75,5 × 64,4 | Ռոբերտո Լոնգիի ֆոնդ, [[Ֆլորենցիա]]<ref>{{Cite web |title=Michelangelo Merisi da Caravaggio (Milan 1571-Port Ercole 1610) – Boy Peeling Fruit |url=https://www.royalcollection.org.uk/collection/402612/boy-peeling-fruit}}</ref> | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - A boy peeling fruit (Royal Collection).jpg|thumb]] |[[Մրգեր մաքրող տղա (Կարավաջոյի նկար)|Մրգեր մաքրող]] [[Մրգեր մաքրող տղա (Կարավաջոյի նկար)|տղա]] | align="center"| մոտ․ 1592-1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 63 × 53 | [[Հեմփթոն Քորթ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Sick young Bacchus by Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Հիվանդ Բաքոս]] | align="center"| մոտ․ 1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 67 × 53 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 062.jpg|thumb]] | [[Պատանին մրգի զամբյուղով]] | align="center"| մոտ․ 1593 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 70 × 67 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Good Luck - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Բախտագուշակը (Կարավաջո)|Բախտագուշակը]] | align="center"| մոտ․ 1594 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 115 × 150 |[[Կապիտոլիական թանգարաններ|Կապիտոլիական թանգարան]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - The Cardsharps - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Խաղանենգները (Կարավաջո)|Խաղանենգները]] | align="center"| մոտ․ 1594 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94,2 × 131,2 |[[Կիմբելլայի գեղարվեստական թանգարան|Քիմբելլայի գեղարվեստական թանգարան]], [[Ֆորտ-Ուերտ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:MusiciansCaravaggio.jpg|thumb]] |[[Երաժիշտներ (նկար, Կարավաջո)|Երաժիշտներ]] | align="center"| մոտ․ 1595 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 87,9 × 115,9 |[[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու-Յորք]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:St Francis in Ecstasy.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Ֆրանցիսկոսն էքստազի վիճակում]] | align="center"| մոտ․ 1595 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 93,9 × 129,5 | Ուոդսվորթ Աթենիում, [[Հարթֆորդ (Կոնեկտիկուտ)|Հարթվորդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Boy Bitten by a Lizard.jpg|thumb]] |[[Մողեսը կծել է տղային]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 66 × 49,5 |[[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ|Լոնդոնի ազգային Պատկերասրահ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggioapollo.jpg|thumb|alt=Caravaggioapollo.jpg]] | Վինահարը | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 96 × 121 | [[Բադմինտոն հաուս]], [[Գլոստերշիր կոմսություն]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 020.jpg|thumb]] |[[Վինահարը (նկար, Կարավաջո)|Վինահարը]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94 × 119 |[[Էրմիտաժ (Սանկտ Պետերբուրգ)|Էրմիտաժ]], [[Սանկտ Պետերբուրգ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Lutniarz.jpg|thumb]] |[[Վինահարը (նկար, Կարավաջո)|Վինահարը]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 100 × 126,5 | [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Canestra di frutta (Caravaggio).jpg|thumb]] |[[Մրգերով զամբյուղ]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 46 × 64 | Ամբրոզիի պինակոտեկա, [[Միլան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Baco, por Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Բաքոս (Կարավաջոյի նկար)|Բաքոս]] | align="center"| մոտ․ 1596 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 95 × 85 | [[Ուֆֆիցի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Penitent Magdalene-Caravaggio (1594-6).jpg|thumb]] |[[Ապաշխարող Մագդաղենացին]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 122,5 × 98,5 |[[Դորիա Պամֆիլի պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 025.jpg|thumb]] |[[Հանգիստ դեպի Եգիպտոս փախուստի ճանապարհին (նկար, Կարավաջո)|Հանգիստ Եգիպտոսի ճանապարհին]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 133,5 × 166,5 | [[Դորիա Պամֆիլի պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Medusa - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Մեդուզա Կարավաջո|Մեդուզա]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Նկար փայտե վահանի վրա, յուղաներկ | align="center"| 60 × 55 | [[Ուֆֆիցի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Portrait of a Courtesan by Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Կուրտիզանուհու դիմանկար]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Որմնանկար առաստաղի վրա, յուղաներկ | align="center"| 66 × 53 | Կայզեր Ֆրիդրիխի թանգարան, [[Բեռլին]] | Ոչնչացվել է 1945 թվականին |- | align="center"|[[Պատկեր:Jupiter, Neptune and Pluto-Caravaggio (c.1597-1600).jpg|thumb]] |[[Յուպիտեր, Նեպտուն և Պլուտոն]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Որմնանկար առաստաղի վրա, յուղաներկ | align="center"| 300 × 180 | Վիլլա Բոնկոմպանի-Լուդովիզի, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:La Diseuse de bonne aventure, Caravaggio (Louvre INV 55) 02.jpg|thumb]] |[[Բախտագուշակը (Կարավաջո)|Բախտագուշակը]] | align="center"| մոտ․ 1597 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 99 × 131 |[[Լուվր]], [[Փարիզ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Saint Catherine of Alexandria - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Եկատերինա Ալեքսանդրիացի]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 173 × 133 | [[Տիսեն-Բորնեմեսի թանգարան]], [[Մադրիդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (c. 1603).jpg|thumb]] |[[Իսահակի զոհաբերումը]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 116 × 173 | Բարբարա Պյասեցկա-Ջոնսոնի հավաքածու, [[Փրինսթոն (Նյու Ջերսի)|Փրինսթոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio-Baptist-Toledo.jpg|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 169 × 112 |[[Տոլեդոյի տաճար]], [[Տոլեդո]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Martha and Mary Magdalene - WGA04101.jpg|thumb]] |[[Մարթան և Մարիամ Մագթաղենացին]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 97,8 × 132,7 |[[Դետրոյթի արվեստի ինստիտուտ]], [[Դետրոյթ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio Maffeo Barberini.jpg|thumb]] |[[Մաֆեո Բարբերինիի դիմանկարը]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 124 × 99 | Մասնավոր հավաքածու, [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Giuditta e Oloferne (ca. 1599).jpg|thumb]] |[[Հուդիթ և Հողոփեռնես (նկար)|Հուդիթ և Հողոփեռնես]] | align="center"| մոտ․ 1598 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 145 × 195 | [[Հին արվեստի ազգային պատկերասրահ]], [[Պալացցո Բարբերինի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:David and Goliath by Caravaggio.jpg|thumb]] |[[Դավիթ և Գողիաթ]] | align="center"| մոտ․ 1599 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 110 × 91 |[[Պրադո թանգարան (Մադրիդ)|Պրադո]], [[Մադրիդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg|thumb|alt=Narcissus-Caravaggio (1594-96) edited.jpg]] | [[Նարցիս (նկար, Կարավաջո)|Նարցիս]] | align="center"| մոտ․ 1599 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 110 × 92 | [[Հին արվեստի ազգային պատկերասրահ]], [[Պալացցո Բարբերինի]], [[Հռոմ]] |Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Boy Bitten by a Lizard-Caravaggio (Longhi).jpg|thumb]] |[[Տղա, որին կծել է մողեսը (Կարավաջոյի նկար)|Տղա, որին կծել է մողեսը]] | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 65,8 × 52,3 | Ռոբերտո Լոնգի ֆոնդ, [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:BaptistBasle.jpg|thumb]] | Հովհաննես Մկրտիչ | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 102 × 85,3 |[[Բազելի գեղարվեստի թանգարան]], [[Բազել]] | Վերագրվում է [[Խուան Բատիստո|Խուան Բատիստո Մաինոյին]] |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La vocazione di San Matteo.jpg|thumb]] |[[Մատթեոս առաքյալի հրավերը]] | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 323 × 343 |[[Սան Լուիջի դե Ֆրանչեզի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:The Martyrdom of Saint Matthew-Caravaggio (c. 1599-1600).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Մատթեոսի նահատակությունը (Կարավաջո)|Սուրբ Մատթեոսի նահատակությունը]] | align="center"| մոտ․ 1600 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 323 × 343 | [[Սան Լուիջի դե Ֆրանչեզի]], Հռոմ | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 035.jpg|thumb]] |[[Սուրբ ծնունդը սբ. Ֆրանցիսկոսի և սբ. Լավրենտիոսի հետ]] | align="center"|1600 կամ 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 268 × 197 |[[Սան Լորենցո եկեղեցի]], [[Պալերմո]] | Գողացվել է 1969 1608<ref>{{Cite web |date=09.04.2013 |title=Самые дорогие украденные предметы искусства |url=http://www.forbes.ru/forbeslife-photogallery/pokupki/237011-samye-dorogie-ukradennye-predmety-iskusstva/photo/4 |publisher=Forbes}}</ref> |- | align="center"| [[Պատկեր:The Conversion of Saint Paul-Caravaggio (c. 1600-1).jpg|thumb]] |[[Սավուղի դիմումը (Կարավաջոյի նկար)|Սավուղի դիմումը]] | align="center"| 1600 | Փայտ, յուղաներկ | align="center"| 237 × 189 | Օդեսկալկի Բալբիի հավաքածու, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Crucifixion of Saint Peter-Caravaggio (c.1600).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Պետրոսի խաչելությունը (Կարավաջո)|Սուրբ Պետրոսի խաչելությունը]] | align="center"| 1601 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 230 × 175 |[[Սանտա Մարիա դել Պոպոլո]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio-The Conversion on the Way to Damascus.jpg|thumb]] | [[Դարձ Դամասկոսի ճանապարհին]] | align="center"| 1601 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 230 × 175 | [[Սանտա Մարիա դել Պոպոլո]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Flowersandfruit.jpg|300px|thumb]] |[[Ծաղիկներով և մրգերով նատյուրմորտ]] | align="center"| 1601 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 105 × 184 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | Վերագրվում է նատյուրմորտի Հարթֆորդյան դպրոցի ներկայացուցչի |- | align="center"| [[Պատկեր:1602-3 Caravaggio,Supper at Emmaus National Gallery, London.jpg|300px|thumb]] |[[Ընթրիք Էմմաուսում (Կարավաջո, Լոնդոն)|Ընթրիք Էմմաուսում]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 139 × 195 |[[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Cupid as Victor - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Հաղթանակած Ամուրը]] (Կուպիդոն) | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 156 × 113 |[[Բեռլինի պատկերասրահ|Բեռլինի Պատկերասրահ]], [[Բեռլին]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio MatthewAndTheAngel byMikeyAngels.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Մատթեոսն ու հրեշտակը]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 232 × 183 | Կայսր Ֆրիդրիխի թանգարան, [[Բեռլին]] | Ոչնչացվել է 1945 թվականին |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La inspiración de San Mateo (San Luigi dei Francesi, Roma).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Մատթեոսի ոգեշնչումը]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 292 × 186 | [[Սան Լուիջի դե Ֆրանչեզի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Saint John the Baptist - Google Art Project.jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 129 × 94 |[[Կապիտոլիական թանգարաններ|Կապիտոլիական թանգարան]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio, Saint John the Baptist (Youth with a Ram) (c. 1602, WGA04112).jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 129 × 94 | [[Դորիա Պամֆիլի պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - The Incredulity of Saint Thomas.jpg|thumb]] |[[Թովմաս առաքյալի անհավատությունը]] | align="center"| մոտ․ 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 107 × 146 | Սան Սուսի, [[Պոտսդամ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Taking of Christ - Dublin.jpg|thumb]] |[[Հուդայի համբույր]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 133 × 169 |[[Իռլանդիայի ազգային պատկերասրահ]], [[Դուբլին]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Sacrifice of Isaac-Caravaggio (Uffizi).jpg|thumb]] | [[Իսահակի զոհաբերումը (1602)|Իսահակի զոհաբերումը]] | align="center"| 1602 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 104 × 135 |[[Ուֆֆիցի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 055.jpg|thumb]] |[[Սուրբ ընտանիքը Հովհաննես Մկրտչի հետ]] | align="center"| մոտ․ 1603 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 117,5 × 96 | [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)]] |Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 052.jpg|thumb]] |[[Հիսուսի թաղումը]] | align="center"| մոտ․ 1603 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 300 × 203 |[[Վատիկանի պատկերասրահ]], [[Վատիկան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioCrowning01.jpg|thumb]] |[[Թագադրում փշե պսակով]] | align="center"| 1603 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 178 × 125 | Պալացցո դե-լի Ալբերտի, [[Պրատո]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Madonna di Loreto-Caravaggio (c.1604-6).jpg|thumb]] |[[Լորետոյի տիրամայրը (Կարավաջո)|Լորետոյի տիրամայրը]] | align="center"| մոտ․ 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 260 × 150 | Սան Ագուստինո, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Saint John the Baptist in the Wilderness - Google Art Project.jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 172,5 × 104,5 | Նելսոն Ատկինսի գեղարվեստի թանգարան,[[Կանզաս Սիթի]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:John the Baptist-Caravaggio (Galleria Nazionale d'Arte Antica).jpg|thumb]] | [[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94 × 131 | [[Հին արվեստի ազգային պատկերասրահ]], [[Պալացցո Կորսինի]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Uqueen3.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Պետրոսի և Անդրեասի կոչումը]] | align="center"| մոտ․ 1604 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 140 × 176 | [[Հեմփթոն Քորթ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio - Christ in the Garden - Colourised by Mikey Angels.jpg|thumb]] |[[Քրիստոսը Ձիթենյաց լեռան վրա]] | align="center"| 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 154 × 222 | Կայսր Ֆրիդրիխի թանգարան, [[Բեռլին]] | Ոչնչացվել է 1945 թվականին |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio (Michelangelo Merisi) - Ecce Homo - Google Art Project.jpg|thumb]] |Ահա մարդը | align="center"| մոտ․ 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 128 × 103 | Պալացցո Բյանկո, [[Ջենովա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Saint Jerome - Montserrat.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Հիերոնիմոսը խոհերի մեջ]] | align="center"| մոտ․ 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 118 × 81 |[[Մոնսերատ թանգարան]], [[Բարսելոնա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Saint Jerome Writing-Caravaggio (1605-6).jpg|thumb]] |[[Գրող սուրբ Հիերոնիմոսը (նկար. Կարավաջո)|Գրող սուրբ Հիերոնիմոսը]] | align="center"| մոտ․ 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 112 × 157 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Pope Paul V.jpg|thumb]] | Պողոս V Պապի դիմանկար | align="center"| 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 203 × 119 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Still Life with Fruit (circa 1603).png|300px|thumb]] |[[Նատյուրմորտ մրգերով]] | align="center"| 1605 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 87 × 135 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Madonna and Child with St. Anne-Caravaggio (c. 1605-6).jpg|thumb]] |[[Տիրամայրը և Մանուկը սուրբ Աննայի հետ]] | align="center"| 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 292 × 211 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La Morte della Vergine.jpg|thumb]] |[[Աստվածածնի վերափոխումը]] | align="center"| 1601-1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 369 × 245 | Լուվր, [[Փարիզ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Mary magdalene caravaggio.jpg|thumb]] |[[Մարիամ Մագթաղենացին էքստազի վիճակում]] | align="center"| 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 106,5 × 91 | Մասնավոր հավաքածու, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioFrancisContemplation.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Ֆրանցիսկոսը խոհերի մեջ]] | align="center"| մոտ․ 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 130 × 90 | Ալա Պոնցոնե թանգարան, [[Կրեմոնա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Supper at Emmaus-Caravaggio (1606).jpg|thumb]] |[[Ընթրիք Էմմաուսում (Կարավաջո, Միլան)|Ընթրիք Էմմաուսում]] | align="center"| 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 141 × 175 | [[Բրերա պատկերասրահ]], [[Միլան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio, Judit and Holofernes.jpg|300px|thumb]] |[[Հուդիթը գլխատում է Հողոփեռնեսին]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| | Մասնավոր հավաքածու, [[Թուլուզ]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 029.jpg|thumb]] |[[Յոթ գթասիրտ գործեր (նկար, Կարավաջո)|Յոթ գթասիրտ գործեր]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 390 x 260 | Պիո-Մոնտե-դելա-Միզերիկորդիա, Նեապոլ | |- | align="center"| [[Պատկեր:St andrew.jpg|thumb]] |[[Սուրբ Անդրեասի խաչելությունը]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 202,5 x 152,7 |[[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան]], [[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 071.jpg|thumb]] |[[Դավիթը Գողիաթի գլխով]] | align="center"| 1607 | Փայտ, յուղաներկ | align="center"| 90,5 × 116 |[[Արվեստի պատմության թանգարան (Վիեննա)|Արվեստի պատմության թանգարան]], [[Վիեննա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - Madonna of the Rosary - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Տիրամայր Ռոզարիա]] | align="center"| 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 364,5 × 249,5 | Արվեստի պատմության թանգարան, Վիեննա | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi, called Caravaggio - The Crowning with Thorns - Google Art Project.jpg|thumb]] |[[Թագադրում փշե պսակով Կարավաջո|Թագադրում փշե պսակով]] | align="center"| մոտ․ 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 127 × 165,5 | Արվեստի պատմության թանգարան, Վիեննա | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - La Flagellazione di Cristo.jpg|thumb]] |[[Քրիստոսի խարազանումը]] | align="center"| մոտ․ 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 390 × 260 |[[Կապոդիմոնտե թանգարան]], Նեապոլ | |- | align="center"| [[Պատկեր:Christ at the Column-Caravaggio (c. 1607).jpg|thumb]] |[[Քրիստոսը սյան մոտ]] | align="center"| մոտ. 1607 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 134,5 × 175,5 | Գեղեցիկ արվեստների թանգարան, [[Ռուան]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioSalomeLondon.jpg|thumb]] |[[Սալոմեն Հովհաննես Մկրտչի գլխով]] | align="center"| մոտ․ [[1607]] | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 90,5 × 167 |[[Լոնդոնի ազգային պատկերասրահ|Լոնդոնի ազգային Պատկերասրահ]], [[Լոնդոն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioJeromeValletta.jpg|thumb]] |[[Գրող Սուրբ Հիերոնիմոսը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 117 × 157 | Սուրբ Հովհաննեսի տաճար, [[Վալետա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Portrait of Alof de Wignacourt and his Page-Caravaggio (1607-1608).jpg|thumb]] |[[Ալոֆ դե Վինակուրտի և նրա պաժի դիմանկարը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 195 × 134 | Լուվր, [[Փարիզ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Antonio Martelli, Cavaliere di Malta - Caravaggio.JPG|thumb]] |[[Ֆրա Անտոնիո Մարտելիի դիմանկարը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 118,5 × 95,5 |[[Պալացցո Պիտտի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|300px|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտչի գլխատումը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 361 × 520 | Սուրբ Հովհաննեսի տաճար, Վալետա | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio sleeping cupid.jpg|300px|thumb]] |[[Քնած Ամուրը (նկար, Ամուր)|Քնած Ամուրը]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 71 × 105 | Պալացցո [[Պիտտի]], [[Ֆլորենցիա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg|thumb|alt=Michelangelo Merisi da Caravaggio - St John the Baptist at the Well - WGA04201.jpg]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջո)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 100 × 73 | Բոնելլոյի հավաքածու, [[Валлетта|Վալետտա]] | Հեղինակությունը վիճարկվում է |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - The Annunciation.JPG|thumb]] |[[Ավետում Կարավաջո|Ավետում]] | align="center"| 1608 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 285 × 205 |[[Գեղեցիկ արվեստների թանգարան Նանսի|Գեղեցիկ արվեստների թանգարան]], [[Նանսի]] | |- | align="center"|[[Պատկեր:Burial of Saint Lucy-Caravaggio (1608).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Լյուսիայի թաղումը]] | align="center"| 1609 | Փայտ, տեմպերա | align="center"| 408 × 300 | Սանտա-Լուչիա-ալլա-Բադյա, [[Սիրակուզա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Michelangelo Caravaggio 006.jpg|thumb]] |[[Ղազարոսի հարությունը]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 380 × 275 | Ռեգիոնալ թանագարան, [[Մեսսինա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg|thumb|alt=Caravaggio - Adorazione dei pastori.jpg]] |[[Հովիվների երկրպագությունը (Կարավաջո)|Հովիվների երկրպագությունը]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 314 × 211 | Ռեգիոնալ թանագարան, [[Մեսսինա]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Salomé con la cabeza del Bautista (Caravaggio).jpg|thumb]] |[[Սալոմեն՝ Հովհաննես Մկրտչի գլուխը ձեռքին]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 116 × 140 | Թագավորական պալատ, [[Մադրիդ]] |Սովորաբար ցուցադրվում է ժամանակավոր ցուցահանդեսների ժամանակ |- | align="center"| [[Պատկեր:Toothpuller.jpg|300px|thumb]] |[[Ատամ քաշող]] | align="center"| 1609 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 139,5 × 194,5 | Պիտտիի, [[Ֆլորենցիա]] | Վերագրվում է Կարավաջոյին |- | align="center"| [[Պատկեր:The Denial of Saint Peter-Caravaggio (1610).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Պետրոսի ուրացումը]] | align="center"| 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 94 × 125,4 | [[Մետրոպոլիտեն թանգարան (Նյու Յորք)|Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու-Յորք]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Saint Francis in Prayer-Caravaggio (c.1606).jpg|thumb]] |[[Սուրբ Ֆրանցիսկոսի աղոթքը]] | align="center"| մոտ․ 1606 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 130 × 90 | [[Հին արվեստի ազգային թանգարան]], Բարբերինի ապարանք, [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio Baptist Galleria Borghese, Rome.jpg|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջոյի նկար)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| մոտ․ 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 159 × 124 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:David with the Head of Goliath-Caravaggio (1610).jpg|thumb]] |[[Դավիթը Գողիաթի գլխի հետ]] | align="center"|1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 125 × 101 | [[Բորգեզե պատկերասրահ]], [[Հռոմ]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:Caravaggio - San Giovanni Battista disteso.jpg|300px|thumb]] |[[Հովհաննես Մկրտիչ (Կարավաջոյի նկար)|Հովհաննես Մկրտիչ]] | align="center"| 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 159 × 124 | Մասնավոր հավաքածու, [[Մյունխեն]] | |- | align="center"| [[Պատկեր:CaravaggioUrsula.jpg|300px|thumb]] |[[Սուրբ Ուրսուլայի նահատակությունը (նկար)|Սուրբ Ուրսուլայի նահատակությունը]] | align="center"| 1610 | Կտավ, յուղաներկ | align="center"| 106 × 179,5 | Զևալլոս Ստիլիանոյի պալատ, Նեապոլ |Վերջին հանրահայտ նկար |} == Գրականություն == * Всеволожская С. Микеланджело да Караваджо. М., 1960 * {{БРЭ|статья=Караваджо|id=2044080|автор=[[Дажина, Вера Дмитриевна|Дажина В. Д.]]|том=13|страницы=53|ref=Дажина}} * [[Знамеровская, Татьяна Петровна|Знамеровская Т. П.]] Микеланджело да Караваджо. М., 1955 * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ламбер Ж. |заглавие=Караваджо |год=2010 |место=М. |издательство=Taschen}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Ланди Э. |заглавие=Тайная жизнь великих художников |год=2011 |место=М. |isbn=978-5-98697-228-2}} * Лонги Р. Караваджо // Лонги Р. От Чимабуэ до Моранди. М., 1984 * {{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Махов, Александр Евгеньевич|Махов А. Е.]] |заглавие=Караваджо |год=2009 |место=М. |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |серия=[[Жизнь замечательных людей]] |isbn=978-5-235-03196-8}} * {{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Микеланждело Да Караваджо: Воспоминания современников; Документы |год=1975 |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |страниц=118 |переводчик=[[Венедиктов, Александр Иванович|Венедиктов А. И.]]}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Свидерская, Марина Ильинична|Свидерская М. И.]] |заглавие=Караваджо: Первый современный художник. Проблемный очерк |год=2001 |место=СПб. |издательство=Дмитрий Буланин |страниц=240 |isbn=5-86007-208-2}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=[[Шапиро, Юрий Горациевич|Шапиро Ю. Г.]], [[Персианова, Ольга Михайловн|Персианова О. М.]], [[Мытарева, Кира Васильевна|Мытарева К. В.]], [[Аране, Нина Моисеевна|Аране Н. М.]] |заглавие=Пятьдесят кратких биографий мастеров западноевропейского искусства XIV–XIX веков |год=1971 |место=Л. |издательство=[[Аврора (издательство)|Аврора]]}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.caravaggio.ru Караваджо. Сайт о художнике] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210306010528/http://caravaggio.ru/ |date=2021-03-06 }} * [http://www.italia-mia.globalfolio.net/arte/caravaggio_main.htm Микеланджело Караваджо] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191123180014/http://www.italia-mia.globalfolio.net/arte/caravaggio_main.htm |date=2019-11-23 }} * [http://www.eyegate.com/Caravaggio EyeGate Караваджо Պատկերասրահ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140220151413/http://www.eyegate.com/Caravaggio/ |date=2014-02-20 }} * [http://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/06/100616_caravaggio_bones.shtml Найдены останки Караваджо] * [http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html Караваджо. Картина Дэвид с Головой Голиафа] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180606044500/http://allart.biz/photos/image/Michelangelo_Caravaggio_23_David_with_the_Head_of_Goliath.html |date=2018-06-06 }} {{ՎՊԵ}} [[Կատեգորիա:Գեղանկարչություն]] [[Կատեգորիա:Իտալիայի գեղանկարչություն]] [[Կատեգորիա:Կարավաջոյի նկարներ]] [[Կատեգորիա:Նկարներ]] [[Կատեգորիա:Նկարների ցանկեր]] 4yrdjhd1mphr8c2tljabwfmgh8umckb 0 971216 10722283 10620548 2026-04-08T17:11:29Z Սահակ 24 /* Խելացի ժամացույցների հնարավորություններ */ 10722283 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Умные часы.jpg|մինի|Խելացի ժամացույցը ձեռքին կապված վիճակում]] '''Խելացի ժամացույց''' ({{lang-en|smart watch}}), ինչպես նաև '''սմարթ ժամացույց''', ծրագրավորված ձեռքի ժամացույց ընդլայնված ֆունկցիաներով, ինչը թույլ է տալիս հաճախ համեմատել [[սմարթֆոն]]ների հետ։ Առաջին մոդելները կատարել են պարզ գործողությունները՝ կատարել են հաշվիչի դեր կամ խաղային սարքերի։ Ժամանակակից ժամացույցները կրվող համակարգիչներ են։ Խելացի ժամացույցների շատ մոդելներում կան տեղադրված հավելվածներ և ղեկավարվում են բջջային [[օպերացիոն համակարգ]]երով։ Որոշ մոդելների միջոցով կարելի է պատասխանել զանգերին և ուղարկել հաղորդագրություն։ Ժամացույցների որոշ մոդելները աշխատում են սմարթֆոնի հետ կից և նման պարագայում նրանք դառնում են օգնող էկրան և կարող են տեղեկացնել տիրոջը նոր ծանուցումների մասին։ Չի կարելի շփոթել խելացի ժամացույցները [[ֆիտնես թրեքեր]]ների հետ, որոնք իրենցից ներկայացնում են սարք, որը կցելով սմարթֆոնին թույլ է տալիս հետևել օգտատիրոջ ֆիզիկական վիճակը։ Ի տարբերություն ֆիտնես թրեքերների խելացի ժամացույցները թույլ են տալիս տեղադրել հավելյալ հավելվածներ, որով և ընդյանում են ժամացույցի ֆունկցիաները։ == Խելացի ժամացույցների հնարավորություններ == Խելացի ժամացույցները կարող են իրենց մեջ ներառել՝ տեսախցիկ, [[Աքսելերոմետր|աքսելեոմետր]], [[ջերմաչափ]], [[բարոմետր]], [[կողմնացույց]], խրոնոգրաֆ, [[հաշվիչ]], [[բջջային հեռախոս]], [[սենսորային էկրան]], [[Գլոբալ տեղորոշման համակարգ|GPS]], ձայնարկիչ և այլն։ Որոշ խելացի ժամացույցներ ունակ են կատարել սպորտային թրեքերների դեր։ Այսպիսի մոդելները կարող են իրենց մեջ ունենալ որոշ մարզական հավելվածներ։ Ինչպես և այլ համակարգիչները, խելացի ժամացույցները կարող են հավաքել տեղեկություն ներքին կամ արտաքին սենսորների միջոցով։ Նրանք կարող են ղեկավարել կամ ստանալ տվյալներ այլ սարքերից և համակարգիչներից։ Նրանք հաճախ ապահովում են անլար տվյալների փոխանցման տեխնոլոֆիաներ, ինչպիսին են օրինակ՝ [[Bluetooth]], [[Wi-Fi]], և տարատեսակ նավիգացիոն տեխնոլոգիաներ՝ GPS<ref>https://www-users.cs.umn.edu/~fengqian/paper/smartwatch_mobisys17.pdf</ref>: == Պատմություն == === Վաղ տարիներ === Առաջին թվային ժամացույցները թողարկվել են [[1972|1972 թվականին]] Pulsar բրենդով և մշակվել են Hamilton Watch Company-ում։ Pulsar բրենդը գնվեց [[1978|1978 թվականին]] Seiko ընկերության կողմից։ 1982 թվականին թողարկվեց նոր մոդել Pulsar (NL C01), որը կարող էր իր մեջ պահել 24 թիվ, ինչն էլ դարձրեց նրանց առաջին ծրագրավորված հիշողության ժամացույցները։ 1980-ական թվականներին անհատական համակարգիչների զարգացման հետ միասին, Seiko թողարկեց ժամացույց, որը ունակ էր կատարելու հաշվարկներ։ Data 2000 մոդելում տեղադրվեցին ստեղներ տվյալներ ներմուծելու համար։ Այս մեդելը կարողանում էր հիշել 2000 սիմվոլ։ 1980-ական թվականներին Casio ընկերությունը նույնպես շուկա հանեց խելացի ժամացույցների հաջող շարք։ Casio-ին նաև թողարկեց «խաղային ժամացույցներ»։ === Seiko RC շարք === [[1984|1984 թվականին]] թողարկված RC-1000 դարձավ առաջին համակարգիչների հետ միացվող ժամացույցը։ Սա կարող էի միանալ այդ ժամանակներ հայտնի շատ համակարգիչների այդ թվում՝ [[Apple II]], II+ և IIe, Commodore 64, [[IBM|IBM PC]], NEC 8201 և այլն։ [[1985|1985 թվականին]] «Seiko Epson» բրենդի հետ համատեղ թողարկվեց RC-20 մոդելը։ Ժամացույցներում տեղադրված էր 8 բիթանոց SMC84C00 Z-80 միկրոպրոցեսոր և օժտված էր 8 ԿԲ ներքին և 2 ԿԲ օպերատիվ հիշողությամբ։ Նրանուց կար տեղադրված առաջադրանքների պլանավորման, նշումների, միջազգային ժամային գոտիների և հաշվիչի հավելվածներ։ 42 x 32 էկրանը զգայուն էր հպումների համար։ Այս մոդելը նույնպես կարելի էր կցել համակարգչին։ [[1985|1985 թվականին]] թողակվեց նաև RC-4000 մոդելը, որը համարվում էր «աշխարհի ամենափոքր համակարգչային տերմինալը»։ Նույն թվականին թողարկված RC-4500 մոդելը աչքի էր ընկնում կաղապարի ավելի վառ գույներով։ === Linux-ի հիման վրա ստեղծված ժամացույցներ === [[2000|2000 թվականին]] [[IBM|IBM-ը]] ցուցադրեց ձեռքի ժամերի օրինակը, որը աշխատում էր [[Linux]] օպերացիոն համակարգով։ Առաջին մոդելը մարտկոցից կարող էր աշխատել 6 ժամ, հետագայում այս թիվը աճեց մինչև 12-ին։ Այս մոդելը ուներ 8 ՄԲ հիշողութույն և աշխատում էր Linux 2.2 համակարգով։ Հետագայում ժամացույցի վրա ավելցրեցին բարոմետր և մատնհեթքի ընթերցիչ։ IBM սկսեց համագործակցել Citizen-ի հետ WatchPad-ը ստեղծելու համար։ WatchPad 1.5-ը ուներ էկրանի 320 x 240 կետայնություն և աշխատում էր Linux 2.4-ով։ Ժամացույցը ուներ օրացույցի ֆունկցիա, ապահովում էր Bluetooth միացում, նաև օժտված էր 8 ՄԲ օպերատիվ և 12 ՄԲ ներքին հիշողությամբ։ Citizen-ը այս ժամացույցները նախատեսել էր աշակերտների և բիզնեսմեների համար։ Սկզբնական գինը կազմում էր $399: === 2013 === [[2013|2013 թվականի]] [[Հուլիսի 5|հուլիսի 5-ին]] ընկերությունների ցանկում, որոնք զբացվում են խելացի ժամացույցների ստեղծմամբ, հայտնվել էին ընկերություններ ինչպիսք են՝ [[Acer Inc.|Acer]], [[Էփլ|Apple]], [[BlackBerry]], Foxconn, [[Գուգլ (որոնողական համակարգ)|Google]], [[LG Group|LG]], [[Մայքրոսոֆթ|Microsoft]], [[Qualcomm]], [[Սամսունգ|Samsung]], [[Սոնի|Sony]], և [[Toshiba]]։ 2013 թվականի սեպտեմբերին թողարկվեցին Samsung Galaxy Gear, Sony SmartWatch 2, Qualcomm Toq խելացի ժամացույցները։ Pebble ընկերությունը 2013 թվականի նոյմեբերին հայտնեց, որ իր խելացի ժամացույցներից վաճառել է 190 000 հետ։ === 2015 և բարձր === [[2015|2015 թվականին]] վաճառքի դուրս եկավ [[Apple Watch|Apple Watch-ը]], որը ցուցադրվել էլ [[2014 թվական]]ի սեպտեմբերին։ [[2018|2018 թվականին]] ուկրաինական Force Emotion ստարթափը սկսեց արտադրել իր առաջին խելացի ժամացույցները<ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://tokar.ua/read/25688 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812021937/https://tokar.ua/read/25688 |archive-date=2018 թ․ օգոստոսի 12 |access-date=2020 թ․ մարտի 13}}</ref>։ == Օպերացիոն համակարգեր == [[Պատկեր:Samsung Galaxy Watches.jpg|մինի|Samsung Galaxy Watch]] Հիմանական օպերացիոն համակարգերը համարվում են Google և Apple-ի կողմից արված առաջարկները<ref>http://www.mobilelifecentre.org/sites/default/files/Smartwatches_invivo%20w%20authors.pdf</ref>․ * [[Android Wear]] օգտագործվել է LG G Watch, Moto 360, Samsung Gear Live, LG G Watch R, Sony Smartwatch 3, Asus Zen Watch և այլն * [[watchOS]] օգտագործվում է միայն Apple Watch Սակայն կան ավելի քիչ տարածում ունեցող ՕՀ-ներ<ref>[https://www.marketresearch.com/product/sample-8953247.pdf Chart 1.1 Smart Watch Market Share by OS, World Markets: 2013—2020] / Tractica, 2015{{ref-en}}</ref><ref>[https://www.zdnet.com/article/smartwatch-shipments-to-show-so-so-growth-in-2016-says-idc/ Smartwatch shipments to show so-so growth in 2016, says IDC | ZDNet<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>․ *Tizen՝ Samsung Gear, Samsung Gear 2, Samsung Gear Neo, Samsung Gear S * Pebble OS՝ Pebble և Pebble Steel * Android՝ Omate TrueSmart, Sony Smartwatch, Sony Smartwatch 2 * Garmin OS՝ Garmin Fenix, Garmin Vivomove, Garmin Forerunner * Suunto OS՝ Suunto Spartan, Suunto 9 Baro == Շուկայի զարգացման հեռանկարներ == [[2015|2015 թվականին]] IHS ընկերության գնահատականով շուկայում խելացի ժամացույցների արտագրությամբ պետք է զբաղվի Apple-ը իր Apple Watch ժամերով<ref>[https://technology.ihs.com/530842/apple-watch-success-needed-for-a-smartwatch-mega-boom-new-ihs-report-says Apple Watch Success Needed for a Smartwatch Mega Boom, New IHS Report Says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026025106/https://technology.ihs.com/530842/apple-watch-success-needed-for-a-smartwatch-mega-boom-new-ihs-report-says |date=2018-10-26 }} / IHS, May 07, 2015{{ref-en}}</ref><ref>{{Cite news |date=12.05.2015 |title=Благодаря Apple Watch рынок «умных» часов вырастет в 28 раз |url=https://3dnews.ru/913887 |accessdate=2018 թ․ հոկտեմբերի 25 |publisher=3dnews}}</ref>։ == Գործառնություն և հավելվածներ == 2013 թվականից հետո թողարկված խելացի ժամացույցների մեծ մասը կարող է գործել որպես ինքնուրույն սարքեր։ Առավել հաճախ օգտագործվող օպերացիոն համակարգերն են Android Wear-ը և Tizen-ը<ref>{{Cite web |title=Characterizing Smartwatch Usage in the Wild |url=https://www-users.cse.umn.edu/~fengqian/paper/smartwatch_mobisys17.pdf |accessdate=2022 թ․ օգոստոսի 16 |website=www-users.cse.umn.edu}}</ref>։ Նրանց համար հասանելի են երրորդ կողմի հավելվածներ, այդ թվում՝ տարբեր խաղեր։ Շատ արտադրողներ խորհուրդ են տալիս ժամացույցն օգտագործել սմարթֆոնի հետ համատեղ, ինչը թույլ է տալիս ընդլայնել առկա գործառնությունը։ Ժամացույցը կարող է գործել որպես սմարթֆոնի հեռակառավարման վահանակ (օրինակ՝ կառավարել տեսախցիկը), ինչպես նաև ցուցադրել սոցիալական ցանցերից ստացվող ծանուցումները, զանգերն ու հաղորդագրությունները։ Կան ժամացույցներ և՛ մեծերի, և՛ երեխաների համար, իսկ երեխաների համար նախատեսված խելացի ժամացույցները պարզապես նորաձև գաջեթ չեն։ Արտադրվում են տարբեր գործառույթներով տասնյակ մոդելներ։ Կան պարզ «խաղեր» մի քանի խաղերով և մեղեդիների փոքր հավաքածուով, դրանք նախատեսված են զվարճանքի համար<ref>{{Cite web |title=12 лучших умных часов для детей в разной ценовой категории |url=https://yavitrina.ru/article/12-luchshih-umnyh-chasov-dlya-detei-v-raznoi-cenovoi-kategorii |accessdate=2022 թ․ օգոստոսի 16 |website=yavitrina.ru}}</ref>։ Սմարթֆոնի գործառույթներով ամենահայտնի մոդելները հագեցած են GPS թրեյքերով՝ միշտ իմանալու համար, թե որտեղ է երեխան. == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Անդրոիդ]] [[Կատեգորիա:Անհատական համակարգիչներ]] [[Կատեգորիա:Բջջային կապ]] [[Կատեգորիա:Բջջային համակարգիչներ]] [[Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկա]] [[Կատեգորիա:Ժամացույցներ]] [[Կատեգորիա:Համակարգիչ]] [[Կատեգորիա:Համակարգիչների դասեր]] [[Կատեգորիա:Համատարած հաշվարկումներ]] [[Կատեգորիա:Ճապոնական հայտնագործություններ]] [[Կատեգորիա:Մարդ-համակարգիչ փոխազդեցություն]] oc4i3ymtwu0jyet88hijg9ou04bobd8 10722380 10722283 2026-04-08T20:50:22Z Սահակ 24 /* Ծանոթագրություններ */ 10722380 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Умные часы.jpg|մինի|Խելացի ժամացույցը ձեռքին կապված վիճակում]] '''Խելացի ժամացույց''' ({{lang-en|smart watch}}), ինչպես նաև '''սմարթ ժամացույց''', ծրագրավորված ձեռքի ժամացույց ընդլայնված ֆունկցիաներով, ինչը թույլ է տալիս հաճախ համեմատել [[սմարթֆոն]]ների հետ։ Առաջին մոդելները կատարել են պարզ գործողությունները՝ կատարել են հաշվիչի դեր կամ խաղային սարքերի։ Ժամանակակից ժամացույցները կրվող համակարգիչներ են։ Խելացի ժամացույցների շատ մոդելներում կան տեղադրված հավելվածներ և ղեկավարվում են բջջային [[օպերացիոն համակարգ]]երով։ Որոշ մոդելների միջոցով կարելի է պատասխանել զանգերին և ուղարկել հաղորդագրություն։ Ժամացույցների որոշ մոդելները աշխատում են սմարթֆոնի հետ կից և նման պարագայում նրանք դառնում են օգնող էկրան և կարող են տեղեկացնել տիրոջը նոր ծանուցումների մասին։ Չի կարելի շփոթել խելացի ժամացույցները [[ֆիտնես թրեքեր]]ների հետ, որոնք իրենցից ներկայացնում են սարք, որը կցելով սմարթֆոնին թույլ է տալիս հետևել օգտատիրոջ ֆիզիկական վիճակը։ Ի տարբերություն ֆիտնես թրեքերների խելացի ժամացույցները թույլ են տալիս տեղադրել հավելյալ հավելվածներ, որով և ընդյանում են ժամացույցի ֆունկցիաները։ == Խելացի ժամացույցների հնարավորություններ == Խելացի ժամացույցները կարող են իրենց մեջ ներառել՝ տեսախցիկ, [[Աքսելերոմետր|աքսելեոմետր]], [[ջերմաչափ]], [[բարոմետր]], [[կողմնացույց]], խրոնոգրաֆ, [[հաշվիչ]], [[բջջային հեռախոս]], [[սենսորային էկրան]], [[Գլոբալ տեղորոշման համակարգ|GPS]], ձայնարկիչ և այլն։ Որոշ խելացի ժամացույցներ ունակ են կատարել սպորտային թրեքերների դեր։ Այսպիսի մոդելները կարող են իրենց մեջ ունենալ որոշ մարզական հավելվածներ։ Ինչպես և այլ համակարգիչները, խելացի ժամացույցները կարող են հավաքել տեղեկություն ներքին կամ արտաքին սենսորների միջոցով։ Նրանք կարող են ղեկավարել կամ ստանալ տվյալներ այլ սարքերից և համակարգիչներից։ Նրանք հաճախ ապահովում են անլար տվյալների փոխանցման տեխնոլոֆիաներ, ինչպիսին են օրինակ՝ [[Bluetooth]], [[Wi-Fi]], և տարատեսակ նավիգացիոն տեխնոլոգիաներ՝ GPS<ref>https://www-users.cs.umn.edu/~fengqian/paper/smartwatch_mobisys17.pdf</ref>: == Պատմություն == === Վաղ տարիներ === Առաջին թվային ժամացույցները թողարկվել են [[1972|1972 թվականին]] Pulsar բրենդով և մշակվել են Hamilton Watch Company-ում։ Pulsar բրենդը գնվեց [[1978|1978 թվականին]] Seiko ընկերության կողմից։ 1982 թվականին թողարկվեց նոր մոդել Pulsar (NL C01), որը կարող էր իր մեջ պահել 24 թիվ, ինչն էլ դարձրեց նրանց առաջին ծրագրավորված հիշողության ժամացույցները։ 1980-ական թվականներին անհատական համակարգիչների զարգացման հետ միասին, Seiko թողարկեց ժամացույց, որը ունակ էր կատարելու հաշվարկներ։ Data 2000 մոդելում տեղադրվեցին ստեղներ տվյալներ ներմուծելու համար։ Այս մեդելը կարողանում էր հիշել 2000 սիմվոլ։ 1980-ական թվականներին Casio ընկերությունը նույնպես շուկա հանեց խելացի ժամացույցների հաջող շարք։ Casio-ին նաև թողարկեց «խաղային ժամացույցներ»։ === Seiko RC շարք === [[1984|1984 թվականին]] թողարկված RC-1000 դարձավ առաջին համակարգիչների հետ միացվող ժամացույցը։ Սա կարող էի միանալ այդ ժամանակներ հայտնի շատ համակարգիչների այդ թվում՝ [[Apple II]], II+ և IIe, Commodore 64, [[IBM|IBM PC]], NEC 8201 և այլն։ [[1985|1985 թվականին]] «Seiko Epson» բրենդի հետ համատեղ թողարկվեց RC-20 մոդելը։ Ժամացույցներում տեղադրված էր 8 բիթանոց SMC84C00 Z-80 միկրոպրոցեսոր և օժտված էր 8 ԿԲ ներքին և 2 ԿԲ օպերատիվ հիշողությամբ։ Նրանուց կար տեղադրված առաջադրանքների պլանավորման, նշումների, միջազգային ժամային գոտիների և հաշվիչի հավելվածներ։ 42 x 32 էկրանը զգայուն էր հպումների համար։ Այս մոդելը նույնպես կարելի էր կցել համակարգչին։ [[1985|1985 թվականին]] թողակվեց նաև RC-4000 մոդելը, որը համարվում էր «աշխարհի ամենափոքր համակարգչային տերմինալը»։ Նույն թվականին թողարկված RC-4500 մոդելը աչքի էր ընկնում կաղապարի ավելի վառ գույներով։ === Linux-ի հիման վրա ստեղծված ժամացույցներ === [[2000|2000 թվականին]] [[IBM|IBM-ը]] ցուցադրեց ձեռքի ժամերի օրինակը, որը աշխատում էր [[Linux]] օպերացիոն համակարգով։ Առաջին մոդելը մարտկոցից կարող էր աշխատել 6 ժամ, հետագայում այս թիվը աճեց մինչև 12-ին։ Այս մոդելը ուներ 8 ՄԲ հիշողութույն և աշխատում էր Linux 2.2 համակարգով։ Հետագայում ժամացույցի վրա ավելցրեցին բարոմետր և մատնհեթքի ընթերցիչ։ IBM սկսեց համագործակցել Citizen-ի հետ WatchPad-ը ստեղծելու համար։ WatchPad 1.5-ը ուներ էկրանի 320 x 240 կետայնություն և աշխատում էր Linux 2.4-ով։ Ժամացույցը ուներ օրացույցի ֆունկցիա, ապահովում էր Bluetooth միացում, նաև օժտված էր 8 ՄԲ օպերատիվ և 12 ՄԲ ներքին հիշողությամբ։ Citizen-ը այս ժամացույցները նախատեսել էր աշակերտների և բիզնեսմեների համար։ Սկզբնական գինը կազմում էր $399: === 2013 === [[2013|2013 թվականի]] [[Հուլիսի 5|հուլիսի 5-ին]] ընկերությունների ցանկում, որոնք զբացվում են խելացի ժամացույցների ստեղծմամբ, հայտնվել էին ընկերություններ ինչպիսք են՝ [[Acer Inc.|Acer]], [[Էփլ|Apple]], [[BlackBerry]], Foxconn, [[Գուգլ (որոնողական համակարգ)|Google]], [[LG Group|LG]], [[Մայքրոսոֆթ|Microsoft]], [[Qualcomm]], [[Սամսունգ|Samsung]], [[Սոնի|Sony]], և [[Toshiba]]։ 2013 թվականի սեպտեմբերին թողարկվեցին Samsung Galaxy Gear, Sony SmartWatch 2, Qualcomm Toq խելացի ժամացույցները։ Pebble ընկերությունը 2013 թվականի նոյմեբերին հայտնեց, որ իր խելացի ժամացույցներից վաճառել է 190 000 հետ։ === 2015 և բարձր === [[2015|2015 թվականին]] վաճառքի դուրս եկավ [[Apple Watch|Apple Watch-ը]], որը ցուցադրվել էլ [[2014 թվական]]ի սեպտեմբերին։ [[2018|2018 թվականին]] ուկրաինական Force Emotion ստարթափը սկսեց արտադրել իր առաջին խելացի ժամացույցները<ref>{{Cite web |title=Արխիվացված պատճենը |url=https://tokar.ua/read/25688 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180812021937/https://tokar.ua/read/25688 |archive-date=2018 թ․ օգոստոսի 12 |access-date=2020 թ․ մարտի 13}}</ref>։ == Օպերացիոն համակարգեր == [[Պատկեր:Samsung Galaxy Watches.jpg|մինի|Samsung Galaxy Watch]] Հիմանական օպերացիոն համակարգերը համարվում են Google և Apple-ի կողմից արված առաջարկները<ref>http://www.mobilelifecentre.org/sites/default/files/Smartwatches_invivo%20w%20authors.pdf</ref>․ * [[Android Wear]] օգտագործվել է LG G Watch, Moto 360, Samsung Gear Live, LG G Watch R, Sony Smartwatch 3, Asus Zen Watch և այլն * [[watchOS]] օգտագործվում է միայն Apple Watch Սակայն կան ավելի քիչ տարածում ունեցող ՕՀ-ներ<ref>[https://www.marketresearch.com/product/sample-8953247.pdf Chart 1.1 Smart Watch Market Share by OS, World Markets: 2013—2020] / Tractica, 2015{{ref-en}}</ref><ref>[https://www.zdnet.com/article/smartwatch-shipments-to-show-so-so-growth-in-2016-says-idc/ Smartwatch shipments to show so-so growth in 2016, says IDC | ZDNet<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>․ *Tizen՝ Samsung Gear, Samsung Gear 2, Samsung Gear Neo, Samsung Gear S * Pebble OS՝ Pebble և Pebble Steel * Android՝ Omate TrueSmart, Sony Smartwatch, Sony Smartwatch 2 * Garmin OS՝ Garmin Fenix, Garmin Vivomove, Garmin Forerunner * Suunto OS՝ Suunto Spartan, Suunto 9 Baro == Շուկայի զարգացման հեռանկարներ == [[2015|2015 թվականին]] IHS ընկերության գնահատականով շուկայում խելացի ժամացույցների արտագրությամբ պետք է զբաղվի Apple-ը իր Apple Watch ժամերով<ref>[https://technology.ihs.com/530842/apple-watch-success-needed-for-a-smartwatch-mega-boom-new-ihs-report-says Apple Watch Success Needed for a Smartwatch Mega Boom, New IHS Report Says] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181026025106/https://technology.ihs.com/530842/apple-watch-success-needed-for-a-smartwatch-mega-boom-new-ihs-report-says |date=2018-10-26 }} / IHS, May 07, 2015{{ref-en}}</ref><ref>{{Cite news |date=12.05.2015 |title=Благодаря Apple Watch рынок «умных» часов вырастет в 28 раз |url=https://3dnews.ru/913887 |accessdate=2018 թ․ հոկտեմբերի 25 |publisher=3dnews}}</ref>։ == Գործառնություն և հավելվածներ == 2013 թվականից հետո թողարկված խելացի ժամացույցների մեծ մասը կարող է գործել որպես ինքնուրույն սարքեր։ Առավել հաճախ օգտագործվող օպերացիոն համակարգերն են Android Wear-ը և Tizen-ը<ref>{{Cite web |title=Characterizing Smartwatch Usage in the Wild |url=https://www-users.cse.umn.edu/~fengqian/paper/smartwatch_mobisys17.pdf |accessdate=2022 թ․ օգոստոսի 16 |website=www-users.cse.umn.edu}}</ref>։ Նրանց համար հասանելի են երրորդ կողմի հավելվածներ, այդ թվում՝ տարբեր խաղեր։ Շատ արտադրողներ խորհուրդ են տալիս ժամացույցն օգտագործել սմարթֆոնի հետ համատեղ, ինչը թույլ է տալիս ընդլայնել առկա գործառնությունը։ Ժամացույցը կարող է գործել որպես սմարթֆոնի հեռակառավարման վահանակ (օրինակ՝ կառավարել տեսախցիկը), ինչպես նաև ցուցադրել սոցիալական ցանցերից ստացվող ծանուցումները, զանգերն ու հաղորդագրությունները։ Կան ժամացույցներ և՛ մեծերի, և՛ երեխաների համար, իսկ երեխաների համար նախատեսված խելացի ժամացույցները պարզապես նորաձև գաջեթ չեն։ Արտադրվում են տարբեր գործառույթներով տասնյակ մոդելներ։ Կան պարզ «խաղեր» մի քանի խաղերով և մեղեդիների փոքր հավաքածուով, դրանք նախատեսված են զվարճանքի համար<ref>{{Cite web |title=12 лучших умных часов для детей в разной ценовой категории |url=https://yavitrina.ru/article/12-luchshih-umnyh-chasov-dlya-detei-v-raznoi-cenovoi-kategorii |accessdate=2022 թ․ օգոստոսի 16 |website=yavitrina.ru}}</ref>։ Սմարթֆոնի գործառույթներով ամենահայտնի մոդելները հագեցած են GPS թրեյքերով՝ միշտ իմանալու համար, թե որտեղ է երեխան. == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *[https://garmin.am Գարմին] {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Անդրոիդ]] [[Կատեգորիա:Անհատական համակարգիչներ]] [[Կատեգորիա:Բջջային կապ]] [[Կատեգորիա:Բջջային համակարգիչներ]] [[Կատեգորիա:Էլեկտրոնիկա]] [[Կատեգորիա:Ժամացույցներ]] [[Կատեգորիա:Համակարգիչ]] [[Կատեգորիա:Համակարգիչների դասեր]] [[Կատեգորիա:Համատարած հաշվարկումներ]] [[Կատեգորիա:Ճապոնական հայտնագործություններ]] [[Կատեգորիա:Մարդ-համակարգիչ փոխազդեցություն]] 32gvhkqobkhtqzxblhxx7azabafxn4t 0 972574 10722499 10038540 2026-04-09T07:52:21Z A.arpi.a 23940 10722499 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Լեոնիդ Ալեքսանդրովիչ Ստուկանով''' ({{lang-ru|Леонид Александрович Стуканов}}, {{ԱԾ}}), ռուս նկարիչ, մանկավարժ<ref name="Энциклопедия Таганрога - 2003">Энциклопедия Таганрога. — Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0.</ref><ref name="Городская Площадь">Стуканов Леонид Александрович // Городская Площадь. — 2001. — 16 мая.</ref>։ == Կենսագրություն == Լեոնիդ Ստուկանովը ծնվել է [[1947|1947 թվականի]] [[հունվարի 28]]-ին Նորդբուրգում, ուր նրա մորը քշել էին գերմանացիները Տագանրոգի բռնազավթման ժամանակ։ [[1949 թվական]]ին մոր հետ միասին վերադարձել է Տագանրոգ։ [[1954 թվական]]ին ընդունվել է հանրակրթական դպրոց։ Ութերորդ դասարանն ավարտելուց հետո երկու տարի սովորել է ուսումնարանում՝ ստանալով ռադիոմոնտաժողի մասնագիտություն։ Մի քանի տարի սովորել է Կոմբայնների գործարանին կից մշակույթի պալատի կերպարվեստի ստուդիայում՝ Վալենտինա Ռուսոյի մոտ<ref name="Всё, что я пишу, это о Таганроге…">''Ильич С.'' Олег Хаславский: «Всё, что я пишу — это о Таганроге…» // Новая таганрогская газета. — 2012. — 3 ноября. — С. 4.</ref>։ Ռոստովի Մ. Գրեկովի անվան գեղարվեստի ուսումնարան կարողացել է ընդունվել միայն երրորդ փորձից<ref>''Дубина Е.'' Знакомьтесь — Леонид Стуканов // Город. — 1994. — 5 ноября.</ref> և այնտեղ սովորել է [[1964 թվական]]ից մինչև [[1968 թվական]]ը՝ ավարտելով գեղանկարչական-մանկավարժական բաժինը (Պ. Չերենովի դասարան)<ref name="Слово о художнике Александре Жданове">''Пузин Л.'' [http://samlib.ru/p/puzin_l_i/msworddoc-1.shtml Слово о художнике Александре Жданове] // samlib.ru. — 2010. — 13 мая.</ref>։ Ուսումնարանում Ստուկանովը համարվել է լավագույն նկարիչ<ref name="Слово о художнике Александре Жданове" />։ Դասավանդողներից ոմանք նրան նույնիսկ կասկածել են [[հիպերռեալիզմ]]ի հանդեպ հակում ունենալու մեջ<ref name="Слово о художнике Александре Жданове" />։ Ռոստովի գեղարվեստի ուսումնարանն ավարտելուց հետո իր ընկեր-համակուրսեցիներ Ալեքսանդր Ժդանովի, Վ. Սոբկոյի և Լեոնիդ Պուզինի հետ միասին ուղարկվել է Վորոնեժ, աշխատել [[Նովայա Ուսման]]ի գեղանկարչության-ձևավորման արվեստանոցում<ref name="Слово о художнике Александре Жданове" />։ Վերադառնալով Տագանրոգ՝ Լեոնիդ Ստուկանովը մի որոշ ժամանակ աշխատել է Կոմբայնների գործարանին կից մշակույթի պալատի կերպարվեստի ստուդիայում<ref name="Всё, что я пишу, это о Таганроге…" />։ [[Պատկեր:1984 Лещенко Жданов Стуканов Москва - Пузин 01.jpg|thumb|left|200px|<small>Վլադիմիր Լեշչենկոն, Ալեքսանդր Ժդանովը և Լեոնիդ Ստուկանովը, Մոսկվա, 1984 թվական</small>]] [[1969 թվական]]ից մինչև [[1997 թվական]]ը Լեոնիդ Ստուկանովը դասավանդել է Տագանրոգի մանկական գեղարվեստի դպրոցում<ref>''Кривошеев В.'' О чём молчал Учитель // Таганрогская правда. — 2006. — 17 февр.</ref>։ Դաստիարակել է բազմաթիվ նկարիչների, որոնց թվում են եղել Յուրի Շաբելնիկովը, Նատալյա Դուրիցկայան, Նադեժդա Շվեցը, [[Յուրի Ֆեսենկո]]ն, Վասիլի Սլեպչենկոն<ref name="Каталог - Товарищество «Искусство или смерть»" /><ref name="док. фильм">«Встреча с Леонидим Стукановым», док. фильм. Телекомпания «ТТК», 1997.</ref>։ Լեոնիդ Ստուկանովն իր ուսուցիչ է համարել Ալեքսանդր Ժդանովին, որի հետ սովորել է մի խմբում Ռոստովի գեղարվեստի ուսումնարանում, ընկերություն է արել երկար տարիներ և նամակագրություն է պահպանել Ժդանովի՝ 1987 թվականին Միացյալ Նահանգներ տեղափոխվելուց հետո<ref>''Михеев Ю.'' Душа художника бродит по земле // Таганрогский вестник. — 1998. — 20 июня.</ref><ref>''Шабельников Ю. Л.'' Граф был моим художественным крёстным отцом… // Новая таганрогская газета. — 2012. — 3 марта.</ref>։ Ընկերները Ստուկանովին կոչել են Կոմս ({{lang-ru|Граф}})<ref name="Граф Стуканов">''Владимирова М.'' Граф Стуканов // Таганрогская правда. — 2007. — 16 янв.</ref>։ Այդ անունը հորինել էր Ալեքսանդր Ժդանովը դեռ ուսանողական տարիներին<ref name="Слово о художнике Александре Жданове" />։ Լեոնիդ Ստուկանովը սիրել է երաժտություն, նվագել է [[փողային նվագախումբ|փողային նվագախմբում]]<ref>''Михеев Ю.'' Кто умер, но не забыт — тот бессмертен // Таганрогская правда. — 1998. — 27 июня.</ref>։ [[1988 թվական]]ին Լեոնիդ Ստուկանովը մասնակցել է «Արվեստ կամ մահ» ({{lang-ru|«Искусство или смерть»}}) միության ցուցահանդեսներին («Մեկօրյա ցուցահանդես» ({{lang-ru|«Однодневная выставка»}}, «Жупел»)<ref name="Волшебная страна">''Белозор М.'' Волшебная страна. — СПб: Красный матрос, 1999. — 158 с. — ISBN 5-7187-0358-2.</ref><ref name="Кол и другие обитатели Волшебной страны">''Белозор М.'' Кол и другие обитатели Волшебной страны // Кто главный. — 2006. — № 6.</ref>։ Պաշտոնապես չլինելով «Արվեստ կամ մահ» միության անդամ՝ Լեոնիդ Ստուկանովը, մասնակցելով ցուցահանդեսներին, սատարել է իր երիտասարդ աշակերտներին ու գործընկերներին և նրանց շրջանում ունեցել բարձր հեղինակություն<ref name="Каталог - Товарищество «Искусство или смерть»" /><ref>''Толстова А.'' [http://www.kommersant.ru/doc/1245340 Ростовские великие] // Коммерсантъ. — 2009. — 29 окт. — С. 14.</ref>։ Լեոնիդ Ստուկանովի կենդանության օրոք կազմակերպվել է երկու անհատական ցուցահանդես Տագանրոգի Անտոն Չեխովի անվան թատրոնում ([[1987]]) և [[Տագանկայի թատրոն]]ում ([[1992]])<ref>''Е. Д.'' Жизнь и смерть художника Стуканова // Город. — 1998. — 26 мая.</ref>։ [[Տագանրոգի գեղարվեստի թանգարան]]ի հավաքածուում պահվում է Ստուկանովի ութ աշխատանք<ref>''Игумнова Т.'' Он жить спешил… // Таганрогская правда. — 2012. — 3 февр.</ref>։ Լեոնիդ Ստուկանովը զոհվել է չպարզված հանգամանքներում [[1998]] թվականի [[մայիսի 16]]-ին<ref name="Донская энциклопедия — Стуканов">Стуканов Леонид Александрович // Донская энциклопедия. — Таганрогː Айкен, 2015. — Т. 2. — С. 283. — ISBN 978-5-900948-18-8.</ref>. նա սպանվել է իր արվեստանոցում։ Քրեական գործը մնացել է չբացահայտված։ Լեոնիդ Ստուկանովը թաղվել է Տագանրոգում՝ [[Նիկոլաևյան գերեզմանոց|Նիկոլաևյան գերեզմանատանը]]։ == Հավաքածուներ, որտեղ գտնվում են նկարչի աշխատանքները == * [[Ռոստովի կերպարվեստների մարզային թանգարան]], [[Դոնի Ռոստով]] * [[Տագանրոգի գեղարվեստի թանգարան]]<ref name="Таганрогская картинная галерея">Таганрогская картинная галерея. Живопись, графика XVIII—XX веков / сост. Л. В. Зуева. — Таганрог: Айкэн, 1998. — 208 с. — ISBN 5-900948-05-6.</ref><ref>''Рязанов В.'' Леонид Стуканов. «Песчаный берег» // Кто главный. — 2014. — № 9.</ref>, [[Տագանրոգ]]<ref>''Казакова Л.'' «Помнишь ли ты …» // Вехи Таганрога. Таганрогский художественный музей. — 2007. — № 32. — С. 62—63.</ref> * Ժամանակակի կերպարվեստի թանգարան Դմիտրովսկայայում, Դոնի Ռոստով * «Piter» պատկերասրահ, Տագանրոգ * «Ավանգարդ» պատկերասրահ, Դոնի Ռոստով * Մասնավոր հավաքածուներ Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում և Ֆրանսիայում == Անհատական ցուցահանդեսներ == * '''1987''' – «Լեոնիդ Ստուկանով», Տագանրոգի Անտոն Չեխովի անվան դրամատիկական թատրոն, Տագանրոգ<ref name="Донская энциклопедия — Стуканов" /> * '''1992''' – «Լեոնիդ Ստուկանով», [[Տագանկայի թատրոն]], Մոսկվա<ref name="Донская энциклопедия — Стуканов" /> * '''1998''' – «Լեոնիդ Ստուկանով», Անտոն Չեխովի անվան գրադարանի ցուցասրահ, Տագանրոգ * '''2010''' – «Լեոնիդ Ստուկանով, Վյաչեսլավ Ուշենին, Վիկտոր Պալկո», Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ, Տագանրոգ<ref>''Челнокова В.'' «Это всё, что останется после меня…» // Новая таганрогская газета. – 2010. – 11 дек.</ref><ref name="Раченко – Выставка-воспоминание">''Раченко О.'' Выставка-воспоминание // Таганрогская правда. – 2011. – 28 янв.</ref> * '''2017''' – «Կոմս» ({{lang-ru|Граф}}), ZHDANOV պատկերասրահ, [[Դոնի Ռոստով]]<ref>''Собств. корр.'' Художественная галерея ZHDANOV // КТО ГЛАВНЫЙ. – 2017. – 24 авг.</ref><ref>''Пилипенко Г.'' [http://www.rostovnews.net/2017/08/21/v-rostove-otkroetsya-novaya-galereya/ В Ростове откроется новая галерея] // www.rostovnews.net. – 2017. – 21 авг.</ref><ref>''Собств. корр.'' Утро России. Дон – Выставка Стуканова // РОССИЯ. Вести-Дон. – 2017. – 8 сент.</ref><ref>''Быкова Ю.'' [http://rostov-dom.info/2017/09/galereya-zhdanov-otkrylas-vystavkojj-rabot-leonida-stukanova Галерея ZHDANOV открылась выставкой работ Леонида Стуканова] // rostov-dom.info. – 2017. – 2 сент.</ref><ref>''Кононова Л.'' Авангардист в винном баре // Город N. – 2017. – 29 авг. – С. 12.</ref> == Խմբակային ցուցահանդեսներ == * ''1988'' – «Մեկօրյա ցուցահանդես» ({{lang-ru|«Однодневная выставка»}}, «Прибой» գործարանի մշակույթի պալատ, Տագանրոգ * ''1988'' – «Жупел», Նկարիչների միության ցուցասրահ Գորկու փողոցում, [[Դոնի Ռոստով]]<ref>''Синеок С.'' Как фанера над Парижем // Комсомолец. – 1988. – 28 июня.</ref> * ''1996'' – Տագանրոգի նկարիչների ցուցահանդես, Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ, Տագանրոգ * ''1996'' – Տագանրոգի նկարիչների ցուցահանդես, Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ, Տագանրոգ * ''1997'' – Տագանրոգի նկարիչների ցուցահանդես, Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ, Տագանրոգ * ''1998'' – Տագանրոգի նկարիչների ցուցահանդես, Անտոն Չեխովի անվան գրադարանի ցուցասրահ, Տագանրոգ * ''2006'' – «О времени, о мире, о родной земле», [[Տագանրոգի գեղարվեստի թանգարան]], Տագանրոգ * ''2007'' – «Донское наследие», [[Պետական պատմական թանգարան]], [[Մոսկվա]]<ref name="Донское наследие">''Савина Е.'' Донское наследие // Таганрогская правда. – 2007. – 10 окт.</ref> * ''2008'' – «М — Ж», Ժամանակակից կերպարվեստի թանգարան Դմիտրովսկայայում, Դոնի Ռոստով * ''2008'' – «Մահկանացուի մասին արվեստում։ Նիկոլայ Կոնստանտինովի հիշատակին» ({{lang-ru|«О смертном в искусстве. Памяти Николая Константинова»}}), М-պատկերասրահ, [[Դոնի Ռոստով]]<ref name="Искусство или… макароны">''Мирзабекова Н.'' Искусство или… макароны // Молот. – 2008. – 4 июля.</ref><ref name="Играющие со смертью">''Грекова Л.'' Играющие со смертью // Город N. – 2008. – 1 июля.</ref><ref name="О смертном в искусстве. Каталог">О смертном в искусстве. Каталог. – Ростов-на-Дону: Галерея «М», 2008. – 94 с.</ref> * ''2008'' – Օ․ Սուխոդոլսկու պատկերասրահի հավաքածուից ({{lang-ru|«Из собрания Галереи О. Суходольского»}}), [[Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ (Տագանրոգ)|Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ]], Տագանրոգ * ''2009'' – ««Արվեստ կամ մահ» միություն, [[Մոսկվայի ժամանակակից արվեստի թանգարան]], Մոսկվա<ref name="Каталог - Товарищество «Искусство или смерть»">Товарищество «Искусство или смерть» / ''Под ред. О. Головановой.'' – М.: ГМСИ, 2009. – 304 с. – ISBN 978-5-91611-006-7.</ref> * ''2015'' – «Սև գույն» ({{lang-ru|«Чёрный свет»}}), Ժամանակակից կերպարվեստի թանգարան Դմիտրովսկայայում, [[Դոնի Ռոստով]]<ref>''Калиниченко К.'' Музей на Дмитровской отмечает десятилетие новым проектом // Город N. – 2015. – 24 марта.</ref><ref>''Волошинова В.'' [http://werawolw.ru/?tag=museum-na-dmitrovskoy Черный свет «Черного квадрата»] // werawolw.ru. – 2015. – 17 марта.</ref> * ''2016'' – «Գավառական սյուիտ» ({{lang-ru|«Провинциальная сюита»}}), Ժամանակակից կերպարվեստի թանգարան Դմիտրովսկայայում, Դոնի Ռոստով<ref>''Павливская Н.'' [http://www.panram.ru/news/culture/v-rostove-otkrylas-vystavka-dyadi-vasi-/ В Ростове открылась выставка «Дяди Васи»] // www.panram.ru. – 2016. – 16 сент.</ref><ref>''Собств. инф.'' [http://www.amr-museum.ru/russ/exibit/news2016/news3219.htm «Провинциальная сюита»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916164153/http://www.amr-museum.ru/russ/exibit/news2016/news3219.htm |date=2018-09-16 }} // www.amr-museum.ru. – 2016. – 7 сент.</ref> * ''2019'' – «Չամփոփելով արդյունքները․․․» ({{lang-ru|«Не подводя итоги...»}}), [[Տագանրոգի գեղարվեստի թանգարան]], [[Տագանրոգ]]<ref>''Проницательный Г.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/V-Taganroge-reshili-otkryt-vystavku-hudozhnikov-XIX-XXI-vekov-Ne-podvodya-itogi_94780 В Таганроге решили открыть выставку художников XIX-XXI веков «Не подводя итоги…»] // www.ruffnews.ru. – 2019. – 8 июня.</ref> * ''2019'' – «Հիշում ենք» (Լ․ Ստուկանով, Վ. Դմիտրիև, Վ. Օռլով, Ն. Լիմանենկո, Վ. Պրոտոպոպով և այլք, {{lang-ru|«Помним»}}), [[Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ (Տագանրոգ)|Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ]], Տագանրոգ<ref>Выставка «Помним». Каталог. – Таганрог: 2019. – 6 с.</ref><ref>''Раченко О.'' «О тех, кого помним...» // Таганрогская правда. – 2019. – 4 окт. – С. 8.</ref> == Առավել հայտնի աշակերտներ == * [[Յուրի Հակոբյանց]] ([[1978]]), նկարիչ<ref>''Собств. корр.'' [http://gorodskoyportal.ru/taganrog/news/news/6942390/ Таганрогский художник Юрий Акопянц показал ростовчанам выставку «Акварели между нот»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920064947/http://gorodskoyportal.ru/taganrog/news/news/6942390/ |date=2016-09-20 }} // gorodskoyportal.ru. — 2013. — 15 июля.</ref><ref>''Пилипенко Г.'' [http://www.rostovnews.net/2014/07/14/vodnaya-stixiya-yuriya-akopyanca/ Водная стихия Юрия Акопянца] // www.rostovnews.net. — 2014. — 14 июля.</ref> * [[Ալեքսեյ Ադամով]] ([[1971]]), ռուս նկարիչ * Վլադիմիր Բարանովսկի, ռուս նկարիչ * Վլադիմիր Վելտման ([[1959]]), ռուս նկարիչ * [[Նատալյա Դուրիցկայա]] ([[1960]]), ռուս նկարչուհի<ref>Фестиваль современного искусства «2012». Каталог. — Ростов-на-Дону: Омега-принт, 2012. — 298 с.</ref> * Վալերի Պոլիենկո ([[1974]]), ռուս ռեժիսոր, բանաստեղծ-երգահան, կոմպոզիտոր, պրոդյուսեր * Վլադիսլավ Պրոտոպոպով ([[1961]]-[[2015]]), ռուս նկարիչ, մանկավարժ<ref>''Демидов А.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/Umer-taganrogskiy-hudozhnik-Vladislav-Protopopov_2852 Умер таганрогский художник Владислав Протопопов] // www.ruffnews.ru. — 2015. — 24 февр.</ref><ref>''Белозор М.'' [http://www.rostovnews.net/2015/03/20/maksim-belozor-vlad-propopov/ Влад Протопопов] // www.rostovnews.net. — 2015. — 20 марта.</ref> * Վասիլի Սլեպչենկո ([[1960]]-[[1991]]), ռուս նկարիչ<ref>''Рязанов В.'' Василий Слепченко. «Музыка для Тер-Оганьяна» // Кто главный. — 2017. — № 7-8. — С. 38.</ref> * [[Յուրի Ֆեսենկո]] ([[1955]]), ռուս նկարիչ<ref name="Каталог - Товарищество «Искусство или смерть»" /><ref name="док. фильм"/> * Յուրի Շաբելնիկով ([[1959]]), ռուս նկարիչ<ref name="док. фильм" /> * [[Նադեժդա Շվեց]] ([[1958]]), ռուս նկարչուհի, Ուկրաինայի վաստակավոր նկարչուհի, Խարկովի օպերայի և բալետի ակադեմիական թատրոնի գլխավոր նկարչուհի<ref name="док. фильм" /> * Ալեքսեյ Յակովլև ([[1974]]), ռուս նկարիչ, մանկավարժ<ref>''Проницательный Г.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/V-Taganroge-svoi-raboty-pokazali-ucheniki-izostudii-Alekseya-Yakovleva_32827 В Таганроге свои работы показали ученики изостудии Алексея Яковлева] // www.ruffnews.ru. — 2017. — 16 сент.</ref><ref>''Ильич С.'' [http://www.rostovnews.net/2015/05/08/masterskaya-leonida-stukanova/ Мастерская Леонида Стуканова] // www.rostovnews.net. — 2015. — 8 мая.</ref> == Հիշատակ == [[Պատկեր:Poster Posle Grafa INet.jpg|thumb|right|200px|<small>«[[Կոմսից հետո (ցուցահանդես)|Կոմսից հետո]]» ցուցահանդեսի ազդագիր</small>]] * [[2008 թվական]]ի հունվարին [[Տագանրոգի գեղարվեստի թանգարան]]ում անցկացվել է Նատալյա Դուրիցկայայի «Ճյուղեր» ({{lang-ru|«Ветви»}}) անհատական ցուցահանդեսը՝ նվիրված Լեոնիդ Ստուկանովին<ref>''Гальперин В.'' Ветви памяти // Молот. — 2008. — 1 февр.</ref>։ * [[2014 թվական]]ին հրատարակվել է Լեոնիդ Պուզինի «Լուսինը Ջրհոսում» ({{lang-ru|«Луна в Водолее»}}) վեպը՝ նվիրված Լեոնիդ Ստուկանովին<ref>''Пузин Л.'' Луна в Водолее. — Ontario: Altaspera Publishing, 2014. — 624 с. — ISBN 978-1-304-85906-8.</ref>։ * [[2017 թվական]]ի փետրվարին [[Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ (Տագանրոգ)|Ռուսաստանի նկարիչների միության Տագանրոգի ցուցասրահում]] բացվել է «[[Կոմսից հետո (ցուցահանդես)|Կոմսից հետո]]» ցուցահանդեսը՝ նվիրված Լեոնիդ Ստուկանովի ծննդյան 70-ամյակին<ref name="В Таганроге пройдёт выставка, посвящённая памяти художника Леонида Стуканова">''Проницательный Г.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/V-Taganroge-proydet-vystavka-posvyaschennaya-pamyati-hudozhnika-Leonida-Stukanova_25082 В Таганроге пройдёт выставка, посвящённая памяти художника Леонида Стуканова] // www.ruffnews.ru. — 2017. — 4 февр.</ref><ref>''Собств. корр.'' [http://dontr.ru/vesti/obshchestvo/vy-stavka-uchenikov-hudozhnika-leonida-stukanova-otkry-las-v-taganroge/ Выставка учеников художника Леонида Стуканова открылась в Таганроге] // РОССИЯ. Вести-Дон. — 2017. — 27 февр.</ref>։ Ցուցահանդեսում ներկայացվել են Լեոնիդ Ստուկանովի աշակերտների աշխատանքները, որոնց թվում էին Յուրի Շաբելնիկովը, Նադեժդա Շվեցը, Նատալյա Դուրիցկայան, Վասիլի Սլեպչենկոն, Վլադիմիր Վելտմանը, Ալեքսեյ Յակովլևը, Վլադիսլավ Պրոտոպոպովը, Վադիմ Կրիվոշեևը, Յուրի Հակոբյանցը<ref name="В Таганроге пройдёт выставка, посвящённая памяти художника Леонида Стуканова" />։ == Պատկերասրահ== <gallery perrow="8"> image:Stukanov_Vesna_Piter_W.jpg|<small>«Գարուն», ստվարաթուղթ/յուղաներկ, 117х101, [[1988]]</small> image:1990 Стуканов 'Автопортрет' к м 30х24 01.jpg|<small>«Ինքնադիմանկար», ստվարաթուղթ/յուղաներկ, 30х24, [[1990]]</small><!-- image:Stukanov_Pesch_bereg.jpg|<small>«Ավազոտ ափ», կտավ/յուղաներկ, 64,5х73,5, [[1990]]</small> --> image:Stukanov_Jensk_portret.jpg|<small>«Կանացի դիմանկար», ստվարաթուղթ/յուղաներկ, 84х77, [[1980]]-ավանների վերջ</small> image:1985 Стуканов 'Черная речка' к м 70х56.jpg|<small>«Սև գետակ», ստվարաթուղթ/յուղաներկ, 70х56, [[1985]]</small> image:Stukanov_1981_Mariya.jpg|<small>«Մարիա», ստվարաթուղթ/յուղաներկ, 58х34, [[1981]]</small> image:Stukanov_Semiya.jpg|<small>«Ընտանիք», կտավ/յուղաներկ, 47х34, [[1970]]-ականների վերջ</small> </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ստուկանով, Լեոնիդ}} [[Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս նկարիչներ]] bk3hh690s2inlgah8tzxlajge3fn8b5 10722500 10722499 2026-04-09T07:53:43Z A.arpi.a 23940 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ռուսաստանի նկարիչների միության անդամներ]] 10722500 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Լեոնիդ Ալեքսանդրովիչ Ստուկանով''' ({{lang-ru|Леонид Александрович Стуканов}}, {{ԱԾ}}), ռուս նկարիչ, մանկավարժ<ref name="Энциклопедия Таганрога - 2003">Энциклопедия Таганрога. — Ростов-на-Дону: Ростиздат, 2003. — 512 с. — ISBN 5-7509-0662-0.</ref><ref name="Городская Площадь">Стуканов Леонид Александрович // Городская Площадь. — 2001. — 16 мая.</ref>։ == Կենսագրություն == Լեոնիդ Ստուկանովը ծնվել է [[1947|1947 թվականի]] [[հունվարի 28]]-ին Նորդբուրգում, ուր նրա մորը քշել էին գերմանացիները Տագանրոգի բռնազավթման ժամանակ։ [[1949 թվական]]ին մոր հետ միասին վերադարձել է Տագանրոգ։ [[1954 թվական]]ին ընդունվել է հանրակրթական դպրոց։ Ութերորդ դասարանն ավարտելուց հետո երկու տարի սովորել է ուսումնարանում՝ ստանալով ռադիոմոնտաժողի մասնագիտություն։ Մի քանի տարի սովորել է Կոմբայնների գործարանին կից մշակույթի պալատի կերպարվեստի ստուդիայում՝ Վալենտինա Ռուսոյի մոտ<ref name="Всё, что я пишу, это о Таганроге…">''Ильич С.'' Олег Хаславский: «Всё, что я пишу — это о Таганроге…» // Новая таганрогская газета. — 2012. — 3 ноября. — С. 4.</ref>։ Ռոստովի Մ. Գրեկովի անվան գեղարվեստի ուսումնարան կարողացել է ընդունվել միայն երրորդ փորձից<ref>''Дубина Е.'' Знакомьтесь — Леонид Стуканов // Город. — 1994. — 5 ноября.</ref> և այնտեղ սովորել է [[1964 թվական]]ից մինչև [[1968 թվական]]ը՝ ավարտելով գեղանկարչական-մանկավարժական բաժինը (Պ. Չերենովի դասարան)<ref name="Слово о художнике Александре Жданове">''Пузин Л.'' [http://samlib.ru/p/puzin_l_i/msworddoc-1.shtml Слово о художнике Александре Жданове] // samlib.ru. — 2010. — 13 мая.</ref>։ Ուսումնարանում Ստուկանովը համարվել է լավագույն նկարիչ<ref name="Слово о художнике Александре Жданове" />։ Դասավանդողներից ոմանք նրան նույնիսկ կասկածել են [[հիպերռեալիզմ]]ի հանդեպ հակում ունենալու մեջ<ref name="Слово о художнике Александре Жданове" />։ Ռոստովի գեղարվեստի ուսումնարանն ավարտելուց հետո իր ընկեր-համակուրսեցիներ Ալեքսանդր Ժդանովի, Վ. Սոբկոյի և Լեոնիդ Պուզինի հետ միասին ուղարկվել է Վորոնեժ, աշխատել [[Նովայա Ուսման]]ի գեղանկարչության-ձևավորման արվեստանոցում<ref name="Слово о художнике Александре Жданове" />։ Վերադառնալով Տագանրոգ՝ Լեոնիդ Ստուկանովը մի որոշ ժամանակ աշխատել է Կոմբայնների գործարանին կից մշակույթի պալատի կերպարվեստի ստուդիայում<ref name="Всё, что я пишу, это о Таганроге…" />։ [[Պատկեր:1984 Лещенко Жданов Стуканов Москва - Пузин 01.jpg|thumb|left|200px|<small>Վլադիմիր Լեշչենկոն, Ալեքսանդր Ժդանովը և Լեոնիդ Ստուկանովը, Մոսկվա, 1984 թվական</small>]] [[1969 թվական]]ից մինչև [[1997 թվական]]ը Լեոնիդ Ստուկանովը դասավանդել է Տագանրոգի մանկական գեղարվեստի դպրոցում<ref>''Кривошеев В.'' О чём молчал Учитель // Таганрогская правда. — 2006. — 17 февр.</ref>։ Դաստիարակել է բազմաթիվ նկարիչների, որոնց թվում են եղել Յուրի Շաբելնիկովը, Նատալյա Դուրիցկայան, Նադեժդա Շվեցը, [[Յուրի Ֆեսենկո]]ն, Վասիլի Սլեպչենկոն<ref name="Каталог - Товарищество «Искусство или смерть»" /><ref name="док. фильм">«Встреча с Леонидим Стукановым», док. фильм. Телекомпания «ТТК», 1997.</ref>։ Լեոնիդ Ստուկանովն իր ուսուցիչ է համարել Ալեքսանդր Ժդանովին, որի հետ սովորել է մի խմբում Ռոստովի գեղարվեստի ուսումնարանում, ընկերություն է արել երկար տարիներ և նամակագրություն է պահպանել Ժդանովի՝ 1987 թվականին Միացյալ Նահանգներ տեղափոխվելուց հետո<ref>''Михеев Ю.'' Душа художника бродит по земле // Таганрогский вестник. — 1998. — 20 июня.</ref><ref>''Шабельников Ю. Л.'' Граф был моим художественным крёстным отцом… // Новая таганрогская газета. — 2012. — 3 марта.</ref>։ Ընկերները Ստուկանովին կոչել են Կոմս ({{lang-ru|Граф}})<ref name="Граф Стуканов">''Владимирова М.'' Граф Стуканов // Таганрогская правда. — 2007. — 16 янв.</ref>։ Այդ անունը հորինել էր Ալեքսանդր Ժդանովը դեռ ուսանողական տարիներին<ref name="Слово о художнике Александре Жданове" />։ Լեոնիդ Ստուկանովը սիրել է երաժտություն, նվագել է [[փողային նվագախումբ|փողային նվագախմբում]]<ref>''Михеев Ю.'' Кто умер, но не забыт — тот бессмертен // Таганрогская правда. — 1998. — 27 июня.</ref>։ [[1988 թվական]]ին Լեոնիդ Ստուկանովը մասնակցել է «Արվեստ կամ մահ» ({{lang-ru|«Искусство или смерть»}}) միության ցուցահանդեսներին («Մեկօրյա ցուցահանդես» ({{lang-ru|«Однодневная выставка»}}, «Жупел»)<ref name="Волшебная страна">''Белозор М.'' Волшебная страна. — СПб: Красный матрос, 1999. — 158 с. — ISBN 5-7187-0358-2.</ref><ref name="Кол и другие обитатели Волшебной страны">''Белозор М.'' Кол и другие обитатели Волшебной страны // Кто главный. — 2006. — № 6.</ref>։ Պաշտոնապես չլինելով «Արվեստ կամ մահ» միության անդամ՝ Լեոնիդ Ստուկանովը, մասնակցելով ցուցահանդեսներին, սատարել է իր երիտասարդ աշակերտներին ու գործընկերներին և նրանց շրջանում ունեցել բարձր հեղինակություն<ref name="Каталог - Товарищество «Искусство или смерть»" /><ref>''Толстова А.'' [http://www.kommersant.ru/doc/1245340 Ростовские великие] // Коммерсантъ. — 2009. — 29 окт. — С. 14.</ref>։ Լեոնիդ Ստուկանովի կենդանության օրոք կազմակերպվել է երկու անհատական ցուցահանդես Տագանրոգի Անտոն Չեխովի անվան թատրոնում ([[1987]]) և [[Տագանկայի թատրոն]]ում ([[1992]])<ref>''Е. Д.'' Жизнь и смерть художника Стуканова // Город. — 1998. — 26 мая.</ref>։ [[Տագանրոգի գեղարվեստի թանգարան]]ի հավաքածուում պահվում է Ստուկանովի ութ աշխատանք<ref>''Игумнова Т.'' Он жить спешил… // Таганрогская правда. — 2012. — 3 февр.</ref>։ Լեոնիդ Ստուկանովը զոհվել է չպարզված հանգամանքներում [[1998]] թվականի [[մայիսի 16]]-ին<ref name="Донская энциклопедия — Стуканов">Стуканов Леонид Александрович // Донская энциклопедия. — Таганрогː Айкен, 2015. — Т. 2. — С. 283. — ISBN 978-5-900948-18-8.</ref>. նա սպանվել է իր արվեստանոցում։ Քրեական գործը մնացել է չբացահայտված։ Լեոնիդ Ստուկանովը թաղվել է Տագանրոգում՝ [[Նիկոլաևյան գերեզմանոց|Նիկոլաևյան գերեզմանատանը]]։ == Հավաքածուներ, որտեղ գտնվում են նկարչի աշխատանքները == * [[Ռոստովի կերպարվեստների մարզային թանգարան]], [[Դոնի Ռոստով]] * [[Տագանրոգի գեղարվեստի թանգարան]]<ref name="Таганрогская картинная галерея">Таганрогская картинная галерея. Живопись, графика XVIII—XX веков / сост. Л. В. Зуева. — Таганрог: Айкэн, 1998. — 208 с. — ISBN 5-900948-05-6.</ref><ref>''Рязанов В.'' Леонид Стуканов. «Песчаный берег» // Кто главный. — 2014. — № 9.</ref>, [[Տագանրոգ]]<ref>''Казакова Л.'' «Помнишь ли ты …» // Вехи Таганрога. Таганрогский художественный музей. — 2007. — № 32. — С. 62—63.</ref> * Ժամանակակի կերպարվեստի թանգարան Դմիտրովսկայայում, Դոնի Ռոստով * «Piter» պատկերասրահ, Տագանրոգ * «Ավանգարդ» պատկերասրահ, Դոնի Ռոստով * Մասնավոր հավաքածուներ Ռուսաստանում, ԱՄՆ-ում, Գերմանիայում և Ֆրանսիայում == Անհատական ցուցահանդեսներ == * '''1987''' – «Լեոնիդ Ստուկանով», Տագանրոգի Անտոն Չեխովի անվան դրամատիկական թատրոն, Տագանրոգ<ref name="Донская энциклопедия — Стуканов" /> * '''1992''' – «Լեոնիդ Ստուկանով», [[Տագանկայի թատրոն]], Մոսկվա<ref name="Донская энциклопедия — Стуканов" /> * '''1998''' – «Լեոնիդ Ստուկանով», Անտոն Չեխովի անվան գրադարանի ցուցասրահ, Տագանրոգ * '''2010''' – «Լեոնիդ Ստուկանով, Վյաչեսլավ Ուշենին, Վիկտոր Պալկո», Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ, Տագանրոգ<ref>''Челнокова В.'' «Это всё, что останется после меня…» // Новая таганрогская газета. – 2010. – 11 дек.</ref><ref name="Раченко – Выставка-воспоминание">''Раченко О.'' Выставка-воспоминание // Таганрогская правда. – 2011. – 28 янв.</ref> * '''2017''' – «Կոմս» ({{lang-ru|Граф}}), ZHDANOV պատկերասրահ, [[Դոնի Ռոստով]]<ref>''Собств. корр.'' Художественная галерея ZHDANOV // КТО ГЛАВНЫЙ. – 2017. – 24 авг.</ref><ref>''Пилипенко Г.'' [http://www.rostovnews.net/2017/08/21/v-rostove-otkroetsya-novaya-galereya/ В Ростове откроется новая галерея] // www.rostovnews.net. – 2017. – 21 авг.</ref><ref>''Собств. корр.'' Утро России. Дон – Выставка Стуканова // РОССИЯ. Вести-Дон. – 2017. – 8 сент.</ref><ref>''Быкова Ю.'' [http://rostov-dom.info/2017/09/galereya-zhdanov-otkrylas-vystavkojj-rabot-leonida-stukanova Галерея ZHDANOV открылась выставкой работ Леонида Стуканова] // rostov-dom.info. – 2017. – 2 сент.</ref><ref>''Кононова Л.'' Авангардист в винном баре // Город N. – 2017. – 29 авг. – С. 12.</ref> == Խմբակային ցուցահանդեսներ == * ''1988'' – «Մեկօրյա ցուցահանդես» ({{lang-ru|«Однодневная выставка»}}, «Прибой» գործարանի մշակույթի պալատ, Տագանրոգ * ''1988'' – «Жупел», Նկարիչների միության ցուցասրահ Գորկու փողոցում, [[Դոնի Ռոստով]]<ref>''Синеок С.'' Как фанера над Парижем // Комсомолец. – 1988. – 28 июня.</ref> * ''1996'' – Տագանրոգի նկարիչների ցուցահանդես, Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ, Տագանրոգ * ''1996'' – Տագանրոգի նկարիչների ցուցահանդես, Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ, Տագանրոգ * ''1997'' – Տագանրոգի նկարիչների ցուցահանդես, Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ, Տագանրոգ * ''1998'' – Տագանրոգի նկարիչների ցուցահանդես, Անտոն Չեխովի անվան գրադարանի ցուցասրահ, Տագանրոգ * ''2006'' – «О времени, о мире, о родной земле», [[Տագանրոգի գեղարվեստի թանգարան]], Տագանրոգ * ''2007'' – «Донское наследие», [[Պետական պատմական թանգարան]], [[Մոսկվա]]<ref name="Донское наследие">''Савина Е.'' Донское наследие // Таганрогская правда. – 2007. – 10 окт.</ref> * ''2008'' – «М — Ж», Ժամանակակից կերպարվեստի թանգարան Դմիտրովսկայայում, Դոնի Ռոստով * ''2008'' – «Մահկանացուի մասին արվեստում։ Նիկոլայ Կոնստանտինովի հիշատակին» ({{lang-ru|«О смертном в искусстве. Памяти Николая Константинова»}}), М-պատկերասրահ, [[Դոնի Ռոստով]]<ref name="Искусство или… макароны">''Мирзабекова Н.'' Искусство или… макароны // Молот. – 2008. – 4 июля.</ref><ref name="Играющие со смертью">''Грекова Л.'' Играющие со смертью // Город N. – 2008. – 1 июля.</ref><ref name="О смертном в искусстве. Каталог">О смертном в искусстве. Каталог. – Ростов-на-Дону: Галерея «М», 2008. – 94 с.</ref> * ''2008'' – Օ․ Սուխոդոլսկու պատկերասրահի հավաքածուից ({{lang-ru|«Из собрания Галереи О. Суходольского»}}), [[Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ (Տագանրոգ)|Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ]], Տագանրոգ * ''2009'' – ««Արվեստ կամ մահ» միություն, [[Մոսկվայի ժամանակակից արվեստի թանգարան]], Մոսկվա<ref name="Каталог - Товарищество «Искусство или смерть»">Товарищество «Искусство или смерть» / ''Под ред. О. Головановой.'' – М.: ГМСИ, 2009. – 304 с. – ISBN 978-5-91611-006-7.</ref> * ''2015'' – «Սև գույն» ({{lang-ru|«Чёрный свет»}}), Ժամանակակից կերպարվեստի թանգարան Դմիտրովսկայայում, [[Դոնի Ռոստով]]<ref>''Калиниченко К.'' Музей на Дмитровской отмечает десятилетие новым проектом // Город N. – 2015. – 24 марта.</ref><ref>''Волошинова В.'' [http://werawolw.ru/?tag=museum-na-dmitrovskoy Черный свет «Черного квадрата»] // werawolw.ru. – 2015. – 17 марта.</ref> * ''2016'' – «Գավառական սյուիտ» ({{lang-ru|«Провинциальная сюита»}}), Ժամանակակից կերպարվեստի թանգարան Դմիտրովսկայայում, Դոնի Ռոստով<ref>''Павливская Н.'' [http://www.panram.ru/news/culture/v-rostove-otkrylas-vystavka-dyadi-vasi-/ В Ростове открылась выставка «Дяди Васи»] // www.panram.ru. – 2016. – 16 сент.</ref><ref>''Собств. инф.'' [http://www.amr-museum.ru/russ/exibit/news2016/news3219.htm «Провинциальная сюита»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180916164153/http://www.amr-museum.ru/russ/exibit/news2016/news3219.htm |date=2018-09-16 }} // www.amr-museum.ru. – 2016. – 7 сент.</ref> * ''2019'' – «Չամփոփելով արդյունքները․․․» ({{lang-ru|«Не подводя итоги...»}}), [[Տագանրոգի գեղարվեստի թանգարան]], [[Տագանրոգ]]<ref>''Проницательный Г.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/V-Taganroge-reshili-otkryt-vystavku-hudozhnikov-XIX-XXI-vekov-Ne-podvodya-itogi_94780 В Таганроге решили открыть выставку художников XIX-XXI веков «Не подводя итоги…»] // www.ruffnews.ru. – 2019. – 8 июня.</ref> * ''2019'' – «Հիշում ենք» (Լ․ Ստուկանով, Վ. Դմիտրիև, Վ. Օռլով, Ն. Լիմանենկո, Վ. Պրոտոպոպով և այլք, {{lang-ru|«Помним»}}), [[Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ (Տագանրոգ)|Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ]], Տագանրոգ<ref>Выставка «Помним». Каталог. – Таганрог: 2019. – 6 с.</ref><ref>''Раченко О.'' «О тех, кого помним...» // Таганрогская правда. – 2019. – 4 окт. – С. 8.</ref> == Առավել հայտնի աշակերտներ == * [[Յուրի Հակոբյանց]] ([[1978]]), նկարիչ<ref>''Собств. корр.'' [http://gorodskoyportal.ru/taganrog/news/news/6942390/ Таганрогский художник Юрий Акопянц показал ростовчанам выставку «Акварели между нот»] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160920064947/http://gorodskoyportal.ru/taganrog/news/news/6942390/ |date=2016-09-20 }} // gorodskoyportal.ru. — 2013. — 15 июля.</ref><ref>''Пилипенко Г.'' [http://www.rostovnews.net/2014/07/14/vodnaya-stixiya-yuriya-akopyanca/ Водная стихия Юрия Акопянца] // www.rostovnews.net. — 2014. — 14 июля.</ref> * [[Ալեքսեյ Ադամով]] ([[1971]]), ռուս նկարիչ * Վլադիմիր Բարանովսկի, ռուս նկարիչ * Վլադիմիր Վելտման ([[1959]]), ռուս նկարիչ * [[Նատալյա Դուրիցկայա]] ([[1960]]), ռուս նկարչուհի<ref>Фестиваль современного искусства «2012». Каталог. — Ростов-на-Дону: Омега-принт, 2012. — 298 с.</ref> * Վալերի Պոլիենկո ([[1974]]), ռուս ռեժիսոր, բանաստեղծ-երգահան, կոմպոզիտոր, պրոդյուսեր * Վլադիսլավ Պրոտոպոպով ([[1961]]-[[2015]]), ռուս նկարիչ, մանկավարժ<ref>''Демидов А.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/Umer-taganrogskiy-hudozhnik-Vladislav-Protopopov_2852 Умер таганрогский художник Владислав Протопопов] // www.ruffnews.ru. — 2015. — 24 февр.</ref><ref>''Белозор М.'' [http://www.rostovnews.net/2015/03/20/maksim-belozor-vlad-propopov/ Влад Протопопов] // www.rostovnews.net. — 2015. — 20 марта.</ref> * Վասիլի Սլեպչենկո ([[1960]]-[[1991]]), ռուս նկարիչ<ref>''Рязанов В.'' Василий Слепченко. «Музыка для Тер-Оганьяна» // Кто главный. — 2017. — № 7-8. — С. 38.</ref> * [[Յուրի Ֆեսենկո]] ([[1955]]), ռուս նկարիչ<ref name="Каталог - Товарищество «Искусство или смерть»" /><ref name="док. фильм"/> * Յուրի Շաբելնիկով ([[1959]]), ռուս նկարիչ<ref name="док. фильм" /> * [[Նադեժդա Շվեց]] ([[1958]]), ռուս նկարչուհի, Ուկրաինայի վաստակավոր նկարչուհի, Խարկովի օպերայի և բալետի ակադեմիական թատրոնի գլխավոր նկարչուհի<ref name="док. фильм" /> * Ալեքսեյ Յակովլև ([[1974]]), ռուս նկարիչ, մանկավարժ<ref>''Проницательный Г.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/V-Taganroge-svoi-raboty-pokazali-ucheniki-izostudii-Alekseya-Yakovleva_32827 В Таганроге свои работы показали ученики изостудии Алексея Яковлева] // www.ruffnews.ru. — 2017. — 16 сент.</ref><ref>''Ильич С.'' [http://www.rostovnews.net/2015/05/08/masterskaya-leonida-stukanova/ Мастерская Леонида Стуканова] // www.rostovnews.net. — 2015. — 8 мая.</ref> == Հիշատակ == [[Պատկեր:Poster Posle Grafa INet.jpg|thumb|right|200px|<small>«[[Կոմսից հետո (ցուցահանդես)|Կոմսից հետո]]» ցուցահանդեսի ազդագիր</small>]] * [[2008 թվական]]ի հունվարին [[Տագանրոգի գեղարվեստի թանգարան]]ում անցկացվել է Նատալյա Դուրիցկայայի «Ճյուղեր» ({{lang-ru|«Ветви»}}) անհատական ցուցահանդեսը՝ նվիրված Լեոնիդ Ստուկանովին<ref>''Гальперин В.'' Ветви памяти // Молот. — 2008. — 1 февр.</ref>։ * [[2014 թվական]]ին հրատարակվել է Լեոնիդ Պուզինի «Լուսինը Ջրհոսում» ({{lang-ru|«Луна в Водолее»}}) վեպը՝ նվիրված Լեոնիդ Ստուկանովին<ref>''Пузин Л.'' Луна в Водолее. — Ontario: Altaspera Publishing, 2014. — 624 с. — ISBN 978-1-304-85906-8.</ref>։ * [[2017 թվական]]ի փետրվարին [[Ռուսաստանի նկարիչների միության ցուցասրահ (Տագանրոգ)|Ռուսաստանի նկարիչների միության Տագանրոգի ցուցասրահում]] բացվել է «[[Կոմսից հետո (ցուցահանդես)|Կոմսից հետո]]» ցուցահանդեսը՝ նվիրված Լեոնիդ Ստուկանովի ծննդյան 70-ամյակին<ref name="В Таганроге пройдёт выставка, посвящённая памяти художника Леонида Стуканова">''Проницательный Г.'' [http://www.ruffnews.ru/taganrog/V-Taganroge-proydet-vystavka-posvyaschennaya-pamyati-hudozhnika-Leonida-Stukanova_25082 В Таганроге пройдёт выставка, посвящённая памяти художника Леонида Стуканова] // www.ruffnews.ru. — 2017. — 4 февр.</ref><ref>''Собств. корр.'' [http://dontr.ru/vesti/obshchestvo/vy-stavka-uchenikov-hudozhnika-leonida-stukanova-otkry-las-v-taganroge/ Выставка учеников художника Леонида Стуканова открылась в Таганроге] // РОССИЯ. Вести-Дон. — 2017. — 27 февр.</ref>։ Ցուցահանդեսում ներկայացվել են Լեոնիդ Ստուկանովի աշակերտների աշխատանքները, որոնց թվում էին Յուրի Շաբելնիկովը, Նադեժդա Շվեցը, Նատալյա Դուրիցկայան, Վասիլի Սլեպչենկոն, Վլադիմիր Վելտմանը, Ալեքսեյ Յակովլևը, Վլադիսլավ Պրոտոպոպովը, Վադիմ Կրիվոշեևը, Յուրի Հակոբյանցը<ref name="В Таганроге пройдёт выставка, посвящённая памяти художника Леонида Стуканова" />։ == Պատկերասրահ== <gallery perrow="8"> image:Stukanov_Vesna_Piter_W.jpg|<small>«Գարուն», ստվարաթուղթ/յուղաներկ, 117х101, [[1988]]</small> image:1990 Стуканов 'Автопортрет' к м 30х24 01.jpg|<small>«Ինքնադիմանկար», ստվարաթուղթ/յուղաներկ, 30х24, [[1990]]</small><!-- image:Stukanov_Pesch_bereg.jpg|<small>«Ավազոտ ափ», կտավ/յուղաներկ, 64,5х73,5, [[1990]]</small> --> image:Stukanov_Jensk_portret.jpg|<small>«Կանացի դիմանկար», ստվարաթուղթ/յուղաներկ, 84х77, [[1980]]-ավանների վերջ</small> image:1985 Стуканов 'Черная речка' к м 70х56.jpg|<small>«Սև գետակ», ստվարաթուղթ/յուղաներկ, 70х56, [[1985]]</small> image:Stukanov_1981_Mariya.jpg|<small>«Մարիա», ստվարաթուղթ/յուղաներկ, 58х34, [[1981]]</small> image:Stukanov_Semiya.jpg|<small>«Ընտանիք», կտավ/յուղաներկ, 47х34, [[1970]]-ականների վերջ</small> </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ|2}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ստուկանով, Լեոնիդ}} [[Կատեգորիա:Ռուս նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ռուս նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի նկարիչների միության անդամներ]] 4ffu5he4lo29znk5m1pnwz18jyfp4qh 0 980327 10722512 10552371 2026-04-09T08:44:51Z A.arpi.a 23940 /* Արտաքին ականջ */ 10722512 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիվանդություն |պատկեր = Microtia lvl3.jpg |նկարագրում = միակողմանի միկրօտիա, III աստիճան (հիմնականում ախտահարում է աջ ականջը)}} '''Միկրoտիա''' ({{lang-en|microtia}}), բնածին դեֆորմացիա, երբ ականջախեցին չի զարգանում։ Ամբողջապես չզարգացած ականջախեցին կոչվում է [[անօտիա]]։ Քանի որ միկրօտիան և անօտիան ունեն միևնույն ախտածագումը, տերմինը կարելի է անվանել '''միկրօտիա-անօտիա'''<ref name=omim>{{OMIM|600674|Microtia-Anotia}}</ref>։ Միկրօտիան կարող է լինել միակողմանի կամ երկկողմանի։ Հանդիպման հաճախականությունը՝ 1-ը 8,000–10,000 ծնունդներից։ Միակողմանի միկրօտիայի ժամանակ դեպքերի մեծամասնությամբ թերզարգացած է լինում աջ ականջը։ Միկրօտիան կարող է զարգանալ հղիության ընթացքում Ակուտան (իզոտրետինոին) օգտագործելու հետևանքով, որպես բարդություն<ref>Pretest self assessment and review for the USMLE, pediatrics, 12th edition, question 84, general pediatrics</ref>։ == Դասակարգում == Տարբերակում ենք միկրօտիայի չորս աստիճան<ref name=":0"/>՝ * I աստիճան՝ Արտաքին ականջի թերզարգացում, նույնական կառուցվածքային համանմանությամբ և փոքր, բայց առկա արտաքին լսողական անցուղիով։ * II աստիճան՝ ականջախեցու մասնակի զարգացում (հաճախ թերզարգացած է խեցու վերին հատվածը) փակ, նեղացած արտաքին լսողական անցուղիով, որն առաջացնում է հաղորդչական լսողության կորուստ։ * III աստիճան՝ արտաքին ականջի բացակայություն պիստականման մնացորդի առկայությամբ, և արտաքին լսողական անցուղու ու թմբկաթաղանթի բացակայությամբ։ III աստիճանի միկրոտիան ամենահաճախ հանդիպողն է բոլոր տեսակներից։ * IV աստիճան՝ ամբողջական ականջի բացակայություն կամ անօտիա։ == Պատճառներ և ռիսկի գործոններ == Երեխաների մոտ միկրոտիայի պատճառները դեռևս մնում են չբացահայտված, բայց կան որոշակի պատճառներ, որոնք ասոցացված են միկրօտիայի առաջացման հետ որպես միագեն կամ բազմագեն ժառանգական դեֆեկտ, ծովի մակարդակից բարձրություն, գեստացիոն շաքարախտ<ref name=":0">{{Cite journal |last=Luquetti |first=Daniela V. |last2=Heike |first2=Carrie L. |last3=Hing |first3=Anne V. |last4=Cunningham |first4=Michael L. |last5=Cox |first5=Timothy C. |date=2012 թ․ հունվար |title=Microtia: Epidemiology & Genetics |journal=American Journal of Medical Genetics. Part A |volume=158A |issue=1 |pages=124–139 |doi=10.1002/ajmg.a.34352 |issn=1552-4825 |pmc=3482263 |pmid=22106030}}</ref>։ Ուսումնասիրությունների ընթացքում պարզ են դարձել գործոնները՝ թերքաշով ծնված երեխաները, * և դեղորայքի օգտագործումը հղիության ընթացքում<ref name=":0" /><ref>{{Cite journal |last=Forrester |first=Mathias B. |last2=Merz |first2=Ruth D. |date=2005 թ․ դեկտեմբեր |title=Descriptive epidemiology of anotia and microtia, Hawaii, 1986-2002 |journal=Congenital Anomalies |volume=45 |issue=4 |pages=119–124 |doi=10.1111/j.1741-4520.2005.00080.x |issn=0914-3505 |pmid=16359491}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Zhang |first=Qing-guo |last2=Zhang |first2=Jiao |last3=Yu |first3=Pei |last4=Shen |first4=Hao |date=2009 թ․ հոկտեմբեր |title=Environmental and genetic factors associated with congenital microtia: a case-control study in Jiangsu, China, 2004 to 2007 |journal=Plastic and Reconstructive Surgery |volume=124 |issue=4 |pages=1157–1164 |doi=10.1097/PRS.0b013e3181b454d8 |issn=1529-4242 |pmid=19935299}}</ref>։ Ժառանգականությունը լիարժեք ուսումնասիրված չէ, բայց որոշ հետազոտությունների արդյունքում պարզվել է հղիության վաղ փուլերում դեֆեկտի առաջացումը<ref name=":0" />։ == Ախտորոշում == Ծնվելու պահին ցածր աստիճանի միկրոտիան ֆիզիկական հետազոտության ժամանակ հնարավոր է տեսանելի չլինի ախտորոշման համար<ref name=":0" />։ Մինչդեռ բարձր աստիճանի միկրոտիան տեսանելիորեն ախտորոշվում է նկատելի ձևախեղումների պատճառով։ Նկատելի ձևախախտումներով նորածինները ենթարկվում են մանրակրկիտ մոնիթորինգի բժիշկների և լսողությամբ զբաղվող մասնագետների կողմից<ref>{{Cite journal |last=Bly |first=Randall A. |last2=Bhrany |first2=Amit D. |last3=Murakami |first3=Craig S. |last4=Sie |first4=Kathleen C.Y. |date=2016 թ․ նոյեմբեր |title=Microtia Reconstruction |journal=Facial Plastic Surgery Clinics of North America |volume=24 |issue=4 |pages=577–591 |doi=10.1016/j.fsc.2016.06.011 |issn=1064-7406 |pmc=5950715 |pmid=27712823}}</ref>։ == Բուժում == Բժշկական միջամտության հիմնական նպատակը հանդիսանում է չզարգացած ականջի լավագույն կառուցվածքի ստացումը։ === Լսողություն === Սովորաբար, առաջնահերթ անցկացվում է թեստավորում, որոշելու համար լսողության աստիճանը։ Այն կարող է իրականացվել առաջին երկու շաբաթվա ընթացքում որքան հնարավոր է շուտ BAER թեստի օգնությամբ (ուղեղաբնի լսողական պատասխանի թեստ)<ref>{{Cite book |title=Controversies in Otolaryngology—Head and Neck Surgery |vauthors=De la Cruz A, Kesser BW |publisher=Thieme Medical Publishers |year=1999 |editor=Pensak M |place=New York |pages=381–385 |chapter=Management of the Unilateral Atretic Ear}}</ref><ref name="pmid7619415">{{Cite journal |vauthors=Kountakis SE, Helidonis E, Jahrsdoerfer RA |year=1995 |title=Microtia grade as an indicator of middle ear development in aural atresia |journal=Arch Otolaryngol Head Neck Surg |volume=121 |issue=8 |pages=885–6 |doi=10.1001/archotol.1995.01890080053010 |pmid=7619415}}</ref>։ Հինգ-վեց տարեկանում հնարավոր է իրականացնել միջին ականջի [[Համակարգչային շերտագրություն|ՀՇ]] սքանավորում, պարզելու զարգացման մակարդակը և հասկանալու համար՝ որ բուժառուներն են համարվում համապատասխան թեկնածուներ լսողությունը բարելավելու վիրաբուժական միջամտության համար։ Մանկահասակների դեպքում այս գործողությունները կատարվում են սեդացիայի պայմաններում։ Բնածին լսողական անցուղու ատրեզիայի հետ ասոցացված լսողության կորուստը հաղորդչական բնույթի է՝ առաջացած ձայնի ոչ էֆեկտիվ փոխանցմամբ դեպի ներքին ականջ։ Իրականում անցուղու ատրեզիայով երեխաների մոտ խնդիրը առաջանում է, քանի որ ձայնը չի կարողանում հասնել սովորաբար առողջ ներքին ականջ, քանզի բացակայում են լսողական անցուղին, չկա թմբկաթաղանթ, իսկ փոքր լսողական ոսկրիկները (մուրճիկ, սալիկ, ասպանդակ) թերզարգացած են։ Սովորաբար բառը վերված է փակագծերի մեջ, քանի որ հազվադեպ ատրեզիայով երեխաները ունենում են ներքին ականջի թերզարգացում, որն էլ իր հերթին հանգեցնում է նեյրոսենսոր լսողության կորուստի (մեկ հետազոտության ընթացքում մինչև 19% հաճախականությամբ)<ref>{{Cite journal |vauthors=Vrabec JT, Lin JW |year=2010 |title=Inner Ear Anomalies in Congenital Aural Atresia |url=https://archive.org/details/sim_otology-neurotology_2010-12_31_9/page/1421 |journal=Otology & Neurotology |volume=31 |page=1421 |doi=10.1097/mao.0b013e3181f7ab62}}</ref>։ Նեյրոսենսոր լսողության կորուստը ներքին ականջի և խխունջի խնդրի հետևանք է։ Նեյրոսենսոր խլությունը չի կորեկցվում վիրաբուժական միջամտությամբ, սակայն ճիշտ ընտրված և կարգավորած լսողական սարքերը ապահովում են բավարար արդյունք այս խնդրի շտկման համար։ Եթե լսողության կորսուստը խիստ արտահայված է կամ երկկողմանի, ապա նման երեխները կարող են հավակնել խխունջային իմպլանտացիայի (դուրս է այս քննարկումից)։ Միակողմանի նյարդասենսոր խլությունը մինչև իննսունական թվականը չէր համարվում լուրջ հաշմանդամություն բժշկական տեսակետից։ Համարվում էր, որ նման մարդիկ կարող են հարմարվել դրան ծնված օրից։ Հիմնականում կան առավելություններ, որպես բացառություն, որոնք ձեռք են բերվում բժշկական միջամտության արդյունքում, հատկապես երկկողանի նեյրոսենսոր խլությամբ երեխաների դեպքում։ Չբուժված միակողմանի սենսորոնեյրալ լսողության կորստով երեխաները իրենց հասակակիցների համեմատ սովորաբար կարիք են ունենում կրկնելու դպրոցական ծրագիրը և/կամ լրացուցիչ օժանդակ միջոցների ներգրավման<ref>{{Cite journal |vauthors=Bess FH, Tharpe AM |year=1986 |title=Case History Data on Unilaterally Hearing-Impaired Children |journal=Ear and Hearing |volume=7 |pages=14–19 |doi=10.1097/00003446-198602000-00004}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Bess FH, Tharpe AM |year=1988 |title=Performance and Management of Children with Unilateral Sensorineural Hearing Loss |journal=Cand Audiol Supple |volume=30 |pages=75–9 |pmid=3067327}}</ref>։ Միակողմանի սենսորոնեյրալ խլությամբ երեխաները հաճախ կարիք են ունենում երկար տարիների խոսքային թերապիայի, որպեսզի հասկանան թե ինչպես արտասանեն և հասկանան խոսակցական լեզուն։ Ինչն է իսկապես հետաքրքիր և հանդիսանում է շարունակական հետազոտության առարկա, դա միակողմանի հաղորդչական խլությամբ (միակողմանի ականջային ատրեզիայով երեխաների մոտ) երեխաների դպրոցական առաջադիմությունն է։ Եթե չկիրառել ատրեզիան վերացնելու վիրահատություն կամ լսողությունը ուժեղացնելու որևէ միջոցառում, պետք է ձեռնարկել հատուկ քայլեր, որպեսզի երեխան հասկանա և ընկալի դպրոցում դասավանդվող խոսքային տեղեկությունը։ Ակադեմիական պայմաններում երեխայի լսողությունը զարգացնելու նպատակով կիրառվում են նախընտրելի նստատեղերի ընտրությունը, FM համակարգի (Ուսուցիչը կրում է բարձրախոս և ձայնը փոխանցվում է երեխայի սեղանին տեղադրված ձայնարկչին կամ երեխայի լսողական սարքին) կիրառումը, ոսկրաֆիկսացիոն լսողական սարքի (BAHA) կամ սովորական լսողական սարքի օգտագործումը։ BAHA իմպլանտացիայի տարիքը կախված է՝ երեխան Եվրոպայում է (18 ամսական) թե Միացյալ Նահանգներում (5 տարեկան)։ Մինչ այդ BAHA-ն կրում են փափուկ ժապավենի վրա<ref>{{Cite journal |vauthors=Nicholson N, Christensen L, Dornhoffer J, Martin P, Smith-Olinde L |year=2011 |title=Verification of speech spectrum audibility for pediatric baha softband users with craniofacial anomalies |journal=The Cleft Palate-Craniofacial Journal |volume=48 |issue=1 |pages=56–65 |doi=10.1597/08-178 |pmid=20180710}}</ref><ref>{{Cite journal |vauthors=Verhagen CV, Hol MK, Coppens-Schellekens W, Snik AF, Cremers CW |year=2008 |title=The Baha Softband. A new treatment for young children with bilateral congenital aural atresia |journal=International Journal of Pediatric Otorhinolaryngology |volume=72 |issue=10 |pages=1455–9 |doi=10.1016/j.ijporl.2008.06.009 |pmid=18667244}}</ref>։ Կարևոր է նշել, որ ոչ բոլոր ատրեզիայով երեխաներն են ենթակա ատրեզիայի բուժման։ Ատրեզիա վիրահատոթյան համար հավակնորդների ընտրությունը հիմնված է լսողության թեստի (աուդիոգրամմա) և ՀՇ սքանավորման վրա։ Եթե անցուղին գտնվում է այնտեղ, որտեղ այն չպետք է լիներ, վիրահատությունից հետո կարող են առաջանալ խնդիրներ կապված օրգանիզմի բաց վերքերը վերականգնելու հատկության հետ։ Ականջային ատրեզիայի վերականգնման վիրահատությունը մանրակրկիտ և բարդ վիրաբուժական միջամտություն է, որը պահանջում է ատրեզիայի վերականգնման մասնագետի մոտեցում<ref name="Jahrsdoerfer RA, Kesser BW. 1995 274"/>։ Չնայած վիրահատության պատճառով հնարավոր բարդություններին, դրանք զգալիորեն կարող են նվազել հմուտի օտոլոգի դեպքում։ Այն մարդկանց դեպքում, ովքեր նախընտրում են վիրահատությունը, անցուղու մեջ ժամանակավորապես մտցվում է դոնդողանման սպունգով և սիլիկոնային պաշտպանիչ շերտով, որպեսզի կանխեն փակումը։ Անցուղու վերականգնման ժամանակահատվածը կախված է արտաքին ականջի վերականգնման ձևից, որը ընտրել է պացիենտը և նրա ընտանիքը։ Այն դեպքերում, երբ արտաքին ականջի ուշ վիրաբուժական վերականգնումը երեխաների մոտ հնարավոր է, BAHA իմպլանտի տեղադրումը խիստ կարևոր է դառնում։ Հնարավոր է կարիք լինի այն տեղադրել ավելի հետ քան սովորաբար, որպեսզի հնարավոր լինի բարեհաջող իրականացնել վերականգնողական վիրահատությունը, բայց ոչ այնքան հեռու, որ ազդի լսողության վրա։ Եթե վիրահատությունը անցել է բարեհաջող, ապա հեշտությամբ հեռացվում է ենթամաշկային տեղադրված BAHA սարքը։ Եթե վիրահատությունը բարեհաջող ելք չունի, սարքը կարող է տեղափոխվել և վերաակտիվացվել վերականգնելու համար լսողությունը։ === Արտաքին ականջ === Արտաքին ականջի վրա վիրահատություններ կատարելու թույլատրելի տարիքը կախված է ընտրված վիրահատության տեխնիիկայից։ Ամենավաղը յոթ տարեկանն է՝ կողաճառով վերակառուցման համար։ Այնուամենայնիվ, որոշ վիրաբույժներ նախընտրում են ավելի մեծ՝ 8–10 տարեկանում, քանի որ այդ տարիքում ականջի չափսերը ավելի մոտ են մեծահասակի ականջին։ Արտաքին ականջի պրոթեզներ պատրաստվել են նույնիսկ հինգ տարեկանից ցածր երեխաների համար։ Ականջի վերակառուցման համար կան մի քանի տարբերակներ՝ # ''Կողաճառով վերակառուցում''՝ Այս վիրահատությունը կարող է իրականացվել համապատասխան մասնագետների կողմից<ref>{{Cite journal |author=Tanzer RC |year=1959 |title=Total Reconstruction of the External Ear |journal=Plastic & Reconstructive Surgery |volume=23 |pages=1–15 |doi=10.1097/00006534-195901000-00001}}</ref><ref name="Brent B. 1999 319">{{Cite journal |author=Brent B |year=1999 |title=Technical Advances with Autogenous Rib Cartilage Grafts—A Personal Review of 1,200 Cases |journal=Plastic & Reconstructive Surgery |volume=104 |issue=2 |pages=319–334 |doi=10.1097/00006534-199908000-00001 |pmid=10654675 |authorlink=Burt Brent}}</ref><ref name="Brent B. 1992 355">{{Cite journal |author=Brent B |year=1992 |title=Auricular Repair with Autogenous Rib Cartilage Grafts: Two Decades of Experience with 600 Cases |journal=Plastic & Reconstructive Surgery |volume=90 |issue=3 |pages=355–374 |doi=10.1097/00006534-199209000-00001 |authorlink=Burt Brent}}</ref><ref name="Firmin F. 1992 119">{{Cite journal |author=Firmin F |year=1992 |title=Microtie Reconstruction par la Technique de Brent |journal=Annals Chirurgie Plastica Esthetica |volume=1 |page=119}}</ref><ref name="Nagata S. 1994 225">{{Cite journal |author=Nagata S |year=1994 |title=Modification of the Stages in Total Reconstruction of the Auricle: Part I. Grafting the Three-Dimensional Costal Cartilage Framework for Lobule-Type Microtia |journal=Plastic & Reconstructive Surgery |volume=93 |issue=2 |pages=221–30 |doi=10.1097/00006534-199402000-00001 |pmid=8310014}}</ref>։ Դա ենթադրում է պացիենտի սեփական կողաճառից ականջախեցու ձևի ստացումը։ Քանի որ աճառը պացիենտի սեփական կենդանի հյուսվածքն է, այն շարունակում է աճել երեխայի աճին զուգընթաց։ Որպեսզի համոզվեն, որ կողաղեղի չափսը բավական է վերակառուցումը իրականացնելու համար, որոշ վիրաբույժներ սպասում են մինչև երեխայի ութ տարին լրանալը<ref name="Firmin F. 1992 119"/><ref name="Nagata S. 1994 225"/>, սակայն այս տեխնիկայով ավելի մեծ փորձ ունեցող որոշ վիրաբույժներ կարող են վիրահատություն անել վեց տարեկան երեխայի<ref name="Brent B. 1999 319"/><ref name="Brent B. 1992 355"/><ref>{{Cite journal |author=Brent B |year=2000 |title=The Team Approach to Treating the Microtia-Atresia Patient |url=https://archive.org/details/sim_otolaryngologic-clinics-of-north-america_2000-12_33_6/page/1353 |journal=Otolaryngologic Clinics of North America |volume=33 |issue=6 |pages=1353–65, viii |doi=10.1016/s0030-6665(05)70286-3 |pmid=11449792 |authorlink=Burt Brent}}</ref>: Ամենամեծ առավելությունը այս վիրահատության հանդիսանում է սեփական հյուսվածքի օգտագործումը վերակառուցման համար։ Այս վիրահատությունը բաղկացած է երկուսից չորս էտապներից, կախված վիրաբույժի ընտրած մեթոդից։ Նոր միատապանի ականջի վերակառուցման տեխնիկան իրականցվում է մի քանի վիրաբույժների կողմից։ Մեկ թիմը ի վիճակի է իրականացնել միաժամանակ արտաքին ականջի և լսողական անցուղու վիրահատություն մեկ վիրահատության ժամանակ։ # ''Արտաքին ականջի վերակառուցում պոլիէթիլենային պլաստիկ իմպլանտներով (նաև կոչվում են Medpor)''՝ սա 1–2 էտապով վիրահատություն է, որը կարելի է իրականացնել 3 տարեկանից, առանց պացիենտին հոսպիտալիզացնելու։ Օգտագործելով ծակոտկեն կաղապարը, որը թույլ է տալիս պացիենտի հյուսվածքների ներաճել մատերիալի մեջ, և նրա սեփական հյուսվածքային լաթը, նոր ականջը պատրաստ է լինում մեկ վիրահատությամբ։ Հնարավոր է իրականացնել փոքրիկ վիրահատություն 3–6 ամիսների ընթացքում, եթե կարիք կա աննշան շտկումների։ Medpor-ը ստեղծվել է Ջոն Ռեյնիխի կողմից<ref>{{Cite web |title=MEDPOR Reconstruction For Mictrotia |url=http://www.cedars-sinai.edu/Patients/Programs-and-Services/Microtia/MEDPOR-Reconstruction-for-Microtia.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202122254/http://www.cedars-sinai.edu/Patients/Programs-and-Services/Microtia/MEDPOR-Reconstruction-for-Microtia.aspx |archive-date=2017 թ․ փետրվարի 2 |access-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 19 |publisher=Cedars-Sinai Medical Center}}</ref>։ Այս վիրահատությունը պետք է իրականցվի միայն հմուտ վիրաբույժների կողմից, ովքեր լիարժեք տիրապետում են տեխնիկային<ref name="Reinisch JF, Lewin S 2009 181-9">{{Cite journal |vauthors=Reinisch JF, Lewin S |year=2009 |title=Ear reconstruction using a porous polyethylene framework and temporoparietal fascia flap |journal=Facial Plast Surg |volume=25 |issue=3 |pages=181–9 |doi=10.1055/s-0029-1239448 |pmid=19809950}}</ref>։ Ծակոտկեն պոլիէթիլենային իմպլանտների կիրառումը ականջի վերակառուցման համար սկսել է Ալեքսանդր Բերգհաուզը 1980-ականներին<ref>[[Alexander Berghaus]]. Implantate für die rekonstruktive Chirurgie der Nase und des Ohres. Sammelwerk=Laryngo-Rhino-Otologie. Vol.86. 2007. Page 67–76. DOI=10.1055/s-2007-966301</ref> # ''Ականջի պրոթեզ''՝ ականջի պրոթեզը պատրաստվում է անհատական անապլաստոլոգի կողմից, մյուս ականջի հայելային պատկերը ստանալու միջոցով<ref>{{Cite journal |author1=Tanner PB |author2=Mobley SR. |year=2006 |title=External Auricular and Facial Prosthetics: A Collaborative Effort of the Reconstructive Surgeon and Anaplastologist. Auricular Surgery: Aesthetic and Reconstructive |journal=Facial Plast Surg Clin North Am |volume=14 |issue=2 |pages=137–45, vi–vii |doi=10.1016/j.fsc.2006.01.003 |pmid=16750771}}</ref>։ Ակնջային պրոթեզները կարող են շատ ռեալիստիկ տեսք ունենալ։ Դրանք կարիք ունենալ ամենօրյա խնամքի, որը տևում է մի քանի րոպե։ Դրանք հիմնականում պատրաստված են սիլիկոնից, և ներկված են շրջակա հյուսվածքների գույնով, մաշկին ամրանալով կպչուն նյութի կամ տիտանային պտուտակների միջոցով, որոնք ներդրված են գանգի մեջ, և որին պրոթեզը ամրանում է մագնիսական կամ բռնակ/սեղմակ համակարգով։ Այս պտուտակները նույնն են ինչ BAHA (ոսկրին ամրացված լսողական ապարատ) պտուտակները և կարող են տեղադրվել միաժամանակ։ Հիմնական առավելությունը այս մեթոդի վիրահատակաների հետ համեմատած վնասված ականջի իրական տեսք ունենալու հնարավորությունն է, որքանով դա հնարավոր է։ Ամենամեծ թերությունը ամենօրյա պահանջվող խնամքն է և գիտակցումը, որ պրոթեզը իրական ականջ չէ։ ==== Կապակցված վիճակներ ==== Լսողական ատրեզիան միջին ականջի և անցուղու թերզարգացումն է և հաճախ ուղեկցվում է միկրօտիայով։ Ատրեզիա լինում է, որովհետև միկրօտիա ունեցող պացիենտների մոտ կարող է չլինել արտաքին լսողական անցքը։ Ինչևէ, ականջի խխունջը և ներքին ականջի այլ կառուցվածքներ սովորաբար առկա են։ Միկրօտիայի աստիճանը սովորաբար կորելացվում է միջին ականջի զարգացման հետ<ref name="pmid7619415"/> <ref name="Jahrsdoerfer RA, Kesser BW. 1995 274">{{Cite journal |vauthors=Jahrsdoerfer RA, Kesser BW |year=1995 |title=Issues on Aural Atresia for the facial Plastic Surgeon |journal=Facial Plastic Surgery |volume=11 |issue=4 |pages=274–277 |doi=10.1055/s-2008-1064543 |pmid=9046615}}</ref>: Միկրօտիան սովորաբար իզոլացված է հանդիպում, բայց կարող է զուգորդվել հեմիֆացիալ միկրոսոմիայի, Գոլդենհարի համախտանիշի կամ Տրեաչեր-Քոլինսի համախտանիշի հետ<ref name="pmid 20301704">{{Cite journal |vauthors=Huston Katsanis S, Cutting GR |date=2004 թ․ հուլիս |title=Treacher Collins Syndrome |journal=GeneReviews |pmid=20301704}}</ref>։ Այն երբեմն կապակցված է լինում երիկամային խնդիրների հետ (հազվադեպէ կյանի հետ ոչ համատեղելի), և ծնոտի խնդիրների, իսկ ավելի հազվադեպ սրտային արատների և ողնաշարի դեֆորմացիաների հետ<ref name="Brent B. 1992 355"/>։ == Ուշագրավ դեպքեր == «[[Kiss|Քիսս]]» խմբի վոկալիստ և կիթառահար [[Փոլ Սթենլի]]ն, ծնվել է աջ ականջի III աստիճանի միկրօտիայով։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == *{{Cite journal |vauthors=Bennun RD, Mulliken JB, Kaban LB, Murray JE |date=1985 թ․ դեկտեմբեր |title=Microtia: a microform of hemifacial microsomia |journal=Plast. Reconstr. Surg. |volume=76 |issue=6 |pages=859–65 |doi=10.1097/00006534-198512000-00010 |pmid=4070453}} *Thorne, Charles (2013) " [https://microtia.com/media/pdf/Plastic-Surgery-Chapter-27-Ear-Construction-Microtia-by-Thorne.pdf Ear Reconstruction: Microtia]". ''Grabb & Smith's Plastic Surgery'', 7th ed. Pages 283-294. == Արտաքին հղումներ == {{Medical resources | DiseasesDB = 29876 | ICD10 = {{ICD10|Q|17|2|q|10}} | ICD9 = {{ICD9|744.23|744.01}} | ICDO = | OMIM = 600674 | MedlinePlus = | eMedicineSubj = ped | eMedicineTopic = 3003 | MeshID = | Orphanet = 83463 }} [[Կատեգորիա:Ականջի հիվանդություններ]] [[Կատեգորիա:Բնածին արատներ]] [[Կատեգորիա:Գենետիկ հիվանդություններ և խանգարումներ]] [[Կատեգորիա:Կառուցվածքային շեղումներ]] [[Կատեգորիա:Պլաստիկ վիրաբուժություն]] paj409seui99wuo1r95tn3dc2v1hchb 0 984986 10722326 10572759 2026-04-08T18:09:55Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ավստրալիացի լրագրողներ]], [[Կատեգորիա:Հակապատերազմական ակտիվիստներ]] 10722326 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Ջոն Ջոզեֆ Քերթին''' ({{lang-en|John Joseph Ambrose Curtin}}, {{ԱԾ}}), [[Ավստրալիացիներ|ավստրալիացի]] պետական և քաղաքական գործիչ, 1928 թվականից սկսած՝ Լեյբորիստական կուսակցությունից պատգամավոր, [[Ավստրալիա]]յի 14-րդ վարչապետ (1941 թվականի հոկտեմբերի 7-ից մինչև 1945 թվականի հուլիսի 5)-ը։ == Վաղ տարիներ == Ջոն Քերթինը ծնվել է 1885 թվականի հունվարի 8-ին [[Ավստրալիա]]յի [[Վիկտորիա (նահանգ)|Վիկտորիա]] նահանգի կենտրոնական մասում գտնվող Քրեսուիկ քաղաքում։ Հայրը՝ Ջոն Քերթինը, իռլանդացի էր, որն իր կյանքի ընթացքում աշխատել է որպես բանտապահ, ոստիկան, մենեջեր, իսկ մայրը՝ Մերի Էնն էր<ref name="adb">{{Cite web |title=Curtin, John (1885 - 1945) |url=http://www.adb.online.anu.edu.au/biogs/A130616b.htm |accessdate=6 апреля 2009 |publisher=Australian Dictionary of Biography, Online Edition |lang=en}}</ref>։ Մի քանի կաթոլիկ և պետական դպրոցներում ստանալով տարրական կրթություն՝ 12 տարեկան հասակում աշխատանքի է ընդունվել [[Մելբուռն]]ի գործարաններից մեկում։ Շուտով դարձել է [[Ավստրալիայի լեյբորիստական կուսակցություն|Ավստրալիայի լեյբորիստական կուսակցության]], ինչպես նաև Վիկտորիայի սոցիալիստական կուսակցության ակտիվ անդամ։ Սոցիալիստական արմատական թերթում հրապարակել է իր աշխատանքները<ref name="adb" />։ 1911 թվականին աշխատել է որպես փայտագործների արհմիության քարտուղար, իսկ 1914 թվականից՝ դրա առաջին դաշնային նախագահ։ Նույն թվականին առաջադրվել է [[Ավստրալիայի Ներկայացուցիչների պալատ|Ավստրալիայի խորհրդարանի Ներկայացուցիչների պալատում]] որպես [[Ավստրալիայի լեյբորիստական կուսակցություն|Լեյբորիստական կուսակցության]] ներկայացուցիչ, սակայն ընտրություններում պարտություն է կրել։ Զինվորական ծառայության զորակոչից առաջ պարտադիր բուժզննումից հրաժարվելու համար (Քերթինը դեմ էր զինվորական ծառայությանը՝ հավատարիմ մնալով [[պացիֆիզմ]]ի և սոցիալիստական [[հակամիլիտարիզմ]]ի սկզբունքներին) կալանավորվել է երեք ամիս ժամկետով (թեև, ամեն դեպքում, նա վատ տեսողության պատճառով ծառայության համար ոչ պիտանի կճանաչվեր)։ Ազատագրումից հետո Ջոնը տառապել է [[ալկոհոլիզմ]]ով (ալկոհոլի հանդեպ սերը պահպանվել է նաև վարչապետության տարիներին)։ 1917 թվականին ամուսնացել է Էլզի Նիդեմի հետ, որից ունեցել է երկու երեխա։ 1918 թվականին տեղափոխվել է Արևմտյան Ավստրալիայի Փերթ քաղաք, որտեղ դարձել է «Westralian Worker», արհմիութենական պաշտոնական թերթերի խմբագիր։ Մինչ այդ, 1917 թվականին, դարձել է Ավստրալիայի լրագրողների ասոցիացիայի անդամ, որի նախագահ է դարձել 1921 թվականին։ == Քաղաքական գործունեություն == Մի քանի անգամ մասնակցել է խորհրդարանական ընտրություններին, քանի դեռ 1928 թվականին Ֆրեմանտլ ընտրատարածքից տեղ չի հաղթել խորհրդարանում։ Ջեյմս Սկալինի ղեկավարությամբ լեյբորիստական կառավարության կազմավորումից հետո 1929 թվականին նախարարի պաշտոնի գլխավոր հավակնորդներից մեկն էր, սակայն ալկոհոլից կախվածության պատճառով նրա թեկնածությունը հավանության չի արժանացել։ 1931 թվականին Քերթինը կորցրել է իր տեղը խորհրդարանում, սակայն 1934 թվականին կրկին վերադարձել է։ 1935 թվականին լեյբորիստների առաջնորդ Սկալինի պաշտոնաթողությունից հետո Քեթրինն անսպասելիորեն ընտրվել է նրա տեղը (ընդամենը մեկ ձայնի առավելությամբ). ազդել է կուսակցության ղեկավարությունում ձախ արհմիութենական խմբի աջակցությունը<ref name="adb" />։ === Վարչապետության տարիներ === [[Պատկեր:Curtinmacarthur.jpg|thumb|Ջոն Քերթինը եւ Դուգլաս Մաքարտուրը:]] 1940-ական թվականների սկզբին Քերթինը Ռոբերտ Մենզիսից առաջարկ էր ստացել ռազմական «ազգային կառավարություն» ձևավորելու մասին, սակայն որոշել էր հրաժարվել՝ վախենալով Լեյբորիստական կուսակցության պառակտումից։ Խորհրդարանի երկու անկախ անդամներից՝ Արթուր Քոլզից և Ալեքսանդր Ուիլսոնից ստացած աջակցության շնորհիվ (նախկինում նրանք հանդես էին գալիս պահպանողականների կողմից), 1941 թվականի հոկտեմբերին Քերթինը դարձել է Ավստրալիայի վարչապետ։ 1941 թվականին [[Խաղաղ օվկիանոս]]ում ճապոնացիների հարձակման սկսվելուց հետո (այն ժամանակ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]] էր ընթանում) Ավստրալիայում ռազմական դրություն էր հայտարարվել, իսկ արդյունաբերությունը փոխադրվել էր ռազմական ռելսերի<ref name="primeministers">{{Cite web |title=John Curtin. In Office |url=http://primeministers.naa.gov.au/meetpm.asp?pmId=14&pageName=inoffice |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20030501034934/http://primeministers.naa.gov.au/meetpm.asp?pmId=14&pageName=inoffice |archivedate=2003 թ․ մայիսի 1 |accessdate=6 апреля 2009 |publisher=National Archives of Australia |lang=en}}</ref>։ Միաժամանակ Քերթինը դուրս է բերել ավստրալիական զորքերը [[Մերձավոր Արևելք]]ից՝ նրանց առաջ մղելով պաշտպանելու [[Նոր Գվինեա]]ն և Ավստրալիան ճապոնական սպառնալիքից։ 1942 թվականի ապրիլին ռազմական պաշտպանական միություն է կնքել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգների]] հետ, իսկ ավստրալիական զորքերի հրամանատարությունը հանձնվել է ամերիկացի գեներալ [[Դուգլաս Մակարթուր]]ին։ 1942 թվականի փետրվարի 19-ին Դարվինի վրա իրականացվել է Ճապոնական ավիացիայի հարձակում, որն ամենախոշորն է Ավստրալիայի պատմության մեջ։ Սակայն դա չի խանգարել Լեյբորիստական կուսակցությանը 1942 թվականի օգոստոսին կայացած խորհրդարանական ընտրություններում իր պատմության մեջ խոշորագույն հաղթանակ տանել<ref name="nma">{{Cite web |title=John Curtin |url=http://www.nma.gov.au/education/school_resources/websites_and_interactives/primeministers/john_curtin/ |url-status=live |archiveurl=https://www.webcitation.org/66WUnXw4F?url=http://www.nma.gov.au/primeministers/john_curtin |archivedate=2012 թ․ մարտի 29 |accessdate=6 апреля 2009 |publisher=National Museum of Australia |lang=en}}</ref>։ Ընդհանուր առմամբ՝ պատերազմական տարիները Քերթինի կառավարության ղեկավարությամբ եղել են սոցիալական և մշակութային նշանակալի փոփոխությունների ժամանակաշրջան. անցկացվել են օդային հարձակումներից պաշտպանության միջոցառումներ, կառուցվել են ավիացիայի համար բազմաթիվ թաքստոցներ, ներդրվել է արտադրանքի նորմավորում, իրականացվել է գործարանների աշխատանքներում կանանց զանգվածային ներգրավում<ref name="nma" />։ Քերթինը մահացել է 1945 թվականի հուլիսի 5-ին [[Կանբերրա]] քաղաքում՝ պատերազմի ավարտից ընդամենը մեկ ամիս առաջ՝ դառնալով թվով երկրորդ ավստրալիական վարչապետը, որը մահացել է վարչապետի պաշտոնում<ref name="nma" />։ Թաղվել է [[Պերթ (Ավստրալիա)|Պերթ]] քաղաքի Կարակատտա գերեզմանատանը։ Կարճ ժամանակով նրա պաշտոնը զբաղեցրել է Ֆրենկ Ֆորդը, իսկ ևս մեկ շաբաթ անց՝ Բեն Չիֆլին։ == Մշակույթում == === Համակարգչային խաղեր === Ջոնի կերպարը ներկայացնում է Ավստրալիան Sid Meier's Civilization VI խաղում։ == Գրականություն == * {{Cite book |last=Day |first=David |author-link=David Day (historian) |title=Curtin: A Life |publisher=HarperCollins |year=1999 |isbn=0-207-19669-9 |location=Pymble, New South Wales}} * {{Cite book |last=Dowsing |first=Irene |title=Curtin of Australia |publisher=Acacia Press |year=1969 |isbn=91-30-00121-8}} * {{Cite book |last=Edwards |first=John |title=John Curtin's War - Volume I: The Coming of War in the Pacific, and Reinventing Australia |publisher=Viking |year=2017 |isbn=978-0-670-07347-4 |oclc=1081065848}} * {{Cite book |last=Edwards |first=John |title=John Curtin's War: Volume II - Triumph and Decline |publisher=Viking |year=2018 |isbn=978-0-14379-136-2 |location=Melbourne, Victoria |oclc=1043833675}} * {{Cite book |last=Ross |first=Lloyd |title=John Curtin |publisher=Macmillan |year=1977 |isbn=0-522-84734-X}} * {{Cite book |last=Black |first=David |author-link=David Black (historian) |title=In His Own Words: John Curtin's Speeches and Writings |publisher=Paradigm Books, Curtin University |year=1995 |isbn=978-1-86342-422-6 |location=Perth}} * {{Cite book |last=Butlin, S.J. and Schedvin |first=C. B. |url=https://www.awm.gov.au/collection/C1417322 |title=War Economy 1942-1945 |publisher=Australian War Memorial |year=1977 |location=Canberra |access-date=2018 թ․ մարտի 24}} * {{Cite book |last=Hasluck |first=Paul |author-link=Paul Hasluck |url=https://www.awm.gov.au/collection/C1417320 |title=The Government and the People 1942-1945 |publisher=Australian War Memorial |year=1970 |location=Canberra |access-date=2019 թ․ մարտի 24}} * {{Cite book |last=MacArthur |first=Douglas |title=Reminiscences of General of the Army Douglas MacArthur |publisher=Bluejacket Books |year=1964 |isbn=978-1-55750-483-8 |location=Annapolis |oclc=220661276}} * {{Cite book |last=Wigmore |first=Lionel |url=https://www.awm.gov.au/collection/C1417309 |title=The Japanese Thrust |publisher=Australian War Memorial |year=1957 |location=Canberra |access-date=2019 թ․ մարտի 25}} * {{Cite book |last=Wurth |first=Bob |title=Saving Australia: Curtin's Secret Peace with Japan |publisher=Lothian Press |year=2006 |isbn=0-7344-0904-4}} == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20130403091009/http://epress.anu.edu.au/anzsog/auspol/mobile_devices/ch07.html David Day, ''Chapter 7. John Curtin: Taking his Childhood Seriously'', Australian Political Lives: Chronicling political careers and administrative histories] *{{Cite web |title=John Curtin |url=http://primeministers.naa.gov.au/primeministers/curtin/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100726084256/http://primeministers.naa.gov.au/primeministers/curtin/ |archive-date=2010 թ․ հուլիսի 26 |accessdate=2010 թ․ հունիսի 29 |work=Australia's Prime Ministers |publisher=National Archives of Australia}} * [http://john.curtin.edu.au/ John Curtin Prime Ministerial Library] / Curtin University of Technology, Western Australia * [https://web.archive.org/web/20080720091328/http://dl.filmaust.com.au/module/1091/ John Curtin's Australian Journalists Association Badge – English and Media Literacy, Australian Biography] – Prime Ministers' Natural Treasures * Listen to John Curtin declaring that [http://aso.gov.au/titles/radio/curtin-japan-second-world-war/clip1/ Australia is at war with Japan] in 1941 on [http://aso.gov.au/ australianscreen online] * The recording 'Curtin Speech: Japan Enters Second World War, 1941' was added to the National Film and Sound Archive's Sounds of Austral registry in 2010 {{Արտաքին հղումներ}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Քերթին, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Ավստրալիայի վարչապետներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիայի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Պացիֆիստներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Հակապատերազմական ակտիվիստներ]] tba3fzpc1280bnpdpotfmaeugq6stx5 0 999516 10722440 9031928 2026-04-09T03:23:17Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Կաթոլիկ եկեղեցու սրբեր]], [[Կատեգորիա:Սպանված կրոնական առաջնորդներ]], [[Կատեգորիա:Անգլիացի փիլիսոփաներ]] 10722440 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Սուրբ |գույն = |անուն = Ջոն Ֆիշեր |պատկեր = John Fisher (painting).jpg |նկարագրություն = Ջոն Ֆիշեր ([[Հանս Հոլբայն Կրտսեր]]) |ի ծնե = |ժամանակաշրջան = |ծնունդ = |ծննդավայր = Բևեռլի ( [[Յորքշիր]] կոմսություն) |վախճան = |վախճան վայր = |վախճան պատճառ = |թաղման վայր = |եկեղեցի = |կազմակերպություն = |նահատակում = |կարգ = |սրբացում = [[Կաթոլիկ եկեղեցի]] |պաշտամունքի վայր = |հիշատակության օր = |հատկություններ = |սուրբ հովանավոր = |աշխատանք = |պաշտոն = |ապրելաձև = |ազգություն = |երկիր = |բնակավայր = |կրչություն = |աշակերտ = |ուսուցիչ = |ստեղծագործություն = |ներշնչվել է = |ներշնչել է = |պարգևներ = |մայր = |հայր = |ամուսին = |զավակներ = |քույր/եղբայր = }} '''Ջոն Ֆիշեր''' ({{ԱԾ}})՝[[Ռոչեսթեր (Կենտ)|Ռոչեսթերի]] [[եպիսկոպոս]], [[Քեմբրիջի համալսարան]]ի [[կանցլեր]], [[կարդինալ]]։ Չի ճանաչել [[Սուպրեմատիայի մասին ակտ]]ը և մահապատժի է ենթարկվել [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ի]] կողմից։ Սրբադասված է [[Կաթոլիկություն|Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցու]] կողմից։ == Վաղ տարիներ == Ջոն Ֆիշերը ծնվել է [[1469|1469 թվականին]] [[Յորքշիր]] կոմսությունում, [[Բևեռլի]]ում, հաջողակ կոմերսանտ Ռոբերտ Ֆիշերի և նրա կնոջ՝ Ագնեսի չորս երեխաներից մեկն էր։ Ամուսնու մահից հետո ([[1477|1477 թվական]]) Ագնեսը ամուսնացել է երկրորդ անգամ և ծնել ևս հինգ երեխաներ։ Ջոն Ֆիշերը ողջ կյանքի ընթացքում մտերիմ հարաբերություններ է ունեցել բազմաթիվ եղբայրների և քույրերի հետ։ Ի սկզբանե Ջոն Ֆիշերը ուսանել է [[Բևեռլի]]ի ծխական դպրոցում, ապա ([[1484|1484 թվականից]]) ուսումը շարունակել է Մայքլհաուսի [[Քեմբրիջի համալսարան|քեմբրիջյան քոլեջում]]։ [[1487|1487 թվականին]] դարձել է [[բակալավր]], իսկ [[1491|1491 թվականին]], որպես արվեստի [[մագիստրոս]], միևնույն ժամանակ [[Նորթալերտոն]]ում ձեռնադրվել է [[վիկարիոս]], բայց հետո [[բենեֆիցիում]]ից հրաժարվել է հանուն [[Քեմբրիջի համալսարան]]ում աշխատանքի։ Հաջորդաբար զբաղեցրել է մի շարք պաշտոններ։ [[1502|1502 թվականին]] դարձել է [[Քեմբրիջի համալսարան]]ի [[Լեդի Մարգարեթի աստվածաբանության պրոֆեսոր]], իսկ [[1504|1504 թվականին]] ընտրվել է [[Քեմբրիջի համալսարան]]ի կանցլեր, բազմիցս վերընտրվել է այդ պաշտոնում, այնուհետև նրան այդ կոչումը ցմահ է շնորհվել։ Որպես կանցլեր, նպաստել է համալսարանի ֆինանսական բարգավաճմանը, հրավիրել այստեղ հայտնի եվրոպական գիտնականների (այդ թվում, [[Էրազմ Ռոտերդամցի|Էրազմ Ռոտերդամցուն]]), նրանց ներքաշել է ուսումնական ծրագրի մեջ՝ բացի ավանդական [[Հին հունարեն|հին հուներենից]], [[լատիներեն]]ից և [[եբրայերեն]]ից։ Համալսարանական աշխատանքը համատեղել է քարոզչական գործունեության հետ։ == Թյուդորների հետ կապ և եպիսկոպոսություն == [[1497|1497 թվականին]] Ջոն Ֆիշերը դարձել է [[Մարգարեթ Բոֆորտ]]ի՝ [[Հենրի VII (Անգլիա)|Հենրի VII]] թագավորի մոր [[կապելլան]]ը և [[խոստովանահայր]]ը։ Նրա ազդեցության տակ [[Մարգարեթ Բոֆորտ]]ը [[Քեմբրիջ]]ում հիմնել է երկու նոր [[քոլեջ]] ({{lang-en|St John's}} և {{lang-en|Christ's}}) և զգալի նյութական աջակցություն է ցուցաբերել [[Քեմբրիջի համալսարան|համալսարանին]]։ [[Մարգարեթ Բոֆորտ]]ի և նրա հարգարժան որդու՝ [[Հենրի VII (Անգլիա)|Հենրի VII-ի]] շնորհիվ [[1504|1504 թվականի]] [[Հոկտեմբերի 14|հոկտեմբերի 14-ին]] [[Հուլիոս II (Հռոմի պապ)|Հուլիոս II]] պապը Ջոն Ֆիշերին նշանակել է [[Ռոչեսթեր (Կենտ)|Ռոչեսթերի]] եպիսկոպոս։ [[Ռոչեսթեր (Կենտ)|Ռոչեսթերը]] անգլիական ամենաաղքատ թեմերից մեկն էր և սովորաբար դիտվում էր որպես հոգևոր կարիերայի առաջին աստիճան, սակայն Ֆիշերը հաջորդող տեղաշարժեր չցանկացավ և հետագա ողջ կյանքը մնաց իր ամբիոնում։ Եպիսկոպոս նշանակվելը չխանգարեց Ֆիշերին հետագա տարիներին պահպանել [[Քեմբրիջի համալսարան]]ի կանցլերի պաշտոնը։ Ենթադրվում է, որ [[Մարգարեթ Բոֆորտ]]ի ազդեցությամբ Ջոն Ֆիշերի նշանակվել է նաև նրա թոռան՝ ապագա [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ի]] դաստիարակը։ [[1509|1509 թվականին]] Ջոն Ֆիշերը իր երկու բարերարների՝ [[Մարգարեթ Բոֆորտ]]ի և [[Հենրի VII (Անգլիա)|Հենրի VII–ի]] հուղարկավորությունների ժամանակ քարոզ է կարդացել, նրա քարոզների տեքստերը պահպանված են մինչև օրս։ [[Թյուդորներ]]ին մոտ լինելը Ֆիշերին չի խանգարել վիճել իր նախկին աշակերտ [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ի]] հետ Մարգարեթի ժառանգության պատճառով, ով իր ունեցվածքի զգալի մասը կտակել էր [[Քեմբրիջի համալսարան]]ին։ Սակայն այդ հակամարտությունը Ֆիշերի համար ոչ մի հետևանք չի ունեցել։ [[1512|1512 թվականին]] [[Լաթերանի հինգերորդ ժողով]]ում Ջոն Ֆիշերը եղել է անգլիական ներկայացուցիչներից մեկը, սակայն նրա մեկնումը [[Հռոմ]] նախ հետաձգվել է, իսկ հետո ընդհանրապես չեղյալ է հայտարարվել։ Ի դեպ, ժողովը, որը գումարվել էր Եկեղեցու բարեփոխումների մեկնարկի համար, սահմանափակվեց միայն հռչակագրերով, իսկ արդեն [[1517|1517 թվականին]] [[Մարտին Լյութեր|Լյութերի]] կողմից [[95 թեզիսներ]]ի հրատարակությամբ [[Եվրոպա]]յում սկսվեց [[Ռեֆորմացիա]]ն։ Մինչ այս պահը Ֆիշերը չի հերքել Եկեղեցում բարեփոխումների անհրաժեշտությունը, սակայն [[Ռեֆորմացիան Անգլիայում|Ռեֆորմացիայի]] սկսվելուց հետո հաստատուն հակաժողովրդավարական դիրք է զբաղեցրել։ Ենթադրվում է, որ Ֆիշերը կարող է լինել [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ի]] «''Ի պաշտպանություն յոթ արարողությունների»'' ([[1521]]) տրակտատի իրական հեղինակը, որն ուղղված էր [[Մարտին Լյութեր|Լյութերի]] դեմ, և [[Հենրի VIII|միապետին]] «''Հավատքի պաշտպան''» պատվավոր տիտղոսը բերեց<ref name="а">Убедительные доказательства отсутствуют, другие исследователи атрибутируют трактат Томасу Мору</ref>։ [[1526|1526 թվականի]] [[Փետրվարի 11|փետրվարի 11-ին]] թագավորի հանձնարարությամբ Ջոն Ֆիշերը [[Լոնդոն]]ի [[Սուրբ Պողոսի տաճար]]ի մոտ [[Մարտին Լյութեր|Լյութերի]] դեմ հրապարակային քարոզ կարդաց, իսկ [[1529|1529 թվականին]] ձերբակալեց և հարցաքննեց [[Վիլյամ Թինդեյլ]]ի հետևորդ Թոմաս Հիթոնին։ == Անգլիայի ռեֆորմացիայի սկիզբ և կոնֆլիկտ թագավորի հետ == [[Պատկեր:Bishop John Fisher face pattern.jpg|200 px|thumb|Ջոն Ֆիշերի դիմանկարը (Ազգային պատկերասրահ, [[Լոնդոն]])]] [[1527|1527 թվականին]] [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ը]] նախաձեռնեց [[Եկատերինա Արագոնացի|Եկատերինա Արագոնացու]] հետ իր ամուսնությունը չեղյալ հայտարարելու գործընթացը։ [[1528|1528 թվականին]] [[պապական լեգատ]] [[կարդինալ]] [[Լորենցո Կամպեջո|Կամպեջոյի]] և [[կարդինալ]] [[Թոմաս Ուոլսի|Ուոլսիի]] համատեղ նախագահությամբ դատական գործընթաց սկսվեց։ Դատավարության ընթացքում ընթերցվեցին անգլիական եպիսկոպոսների, այդ թվում՝ Ֆիշերի գրավոր կարծիքները, որոնք իբր աջակցում էին թագավորին։ Ֆիշերը հայտարարեց, որ իր ցուցմունքները կեղծված են, ինքը կտրականապես դեմ է ամուսնությունը չեղյալ հայտարարելուն և, ինչպես իր պահապան սուրբ [[Հովհաննես Մկրտիչ]]ը, պատրաստ է մահանալ [[Ամուսնություն|ամուսնության]] անխախտելիության սկզբունքի համար։ Զայրացած [[Հենրի VIII|Հենրի VIII–ը]] ստիպված եղավ գրավոր հերքել Ֆիշերի առարկությունները։ [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ի]] կողմից վկաների անբավարար ցուցմունքները, [[Եկատերինա Արագոնացի|Եկատերինա Արագոնացու]] և Ջոն Ֆիշերի ամուր դիրքորոշումը [[Լորենցո Կամպեջո|Կամպեջոյին]] ստիպեցին հետաձգել դատավարությունը, այնուհետև նիստերը տեղափոխել [[Հռոմ]]։ [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ի]]՝ սովորական դատական կարգով ամուսնությունը խզելու փորձը ձախողվեց, ինչը նրան դրդեց հետագայում քայլեր ձեռնարկել պապական Հռոմի հետ կապերը խզելու ուղղությամբ։ [[1529|1529 թվականի]] նոյեմբերին Ջոն Ֆիշերը, որպես [[Միացյալ Թագավորության լորդերի պալատ|Լորդերի պալատի]] անդամ հանդիսացող եպիսկոպոս, [[Միացյալ Թագավորության խորհրդարան|խորհրդարանում]] հանդես եկավ նախազգուշացմամբ, որ խորհրդարանական միջամտությունը եկեղեցու գործերին անօրինական է։ Ի պատասխան [[Միացյալ Թագավորության համայնքների պալատ|Համայնքների պալատի]] անդամները դիմեցին [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ին]]՝ բողոքելով Ֆիշերի դեմ, որը վիրավորել էր [[Միացյալ Թագավորության խորհրդարան|խորհրդարանին]]։ Թագավորը Ֆիշերից բացատրություն պահանջեց, որից հետո հայտարարեց, որ գոհ է եպիսկոպոսի գործողություններից։ [[1530|1530 թվականին]] Ֆիշերը, [[Բաթ (Անգլիա)|Բաթ]] և [[Իլի (Անգլիա)|Իլի]] եպիսկոպոսների հետ միասին, դիմեց [[Հռոմի պապ]] [[Կղեմես VII (Հռոմի պապ)|Կղեմես VII-ին]]՝ բողոքելով Եկեղեցու դեմ խորհրդարանի անօրինական գործողությունների դեմ։ Այս դիմումը [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ին]] առիթ տվեց Եկեղեցու հարցերով [[Հռոմի պապ]]ին [[ապելյացիա]] հայտարարելու համար։ Երեք բողոքականներ, այդ թվում՝ Ֆիշերը, ձերբակալվեցին, սակայն շուտով ազատ արձակվեցին։ [[1531|1531 թվականի]] փետրվարին Ֆիշերը մասնակցեց անգլիական հոգևորականության ժողովին, որը [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ին]] մեղադրում էր պետական դավաճանության մեջ (երդվել էր [[Հռոմի պապ|պապին]] հավատարմության երդում տալ՝ հոգևոր աստիճան ստանալու դեպքում)։ Եպիսկոպոսներին թույլատրվեց գանձարանում 100 հազար ֆունտի չափով տուգանք վճարելով քավել մեղքերը, հոգևորականները ստիպված եղան [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ին]] ճանաչել Եկեղեցու ղեկավար, սակայն Ֆիշերի պնդմամբ թագավորի լիազորությունները հաստատվել են վերապահումով (''«որքանով է Աստվածային օրենքը թույլ էր տալիս»'')։ Մի քանի օր անց փորձ է արվել թունավորել Ֆիշերին, և չնայած [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ը]] վրդովմունք հայտնեց հանցագործության կապակցությամբ, հասարակական կարծիքը չհաջողված թունավորման մեջ մեղադրեց թագավորին։ [[Հռոմ]]ի հետ կապերը խզելու ուղղությամբ իրադարձությունների սրընթաց զարգացումը հարուցեց ճշմարիտ [[Կաթոլիկ եկեղեցի|կաթոլիկների]] բողոքը. [[1532|1532 թվականի]] մայիսին [[Թոմաս Մոր]]ը հրաժարական տվեց [[լորդ–կանցլեր]]ի պաշտոնից, իսկ նույն թվականի հունիսին Ջոն Ֆիշերը հրապարակավ քարոզ հնչեցրեց նախապատրաստվող թագավորական ամուսնալուծության դեմ։ Այնուամենայնիվ, [[1533|1533 թվականի]] հունվարին [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ը]] գաղտնի ամուսնացավ [[Աննա Բոլեյն]]ի հետ, իսկ [[1533|1533 թվականի]] մարտին [[Քենթերբերի]]ի նոր արքեպիսկոպոս դարձավ [[Թոմաս Կրանմեր]]ը, որը նախապես հավանություն էր տվել թագավորական ամուսնության չեղյալ հայտարարմանը՝ առանց [[Հռոմի պապ|պապի]] մասնակցության։ [[1533|1533 թվականի]] մայիսին [[Թոմաս Կրանմեր]]ը իր իշխանությամբ հայտարարեց [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ի]] և [[Եկատերինա Արագոնացի|Եկատերինա Արագոնացու]] ամուսնությունը չեղյալ հայտարարելու մասին։ == Ֆիշերի ձերբակալություններն ու տապալում == Ջոն Ֆիշերը ձերբակալվեց [[1533|1533 թվականի]] մարտին, նրա դեմ այդպես էլ մեղադրանքներ չներկայացվեցին, և նա ազատ արձակվեց նույն տարվա հունիսին։ Այս ձերբակալության հնարավոր բացատրություն կարող է ծառայել [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ի]] ցանկությունը՝ Ֆիշերին զրկելու արքայական ամուսնության (մայիսին) չեղարկման և [[Աննա Բոլեյն]]ի թագադրման ([[Հունիսի 1|հունիսի 1–ին]]) վերաբերյալ կարծիք հայտնելու հնարավորությունից։ [[1533|1533 թվականի]] աշնանը հաջորդեց «''Կենտի կույսի''»՝ միանձնուհի [[Էլիզաբեթ Բարտոն]]ի հետ կապված անձանց ձերբակալությունների շարքը, որը հրապարակայնորեն [[Ամուսնական դավաճանություն|շնության]] մեջ մեղադրել էր թագավորին և կանխագուշակել նրա մոտալուտ մահը։ Ջոն Ֆիշերը, ով հրապարակայնորեն հավանություն էր տվել [[Կենտ (կոմսություն)|Կենտի]] կույսի մարգարեությանը, բանտարկությունից խուսափեց միայն [[1533|1533 թվականի]] դեկտեմբերին իր հիվանդության պատճառով։ [[1534|1534 թվականի]] մարտին [[Կենտ (կոմսություն)|Կենտի]] կույսի և նրա հետևորդների դեմ հատուկ խորհրդարանական ակտ հրապարակվեց, ըստ որի Ջոն Ֆիշերը դատապարտվեց գույքի բռնագրավմամբ և թագավորին հարմար ժամկետով ազատազրկմամբ։ [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ը]] Ֆիշերին ներում շնորհեց 300 ֆունտի տուգանք վճարելուց հետո։ Նույն [[1534|1534 թվականի]] մարտին խորհրդարանն ընդունեց Գահաժառանգության մասին ակտը, որով գահի ժառանգներ էին հռչակվում [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ի]] և [[Աննա Բոլեյն]]ի երեխաները, ինչը լուսանցքում թողեց [[Եկատերինա Արագոնացի|Եկատերինա Արագոնացու]] դստերը՝ [[Մարի Թյուդոր|Մարիին]]։ [[Դավաճանության մասին ակտ]]ը հպատակներին պարտավորեցրեց պետական դավաճանության մեղադրանքի վախի ներքո երդվյալ կերպով հաստատել իրենց համաձայնությունը գահաժառանգության նոր կարգի հետ։ Ջոն Ֆիշերը հրաժարվեց այդ երդումից և [[1534|1534 թվականի]] [[Ապրիլի 26|ապրիլի 26-ին]] բանտարկվեց [[Թաուեր]]ում։ [[1534|1534 թվականի]] նոյեմբերին խորհրդարանի կողմից [[Սուպրեմատիայի մասին ակտ]]ի ընդունումը վերջնականապես ամրագրեց [[Հենրի VIII|Հենրի VIII–ի]]՝ Եկեղեցու ղեկավարի կարգավիճակը, ինչը թույլ տվեց թագավորին եկեղեցական դատ իրականացնել։ [[1534|1534 թվականի]] նոյեմբերին Ջոն Ֆիշերը, [[Դավաճանության մասին ակտ|Դավաճանության ակտի]] համաձայն, դատապարտվեց, նրա ունեցվածքը բռնագրավվեց, իսկ [[1535|1535 թվականի]] [[Հունիսի 2|հունիսի 2-ին]] [[Ռոչեսթեր (Կենտ)|Ռոչեսթերի]] եպիսկոպոսի ամբիոնը թափուր հայտարարվեց։ Ֆիշերի բանտարկությունը [[Թաուեր]]ում տևեց ավելի քան մեկ տարի, նրան թույլ էր տրվել օգնություն ստանալ ընկերներից, սակայն նա հրաժարվել է քահանաների հետ շփվելու իրավունքից։ Պահպանվել է Ֆիշերի նամակը [[Թոմաս Կրոմվել]]ին, որում բողոքել է բանտարկության անտանելի պայմաններից։ == Ջոն Ֆիշերի դատը և մահապատիժ == [[Պատկեր:Sir Thomas More and Bishop John Fisher.jpg|250 px|thumb|Սուրբեր Թոմաս Մորն ու Ջոն Ֆիշերը]] Ինչպես և [[Թոմաս Մոր]]ը, ով նույնպես ձերբակալվել էր նմանատիպ մեղադրանքով, Ջոն Ֆիշերը չերդվեց, առանց պատճառների վերաբերյալ բացատրություն տալու, միաժամանակ հրաժարվելով ժառանգության կարգի և [[Սուպրեմատիայի մասին ակտ|Սուպրեմատիայի ակտի մասին]] սեփական կարծիքը հայտնելուց, ինչը թույլ չէր տալիս նրան մեղադրանքներ ներկայացնել խորհրդարանական ակտերից հրապարակավ հրաժարվելու համար։ Չնայած ընտրված մարտավարությանը՝ Ջոն Ֆիշերն ի վերջո սադրանքի ենթարկվեց․ [[1535|1535 թվականի]] [[Մայիսի 7|մայիսի 7-ին]] նրա մոտ ժամանեց Ռիչարդ Ռիչը, ով բանտարկյալին հայտնեց, որ [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ը]], հանուն իր հոգու փրկության, ցանկանում է գաղտնի իմանալ նախկին եպիսկոպոսի կարծիքը ընդունված խորհրդարանական ակտերի օրինականության վերաբերյալ։ Ջոն Ֆիշերը Ռիչին ասել է, որ իր կարծիքով թագավորը չի կարող աստվածային օրենքով Եկեղեցու ղեկավար լինել։ Ֆիշերի այս մասնավոր կարծիքը նրա դեմ դարձավ գլխավոր մեղադրանքը հաջորդող դատական գործընթացում։ Ջոն Ֆիշերի դեմ անսպասելիորեն հանդես եկավ [[Հռոմի պապ]] [[Պողոս III (Հռոմի պապ)|Պողոս III-ը]], որը նրան [[կարդինալ]]ի աստիճան էր շնորհել<ref name="б">кардинал-священник Сан-Витале</ref>։ Զայրացած [[Հենրի VIII|Հենրի VIII-ը]] հայտարարեց, որ [[կարդինալ]]ի գլխարկի դիմաց ինքը պապին այդ գլխարկի համար նախատեսված գլուխ կուղարկի։ [[1535|1535 թվականի]] [[Հունիսի 17|հունիսի 17-ին]] Ջոն Ֆիշերը պետական դավաճանության մեղադրանքով կրկին հայտնվեց դատարանի առաջ (նրա դատավորների թվում էին [[Թոմաս Կրոմվել]]ը և [[Աննա Բոլեյն]]ի հայրը)։ Քանի որ Ֆիշերն արդեն թագավորի կողմից զրկվել էր եպիսկոպոսական աստիճանից, նրան դատեցին որպես սովորական աշխարհիկ մարդ։ Մեղադրող կողմի միակ վկան Ռիչարդ Ռիչն էր։ Դատարանը Ռիչի ցուցմունքները բավարար համարելով՝ Ջոն Ֆիշերին դատապարտեց, այսպես կոչված, որակավորված մահապատժի՝ [[կախաղան]]ի, ներքին օրգանների այրման, քառատման և [[Գլխատում|գլխատման]], որը [[Հենրի VIII|Հենրի VIII–ի]] որոշմամբ փոխարինվեց սովորական [[Գլխատում|գլխատմամբ]]։ Քանի որ հասարակական կարծիքը բազմաթիվ զուգահեռներ էր տեսնում Ջոն Ֆիշերի և [[Հովհաննես Մկրտիչ|Հովհաննես Մկրտչի]] ճակատագրերում, թագավորը հրամայեց Ֆիշերին մահապատժի ենթարկել մինչև [[Հովհաննես Մկրտչի ծննդյան տոն]]ը։ Ջոն Ֆիշերը գլխատվեց [[Թաուեր]]ում [[1535|1535 թվականի]] [[Հունիսի 22|հունիսի 22-ին]]։ Նրա մերկ մարմինը կառափնարանում մնաց մինչև երեկո, իսկ հետո առանց թաղման ծիսակատարության հուղարկավորվեց [[Թաուեր]]ի մոտ գտնվող Բոլոր Սրբերի եկեղեցու գերեզմանատանը։ [[Թոմաս Մոր]]ի մահապատժից հետո ([[1535|1535 թվականի]] [[հուլիսի 6]]) երկու նահատակների գլխատված մասունքները թաղվեցին [[Թաուեր]]ում գտնվող Սուրբ Պետրոսի մատուռում։ Եպիսկոպոսի գլուխը դրվեց [[Լոնդոնի կամուրջ]]ի վրա, բայց քանի որ նա գրավում էր քաղաքացիների կարեկցական ուշադրությունը, երկու շաբաթ անց նետվեց [[Թեմզա]]ն։ == Սրբադասում == Չնայած խայտառակ մահապատժին՝ Ջոն Ֆիշերն ու [[Թոմաս Մոր]]ը մնացել են արքայական կամայականության ու անօրինականության զոհ դարձածների ժառանգների հիշողության մեջ։ [[1886|1886 թվականի]] [[Դեկտեմբերի 29|դեկտեմբերի 29–ին]] [[Հռոմի պապ]] [[Լեո XIII|Լեո XIII-ը]] երկուսին էլ դասեց երանելիների շարքը, իսկ [[1935|1935 թվականի]] [[Մայիսի 19|մայիսի 19-ին]] նրանք սրբադասվեցին [[Պիոս XI|Պիոս XI-ի]] կողմից։ Այժմ երկուսն էլ որպես սրբեր պատվում են Անգլիայի Եկեղեցու կողմից։ Սուրբ Ջոն Ֆիշերին նվիրված կոլլեկտում կաթոլիկները խնդրում են՝ «''Հայր,'' ''դու նահատակության պսակով հաստատեցիր ճշմարիտ հավատը։ Սուրբ Ջոն Ֆիշերի և Թոմաս Մորի աղոթքներով թող քաջություն ունենանք մեր կյանքում վկայելու մեր հավատքի մասին…»։'' == Մշակույթում == Բրիտանա-իռլանդա-կանադական պատմական «Թյուդորներ» հեռուստասերիալում Ջոն Ֆիշերի դերը կատարում է բրիտանացի դերասան Բոսկո Հոգանը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Հումներ == * [http://www.santiebeati.it/dettaglio/27850 Domenico Agasso, ''San Giovanni Fisher'']{{ref-it}} {{DEFAULTSORT:Ֆիշեր, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Կաթոլիկ եկեղեցու սրբեր]] [[Կատեգորիա:Սպանված կրոնական առաջնորդներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի փիլիսոփաներ]] tfd0980wh11hfznrr5xkk8o8z41895a 0 1002991 10722435 9768405 2026-04-09T02:58:51Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարիչներ]], [[Կատեգորիա:Բնանկարիչներ]], [[Կատեգորիա:Բրիտանացի արվեստագետներ]] 10722435 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Ջոն Քրոմ''' ({{ԱԾ}}), [[Անգլիացիներ|անգլիացի]] [[ռոմանտիզմ]]ի ոճի [[բնանկար]]իչ, [[Նորիջ|Նորվիչի նկարիչների դպրոցի]] հիմնադիր անդամներից մեկը։ Նա ամբողջ կյանքում ապրել է [[Նորիջ|Նորվիչում]] և նրա նկարների գերակշիռ մասում պատկերված է [[Նորֆոլք]]ի բնապատկերը։ Որդու և նրա անունները չշփոթելու համար նրան անվանում էին նաև Քրոմ ավագ։ Նրա որդին՝ [[Ջոն Բերնեյ Քրոմը]], նույնպես հայտնի նկարիչ էր։ Նրա աշխատանքները գտնվում են այնպիսի պատկերասրահներում, ինչպիսիք են [[Թեյթ պատկերասրահը]] և [[Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա (Լոնդոն)|Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիան (Լոնդոն)]]։ Հրաշալի նկարներ և [[Օֆորտ|փորագրանկարներ]] է ցուցադրել [[Նորվիչի Քեսլ թանգարանում]]<ref>[http://www.culturalmodes.norfolk.gov.uk/projects/nmaspub5.asp?page=hitlist&mwsquery=+%28+{Who%3F}+%3D*+{Crome,%20John}+%29+&filename=d%3A\museums\modes\p_finea1.mdf&submitButton=Show+hits]{{Dead link|date=February 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ == Կենսագրություն == Ջոն Քրոմը ծնվել է 1768 թվականի դեկտեմբերի 22-ին՝ Նորվիչում և մկրտվում է դեկտեմբերի 25-ին՝ [[Նորվիչի Սուրբ Ջորջ Եկեղեցում]]։ Նա [[Մանածագործություն|Մանածագործ]] Ջոն Քրոմի և իր կնոջ՝ Էլիզաբեթի որդին էր<ref>John Crome in "England Births and Christenings, 1538-1975", ''FamilySearch'' ([https://www.familysearch.org/ark:/61903/1:1:NNSF-5L3 John Crome]).</ref>։ Որոշ ժամանակ բժիշկի մոտ հանձնարարություններ կատարող աշխատելուց հետո (սկսած տասներկու տարեկանից), նկարչություն է սովորում Ֆրենսիս Ուիսլերի մոտ{{sfn|Stephen|1888}}<ref group="note">Cundall gives his master's name as 'Whistler'.</ref>։ Այդ ժամանակ նա ծանոթանում է [[Ռոբերտ Լեդբրուկի]] հետ (նա ևս աշակերտ էր)։ Լեդբրուկը նույնպես դառնում է ճանաչված բնանկարիչ։ Նրանք շատ մտերիմ էին և միասին շրջագայում էին Նորվիչի դաշտերով և կածաններով{{sfn|Stephen|1888}}։ Քրոմը և Լեդբրուկը իրենց աշխատանքներից մի քանիսը վաճառում են տեղի նկարավաճառի, և հավանաբար նրա միջոցով էլ Քրոմը ծանոթանում է [[Օլդ Քեթոնից]] Թոմաս Հարվեյի հետ, ով օգնում է նրան դառնալ նկարչության ուսուցիչ{{sfn|Stephen|1888}}{{sfn| Cundall|1920|page=9}}։ Նա ծանոթանում է Հարվեյի աշխատանքներին, որի շնորհիվ կարողանում է տեխնիկապես ավելի լավ կրկնօրինակել [[Թոմաս Գեյնսբորո]]ի և [[Մեյնդերտ Հոբբեմա]]յի աշխատանքները։ Քրոմը աջակցություն է ստանում [[Վիլյամ Բիչիի]] ( R.A), ում տանը, Լոնդոնում, նա հաճախ էր լինում և [[Ջոն Օփայի]] ( R.A ) կողմից{{sfn|Chisholm|1911}}։ 1792 թվականի հոկտեմբերին Քրոմն ամուսնանում է Ֆոիբ Բերնիի հետ{{sfn|Cundall|1920|page=10}}։ Նրանք ունեցան երկու դուստր և վեց որդի։ Որդիներից երկուսը՝ Ջոն Բերնի Քրոմը (1794–1842) և [[Վիլյամ Հենրի Քրոմը]] (1806–67), տաղանդավոր բնանկարիչներ էին։ 1803 թվականին Քրոմը և [[Ռոբերտ Լեդբրուկը]] հիմնադրում են Նորվիչի Նկարիչների միությունը։ Հիմնադիր անդամներից էին նաև [[Ռոբերտ Դիքսոնը]], [[Չարլզ Հոդսոնը]], [[Դանիել Քոփինը]], [[Ջեյմս Սթարկը]] և [[Ջորջ Վինսենթը]]։ Նրանց առաջին [[ցուցահանդեսը]], 1805 թվականին, սկիզբ դրեց Նորվիչի նկարիչների միության գործունեությանը<ref>Walpole, ''Art and Artists of the Norwich School'', p.19.</ref>։ Ցուցահանդեսին Քրոմը ներկայացրեց քսաներկու նկար։ Մի քանի անգամ նա դարձել Միության տնօրեն և մահվանից առաջ նա էր տնօրենը{{sfn|Cundall|1920|page=11}}։ Քրոմը քիչ էր շփվում ժամանակակից նկարիչների հետ, միայն Լոնդոն մեկնելիս ժամանակ առ ժամանակ հանդիպում էր ոմանց{{sfn|Chisholm|1911}}։ 1806-1818 թվականների ընթացքում նա Թագավորական ակադեմիայում տասներեք նկար է ցուցադրում։ 1814 թվականին, [[Նապոլեոն Բոնապարտ|Նապոլյոնի]] պարտությունից հետո մեկնում է Փարիզ։ Հետագայում նա ներկայացնում է Փարիզից, [[Բուլոնից]] և [[Օստենդե]]ից տեսարաններ։ Նրա աշխատանքների գերակշիռ մասը տեսարաններ էին Նորֆոլքից{{sfn|Cundall|1920|page=11}}։ Քրոմը երկար տարիներ ուսուցանում էր [[Նորվիչի դպրոցում]] և դասավանդել է դպրոցի մի քանի անդամների, ովքեր սովորել են այդտեղ<ref>Cundall 1920, pp. 1, 17, 25, 26, 27, 31</ref>։ Նրանցից էին [[Ջեյմս Սթարկը]] և [[Էդուարդ Թոմաս Դանիելը]]{{sfn|Cundall|1920|page=32}}։ 1802 թվականին, քանի դեռ ապրում էր [[Լճային երկրամաս (Մեծ Բրիտանիա)|Լճային երկրամասում (Մեծ Բրիտանիա)]], մասնավոր աշխատել է նաև [[Գարնի ընտանիքի]] անդամների հետ{{sfn|Cundall|1920|page=9}}։ [[Պատկեր:Crome's grave Norwich.jpg|thumb|''«Քրոմի գերեզմանը Նորվիչում»''|alt=]] [[Պատկեր:St George Colegate, Norwich - C19 memorial (geograph 1957914).jpg|thumb|''«Քրոմի գերեզմանը և հուշատախտակը Նորվիչի Սուրբ Ջորջ Քոլոգեյթում»''|alt=]] Քրոմը մահանում է 1821 թվականի ապրիլի 22-ին՝ Գիլդնգեյթում։ Նրան հուղարկավորել են [[Սուրբ Գևորգ եկեղեցում]]։ Նոյեմբեր ամսին մահվան հիշատակին նվիրված ցուցահանդես է կազմակերպվում Նորվիչի նկարիչների միության կողմից, որի ժամանակ ցուցադրվում է Քրոմի ավելի քան 100 աշխատանքներ{{sfn|Stephen|1888}}{{sfn|Cundall|1920|page=9}}։ [[Քրոմս Բրոդը]] և մոտակայքում գտնվող [[Բրոդս ազգային պարկի]] Քրոմի ագարակը կոչվել են նրա անվամբ։ [[Ֆիլիս Թեյթի]] «Հազարից մեկ» [[օպերա]]յին ներկայացումը մի դրվագ է Քրոմի կյանքից։ Այն առաջին անգամ ներկայացվում է 1969 թվականին։ Ներկայացման մեջ Քրոմը և կինը նկարներից մեկը բաժանում են երկու մասի, որպեսզի վաճառեն Նորվիչի տոնավաՃառում<ref name="GriffelBlock1999">{{Cite book |author1=[[Margaret Ross Griffel]] |url=https://books.google.com/books?id=WxIKAQAAMAAJ |title=Operas in English: A Dictionary |author2=Adrienne Fried Block |publisher=Greenwood Press |year=1999 |isbn=978-0-313-25310-2}}</ref>։ === աշխատանքներ === [[Պատկեր:John Crome - Boys Bathing on the River Wensum, Norwich - Google Art Project.jpg|thumb|''«Տղաները լողում են Վենսամ գետում»''|alt=]] [[Պատկեր:John Crome - Woodland Landscape near Norwich - Google Art Project.jpg|thumbnail|''«Անտառապատկեր Նորվիչում»''|alt=]] Քրոմը աշխատել է և՛ ջրաներկով, և՛ յուղաներկով։ Նրա յուղաներկով նկարների հավաքածուն կազմում է ավելի քան 300 աշխատանք։ 1809-1813 թվականներին արել է փորագրություններ, սակայն դրանք չեն հրատարակվել իր կենդանության օրոք{{sfn|Cundall|1920|page=15}}։ Նա ոգեշնչվել է [[Հոլանդական գեղարվեստի ոսկեդար|17-րդ դարի հոլանդացի նկարիչների]] և [[Ուիլսոն]]ի աշխատանքներով։ [[Ջոն Կոնստեբլ|Ջոն Կոնստաբլը]] (1776–1837) և Քրոմը առաջին անգլիացի նկարիչներից էին, որ ներկայացրին ծառերի առանձին տեսակներ{{sfn|Chisholm|1911}}։ Նրա աշխատանքները մեծ համբավ էին ձեռք բերել իրենց յուրահատկության համար, որոնք բնականի և [[Հին վարպետներից]] ընդօրինակածի համադրության արդյունքն էր։ Արվեստաբան [[Էնդրյու Հեմինգուեյը]] բնութագրել է նրա նկարները որպես ազատ ոճի, որոնք ընդգրկում են պատկերներ Նորվիչում գտնվող [[Մեծ Յարմաուֆի]] և [[Վենսամ գետի]] տարածաշրջանը{{sfn|Hemingway|2016|p=302}}։ Յուղանկարի օրինակ է ''«Տղաները լողում են Վենսամ գետում»'',որը նկարվել է 1817 թվականին<ref name="yale" /><ref name="yale">{{Cite web |title=Boys Bathing on the River Wensum, Norwich |url=https://collections.britishart.yale.edu/vufind/Record/1670799 |accessdate=2018 թ․ օգոստոսի 20 |work=Yale Center for British Art}}</ref>{{sfn|Hemingway|2016|p=347}}։ <gallery mode="packed-hover" heights="154" caption="Աշխատանքներ"> Պատկեր:John Crome - A Barge with a Wounded Soldier - Google Art Project.jpg|''«Նավը վիրավոր զինվորներով»'' Պատկեր:John Crome - The River Wensum, Norwich - Google Art Project.jpg|''«Վենսուս գետը»'' Պատկեր:John Crome - Yarmouth Jetty - Google Art Project.jpg|''«Յարմաուֆ նավամատույց»'' </gallery> == Նշումներ == {{ծանցանկ|group=note}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == *Binyon, Lawrence. ''[https://archive.org/details/johncromeandjoh00binygoog John Crome and John Sell Cotman]'' (London: Seeley & Co., 1897). *Cole, Timothy. ''[https://archive.org/details/oldenglishmaster00cole Old English Masters]'' (New York : The Century Co., 1902) p.&nbsp;141 ff. *{{Cite EB1911 |wstitle=Crome, John |volume=7 |pages=483–484 |ref=harv}} *{{Cite book |last=Cundall |first=H. M. |url=https://archive.org/details/norwichschooljoh00holmuoft |title=The Norwich School |publisher=The Studio |year=1920 |edition=illustrated |location=London}} *{{Cite book |last=Mottram |first=R.H. |author-link=Ralph Hale Mottram |title=John Crome of Norwich |date=1931 |publisher=John Lane The Bodley Head Limited |location=London}} *Clifford, Derek & Timothy. ''John Crome''. (Faber, 1968). *Goldberg, Norman L. ''John Crome the Elder: text and a critical catalogue'' – 2 vols. (Phaidon Press, 1978). {{ISBN|0-7148-1821-6}} {{Cite book |last=Hemingway |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=_PqYDQAAQBAJ&pg=PA302 |title=Landscape between Ideology and the Aesthetic: Marxist Essays on British Art and Art Theory, 1750–1850 |publisher=BRILL |year=2016 |isbn=9789004269019 |p=302}} *Moore, Andrew W. ''The Norwich School of Artists''. (HMSO/Norwich Museums Service, 1985, repr. 1995). *Murray, P. & L. ''Dictionary of art and artists''. (Penguin Books, 1996). {{ISBN|0-14-051300-0}}. *Shiret, David. ''John Crome, Artist of the Norwich School''. (The Larks Press, 1998). {{ISBN|0-948400-66-8}} == Գրականություն == *{{Cite book |last=Theobald |first=Henry Studdy |url=https://archive.org/stream/cromesetchingsca00theo#page/n5/mode/2up |title=Crome's etchings; a catalogue and an appreciation, with some account of his paintings |date=1906 |publisher=MacMillan and Co. Ltd. |location=London}} == Արտաքին հղումներ == *[http://norfolkmuseumscollections.org/#!/collections/search?q=john%2Bcrome&mediaType=image Works by (or relating to) John Crome] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190109003419/http://norfolkmuseumscollections.org/#!/collections/search?q=john%2Bcrome&mediaType=image |date=2019-01-09 }} in the Norfolk Museums Collections *[https://web.archive.org/web/20110524070805/http://www.andrewgrahamdixon.com/archive/readArticle/314 The Norwich School] (Andrew Graham Dixon) {{Authority control}} <!-- *{{cite book |last= Goldberg|first= Norman L.|date= 1978|title= John Crome the Elder, volume 1|url=https://archive.org/details/johncromeelder0000norm|location= Oxford |publisher= Phaidon|page= [https://archive.org/details/johncromeelder0000norm/page/17 17]|isbn= 0714818216|author-link= }}--><!-- In your letter you wished me to give you my opinion of your picture. I should have liked it better if you had made it more of a whole, that is, the Trees stronger, the sky running from them in shadow up to the opposite corner, That would have produced what I think it wanted, and have made it much less a too picture effect. I think I hear you say this fellow is very vain and that nothing is right that does not suit his eye. But be assured what I have said I thought on first sight, it strengthened me in that opinion every time I looked at it. Honesty my Boy. So much for what it wanted. But how pleased I was to see so much improvement in the figures. So unlike our Norwich School – I might say they are good. Your boat was too small for them (you see I am at it again). But to return the water pleases me, and I think it would not want much alteration in the sky. I cannot let your sky go off without some observation. I think the character of your clouds too affected that is, too much of some of our Mordern [sic] Painters who mistake some of our great masters because they sometimes put in some of those round characters of clouds; they must do the same. But if you look at any of their skys [sic] they either assist in the composition or make some figure in the picture (nay sometimes play the first fiddle). I have seen this in Wovermans [sic] and many others I could mention. Breath must be attended to, if you paint but a muscle give it breath. Your doing the same in the sky making parts broad and of a good shape that they may come in with your composition forming one grand plan of light and shade. This must always please a good eye, and keep the attention of the spectator and give delight to everyone. Trifles in nature must be overlooked that we may have our feelings raised by seeing the whole picture at a glance, and not knowing how or why we are so charmed. --> {{DEFAULTSORT:Քրոմ, Ջոն}} [[Կատեգորիա:18-րդ դարի անգլիացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Բնանկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի արվեստագետներ]] 6rvxsyykq2x3lac91lmwg2ridddai1g 2 1044337 10722210 10719954 2026-04-08T14:15:49Z Harut 2007 59821 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10722210 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 1052856 10722444 10572772 2026-04-09T03:36:24Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ]], [[Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ]], [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի իրավաբաններ]], [[Կատեգորիա:Արտաքին գործերի նախարարներ]] 10722444 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ}} '''Ջոն Ֆոսթեր Դալես''' ({{lang-en|John Foster Dulles}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի քաղաքական գործիչ-հանրապետական, որը զբաղեցրել է ԱՄՆ-ի պետական քարտուղարի պաշտոնը նախագահ [[Դուայթ Էյզենհաուեր]]ին առընթեր։ == Կենսագրություն == Ծնվել է Վաշինգտոնում<ref name=":0">{{Ռուսերեն գիրք |автор=Иванян Э. А. |заглавие=Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII-XX века. |год=2001 |место=Москва |издательство=Международные отношения |страниц=696 |isbn=5-7133-1045-0}}</ref> երիցական քարոզչի ընտանիքում։ Ջոն Դալեսի պապը՝ Ջոն Ֆոսթերը, եղել է նախագահ [[Բենջամին Հարրիսոն]]ին կից պետքարտուղար, իսկ քեռին՝ Ռոբերտ Լանսինգը՝ [[Վուդրո Վիլսոն]]ին կից պետքարտուղար։ Ջոնի կրտսեր եղբայրը՝ Ալեն Դալեսը, դարձել է հատուկ ծառայությունների խոշոր ղեկավար։ [[Փրինսթոնի համալսարան]]ն ու [[Ջորջ Վաշինգտոն համալսարան|Ջորջ Վաշինգտոնի համալսարան]]ի իրավաբանական ֆակուլտետն ավարտելուց հետո աշխատել է Նյու Յորքի «Սալիվեն ընդ Կրոմվել» (Sullivan & Cromwell) իրավաբանական ընկերությունում, որտեղ մասնագիտացել է [[միջազգային իրավունք]]ում։ 1920 թվականին դարձել է գործընկեր, իսկ 1927 թվականին՝ ընկերության ղեկավար։ Դարձել է «Նիկել քոմփանի» ([[Կանադա]]) միջազգային ընկերության տնօրեն։ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ աշխատել է որպես մայոր ռազմական արդյունաբերության խորհրդում։ 1918 թվականին Նախագահ Վուդրո Վիլսոնի կողմից նշանակվել է [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով]]ում ամերիկյան պատվիրակության իրավաբանական խորհրդական։ Խորհրդաժողովի ավարտից հետո աշխատել է ռեպարացիաների հանձնաժողովում։ Մասնակցել է [[Դաոսի պլան]]ի մշակմանը (1924)։ Իր եղբոր՝ Ալենի հետ միասին եղել են Միջազգային հարաբերությունների խորհրդի հիմնադիրներից մեկը<ref>Овинников, Ричард Сергеевич|Овинников Р. С. Уолл-стрит и внешняя политика / Р. С. Овинников. М.: Международные отношения, 1980. ([http://site-kommutator.narod.ru/omer/kni.htm Глава III. Аппарат проведения])</ref>։ Ջոնը եղել է 1944 թվականի ընտրություններում [[Հանրապետական կուսակցություն (ԱՄՆ)|Հանրապետական կուսակցություն]]ից նախագահի թեկնածու Թոմաս Դյուիի մերձավոր աշխատակիցներից մեկը։ Ընտրությունների ժամանակ աշխատել է որպես խորհրդական Դյուիի արտաքին քաղաքականության գծով։ 1945 թվականին մասնակցել է [[Սան Ֆրանցիսկոյի կոնֆերանս|Սան Ֆրանցիսկոյի վեհաժողով]]ին, մասնակցել ՄԱԿ-ի կանոնադրության մշակմանը<ref name=":0" />։ [[ՄԱԿ-ի Գլխավոր Ասամբլեա|ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեա]]յում եղել է ԱՄՆ-ի պատվիրակը 1946, 1947 և 1950 թվականներին։ [[Ջորջ Մարշալ|Մարշալի]] և Աչեսոնի հետ միասին [[Մարշալի պլան]]ի հեղինակն էր։ 1950 թվականին հրատարակել է War or Peace (Պատերազմ կամ խաղաղություն) գիրքը, որում քննադատել է նախագահ [[Հարի Թրումեն|Թրումեն]]ի արտաքին քաղաքականությունը։ [[ԽՍՀՄ]]-ի նկատմամբ [[ԱՄՆ]]-ի հետպատերազմյան կոշտ արտաքին քաղաքական կուրսի մշակման ամենաակտիվ մասնակիցներից մեկն էր, որը, Դալեսի համոզմամբ, «վստահորեն շարունակում էր խաղաղության նվաճման իր ծրագրի իրականացումը»։ «Հավասարակշռումը եզրին է» վարդապետության հեղինակներից մեկն է<ref name=":0" />։ 1950-1952 թվականներին եղել է ԱՄՆ-ի պետական քարտուղարի խորհրդական։ === Պետական քարտուղար === Դալեսը մերժել է «զսպման» քաղաքականությունը՝ պաշտպանելով «զանգվածային հատուցման» անհրաժեշտությունը։ 1952 թվականի նախագահական ընտրարշավի ընթացքում Հանրապետական կուսակցության թեկնածու Դուայթ Էյզենհաուերը, ելույթ ունենալով [[Ամերիկյան լեգեոն]]ի անդամների առջև, կոչ է արել «խաղաղ ճանապարհով ազատել կոմունիստական բռնապետության տակ ընկած երկրներին»<ref name=":0" />։ Ավելի ուշ, ելույթ ունենալով Բուֆալոյում, Դալեսը, քննադատելով թրումենովյան արտաքին քաղաքականությունը, կրկնել է այդ կոչը, բայց ասելով՝ «խաղաղ ճանապարհով»<ref name=":0" />։ Երբ 1953 թվականի հունվարին Էյզենհաուերը զբաղեցրել է ԱՄՆ-ի նախագահի պաշտոնը, նա Դալեսին նշանակել է ԱՄՆ-ի պետական քարտուղար։ Որպես այդպիսին նա ակտիվորեն անձնական դիվանագիտության կուրս է անցկացրել արտասահմանյան առաջնորդների հետ հանդիպումներում<ref name=":0" />։ Նա ուներ բոլոր լիազորությունները, որպեսզի իր անունից ձևակերպեր ամերիկյան իշխանությունների նախաձեռնությունները և վայելում էր նախագահի լիակատար վստահությունը, որի հետ, Դալեսի օգնականներից մեկի հուշերով, համաձայնեցվում էին «արդեն ընդունված որոշումներն ու պլանները, որոնք մանրամասնորեն հասունացել էին Դալեսի հնարամիտ և անխոնջ մտքում»<ref name=":0" />։ Դալեսը մեծ ջանքեր է ծախսել [[ՆԱՏՕ]]-ի և ԱՆԶՅՈՒՍ-ի ռազմական բլոկներ կառուցելու համար, որոնք նախատեսված են այսպես կոչված «խորհրդային սպառնալիքի» զսպման համար։ 1953 թվականին Դալեսը խնդրել է [[ԿՀՎ]]-ին, որը գլխավորում է իր եղբայր Ալենը, MI6-ի հետ համատեղ կազմել Իրանի վարչապետ [[Մոհամմադ Մոսադեղ]]ին տապալելու ծրագիրը, որը երիտասարդ շահ [[Մոհամմադ Ռեզա Փահլավի]]ին իշխանությունից հեռացրել է և ազգայնացրել անգլո-իրանական նավթային ընկերությունը, և շահին իշխանության վերադարձնելու ծրագիրը։ Դալեսը նաև ՍԵԱՏՈ-ի բլոկի ստեղծողն էր։ ԱՄՆ-ի, [[Ավստրալիա]]յի, [[Մեծ Բրիտանիա]]յի, [[Ֆրանսիա]]յի, [[Նոր Զելանդիա]]յի, [[Պակիստան]]ի, [[Ֆիլիպիններ]]ի և [[Թաիլանդ]]ի կողմից ստորագրված պայմանագիրը համատեղ գործողություններ էր նախատեսում տարածաշրջանում ագրեսիայի դեմ։ Դալեսը պնդում էր. «Պպատերազմի եզրին մոտենալու ունակությունը, փաստորեն, առանց դրա մեջ մտնելու, անհրաժեշտ արվեստ է․.. Եթե դուք վախենում մոտենալ ընդհուպ մինչև այդ եզրին, դուք մահացել եք։ Մենք պատերազմին նայում էինք հարցական դեմքով՝ Կորեական պատերազմի ընդլայնման հարցում, Հնդկաչինում պատերազմի մեջ մտնելու հարցում, Թայվանին վերաբերող հարցում։ Մենք մոտենում էինք սահմանագծին, և մենք դեմքով նայում էինք պատերազմին»<ref name=":0" />։ 1956 թվականին Դալեսը կոշտ կերպով դեմ արտահայտվեց Սուեզի ջրանցքի գոտի անգլո-ֆրանսիական ներխուժմանը։ 1959 թվականի ապրիլի 16-ին հրաժարական տվեց պետքարտուղարի պաշտոնից։ Մահվանից քիչ առաջ պարգևատրվել է ԱՄՆ բարձրագույն քաղաքացիական պարգևով՝ Ազատության մեդալով։ 1959 թվականի մայիսի 24-ին Դալեսը մահացել է [[քաղցկեղ]]ից և թաղվել Արլինգթոնի ազգային գերեզմանատանը։ == Գրականության ցանկ == '''Կենսագրություններ''' * ''Power and Peace: The Diplomacy of John Foster Dulles'' by Frederick Marks (1995) ISBN 0-275-95232-0 * ''John Foster Dulles: Piety, Pragmatism, and Power in U.S. Foreign Policy'' by Richard H. Immerman (1998) ISBN 0-8420-2601-0 * ''Devil and John Foster Dulles'' by Hoopes Townsend (1973) ISBN 0-316-37235-8. Most famous book on Dulles. * ''The actor; the true story of John Foster Dulles, Secretary of State, 1953—1959'' by Alan Stang, Western Islands (1968) * ''The John Foster Dulles Book of Humor'' by Louis Jefferson (1986), St. Martin's Press, ISBN 0-312-44355-2 == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ և գրականություն == *{{gutenberg author|id=John+Foster+Dulles|name=Ջոն Ֆոսթեր Դալես}} *[http://www.arlingtoncemetery.net/jfdulles.htm Ջոն Ֆոսթեր Դալեսը] Արլինգթոնի ազգային գերեզմանատանը *Ջոն Ֆոսթեր Դալեսը // ''Իվանյան Է․ Ա․'' Ռուս-ամերիկյան հարաբերությունների հանրագիտարան։ XVIII-XX դարեր։ Մոսկվա․ Միջազգային հարաբերություններ, 2001. — 696 էջ. — ISBN 5-7133-1045-0։ {{Արտաքին հղումներ}} {{ՀՍՀ|հատոր=3|էջ=263}} {{DEFAULTSORT:Դալես, Ջոն Ֆոսթեր}} [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի պետքարտուղարներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի փաստաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի քաղաքագետներ]] [[Կատեգորիա:Փետրվարի 2 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:Time-ի վարկածով «Տարվա մարդ» ճանաչվածներ]] [[Կատեգորիա:Ազատության նախագահական մեդալով պարգևատրվածներ]] [[Կատեգորիա:Քաղցկեղից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի իրավաբաններ]] [[Կատեգորիա:Արտաքին գործերի նախարարներ]] 4ukawmyev8zw4xnx13agueg8ge6h0a1 0 1069797 10722446 10572774 2026-04-09T03:40:10Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]] 10722446 wikitext text/x-wiki {{Գիտնական}} '''Ջոն Ֆրենսիս Բրեյ''' ({{lang-en|'''John Francis Bray'''}}, {{ԱԾ}}), բրիտանացի և [[ամերիկացի]] [[տնտեսագետ]], լրագրող, քաղաքական ակտիվիստ, ուտոպիստ սոցիալիստ, [[Ռոբերտ Օուեն]]ի ուսմունքի հետևորդ։ Ունեցել է «Ամերիկայի ավագագույն սոցիալիստի» և «աշխատավորների [[Բենջամին Ֆրանկլին]]ի» համբավ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1809 թվական]]ի [[հունիսի 26]]-ին [[Օրեգոն]]յան երկրամասում (ներկայումս՝ [[Վաշինգտոն (նահանգ)|Վաշինգտոն]] նահանգ), [[անգլիա]]կան Յորքշիրից գաղթած ագարակապան-կոշկակարի ընտանիքում։ Հայրը նաև ընդգրկված էր տեղի թատերախմբում<ref name="Carr1940">{{Cite journal |last1=Carr |first1=H. J. |year=1940 |title=John Francis Bray |journal=Economica |volume=7 |issue=28 |pages=397–415 |doi=10.2307/2550233 |issn=00130427 |jstor=2550233}}</ref>։ [[1822 թվական]]ին Ջոնը հոր հետ վերադարձել է Յորքշիր՝ [[Լիդս]], բայց հայրը կարճ ժամանակ անց մահացել է, և տղան ստիպված է եղել ապաստանել բարեկամներից մեկի հարկի տակ և տպարանում աշխատանքի անցնել որպես գրաշարի աշակերտ։ [[1832 թվական]]ից նա Լիդսում մասնակցել է բանվորական շարժմանը, դարձել [[Չարտիզմ|չարտիս]]տ։ [[1837 թվական]]ին դարձել է Լիդսի բանվորական ընկերակցության հիմնադիրներից մեկն ու գանձապահը, միաժամանակ դասխոսություններ է կաարդացել ընկերակցության անդամների համար։ Հենց այդ շրջանում էլ չարտիստների խոսափողը հանդիսացող քաղաքային «Հյուսիսային աստղ» («''Northern Star''») թերթում հրատարակել է իր առաջին [[Պամֆլետ|պամֆլե]]տը՝ «Աշխատանքի արատներն ու դրանց դեմ պայքարի միջոցները» («''Labour's Wrongs and Labour's Remedy''») վերնագրով<ref>{{Cite book |last=Bray |first=John Francis |url=https://archive.org/details/labourswrongsan01braygoog/page/n5 |title=Labour's Wrongs and Labour's Remedy |date=1839 |publisher=David Green, Briggate |location=Leeds}}</ref>։ Դա համարվում է նրա լավագույն աշխատությունը, որից [[Կարլ Մարքս]]ը հետագայում ընդարձակ մեջբերումներ է կատարել իր «Փիլիսոփայության աղքատությունը» երկում։ 1839 թ. չարտիստների ձախողված ընդվզման փորձից հետո ծայր առած հալածանքները, ինչպես նաև 1841—1842 թվականներին [[Մեծ Բրիտանիա|Բրիտանիա]]յում տեղի ունեցած տնտեսական ճգնաժամը Բրեյին հարկադրել են 1842 թ. վերադառնալ [[ԱՄՆ]] և [[Դեթրոյթ]]ում աշխատանքի անցնել որպես գրաշար։ Հետագայում նա տեղափոխվել է Պոնտիակ ([[Միչիգան]] նահանգ), որտեղ ամուսնացել է, քաղաքի արվարձանում ագարակ գնել, զբաղվել գյուղատնտեսությամբ։ 1850-ական և 1860-ական թվականներին Միջին Արևմուտքում եռանդուն մասնակցություն է ունեցել բանվորական դեմոկրատական շարժմանը, մամուլում լույս ընծայել բազմաթիվ հոդվածներ, որոնցում սուր քննադատության է ենթարկել ստրկատիրությունը, ոգեկանչությամբ (սպիրիտիզմով) զանգվածային տարվածությունը։ Պաշտպան է կանգնել Ամերիկայի աշխատավորական կուսակցությանը, միացել «Աշխատանքի ասպետներ» միավորմանը, կյանքի վերջին տարիներին մասնակցել Ժողովրդական կուսակցության ստեղծմանը։ == Հայացքներ == Հիմք ընդունելով արժեքի աշխատանքային տեսությունը՝ Բրեյը պնդում էր, որ «աշխատանքի արատների» «բուժամիջոց» կարող է ծառայել բնական վիճակին վերադարձը, որի պայմաններում ոչ ոք չի կարողանա խույս տալ աշխատանքից, հետևաբար ոչ ոք չի կարողանա յուրացնել ուրիշի աշխատանքը, ինչը տեղի է ունենում կապիտալիստական հասարակարգում, որտեղ գոյություն ունի [[կապիտալ]]ի և [[աշխատանք]]ի միջև անհավասար փոխանակում, որի անարդարացի բնույթն առաջ է բերել հակադրություն «բռնակալների դասի» (կապիտալիստների ու սեփականատերերի) և «ստրուկների դասի» (բանվորների) միջև։ Այսպիսով՝ [[Դավիթ Ռիկարդո|ռիկարդո]]յական [[Սոցիալիզմ|սոցիալիս]]տ [[Ջոն Գրեյ (սոցիալիստ)|Ջոն Գրեյ]]ի նման, նա պաշտպանում էր այն գաղափարը, որ ապրաքափոխանակությունը պետք է տեղի ունենա բացառապես այն արժեքների հիման վրա, որ բովանդակում են այդ ապրանքները։ Հարկ է նշել, որ հետևելով Բրեյի առաջարկներին և գտնվելով [[Ռոբերտ Օուեն]]ի ազդեցության ներքո՝ անգլիական մի շարք քաղաքներում (Լիդս, [[Շեֆիլդ]], [[Լոնդոն]]) բանվորական որոշ խմբեր հիմնել են աշխատանքով արդարացի փոխանակման պահեստարաններ (աշխատանքի արդար սակարան-շուկաներ), բայց արդյունքում ի վերջո անհաջողության են մատնվել (որոշ դեպքերում բանն ավարտվել է հնչեղ սկանդալներով)<ref>{{Cite web |last=Lafargue |first=Paul |date=1897 թ․ սեպտեմբեր |title=Socialism in France 1874-1896 |url=http://www.marxists.org/archive/lafargue/1897/09/socialism-france.htm |translator=Edward Aveling}}</ref>։ == Աշխատություններ == * Bray, John Francis, ''Labour's wrongs and labour's remedy'', Leeds, England (1839). * Bray, John Francis, ''Government and society considered in relation to first principles'', (1842) * Bray, John Francis, ''A Voyage from Utopia to Several Unknown Regions of the World'', (written 1842; published posthumously) * Bray, John Francis, ''The coming age devoted to the fraternisation and advancement of mankind through religious, political and social reforms. No. 1 Spiritualism founded on a fallacy'', (1855) * Bray, John Francis, ''No. 2 The origin of mundane and human energies unfavourable to spiritualism'', (1855) * Bray, John Francis, ''American destiny what shall it be? Republican or Cossack? An argument addressed to the people of the late Union North and South'', (1864) * Bray, John Francis, ''God and man a unity and all mankind a unity; a basis for a new dispensation social and religious'', (1879) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.chartists.net/Leeds-Chartists.htm Chartists in Leeds - home of the Northern Star and civic Chartism] * [http://archives.lse.ac.uk/TreeBrowse.aspx?src=CalmView.Catalog&field=RefNo&key=COLL%20MISC%200072 Catalogue of the papers of John Francis Bray held at LSE Archives]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Բրեյ, Ջոն Ֆրենսիս}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի սոցիալիստներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]] soo6u71zhtsvn0w6bzmic8ql49t9gmr 0 1081110 10722322 9932167 2026-04-08T18:04:42Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]], [[Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ]], [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ]] 10722322 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}} '''Ջոն Քերադայն''' (իսկական անունը` Ռիչմոնդ Ռիդ Քերադայն, {{lang-en|Richmond Reed Carradine}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[Բնավորության դերասան|կերպարային դերասան]], ով խաղացել է դերեր (սովորաբար էպիզոդիկ և երկրորդական) մոտ 300 ֆիլմերում, որոնցից շատերը համարվում են հոլիվուդյան դասականներ։ Նա չորս անգամ ամուսնացած է եղել, չորս որդիներն ու թոռները դարձել են դերասան։ == Կենսագրություն և կարիերա == Ծնվել է Նյու Յորքում 1906 թվականին, մայրը մասնագիտությամբ վիրաբույժ էր՝ Ժենեվև Ունիֆրեդը, իսկ հայրը «Associated Press» հրատարակության լրագրող Ուիլյամ Ռիդ Քերադայնը<ref name= Krebs>''Albin Krebs.'' John Carradine, Actor, Dies; appeared in Numerous Roles. // [[New York Times]], November 29, 1988.</ref><ref name=filmref>[http://www.filmreference.com/film/50/John-Carradine.html John Carradine] // Filmreference.com</ref>.: Հայրը մահացել է թոքաբորբից երբ Ջոնը 2 տարեկան էր, մայրը երկրորդ անգամ ամուսնացել է «Philadelphia» թղթի արտադրության աշխատակցի հետ, ով հաճախ էր բռնության ենթարկում Ջոնին՝ մինչև անգամ ֆիզիկական։ Ջոնն ավարտել է Քինգսթոնի քրիստոնեական դպրոցը և հետո հաճախել Սվարթմորում Եպիսկոպոսական ակադեմիան։ Հենց այնտեղ նա մարզում էր հիշողությունը, անգիր անելով և արտասանելով հատվածներ «Episcopal Book of Common Prayer» գրքից (որպես պատիժ ուսանողների համար)։ Արդեն 11 տարեկանում Ջոնը որոշել է դերասան դառնալ։ Ջոն Քերադայնը իր բեմական դեբյուտը կատարել է 1925 թվականին Նոր Օռլեանում (դա «Կամիլի» բեմադրությունն էր), որից հետո Ջոնը որոշ ժամանակ մնաց Նոր Օռլեանի «Շեքսպիր» թատերական ընկերությունում։ 1927 թվականին աշխատանքի է ընդունվում որպես բանանի բեռների ուղեկցորդ Դալլասից դեպի Տեխասից մինչև Լոս Անջելես, որտեղ նա ի վերջո կարողացավ ընդունվել տեղական թատրոն՝ վերցնելով «Պիտեր Ռիչմոնդ» կեղծանունը, որը նա վերցրեց իր հորեղբոր անունով։ Այնտեղ նա ընկերացավ դերասան [[Ջոն Բերիմոր]]ի հետ և սկսեց աշխատել ռեժիսոր [[Սեսիլ Բլաունտ դե Միլլ]]ի որպես սցենոգրաֆ և դեկորատոր։ Մի օր դե Միլլը լսեց Քերադայնի բարիտոնը և հրավիրեց Ջոնին հնչունավորել դերերը։ Իսկ որոշ ժամանակ անց արդեն Ջոն Քերադայնը սկսեց աշխատել տեսախցիկի առջեւ։ Բացի բարձրարժեք և հանրահայտ ֆիլմերից նկարահանվել է նաև տասնյակ ցածրաբյուջետային սարսափ ֆիլմերում, ուստի նա փորձել է ավելի շատ գումար վաստակել իր թատերական ընկերությունում հյուրախաղերի համար։ Քերադայնը պնդում էր, որ նկարահանվել է ավելի քան 450 ֆիլմերում, որոնցից միայն մոտ 225-ն է հաստատված։ Հաշվի առնելով հեռուստատեսային ֆիլմերը՝ դերասանի մասնակցությամբ ստեղծագործությունների թիվը հասնում է 350-ի<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0001017/ John Carradine] // IMDb</ref>։ Բացի այդ, նա հանդես է եկել Բրոդվեյի տասնյակ պիեսներում, որոնց մեծ մասը բեմադրվել է 1940-ականներին։ Ջոն Քերադայնի մասնակցությամբ ամենահայտնի ֆիլմերից են՝ «[[Ցասման ողկույզները (ֆիլմ)|Ցասման ողկույզները]]», «[[Դիլիժանս (ֆիլմ)|Դիլիժանս]]», [[Մարի Շոտլանդացին (ֆիլմ)|Մարի Շոտլանդացին]] (երեքն էլ ռեժիսոր [[Ջոն Ֆորդ]]), «[[Վերջին մագնատը]]» (ռեժ. [[Էլիա Կազան]]), «[[Աշխարհի շուրջը 80 օրում (ֆիլմ, 1956)|Աշխարհի շուրջը 80 օրում]]», «[[Ջոննի Կիթառա]]», «[[Մարդը, ով կրակեց Լիբերտի Վելանսին]]», «[[Փեգի Սյուն ամուսնացել է]]» (ռեժ. [[Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպպոլա]])։ == Անձնական == Ջոն Քերադայնը ամուսնացած է եղել 4 անգամ։ Առաջին անգամ է ամուսնացել է 1935 թվականին Արդանել ՄակԿուլ Քոսների հետ, նրանք ունեցել են 2 տղա Բրյուս և [[Դևիդ Քերադայն]]։ Ամուսնալուծվել են 1944 թվականինև նույն տարի ամուսնացել է դերասանուհի Սոնե Սորելի հետ, նրա հետ ապրել է մինչև 1957 թվականը, նրանք ունեցել են 3 երեխա՝ Քրիստոֆեր, [[Քիթ Քերադայն|Քիթ]], [[Ռոբերտ Քերադայն|Ռոբերտ]]։ Սորելից ամուսնալուծվելուց է 1957 թվականին և ամուսնացել է մեկ այլ դերասանուհի Դորիս Ռիչ Ջոնի հետ, ում հետ ապրել է մինչև 1964 թվականը։ 4-րդ անգամ ամուսնացել է Էմիլի Սիսներոսի հետ, ում հետ ապրել է մինչև կյանքի վերջ։ == Պատկերասրահ == <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Պատկեր:James Stewart & John Carradine Of Human Hearts 1938.jpg|Աբրահամ Լինքոլնի դերում, [[Ջեյմս Ստյուարտ]]ի հետ «Մարդկային սրտերից» ֆիլմում, 1938 թ. Պատկեր:John Carradine in Hitler's Madman.jpg|«Հիտլերի խենթերը» ֆիլմում, 1943 թ. Պատկեր:Grapes of Wrath, The - (Original Trailer) - 03.png|«Ցասման ողկույզները» ֆիլմում, 1940 թ. Պատկեր:Captain Kidd (1945) 1.jpg|[[Չարլզ Լոութոն]]ի հետ «Նավապետ Կիդ» ֆիլմում, 1945 թ. </gallery></center> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քերադայն, Ջոն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Աուդիոգիրք կարդացողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] [[Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ]] g0noa1po341kjza8j2d3gmhcmrk2a0y 10722324 10722322 2026-04-08T18:06:41Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722324 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}} '''Ջոն Քերադայն''' (իսկական անունը` Ռիչմոնդ Ռիդ Քերադայն, {{lang-en|Richmond Reed Carradine}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[Բնավորության դերասան|կերպարային դերասան]], ով խաղացել է դերեր (սովորաբար էպիզոդիկ և երկրորդական) մոտ 300 ֆիլմերում, որոնցից շատերը համարվում են հոլիվուդյան դասականներ։ Նա չորս անգամ ամուսնացած է եղել, չորս որդիներն ու թոռները դարձել են դերասան։ == Կենսագրություն և կարիերա == Ծնվել է Նյու Յորքում 1906 թվականին, մայրը մասնագիտությամբ վիրաբույժ էր՝ Ժենեվև Ունիֆրեդը, իսկ հայրը «Associated Press» հրատարակության լրագրող Ուիլյամ Ռիդ Քերադայնը<ref name= Krebs>''Albin Krebs.'' John Carradine, Actor, Dies; appeared in Numerous Roles. // [[New York Times]], November 29, 1988.</ref><ref name=filmref>[http://www.filmreference.com/film/50/John-Carradine.html John Carradine] // Filmreference.com</ref>.: Հայրը մահացել է թոքաբորբից երբ Ջոնը 2 տարեկան էր, մայրը երկրորդ անգամ ամուսնացել է «Philadelphia» թղթի արտադրության աշխատակցի հետ, ով հաճախ էր բռնության ենթարկում Ջոնին՝ մինչև անգամ ֆիզիկական։ Ջոնն ավարտել է Քինգսթոնի քրիստոնեական դպրոցը և հետո հաճախել Սվարթմորում Եպիսկոպոսական ակադեմիան։ Հենց այնտեղ նա մարզում էր հիշողությունը, անգիր անելով և արտասանելով հատվածներ «Episcopal Book of Common Prayer» գրքից (որպես պատիժ ուսանողների համար)։ Արդեն 11 տարեկանում Ջոնը որոշել է դերասան դառնալ։ Ջոն Քերադայնը իր բեմական դեբյուտը կատարել է 1925 թվականին Նոր Օռլեանում (դա «Կամիլի» բեմադրությունն էր), որից հետո Ջոնը որոշ ժամանակ մնաց Նոր Օռլեանի «Շեքսպիր» թատերական ընկերությունում։ 1927 թվականին աշխատանքի է ընդունվում որպես բանանի բեռների ուղեկցորդ Դալլասից դեպի Տեխասից մինչև Լոս Անջելես, որտեղ նա ի վերջո կարողացավ ընդունվել տեղական թատրոն՝ վերցնելով «Պիտեր Ռիչմոնդ» կեղծանունը, որը նա վերցրեց իր հորեղբոր անունով։ Այնտեղ նա ընկերացավ դերասան [[Ջոն Բերիմոր]]ի հետ և սկսեց աշխատել ռեժիսոր [[Սեսիլ Բլաունտ դե Միլլ]]ի որպես սցենոգրաֆ և դեկորատոր։ Մի օր դե Միլլը լսեց Քերադայնի բարիտոնը և հրավիրեց Ջոնին հնչունավորել դերերը։ Իսկ որոշ ժամանակ անց արդեն Ջոն Քերադայնը սկսեց աշխատել տեսախցիկի առջեւ։ Բացի բարձրարժեք և հանրահայտ ֆիլմերից նկարահանվել է նաև տասնյակ ցածրաբյուջետային սարսափ ֆիլմերում, ուստի նա փորձել է ավելի շատ գումար վաստակել իր թատերական ընկերությունում հյուրախաղերի համար։ Քերադայնը պնդում էր, որ նկարահանվել է ավելի քան 450 ֆիլմերում, որոնցից միայն մոտ 225-ն է հաստատված։ Հաշվի առնելով հեռուստատեսային ֆիլմերը՝ դերասանի մասնակցությամբ ստեղծագործությունների թիվը հասնում է 350-ի<ref>[http://www.imdb.com/name/nm0001017/ John Carradine] // IMDb</ref>։ Բացի այդ, նա հանդես է եկել Բրոդվեյի տասնյակ պիեսներում, որոնց մեծ մասը բեմադրվել է 1940-ականներին։ Ջոն Քերադայնի մասնակցությամբ ամենահայտնի ֆիլմերից են՝ «[[Ցասման ողկույզները (ֆիլմ)|Ցասման ողկույզները]]», «[[Դիլիժանս (ֆիլմ)|Դիլիժանս]]», [[Մարի Շոտլանդացին (ֆիլմ)|Մարի Շոտլանդացին]] (երեքն էլ ռեժիսոր [[Ջոն Ֆորդ]]), «[[Վերջին մագնատը]]» (ռեժ. [[Էլիա Կազան]]), «[[Աշխարհի շուրջը 80 օրում (ֆիլմ, 1956)|Աշխարհի շուրջը 80 օրում]]», «[[Ջոննի Կիթառա]]», «[[Մարդը, ով կրակեց Լիբերտի Վելանսին]]», «[[Փեգի Սյուն ամուսնացել է]]» (ռեժ. [[Ֆրենսիս Ֆորդ Կոպպոլա]])։ == Անձնական == Ջոն Քերադայնը ամուսնացած է եղել 4 անգամ։ Առաջին անգամ է ամուսնացել է 1935 թվականին Արդանել ՄակԿուլ Քոսների հետ, նրանք ունեցել են 2 տղա Բրյուս և [[Դևիդ Քերադայն]]։ Ամուսնալուծվել են 1944 թվականինև նույն տարի ամուսնացել է դերասանուհի Սոնե Սորելի հետ, նրա հետ ապրել է մինչև 1957 թվականը, նրանք ունեցել են 3 երեխա՝ Քրիստոֆեր, [[Քիթ Քերադայն|Քիթ]], [[Ռոբերտ Քերադայն|Ռոբերտ]]։ Սորելից ամուսնալուծվելուց է 1957 թվականին և ամուսնացել է մեկ այլ դերասանուհի Դորիս Ռիչ Ջոնի հետ, ում հետ ապրել է մինչև 1964 թվականը։ 4-րդ անգամ ամուսնացել է Էմիլի Սիսներոսի հետ, ում հետ ապրել է մինչև կյանքի վերջ։ == Պատկերասրահ == <center><gallery widths="200px" heights="150px"> Պատկեր:James Stewart & John Carradine Of Human Hearts 1938.jpg|Աբրահամ Լինքոլնի դերում, [[Ջեյմս Ստյուարտ]]ի հետ «Մարդկային սրտերից» ֆիլմում, 1938 թ. Պատկեր:John Carradine in Hitler's Madman.jpg|«Հիտլերի խենթերը» ֆիլմում, 1943 թ. Պատկեր:Grapes of Wrath, The - (Original Trailer) - 03.png|«Ցասման ողկույզները» ֆիլմում, 1940 թ. Պատկեր:Captain Kidd (1945) 1.jpg|[[Չարլզ Լոութոն]]ի հետ «Նավապետ Կիդ» ֆիլմում, 1945 թ. </gallery></center> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քերադայն, Ջոն}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Աուդիոգիրք կարդացողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Հոլիվուդյան փառքի ծառուղի]] [[Կատեգորիա:Սրտամկանի ինֆարկտից մահացածներ]] [[Կատեգորիա:«Էմմի» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Բեմական կեղծանուններ]] h8ag23v9y5t1puixgfyt4brqi615n0y 0 1098148 10722429 9711252 2026-04-09T02:46:47Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Բրիտանացի գրողներ]], [[Կատեգորիա:Բրիտանացի արվեստագետներ]] 10722429 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Ջոն Մալեր Քոլիեր''' ({{lang-en|John Maler Collier}}, {{ԱԾ}}), [[Միացյալ Թագավորություն|անգլիացի]] [[Գեղանկարչություն|գեղանկարիչ]]-[[դիմանկար]]իչ, [[Պրեռաֆայելիտներ|պրեռաֆայելիզմի]] ներկայացուցիչներից մեկը։ Սովորել է գեղանկարչություն (1875 թվականից) [[Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիա]]յում։ == Կենսագրություն == Քոլիերը ծագումով նշանավոր ընտանիքից է եղել։ Նրա պապը՝ կրկին Ջոն Քոլիերը, եղել է խոշոր բուրժուա, [[Քվակերներ|քվակեր]] և խորհրդարանի անդամ։ Հայրը՝ սըր Ռոբերտ Պեռյե Քոլիերը, եղել է փաստաբան և խորհրդարանի անդամ, երկար տարիներ եղել է Գաղտնի խորհրդի գլխավոր դատախազ և դատավոր, ստացել է Մոնքսվելի առաջին լորդի տիտղոս։ Ջոն Քոլիերի ավագ եղբայրը՝ Մոնքսվելի երկրորդ լորդը, եղել է ռազմական նախարարության պետական քարտուղարի տեղակալ և Լոնդոնի կոմսությունների խորհրդի կառավարման նախագահ։ Ինքը Ջոն Քոլիերը եղել է Բրիտանացի նկարիչների թագավորական ընկերության անդամ։ Երկու անգամ ամուսնացած է եղել [[Թոմաս Հեքսլի|Թոմաս Հենրի Հեքսլիի]] դստրերի հետ։ Քոլիերը դարձել է Թոմաս Հեքսլիի ընտանիքի անբաժան մասը, որն էլ իր հերթին եղել է [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնի թագավորական ընկերության]] նախագահը։ Քոլիերի առաջին կինը 1879 թվականին դարձել է Մարիոն Հեքսլին։ Նա ամուսնու պես ևս նկարիչ էր։ Իրենց միակ դստեր ծնունդից հետո Մարիոնն սկսել է տառապել [[Հետծննդաբերական դեպրեսիա|հետծննդաբերական ծանր դեպրեսիայով]] և բուժման նպատակով Փարիզ է տեղափոխվել, որտեղ էլ թոքերի բորբոքում է ստացել և մահացել 1887 թվականին։ 1889 թվականի Քոլիերն ամուսնացել է նրա կրտսեր քրոջ՝ Էթել Հեքսլիի հետ։ Մինչև 1907 թվականն այդպիսի ամուսնություններն անհնար էին Անգլիայում, դրա համար արարողությունն անցկացվել է Նորվեգիայում։ Առաջին ամուսնությունից Քոլիերի դուստրը՝ Ջոյսը, դարձել է դիմանկարային մանրանկարիչ, Մանրանկարիչների թագավորական ընկերության անդամ։ Երկրորդ կնոջից ունեցել է դուստր և որդի՝ սըր Լոուրենս Քոլիերը, որը եղել է 1941-1951 թվականներին եղել է Նորվեգիայում բրիտանական դեսպան։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=8879070 Ջոն Քոլիերի էջը FindAGrave-ում] * [http://beta.wikiart.org/ru/john-collier#list-search-undefined Wikiart.org]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քոլիեր, Ջոն}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի դիմանկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ]] [[Կատեգորիա:Պրեռաֆայելիտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի արվեստագետներ]] 955pw8elb7jr8x1mgzulaw8g1p46c24 10722430 10722429 2026-04-09T02:47:10Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բրիտանացի սցենարիստներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722430 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Ջոն Մալեր Քոլիեր''' ({{lang-en|John Maler Collier}}, {{ԱԾ}}), [[Միացյալ Թագավորություն|անգլիացի]] [[Գեղանկարչություն|գեղանկարիչ]]-[[դիմանկար]]իչ, [[Պրեռաֆայելիտներ|պրեռաֆայելիզմի]] ներկայացուցիչներից մեկը։ Սովորել է գեղանկարչություն (1875 թվականից) [[Մյունխենի գեղարվեստի ակադեմիա]]յում։ == Կենսագրություն == Քոլիերը ծագումով նշանավոր ընտանիքից է եղել։ Նրա պապը՝ կրկին Ջոն Քոլիերը, եղել է խոշոր բուրժուա, [[Քվակերներ|քվակեր]] և խորհրդարանի անդամ։ Հայրը՝ սըր Ռոբերտ Պեռյե Քոլիերը, եղել է փաստաբան և խորհրդարանի անդամ, երկար տարիներ եղել է Գաղտնի խորհրդի գլխավոր դատախազ և դատավոր, ստացել է Մոնքսվելի առաջին լորդի տիտղոս։ Ջոն Քոլիերի ավագ եղբայրը՝ Մոնքսվելի երկրորդ լորդը, եղել է ռազմական նախարարության պետական քարտուղարի տեղակալ և Լոնդոնի կոմսությունների խորհրդի կառավարման նախագահ։ Ինքը Ջոն Քոլիերը եղել է Բրիտանացի նկարիչների թագավորական ընկերության անդամ։ Երկու անգամ ամուսնացած է եղել [[Թոմաս Հեքսլի|Թոմաս Հենրի Հեքսլիի]] դստրերի հետ։ Քոլիերը դարձել է Թոմաս Հեքսլիի ընտանիքի անբաժան մասը, որն էլ իր հերթին եղել է [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնի թագավորական ընկերության]] նախագահը։ Քոլիերի առաջին կինը 1879 թվականին դարձել է Մարիոն Հեքսլին։ Նա ամուսնու պես ևս նկարիչ էր։ Իրենց միակ դստեր ծնունդից հետո Մարիոնն սկսել է տառապել [[Հետծննդաբերական դեպրեսիա|հետծննդաբերական ծանր դեպրեսիայով]] և բուժման նպատակով Փարիզ է տեղափոխվել, որտեղ էլ թոքերի բորբոքում է ստացել և մահացել 1887 թվականին։ 1889 թվականի Քոլիերն ամուսնացել է նրա կրտսեր քրոջ՝ Էթել Հեքսլիի հետ։ Մինչև 1907 թվականն այդպիսի ամուսնություններն անհնար էին Անգլիայում, դրա համար արարողությունն անցկացվել է Նորվեգիայում։ Առաջին ամուսնությունից Քոլիերի դուստրը՝ Ջոյսը, դարձել է դիմանկարային մանրանկարիչ, Մանրանկարիչների թագավորական ընկերության անդամ։ Երկրորդ կնոջից ունեցել է դուստր և որդի՝ սըր Լոուրենս Քոլիերը, որը եղել է 1941-1951 թվականներին եղել է Նորվեգիայում բրիտանական դեսպան։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.findagrave.com/cgi-bin/fg.cgi?page=gr&GRid=8879070 Ջոն Քոլիերի էջը FindAGrave-ում] * [http://beta.wikiart.org/ru/john-collier#list-search-undefined Wikiart.org]{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }} {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Քոլիեր, Ջոն}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի անգլիացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի դիմանկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Կրոնների քննադատներ]] [[Կատեգորիա:Պրեռաֆայելիտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի արվեստագետներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի սցենարիստներ]] eo95i3ai3cq3skt0ct1zd3uu27h4fz9 0 1101577 10722383 10150373 2026-04-08T21:12:04Z Սահակ 24 /* Արտաքին հղումներ */ 10722383 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հեռուստասերիալ|պատկեր=|ժանր=կատակերգություն, դրամա, մելոդրամա|լեզու=[[հայերեն]]|հեռուստաալիք=Նոր Հայաստան|եթերաշրջաններ=2|պրոդյուսեր=|առաջին թողարկում=[[2021]], [[սեպտեմբերի 13]]|վերջին թողարկում=|սերիաների տևողություն=40-45 րոպե|Սերիաների քանակը=48|սերիաների քանակ=48|դերերում=Իննա Խոջամիրյան Բեն Ավետիսյան|Կարգավիճակ=եթերում|ռեժիսոր=Սերգեյ Հայրապետյան|սցենարիստ=Անի Մաղաքյան|նկարահանման վայր=[[Լոռու մարզ]], [[Քարինջ]] գյուղ}} '''«Կհանդիպենք անտառի տնակում»''', հայկական ռոմանտիկ կատակերգական հեռուստասերիալ։ Հեռարձակվել է «Նոր Հայաստան» հեռուստաալիքով։ Պրեմիերան տեղի է ունեցել [[2021]] թվականի [[սեպտեմբերի 13]]-ին<ref>{{Cite web |title=Գոշի լվացքը, Իննայի և Բենի լողանալու հերթը, Իննայի և Իրինայի միջև անարդարությունը․ ինչպես են դերասաններն ապրում մի հարկի տակ նոր սերիալի նկարահանման ընթացքում |url=https://www.tert.am/life/am/news/2021/05/29/film/74097 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20220914030757/https://www.tert.am/life/am/news/2021/05/29/film/74097 |archive-date=2022 թ․ սեպտեմբերի 14 |accessdate=2022 թ․ սեպտեմբերի 14}}</ref>։ == Սյուժե == Հերոսուհների պատկերացումներն ու արժեքները կյանքի մասին փոխվում են, երբ նա իր կամքին հակառակ ստիպված է որոշ ժամանակ ապրել գյուղում։ Անծանոթ միջավայր, օտար մարդիկ ու անսպասելի սեր<ref>[https://style.news.am/arm/news/79187/khandipenq-antari-tnakum-ani-maxaqyani-nor-herustaserialy-ben-avetisyani-inna-khojamiryani-ev-irina-ayvazyani-masnakcutyamb.html «Կհանդիպենք անտառի տնակում»՝ Անի Մաղաքյանի նոր հեռուստասերիալը՝ Բեն Ավետիսյանի, Իննա Խոջամիրյանի եւ Իրինա Այվազյանի մասնակցությամբ]</ref>։ == Դերերում == {| class="wikitable" !Դերակատար !Կերպար !Եթերաշրջան !Նկարագրություն |- |Իննա Խոջամիրյան |Լուսինե (Լյուսի) |1 |Քաղաքից եկած աղջիկ։ Մերիի մոտիկ ընկերուհին։ Սիրահարված է` Վահեին հետագայում Վարդանին։ |- |Բեն Ավետիսյան |Վարդան |1 |Գյուղում ապրող տղա։ Անուշիկի քույրը։ Մոսոյի ընկերը։ Սիրահարված է Լյուսիին։ |- |Հայկ Սարգսյան |Մարատ |1 |Լյուսիի հայրը։ Ունի առողջական խնդիրներ։ |- |Լուիզա Ղամբարյան |Ստելա |1 |Լյուսիի մայրը։ |- |Գոշ Հակոբյան |Վահե |1 |Լյուսիի ընկերը։ Ընկերություն է անում` Լյուսիի հետ հետագայում Մերիի։ |- |Լիա Զախարյան |Մերի |1-2 |Լյուսիի մոտիկ ընկերուհին։ Սիրահարված է Վահեին։ |- |Ալինա Աբետիսյան |Նելլի |1-2 |Վարդանի և Անուշիկի մայրը։ |- |Ռոբերտ Հակոբյան |Սամվել |1-2 |Գյուղապետ։ Մարատի կուրսընկերը։ |- |Սուսաննա Բաղդասարյան |Աստղիկ |1-2 |Սամվելի մայրը։ Մոտիկ է Արևի հետ։ |- |Իրինա Այվազյան |Սոնա |1-2 |Վարդանի մանկության ընկերուհին։ Սիրահսրված է Վարդանին։ Մոտիկ է Անուշիկի հետ։ |- |Կարեն Ճաղարյան |Մոսո |1-2 |Վարդանի մոտիկ ընկերը։ Սիրահարված է` Լյուսիին հետագայում Մերիին։ |- |[[Աշոտ Եդիգարյան]] |Վաչո |1 |Սոնայի պապիկը։ |- |Գոգա Գալստյան |Նարեկ |1-2 |Գյուղում ապրող տղա։ Սիրահարված է Անուշիկին։ |- |Ջուլիա Եղշատյան |Անուշիկ |1-2 |Վարդանի քույրը։ Սիրահարված է Նարեկին։ |- |Գրիգոր Բաղդասարյան |Հայկ |1 |Մարատի բժիշկը։ |- |Լիաննա Ավետիսյան | |1 |Մարատի քարտուղավարուհին |- |Հայկ Պետրոսյան | |1 |Վահեի ընկերը |- |Գևորգ Չուլյան | |1 |Վաչոյի բժիշկը |- |Տիգրանուհի Տեր-Մարկոսյան |Արև |1 |Աստղիկի օգնականը։ Մոտիկ է Աստղիկի հետ։ |- |Լեյլա Բեգլարյան | |1 |Մոսոյի մայրը։ |- |Մարիամ Ադամյան |Լիլիթ |2 | |- |Մելսիդա Հակոբյան |Անահիտ |2 | |- |Նարեկ Մարտիրոսյան |Լևոն |2 | |- |Վարուժան Մարգարյան |Գուգո |2 | |- |Հայկ Հովհաննիսյան |Գարիկ |2 | |- |Միկա Ղափլանյան |Խորեն |2 | |- |Տաթևիկ Ղարիբյան |Արփի |2 | |- |Լևոն Զաքարյան |Վաչո |2 | |- |Արտակ Այվազյան |Դավիթ Յուրովիչ |2 | |- |Գրիգոր Գաբրիելյան |Զավեն |2 | |- |Մնացական Ղազարյան | |2 |Վարորդ |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://bravo.am/news/Իննա-Խոջամիրյանի-անմոռանալի-օրերը-Փարիզում Իննա Խոջամիրյանի անմոռանալի օրերը Փարիզում] * [https://bravo.am/news/75491 Իրինայի ոճափոխությունը և Իննայի ու Բենի հետ սիրային եռանկյունին] * [https://www.tert.am/life/am/news/2021/05/20/inna/73877 «Երբ Լոռուց եկա Երևան, շատ միամիտ էի ու վստահող, հիմա՝ ոչ»․ Իննա Խոջամիրյանը՝ նոր դերի, ոճային փոփոխության և առաջին անգամ «Շանթի» սահմաններից դուրս գալու մասին] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220914031416/https://www.tert.am/life/am/news/2021/05/20/inna/73877 |date=2022-09-14 }} * [https://showbiz.am/97432/ Փաստացի իրենք բոլորն էլ այս պահին հայտնվել են մեր հերոսուհու կարգավիճակում․ «Կհանդիպենք անտառի տնակում» նոր հեռուստասերիալի հետաքրքիր մանրամասներն ու արկածներով լի նկարահանումները] * [https://www.tert.am/life/am/news/2021/05/29/film/74097 Գոշի լվացքը, Իննայի և Բենի լողանալու հերթը, Իննայի և Իրինայի միջև անարդարությունը․ ինչպես են դերասաններն ապրում մի հարկի տակ նոր սերիալի նկարահանման ընթացքում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220914030757/https://www.tert.am/life/am/news/2021/05/29/film/74097 |date=2022-09-14 }} * [https://blognews.am/arm/news/762025/shuny-hardzakvec-u-ktsec-goga-bidza-galstyany-khandipenq-antari-tnakum-seriali-nkarahanumneri-ev-ir-tsragreri-masin.html «Շունը հարձակվեց ու կծեց». Գոգա Բիձա Գալստյանը՝ «Կհանդիպենք անտառի տնակում» սերիալի նկարահանումների և իր ծրագրերի մասին] * [https://blognews.am/arm/news/760458/karen-tchaxaryany-taniq-bardzranalis-vayr-e-ynkel-nkarahanumneri-yntacqum%E2%80%A4-derasany-kisvum-e-anhajox-depqi-ev-khandipenq-antari-tnakum-i-manramasnerov.html Կարեն Ճաղարյանը տանիք բարձրանալիս վայր է ընկել նկարահանումների ընթացքում․ դերասանը կիսվում է անհաջող դեպքի և «Կհանդիպենք անտառի տնակում»-ի մանրամասներով] [[Կատեգորիա:2012 հեռուստասերիալներ]] biw2jgb9w3bksjmp30fs6i5s76l00kc 0 1115948 10722329 9656691 2026-04-08T18:13:56Z Armineaghayan 25187 10722329 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան | պատկեր =John Carroll Lynch Viennale 2017 02.jpg }} '''Ջոն Քերոլ Լինչ''' ({{ԱԾ}}), ամերիկացի [[դերասան]] և [[կինոռեժիսոր]]։ Նա առաջին անգամ ուշադրություն է գրավել Ֆարգո ֆիլմում (1996)՝ Նորմ Գունդերսոնի դերի կատարմամբ։ Նա նաև հայտնի է իր հեռուստատեսային աշխատանքով ABC սիթքոմում «Դրյու Քերիի շոուն» (1997–2004), որպես գլխավոր հերոսի եղբոր՝ Սթիվ Քերիի, ինչպես նաև «[[Ամերիկյան սարսափ պատմություն|Ամերիկյան սարսափ պատմության]]» չորս սեզոններում (2014–2019): հատկապես որպես բեկումնային կերպար ՝ Թվիստի ծաղրածուն։ Նրա ֆիլմերից են՝ «[[Առանց դեմքի]]» (1997), «[[Զոդիակ (ֆիլմ)|Զոդիակ]] » (2007), «Գրան Թորինո» (2008), « [[Անիծվածների կղզի]]» (2010), «[[Խելագար, հիմար սեր]]» (2011), «Տեդ 2» (2015), «Հրավեր» (2015), «Հիմնադիրը» (2016) և «[[Չիկագոյի յոթնյակի դատավարությունը]]» (2020)։ Նա իր ռեժիսորական դեբյուտը կատարեց 2017 թվականին Հաջողակ ֆիլմում։ == Վաղ կյանք == Լինչը ծնվել է [[Կոլորադո|Կոլորադո նահանգի]] [[Բոուլդեր (Կոլորադո)|Բոուլդեր]] քաղաքում։ Նա հաճախել է [[Դենվեր]]ի Regis Jesuit High School-ը։ Նա դերասանական արվեստ է ստացել Ամերիկայի Կաթոլիկ Համալսարանում, որն ավարտել է 1986 թվականին՝ Գեղարվեստի բակալավրի աստիճանով<ref>{{Cite web |title=Alumni Relations: Arts & Entertainment |url=http://www.cuatoday.com/s/817/internal.aspx?pgid=393 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132756/http://www.cuatoday.com/s/817/internal.aspx?pgid=393 |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |access-date=2015 թ․ հունիսի 28 |publisher=[[The Catholic University of America]]}}</ref>։ == Կարիերա == Լինչն իր դեբյուտը կատարել է 1993-ին «Դժգոհ ծերունիներ» ֆիլմում։ Նա ուշադրություն է գրավել [[Կոեն եղբայրներ]]ի 1996-ի «Ֆարգո» ֆիլմում, որտեղ կատարել է Նորմ Գանդերսոնի դերը։ Նրա մյուս նշանավոր ֆիլմերն են «[[Առանց դեմքի]]» (1997), «Գոթրիկա» (2003), «Այն, ինչ մենք կորցրեցինք կրակի մեջ» (2007), «[[Անիծվածների կղզի]]» (2010), «Փոլ» (2011) և «[[Խելագար, հիմար սեր|Խենթ, հիմար, սեր]]» (2011)։ Նա մարմնավորել է Արթուր Լի Ալենին «[[Զոդիակ (ֆիլմ)|Զոդիակում]]» (2007) և McDonald's- ի առաջին հիմնադիր Մակ Մակդոնալդին «Հիմնադիրը» (2016) ֆիլմում։ Լինչը նաև մեծ կարիերա ունի հեռուստատեսությունում։ Նա հայտնվեց [[American Broadcasting Company|ABC]]-ի «Դրյու Քերիի շոու» սիթքոմում որպես գլխավոր հերոսի՝ Սթիվ Քերիի հավատացյալ եղբայր։ Նա նաև կանոնավոր դերասանական կազմում է [[Ամերիկյան սարսափ պատմություն]] հեռուստասերիալի [[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ Հրեշների կրկեսը|4-րդ]],[[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ Հյուրանոց|5-րդ]],[[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ Պաշտամունք|7-րդ]] և [[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ 1984|9-րդ]] եթերաշրջաններում։ Նա նաև նկարահանվել է [[Ահարոն Սորկին]]ի «[[Չիկագոյի յոթնյակի դատավարությունը]]» հայտնի ֆիլմում, որպես ակտիվիստ Դեյվիդ Դելլինգեր։ == Անձնական կյանք == Լինչը 1997 թվականից ամուսնացած է դերասանուհի Բրենդա Վեհլի հետ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] d6br9fsjr6m5of08cih7cwr42lnvwxj 10722331 10722329 2026-04-08T18:16:56Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ]] 10722331 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան | պատկեր =John Carroll Lynch Viennale 2017 02.jpg }} '''Ջոն Քերոլ Լինչ''' ({{ԱԾ}}), ամերիկացի [[դերասան]] և [[կինոռեժիսոր]]։ Նա առաջին անգամ ուշադրություն է գրավել Ֆարգո ֆիլմում (1996)՝ Նորմ Գունդերսոնի դերի կատարմամբ։ Նա նաև հայտնի է իր հեռուստատեսային աշխատանքով ABC սիթքոմում «Դրյու Քերիի շոուն» (1997–2004), որպես գլխավոր հերոսի եղբոր՝ Սթիվ Քերիի, ինչպես նաև «[[Ամերիկյան սարսափ պատմություն|Ամերիկյան սարսափ պատմության]]» չորս սեզոններում (2014–2019): հատկապես որպես բեկումնային կերպար ՝ Թվիստի ծաղրածուն։ Նրա ֆիլմերից են՝ «[[Առանց դեմքի]]» (1997), «[[Զոդիակ (ֆիլմ)|Զոդիակ]] » (2007), «Գրան Թորինո» (2008), « [[Անիծվածների կղզի]]» (2010), «[[Խելագար, հիմար սեր]]» (2011), «Տեդ 2» (2015), «Հրավեր» (2015), «Հիմնադիրը» (2016) և «[[Չիկագոյի յոթնյակի դատավարությունը]]» (2020)։ Նա իր ռեժիսորական դեբյուտը կատարեց 2017 թվականին Հաջողակ ֆիլմում։ == Վաղ կյանք == Լինչը ծնվել է [[Կոլորադո|Կոլորադո նահանգի]] [[Բոուլդեր (Կոլորադո)|Բոուլդեր]] քաղաքում։ Նա հաճախել է [[Դենվեր]]ի Regis Jesuit High School-ը։ Նա դերասանական արվեստ է ստացել Ամերիկայի Կաթոլիկ Համալսարանում, որն ավարտել է 1986 թվականին՝ Գեղարվեստի բակալավրի աստիճանով<ref>{{Cite web |title=Alumni Relations: Arts & Entertainment |url=http://www.cuatoday.com/s/817/internal.aspx?pgid=393 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132756/http://www.cuatoday.com/s/817/internal.aspx?pgid=393 |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |access-date=2015 թ․ հունիսի 28 |publisher=[[The Catholic University of America]]}}</ref>։ == Կարիերա == Լինչն իր դեբյուտը կատարել է 1993-ին «Դժգոհ ծերունիներ» ֆիլմում։ Նա ուշադրություն է գրավել [[Կոեն եղբայրներ]]ի 1996-ի «Ֆարգո» ֆիլմում, որտեղ կատարել է Նորմ Գանդերսոնի դերը։ Նրա մյուս նշանավոր ֆիլմերն են «[[Առանց դեմքի]]» (1997), «Գոթրիկա» (2003), «Այն, ինչ մենք կորցրեցինք կրակի մեջ» (2007), «[[Անիծվածների կղզի]]» (2010), «Փոլ» (2011) և «[[Խելագար, հիմար սեր|Խենթ, հիմար, սեր]]» (2011)։ Նա մարմնավորել է Արթուր Լի Ալենին «[[Զոդիակ (ֆիլմ)|Զոդիակում]]» (2007) և McDonald's- ի առաջին հիմնադիր Մակ Մակդոնալդին «Հիմնադիրը» (2016) ֆիլմում։ Լինչը նաև մեծ կարիերա ունի հեռուստատեսությունում։ Նա հայտնվեց [[American Broadcasting Company|ABC]]-ի «Դրյու Քերիի շոու» սիթքոմում որպես գլխավոր հերոսի՝ Սթիվ Քերիի հավատացյալ եղբայր։ Նա նաև կանոնավոր դերասանական կազմում է [[Ամերիկյան սարսափ պատմություն]] հեռուստասերիալի [[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ Հրեշների կրկեսը|4-րդ]],[[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ Հյուրանոց|5-րդ]],[[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ Պաշտամունք|7-րդ]] և [[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ 1984|9-րդ]] եթերաշրջաններում։ Նա նաև նկարահանվել է [[Ահարոն Սորկին]]ի «[[Չիկագոյի յոթնյակի դատավարությունը]]» հայտնի ֆիլմում, որպես ակտիվիստ Դեյվիդ Դելլինգեր։ == Անձնական կյանք == Լինչը 1997 թվականից ամուսնացած է դերասանուհի Բրենդա Վեհլի հետ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ]] 06bwt7mrn5568wfqeye5r8fymwe6d2k 10722332 10722331 2026-04-08T18:17:17Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722332 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան | պատկեր =John Carroll Lynch Viennale 2017 02.jpg }} '''Ջոն Քերոլ Լինչ''' ({{ԱԾ}}), ամերիկացի [[դերասան]] և [[կինոռեժիսոր]]։ Նա առաջին անգամ ուշադրություն է գրավել Ֆարգո ֆիլմում (1996)՝ Նորմ Գունդերսոնի դերի կատարմամբ։ Նա նաև հայտնի է իր հեռուստատեսային աշխատանքով ABC սիթքոմում «Դրյու Քերիի շոուն» (1997–2004), որպես գլխավոր հերոսի եղբոր՝ Սթիվ Քերիի, ինչպես նաև «[[Ամերիկյան սարսափ պատմություն|Ամերիկյան սարսափ պատմության]]» չորս սեզոններում (2014–2019): հատկապես որպես բեկումնային կերպար ՝ Թվիստի ծաղրածուն։ Նրա ֆիլմերից են՝ «[[Առանց դեմքի]]» (1997), «[[Զոդիակ (ֆիլմ)|Զոդիակ]] » (2007), «Գրան Թորինո» (2008), « [[Անիծվածների կղզի]]» (2010), «[[Խելագար, հիմար սեր]]» (2011), «Տեդ 2» (2015), «Հրավեր» (2015), «Հիմնադիրը» (2016) և «[[Չիկագոյի յոթնյակի դատավարությունը]]» (2020)։ Նա իր ռեժիսորական դեբյուտը կատարեց 2017 թվականին Հաջողակ ֆիլմում։ == Վաղ կյանք == Լինչը ծնվել է [[Կոլորադո|Կոլորադո նահանգի]] [[Բոուլդեր (Կոլորադո)|Բոուլդեր]] քաղաքում։ Նա հաճախել է [[Դենվեր]]ի Regis Jesuit High School-ը։ Նա դերասանական արվեստ է ստացել Ամերիկայի Կաթոլիկ Համալսարանում, որն ավարտել է 1986 թվականին՝ Գեղարվեստի բակալավրի աստիճանով<ref>{{Cite web |title=Alumni Relations: Arts & Entertainment |url=http://www.cuatoday.com/s/817/internal.aspx?pgid=393 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304132756/http://www.cuatoday.com/s/817/internal.aspx?pgid=393 |archive-date=2016 թ․ մարտի 4 |access-date=2015 թ․ հունիսի 28 |publisher=[[The Catholic University of America]]}}</ref>։ == Կարիերա == Լինչն իր դեբյուտը կատարել է 1993-ին «Դժգոհ ծերունիներ» ֆիլմում։ Նա ուշադրություն է գրավել [[Կոեն եղբայրներ]]ի 1996-ի «Ֆարգո» ֆիլմում, որտեղ կատարել է Նորմ Գանդերսոնի դերը։ Նրա մյուս նշանավոր ֆիլմերն են «[[Առանց դեմքի]]» (1997), «Գոթրիկա» (2003), «Այն, ինչ մենք կորցրեցինք կրակի մեջ» (2007), «[[Անիծվածների կղզի]]» (2010), «Փոլ» (2011) և «[[Խելագար, հիմար սեր|Խենթ, հիմար, սեր]]» (2011)։ Նա մարմնավորել է Արթուր Լի Ալենին «[[Զոդիակ (ֆիլմ)|Զոդիակում]]» (2007) և McDonald's- ի առաջին հիմնադիր Մակ Մակդոնալդին «Հիմնադիրը» (2016) ֆիլմում։ Լինչը նաև մեծ կարիերա ունի հեռուստատեսությունում։ Նա հայտնվեց [[American Broadcasting Company|ABC]]-ի «Դրյու Քերիի շոու» սիթքոմում որպես գլխավոր հերոսի՝ Սթիվ Քերիի հավատացյալ եղբայր։ Նա նաև կանոնավոր դերասանական կազմում է [[Ամերիկյան սարսափ պատմություն]] հեռուստասերիալի [[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ Հրեշների կրկեսը|4-րդ]],[[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ Հյուրանոց|5-րդ]],[[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ Պաշտամունք|7-րդ]] և [[Ամերիկյան սարսափ պատմություն։ 1984|9-րդ]] եթերաշրջաններում։ Նա նաև նկարահանվել է [[Ահարոն Սորկին]]ի «[[Չիկագոյի յոթնյակի դատավարությունը]]» հայտնի ֆիլմում, որպես ակտիվիստ Դեյվիդ Դելլինգեր։ == Անձնական կյանք == Լինչը 1997 թվականից ամուսնացած է դերասանուհի Բրենդա Վեհլի հետ։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի տղամարդ դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ կինոդերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հեռուստատեսային դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ռեժիսորներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ հնչյունավորողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տղամարդ թատերական դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոպրոդյուսերներ]] ruvcboyoxfh5z1tuhcir4sr0ce6k17x 0 1116981 10722320 10572758 2026-04-08T17:58:09Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:ԱՄՆ դեսպաններ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ]], [[Կատեգորիա:Կանադացի ակադեմիկոսներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]] 10722320 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Ջոն Քենեթ Գելբրեյթ''' ({{lang-en|John Kenneth Galbraith}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[տնտեսագետ]], հին ([[Թորստեյն Վեբլեն|Վեբլենի]]) ինստիտուցիոնալ և [[Քեյնսականություն|քեյնսյան]] հոսանքների ներկայացուցիչ, XX դարի ականավոր տեսաբան տնտեսագետներից մեկը։ Դասավանդել է Կալիֆորնիայի, [[Հարվարդի համալսարան|Հարվարդի]] և [[Փրինսթոնի համալսարան|Փրինսթոնի]] համալսարաններում։ 1972 թվականին [[ամերիկյան տնտեսական ասոցիացիա]]յի նախագահ, Ֆրենկ Սեյդմանի (1975), Վեբլեն-Կոմոնսի (1976), Վ. Լեոնտևի (2000) մրցանակների դափնեկիր է։ [[ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա|ԽՍՀՄ ԳԱ]] արտասահմանյան անդամ (1988)։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1908 թվականի հոկտեմբերի 15-ին [[Օնտարիո (նահանգ)|Օնտարիոյի]] ([[Կանադա]]) Իոնա կայարանում։ Ավարտել է [[Տորոնտո]]յի համալսարանը։ 1937 թվականին դարձել Է [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] քաղաքացի։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է Գների կոմիտեում։ Եղել է Հարվարդի տնտեսագիտության պրոֆեսոր (1949-75)։ ծառայել է որպես դեսպան Հնդկաստանում (1961-63)։ Եղել է նախագահ [[Ջոն Ֆ. Քենեդի|Ջոն Քենեդիի]] և [[ԱՄՆ դեմոկրատական կուսակցություն|դեմոկրատական կուսակցության]] թեկնածուներ Էդլայ Սթիվենսոնի, Յուջին Մաքքարթիի և Ջորջ Մաքգովերնի խորհրդականը։ Եղել է նախագահ [[Բիլ Քլինթոն]]ի խորհրդականը։ 1988 թվականի դեկտեմբերի 27-ից ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամ է՝ համաշխարհային տնտեսության և միջազգային հարաբերությունների հիմնախնդիրների բաժնում։ 1993 թվականին պարգևատրվել է նրա անվան ոսկե մեդալով։ Մ. Վ. Լոմոնոսովան տնտեսական և սոցիալական գիտությունների բնագավառում ակնառու նվաճումների համար։ Ազատության նախագահական մեդալի կրկնակի ասպետ՝ 1946 թվականին, որը շնորհվել է ԱՄՆ նախագահ [[Հարի Ս. Թրուման|Հ. Թրումանի]] կողմից, իսկ 2000 թվականին՝ ԱՄՆ նախագահ Քլինթոնի կողմից։ Որդին տնտեսագետ Ջեյմս Ք. Գելբրեյթն է։ Ջոն Քենեթ Գելբրեյթը մահացել է 2006 թվականի ապրիլի 29-ին 97 տարեկան հասակում, Քեմբրիջի Mount Auburn հիվանդանոցում (Մասաչուսեթս, ԱՄՆ)։ == Գաղափարներ == Ջոն Գելբրեյթը քննադատել է այն տեսակետը, որ տնտեսական շուկայում ուժերը գտնվում են ազատ մրցակցության վիճակում։ Նա կարծում էր, որ «սպառողական հասարակությունը» զարգացնում է տնտեսական անհավասարակշռություն՝ չափազանց շատ ռեսուրսներ ուղղելով սպառողական ապրանքների արտադրությանը և ոչ բավարար հանրային կարիքներին և ենթակառուցվածքներին։ Գելբրեյթը նաև քննադատել է [[մոնետարիզմ]]ի պաշտպանների կողմից առաջ քաշված այն տեսակետը, որ պետական ծախսերն ի վիճակի չեն նվազեցնել գործազրկությունը։ Նրա մոտեցումը հանրային հատվածի զարգացմանը համահունչ էր [[Ջոն Մեյնարդ Քեյնս|Քեյնսի]] տնտեսական ուսմունքներին։ Իր «առատության հասարակություն» (1958) գրքում նա փաստում է ազատ շուկայական կապիտալիզմի միտումը՝ ստեղծելու և՛ մասնավոր շքեղություն, և՛ հանրային աղքատություն։ Նա խորապես հավատում էր կառավարության դերին տնտեսական պլանավորման մեջ։ Նա պնդում էր, որ խոշոր կորպորացիաների մոտիվացիան կախված է «տեխնոկառուցվածքի» կամ գերատեսչական վերահսկողության ազդեցությունից, և այդպիսի կորպորացիաները առաջնորդվում են անվտանգության և ընդլայնման ձգտմամբ, այլ ոչ թե առավելագույն շահույթի հետապնդմամբ։ Նա գովազդը մասամբ դիտում էր որպես շուկայում իշխանության հասնելու և ընդլայնումը համախմբելու կարևոր միջոց։ Մյուս կողմից, կորպորացիաներին հետ են պահում այլ ընկերությունների, արհմիությունների, սպառողների խմբերի և կառավարությունների «հավասարակշռող ուժը»։ Նա նաև կարծում էր, որ ժամանակակից տնտեսության մեջ կանայք վերածվել են թաքնված ծառաների դասի։ «Տնտեսագիտություն և հասարակության նպատակները» գրքում Ջ. Կ. Գելբրեյթը նշել է, որ տեխնոկառուցվածքով կառավարվող կորպորացիաները կազմում են տնտեսության պլանավորման ենթահամակարգը, իսկ փոքր ընկերությունները՝ շուկայական ենթահամակարգը։ Միևնույն ժամանակ, պլանավորման ենթահամակարգը շահագործում է շուկայական ենթահամակարգը՝ այդպիսով առաջացնելով շահույթի անհավասարություն։ Ջ. Կ. Գելբրեյթը կարծում էր, որ տեխնոկառուցվածքը նույնպես առաջատար դիրք է զբաղեցնում ԽՍՀՄ տնտեսության մեջ, ինչը, ի վերջո, պետք է հանգեցներ շուկայական և պլանավորված տնտեսական համակարգերի էվոլյուցիոն [[Կոնվերգենցիայի տեսություն|կոնվերգենցմանը]]։ Այս գրքում նա ներկայացրել է «ինքնաշահագործման» կատեգորիան՝ այսպես է անվանել իր ընկերությունում աշխատող գործատուի կամ ձեռնարկատիրոջ գործունեությունը։ Ժամանակակից տնտեսագետներից քչերը կարող են պարծենալ  այնպիսի հաջող և բազմազան կարիերայով, ինչպիսին Ջոն Գելբրեյթն է։ Յոթանասունականներին, երբ մարդկության ապագան սկսեց դիտվել մռայլ գույներով, Գելբրեյթը հարգանքի տուրք մատուցեց [[Ապագայաբանություն|ապագայաբանությանը]]։ Իր վերջին գրքում՝ «Անմեղ խաբեության տնտեսությունը», որը հրատարակվել է 2004 թվականի փետրվարի 26-ին, նա կասկածի տակ դրեց մի շարք ընդհանուր ընդունված թեզեր, որոնց վրա հիմնված է ժամանակակից տնտեսական տեսությունը։ Ըստ Գելբրեյթի, տնտեսության «մասնավոր» և «պետական» հատվածների տարբերությունը մեծ մասամբ ֆանտազիա է, ոչ թե իրականություն։ Նա նաև կասկած հայտնեց, որ բաժնետերերն ու տնօրեններն իսկապես մեծ դեր ունեն ժամանակակից ընկերության կառավարման գործում։ Գելբրեյթը քննադատաբար էր վերաբերվում [[Դաշնային պահուստների համակարգ|ԱՄՆ Դաշնային պահուստների համակարգին]]՝ հայտարարելով, որ նրա իրական ձեռքբերումները շատ ավելի համեստ են, քան ընդունված է գրել։ Ի վերջո, նա հայտնի այլախոհ էր, ով խիստ քննադատում էր իր երկրի քաղաքականությունը, ներառյալ [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի պատերազմը [[Վիետնամ]]ում և 2003 թվականին Իրաք ներխուժումը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == === Ստեղծագործությունների ցանկ === * «Ամերիկյան կապիտալիզմ» (American Capitalism, 1952), * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Гэлбрейт, Дж. К. |заглавие=Великий крах 1929 года |год=2009 |оригинал=The Great Crash, 1929 (1954) |место=Минск |издательство=Попурри |страниц=256 |isbn=978-985-15-0779-1}} * «Առատության հասարակություն» (The Affluent Society, 1958), — М.: Олимп-Бизнес, 2018. — 404 с. — ISBN 978-5-604-00096-0. * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Гэлбрейт, Дж. К. |заглавие=Новое индустриальное общество |год=2004 |оригинал=The New Industrial State (1967) |издательство=АСТ |страниц=608 |isbn=5-17-024777-X}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Гэлбрейт, Дж. К. |заглавие=Экономические теории и цели общества |ответственный=Под общ. ред. и с предисл. Н. Н. Иноземцева, А. Г. Милейковского |год=1976 |оригинал=Economics and the Public Purpose (1973) |место=М. |издательство=Прогресс |страниц=408}} * «Փող. որտեղից է այն գալիս, ուր է գնում» (Money: whence it came, where it went, 1975) * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Гэлбрейт, Дж. |заглавие=Жизнь в наше время. Воспоминания |ответственный=Общ. ред. и предисл. С. М. Меньшикова |год=1986 |оригинал=A Life in Our Times (1981) |место=М. |издательство=Прогресс |страниц=406}} * «Տնտեսագիտությունը հեռանկարում» (Economics in Perspective, 1987). * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Гэлбрейт Дж., Меньшиков С. |заглавие=Капитализм, социализм, сосуществование |год=1988 |оригинал=Capitalism, Communism and Coexistence (1988) |место=М. |издательство=Прогресс}} * «Զսպման մշակույթ» (The Culture of Containment, 1992). * Անմեղ խաբեության տնտեսություն = The Economics of Innocent Fraud: Truth for Our Time. (2004) — М.: Европа, 2009. — 88 с. === Մատենագիտություն === * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Блауг |автор=Блауг М. |заглавие=100 великих экономистов после Кейнса |год=2009 |часть=Гэлбрейт, Джон |ссылка часть=http://www.seinst.ru/page744/ |оригинал=Great Economists since Keynes: An introduction to the lives & works of one hundred great economists of the past |место={{СПб.}} |издательство=Экономикус |страницы=70—73 |страниц=384 |серия=Библиотека «Экономической школы», вып. 42 |isbn=978-5-903816-03-3 |тираж=1500}} * {{БСЭ3|статья= Голбрейт Джон Кеннет|alt= |автор= Сарычев В. Г.|том= 7|страницы= |ref= Сарычев}} * Ֆելդբլում Վ. [http://www.alternativy.ru/ru/node/312#comment-1297 Ջոն Գելբրեյթ - ժամանակակից կապիտալիզմի մեծ հետազոտող] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506081525/http://www.alternativy.ru/ru/node/312#comment-1297 |date=2018-05-06 }} * {{britannica-link|223874|John Kenneth Galbraith|2014-06-09}} * {{Ռուսերեն հոդված |автор=Ногаев И. В. |заглавие=Экономический прагматизм Джона Кеннета Гэлбрейта: К 100-летию со дня рождения |год=2008 |издание=США и Канада: экономика, политика, культура |номер=10 |страницы=77—90}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.johnkennethgalbraith.com/ Ջ. Կ. Գելբրեյթի կայքը]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208004605/http://johnkennethgalbraith.com/ |date=2011-02-08 }} * [http://ruconomics.com/tag/dzhon-kennet-gelbreyt/ Ջոն Քենեթ Գելբրեյթը Ruconomics.com-ում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626201139/http://ruconomics.com/tag/dzhon-kennet-gelbreyt/ |date=2013-06-26 }} * [http://www.ecsocman.edu.ru/db/msg/315958.html Դաշնային կրթական պորտալ «Տնտեսագիտություն։ Սոցիոլոգիա։ Կառավարում»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923003844/http://ecsocman.edu.ru/db/msg/315958.html |date=2009-09-23 }} * [http://ek-lit.narod.ru/glbsod.htm Հասարակության տնտեսական տեսությունները և նպատակները] {{DEFAULTSORT:Գելբրեյթ, Ջոն_Քենեթ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Բոստոն քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Ինստիտուցիոնալիստ տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ դեսպաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի ակադեմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]] tbrxotgvqov9v1bn74616yfokz70x5w 10722323 10722320 2026-04-08T18:06:03Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722323 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Ջոն Քենեթ Գելբրեյթ''' ({{lang-en|John Kenneth Galbraith}}, {{ԱԾ}}), ամերիկացի [[տնտեսագետ]], հին ([[Թորստեյն Վեբլեն|Վեբլենի]]) ինստիտուցիոնալ և [[Քեյնսականություն|քեյնսյան]] հոսանքների ներկայացուցիչ, XX դարի ականավոր տեսաբան տնտեսագետներից մեկը։ Դասավանդել է Կալիֆորնիայի, [[Հարվարդի համալսարան|Հարվարդի]] և [[Փրինսթոնի համալսարան|Փրինսթոնի]] համալսարաններում։ 1972 թվականին [[ամերիկյան տնտեսական ասոցիացիա]]յի նախագահ, Ֆրենկ Սեյդմանի (1975), Վեբլեն-Կոմոնսի (1976), Վ. Լեոնտևի (2000) մրցանակների դափնեկիր է։ [[ԽՍՀՄ գիտությունների ակադեմիա|ԽՍՀՄ ԳԱ]] արտասահմանյան անդամ (1988)։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1908 թվականի հոկտեմբերի 15-ին [[Օնտարիո (նահանգ)|Օնտարիոյի]] ([[Կանադա]]) Իոնա կայարանում։ Ավարտել է [[Տորոնտո]]յի համալսարանը։ 1937 թվականին դարձել Է [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]] քաղաքացի։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին աշխատել է Գների կոմիտեում։ Եղել է Հարվարդի տնտեսագիտության պրոֆեսոր (1949-75)։ ծառայել է որպես դեսպան Հնդկաստանում (1961-63)։ Եղել է նախագահ [[Ջոն Ֆ. Քենեդի|Ջոն Քենեդիի]] և [[ԱՄՆ դեմոկրատական կուսակցություն|դեմոկրատական կուսակցության]] թեկնածուներ Էդլայ Սթիվենսոնի, Յուջին Մաքքարթիի և Ջորջ Մաքգովերնի խորհրդականը։ Եղել է նախագահ [[Բիլ Քլինթոն]]ի խորհրդականը։ 1988 թվականի դեկտեմբերի 27-ից ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամ է՝ համաշխարհային տնտեսության և միջազգային հարաբերությունների հիմնախնդիրների բաժնում։ 1993 թվականին պարգևատրվել է նրա անվան ոսկե մեդալով։ Մ. Վ. Լոմոնոսովան տնտեսական և սոցիալական գիտությունների բնագավառում ակնառու նվաճումների համար։ Ազատության նախագահական մեդալի կրկնակի ասպետ՝ 1946 թվականին, որը շնորհվել է ԱՄՆ նախագահ [[Հարի Ս. Թրուման|Հ. Թրումանի]] կողմից, իսկ 2000 թվականին՝ ԱՄՆ նախագահ Քլինթոնի կողմից։ Որդին տնտեսագետ Ջեյմս Ք. Գելբրեյթն է։ Ջոն Քենեթ Գելբրեյթը մահացել է 2006 թվականի ապրիլի 29-ին 97 տարեկան հասակում, Քեմբրիջի Mount Auburn հիվանդանոցում (Մասաչուսեթս, ԱՄՆ)։ == Գաղափարներ == Ջոն Գելբրեյթը քննադատել է այն տեսակետը, որ տնտեսական շուկայում ուժերը գտնվում են ազատ մրցակցության վիճակում։ Նա կարծում էր, որ «սպառողական հասարակությունը» զարգացնում է տնտեսական անհավասարակշռություն՝ չափազանց շատ ռեսուրսներ ուղղելով սպառողական ապրանքների արտադրությանը և ոչ բավարար հանրային կարիքներին և ենթակառուցվածքներին։ Գելբրեյթը նաև քննադատել է [[մոնետարիզմ]]ի պաշտպանների կողմից առաջ քաշված այն տեսակետը, որ պետական ծախսերն ի վիճակի չեն նվազեցնել գործազրկությունը։ Նրա մոտեցումը հանրային հատվածի զարգացմանը համահունչ էր [[Ջոն Մեյնարդ Քեյնս|Քեյնսի]] տնտեսական ուսմունքներին։ Իր «առատության հասարակություն» (1958) գրքում նա փաստում է ազատ շուկայական կապիտալիզմի միտումը՝ ստեղծելու և՛ մասնավոր շքեղություն, և՛ հանրային աղքատություն։ Նա խորապես հավատում էր կառավարության դերին տնտեսական պլանավորման մեջ։ Նա պնդում էր, որ խոշոր կորպորացիաների մոտիվացիան կախված է «տեխնոկառուցվածքի» կամ գերատեսչական վերահսկողության ազդեցությունից, և այդպիսի կորպորացիաները առաջնորդվում են անվտանգության և ընդլայնման ձգտմամբ, այլ ոչ թե առավելագույն շահույթի հետապնդմամբ։ Նա գովազդը մասամբ դիտում էր որպես շուկայում իշխանության հասնելու և ընդլայնումը համախմբելու կարևոր միջոց։ Մյուս կողմից, կորպորացիաներին հետ են պահում այլ ընկերությունների, արհմիությունների, սպառողների խմբերի և կառավարությունների «հավասարակշռող ուժը»։ Նա նաև կարծում էր, որ ժամանակակից տնտեսության մեջ կանայք վերածվել են թաքնված ծառաների դասի։ «Տնտեսագիտություն և հասարակության նպատակները» գրքում Ջ. Կ. Գելբրեյթը նշել է, որ տեխնոկառուցվածքով կառավարվող կորպորացիաները կազմում են տնտեսության պլանավորման ենթահամակարգը, իսկ փոքր ընկերությունները՝ շուկայական ենթահամակարգը։ Միևնույն ժամանակ, պլանավորման ենթահամակարգը շահագործում է շուկայական ենթահամակարգը՝ այդպիսով առաջացնելով շահույթի անհավասարություն։ Ջ. Կ. Գելբրեյթը կարծում էր, որ տեխնոկառուցվածքը նույնպես առաջատար դիրք է զբաղեցնում ԽՍՀՄ տնտեսության մեջ, ինչը, ի վերջո, պետք է հանգեցներ շուկայական և պլանավորված տնտեսական համակարգերի էվոլյուցիոն [[Կոնվերգենցիայի տեսություն|կոնվերգենցմանը]]։ Այս գրքում նա ներկայացրել է «ինքնաշահագործման» կատեգորիան՝ այսպես է անվանել իր ընկերությունում աշխատող գործատուի կամ ձեռնարկատիրոջ գործունեությունը։ Ժամանակակից տնտեսագետներից քչերը կարող են պարծենալ  այնպիսի հաջող և բազմազան կարիերայով, ինչպիսին Ջոն Գելբրեյթն է։ Յոթանասունականներին, երբ մարդկության ապագան սկսեց դիտվել մռայլ գույներով, Գելբրեյթը հարգանքի տուրք մատուցեց [[Ապագայաբանություն|ապագայաբանությանը]]։ Իր վերջին գրքում՝ «Անմեղ խաբեության տնտեսությունը», որը հրատարակվել է 2004 թվականի փետրվարի 26-ին, նա կասկածի տակ դրեց մի շարք ընդհանուր ընդունված թեզեր, որոնց վրա հիմնված է ժամանակակից տնտեսական տեսությունը։ Ըստ Գելբրեյթի, տնտեսության «մասնավոր» և «պետական» հատվածների տարբերությունը մեծ մասամբ ֆանտազիա է, ոչ թե իրականություն։ Նա նաև կասկած հայտնեց, որ բաժնետերերն ու տնօրեններն իսկապես մեծ դեր ունեն ժամանակակից ընկերության կառավարման գործում։ Գելբրեյթը քննադատաբար էր վերաբերվում [[Դաշնային պահուստների համակարգ|ԱՄՆ Դաշնային պահուստների համակարգին]]՝ հայտարարելով, որ նրա իրական ձեռքբերումները շատ ավելի համեստ են, քան ընդունված է գրել։ Ի վերջո, նա հայտնի այլախոհ էր, ով խիստ քննադատում էր իր երկրի քաղաքականությունը, ներառյալ [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ի պատերազմը [[Վիետնամ]]ում և 2003 թվականին Իրաք ներխուժումը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == === Ստեղծագործությունների ցանկ === * «Ամերիկյան կապիտալիզմ» (American Capitalism, 1952), * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Гэлбрейт, Дж. К. |заглавие=Великий крах 1929 года |год=2009 |оригинал=The Great Crash, 1929 (1954) |место=Минск |издательство=Попурри |страниц=256 |isbn=978-985-15-0779-1}} * «Առատության հասարակություն» (The Affluent Society, 1958), — М.: Олимп-Бизнес, 2018. — 404 с. — ISBN 978-5-604-00096-0. * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Гэлбрейт, Дж. К. |заглавие=Новое индустриальное общество |год=2004 |оригинал=The New Industrial State (1967) |издательство=АСТ |страниц=608 |isbn=5-17-024777-X}} * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Гэлбрейт, Дж. К. |заглавие=Экономические теории и цели общества |ответственный=Под общ. ред. и с предисл. Н. Н. Иноземцева, А. Г. Милейковского |год=1976 |оригинал=Economics and the Public Purpose (1973) |место=М. |издательство=Прогресс |страниц=408}} * «Փող. որտեղից է այն գալիս, ուր է գնում» (Money: whence it came, where it went, 1975) * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Гэлбрейт, Дж. |заглавие=Жизнь в наше время. Воспоминания |ответственный=Общ. ред. и предисл. С. М. Меньшикова |год=1986 |оригинал=A Life in Our Times (1981) |место=М. |издательство=Прогресс |страниц=406}} * «Տնտեսագիտությունը հեռանկարում» (Economics in Perspective, 1987). * {{Ռուսերեն գիրք |автор=Гэлбрейт Дж., Меньшиков С. |заглавие=Капитализм, социализм, сосуществование |год=1988 |оригинал=Capitalism, Communism and Coexistence (1988) |место=М. |издательство=Прогресс}} * «Զսպման մշակույթ» (The Culture of Containment, 1992). * Անմեղ խաբեության տնտեսություն = The Economics of Innocent Fraud: Truth for Our Time. (2004) — М.: Европа, 2009. — 88 с. === Մատենագիտություն === * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Блауг |автор=Блауг М. |заглавие=100 великих экономистов после Кейнса |год=2009 |часть=Гэлбрейт, Джон |ссылка часть=http://www.seinst.ru/page744/ |оригинал=Great Economists since Keynes: An introduction to the lives & works of one hundred great economists of the past |место={{СПб.}} |издательство=Экономикус |страницы=70—73 |страниц=384 |серия=Библиотека «Экономической школы», вып. 42 |isbn=978-5-903816-03-3 |тираж=1500}} * {{БСЭ3|статья= Голбрейт Джон Кеннет|alt= |автор= Сарычев В. Г.|том= 7|страницы= |ref= Сарычев}} * Ֆելդբլում Վ. [http://www.alternativy.ru/ru/node/312#comment-1297 Ջոն Գելբրեյթ - ժամանակակից կապիտալիզմի մեծ հետազոտող] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180506081525/http://www.alternativy.ru/ru/node/312#comment-1297 |date=2018-05-06 }} * {{britannica-link|223874|John Kenneth Galbraith|2014-06-09}} * {{Ռուսերեն հոդված |автор=Ногаев И. В. |заглавие=Экономический прагматизм Джона Кеннета Гэлбрейта: К 100-летию со дня рождения |год=2008 |издание=США и Канада: экономика, политика, культура |номер=10 |страницы=77—90}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.johnkennethgalbraith.com/ Ջ. Կ. Գելբրեյթի կայքը]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110208004605/http://johnkennethgalbraith.com/ |date=2011-02-08 }} * [http://ruconomics.com/tag/dzhon-kennet-gelbreyt/ Ջոն Քենեթ Գելբրեյթը Ruconomics.com-ում] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130626201139/http://ruconomics.com/tag/dzhon-kennet-gelbreyt/ |date=2013-06-26 }} * [http://www.ecsocman.edu.ru/db/msg/315958.html Դաշնային կրթական պորտալ «Տնտեսագիտություն։ Սոցիոլոգիա։ Կառավարում»] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090923003844/http://ecsocman.edu.ru/db/msg/315958.html |date=2009-09-23 }} * [http://ek-lit.narod.ru/glbsod.htm Հասարակության տնտեսական տեսությունները և նպատակները] {{DEFAULTSORT:Գելբրեյթ, Ջոն_Քենեթ}} [[Կատեգորիա:20-րդ դարի ամերիկացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Բոստոն քաղաքում ծնվածներ]] [[Կատեգորիա:Ինստիտուցիոնալիստ տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ ԳԱ արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի տնտեսագետներ]] [[Կատեգորիա:Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ դեսպաններ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դիվանագետներ]] [[Կատեգորիա:Կանադացի ակադեմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ոչ գեղարվեստական գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի երկարակյացներ]] g6nio81hn6g5fgmrs15wv7kmkeizz14 0 1132845 10722463 10695191 2026-04-09T06:49:32Z JackyM59 162612 /* Պատկերասրահ */ Photograph updated 10722463 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Դուե''' ({{lang-fr|Douai}} {{Audio-IPA|Fr-Douai.ogg|[dwɛ]}}, {{lang-nl|Dowaai}}, {{lang-la|Duacum}}), քաղաք և համայնք [[Ֆրանսիա]]յի հյուսիսում՝ [[Օ դը Ֆրանս]] երկրամասի Նոր (Nord - Հյուսիս) դեպարտամենտում, որի կազմի մեջ մտնող նույնանուն շրջանի և կանտոնի վարչական կենտրոնն է։ Ընկած է Սկարպ գետի ափին, [[Ֆրանսիական Ֆլանդրիա]] անվանումով հայտնի պատմական մարզում, [[Բելգիա]]յի հետ Ֆրանսիայի ունեցած պետական սահմանից 13 կիլոմետր դեպի արևմուտք, [[Լիլ]] քաղաքից 32 կիլոմետր դեպի հարավ, А21 ավտոմայրուղու հարևանությամբ։ Տնտեսության հիմքը կազմում են Հյուսիսային Ֆրանսիայում խոշորագույնը համարվող ու հնուց ի վեր շահագործվող քարածխի հանքերը և [[Renault]] ընկերության խոշոր գործարանը։ Զբաղեցնում է մոտավորապես 17 քառակուսի կիլոմետր տարածք։ 2017 թվականի տվյալներով բնակչության թվաքանակը եղել է 39 700: == Պատմություն == Ներկայիս Դուեի տեղում [[Հին Հռոմ|հռոմեացիներ]]ը IV դարում կառուցել են Դուակում ամրոցը։ [[Միջնադար]]ում ֆլանդրիական կոմսերի տիրապետության տակ գտնված, Դովայ անվանումով հայտնի քաղաքը դարձել է տեքստիլ արտադրության կենտրոն։ 1384 թվականին անցել է [[Բուրգունդիա|բուրգունդ]]յան կոմսերի, 1477 թվականից՝ [[Հաբսբուրգներ]]ի ձեռքը։ [[XVI դար]]ում այստեղ կուտակվել են [[Անգլիա]]յից հալածված [[Կաթոլիկություն|կաթոլիկ]]ների բազմաթիվ խմբեր, որոնց առաջադեմ ներկայացուցիչների ջանքերով քաղաքը վերածվել է կաթոլիկ աշխարհի կրթական խոշոր կենտրոնի։ 1562 թվականին հիմնադրվել է կաթոլիկ համալսարան (1887 թվականին այն տեղափոխվել է Լիլ)։ 1667 թվականին՝ [[Դևոլյուցիոն պատերազմ]]ի ընթացքում, [[Լյուդովիկոս XIV]]-ի զորքը գրավել է քաղաքը, որը 1668 թ. Աախենյան հաշտության պայմանագրով հանձնվել է Ֆրանսիային։ [[Իսպանական ժառանգության համար պատերազմ|Իսպանական ժառանգությ]]ան համար մղված պատերազմի ընթացքում՝ 1710-1712 թվականներին Դուեն մի քանի անգամ ձեռքից ձեռք է անցել և գրեթե ամբողջովին ավերվել է<ref>ВТ-ВЭС|Дуэ (город)</ref>։ 1713 թվականից վերջնականապես մտել է Ֆրանսիայի կազմի մեջ։ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ՝ 1918 թվականին համարյա լրիվ հրո ճարակ է դարձել։ Լրջորեն վնասվել է նաև [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ աշխարհամարտ]]ի ընթացքում։ Պատերազմից հետո Դուեն աստիճանաբար դարձել է տարածաշրջանի տրանսպորտային կարևոր հանգույց և առևտրային ու արդյունաբերական խոշոր կենտրոն։ == Ժողովրդագրություն == {{Historical populations | align = none | cols = 2 | percentages = pagr | source = EHESS<ref name=ehess>Cassini-Ehess|12105|Douai</ref> and INSEE (1968–2017)<ref name=pophist>[https://www.insee.fr/fr/statistiques/4515315?geo=COM-59178#ancre-POP_T1 Population en historique depuis 1968], INSEE</ref> | graph-pos = bottom |1793 |17855 |1800 |18230 |1806 |18461 |1821 |18854 |1831 |18793 |1836 |19173 |1841 |23203 |1846 |20483 |1851 |20528 |1856 |22819 |1861 |24486 |1866 |24105 |1872 |23841 |1876 |26999 |1881 |29172 |1886 |30030 |1891 |29909 |1896 |31397 |1901 |33649 |1906 |33247 |1911 |36314 |1921 |34131 |1926 |38627 |1931 |41598 |1936 |42021 |1946 |37258 |1954 |43380 |1962 |47639 |1968 |49187 |1975 |45239 |1982 |42576 |1990 |42175 |1999 |42796 |2007 |42621 |2012 |41732 |2017 |39700 }} == Տեսարժան վայրեր == Քաղաքի գլխավոր տեսարժանությունը 80 մետր բարձրությամբ, 62 զանգերի յուրօրինակ համադրությամբ բեֆրուան՝ զանգակատուն-աշտարակն է, որ գեղաշուք ուշ գոթիկա ոճով կառուցվել է 1380 թվականին։ Պատմա-մշակութային այս հուշարձանը ներառված է [[ՅՈՒՆԵՍԿՕ]]-ի [[Համաշխարհային ժառանգություն|Համաշխարհային ժառանգության]] ցանկում։ Զբոսաշրջիկների առանձնահատուկ ուշադրությանն են արժանանում նաև Վալենսիենյան դարպասը (1453), ետպատերազմյան տարիներին վերակականգնված Նոտր Դամ եկեղեցին (կառուցվել է XIII դարում) և նախկին կարտուզիանական վանքում տեղակայված Շարտրյոզ թանգարանը, որտեղ ցուցադրված են XVI—XVII դարերի նկարներ։ == Պատկերասրահ == <gallery widths="170" heights="170" mode="packed"> Պատկեր:Beffroi de Douai (26343).jpg Պատկեր:Église Notre-Dame-de-l'Annonciation - Douai.jpg|Նոտր Դամ եկեղեցին Պատկեր:Douai - Église du Sacré-Coeur-et-Notre-Dame-de-Pellevoisin (01).JPG|Sacré-Coeur-et-Notre-Dame-de-Pellevoisin եկեղեցին Պատկեր:Johannes Schreiter stained glass choir windows, Église Notre-Dame de Douai.jpg|Նոտր Դամ եկեղեցին Պատկեր:Douai - Église Notre-Dame-d'Espérance (17).JPG|Notre-Dame-d'Espérance եկեղեցին Պատկեր:Douai eglise St Jacques.jpg|Սուրբ Ժակ եկեղեցին Պատկեր:Maison des Templiers de Douai.jpg|Տամպլիերների ([[Տաճարականների միաբանություն|տաճարականների]]) տունը Պատկեր:Douai chartreuse entree musee.jpg|Շարտրյոզ թանգարանը (Musée de la Chartreuse de Douai) Պատկեր:Porte de Valenciennes de Douai.jpg|Վալանսիենյան դարպասը Պատկեր:Mairie de Douai (53812).jpg|Քաղաքապետարանը և բելֆրին </gallery> == Քույր քաղաքներ == *{{դրոշավորում|Մեծ Բրիտանիա}}, [[Հարրոու]]<ref name="Archant twinning 3">{{Cite web |title=British towns twinned with French towns ''[via WaybackMachine.com]'' |url=http://www.completefrance.com/language-culture/twin-towns |archive-url=https://web.archive.org/web/20130705094933/http://www.completefrance.com/language-culture/twin-towns |archive-date=2013 թ․ հուլիսի 5 |access-date=2013 թ․ հուլիսի 20 |work=Archant Community Media Ltd}}</ref> *{{դրոշավորում|Գերմանիա}}, [[Ռեկլինգհաուզեն]] *{{դրոշավորում|ԱՄՆ}}, [[Կենոշա|Քենոշա]], [[Վիսկոնսին]] նահանգ *{{դրոշավորում|Բուրկինա Ֆասո}}, [[Դեդուգու]] *{{դրոշավորում|Բելգիա}}, [[Սերեն]] *{{դրոշավորում|Լեհաստան}}, [[Պուլավի]]<ref>Maria Frankowska, [https://oko.press/francuskie-douai-zawiesza-wspolprace-z-pulawami-za-strefe-anty-lgbt-mer-przemoc-zaczyna-sie-od-slow/Francuskie Douai zawiesza współpracę z Puławami za strefę anty LGBT. Mer: „Przemoc zaczyna się od słów”] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220921195730/https://oko.press/francuskie-douai-zawiesza-wspolprace-z-pulawami-za-strefe-anty-lgbt-mer-przemoc-zaczyna-sie-od-slow/ |date=2022-09-21 }} (March 2, 2020), retrieved July 16, 2020 (Polish).</ref> == Կլիմա == Դուեին բնորոշ է օվկիանոսային կլիման (Köppen climate classification-ի դասակարգմամբ՝ ''Cfb''): Միջին տարեկան ջերմաստիճանը 11.0 C է, տեղումների միջին տարեկան քանակը՝ 729,2 միլիմետր։ Ամենախոնավ ամիսը դեկտեմբերն է, ամենատաքը՝ հուլիսը (միջին ամսական ջերմաստիճանը՝ 18.6 C), ամենասառը՝ հունվարը (4.0|C): Ամենաբարձր ջերմաստիճանը արձանագրվել է 2019 թ. հուլիսի 25-ին՝ 40.8|C, ամենացածրը՝ 2019 թ. հունվարի 8-ին՝ -20.5|C: {{Եղանակի Աղյուսակ|width=auto |location = Դուե (1991−2020 normals, extremes 1962−present) |single line = Y |metric first = Y |Jan record high C = 15.0 |Feb record high C = 19.5 |Mar record high C = 24.8 |Apr record high C = 28.0 |May record high C = 31.3 |Jun record high C = 36.0 |Jul record high C = 40.8 |Aug record high C = 36.6 |Sep record high C = 35.5 |Oct record high C = 29.0 |Nov record high C = 20.5 |Dec record high C = 15.0 |Jan record low C = -20.5 |Feb record low C = -12.5 |Mar record low C = -11.0 |Apr record low C = -4.5 |May record low C = -1.5 |Jun record low C = 1.0 |Jul record low C = 4.1 |Aug record low C = 0.8 |Sep record low C = 0.0 |Oct record low C = -6.0 |Nov record low C = -9.5 |Dec record low C = -12.5 |Jan high C = 6.4 |Feb high C = 7.4 |Mar high C = 11.2 |Apr high C = 15.1 |May high C = 18.5 |Jun high C = 21.6 |Jul high C = 23.9 |Aug high C = 23.9 |Sep high C = 20.1 |Oct high C = 15.2 |Nov high C = 10.1 |Dec high C = 6.9 |year high C = 15.0 |Jan mean C = 4.0 |Feb mean C = 4.5 |Mar mean C = 7.2 |Apr mean C = 10.1 |May mean C = 13.5 |Jun mean C = 16.5 |Jul mean C = 18.6 |Aug mean C = 18.4 |Sep mean C = 15.3 |Oct mean C = 11.5 |Nov mean C = 7.3 |Dec mean C = 4.5 |year mean C = 11.0 |Jan low C = 1.5 |Feb low C = 1.5 |Mar low C = 3.3 |Apr low C = 5.1 |May low C = 8.5 |Jun low C = 11.4 |Jul low C = 13.2 |Aug low C = 13.0 |Sep low C = 10.4 |Oct low C = 7.8 |Nov low C = 4.5 |Dec low C = 2.1 |year low C = 6.9 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 57.8 |Feb precipitation mm = 51.4 |Mar precipitation mm = 52.5 |Apr precipitation mm = 41.9 |May precipitation mm = 56.6 |Jun precipitation mm = 63.3 |Jul precipitation mm = 68.1 |Aug precipitation mm = 68.1 |Sep precipitation mm = 60.9 |Oct precipitation mm = 64.4 |Nov precipitation mm = 71.0 |Dec precipitation mm = 73.2 |year precipitation mm = 729.2 |unit precipitation days = 1.0 mm |Jan precipitation days = 11.8 |Feb precipitation days = 10.6 |Mar precipitation days = 10.5 |Apr precipitation days = 9.0 |May precipitation days = 9.7 |Jun precipitation days = 9.1 |Jul precipitation days = 9.2 |Aug precipitation days = 9.3 |Sep precipitation days = 9.1 |Oct precipitation days = 11.1 |Nov precipitation days = 13.1 |Dec precipitation days = 13.3 |year precipitation days = 125.8 |source 1 = [[Météo-France]]<ref>{{Cite web |title=Fiche Climatologique Statistiques 1991-2020 et records |url=https://donneespubliques.meteofrance.fr/FichesClim/FICHECLIM_59178001.pdf |access-date=2022 թ․ սեպտեմբերի 7 |publisher=[[Météo-France]] |language=fr}}</ref>}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.ville-douai.fr/ Դուեի պաշտոնական կայքէջը] {{fr}} *{{Cite EB1911|wstitle=Douai}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Համաշխարհային ժառանգություն]] [[Կատեգորիա:Պատմական քաղաքներ]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի բնակավայրեր]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի համայնքներ]] [[Կատեգորիա:Ֆրանսիայի քաղաքներ]] bytmg73upptft7yqcq55rjghyjt67c1 0 1135371 10722247 10420639 2026-04-08T15:52:08Z Խմբագրող 136173 /* Տես նաև */ 10722247 wikitext text/x-wiki {{այլ|Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (այլ կիրառումներ)}} {{տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց |պատկեր = Armenian Church St Sarkis in Varna, Bulgaria buildings.jpg}} '''Սուրբ Սարգիս եկեղեցի''' ({{lang-bg|Свети Саркис}}), հայկական առաքելական եկեղեցի [[Բուլղարիա]]յի [[Վառնա]] քաղաքում<ref name="religion">{{Cite web |author=Զոհրաբ Զոհրաբյան |title=Բուլղարիայի թեմ |url=http://www.armenianreligion-am.armin.am/am/Encyclopedia_Bilghariayi_tem |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20231016045413/http://www.armenianreligion-am.armin.am/am/Encyclopedia_Bilghariayi_tem |archive-date=2023 թ․ հոկտեմբերի 16 |access-date=2023 թ․ նոյեմբերի 9 |website=ԵՊՀ հայագիտական հետազոտությունների ինստիտուտ |publisher=«Քրիստոնյա Հայաստան» հանրագիտարան}}</ref>։ Գտնվում է քաղաքի կենտրոնական մասում՝ [[Ասպարուխ (Բուլղարիայի խան)|Խան Ասպարուխ]]ի անվան փողոցում։ Եկեղեցու տարածքում գտնվում է 2006 թվականին բացված [[Հայոց ցեղասպանության հուշաքար (Վառնա)|հայոց ցեղասպանության հուշաքար]]։ == Պատմություն == {{Հիմնական|Հայերը Վառնայում}} Վառնայում հայկական եկեղեցի է գործում 17-րդ դարից. ներկայիս եկեղեցու խորանի տարածքում կան 1677, 1695 և 1775 թվականների տապանաքարեր։ Եկեղեցին ի սկզբանե եղել է մատուռ, որն այրվել է անհայտ հանգամանքներում։ Ներկայիս եկեղեցու շինարարությունը սկսվել է Վառնայի հայ համայնքի այն ժամանակվա առաջնորդ Հաջի Սարգիս Հայրապետյանի և Հայր Հաջի Հարությունի նախաձեռնությամբ։ 1844 թվականի հունվարի 25-ին եկեղեցին օծվեց։ Այն կառուցվել է նկուղային հիմքով և է շրջապատված բարձր պարսպով, քրիստոնեական եկեղեցիների կառուցման ժամանակի պահանջներին համապատասխան։ Այն ժամանակ եկեղեցու բակը մոտ 5000 մ2 էր<ref name="armenianchurch-bg" />։ 1910 թվականին, ըստ հիմնադիր Սարգիս Հայրապետյանի արձանագրության, առաջին հիմնանորոգումը կատարել է շինարար Աբրահամ Կալֆան։ Նույն թվականին քանդվել է պարիսպը և ավարտվել զանգակատան աշխատանքը<ref name="armenianchurch-bg" />։ 2002 թվականին Սուրբ Սարգիս եկեղեցին [[Բուլղարիայի հայոց թեմ]]ի նախաձեռնությամբ վերանորոգվեց, որի հետ կապված պաշտոնական այցով Բուլղարիայում գտնվող Ամենայն Հայոց կաթողիկոս [[Գարեգին Բ]]-ն այցելեց Վառնա<ref name="armenianchurch-bg">{{Cite web |title="Сурп Саркис" Варна |url=http://armenianchurch-bg.com/story.php?id=491&news_tip=6&title= |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515203604/http://armenianchurch-bg.com/story.php?id=491&news_tip=6 |archivedate=2016 թ․ մայիսի 15 |website=armenianchurch-bg.com |publisher=Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցւոյ Պուլղարիոյ թեմ}}</ref>։ == Ճարտարապետություն == Եկեղեցին միանավ է՝ բազիլիկ կառույց, որի դիմացի հատվածում գտնվում է եռանկյունաձև զանգակատունը։ Մուտքի աջ կողմում կանգնեցված է հայկական խաչքար։ Եկեղեցուն մոտ շենքում գործել է Սիսակյան հայկական դպրոցը, ինչպես նաև հայկական տպագրատունը, որը [[Բուլղարիայի հայկական տպագրություն|բուլղարահայ տպագրության]] անդրանիկ կառույցն էր։ == Տես նաև == * [[Հայերը Վառնայում]] * [[Վերափոխման տաճար (Վառնա)]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * Սուրբ Սարգիս եկեղեցու [https://www.facebook.com/people/%D0%90%D1%80%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%90%D0%BF%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0-%D0%9F%D1%80%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0-%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0% ֆեյսբուքյան էջը] {{ՎՊԵ|St. Sarkis Armenian church, Varna}} {{Հայերը Բուլղարիայում}} {{DEFAULTSORT:Սարգիս եկեղեցի (Վառնա)}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի հայոց թեմի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Հայերը Վառնայում]] [[Կատեգորիա:Վառնայի եկեղեցիներ]] 27a98r5fzfowcw12mdhqq495vfmvokt 1 1156396 10722281 9117545 2026-04-08T17:10:42Z Սահակ 24 Սահակ տեղափոխեց էջը «[[Քննարկում:Հաշվիչ-վճռող սարք]]»-ից «[[Քննարկում:Հաշվիչ]]» 9117545 wikitext text/x-wiki {{Վիքինախագիծ Մաթեմատիկա | բնագավառ = ընդհանուր | կարևորություն = միջին}} o1kwlvwa12myryfpax5mclgmqhonnam 4 1158512 10722427 10721997 2026-04-09T02:42:42Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722427 wikitext text/x-wiki # [[.adult]] # [[.aero]] # [[.gc.ca]] # [[.internal]] # [[.monster]] # [[.persiangulf]] # [[.tel]] # [[1-800-GOT-JUNK]] # [[17-րդ դարի փիլիսոփայություն]] # [[1П78 (նշանոց)]] # [[2017 թվականին մահացածների ցանկ]] # [[2022 թվականի ապրիլին մահացածներ]] # [[2022 թվականի մարտին մահացածներ]] # [[2023 թվականի դեկտեմբերին մահացածներ]] # [[2023 թվականի հոկտեմբերին մահացածներ]] # [[2023 թվականի հունվարին մահացածներ]] # [[2023 թվականի նոյեմբերին մահացածներ]] # [[2023 թվականի սեպտեմբերին մահացածներ]] # [[2023 թվականին մահացածների ցանկ]] # [[2024 թվականի ապրիլին մահացածներ]] # [[2024 թվականի հունվարին մահացածներ]] # [[2024 թվականի մայիսին մահացածներ]] # [[2024 թվականի մարտին մահացածներ]] # [[2024 թվականի փետրվարին մահացածներ]] # [[2024 թվականին մահացածների ցանկ]] # [[274 մմ/45 Մոդել 1893]] # [[2XS]] # [[2А70]] # [[2Б14]] # [[2К6 Լունա]] # [[2К8 Ֆալանգա]] # [[2С12]] # [[3-դյույմանոց հետևակային ականանետ]] # [[3.33]] # [[330 մմ/50 Մոդել 1931]] # [[340 մմ/28 Մոդել 1881]] # [[381 մմ/50 Ansaldo մոդել 1934]] # [[3DM]] # [[3М8]] # [[3М9]] # [[405]] # [[ABBA խմբի սկավառակագրություն]] # [[ARMA: Armed Assault]] # [[ASCII արվեստ]] # [[A New Morning]] # [[A Night at the Symphony]] # [[A Real Live One]] # [[Accuracy International AWM]] # [[Adidas Europass]] # [[Adidas Roteiro]] # [[Adidas Telstar]] # [[AdventHealth]] # [[Adventist Health]] # [[Adventist Health International]] # [[Aesthetics of Hate]] # [[Agent (տեսախաղ)]] # [[AirNet Express]] # [[Air Arabia]] # [[Air Cairo]] # [[Air Italy]] # [[Air One]] # [[Air Seychelles]] # [[Alfa 5]] # [[Arduino]] # [[ArmIGF]] # [[ArmSIG]] # [[Avaloq]] # [[BB Talk]] # [[Bandicam]] # [[Barnes & Noble]] # [[Bean-to-bar]] # [[Beautiful Mess]] # [[Berlin Chemie]] # [[Berlitz ընկերություն]] # [[Better than You]] # [[Bingo Industries]] # [[Bio Force Ape]] # [[Black Hippy]] # [[Blender]] # [[Body Pump]] # [[Burn the Witch]] # [[Bushido Zho]] # [[CAN (խումբ)]] # [[Cadbury Fingers]] # [[Cafe Central]] # [[Catholic-Hierarchy.org]] # [[Central Cee]] # [[Change of Heart]] # [[Christmas Carousel]] # [[Club Milk]] # [[Colnect]] # [[Computer Games Magazine]] # [[Constantine (տեսախաղ, 2005)]] # [[Counter-Strike: Condition Zero]] # [[Crushcrushcrush]] # [[Cryengine]] # [[Cyprus Airways]] # [[C՝ շրջանագծի մեջ]] # [[D'Gary]] # [[DMZ (համակարգչային ցանցեր)]] # [[DNS սերվերի ծրագրաշարի համեմատություն]] # [[Daylight (Դեյվիդ Քուշների երգը)]] # [[Defender (խաղ)]] # [[Disney Television Animation]] # [[Docus]] # [[Doom 3]] # [[Doom engine]] # [[Driver (տեսախաղ, 1999)]] # [[ESIM]] # [[Eater]] # [[Ecocash]] # [[Encore]] # [[Enom]] # [[Eulenspiegel]] # [[Everglow (երգ)]] # [[Everything We Need]] # [[Farrer & Co]] # [[Frantic]] # [[Fraps]] # [[Freiheit]] # [[GFCE]] # [[GOT7 խմբի սկավառակագրություն]] # [[GSC Game World]] # [[G սպիտակուցներ]] # [[GameSpy]] # [[Gamergate]] # [[GamesRadar]] # [[Gangstar: Crime City]] # [[Gangstar 2: Kings of L.A.]] # [[Garry’s Mod]] # [[Gazgolder]] # [[Gearbox Software]] # [[Gee Bee]] # [[Gemini (ծրագիր)]] # [[Get Happy (երգ)]] # [[Ghost Story Games]] # [[Give It to Me (երգ, Թիմբալենդ)]] # [[GoDaddy Inc.]] # [[GoldSrc]] # [[Google Checkout]] # [[Google DeepMind]] # [[Google Keep]] # [[Google Pay Send]] # [[Gran Turismo 3: A-Spec]] # [[Grand Theft Auto: Liberty City Stories]] # [[Grand Theft Auto: London 1961]] # [[Grand Theft Auto: London 1969]] # [[Grand Theft Auto: Vice City Stories]] # [[Grand Theft Auto (տեսախաղ, 1997)]] # [[Grand Theft Auto 2]] # [[Grand Theft Auto Advance]] # [[Green Day խմբի ձայնագրած երգերի ցանկ]] # [[Greyhound Recycling]] # [[HMS York]] # [[Halcyon Digest]] # [[Half-Life: Opposing Force]] # [[Half-Life 2]] # [[Harry Potter and the Philosopher’s Stone (տեսախաղ, 2001)]] # [[Havok]] # [[Hellfire]] # [[HeroCraft]] # [[Hitman: Codename 47]] # [[Honda Clarity]] # [[Hydrogenics]] # [[Hype House]] # [[I'll Wait]] # [[ICANN հաշվետվողականություն]] # [[IMacros]] # [[IPhone (առաջին սերունդ)]] # [[IPhone 14 Pro]] # [[IPhone SE (2-րդ սերունդ)]] # [[IPv4]] # [[I Want to Know What Love Is]] # [[I Won’t Give In]] # [[I motif կառուցվածք]] # [[Impressions Games]] # [[Island Records]] # [[K-Lite Codec Pack]] # [[KTurtle]] # [[Ketchapp]] # [[Kind of Blue]] # [[Kinder Happy Hippo]] # [[Kinder Pingui]] # [[Kingston Corporation]] # [[Koi No Yokan]] # [[La muñeca menor]] # [[Lalala]] # [[Li Auto L9]] # [[Liberty Reserve]] # [[Lockheed C-130 Hercules]] # [[Lotta Sea Lice]] # [[Lowney շոկոլադի գործարան]] # [[Maison Margiela]] # [[Mama Said]] # [[Manhunt]] # [[Marchin On]] # [[Max Payne (տեսախաղ, 2001)]] # [[Medtronic]] # [[Mendeley]] # [[Mercedes-Benz EQS]] # [[MiHoYo]] # [[Microsoft Copilot]] # [[Minecraft-ի մոդիֆիկացիաներ]] # [[Miss Independent]] # [[Mnet]] # [[Mod DB]] # [[Momints]] # [[Moneo]] # [[Monetae cudendae ratio]] # [[Moneycorp]] # [[Moroccanoil]] # [[NEB-84]] # [[Nokia 2700 classic]] # [[Nokia 3310]] # [[Nokia 6300]] # [[Nokia 6700 Դասական]] # [[Nookazon]] # [[Nothing Happens]] # [[Occidental Petroleum]] # [[One More Time (երգ, Twice)]] # [[Onewe]] # [[Onimusha 3: Demon Siege]] # [[Open Broadcaster Software]] # [[Orange Moldova]] # [[Orange Money]] # [[Our Love]] # [[PEN Ուկրաինա]] # [[Pacific Press (հրատարակչական ասոցիացիա)]] # [[Pak'nSave]] # [[PandaMR]] # [[Papers, Please (տեսախաղ, 2013)]] # [[Peer-to-peer վարկավորում]] # [[Peppermint Crisp]] # [[Piëch Automotive]] # [[Playing God (երգ)]] # [[Polandball (կերպար)]] # [[Postal (տեսախաղ, 1997)]] # [[Postal 2]] # [[Prime World]] # [[PyCharm]] # [[Quadriga Fintech Solutions]] # [[Quake II]] # [[RIPE NCC]] # [[RSAC]] # [[Radio Չաչա]] # [[Ralf Ringer]] # [[Realme]] # [[Red Special]] # [[RenderWare]] # [[Review and Herald (հրատարակչական ասոցիացիա)]] # [[Right Now (Na Na Na)]] # [[Ripple]] # [[Room on Fire]] # [[Rush!]] # [[S.T.A.L.K.E.R. Clear Sky]] # [[SK8 the Infinity]] # [[Sad But True]] # [[Safe with Me]] # [[Samsung Galaxy A56 5G]] # [[Sanzaru Games]] # [[Sass]] # [[Schema.org]] # [[Server (computing)]] # [[Sex.com]] # [[Signs]] # [[Since U Been Gone]] # [[SketchUp]] # [[Slither.io]] # [[So Far Gone]] # [[Soldier of Fortune (տեսախաղ, 2000)]] # [[Sometimes I Sit and Think, and Sometimes I Just Sit]] # [[Source]] # [[Source 2]] # [[Source Filmmaker]] # [[South African Airways]] # [[Southwest Airlines]] # [[Spacewar!]] # [[Spicy Horse]] # [[St. Anger]] # [[Staff.am]] # [[Star Ocean: The Second Stores]] # [[Steam]] # [[Stray Kids-ի սկավառակագրություն]] # [[Surviv.io]] # [[Sympho-Nick (խումբ)]] # [[T-70]] # [[Table Tennis Touch]] # [[Tajik Air]] # [[Tchibo]] # [[Team Fortress 2]] # [[Team Fortress Classic]] # [[Thank Me Later]] # [[The8]] # [[The Bell]] # [[The Best of Rouben Hakhvderdyan]] # [[The Birthday Party]] # [[The Darkness (տեսախաղ, 2007)]] # [[The Legend of Zelda (տեսախաղ, 1986)]] # [[The Line (Սաուդյան Արաբիա)]] # [[The Nutcracker Suite]] # [[The Spectator (1711)]] # [[The Thing (տեսախաղ, 2002)]] # [[The Trouble with Love Is]] # [[The Very Best of Sheryl Crow]] # [[This Love]] # [[Toll Group]] # [[Tom Clancy's Splinter Cell]] # [[Toyota Corolla (E170)]] # [[Toys for Bob]] # [[Travel Service]] # [[True Crime: New York City]] # [[True Crime: Streets of LA]] # [[Tsuritama]] # [[Unchain My Heart (ալբոմ)]] # [[Undertale Soundtrack]] # [[Uniform Resource Identifier]] # [[Uniregistry]] # [[Unreal Engine]] # [[Upside Down]] # [[Video Phone]] # [[Virtuoso Universal Server]] # [[WAMP]] # [[Wait for U]] # [[Watch the Throne (երգ)]] # [[We Wish You a Merry Christmas]] # [[WebWork Time Tracker]] # [[Weki Meki]] # [[White Birds Productions]] # [[Wikibase]] # [[Windows 2000]] # [[Windows 9x]] # [[Windows XP Professional x64 Edition]] # [[Wings of Alaska]] # [[Work (երգ, Քելլի Ռոուլենդ)]] # [[XML]] # [[XO Team]] # [[XxxՀոլիք]] # [[Yere1]] # [[Yuri on Ice]] # [[Zavacephale]] # [[Zombie Revenge]] # [[Zombo.com]] # [[ZombsRoyale.io]] # [[«All Time Low» խմբի սկավառակագրություն]] # [[«Ամերիկյան սարսափ պատմություն» հեռուստասերիալի էպիզոդների ցանկ]] # [[«Գրաֆ Բերգ» ամրոց]] # [[«Լենինգրադի պաշտպանության համար» մեդալ]] # [[«Խեղճ մարդիկ» վեպի ստեղծման պատմություն]] # [[«Կոստա Կոնկորդիայի» խորտակում]] # [[«Պատանի երկրապահ» ճամբար]] # [[«Պարի Սեն-Ժերմենը» 2021/2022 մրցաշրջանում]] # [[«Սիմֆոնիկ ԴասА» կրթական ծրագիր]] # [[«Սպիտակ լիճ» առողջարանի ավան]] # [[Туса]] # [[ԱՄՆ-ի ավտոմոբիլային արդյունաբերություն]] # [[ԱՄՆ-ի բնիկ ժողովուրդներ]] # [[ԱՄՆ-ն ընդդեմ «Էլկոմսոֆթի»]] # [[ԱՄՆ գանձապետական արժեթղթեր]] # [[ԱՐԻ գրական և տաղանդի գործակալություն]] # [[ԱՖՀ ֆրանկ]] # [[Աբդուլլահ բին Մոհամմեդ Ալ Թանի]] # [[Աբդուլմալիք Ռիգի]] # [[Աբդուռախման Ավտորխանով]] # [[Աբիսկու]] # [[Աբովյանի անվան մեդալ]] # [[Աբորտը և հոգեկան առողջությունը]] # [[Աբու Դաբիի միջազգային օդանավակայան]] # [[Աբու Մուսա]] # [[Ագնես Առնոլդ]] # [[Ագրոհոլդինգ Հայաստան]] # [[Ադել (լեզու)]] # [[Ադերալ]] # [[Ադվենտիստական ժառանգության պահպանման ծառայություն]] # [[Աերոպարկ]] # [[Ազատ մուտք]] # [[Ազգային զարգացման և բարեփոխումների հանձնաժողով]] # [[Ազգային տնտեսական խորհուրդ (ԱՄՆ)]] # [[Աթենքի ֆոնդային բորսա]] # [[Աթերոմատոզ]] # [[Ալադին (մուլտֆիլմ Golden Films)]] # [[Ալբումիններ]] # [[Ալեգրիա]] # [[Ալեն Ֆոն]] # [[Ալեքս Քոլվիլ]] # [[Ալեքսանդր Վիկա]] # [[Ալեքսանդր Ֆաուլանդ]] # [[Ալեքսանդրա Սմիլյանիչ]] # [[Ալեքսանդրյան աստվածաբանական դպրոց]] # [[Ալժիրի բանկ]] # [[Ալինե Պելեգրինո]] # [[Ալիսա Լյու]] # [[Ալիսոն դոս Սանտոս]] # [[Ալյա ալ-Հուսեյն]] # [[Ալոգիներ]] # [[Ալփան]] # [[Ալֆոնս Պենո]] # [[Ախիլիա]] # [[Ախտիարաթ]] # [[Ածուխ կոնֆետ]] # [[Ակիհիկո Կոնդո]] # [[Ակնթարթային պուդինգ]] # [[Ակումբում (Տիմատիի երգը)]] # [[Ակսու (շրջան)]] # [[Ակրամ Պեդրամնիա]] # [[Ահաբեկչություն Բուրգասում]] # [[Ահմադ Ռեզա Փահլավի]] # [[Ահմեդ Հարքան]] # [[Աղաբույսեր]] # [[Աղանդերի թանձրուկների ցանկ]] # [[Աղբյուրի երգը չի մարել]] # [[Աղիքային խմորման համախտանիշ]] # [[Աղջրտափ]] # [[Աղքատի պատիվը (կինոնկար)]] # [[Աղքատությունը Ալժիրում]] # [[Աղքատությունը Եթովպիայում]] # [[Աղքատությունը Կիպրոսում]] # [[Աղքատությունը Կոլումբիայում]] # [[Աղքատությունը Կոնգոյի Դեմոկրատական Հանրապետությունում]] # [[Աղքատությունը Քենիայում]] # [[Աճուրդի ծրագրակազմ]] # [[Ամանտադին]] # [[Ամառային Ասիական խաղեր]] # [[Ամառը պիոներական փողկապով]] # [[Ամարաս (գիտահրատարակչական համալիր)]] # [[Ամբիլուբե]] # [[Ամեն ինչ լավ է (2011 ֆիլմ)]] # [[Ամետիստ Ազորդեգան]] # [[Ամերիկա: Ֆիլմ]] # [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգների Սենատի կապելլան]] # [[Ամիդազներ]] # [[Ամինոգլիկոզիդներ]] # [[Ամոնկա]] # [[Ամուսնու կար]] # [[Ամրադիլ]] # [[Ամրոց-Աստաֆյան առանցք]] # [[Ամրոց II (Բրեստ-Լիտովսկ)]] # [[Ամֆոտերիցին-B]] # [[Այամ-փոփ]] # [[Այդին Խաթաեյ]] # [[Այծի երգը]] # [[Այն Ռենդը և աշխարհը, որը նա ստեղծել է]] # [[Այնբո. Ամազոնի սիրտը]] # [[Այնզիդելն]] # [[Այսպես են դասավորվել աստղերը]] # [[Այստեղ է ծագում արևը (գիրք)]] # [[Այրվող սեր]] # [[Անա Դեբելիչ]] # [[Անաբել Դեքսթեր-Ջոնս]] # [[Անագե Անտառահատ]] # [[Անաերոբային դիզենտերիա]] # [[Անահիլյացիոնիզմ]] # [[Անանդա Մարգա]] # [[Անանուխային կոնֆետներ]] # [[Անասնաբուժական տեղամաս]] # [[Անասնաֆերմա (մուլտֆիլմ)]] # [[Անատոլ]] # [[Անատոլի Բելոուսով]] # [[Անատոլի Կրեմենեցկի]] # [[Անարդար մրցակցություն]] # [[Անգելինա Տոպիչ]] # [[Անդյան համայնք]] # [[Անդրանիկ Ղոնյան]] # [[Անդրե Աղասու և Փիթ Սամփրասի մրցակցություն]] # [[Անդրեյ Շուգարով]] # [[Անդրեյ Սվիսլոցկի]] # [[Անզատա Ուատտարա]] # [[Անժամանդրոս (վեպ)]] # [[Անժելա Թովմասյան]] # [[Անկարգություններ «Դինամո»-«Ցրվենա Զվեզդա» խաղի ժամանակ]] # [[Անձնական հարց (գիրք)]] # [[Աննա Դանիացի]] # [[Աննեմիկե Կիսել]] # [[Անշարժ գույքի չափագրում]] # [[Անշարժ գույքի պետական միասնական կադաստր]] # [[Անորոշ Ինտեգրալ AH]] # [[Անսովոր մահերի ցանկ]] # [[Անվտանգության և տեղեկատվության ապահովում]] # [[Անտառային բուսականություն]] # [[Անտառային հրդեհներ Ռուսաստանում (2021)]] # [[Անտիոքյան աստվածաբանական դպրոց]] # [[Անտոն Նաֆիլյան փաշա]] # [[Անտոնիո Սիկուրեցա]] # [[Անօդակյաց օրգանիզմներ]] # [[Աշխատանքի բաժանման կառուցվածք]] # [[Աշխարհի երկրների բնակչություն (կանխատեսում)]] # [[Աշոտ Ասատրյան]] # [[Աու քեռին]] # [[Աուլիեբաստաու]] # [[Ապատե (աստվածություն)]] # [[Ապոլին Տրաորե]] # [[Ապուշի կյանքը]] # [[Ապրանքի վերահսկում]] # [[Առանցքային հաճախորդների կառավարում]] # [[Առաջարկ (բիզնես)]] # [[Առաջարկի և պահանջարկի հարաբերակցության գործակից]] # [[Առը շրջող գութան]] # [[Առոգանության արվեստ]] # [[Առողջապահական կետ]] # [[Առողջապահիկ]] # [[Առողջության համընդհանուր ապահովագրության հիմնադրամ]] # [[Ասադխուժա Մույդինխուժաև]] # [[Ասատուր և Կլեոպատրա (Վահան Թոթովենց)]] # [[Ասգար Զեյնալով]] # [[Ասիայի հիվանդ մարդ]] # [[Ասլանդուզի ճակատամարտ]] # [[Ասորատյացություն]] # [[Աստղաինֆորմատիկա]] # [[Աստված և թագավորը]] # [[Աստվածաշնչյան պատմությունը]] # [[Աստրախանի պետական բժշկական համալսարան]] # [[Ավագ շաբաթվա երգասացություններ]] # [[Ավանգարդ (ֆուտբոլային ակումբ, Կուրսկ)]] # [[Ավանգարդ 1]] # [[Ավանդական բժշկություն]] # [[Ավասկուլյար նեկրոզ]] # [[Ավելի արագ վճարումների ծառայություն]] # [[Ավետ]] # [[Ավետիս (գրիչ)]] # [[Ավիացիոն գնդացիր]] # [[Ավստրալիայի ազգային գույներ]] # [[Ավտոբուսի հրդեհ Բուլղարիայում (2021)]] # [[Ավտոբուսի պայթյուն Բալիգոլիում]] # [[Ավտոմեքենայի սեփականություն]] # [[Ավրելիոս և Նատալիա]] # [[Ատամի հեռացում]] # [[Ատելության խոսքի դեմ օրենսդրությունը Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում]] # [[Ատելության խոսքի դեմ օրենսդրությունը Լեհաստանում]] # [[Ատոմ (էլեկտրամեքենա)]] # [[Ատչաֆալայա (գետ)]] # [[Ատվարա]] # [[Արա Ամիրյան]] # [[Արալ (Չինաստան)]] # [[Արամ Թահթաջյան]] # [[Արայիկ Օհանյան]] # [[Արապիլես (1868)]] # [[Արաս (հրատարակչատուն)]] # [[Արարատ (ամսագիր, Էջմիածին)]] # [[Արարատ Ալեքսանյան]] # [[Արաքս հանդեսի մատենագիտություն]] # [[Արաքսի պատերազմ]] # [[Արբալետ ԴՄ]] # [[Արբիտրաժային համաձայնություն]] # [[Արբորիցիդներ]] # [[Արգենտինայի կենտրոնական բանկ]] # [[Արդարության համաշխարհային տուն]] # [[Արդյունավետ խոնավության պաշար հողում]] # [[Արենա դե Ամազոնիա]] # [[Արթին Դադյան փաշա]] # [[Արթուր Գորոյան]] # [[Արթուր Հոլանդ]] # [[Արթուր Մոլիտվին]] # [[Արթուր Նադել]] # [[Արթուր Սարգսյան (գինու փորձագետ)]] # [[Արժեքային դատողություն]] # [[Արիստակես Սեդրակյան]] # [[Արիստամբուլոս I]] # [[Արիստոքսենոս]] # [[Արծաթե կենտրոնով ցենտ]] # [[Արհեստական բանականությունը կինոինդուստրիայում]] # [[Արհեստական բանականությունը հոգեբանությունում]] # [[Արհեստական բանականություն․ ժամանակակից մոտեցում]] # [[Արհեստական ենթաստամոքսային գեղձ]] # [[Արմ (համայնք)]] # [[Արմազիկ]] # [[Արման Սարոյան]] # [[Արմավիր ՖԱ]] # [[Արմավիրի պետական մանակավարժական համալսարան]] # [[Արմեն Բոյախչյան]] # [[Արմեն Հայրապետյան (Միկրոբ)]] # [[Արմեն Մարտիրոսյան (զինվոր)]] # [[Արմենակ Բեդևյան]] # [[Արմյանկա-60]] # [[Արյան գլյուկոզի կարգավորում]] # [[Արյան շաքարի մակարդակ]] # [[Արոն Յաակոբիշվիլի]] # [[Արուտ]] # [[Արջունա]] # [[Արտադրանքի տարբերակում]] # [[Արտադրության ինտերնացիոնալացում]] # [[Արտակ Արզումանյան]] # [[Արտակ Համբարձումյան]] # [[Արտակ Վարդազարյան]] # [[Արտակարգ կոմիսար]] # [[Արտահայտման ազատությունը Հնդկաստանում]] # [[Արտահայտվելու ազատություն]] # [[Արտաշես Էնֆիաջյան]] # [[Արտաշեսյանների դրոշ]] # [[Արտավազդ Սարեցյան]] # [[Արտարժութային վկայական]] # [[Արտեմիս Ֆաուլ]] # [[Արտիճուկով դիփ]] # [[Արտյոմ Ամիրջանով]] # [[Արցախի Հանրապետության կենդանական աշխարհ]] # [[Արցախի Հանրապետության կերպարվեստ]] # [[Արփինե Վարդանյան]] # [[Արքայադուստր Ավրորան]] # [[Արքայադուստր Դոքհե]] # [[Արքայադուստր Հոենլո-Լանգենբուրգցի]] # [[Արևելյան Սարաևոյի համալսարանի փիլիսոփայության ֆակուլտետ]] # [[Արևմտյան Աֆրիկայի ԱՖՀ ֆրանկ]] # [[Արևմտյան Հայաստան պետության դրոշ]] # [[Արևմտյան Հայաստան պետության զինանշան]] # [[Արևմտյան Հայաստան պետության օրհներգ]] # [[Արևմտյան Հայաստանի Ազգային ժողով]] # [[Արևմտյան Հայաստանի հայերի ազգային խորհուրդ]] # [[Արևների կարտել]] # [[Աքերմանի դաշտերում (Թումանյանի թարգմանություն)]] # [[Աֆթեր]] # [[Աֆրոամերիկյան անգլերեն]] # [[Աֆրոդիտե, Պան և Էրոս]] # [[Աֆրոսամուրայ]] # [[Բաբ (կրոնական գործիչ)]] # [[Բադեն բանկ]] # [[Բազագրան]] # [[Բազմատիրաժ թերթ]] # [[Բաթիալ նստվածքներ]] # [[Բաթլ Քրիկի սանիտարիում]] # [[Բալթասար ֆոն Դերնբախ]] # [[Բալի ապուր]] # [[Բալկանա]] # [[Բահամյան ֆունտ]] # [[Բահարիա]] # [[Բահրամ բեկ Ախունդով]] # [[Բաղդադի պաշարում (1821)]] # [[Բամբակի լեռ]] # [[Բամփի Ջոնսոն]] # [[Բայա Բակարի]] # [[Բայրամ խան]] # [[Բանբեր Հայաստանի գիտական ինստիտուտի]] # [[Բանդտ տորթ]] # [[Բանկային գործունեությունը որպես ծառայություն]] # [[Բանկոր]] # [[Բառագիրք հայոց]] # [[Բառգիրք հայկազյան լեզվի]] # [[Բասկետբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2019 (կանայք, եզրափակիչ փուլ)]] # [[Բասկետբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2019 (կանայք, խումբ A)]] # [[Բասկետբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2019 (կանայք, խումբ C)]] # [[Բասկետբոլի Եվրոպայի առաջնություն 2019 (կանայք, խումբ D)]] # [[Բատիրբեկ Ցակուլով]] # [[Բատտ (դիցաբանություն)]] # [[Բարանտեա]] # [[Բարաք Օբամայի «Հույս» պաստառ]] # [[Բարբարա Վիլյերս]] # [[Բարդաղ]] # [[Բարդերի ակումբ]] # [[Բարեգործական աճուրդ]] # [[Բարեգործական վինետկա]] # [[Բարերար և որդեգիր]] # [[Բարիեր հակատանկային հրթիռային համակարգ]] # [[Բարձրագույն դասարան (հեռուստասերիալ)]] # [[Բարոցցի]] # [[Բացահայտում]] # [[Բացիլներ]] # [[Բեգեմոտ (սահանք)]] # [[Բեզնոիտիոզ]] # [[Բեթի Բրյուսել]] # [[Բել Դելֆին]] # [[Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ]] # [[Բելառուսի գիտությունների ազգային ակադեմիայի Կենտրոնական բուսաբանական այգի]] # [[Բելգորոդի դրոշ]] # [[Բելինդա Ռայթ]] # [[Բելոգրադչիկի աստղադիտարան]] # [[Բելոռուսական ԽՍՀ դրոշ]] # [[Բեկորներ]] # [[Բեհբութ Մուստաֆաև]] # [[Բեն 10: Այլմոլորակայինների պարս]] # [[Բեն 10։ Մրցավազք ժամանակի հետ]] # [[Բեն Էնվոնվու]] # [[Բենզիմիդազոլ]] # [[Բենզոդիազեպիններ]] # [[Բենլաթ]] # [[Բենկյանի կամուրջ]] # [[Բենյամին Եղոյան]] # [[Բեննի Անդերշոն]] # [[Բենջամին Ռոբերտս-Սմիթ]] # [[Բենսհայմ]] # [[Բենտ-Անատ]] # [[Բեռնալ Դիաս դել Կաստիլյո]] # [[Բեսկիդներ]] # [[Բերգերի թխվածքաբլիթ]] # [[Բերենիսե Կեսադա]] # [[Բերեշիտ-2]] # [[Բերի-բերի]] # [[Բերինգիա]] # [[Բզոուդաղ]] # [[Բժշկական գնդակ]] # [[Բիբլոս Բանկ Արմենիա]] # [[Բիդիրգի]] # [[Բիզնեսի շարունակականություն]] # [[Բիթքոյնի պատմություն]] # [[Բիլ Մար]] # [[Բիլալ Սկաֆ]] # [[Բիսարա]] # [[Բիվա]] # [[Բիրդաշու]] # [[Բլեքլիսթինգ]] # [[Բյոն Ուսոկ]] # [[Բնական փիլիսոփայության Ջեքսոնյան պրոֆեսոր]] # [[Բնակչության քաղաքական զտում]] # [[Բնապահպանական իրավունք]] # [[Բոբան Նիկոլով]] # [[Բոգդան Գալստյան]] # [[Բոլդուին Լոնսդեյլ]] # [[Բոլոնեզե]] # [[Բողոքականությունը Վրաստանում]] # [[Բողոքի ցույցեր Նոր Կալեդոնիայում (2024)]] # [[Բոուլ Կլիֆ]] # [[Բոռնել]] # [[Բոսնիա և Հերցեգովինայի պատմություն]] # [[Բոսվորտի ճակատամարտ]] # [[Բոստոնի մարաթոն]] # [[Բովերին]] # [[Բորային պարարտանյութեր]] # [[Բորբոսասնկեր]] # [[Բորդետելլա]] # [[Բորիս Բաղդասարով]] # [[Բորիս Շատվերյան]] # [[Բորիսով-Արենա]] # [[Բորոտների գաղութ]] # [[Բորչալա (լեռ)]] # [[Բուզուկի (երաժշտական գործիք)]] # [[Բութանի երաժշտություն]] # [[Բուլինգը բժշկական մասնագիտական համայնքում]] # [[Բուլղարիան և եվրոն]] # [[Բուխարեստի ազգային մարզադաշտ]] # [[Բուկա (ընկերություն)]] # [[Բուկովինա (ստադիոն)]] # [[Բուղատենես]] # [[Բույսեր]] # [[Բույսերի արագաճեցում]] # [[Բույսերի կանաչազրկություն]] # [[Բույսերի հասունացում]] # [[Բույսերի ջերմաստիճան]] # [[Բուշիդո]] # [[Բուսական բջիջներ]] # [[Բուսական մթերքի զանգվածի բնական կորուստ]] # [[Բուսականության աստվածություններ]] # [[Բուսե Թոսուն]] # [[Բջջային հավելվածների դասակարգում]] # [[Բռնության զոհերի հուշարձան]] # [[Բռնցքամարտի Եվրոպայի առաջնություն]] # [[Բռնցքամարտի համաշխարհային ասոցիացիա]] # [[Բրահա Ֆուլդ]] # [[Բրայան ՄակԳինիս]] # [[Բրայան Մբեմո]] # [[Բրայան Ռաբելյո]] # [[Բրայան Քուին (գործարար)]] # [[Բրանխիոմիկոզ]] # [[Բրաուլյոզ]] # [[Բրդաձորի քարակոթող]] # [[Բրեդլի Բյուքեր]] # [[Բրեմենյան բանկ]] # [[Բրիտանական Կոլումբիայի դրոշ]] # [[Բրոդհերստ Պարկ]] # [[Բրոդսկին պոետ չէ]] # [[Բրուգիոզ]] # [[Բրունելի համալսարան]] # [[Գաբրիել Շապինգարահիսարցի]] # [[Գագարին (մուլտֆիլմ)]] # [[Գադա Ալի]] # [[Գալայի հնաոճ իրերի թանգարան]] # [[Գալլիենոս]] # [[Գալուստ Ամասիացի]] # [[Գամալ ալ-Բաննա]] # [[Գայանե Բրեիովա]] # [[Գայոս Հռոմեացի]] # [[Գանգի հիմ]] # [[Գառնու պաշարում]] # [[Գավառ (Մեծ Հայքի վարչական միավոր)]] # [[Գարդմանք (տարածքային էթնիկ միավոր)]] # [[Գելարե Ջաբարի]] # [[Գեղարվեստական գրականության կանանց մրցանակ]] # [[Գեղարվեստի դպրոց (Մանհեթեն)]] # [[Գենադի Գորբենկո]] # [[Գենադի Լյուտինսկի]] # [[Գենետաներ]] # [[Գեներատիվ արհեստական ​​բանականություն]] # [[Գետնանուշի կարագով բաժակ]] # [[Գերաս]] # [[Գերզգայունություն]] # [[Գերմանա-թուրքական հարաբերություններ]] # [[Գերմանաֆոբիա]] # [[Գերմանիայի կողմից եվրոյի ընդունում]] # [[Գերսոն Գու-Կոնու]] # [[Գիդեոնը ապստամբում է]] # [[Գիթ]] # [[Գիշատիչ սնկեր]] # [[Գիշերալամպ]] # [[Գիտելիքի ներկայացում և դատողություն]] # [[Գիտելիքների բազա]] # [[Գիտելիքների գրաֆ]] # [[Գիրք տարածողների ազգային ընկերակցություն]] # [[Գլազգոյի կոմայի սանդղակ]] # [[Գլիկա Ներա]] # [[Գլխատուն (կառույց)]] # [[Գլոբալ արեգակնային ատլաս]] # [[Գլոբբինգ]] # [[Գլորիա Բեժարանո Ալմադա]] # [[Գծատարում]] # [[Գյուզել Բաբա Դաղ]] # [[Գյուղատնտեսական բույսերի և փայտացողուն ծառերի ու թփերի այրվածքներ]] # [[Գյուղատնտեսական կենդանիների գենետիկա]] # [[Գյուղատնտեսական քարտեզ]] # [[Գնդակի արձան (Խարկով)]] # [[Գնդի որդին]] # [[Գոգնոց]] # [[Գոհար Հարությունյան]] # [[Գոշքար Թահմազլի]] # [[Գովք հիմարության]] # [[Գործակալ Քարթեր (ֆիլմ)]] # [[Գործամոլ]] # [[Գործարկման նախազգուշացում (ֆիլմ)]] # [[Գուանյինի արձան (Նանշան)]] # [[Գունպհո]] # [[Գուստավ Ռոզենկամպֆ]] # [[Գուստավո Կարուլի]] # [[Գուրու Արջան Դև]] # [[Գուրտուկ]] # [[Գվանջու (Գյոնգիդո)]] # [[Գվինեթ Հորդեր-Փեյթոն]] # [[Գրան Կուրաժ]] # [[Գրանդ Կուրոն]] # [[Գրասիելա Կալդերոն]] # [[Գրիգոր Ավետիսյան (հեռուստալրագրող)]] # [[Գրոդնոյի պետական բժշկական համալսարան]] # [[Գրքաբուժություն]] # [[Գրևենա]] # [[Գևորգ Բ Քերեսթեճյան Կոստանդնուպոլսեցի]] # [[Դ'Արտանյան]] # [[Դալեկների նախօրեն]] # [[Դալիդայի երգերի ցանկ]] # [[Դալնաշ]] # [[Դայնա Սկադմանե]] # [[Դանակահարություններ Բոնդի Ջանքշընում]] # [[Դանդին]] # [[Դանիել Դանիելյան]] # [[Դանիել Սուելո]] # [[Դանիել քորեպիսկոպոս]] # [[Դառնալ Կարլ Լագերֆելդ]] # [[Դավանություն հավատո]] # [[Դատական ակտերի իրավաբանական բնույթը վարչական դատավարությունում]] # [[Դատողությունների մոդել]] # [[Դարուցինտե]] # [[Դարտմուտի քոլեջ]] # [[Դարֆուրի հակամարտություն]] # [[Դեգուի մետրոպոլիտենի հրդեհ]] # [[Դեդալոս]] # [[Դեկտեմբերի 17]] # [[Դեղամիջոցների վերամշակում]] # [[Դեղերի հասանելիություն]] # [[Դեղին շլոր]] # [[Դեմագոգոս]] # [[Դեմիրդաղ (բլրաշարք)]] # [[Դեմոդեկոզ]] # [[Դեմոկրատական այլընտրանք կուսակցություն]] # [[Դեմքի ճանաչումը առողջապահության ոլորտում]] # [[Դեյզի Էշֆորդ]] # [[Դեյվիդ Արտել]] # [[Դեյվիդ Գասկոյն]] # [[Դեն Ադամեսկու]] # [[Դեն Սյաոպինի տեսություն]] # [[Դենդրիտային բջիջ]] # [[Դենիս Լ․ Ֆերոն]] # [[Դենիս Խրոմենկով]] # [[Դենիս Չեռնով]] # [[Դեոնտեյ Ուայլդեր-Բերմեյն Սթիվերն (2017)]] # [[Դեսիկացիա]] # [[Դեքսթեր ցեղի խոշոր եղջերավոր անասուններ]] # [[Դեքսիթ]] # [[Դժոխք բացյալ]] # [[Դիարբեքիրի օդանավակայան]] # [[Դիեգո դե Ալմագրո (Չիլի)]] # [[Դիզակ պլյուս]] # [[Դիլիջան ՖԱ]] # [[Դիլնոզախոն Կատախոնովա]] # [[Դիմադրելու իրավունք]] # [[Դիոմիդիս Կոմնինոս]] # [[Դիսնեյի անիմացիոն ֆիլմերի խաղարկային ռիմեյքերի ցանկ]] # [[Դիսոցիատիվ ամնեզիա]] # [[Դիսպարեունիա]] # [[Դիսպենսացիոնալիզմ]] # [[Դիրան Թավիջյան]] # [[Դիրաջա]] # [[Դիֆայ]] # [[Դոգեն]] # [[Դողէրոցք]] # [[Դոմենի գաղտնիություն (Whois գաղտնիություն)]] # [[Դոմենի շորթում]] # [[Դոմենի չարաշահման գործողությունների մասին հաշվետվություն]] # [[Դոն-Վոլգայի ռայխսկոմիսարիատ]] # [[Դոտ-քոմ ընկերություն]] # [[Դորին Ուելս]] # [[Դորինա Բյոցոգիո]] # [[Դորիս Ֆիչեն]] # [[Դորսա Դերախշանի]] # [[Դուարնենե]] # [[Դուբայի շոկոլադ]] # [[Դուգլաս Ֆերբենքս Կրտսեր]] # [[Դուքս Ալեքսանդր Սոդերմանլանդացի]] # [[Դոքս]] # [[Դպրության գիրք և տաղարան]] # [[Դվինի ճակատամարտ (484)]] # [[Դրոտավերին]] # [[Եգիպտա-իսրայելական հարաբերություններ]] # [[Եգիպտացորենի հաց]] # [[Եգիպտոսի ազգային բանկ]] # [[Եգիպտոսի ռազմաօդային ուժեր]] # [[Ելենա Վերեյսկայա]] # [[Ելենա Վլադիմիրովնա]] # [[Ելիզավետա, Հարավսլավիայի արքայադուստր]] # [[Ելիզավետա Յարոսլավնա]] # [[Ելիզավետա Վասիլենկո]] # [[Եկատերինա Գելաձե]] # [[Եկատերինա Կերն]] # [[Եկատերինա Շերեմետևա]] # [[Եկատերինա Սվանիձե]] # [[Եղբայր 2: Վերադարձ դեպի Ամերիկա (տեսախաղ, 2000)]] # [[Ենթամթերքներ]] # [[Ենիջե]] # [[Ենս Բերգենսթեն]] # [[Ես Գայանեն եմ Թիֆլիսից (ֆիլմ)]] # [[Ես բեռլինցի եմ]] # [[Ես սպասում եմ ճուտիկին]] # [[Ես՝ թագավոր, ես՝ ստրուկ, ես՝ որդ, ես՝ Աստված (ֆիլմ, 1915)]] # [[Եվա Բեգլարյան]] # [[Եվպրաքսիա Վսեվոլոդովնա Կիևից]] # [[Եվրագոտու ճգնաժամի համար առաջարկվող երկարաժամկետ լուծումներ]] # [[Եվրագոտու ճգնաժամի պատճառներ]] # [[Եվրատեսիլ երգի մրցույթի լավագույն հիթերը]] # [[Եվրիոնի համաստեղություն]] # [[Եվրո 2024 Խումբ A-ի խաղեր]] # [[Եվրոպական խորհրդարանի ընտրություններ Չեխիայում (2024)]] # [[Եվրոպական պարտքային ճգնաժամի տարածում]] # [[Երազանքների երկիր]] # [[Երաժշտագետ Կոմիտասը]] # [[Երաժշտական ընկերություններ]] # [[Երախտագիտության բերքի փառատոն (Միացյալ Թագավորություն)]] # [[Երակային թրոմբոզ]] # [[Երեխաների հիշատակի առողջության ինստիտուտ]] # [[Երեսուներկու Փրոդաքշն]] # [[Երեք հաստլիկները (մուլտֆիլմ)]] # [[Երեքնուկախոտ]] # [[Երիտասարդ չափահաս]] # [[Երլան Կոժասբայ]] # [[Երկար Վապեր]] # [[Երկար տաքդեղ]] # [[Երկինք։ Լույսի երեխաներ]] # [[Երկիր ավետյաց (քարտեզ)]] # [[Երկկողմանի հատուկ ավտոմատ]] # [[Երկնագույն օգոնյոկ]] # [[Երկուսով]] # [[Երկրաշարժ Հայիթիում (2021)]] # [[Երկրների ցանկ ըստ ավտոմոբիլային տրանսպորտային միջոցների արտադրության]] # [[Երկրների ցանկ ըստ միլիոնանոց քաղաքների թվի]] # [[Երկրների ցանկ ըստ պաշտոնական լեզուների]] # [[Երկրների ցանկ ըստ պողպատի արտադրության]] # [[Երկրների ցանկ՝ ըստ էլեկտրաէներգիայի արտադրության]] # [[Երկրների ցուցակն ըստ աղքատության մեջ ապրող բնակչության տոկոսի]] # [[Երկրորդ գլուխ (Ամերիկյան սարսափ պատմություն)]] # [[Երմոնիա]] # [[Երշիկով աղցան]] # [[Երրորդ գլուխ (Ամերիկյան սարսափ պատմություն)]] # [[Երևանի Ալեքսանդր Բլոկի անվան №122 դպրոց]] # [[Երևանի Ֆ. Նանսենի անվան N 150 հիմնական դպրոց]] # [[Երևանի նուրբ բրդյա գործվածքների կոմբինատ]] # [[Եփրեմ Սարգսյան]] # [[Եֆիմ Մինին]] # [[Զանգակ (հարսնախոտի սորտ)]] # [[Զանգվածային սպանություն Յոկելայում]] # [[Զաուր Նուդիրալիև]] # [[Զառա Յաքոբ]] # [[Զարդապատկեր (գիրք)]] # [[Զարեչնոյե (գյուղ, Օկտյաբրսկի շրջան)]] # [[Զդեժելե]] # [[Զդենեկ Կեպակ]] # [[Զենգիբաբա]] # [[Զեֆիր և Ֆլորա (բալետ)]] # [[Զիգմունդ Կարիբուտովիչ]] # [[Զիգոմատուրուսներ]] # [[Զիմբաբվեի հիպերինֆլյացիա]] # [[Զիվար բեկ Ահմեդբեկով]] # [[Զմրուխտե քաղաքի կախարդը։ Դեղին աղյուսով ճանապարհը]] # [[Զոմբի ապոկալիպսիս (ֆիլմ)]] # [[Զոմբի ընկերություն]] # [[Զոյա Լորիե]] # [[Զոյչ]] # [[Զորակոչ Հայաստանում]] # [[Զուգարանի աստվածներ]] # [[Զուկո]] # [[Զուղուլբա (գյուղ)]] # [[Զուտ բանականության քննադատություն]] # [[Զստոսկրի շրջադարձ խորանիստ զարկերակ]] # [[Զրինսկի]] # [[Էբիրիպո]] # [[Էդգար Ալարկոն]] # [[Էդուարդ Ալեքսանյան]] # [[Էդուարդ Չիչյան]] # [[Էդուարդա Օ’Բարա]] # [[Էդվարդ Ալթման]] # [[Էդվարդ Բարի Օ'Միրա]] # [[Էդվարդ Ստախուրա]] # [[Էթնիկ անկլավ]] # [[Էլ-Պենոն-դե-Գուատապե]] # [[Էլ Ջուլի]] # [[Էլ Ռայս]] # [[Էլ Օխո]] # [[Էլեկտրական բաշխիչ հարմարանք]] # [[Էլեկտրակրակային մարտ]] # [[Էլեկտրոնային թուղթ]] # [[Էլեկտրոնային փողերի ասոցիացիա]] # [[Էլեյն Բենես]] # [[Էլիս Էշլին Թրոու]] # [[Էլլի Քամ]] # [[Էլոդի Տոմի]] # [[Էխիդո]] # [[Էկոնոմիկայի, առևտրի և արդյունաբերության նախարարություն (Ճապոնիա)]] # [[Էկուրու]] # [[Էկրանապահ]] # [[Էմանուել Փոլադյան]] # [[Էմանուել Օռլեանցի]] # [[Էմեթ Լուի Թիլ]] # [[Էմի Ռոդրիգես]] # [[Էմիլ Լերե]] # [[Էմիլի Ուայլդինգ Դևիսոն]] # [[Էմիլիո Բալդոնեդո]] # [[Էմոջիների համաշխարհային օր]] # [[Էյմի Թըրներ]] # [[Էյրլանգա համալսարան]] # [[Էյփրիլ Հեյնրիքս]] # [[Էնեիդա (Կոտլյարևսկի)]] # [[Էնենրա]] # [[Էներգաաշտարակ]] # [[Էնն Սոֆի Ռևենթլոու]] # [[Էնոլա Հոլմսի առեղծվածները]] # [[Էնջի Ցան]] # [[Էշա Դեոլ]] # [[Էշլի Լոուրենս]] # [[Էոժեն Փափազյան]] # [[Էռնեստ Վ. Պրուսման]] # [[Էսէռներ]] # [[Էսվատինիի տնտեսություն]] # [[Էստոնիայի Էներգետիկա]] # [[Էստրոգենային դեղամիջոցներ]] # [[Էվթանազիան Ավստրալիայում]] # [[Էվրան]] # [[Էվրի]] # [[Էտ-Տաիֆ]] # [[Էրավան (ջրվեժ)]] # [[Էրթոն Քյոլլեր]] # [[Էրիթրեայի պատմություն]] # [[Էրիկ Դարա]] # [[Էրկին Օնգարբաև]] # [[Էրջին]] # [[Էրվին Ամիրյան]] # [[Էքստրասիստոլա]] # [[Ընդլայնված վավերացման վկայական]] # [[Ընթացիկ հարաբերակցության գործակից]] # [[Ընկճվածություն]] # [[Թագավորական մարդասպան]] # [[Թաիլանդի բանկ]] # [[Թալալ Իբն Աբդուլազիզ Ալ Սաուդ]] # [[Թալասոֆոբիա]] # [[Թալիբանի հարձակում (2021)]] # [[Թաղե Բոսթան]] # [[Թաղում]] # [[Թամազ Սոմխիշվիլի]] # [[Թայդուն]] # [[Թայթըս Դեյ]] # [[Թայվանի վարչական բաժանում]] # [[Թայփի]] # [[Թանահատի վանք (Արևիս)]] # [[Թասակ (սանրվածք)]] # [[Թավան Դուչանի]] # [[Թատրոն կամ Թշվառներ]] # [[Թեթրի Ծղարոյի շրջանային մամուլ]] # [[Թեթֆորդ]] # [[Թեթև մտավոր հետամնացություն]] # [[Թեհրան Մանսիմով]] # [[Թեյմուր Մուսաև]] # [[Թենիոզ]] # [[Թեո Բրաուն]] # [[Թեոդոր Գյոյոկ]] # [[Թեոդորիխ Մեծ]] # [[Թեոնոմիա]] # [[Թերեզա (հեռուստասերիալ)]] # [[Թերթերի համաշխարհային ասոցիացիա]] # [[Թերի Լ. Բենչինի]] # [[Թզով պուդինգ]] # [[Թիմի կառավարում]] # [[Թիրափոնգ Սիլաչայ]] # [[Թղթե տուն. Կորեա՝ համատեղ տնտեսական տարածք]] # [[Թղթի վերամշակում]] # [[Թմբկապնակ]] # [[Թյուրքան Ֆայզուլլայի սպանություն]] # [[Թոմ Լոքյեր]] # [[Թոմաշ Կլոչեկ]] # [[Թոմաս Գրեյ, Դորսեթի 1-ին մարկիզ]] # [[Թոմաս Լինքոլն]] # [[Թոմաս Լովել Բեդդոուս]] # [[Թոմաս Քելներ]] # [[Թոմարզա]] # [[Թոնի Շաֆրազի]] # [[Թոռնիկե Ղիփիանի]] # [[Թործում]] # [[Թորոս Վահկացի]] # [[Թորոս Փիլիսոփա]] # [[Թուղչե Ալբայրաքի սպանություն]] # [[Թունավոր աբորտ]] # [[Թունավորություն]] # [[Թունավորում]] # [[Թունիսի խոհանոց]] # [[Թուրքիայի հեղաշրջում (1960)]] # [[Թոփշոփ]] # [[Թրապոչեր]] # [[Թրիպտի]] # [[Ժաիմե Քրանդալ]] # [[Ժամ եկեղեցի]] # [[Ժամանակացույց]] # [[Ժան-Մարի Լը Բրի]] # [[Ժան Գրավ]] # [[Ժան Պլիյա]] # [[Ժանայնա]] # [[Ժաննա Վոլկովա]] # [[Ժելե մանուկներ (կոնֆետ)]] # [[Ժերմինալ]] # [[Ժիլբեր Վան Բինստ]] # [[Ժիյինգ Զենգ]] # [[Ժիրայր Աղաջանյան]] # [[Ժոել Լոտիե]] # [[Ժոզեֆ Պելադան]] # [[Ժողովածու]] # [[Ժողովականություն]] # [[Ժողովրդավարության աստվածուհի]] # [[Իբրահիմ Տրաորե]] # [[Իգնա Սարըասլան]] # [[Իգնասիո Պենյա Դել Ռիո]] # [[Իգոր Դիչենկո]] # [[Իգոր Վոյտենկո]] # [[Իենգ Սարի]] # [[Իերապետրա (դիմոս)]] # [[Իզաբելա դե Կլերմոն]] # [[Իզաբելլա Արագոնացի]] # [[Իզաբելլա Նարդոնիի սպանություն]] # [[Իզաբելլա Տորոնացի]] # [[Իզերնիա]] # [[Իզումի Կատո]] # [[Իզոֆլուրան]] # [[Իթան Ալեն]] # [[Իլարիա Մաուրո]] # [[Իլհամ Մեհտիև]] # [[Իկարոս]] # [[Իմ ընկեր Մարտինը]] # [[Իմ խաչը]] # [[Իմունոգլոբուլիններ]] # [[Իմպուլսային համակարգ]] # [[Իմպուլսի վերահսկողության խանգարում]] # [[Ինա Վրոլդսեն]] # [[Ինդոնեզիայի համալսարան]] # [[Ինդոնեզիայի տնտեսություն]] # [[Ինկուբացիա]] # [[Ինյա լիճ]] # [[Ինչպես Ջիրթդանը փրկեց երեխաներին սարսափելի դևից]] # [[Ինտելեկտուալ գործակալ]] # [[Ինտերնետի ենթակառուցվածքների զարգացումը Հայաստանում]] # [[Ինտերնետի ֆրագմենտացիա]] # [[Ինտոնացիա]] # [[Ինքնասպանների Ջոկատ. Սպանեք Արդարության լիգային]] # [[Իշի]] # [[Իոնացման ազդեցությունը բջիջների վրա]] # [[Իոսիֆ Կուկոլևսկի]] # [[Իպ Ման]] # [[Իռեն Դիատա]] # [[Իսաֆյորդուր]] # [[Իսիդոր Բականժա]] # [[Իսլամ Քարիմովի անվան միջազգային օդանավակայան]] # [[Իսլամական օլիմպիական խաղեր]] # [[Իսկանդար Մուդա]] # [[Իսոնցոյի ճակատամարտեր]] # [[Իսպանական անշարժ գույքի պղպջակ]] # [[Իվակունի]] # [[Իվան Բոլոտնիկով]] # [[Իվան Իգնատև]] # [[Իվան Լխովսկի]] # [[Իվան Յուրիչ]] # [[Իվան Սկորոբոգատովի գործ]] # [[Իվան Սուսանին]] # [[Իվան Ֆիլիպ Վեզդին]] # [[Իվան բեյը]] # [[Իվետ Գորանովա]] # [[Իտալիայի Թագավորության ազգային բանկ]] # [[Իտալիայի եղբայրներ]] # [[Իրագործելիության ուսումնասիրություն]] # [[Իրադա Ալիևա]] # [[Իրան-կոնտրաս]] # [[Իրինա Գլեբովա]] # [[Իրինա Զինովևա]] # [[Իրմա Աճեմյան]] # [[Իփիգենիա]] # [[Լաբետալոլ]] # [[Լաբորատոր մկան արձան]] # [[Լագերտա]] # [[Լագունա միգամածություն]] # [[Լադախի կենդանական աշխարհը]] # [[Լազար Դրլյաչա]] # [[Լաիմա]] # [[Լակսա]] # [[Լամբերտի W ֆունկցիա]] # [[Լաուրա Ջուլիանի]] # [[Լաուրա Քումբս]] # [[Լավ Ռադիո]] # [[Լատինական Ամերիկայի մշակույթ]] # [[Լատինական արժութային միություն]] # [[Լատվիական ԽՍՀ ժողովրդական պոետ]] # [[Լատվիայի նախարարների կաբինետ]] # [[Լարի Այգներ]] # [[Լարինյան գիմնազիա]] # [[Լարիսա Վոլպերտ]] # [[Լեբյաժևսկի շրջան]] # [[Լեգհոռն]] # [[Լեդի Մակբեթի էֆեկտ]] # [[Լեզվի կենսունակության աստիճան]] # [[Լեզվի մոդել]] # [[Լեզվի տեղայնացում]] # [[Լեհաստանը և եվրոն]] # [[Լեմանգ]] # [[Լեյլա Յոզեֆովիչ]] # [[Լեյներ Պալասիոս]] # [[Լենա Պետերման]] # [[Լենա Քրիստ]] # [[Լեոնարդ Ռոուզ]] # [[Լեոքարես]] # [[Լեռնագնացի ճանկեր]] # [[Լեսոթոյի կենտրոնական բանկ]] # [[Լի Ճի]] # [[Լի Ջու Հո]] # [[Լիբանանի ճգնաժամ (1958)]] # [[Լիբերտարիանիզմ]] # [[Լիբիայի թագավորություն]] # [[Լիդո Վիերի]] # [[Լիզ Ֆեկետե]] # [[Լիլ Փիփի մահ]] # [[Լիլիան Ստայլզ-Ալեն]] # [[Լիլիաննա Լյուտինսկայա]] # [[Լիլիենստերն]] # [[Լիխտենշտայնի ազգային բանկ]] # [[Լիխտենշտայնի տնտեսություն]] # [[Լիմոնով բեզե]] # [[Լինա Մագուլ]] # [[Լինա Նիլսոն]] # [[Լիշտ]] # [[Լյուբերոնի վալդեսացիներ]] # [[Լյուբով Գեորգիևա]] # [[Լյուդովիկ Մեծ]] # [[Լյուդովիկոս X (Ֆրանսիայի թագավոր)]] # [[Լյութեին]] # [[Լյուսի Ռայթ]] # [[Լոկառնոյի կինոփառատոն]] # [[Լողակտցարներ]] # [[Լոմա Լինդա]] # [[Լոմա Լինդայի համալսարանի բժշկական կենտրոն]] # [[Լոյմաա]] # [[Լովատի Սիմոն Ֆրեյզեր]] # [[Լոտտա Էկվիստ]] # [[Լոտտե Լազերշտեյն]] # [[Լորա Ժորժ]] # [[Լորեն Հեմփ]] # [[Լորետա Կուլաշի]] # [[Լորի Էրիկա Ռաֆ]] # [[Լորիկ (ֆիլմ)]] # [[Լու Ճաոլին]] # [[Լուան (երգչուհի)]] # [[Լուբյանա Պիովեսանա]] # [[Լուբոշ Բարտոն]] # [[Լուի Դոֆին Ֆրանսիացի]] # [[Լուի Վեստենենկ]] # [[Լուիզա Նեսիբ]] # [[Լուիզա Շիլգարդ]] # [[Լուիզիադա կղզիներ]] # [[Լուկրեցիա]] # [[Լուսավորման տեղակայանք]] # [[Լուսացույցի մարդուկ (Արևելյան Գերմանիա)]] # [[Լուսնային դեսպանատուն]] # [[Լրացված իրականության ապագան]] # [[Լրացված իրականության կիրառումը սպասարկման ոլորտում]] # [[Լևկաս]] # [[Խալիլ Իբրահիմ]] # [[Խաղաղ Դոն (բալետ)]] # [[Խաղային հարթակներ]] # [[Խաղային ցիկլ]] # [[Խաղերի տեսություն]] # [[Խաղի մեխանիկա]] # [[Խայմե Պրիետո Մենդես]] # [[Խայտատերևություն]] # [[Խաչենի հովտի հուշարձաններ]] # [[Խառը ցանքեր]] # [[Խավիեր Միլեյի երդմնակալություն]] # [[Խարկովի ազգային բժշկական համալսարան]] # [[Խիզախորդ (հեռուստասերիալ)]] # [[Խիլոդոնելոզ]] # [[Խյուս-ապուր]] # [[Խնամակալություն]] # [[Խնձորենու ժանգ]] # [[Խնձորենու ցեց]] # [[Խոլահավ Աբբոտի]] # [[Խոհանոց Փարիզում]] # [[Խոսե Ասունսիոն Սիլվա]] # [[Խոսե Կոնրադո]] # [[Խոսե Մարիա Արգեդաս]] # [[Խոսե Վեգա]] # [[Խոսքի զարգացում]] # [[Խոսքի թարգմանություն]] # [[Խորանարդիկ (մուլտֆիլմ)]] # [[Խորվաթիայի անկախ պետություն]] # [[Խորքային ուսուցում (Հարավային այգի)]] # [[Խուան Ինսյեն]] # [[Խուզման կետ]] # [[Ծագումնագրություն]] # [[Ծածկարան]] # [[Ծաղիկների ուժը]] # [[Ծիծեռնակ (հրատարակչություն)]] # [[Ծինթիեն]] # [[Ծինին]] # [[Ծիսամատյան]] # [[Ծիրանավոր Ծաղկավանք]] # [[Ծննդաբերության դիրքեր]] # [[Ծննդօգնություն (անասնաբուժություն)]] # [[Ծովերի տիրակալը]] # [[Ծրագրակազմի անվտանգության էթիկա]] # [[Ծրագրակազմի փորձարկում]] # [[ԿԴՎ գրուպ]] # [[Կազակներ։ Ֆուտբոլ]] # [[Կազուհա]] # [[Կաթից կտրում]] # [[Կաթնուկ (հիվանդություն)]] # [[Կաթոլիկ Առաքելական Եկեղեցի]] # [[Կաթող պեկի փորձ]] # [[Կաիետեուր ջրվեժ]] # [[Կաիրի]] # [[Կալենի հանձնաժողով]] # [[Կալիֆոռնիայի հովիտ]] # [[Կալմունայ]] # [[Կախարդական սրինգ (մուլտֆիլմ)]] # [[Կախարդի ավելներ]] # [[Կախվող բույսեր]] # [[Կակաոյի արտադրության ազդեցությունը շրջակա միջավայրի վրա]] # [[Կակաոյի արտադրությունը Կոտ դ՚Իվուարում]] # [[Կակաոյի ճգնաժամ (2024)]] # [[Կակաչների հեղափոխություն]] # [[Կահի]] # [[Կաղամբով աղցան]] # [[Կաղանդ պապ]] # [[Կամբիոն]] # [[Կամեհամեհա IV]] # [[Կամո Սեյրանյան]] # [[Կամֆորա (դեղանյութ)]] # [[Կայսր Նորթոն]] # [[Կանանց ազգային կազմակերպություն]] # [[Կանանց կայանատեղեր]] # [[Կանանց սեփականության իրավունք]] # [[Կանաչ գանգուր]] # [[Կանաչ կարրի]] # [[Կանաչ պարարտանյութ]] # [[Կանգ Դոնգվոն]] # [[Կապկան]] # [[Կապտոպրիլ]] # [[Կառավարման խորհրդատվություն]] # [[Կառլ Էմանուել Մեծ]] # [[Կառուցվածքային տվյալներ]] # [[Կասկածելիների մասին օրենք]] # [[Կատարի պատմություն]] # [[Կատարողական արվեստ]] # [[Կատենստուտ]] # [[Կատերինա Կամպոդոնիկո]] # [[Կատյա (ֆուտբոլիստուհի)]] # [[Կար չկար Կոզյավին]] # [[Կարաման-բեյ]] # [[Կարամիլկ]] # [[Կարատե (քիմիական պատրաստուկ)]] # [[Կարգախոս]] # [[Կարել Ապպել]] # [[Կարեն Դուրինյան]] # [[Կարմիր ահաբեկչության նահատակների հուշահամալիր-թանգարան]] # [[Կարմիր ռազմաճակատին]] # [[Կարմրափորիկ կարմրատուտ]] # [[Կարովինի ինքնաձիգ]] # [[Կարպաս]] # [[Կարպո Աչիմովիչ-Գոդինա]] # [[Կարտոֆիլամաքրիչ]] # [[Կարտոֆիլատեսակավորիչ մեքենա]] # [[Կեղծ դեղեր]] # [[Կեյլա (ջրվեժ)]] # [[Կեյձյո կայսերական համալսարան]] # [[Կենդանանման կրեկեր]] # [[Կենդանիներ]] # [[Կենդանիների հիգիենա]] # [[Կենդանիների նկատմամբ էթիկական վերաբերմունքի համար պայքարող մարդիկ ընդդեմ Դաունիի]] # [[Կենզա Ֆոուրաթի]] # [[Կենշի]] # [[Կենսակլիմայագիտություն]] # [[Կենտրոն- Լուարայի հովիտ]] # [[Կենտրոնական Աֆրիկայի պետությունների բանկ]] # [[Կենտրոնական Աֆրիկայի պետությունների տնտեսական համայնք]] # [[Կենտրոնական և Արևելյան Եվրոպայի խաղերի մրցանակաբաշխություն]] # [[Կեսարիանի]] # [[Կետային օրագիր]] # [[Կետը (ֆիլմ)]] # [[Կերինթոս]] # [[Կիարա Ապենդինո]] # [[Կիթ-կաթնային կառուցամաս]] # [[Կիի (նեղուց)]] # [[Կիմ Իլ Սոնգի անվան հրապարակ]] # [[Կիմ Իր Սենի անվան համալսարան]] # [[Կիմ Յոն Իլ]] # [[Կիմ Սոն Հոն]] # [[Կիմ Օկ]] # [[Կինը Հին Եգիպտոսում]] # [[Կինը հինդուիզմում]] # [[Կինոկո նո յամա]] # [[Կինջիրո Աշիվարա]] # [[Կիսումու]] # [[Կիվի սոխի թաթախուկ]] # [[Կիտրոնի հյութ]] # [[Կիտրոնների շուկա]] # [[Կիրիլ Արնշտամ]] # [[Կիրիլ Բոլյուխ]] # [[ԿիևՄուզիկՖեստ]] # [[Կլեման Գրենիե]] # [[Կլոդ]] # [[Կլոր սեղանի ասպետներ]] # [[Կղզի (մուլտֆիլմ)]] # [[Կյանքը երազ է]] # [[Կյանքի սրբություն]] # [[Կյանքից դեպի կյանք]] # [[Կյոպենիկի կապիտան]] # [[Կնոջ և քաղաքացուհու իրավունքների հռչակագիր]] # [[Կոգնիտիվ մոդել]] # [[Կոզիմո II Մեդիչի]] # [[Կոլայով հավ]] # [[Կոլաչկի]] # [[Կոլլո Դանիել Սանու]] # [[Կոլոմբո յոգուրտ]] # [[Կոլորադոյի բաց փաստաթղթերի օրենք]] # [[Կոլումբիայի տնտեսություն]] # [[Կոլչանե]] # [[Կոխլեար իմպլանտ]] # [[Կոկոսի կարագ]] # [[Կոկտեյլ]] # [[Կոկտեյլային սոուս]] # [[Կողմնակալություն]] # [[Կոմինֆորմ]] # [[Կոմիսար Ռեքս]] # [[Կոմորյան կղզիների կենտրոնական բանկ]] # [[Կոմունիզմի զոհերի հուշահամալիր (Վաշինգտոն)]] # [[Կոմպուլսիվ գնումներ կատարելու խանգարում]] # [[Կոմսուհի Մոնիկա ցու Սոլմս-Լաուբախ]] # [[Կոնդոր գործողություն]] # [[Կոնստանդինա (Բյուզանդիայի կայսրուհի)]] # [[Կոնստանցա Կրաչուն]] # [[Կոնստանցիա Մարկևիչ]] # [[Կոնրադ Ադենաուեր հիմնադրամ]] # [[Կոնֆլիկտի գոտի (ֆիլմ)]] # [[Կոշտուկ]] # [[Կոռնետ]] # [[Կոսովոյի միջազգային կառավարական խումբ]] # [[Կոստա Ռիկայի զինված ուժեր]] # [[Կոստա Ռիկայի տնտեսություն]] # [[Կոստանդուպոլսի պաշարում (626 թվական)]] # [[Կոտլովինա]] # [[Կոտորած Պիրգիում]] # [[Կոտորակային արժույթ]] # [[Կորդելիա Չեյզ]] # [[Կորդիլլերա]] # [[Կորեական պալատական պար]] # [[Կորեերենի ազգային ինստիտուտ]] # [[Կորին Ֆրանկո]] # [[Կորոնավիրուսային համավարակով պայմանավորված տնտեսական ցնցումները]] # [[Կորոնե (քաղցր հաց)]] # [[Կորպորատիվ իրավահարաբերություններից բխող վեճեր]] # [[Կուբայի կենտրոնական բանկ]] # [[Կուերնավակա]] # [[Կուկուտա]] # [[Կուղբի որջ]] # [[Կումարագուպտա I]] # [[Կույր Հարրի]] # [[Կուն Ջին]] # [[Կունեդա ապ Էդերն]] # [[Կունլավութ Վիթիդսարն]] # [[Կուշտոգան]] # [[Կուռ Թարխանյան]] # [[Կուրացում]] # [[Կրակոցներ Լենգլիում 2022]] # [[Կրասնոբորսկի գործողություն (1943)]] # [[Կրասնոդարի բալետի թատրոն]] # [[Կրավցովո (լիճ)]] # [[Կրատտ եղբայրներ]] # [[Կրեատինին]] # [[Կրթությունը Սինգապուրում]] # [[Կրիաներ (շոկոլադ)]] # [[Կրիպտոգրաֆիկ արձանագրություն]] # [[Կրծքավանդակի ռենտգեն հետազոտություն]] # [[Կրծքով կերակրում և դեղամիջոցներ]] # [[Կրծքով կերակրումը և ՄԻԱՎ-ը]] # [[Կրոնական բռնություն]] # [[Կրոնական բռնություն Նիգերիայում]] # [[Կրոնեկերյան արտադրյալ]] # [[Կրոնը Բելառուսում]] # [[Կրոնը Բրազիլիայում]] # [[Կրոնը Չեռնոգորիայում]] # [[Կրոնի պատմություն]] # [[Կրոնոս (վնասակար ծրագիր)]] # [[Կրուշինիանի մզկիթ]] # [[Կրուպկի]] # [[Հ. Սամուելյան արևելյան գրախանութ]] # [[ՀԲԸՄ Արարատ Նիկոսիա]] # [[ՀԹԳՄ ԼՄ թատերական ստուդիա]] # [[ՀՀ ռազմական գիտություն և կրթություն]] # [[ՀՀ տարածքային կառավարում և տեղական ինքնակառավարում]] # [[Հալիվենդ բարակ անանուխով շոկոլադներ]] # [[Հակաավտորիտարիզմ]] # [[Հակաինտելեկտուալականություն]] # [[Հակատարիքային շարժում]] # [[Հակատրինիտարիզմ]] # [[Հակաօքսիդանտ]] # [[Հակոբ Կոտոյան]] # [[Հակոբ Շահինյան փաշա]] # [[Հակոբ Պապիկյան (իրավաբան)]] # [[Հաղթանակի մեդալ (Մեծ Բրիտանիա)]] # [[Համակարգչային խաղերի մշակում]] # [[Համակցված տպագրություն]] # [[Համայնք (հեռուստասերիալ)]] # [[Համատեղ վերահսկողության և համակարգման կենտրոն]] # [[Համբավաբեր (թերթ, Մոսկվա)]] # [[Համգյոն]] # [[Համեմատական առավելություն]] # [[Համեմատական կենսագրություններ]] # [[Համզա ալ-Ղամդի]] # [[Համզաթ-բեկ]] # [[Համիդ Միրզա]] # [[Համիլթոն - Հայթս]] # [[Համիլկար Առաջին]] # [[Համլետավան]] # [[Հայ-չու]] # [[Հայ ազգային երիտասարդական միություն (ՀԱԵՄ)]] # [[Հայ ամերիկյան քաղաքական գործողությունների հանձնաժողով]] # [[Հայ զինվորականությունը Սարիղամիշյան ռազմագործողություններում]] # [[Հայ կանանց միջազգային միավորում]] # [[Հայ մամուլ (շտեմարան)]] # [[Հայ նոր գրականության պատմություն]] # [[Հայասա ֆոլկ բենդ (խումբ)]] # [[Հայաստանի Հանրապետության պետական-քաղաքական կառուցվածք]] # [[Հայաստանի ազգային անվտանգության մարմիններ]] # [[Հայաստանի բահայիների Ազգային Հոգևոր Ժողովը]] # [[Հայաստանի բարեգործական կազմակերպություններ]] # [[Հայաստանի կանաչների կուսակցություն]] # [[Հայաստանի կենտրոնական դեպոզիտարիա]] # [[Հայաստանի պաուերլիֆտինգի ֆեդերացիա]] # [[Հայաստանի պետական սահման]] # [[Հայաստանի վերահսկիչ պալատ]] # [[Հայաստանի քննչական կոմիտե]] # [[Հայաստանի ֆիզիկական և մարդկային ռեսուրսներ]] # [[Հայատառ թուրքերեն գրականություն]] # [[Հայերը Գորիում]] # [[Հայիթիի ազգային բանկ]] # [[Հայկ Ղուլյան]] # [[Հայկական Փի Ար ասոցիացիա]] # [[Հայկական աստղագիտական ընկերություն]] # [[Հայկական խաչմերուկ (Կիև)]] # [[Հայոց ազգագրական ընկերություն]] # [[Հայրենական մեծ պատերազմի զոհերի հուշահամալիր]] # [[Հայրենիք (մատենաշար)]] # [[Հայ–իռլանդական հնագույն կապեր]] # [[Հան դինաստիայի տնտեսություն]] # [[Հանաֆուդա]] # [[Հաննա Արենդտի մրցանակ]] # [[Հաննա Յունգբերգ]] # [[Հանոյի Գրականության տաճար]] # [[Հանրային շահ]] # [[Հանրային տեղեկատվության հասանելիությունը Ուկրաինայում]] # [[Հանրորեն վտանգավոր հետևանք]] # [[Հանցագործության նախապատրաստություն]] # [[Հաշիմոտո Կանսեցու]] # [[Հաշվապահական հաշվետվություն]] # [[Հասարակ ապրելակերպ]] # [[Հաստակտուց երաշտահավեր]] # [[Հասրաթ Ջաֆարով]] # [[Հավալա և հանցագործություն]] # [[Հավայան խոհանոց]] # [[Հավատ]] # [[Հավատարիմ և ազատ յոթերորդ օրվա ադվենտիստներ]] # [[Հավատարմություն]] # [[Հավիք]] # [[Հարաբերական գերբնակչություն]] # [[Հարականջային թքագեղձ]] # [[Հարակցում]] # [[Հարավային Անցումային Խորհուրդ]] # [[Հարավային Կորեայի վարչապետ]] # [[Հարավային Ջորջիա]] # [[Հարավաֆրիկյան Միություն (Առաջին համաշխարհային պատերազմ)]] # [[Հարավաֆրիկյան ֆունտ]] # [[Հարբուխ (վեպ)]] # [[Հարդքոր տեխնո]] # [[Հարթատերև ձնծաղիկ]] # [[Հարի Ավելինգ]] # [[Հարկաբյուջետային քաղաքականության փոխանցումային մեխանիզմը նորքեյնսյան ենթադրություններով DSGE մոդելներում]] # [[Հարկումը Հյուսիսային Կորեայում]] # [[Հարկումը Ջիբրալթարում]] # [[Հարյուր հազար միլիարդ բանաստեղծություն]] # [[Հարություն Հակոբյան (գրող, նկարիչ)]] # [[Հարությունյան Ալեքսանդր Գարեգինի]] # [[Հարսանիք թիկունքում (ֆիլմ)]] # [[Հարցազրույց վամպիրի հետ (վեպ)]] # [[Հարևանները դժոխքից]] # [[Հացի թանգարան]] # [[Հացունե Միկու]] # [[Հեգեմոնիկ առնականություն]] # [[Հելլենիստական աստղագուշակություն]] # [[Հեղաշրջում Իրանում (1953)]] # [[Հեղինակային իրավունքը Բելառուսում]] # [[Հեղինակային իրավունքը Բրազիլիայում]] # [[Հեղինակային իրավունքը Եգիպտոսում]] # [[Հեղինակային իրավունքը Պանամայում]] # [[Հեմանտ Գոսվամի]] # [[Հեյզել Մայներ]] # [[Հենթայ]] # [[Հենրի Նորիս]] # [[Հենրի Օռլեանցի]] # [[Հենրիխ Դանիելյան]] # [[Հեռակա ավանդ]] # [[Հեռուստատեսությունը Լատվիայում]] # [[Հեռուստատեսությունը Լիտվայում]] # [[Հեռուստատեսությունը Ռուսաստանում]] # [[Հեռուստատեսությունը Վրաստանում]] # [[Հեռուստատեսությունն Ադրբեջանում]] # [[Հեռուստատեսությունն Էստոնիայում]] # [[Հերձում]] # [[Հերոս]] # [[Հերսա]] # [[Հիասքանչ օրեր]] # [[Հիբիս տաճար]] # [[Հիլզբորո (մարզադաշտ)]] # [[Հիմենոլեպիդոզ]] # [[Հինգ աստղերի շարժում]] # [[Հիպերմնեստրա]] # [[Հիպոֆիզիտ]] # [[Հիսուսի սեքսուալ կողմնորոշումը]] # [[Հիսպանոֆոբիա]] # [[Հիստրիոն]] # [[Հիրամ Էդսոն]] # [[Հյուգու Սալմելա]] # [[Հյուսիսային Ամերիկայի արժութային միություն]] # [[Հյուսիսային Իռլանդիայի թղթադրամներ]] # [[Հյուսիսային Մակեդոնիայի կղզիների ցանկ]] # [[Հյուսիսային Ցի]] # [[Հնագույն մարդկանց կողմից կրակի յուրացում]] # [[Հնարագետ ջուլհակը]] # [[Հնդկական կեղծ թղթադրամ]] # [[Հոգ տար մայրիկի մասին]] # [[Հոլոքոստի ժխտումը քրեականացնող Բելգիայի օրենք]] # [[Հոնկոնգի դոլարի թղթադրամներ]] # [[Հոնկոնգի պատմության ժամանակագրություն]] # [[Հոպոպ (Նար-Դոս)]] # [[Հոսքի էներգիայի մարիչ]] # [[Հովանոցային բրենդինգ]] # [[Հորաս Սիլվեր]] # [[Հորատի՛ր, փոքրիկ, հորատի՛ր]] # [[Հունաստանի կապիտալի շուկայի հանձնաժողով]] # [[Հունաստանի տնտեսական կարգավորման երկրորդ ծրագիր]] # [[Հուսիներ]] # [[Հոքս Բեյ]] # [[Հսկողություն]] # [[Հրաշագործ (ֆենտեզի)]] # [[Հրաշագործի գլխարկը]] # [[Հրատարակությունների միջազգային չափորոշիչ համարներ]] # [[Հրդեհ Գաոսյուն քաղաքի բնակելի տանը]] # [[Հրդեհ լաստանավի վրա Բանգլադեշում (2021)]] # [[Հրեական արձագանք «Մուսա լեռան քառասուն օրը» գրքին]] # [[Հրթիռային զենք]] # [[Ձախ լիբերտարիանիզմ]] # [[Ձեռագիր մատյան]] # [[Ձկան չորացում]] # [[Ձմեռային Ասիական խաղեր 2011]] # [[Ձուլաթերթավորներ]] # [[Ձուլակտոր]] # [[Ձևավորող գնահատում]] # [[Ղազախստանի տնտեսություն]] # [[Ղարիբ մշեցին]] # [[Ղոդս (քաղաք)]] # [[Ճակատագրի մասին]] # [[Ճան Ցիան]] # [[Ճանապարհ (վեպ)]] # [[Ճանապարհաամբարձիչ]] # [[Ճապոնիայի քաղաքացիական ազատությունների միություն]] # [[Ճավշիր]] # [[Ճարպ-սեռական սնուցախանգարում]] # [[Մ-46 130-մմ հրանոթ]] # [[Մ.թ.ա. 16-րդ դար]] # [[ՄԱԿ-ի կլիմայի փոփոխության համաժողով (2021)]] # [[ՄԱԿ-ի մոնիտորինգի առաքելությունը Ուկրաինայում մարդու իրավունքների վերաբերյալ]] # [[Մադագասկարի կենտրոնական բանկ]] # [[Մադակինա]] # [[Մալանիա (տոն)]] # [[Մալիի տնտեսություն]] # [[Մալինյան ծով]] # [[Մակեթաթոն]] # [[Մակրի Յալոս (դիմոս)]] # [[Մահա բլանկա]] # [[Մահապատիժ նույնասեռականության համար]] # [[Մահապատիժը Մյանմայում]] # [[Մահացության թվի զգալի աճ]] # [[Մամլամայր]] # [[Մայրեհավեր]] # [[Մանեկավոր գունդ]] # [[Մանիի ծնողները]] # [[Մանյա Բարեդո]] # [[Մանուշակագույն միջուկ]] # [[Մանջար բրանկո]] # [[Մանրապատում]] # [[Մաշակայունություն]] # [[Մասիմո Դե Սանտիս]] # [[Մասինիսսա]] # [[Մասնագիտացված թարգմանություն]] # [[Մասնակցային բյուջետավորում ըստ երկրի]] # [[Մավկա. անտառային երգ]] # [[Մավրիտանիայի տնտեսություն]] # [[Մատիաս Գալլաս]] # [[Մատրյոնա Նոգովիցինա]] # [[Մարատ Ամանկուլով]] # [[Մարգագետնաբուծություն]] # [[Մարգարեթ Դեզենֆանս]] # [[Մարգարիտ Քեթրին Պերեյ]] # [[Մարդկային կոմպոստացում]] # [[Մարդու աչքը]] # [[Մարդու իրավունքները Եգիպտոսում]] # [[Մարդու իրավունքները Պորտուգալիայում]] # [[Մարի ալ-Ատրաշ]] # [[Մարիամ Նաբատանզի]] # [[Մարիան Յանկու]] # [[Մարիելիստ]] # [[Մարիետայի ավագ դպրոց]] # [[Մարին Ռոբու]] # [[Մարիսա Դիք]] # [[Մարկ Հոֆֆման]] # [[Մարկ Սկիներ]] # [[Մարկետմեյքեր]] # [[Մարջա-է թաղլիդի սկզբունքը շիայական գաղափարախոսության մեջ]] # [[Մարսելո Էռնանդես]] # [[Մարսելո Օտերո]] # [[Մարտական հետախուզության մեքենա]] # [[Մարտական ռոբոտ Քսաբունգլ]] # [[Մարտի իրադարձություններ Բաքվում (1918)]] # [[Մարտինի (Շվեյցարիա)]] # [[Մաքրում]] # [[Մեդիա նվագարկչի ծրագրային ապահովում]] # [[Մեդին (կոմպոզիտոր եղբայրներ)]] # [[Մեթիլամին]] # [[Մեթիլֆենիդատ]] # [[Մեթհեմոգլոբին]] # [[Մեթոդաբանական անհատապաշտություն]] # [[Մեթոդիստական եպիսկոպոսական եկեղեցի]] # [[Մելանի Ֆլորենս]] # [[Մելեքխանըմ Էյուբովա]] # [[Մելիք-Թանգի Բ]] # [[Մեխանիկական ձայնագրում]] # [[Մեծ Բրիտանիայի լիբերալ կուսակցություն]] # [[Մեծ ավազանի անապատ]] # [[Մեկ Հայաստան կուսակցություն]] # [[Մեկ Չինաստան]] # [[Մեկուսարան]] # [[Մեղմոց]] # [[Մեղվաթուփ]] # [[Մենավոր ծառը]] # [[Մենյու (ֆիլմ, 2022)]] # [[Մենք պարտավոր չենք հավատարիմ լինել որևէ թագի]] # [[Մեսիական հուդայականություն]] # [[Մեսիս վանք]] # [[Մեսրոպ արքեպիսկոպոս Աշճյան (մատենաշար)]] # [[Մետաղածնական դարաշրջան]] # [[Մետաղափորձական վերլուծություն]] # [[Մետրոբանկ]] # [[Մետրոպոլիս]] # [[Մետրոպոլիտենի արեալ]] # [[Մեր քաղաքապետը (ֆիլմ)]] # [[Մերաբ Ամզոև]] # [[Մերգիր Պարտիզպանյան]] # [[Մերի Բասմաջյան]] # [[Մերի Մորիսի (հեղինակ)]] # [[Մերկուր Շպիլ-Արենա]] # [[Մերվին Փիք]] # [[Մեքենաժամանակ]] # [[Մեքենայական ընկալում]] # [[Մեքսիկական Ջոկեր]] # [[Մի մինոր]] # [[Մի պայքարի նկարագրություն]] # [[Միաձուլման պայմանագիր]] # [[Միասին երջանիկ (հեռուստասերիալ)]] # [[Միասնական հաղորդակցություններ]] # [[Միասնական պետական քննություն]] # [[Միավորված ազգերի կազմակերպության Կիբեռհանցագործության դեմ կոնվենցիա]] # [[Միացյալ Նահանգների առաջին բանկ]] # [[Միդազոլամ]] # [[Միդիաներ]] # [[Միլտինո]] # [[Միլտուրում]] # [[Միխայիլ Խոզին]] # [[Միխայիլ Կորակաս]] # [[Միխայիլ Կուլակով]] # [[Միկի 17]] # [[Միկո Օլավի Նուսիայնեն]] # [[Միկրոշարժիչ (գործարան)]] # [[Միհրդատյան առաջին պատերազմ]] # [[Միհրիմահ սուլթան]] # [[Մինամոտո նո Յոշիցունե]] # [[Մինդելու (Կաբո Վերդե)]] # [[Մինեսոտայի դրոշ]] # [[Մինսկի Ալեքսեյ Գլեբովի անվան պետական գեղարվեստական քոլեջ]] # [[Միշա Ստեփանյան]] # [[Միշել Պույոլ]] # [[Միության բանակ]] # [[Միջազգային Կանաչ խաչ]] # [[Միջաձիգ հաստոց]] # [[Միջին դաս]] # [[Միջհարկային ծածկ]] # [[Միջնադարյան ֆրանսիական գրականություն]] # [[Միջսերնդային ընդհատման ընդլայնված աստիճանակարգված սանդղակ]] # [[Միջփակեղային համախտանիշ]] # [[Միսակ Էփրիկյան]] # [[Միսս Տիեզերք 2005]] # [[Միքելե Գրեկո դա Վալոնա]] # [[Միքսոբակտերիաներ]] # [[Մլակներ]] # [[Մխիթար Տաթևացի]] # [[Մկնափուշ]] # [[Մկունդ]] # [[Մյանմայի տնտեսություն]] # [[Մյու (պոկեմոն)]] # [[Մոբինգ]] # [[Մոլդովայի տնտեսություն]] # [[Մոլդովայում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկ]] # [[Մոլեգին հողմերի դարավանդ (ֆիլմ, 2026)]] # [[Մոլլա Փանահ Վագիհի և Մոլլա Վալի Վիդադիի հիշատակի թանգարան]] # [[Մոլորությունների ցուցակ]] # [[Մոխրագույն գլխարկ]] # [[Մոհամմադ Հասան Միրզա]] # [[Մոմե արձանների թանգարան]] # [[Մոյեն կղզի]] # [[Մոնղոլ Շուուդան]] # [[Մոնրեալի սիմֆոնիկ երաժշտության տուն]] # [[Մոսկովյան ժամանակ]] # [[Մոսկովյան հռչակագիր]] # [[Մոսկվայի միջբանկային արժույթի բորսա]] # [[Մոսկվայի վիրտուոզներ]] # [[Մոստաֆա Խամենեի]] # [[Մորիա Գոսավի]] # [[Մորմոնականություն]] # [[Մուհամմադ Բաշար Կիվան]] # [[Մուհամմադ Դեյֆ]] # [[Մուհամմադ Շահ]] # [[Մումթազ Մահալ]] # [[Մումի դոլ (մուլտֆիլմերի շարք)]] # [[Մուշի Ազգային Կենտրոնական վարժարան]] # [[Մուսուլմանների ապստամբությունները Կարսում և Շարուր-Նախիջևանում]] # [[Մուրադ Հուսեյնով]] # [[Մուրաջա Օսսոն]] # [[Յակոբյ թետա ֆունկցիա]] # [[Յան Էռնստ Մատցելիգեր]] # [[Յան Հանվոլդ]] # [[Յանի Օտոկ]] # [[Յաշար Հասանով]] # [[Յասնա Կոտեսկա]] # [[Յարոսլավ Լավրենյուկ]] # [[Յոլա Ռամիրես]] # [[Յոնջու]] # [[Յուժնո-Սախալինսկ]] # [[Յուլիա Եգերևա]] # [[Յուկո Ցուշիմա]] # [[Յունիբանկ]] # [[Յուպիտեր-Ավիա]] # [[Յուպիտերի մթնոլորտ]] # [[Յուջին Քլայն (ֆիլատելիստ)]] # [[Յուրայի ափ]] # [[Յուրգեն Ռիգեր]] # [[Յուրե Ռոբիչ]] # [[Յուրի Աբրամոչկին]] # [[Յուրի Կլեպացկի]] # [[Յուրիկ Բարսեղյան]] # [[Յստադ]] # [[Նաբուգոդոնոսոր I]] # [[Նագինատա]] # [[Նադեժդա (հեռուստասերիալ)]] # [[Նադեժդա Պոլովցովա]] # [[Նադին Ֆեսթ]] # [[Նազիկ Բաղդասարյան]] # [[Նազիմ Բեյքիշիև]] # [[Նազլի Տաբաթաբայ-Խաթամբախշ]] # [[Նազրան]] # [[Նաթան Անդերսոն]] # [[Նաիրա Շահիրյան]] # [[Նաիրի Սարգսյան]] # [[Նախագահի տուն]] # [[Նախիջևանի արվեստի պետական պատկերասրահ]] # [[Նախիջևանի դրոշի հրապարակ թանգարան]] # [[Նախիջևանի ճակատամարտ (1919)]] # [[Նահատակների հիշատակի թանգարան]] # [[Նամակ համագումարին]] # [[Նամիք Իսլամզադե]] # [[Նապոլեոնի դամբարան]] # [[Նաջաֆի մարզ]] # [[Նաջրան]] # [[Նասիր Իմանկուլիև]] # [[Նավաշինարան]] # [[Նավաորդ]] # [[Նատալյա Նարիշկինա]] # [[Նատաշա Բոկալ]] # [[Նարգիս (մուլտֆիլմ)]] # [[Նարե Ղազարյան]] # [[Նարեկ («Մատյան ողբերգության»)]] # [[Նարցիսիստական առաջնորդություն]] # [[Նեապոլյան պիցցա]] # [[Նեգատիվ ազատություն]] # [[Նելլի Քերշոու]] # [[Նեկտոն]] # [[Նեմատիկ հեղուկ բյուրեղ]] # [[Նեյտրոպենիա]] # [[Նեյրոբլաստոմա]] # [[Նեյրոլեպտիկ դեղամիջոցներ]] # [[Նեյրոֆիբրոմին]] # [[Նեն Իշիհարա]] # [[Նեշվիլ (ֆիլմ)]] # [[Ներարգանդային պղնձե պարույր]] # [[Ներդրումային ֆոնդ]] # [[Ներետվա]] # [[Ներքնակ]] # [[Նեֆրուրա]] # [[Նիգգա]] # [[Նիգերիայի պատմություն]] # [[Նիգերիայի տնտեսություն]] # [[Նիգյար հանըմ]] # [[Նիդերլանդներ - Ռուսաստան ֆուտբոլային խաղ (2008)]] # [[Նիկ Ջելիլայ]] # [[Նիկոլ Շմիդհոֆեր]] # [[Նիկոլայ Ակուլով]] # [[Նիկոլայ Լուկաշենկո]] # [[Նիկոլայ Հոֆ]] # [[Նիկոլայ Փաուս]] # [[Նիկոս Վետուլաս]] # [[Նիհոնգո]] # [[Նիմր ան-Նիմր]] # [[Նիպահ (վիրուս)]] # [[Նիսի ջազ փառատոն]] # [[Նիտի Թեյլոր]] # [[Նյա]] # [[Նյարդազարգացման խանգարումներ]] # [[Նյոման (ապակեգործարան)]] # [[Նյու Յորքի մեծ հրդեհ (1845)]] # [[Նոբի]] # [[Նոբուկո Սասակի]] # [[Նոելիա Կաստիլյո Ռամոս]] # [[Նոնսան]] # [[Նովակ Ջոկովիչի և Ռաֆայել Նադալի մրցակցություն]] # [[Նովոչերկասկի խռովություն]] # [[Նոր Զելանդիայի փոստի և նամականիշների պատմություն]] # [[Նորերից մեկը]] # [[Նորթոն Սաունդ]] # [[Նորի]] # [[Նույնասեռականության քրեականացում]] # [[Նուշ]] # [[Նուպար (գրադարան)]] # [[Նուսրեթ Չոլփան]] # [[Շագանակով պուդինգ]] # [[Շահաբաժնի ծածկույթ]] # [[Շամպայնի շրջանի դեմ Մադիգանի գործ]] # [[Շանհայի Հունցյաո միջազգային օդանավակայան]] # [[Շանս (ֆիլմ, 2010)]] # [[Շավարշ Բադալյան (շախմատիստ)]] # [[Շավարշ Գրիգորյան]] # [[Շավարշ Մուրադյան]] # [[Շարաբուտդին Մագոմեդով]] # [[Շարժական տպատառեր]] # [[Շարոց]] # [[Շաքիր Ջալալի]] # [[Շելդա]] # [[Շեխլեր]] # [[Շենունցզյա]] # [[Շետլանդյան կղզիների դրոշ]] # [[Շերի Սամբա]] # [[Շերտավոր խմորեղեն]] # [[Շեքիի պատմության թանգարան]] # [[Շիճուկային հիվանդություն]] # [[Շինարարական կառույցների մոնտաժ]] # [[Շինզոու օ Սասագեյո!]] # [[Շիվա Ահմադի]] # [[Շիրակ (հրատարակչատուն)]] # [[Շղթայական փոխանցումներ]] # [[Շմավոն (գրիչ)]] # [[Շյոգրենի համախտանիշ]] # [[Շնագայլի օրը (հեռուստասերիալ)]] # [[Շնող (համայնք)]] # [[Շո (լիճ)]] # [[Շոկոլադե ձուկ]] # [[Շոկոլադե մահ]] # [[Շոկոլադե նապաստակ]] # [[Շոկոլադե տարտ]] # [[Շոկոլադի արտադրությունը Գանայում]] # [[Շողակաթ Սուրբ Աստվածածին վանք]] # [[Շոու-ռումինգ]] # [[Շուշան Սարգսյան]] # [[Շուվալան]] # [[Շվեդական կամավորական վաշտ]] # [[Շվեյցարիայի ներխուժումը Լիխտենշտայն]] # [[Շրթներկի ինդեքս]] # [[Շրի Մուլանի Ինդրավաթի]] # [[Ոչ կատարյալ մրցակցություն]] # [[Ոչխարների թոքերի ադենոմատոզ]] # [[Ոռնոց]] # [[Ոսկե տաճարը (վեպ)]] # [[Ոսկրակակղանք]] # [[Որակազրկում]] # [[Ու Դունյի]] # [[Ուգադի]] # [[Ուգանդայի ժողովրդական պաշտպանության ուժեր]] # [[Ուենսդեյ (երկրորդ եթերաշրջան)]] # [[Ուզբեկական ԽՍՀ դրոշ]] # [[Ուժեղ արժույթ]] # [[Ուժիցե]] # [[Ուիլիամ Սաբեն]] # [[Ուիլիս Օ'Բրայեն]] # [[Ուիլյամ Դևիս Էվանս]] # [[Ուիլյամ Էվարտ Բերի, 1-ին վիկոնտ Քեմրոուզ]] # [[Ուիլյամ Թոմասսո]] # [[Ուիլյամ Շեքսպիրի կյանքը]] # [[Ուիլյամ Քասլոն]] # [[Ուղեղ-համակարգիչ ինտերֆեյս]] # [[Ուշաթռիչք մաշկեղ չղջիկ]] # [[Ուշանկա]] # [[Ուոլթ Լլոյդ]] # [[Ուոլքամին]] # [[Ուռուցք ներթափանցող լիմֆոցիտներ]] # [[Ուսապարկերի աճուրդ]] # [[Ուրոսկոպիա]] # [[Ուրուգվայական խոհանոց]] # [[Չալերմչայի Կոսիտպիպատ]] # [[Չաղրի բեկ]] # [[Չանգ Յուի]] # [[Չանգ և Էնգ Բանկերներ]] # [[Չանդրե Օրամ]] # [[Չանշու]] # [[Չապատի]] # [[Չարլզ Բլաունթ]] # [[Չարլզ Ուիլիամ Փոստ]] # [[Չափ (տաղաչափություն)]] # [[Չեխական ծովահենների կուսակցություն]] # [[Չեկան (զինատեսակ)]] # [[Չեչենական առաջին պատերազմ]] # [[Չեչիլիա Գալլերանի]] # [[Չեռնոգորիայի բանկ]] # [[Չեսմեի ճակատամարտի հիշատակին նվիրված մեդալ]] # [[Չերեմշինա]] # [[Չժաո Չանձզին]] # [[Չժոու Ցզըյու]] # [[Չժուան Չժուանին]] # [[Չժունշան (քաղաք)]] # [[Չիա Թեք Լենգ]] # [[Չիլագո]] # [[Չիկլայո]] # [[Չինական աճուրդ]] # [[Չինական արագընթաց մայրուղիներ]] # [[Չինաստանի էներգիայի վերամշակման ընկերություն]] # [[Չինաստանի վասալական համակարգ]] # [[Չհանվոն]] # [[Չո Գիչոն]] # [[Չոբանկարա]] # [[Չորաքիթ պրիմատներ]] # [[Չորս մուրացիկ]] # [[Չորրորդ գլուխ (Ամերիկյան սարսափ պատմություն)]] # [[Չուպակաբրա]] # [[Չվե Ինսոկ]] # [[Պադովայի համալսարան]] # [[Պալեկաստրոն]] # [[Պալեոպրոտերոզոյան դարաշրջան]] # [[Պալլադիականություն]] # [[Պակ Սո Յոն]] # [[Պակիստանի անվտանգության տպագրության կորպորացիա]] # [[Պակիստանի ֆոնդային բորսա]] # [[Պակսե]] # [[Պաղեստին (պատմական մարզ)]] # [[Պայթյուններ Բատա քաղաքում (2021)]] # [[Պանագիա Խալկեոն]] # [[Պանամայի փաստաթղթեր (Ասիա)]] # [[Պանամայի փաստաթղթեր (Եվրոպա)]] # [[Պանամայի փաստաթղթեր (Հյուսիսային Ամերիկա)]] # [[Պանդիոն]] # [[Պանկիսի կիրճ]] # [[Պանկոստի ուռուցք]] # [[Պանքրոմային լուսանկարչական նյութեր]] # [[Պաշտոնական տեղեկատվության մասին օրենք]] # [[Պաշտոնասեր]] # [[Պաշտպանության պետական կոմիտե]] # [[Պաոծը]] # [[Պաուլա Հիտլեր]] # [[Պաչակուտեկ Յուպանկի]] # [[Պապադոպուլոս Տասսոս]] # [[Պաստիսետ]] # [[Պատանեկան ստեղծագործության թատրոն]] # [[Պատերազմ Բատա դպրոցում]] # [[Պատկեր (թերթ)]] # [[Պատկերակալ]] # [[Պատկերների ճանաչում]] # [[Պատկերուսույց գիրք]] # [[Պատճառ (ժանր)]] # [[Պատմող (Մարտական ակումբ)]] # [[Պատմություն Թելամաքի որդվո հուլիսի]] # [[Պատմություն Ճենկիզ Խանի]] # [[Պատմություն Մարիանե կուսին]] # [[Պատմություն կայսերն Փոնցիանոսի]] # [[Պատշաճ արտադրական գործունեություն (ՊԱԳ)]] # [[Պատրանքային ճշմարտության էֆեկտ]] # [[Պարագվայական գուարանի]] # [[Պարադոքսալ մտադրություն]] # [[Պարադոքսալ պուլս]] # [[Պարզատումար]] # [[Պարկ Պատրիսիոս]] # [[Պարկային պուդինգ]] # [[Պարկեն (մարզադաշտ)]] # [[Պարտավորություն]] # [[Պարտիզանական այգեգործություն]] # [[Պեդրո I (Արագոնի թագավոր)]] # [[Պելագրա]] # [[Պելգուլին]] # [[Պեղիոն]] # [[Պենտոբարբիտալ]] # [[Պետական զինանշանների ցանկ]] # [[Պետրոս Ա Սարաճյան]] # [[Պետրոսյան (ընկերություն)]] # [[Պերմի պետական մանկավարժական համալսարան]] # [[Պերուական խոհանոց]] # [[Պիեռ-Օգյուստ Շարդինյի]] # [[Պիետարսաարի]] # [[Պինգվին (բիսկվիթ)]] # [[Պիոմբինո]] # [[Պիպին Լանդենացի]] # [[Պիսկո Սոուր]] # [[Պիտա Տաուֆատոֆուա]] # [[Պիտեր Պաու]] # [[Պիրաբադիլի պատմության թանգարան]] # [[Պիրանյա սովորական]] # [[Պլայա դել Կարմեն]] # [[Պլիմուտյան եղբայրներ]] # [[Պյատիգորսկի բժշկակադեղագործական ինստիտուտ]] # [[Պյոտր Զավադսկի]] # [[Պյոտր Ռադչենկո]] # [[Պշչինա]] # [[Պոզիտիվ հոգեթերապիա]] # [[Պոզո Ալմոնտե]] # [[Պոլ Կարասոն]] # [[Պոլ Ռեբեյռոլ]] # [[Պոլիգինիա]] # [[Պոլիմերային թղթադրամ]] # [[Պոլիստիլիստիկա]] # [[Պողոս Պետրոսյան]] # [[Պոմարե II]] # [[Պոնչո]] # [[Պոնտչարտրեյն (լիճ)]] # [[Պորտ Բելլ]] # [[Պորտֆելի արդյունավետ սահման]] # [[Պուրի (հաց)]] # [[Պսամետիհ II]] # [[Պսամետիհ III]] # [[Պտղատու այգի]] # [[Պրահլադ Ջանի]] # [[Պրեմիլենարիզմ]] # [[Պրետորական կոհորտա]] # [[Պրիմորսկ (Դաղստան)]] # [[Պրիսկոյի աբբայի պուդինգ]] # [[Պրորա]] # [[Պֆայզեր]] # [[Ջաբիր իբն Զեյդ]] # [[Ջալիլ Մամեդկուլիզադեի տուն-թանգարան (Նախիջևան)]] # [[Ջանգ Գյե Հյանգ]] # [[Ջանեթ Բանանա]] # [[Ջանք]] # [[Ջեդբուրգ]] # [[Ջեյ Լիգայի առաջին դիվիզիոն]] # [[Ջեյմս Դեյվիդ Վենսի ելույթը Մյունխենում]] # [[Ջեյմս Օջիլվի, Էյրլիի 1-ին կոմս]] # [[Ջեյքոբին պաշտպանելով]] # [[Ջեսահ (արձակագիր)]] # [[Ջեսսի Ջեյմս]] # [[Ջերբա (կղզի)]] # [[Ջերմային այրվածք]] # [[Ջեքը տուփում]] # [[Ջիանոտտ-Կրոստի համախտանիշ]] # [[Ջիգիթ]] # [[Ջո Չավկի]] # [[Ջոան Ջուլյան]] # [[Ջոել Ն. Ուորդ]] # [[Ջոզեֆ Բեյթս]] # [[Ջոզեֆ Կոնի]] # [[Ջոզեֆ Քրոմելիս]] # [[Ջոկո Վիլինկ]] # [[Ջոհոր]] # [[Ջոյս Վինսենթ]] # [[Ջոն Ալեն Մուհամմադ]] # [[Ջոն Բայինգթոն]] # [[Ջոն Բուշել]] # [[Ջոն Գեյթինս]] # [[Ջոն Լաֆբորո]] # [[Ջոն Կրամեր]] # [[Ջոն Հոքվուդ]] # [[Ջոն Մեյման]] # [[Ջոն Միդլթոն, Միդլթոնի 1-ին կոմս]] # [[Ջոն Ռումբիակ]] # [[Ջոն Ռուֆֆո]] # [[Ջոն Վոյտովիչ]] # [[Ջոն Ֆայն (քաղաքական գործիչ)]] # [[Ջոշուա (երգիչ)]] # [[Ջոշուա Հայմս]] # [[Ջորդան Նոբս]] # [[Ջորջ Դոնիկյան]] # [[Ջորջ Լոյո]] # [[Ջորջ Սեթոն, 6-րդ լորդ Սեթոն]] # [[Ջորջ Քլեյն]] # [[Ջորջ Քորթնի]] # [[Ջուբալենդ]] # [[Ջուբլետա]] # [[Ջուզեպպե Մասսերիա]] # [[Ջուլիանո դա Սանգալո]] # [[Ջուլիետ Կապուլետ]] # [[Ջուլիետ Վուդ]] # [[Ջուլիո Բերրուտի]] # [[Ջուն Էդիթ Սմիթ]] # [[Ջուստինիանո Պարտեչիպացիո]] # [[Ջրային ծնունդ]] # [[Ջրային սղարան]] # [[Ջրի աղազերծում]] # [[Ջրհեղեղ Չեխիայում (2024)]] # [[Ռաբոտնիչկի]] # [[Ռադհա Պաուդել]] # [[Ռադչենկո]] # [[Ռազմական քաղաք]] # [[Ռազու]] # [[Ռաիսա Օդինցովա]] # [[Ռակադա]] # [[Ռահիմ Յար Խան]] # [[Ռայան Ֆոգլ]] # [[Ռայխենբախ (ջրվեժ)]] # [[Ռայման (բժիշկ)]] # [[Ռայմոնդաս Տումենաս]] # [[Ռայմոնդո Մոնտեկուկոլի]] # [[Ռանչի]] # [[Ռաշել Մվանզա]] # [[Ռաուլ դե Կրեկի]] # [[Ռաջարհատ]] # [[Ռասյոմոնի դարպասները]] # [[Ռաֆայել Խաչատրյան]] # [[Ռաֆայել Պույյանա]] # [[Ռեկետիր (ֆիլմ)]] # [[Ռեյ Ռոբսոն]] # [[Ռեյկյավիկի զինանշան]] # [[Ռեյնոսա]] # [[Ռեյչել Օուքս Պրեստոն]] # [[Ռեյվենսհո]] # [[Ռենդի Ալթշուլ]] # [[Ռեստորատոր]] # [[Ռեֆորմատական շարժման յոթերորդ օրվա ադվենտիստներ]] # [[Ռիալդա]] # [[Ռիաչուելոյի ճակատամարտ]] # [[Ռիթա Որբերեան]] # [[Ռիկարդո Ագիռե Մարտինես-Վալդիվիեսո]] # [[Ռիկիսա Բիրգերսդոթթեր]] # [[Ռիկսա Լոթարինգացի]] # [[Ռիո-Սալադո]] # [[Ռիչարդ Դալթոն]] # [[Ռիչարդ Դով Ուիլիամս]] # [[Ռիսկային սեռական վարքագիծ]] # [[Ռիսսա Ագ Բուլա]] # [[Ռիվ Գոշ]] # [[Ռիվարոքսաբան]] # [[Ռիք Հասբանդ]] # [[Ռյո Յամամատո]] # [[Ռյոմեն Սուկունա]] # [[Ռոբ Թոմաս (սցենարիստ)]] # [[Ռոբերտ Իդս]] # [[Ռոբերտ Խաչատրյան]] # [[Ռոբերտ Կիպչումբա]] # [[Ռոբերտ Նեմով]] # [[Ռոբերտ Փիրս]] # [[Ռոբերտ Ֆիցո]] # [[Ռոբերտ Ֆլաերթի]] # [[Ռոբերտո Կանի]] # [[Ռոբերտո Կոզակ]] # [[Ռոբերտո Մարսելո Լևինգստոն]] # [[Ռոբի Գրեհեմ-Կունց]] # [[Ռոբոտային վիրաբուժություն]] # [[Ռոզ ՄակԱյվեր]] # [[Ռոզելին Լայո]] # [[Ռոման Նոյշտեդտեր]] # [[Ռոման Շտենբերգ]] # [[Ռոման Ռոմանյուկ]] # [[Ռոյ Քլինգեն]] # [[Ռոն Ռևալդ]] # [[Ռոնալդ Ա. Վայնբերգ]] # [[Ռոնալդ Մարկինի]] # [[Ռոնին]] # [[Ռոջեր Ուիլյամս]] # [[Ռոստբիֆ]] # [[Ռովշան Ջավադով]] # [[Ռուա (լիճ)]] # [[Ռուդոլֆ Իսրայելյան]] # [[Ռուզվելտ Սկերիտ]] # [[Ռուլ Բումստրա]] # [[Ռուս-մոլդովական հարաբերություններ]] # [[Ռուսական ազգային միասնություն (1990)]] # [[Ռուսական բանակի ճապոնացի կամավորականներ]] # [[Ռուսական կայսերական շարժում]] # [[Ռուսական կիթառ]] # [[Ռուսական համայնք (կազմակերպություն)]] # [[Ռուսաստան - Անգլիա ֆուտբոլային խաղ (2007)]] # [[Ռուսաստանի գյուղատնտեսության նախարարություն]] # [[Ռուսաստանի պատերազմների ցանկ]] # [[Ռուսլան և Լյուդմիլա (բալետ)]] # [[Ռուստամ Ռախմատուլին]] # [[Սաբինուհու առևանգումը (Ջամբոլոնիա)]] # [[Սաբորիոս]] # [[Սաբուր]] # [[Սագի փետուր]] # [[Սադաֆ Էսպահբոդի]] # [[Սադիղջան]] # [[Սադհգուրու]] # [[Սաիդ Նաջաֆզադե]] # [[Սալեհ Ասադի]] # [[Սալեհ Մոհամմադի]] # [[Սալտո (գեղասահք)]] # [[Սակագների և առևտրի ընդհանուր համաձայնագիր]] # [[Սամատան]] # [[Սամարայի պետական բժշկական համալսարան]] # [[Սամբալ (սոուս)]] # [[Սամիր Աբդուլով]] # [[Սամիր Վինսենթ]] # [[Սամուել Ասաբիա]] # [[Սամուել Սամուել]] # [[Սամսոն Սարգսյան]] # [[Սամսունի տեղահանություններ]] # [[Սամվել Պիպոյան]] # [[Սայմոն Քեյ]] # [[Սան-Ֆրանսիսկո-դե-Մակորիս]] # [[Սան Անդրեսի բարձրագույն համալսարան]] # [[Սանգայ Նգեդուպ]] # [[Սանդի Սայլենս]] # [[Սանդի Տոլետտի]] # [[Սանդուխտ (ողբերգություն)]] # [[Սանդրո Կիա]] # [[Սանդրո Տոնալի]] # [[Սանկտ Պետերբուրգի թատրոններ]] # [[Սանշայն Քոսթ]] # [[Սանչո IV (Նավարրայի թագավոր)]] # [[Սանտա Կլաուսն ու ծախսերի գիրքը]] # [[Սանտոն]] # [[Սաշա Այս]] # [[Սառա Բիալա]] # [[Սառա Լի Բոլջեր]] # [[Սառա Հիրինի]] # [[Սառա Մ. Փրիթչարդ]] # [[Սառա Նազարբաևա]] # [[Սառա Շլեպեր]] # [[Սառա Ռեկտոր]] # [[Սառցե թագավոր]] # [[Սասակի Կոջիրո]] # [[Սասկաչևանի պատմություն]] # [[Սատոսի Տաձիրի]] # [[Սարգիս Գասպարյան]] # [[Սարգիս Րաբունապետ]] # [[Սարոլտա Ստեինբերգեր]] # [[Սաֆետ Զեց]] # [[Սաֆիե սուլթան]] # [[Սեդրակ Ասրյան (ազատամարտիկ)]] # [[Սեզոնի եզրափակիչ (Հարավային այգի)]] # [[Սելենա Գոմեսի սկավառակագրություն]] # [[Սելին Դոմինգո]] # [[Սելինա Ռոբինսոն]] # [[Սեհմետ]] # [[Սեղան (կրոն)]] # [[Սեղանի աղջիկներ]] # [[Սեմանտիկ վեբ]] # [[Սեյկիլի տապանագիրը]] # [[Սեն Կլոդ (շրջան)]] # [[Սեն Պիեռ (Սեն Պիեռ և Միքելոն)]] # [[Սենդրոֆ Քոուֆաքս]] # [[Սենեգալի տնտեսություն]] # [[Սենտ Հելինա Բեյ]] # [[Սեսնոք]] # [[Սետեպենրա]] # [[Սերաֆիմա Սախանովիչ]] # [[Սերբական Հանրապետության բնակչություն]] # [[Սերբական անուն]] # [[Սերբիայի գիտությունների և արվեստի ակադեմիայի նախագահների ցուցակ]] # [[Սերգեյ Գրեյ]] # [[Սերգեյ Դոլբիլով]] # [[Սերգեյ Մավրոդի (պրոֆեսոր)]] # [[Սերգեյ Սիրոմյատնիկով]] # [[Սերգեյ Տերյան]] # [[Սերգեյ Տուչկով]] # [[Սերժ Առուշանյան]] # [[Սերիդո էկոլոգիական կայան]] # [[Սերիցիտ]] # [[Սերմնաբջջի ներցիտոպլազմային ներարկում]] # [[Սերրո Լարգո]] # [[Սեքս աշխատանքի ապաքրեականացում]] # [[Սթեյթլայն]] # [[Սթենլի Վեբեր]] # [[Սթենֆորդի փիլիսոփայության հանրագիտարան]] # [[Սթինգ (ԱԹՍ)]] # [[Սթիչ]] # [[Սթիվեն Հասկել]] # [[Սթիվեն Ուոլշ]] # [[Սիբրին]] # [[Սիգրիդ Հպարտ]] # [[Սիդհիրգանջ]] # [[Սիդնի Օմար]] # [[Սիդքափ]] # [[Սիիդա]] # [[Սիլիա Սավադոգո]] # [[Սիլվա Շահակյան]] # [[Սիմեոն Ա Զեյթունցի]] # [[Սիմո Հյայուհյա]] # [[Սիմոնա դե Բովուարը Չիկագոյում (լուսանկար)]] # [[Սիմոնետա Վեսպուչի]] # [[Սինգապուրի պատմություն]] # [[Սինժու շրջան]] # [[Սինոբու Օրիգուտի]] # [[Սիսկալ]] # [[Սիրիական հակամարտություն (2024-ներկա)]] # [[Սիրիայի տնտեսություն]] # [[Սիցիլիայի բանկ]] # [[Սիփան (տարեգիրք)]] # [[Սիփան Պետրոսյան]] # [[Սլովակյան կրոնա]] # [[Սխտորով հաց]] # [[Սկանդինավյան արժութային միություն]] # [[Սկյուռիկ (կոնֆետ)]] # [[Սկուբի-Դու և կիբեր հետապնդում]] # [[Սղինանետ]] # [[Սմարթիզ (դեղահատաձև կոնֆետ)]] # [[Սմբատ Բ Տիեզերակալ]] # [[Սյոտիկո]] # [[Սյու Մինգ]] # [[Սյու Սինչու]] # [[Սյուգերի]] # [[Սյուզան Լենգլեն]] # [[Սյուզաննա Շահբազյան]] # [[Սյուզեն Քելվին]] # [[Սյումեյե Բոյաջի]] # [[Սյուննյովա Սուլեմդալ]] # [[Սյուրբրակ]] # [[Սյուրռեալիստական կոմպոզիցիա]] # [[Սնդիկի հանքանյութեր]] # [[Սննդային տոքսիկոինֆեկցիաներ]] # [[Սոլանժ Կոուտու]] # [[Սոլապուր]] # [[Սոլջեր Ֆիլդ]] # [[Սոլվեյգ Քրեյ]] # [[Սոկչո]] # [[Սոկրատեսական հեգնանք]] # [[Սողոմոնյան Կղզիների տնտեսություն]] # [[Սոմբր]] # [[Սոյայի սոուս]] # [[Սոյոն]] # [[Սոնիի նկարների կոտրելը]] # [[Սոննամ]] # [[Սոչիի ծովային առևտրային նավահանգիստ]] # [[Սոպկա]] # [[Սոս Նուրիջանյան]] # [[Սոսի հայ]] # [[Սոսիզմ]] # [[Սոսնովեցի գետտո]] # [[Սոտիրիա Վասիլակոպուլու]] # [[Սոցիալական իրավունքներ]] # [[Սոցիալական կարգավիճակ]] # [[Սոցիալիստական սեփականության գողության դեմ պայքարի վարչություն]] # [[Սու Իմին]] # [[Սուբեդեյ]] # [[Սուբլիմում]] # [[Սուդանի խոտ]] # [[Սուզաֆոն]] # [[Սուլեյկա Ռիվերա]] # [[Սուլեյման Նուրի]] # [[Սուխո կղզի]] # [[Սունկ]] # [[Սուչինդա Կրապրայուն]] # [[Սուսեդգրադ]] # [[Սուվա Պլանինա]] # [[Սուրամադուի կամուրջ]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Թելավ)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Լալիսղուր)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Ծինանդալ)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Ղվարել)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Նափառեուլ)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սանավարդո)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սանիորե)]] # [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Փշավել)]] # [[Սուրբ Աստվածածին վանք (Կարմրավոր)]] # [[Սուրբ Բարաղամ վանք]] # [[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորչի տաճար (Նիկոլաև)]] # [[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Թելավ)]] # [[Սուրբ Ծննդյան տաճար (Վոլգոդոնսկ)]] # [[Սուրբ Ծնունդ և տոնական սեզոն]] # [[Սուրբ Հակոբի տոն]] # [[Սուրբ Հեղինեի կղզու դրոշ]] # [[Սուրբ Հրեշտակապետաց եկեղեցի (Ծիրա գյուղ)]] # [[Սուրբ Ղազարոս եկեղեցի]] # [[Սուրբ Յոհանի հիվանդանոց]] # [[Սուրբ Նիկողայոսի հին եկեղեցի]] # [[Սուրբ Ստեփանոս հայկական տարրական դպրոց]] # [[Սուրբ Ֆինա]] # [[Սուրբ երրորդություն եկեղեցի (Թելավ)]] # [[Սուրեն Գրիգորյան (անասնաբույժ)]] # [[Սուրինամի տնտեսություն]] # [[Սոֆի Թեթչեր]] # [[Սոֆի Հոլստեն]] # [[Սոֆի Պեդերսեն]] # [[Սոֆիա Բրիտանացի]] # [[Սոֆյա Հասմիկ]] # [[Սոֆյա Յակոբսոն]] # [[Սոֆյա Պոմերանիացի]] # [[Սոֆյա Տոլստայա-Եսենինա]] # [[Սպանված պատերազմում]] # [[Սպիտակ (լիճ)]] # [[Սպիտակ Արքա (Ալիսը հայելու աշխարհում)]] # [[Սպիտակ ՖԱ]] # [[Սպիտակ վիշապը]] # [[Սպիտակ քայլողներ (կերպար)]] # [[Սպիտակուցի կառուցվածք]] # [[Սպիրոխետներ]] # [[Սվիչքրաֆթ]] # [[Սվյատոպոլկ I (Մեծ Մորավիայի իշխան)]] # [[Ստանիսլավ Կրավչինսկի]] # [[Ստեփան Ասատրյան]] # [[Ստեֆանի Ռայս]] # [[Ստեֆանի Փիքոք]] # [[Ստեֆանո Դոմենիկալի]] # [[Ստյուարտ Բեբիջ]] # [[Ստյուարտ Մեյս]] # [[Ստուպոր]] # [[Ստրովոլոս]] # [[Ստրուկների աճուրդ]] # [[Սրետեն Ասանովիչ]] # [[Սրճեփ]] # [[Սֆակիա]] # [[Սև գլխարկ (համակարգչային անվտանգություն)]] # [[Սևակ Ղուկասյան]] # [[Սևդա Վալիևա]] # [[Սևդալինկա]] # [[Սևիլ Շհայդե]] # [[Վադիմ Բասին]] # [[Վադիմ Դեմչոգ]] # [[Վազորդի պտուկ]] # [[Վալենտինա Տերեշկովա (ալմաստ)]] # [[Վալերի Ռոզով]] # [[Վալերիա Մարկեսի սպանություն]] # [[Վախկոտ կատուն]] # [[Վահանչերազ Իշխանյան]] # [[Վահե Ենգիբարյան]] # [[Վահե Սեթյան (հրատարակչություն)]] # [[Վահե Վանոյան]] # [[Վահիդ Հաղանիան]] # [[Վահիդ Ջալալզադե]] # [[Վաղր]] # [[Վայսաքհի]] # [[Վայտիմ]] # [[Վան Չժոչեն]] # [[Վանի թագավորության արվեստ]] # [[Վասիլի Լոմաչենկո - Էնթոնի Քրոլա]] # [[Վասիլի Ստեֆանովիչ (եպիսկոպոս)]] # [[Վասն հայության]] # [[Վավերագրեր հայ եկեղեցու պատմության]] # [[Վարակի գործակից]] # [[Վարբա (կղզի)]] # [[Վարդաբլուր (լեռ)]] # [[Վարդագույնի և շագանակագույնի ծննդյան օրը]] # [[Վարդան Բախշյան]] # [[Վարդգես Հովսեփյան]] # [[Վարեսինոբու]] # [[Վարիացիոն ինքնակոդավորիչ]] # [[Վարկային միությունները Միացյալ Թագավորությունում]] # [[Վարունա]] # [[Վարչական կառույց Զարյադիեում]] # [[Վարչարարության և կառավարման ֆրանկոֆոնիայի մասնագիտացված հաստատություն]] # [[Վարվառա Դոբրոսելովա]] # [[Վեբթուն]] # [[Վեբստերի կանոն]] # [[Վելիսցիխե գյուղի դպրոց]] # [[Վեն Ճունհուի]] # [[Վենեսուելացիներ]] # [[Վեստարկտիկա]] # [[Վերա Պաուվ]] # [[Վերականգնողական շարժում]] # [[Վերականգնողականություն]] # [[Վերելք կուսակցություն]] # [[Վերջին ունիվերսալ ընդհանուր նախնի]] # [[Վերջնական արտադրանք]] # [[Վեցերորդ գլուխ (Ամերիկյան սարսափ պատմություն)]] # [[Վիգեն Աբրահամյանցի սպանություն]] # [[Վիդեոբանկ]] # [[Վիետնամի պատմություն]] # [[Վիժեցնող]] # [[Վիժում]] # [[Վիիմսի (թերակղզի)]] # [[Վիլհելմ Բուրգսմյուլլեր]] # [[Վիլյամ Բուլոկար]] # [[Վիկի Վետտե]] # [[Վիկտոր Կուկ]] # [[Վիկտոր Մալյուկ]] # [[Վիկտոր Օնիսկո]] # [[Վիկտոր Օստորոգորսկի]] # [[Վիկտորիա (դիցաբանություն)]] # [[Վիկտորյա Էմ]] # [[Վիկտորյա Ռոշչինա]] # [[Վիկտորյա Փինթեր]] # [[Վիմ Կուվերմանս]] # [[Վիշվաշ Կումար Ռամեշ]] # [[Վիորիկա Ագարիչ]] # [[Վիջենիցա]] # [[Վիսարիոն Ջուղաշվիլի]] # [[Վիսենտե Գիլյոտ]] # [[Վիվ Անդերսոն]] # [[Վիտամին B12 պակասորդային սակավարյունություն]] # [[Վիտելո տոնատո]] # [[Վիրգինիա Տոռեսիլյա]] # [[Վիրենդելի հեծան]] # [[Վիրուսային մարքեթինգ]] # [[Վլադիմիր Բարովիչ]] # [[Վլադիմիր Կադուլին]] # [[Վլադիմիր Կլիչկո - Քելվին Բրոք]] # [[Վլադիմիր Շամանով]] # [[Վլադիմիր Վիննիչևսկի]] # [[Վլադիսլավ Դեյնեգո]] # [[Վլադլեն Տատարսկու սպանություն]] # [[Վոլգա-Դոն նավարկելի ջրանցք]] # [[Վոյերիստները]] # [[Վոնջու (Հարավային Կորեա)]] # [[Վոստոկ-1]] # [[Վուդի Էրդման]] # [[Վուքիպեդիա]] # [[Վրաստանի տոներ]] # [[ՏՈԶ-57]] # [[ՏՓԽ շենք]] # [[Տաբալոնգ]] # [[Տաիկիչիրո Մորի]] # [[Տաիսիա Մարչենկո]] # [[Տալայի հիդրոէլեկտրակայան]] # [[Տակայասուի արտերիտ]] # [[Տաղ անձնական]] # [[Տաղարան]] # [[Տամմե-Լաուրի կաղնի]] # [[Տանը մենակ (ֆիլմ, 2021)]] # [[Տանտիա Տոպի]] # [[Տարա Գրինստեդի սպանությունը]] # [[Տարանտուլ միգամածություն]] # [[Տարբեր քաշային կարգերում բռնցքամարտի աշխարհի չեմպիոնների ցանկ]] # [[Տարբերակում]] # [[Տարեկան հրատարակված գրքերի քանակ ըստ երկրների]] # [[Տարսոնի ժողով]] # [[Տարօրինակ դեպքեր (1-ի եթերաշրջան)]] # [[Տափակաթաթություն]] # [[Տեխնոլոգիական սարքավորումների մոնտաժ]] # [[Տեմպերս]] # [[Տետր (պոլիգրաֆիա)]] # [[Տերպինհիդրատ]] # [[Տեքստիլ վերամշակում]] # [[Տիարա]] # [[Տիգրան Պողոսյան]] # [[Տիգրան Սարգսյան (բալետի արտիստ)]] # [[Տիմոթեոս (նկար, Վան Էյկ)]] # [[Տիմֆի]] # [[Տին Լուչին]] # [[Տինգինիս]] # [[Տիտանի օքսիդ(II)]] # [[Տիրո]] # [[Տիքոնիոս]] # [[Տնամերձ հողամաս]] # [[Տնտեսական ազգայնականություն]] # [[Տնտեսական հարցերի և Կլիմայական գործողությունների դաշնային նախարարություն]] # [[Տնտեսական և արժութային միություն]] # [[Տոմոե Գոզեն]] # [[Տոմոյուկի Յամասիտա]] # [[Տոնիկա]] # [[Տոնկացու]] # [[Տոսիվո Նակայամա]] # [[Տորաջներ]] # [[Տորբեշներ]] # [[Տորթի հեղինակային իրավունք]] # [[Տորպեդային ապարատ]] # [[Տու Շի]] # [[Տուլիարա]] # [[Տուհալայի վհուկի ջրհոր]] # [[Տուն ծառի վրա]] # [[Տունլյաո]] # [[Տուն–դպրոց]] # [[Տպատախտակ]] # [[Տսոնգա]] # [[Տրանսմիգրացիոն ծրագիր]] # [[Տրանսպորտը Մարոկկոյում]] # [[Տրանսպորտը Նիդերլանդներում]] # [[Տրանսֆեր (ֆուտբոլ)]] # [[Տրանսֆորմեր (խոր ուսուցում)]] # [[Տրոլ տիկնիկը]] # [[Տրոյական քաշ]] # [[Տևտատես]] # [[Ցայ Մինլյան]] # [[Ցանցային Պետություն]] # [[Ցանցային ծրագրավորում]] # [[Ցանցային չեզոքություն]] # [[Ցանցային սարքավորումներ]] # [[Ցարիցնո]] # [[Ցեյա Ստոյկա]] # [[Ցերեկային ֆիլմ]] # [[Ցեֆալեքսին]] # [[Ցիանոբակտերիաներ]] # [[Ցինխոֆեն]] # [[Ցինուարդի]] # [[Ցորենի արտադրության միջազգային վիճակագրություն]] # [[Ցուզումի]] # [[Ցուկեմեն]] # [[Ցուկույոմի-նո-Միկոտո]] # [[Ցտեսություն, Մերի Փոփինս]] # [[Ցրման ամպլիտուդ]] # [[Փախիր, այծյամ (երգ)]] # [[Փակ Չոա]] # [[Փակագիր]] # [[Փակաղակի շրջանակ]] # [[Փառատոն 84]] # [[Փասեյն հալավա]] # [[Փաստերի ստուգման հարթակ]] # [[Փարիզի սկզբունքներ (Մարդու իրավունքների ստանդարտներ)]] # [[Փարոս (տարեգիրք)]] # [[Փարսման I]] # [[Փարվանե Մասումի]] # [[Փեննի Մարշալ]] # [[Փիլաստրիոս]] # [[Փլավիոս Դիոսկորոս]] # [[Փոթորիկ տղան]] # [[Փոլ Գրինվուդ]] # [[Փոլ Լոմամի-Տշիբամբա]] # [[Փոլ Մոթյան]] # [[Փոլլի վաֆլի]] # [[Փոխադարձ ուսուցում]] # [[Փոխակերպիչ էլեկտրակայան]] # [[Փոխանակային արժեք]] # [[Փոխըմբռնման հուշագիր]] # [[Փոխհաղորդակ]] # [[Փոկեր]] # [[Փողերի լվացման սկանդալ Danske Bank-ում]] # [[Փողերի լվացման վերահսկման ակտ]] # [[Փողոցային ոտնձգություններ]] # [[Փոսթ-ռոք]] # [[Փորագրություն (այլ կիրառումներ)]] # [[Փորթլենդի ազատության զանգ]] # [[Փորձարկային ջրվազան]] # [[Փոքր Նոր տարի]] # [[Փոքրիկի շուրթերով]] # [[Քաբուլ (օդանավակայան)]] # [[Քաղաքական բողոք]] # [[Քաղաքային գիտություն]] # [[Քաղաքի կենտրոն]] # [[Քանան Սեյիդով]] # [[Քաշի կորուստ]] # [[Քասթարդ աղանդերների ցանկ]] # [[Քաստարդ տարտ]] # [[Քարավազի հին կամուրջ]] # [[Քարշիչ հաստոն]] # [[Քեմ Բեդրոսիան]] # [[Քեյ-քար]] # [[Քեյ-օն]] # [[Քեյթ Էյդի]] # [[Քեյթ Պերուջինի]] # [[Քենիայի կենտրոնական բանկ]] # [[Քեննեթ Բեդնարեկ]] # [[Քեռի Սիմոնը]] # [[Քիթ Ալեն Ռանիեր]] # [[Քիթչ Քրիստի]] # [[Քիլիան Մըրֆիի մրցանակներ և անվանակարգեր]] # [[Քիմ Հյոն Սիկ]] # [[Քիմ Փոսըբըլ. Ողբերգություն չէ]] # [[Քիմիական նշաններ]] # [[Քլարկ Քենտ]] # [[Քյումարս Հեյդարի]] # [[Քնի դեպրիվացիա]] # [[Քննադատ]] # [[Քննադատություն]] # [[Քոլեջի ուսման վարձը ԱՄՆ-ում]] # [[Քոլեջների և համալսարանների հյուսիսարևմտյան հանձնաժողով]] # [[Քոուլի Պատվաստանյութ]] # [[Քուե ասիդա]] # [[Քուքթաուն]] # [[Քվոն Ընբի]] # [[Քրդական գրականություն]] # [[Քրդական թատրոն]] # [[Քրեական աստիճանակարգության բարձրագույն կարգավիճակ տալը կամ ստանալը կամ պահպանելը]] # [[Քրեյ երկվորյակներ]] # [[Քրեյգ Թոմսոն (քաղաքական գործիչ)]] # [[Քրեստոմատիա (մատենաշար)]] # [[Քրիս Ռեկարդի]] # [[Քրիստեն Ֆրենչի սպանություն]] # [[Քրիստիան Չեհ]] # [[Քրիստինա Բրյուս]] # [[Քրիստոնեական գիտություն]] # [[Քրիստոֆեր Քրաֆթ]] # [[Քրոմոսկոպ]] # [[Օգտակար հանածոների երկրաբանությունը և երկրաքիմիան Հայաստանում]] # [[Օգտատերերի վարքագծի վերլուծություն]] # [[Օդդո ճամբար]] # [[Օզոնացում]] # [[Օիրան]] # [[Օլգա Բենարիո Պրեստես]] # [[Օլգա Սպեսիվցևա]] # [[Օլգա Օրբան]] # [[Օլիվեր Լանգ]] # [[Օլստերի կամավորական ուժեր]] # [[Օձամանուկ և Արևահատ]] # [[Օմար Աբդ ալ-Ռահման]] # [[Օմարների պատերազմ]] # [[Օնեսիմոս Նեսիբ]] # [[Օռլեանի պաշարում (1563)]] # [[Օսակայի ամենաբարձր շենքերի ցանկ]] # [[Օսման Թակայի պար]] # [[Օտակու]] # [[Օտեմ դե Ֆորեստ]] # [[Օտոկոնոկո]] # [[Օրինական վճար]] # [[Օրինո (Լեսիթիոն)]] # [[Օրհնություն]] # [[Ֆան-արտ]] # [[Ֆանդի (ծոց)]] # [[Ֆարիդ Ջաֆարով]] # [[Ֆարմինգ]] # [[Ֆենիտոին]] # [[Ֆեոֆիլ Բաբիենկո]] # [[Ֆիզիկական պայքարը վնասակար օրգանիզմների դեմ]] # [[Ֆիլատելիստական աճուրդ]] # [[Ֆիլիպի երկրորդ կառավարություն]] # [[Ֆիլիպինյան սփյուռք]] # [[Ֆիլիպինների պատմություն]] # [[Ֆիլոպոմեն]] # [[Ֆինանսական առողջացումը սնանկության վարույթում]] # [[Ֆինանսական ծառայությունների համարժեքություն]] # [[Ֆինանսական կայունության ինստիտուտ]] # [[Ֆինանսական հաշվետվություն]] # [[Ֆինանսական ճարտարագիտություն]] # [[Ֆինանսական տեխնոլգիա]] # [[Ֆիննատյացություն]] cz5lyyehafpod94oev75quq6ccklix5 4 1158519 10722351 10721889 2026-04-08T18:58:07Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722351 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !Հոդված!!Հոդվածը վերահղվում է դեպի!!Քննարկում!!Քննարկումը վերահղվում է դեպի |- |[[ԱՄՆ-ը սառը պատերազմի ժամանակաշրջանում]]||[[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ]]||[[Քննարկում:ԱՄՆ-ը սառը պատերազմի ժամանակաշրջանում]]|| |- |[[Աբաենի]]||[[Ապահունիք]]||[[Քննարկում:Աբաենի]]|| |- |[[Աբաթխև]]||[[Խաշուտ]]||[[Քննարկում:Աբաթխև]]|| |- |[[Ագրոգիտություն (ամսագիր)]]||[[Ագրոգիտություն]]||[[Քննարկում:Ագրոգիտություն (ամսագիր)]]|| |- |[[Ազատ խոսք (պարբերաթերթ, Ալեքսանդրիա)]]||[[Ազատ խոսք (ամսագիր)]]||[[Քննարկում:Ազատ խոսք (պարբերաթերթ, Ալեքսանդրիա)]]|| |- |[[Ազգային Խորենյան վարժարան]]||[[Հալեպի թեմ]]||[[Քննարկում:Ազգային Խորենյան վարժարան]]|| |- |[[Ազգային Մեսրոպյան վարժարան]]||[[Հալեպի թեմ]]||[[Քննարկում:Ազգային Մեսրոպյան վարժարան]]|| |- |[[Ազգային ազատության վարժարան]]||[[Հալեպի թեմ]]||[[Քննարկում:Ազգային ազատության վարժարան]]|| |- |[[Ազգային նահատակաց վարժարան]]||[[Հալեպի թեմ]]||[[Քննարկում:Ազգային նահատակաց վարժարան]]|| |- |[[Ազգային ուսումնասիրաց միացյալ վարժարան]]||[[Հալեպի թեմ]]||[[Քննարկում:Ազգային ուսումնասիրաց միացյալ վարժարան]]|| |- |[[Ազգային վարժարան]]||[[Հալեպի թեմ]]||[[Քննարկում:Ազգային վարժարան]]|| |- |[[Ազգային վերածնունդ վարժարան]]||[[Հալեպի թեմ]]||[[Քննարկում:Ազգային վերածնունդ վարժարան]]|| |- |[[Ազդակ շաբաթօրյակ-դրոշակ (շաբաթաթերթ, Լիբանան)]]||[[Ազդակ]]||[[Քննարկում:Ազդակ շաբաթօրյակ-դրոշակ (շաբաթաթերթ, Լիբանան)]]|| |- |[[Ալբերտ Սարգսյան (այլ կիրառումներ)]]||[[Սարգսյան]]||[[Քննարկում:Ալբերտ Սարգսյան (այլ կիրառումներ)]]|| |- |[[Ալիք (պաշտոնաթերթ, Թեհրան)]]||[[Ալիք (թերթ)]]||[[Քննարկում:Ալիք (պաշտոնաթերթ, Թեհրան)]]|| |- |[[Ալիք պատանեկան (երկշաբաթաթերթ, Թեհրան)]]||[[Ալիք (թերթ)]]||[[Քննարկում:Ալիք պատանեկան (երկշաբաթաթերթ, Թեհրան)]]|| |- |[[Ալլա Հովհաննիսյան (այլ կիրառումներ)]]||[[Հովհաննիսյան (այլ կիրառումներ)]]||[[Քննարկում:Ալլա Հովհաննիսյան (այլ կիրառումներ)]]|| |- |[[Ալֆրեդ Ֆրանցևիչ Ամտման-Բրիեդիտ]]||[[Ալֆրեդ Ամտման-Բրիենդիտ]]||[[Քննարկում:Ալֆրեդ Ֆրանցևիչ Ամտման-Բրիեդիտ]]|| |- |[[Աղջիկ, ով սիրում էր Թոմ Գորդոնին]]||[[Աղջիկ, որը սիրում էր Թոմ Գորդոնին]]||[[Քննարկում:Աղջիկ, ով սիրում էր Թոմ Գորդոնին]]|| |- |[[Աղվանից կաթողիկոսություն]]||[[Գանձասարի կաթողիկոսություն]]||[[Քննարկում:Աղվանից կաթողիկոսություն]]|| |- |[[Աման Թելլո]]||[[Թելլո (պար)]]||[[Քննարկում:Աման Թելլո]]|| |- |[[Այրիքար օյուխլու]]||[[Գեղամա լեռներ]]||[[Քննարկում:Այրիքար օյուխլու]]|| |- |[[Այքան Քոմունիքեյշնս]]||[[Այքոն Քոմունիքեյշնս]]||[[Քննարկում:Այքան Քոմունիքեյշնս]]|| |- |[[Անարատ հղության հայ քույրերի միաբանություն (Թուրքիա)]]||[[Անարատ հղության հայ քույրերի միաբանություն]]||[[Քննարկում:Անարատ հղության հայ քույրերի միաբանություն (Թուրքիա)]]|| |- |[[Անգիլկուր լե Սար]]||[[Անգիլկուր լը Սար]]||[[Քննարկում:Անգիլկուր լե Սար]]|| |- |[[Անգլես (Իսպանիա)]]||[[Անգլես]]||[[Քննարկում:Անգլես (Իսպանիա)]]|| |- |[[Անգլիական բուրժուական հեղափոխություն]]||[[Անգլիական հեղափոխություն]]||[[Քննարկում:Անգլիական բուրժուական հեղափոխություն]]|| |- |[[Անգլիական սոնետ]]||[[Սոնետ]]||[[Քննարկում:Անգլիական սոնետ]]|| |- |[[Անն Ռոբեր Ժակ Թյուրգո]]||[[Անն Ռոբեր Ժակ Տյուրգո]]||[[Քննարկում:Անն Ռոբեր Ժակ Թյուրգո]]|| |- |[[Անտառային տնտեսությունը Հայաստանում]]||[[Հայաստանի անտառներ]]||[[Քննարկում:Անտառային տնտեսությունը Հայաստանում]]|| |- |[[Աշբերոնյան քահանան]]||[[Աշբորնյան քահանան]]||[[Քննարկում:Աշբերոնյան քահանան]]|| |- |[[Աշխատավարձը]]||[[Աշխատավարձ]]||[[Քննարկում:Աշխատավարձը]]|| |- |[[Աշոտ Հարությունյան]]||[[Հարությունյան]]||[[Քննարկում:Աշոտ Հարությունյան]]|| |- |[[Առաջին փոխվարչապետ]]||[[Հայաստանի փոխվարչապետ]]||[[Քննարկում:Առաջին փոխվարչապետ]]|| |- |[[Առնոլդ Մաթյու]]||[[Մեթյու Առնոլդ]]||[[Քննարկում:Առնոլդ Մաթյու]]|| |- |[[Աստվածապետություն]]||[[Կրոնապետություն]]||[[Քննարկում:Աստվածապետություն]]|| |- |[[Ասքիլաուրի]]||[[Ասկիլաուր]]||[[Քննարկում:Ասքիլաուրի]]|| |- |[[Ավետիս Սանջյան]]||[[Ավետիս Սանճյան]]||[[Քննարկում:Ավետիս Սանջյան]]|| |- |[[Արամ Հայկյան]]||[[Արամ (նահապետ)]]||[[Քննարկում:Արամ Հայկյան]]|| |- |[[Արարատ (շաբաթաթերթ, Լիբանան)]]||[[Արարատ (թերթ, Բեյրութ)]]||[[Քննարկում:Արարատ (շաբաթաթերթ, Լիբանան)]]|| |- |[[Արաքս (ամսագիր, Թեհրան)]]||[[Արաքս (թերթ, Թեհրան)]]||[[Քննարկում:Արաքս (ամսագիր, Թեհրան)]]|| |- |[[Արդահանի գոգհովիտ]]||[[Արդահանի գոգահովիտ]]||[[Քննարկում:Արդահանի գոգհովիտ]]|| |- |[[Արիշտա]]||[[Արշտա]]||[[Քննարկում:Արիշտա]]|| |- |[[Արծվիկ Տարոնո (երկշաբաթաթերթ)]]||[[Արծվիկ Տարոնո]]||[[Քննարկում:Արծվիկ Տարոնո (երկշաբաթաթերթ)]]|| |- |[[Արծրունի ագգային վարժարան]]||[[Հայերը Բուենոս Այրեսում]]||[[Քննարկում:Արծրունի ագգային վարժարան]]|| |- |[[Արկանաձոր]]||[[Աճանան (գյուղ)]]||[[Քննարկում:Արկանաձոր]]|| |- |[[Արճիճ]]||[[Կապար]]||[[Քննարկում:Արճիճ]]|| |- |[[Արմե-Շուպրիա ցեղային միություն]]||[[Արմե-Շուպրիա]]||[[Քննարկում:Արմե-Շուպրիա ցեղային միություն]]|| |- |[[Արմինիայի հակաարաբական ապստամբություններ (8-րդ դար)]]||[[Արմինիայի ապստամբություն (850-855)]]||[[Քննարկում:Արմինիայի հակաարաբական ապստամբություններ (8-րդ դար)]]|| |- |[[Արմինիըն Միրըր-Սփեքթեյթըր (շաբաթաթերթ, Բոստոն)]]||[[Արմինիըն Միրըր-Սփեքթեյթըր]]||[[Քննարկում:Արմինիըն Միրըր-Սփեքթեյթըր (շաբաթաթերթ, Բոստոն)]]|| |- |[[Արմյանսկի վեստնիկ (1916-1918)]]||[[Արմյանսկի վեստնիկ]]||[[Քննարկում:Արմյանսկի վեստնիկ (1916-1918)]]|| |- |[[Արյան քաղցկեղ]]||[[Լեյկեմիա]]||[[Քննարկում:Արյան քաղցկեղ]]|| |- |[[Արսեն Այդինյան]]||[[Արսեն Այտընյան]]||[[Քննարկում:Արսեն Այդինյան]]|| |- |[[Արվադի նահիյա]]||[[Արվադի շրջան]]||[[Քննարկում:Արվադի նահիյա]]|| |- |[[Արցախի Հանրապետության «Արցախի հերոս» կոչում]]||[[Արցախի հերոս]]||[[Քննարկում:Արցախի Հանրապետության «Արցախի հերոս» կոչում]]|| |- |[[Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1–ին աստիճանի շքանշան]]||[[Արցախի Հանրապետության Մարտական խաչ 1-ին աստիճանի շքանշան]]||[[Քննարկում:Արցախի Հանրապետության «Մարտական խաչ» 1–ին աստիճանի շքանշան]]|| |- |[[Արցախյան հակամարտության կարգավորման գործընթաց]]||[[Արցախյան հակամարտություն]]||[[Քննարկում:Արցախյան հակամարտության կարգավորման գործընթաց]]|| |- |[[Արփի (ամսագիր)]]||[[Արփի (այլ կիրառումներ)]]||[[Քննարկում:Արփի (ամսագիր)]]|| |- |[[Արքա]]||[[Թագավոր]]||[[Քննարկում:Արքա]]|| |- |[[Արև (ամսագիր)]]||[[Արև (թերթ)]]||[[Քննարկում:Արև (ամսագիր)]]|| |- |[[Արևելահայերեն]]||[[Արևելահայ գրական լեզու]]||[[Քննարկում:Արևելահայերեն]]|| |- |[[Արևելյան Հայաստանը Սեֆյան Պարսկաստանի կազմում]]||[[Հայաստանն ուշ միջնադարում]]||[[Քննարկում:Արևելյան Հայաստանը Սեֆյան Պարսկաստանի կազմում]]|| |- |[[Արևմուտք (քաղաքականություն)]]||[[Արևմտյան աշխարհ]]||[[Քննարկում:Արևմուտք (քաղաքականություն)]]|| |- |[[ԲՌՀՉՀ]]||[[ԲՐԻԿՍ]]||[[Քննարկում:ԲՌՀՉՀ]]|| |- |[[Բագին (գրական հանդես)]]||[[Բագին (հանդես)]]||[[Քննարկում:Բագին (գրական հանդես)]]|| |- |[[Բագրաս]]||[[Բաղրաս (բերդ)]]||[[Քննարկում:Բագրաս]]|| |- |[[Բանջարաբուծությունը Հայաստանի Հանրապետությունում]]||[[Բանջարաբուծությունը Հայաստանում]]||[[Քննարկում:Բանջարաբուծությունը Հայաստանի Հանրապետությունում]]|| |- |[[Բաշար ալ-Ասադ]]||[[Բաշշար ալ-Ասադ]]||[[Քննարկում:Բաշար ալ-Ասադ]]|| |- |[[Բատա (գյուղ)]]||[[Բատա]]||[[Քննարկում:Բատա (գյուղ)]]|| |- |[[Բարձրյալ խաչ]]||[[Բարեկամավանի հեթանոսական դամբարան]]||[[Քննարկում:Բարձրյալ խաչ]]|| |- |[[Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)]]||[[Բարսելոնա ՖԱ]]||[[Քննարկում:Բարսելոնա (ֆուտբոլային ակումբ, Բարսելոն)]]|| |- |[[Բացարձակ կեղծ թիվ]]||[[Երևակայական թիվ]]||[[Քննարկում:Բացարձակ կեղծ թիվ]]|| |- |[[Բենի ե Լուազի]]||[[Բենի է Լուազի]]||[[Քննարկում:Բենի ե Լուազի]]|| |- |[[Բերետ (գյուղ)]]||[[Բերետ]]||[[Քննարկում:Բերետ (գյուղ)]]|| |- |[[Բիայնա]]||[[Վանի թագավորություն]]||[[Քննարկում:Բիայնա]]|| |- |[[Բյուզանդական միջմշակութային զարգացումներ]]||[[Բյուզանդական արվեստ]]||[[Քննարկում:Բյուզանդական միջմշակութային զարգացումներ]]|| |- |[[Բնական աղետ]]||[[Տարերային աղետներ]]||[[Քննարկում:Բնական աղետ]]|| |- |[[Բոդե (գյուղ)]]||[[Բոդե]]||[[Քննարկում:Բոդե (գյուղ)]]|| |- |[[Բոլորաբերաններ]]||[[Բոլորաբերանավորներ]]||[[Քննարկում:Բոլորաբերաններ]]|| |- |[[Բորոտա (գյուղ)]]||[[Բորոտա]]||[[Քննարկում:Բորոտա (գյուղ)]]|| |- |[[Բուլղարահայ կոմունիստներ]]||[[Հայերը Բուլղարիայում]]||[[Քննարկում:Բուլղարահայ կոմունիստներ]]|| |- |[[Բուխարեստի հայկական եկեղեցի]]||[[Սրբոց Հրեշտակապետաց եկեղեցի (Բուխարեստ)]]||[[Քննարկում:Բուխարեստի հայկական եկեղեցի]]|| |- |[[Բուսական հորմոններ]]||[[Ֆիտոհորմոններ]]||[[Քննարկում:Բուսական հորմոններ]]|| |- |[[Բրյուսել (քաղաք)]]||[[Բրյուսել]]||[[Քննարկում:Բրյուսել (քաղաք)]]|| |- |[[Գաել Անտոնյան]]||[[Գաել Անդոնյան]]||[[Քննարկում:Գաել Անտոնյան]]|| |- |[[Գալուստ Կյուլպենկյան հիմնարկություն]]||[[Գալուստ Գյուլբենկյան հիմնադրամ]]||[[Քննարկում:Գալուստ Կյուլպենկյան հիմնարկություն]]|| |- |[[Գաստրուլացում]]||[[Գաստրուլյացիա]]||[[Քննարկում:Գաստրուլացում]]|| |- |[[Գարբանյատե Մոնասթերո]]||[[Գարբանյատե Մոնաստերո]]||[[Քննարկում:Գարբանյատե Մոնասթերո]]|| |- |[[Գարեգին Կոզիկյան]]||[[Գարեգին Կուզիկյան]]||[[Քննարկում:Գարեգին Կոզիկյան]]|| |- |[[Գարի Չիվիչյան (բասկետբոլիստ)]]||[[Գարի Չիվիչյան]]||[[Քննարկում:Գարի Չիվիչյան (բասկետբոլիստ)]]|| |- |[[Գեղամա լեռնաշղթա]]||[[Գեղամա լեռներ]]||[[Քննարկում:Գեղամա լեռնաշղթա]]|| |- |[[Գեղի (բերդ)]]||[[Կաքավաբերդ]]||[[Քննարկում:Գեղի (բերդ)]]|| |- |[[Գիֆֆենի ապրանք]]||[[Գիֆենյան ապրանք]]||[[Քննարկում:Գիֆֆենի ապրանք]]|| |- |[[Գոլորշիացում]]||[[Գոլորշացում]]||[[Քննարկում:Գոլորշիացում]]|| |- |[[Գոռաթիս Ծղալի]]||[[Կուր]]||[[Քննարկում:Գոռաթիս Ծղալի]]|| |- |[[Գում-Գափուի ցույց]]||[[Գում Գափուի ցույց (1890)]]||[[Քննարկում:Գում-Գափուի ցույց]]|| |- |[[Գույն (արվեստ)]]||[[Գույն]]||[[Քննարկում:Գույն (արվեստ)]]|| |- |[[Գուսիխա (Չարիխի վտակ)]]||[[Գուսիխա (Չարիշյի վտակ)]]||[[Քննարկում:Գուսիխա (Չարիխի վտակ)]]|| |- |[[Գռների վանք]]||[[Գռներ]]||[[Քննարկում:Գռների վանք]]|| |- |[[Գվադելուպա (կղզի)]]||[[Գվադելուպա]]||[[Քննարկում:Գվադելուպա (կղզի)]]|| |- |[[Գվինեայի արվեստ]]||[[Գվինեա]]||[[Քննարկում:Գվինեայի արվեստ]]|| |- |[[Գրական Ադրբեջան (հանդես)]]||[[Գրական Ադրբեջան]]||[[Քննարկում:Գրական Ադրբեջան (հանդես)]]|| |- |[[Գրիգոր Խլաթեցի]]||[[Գրիգոր Խլաթեցի (Ծերենց)]]||[[Քննարկում:Գրիգոր Խլաթեցի]]|| |- |[[Գրիգոր Մամիկոնյան (հայոց իշխան)]]||[[Գրիգոր Ա Մամիկոնյան]]||[[Քննարկում:Գրիգոր Մամիկոնյան (հայոց իշխան)]]|| |- |[[Գրիգոր Վերմիշյանց]]||[[Գրիգորի Վերմիշև]]||[[Քննարկում:Գրիգոր Վերմիշյանց]]|| |- |[[Գրիգոր Տուրացի]]||[[Գրիգոր Տուրցի]]||[[Քննարկում:Գրիգոր Տուրացի]]|| |- |[[Գրիգորի Առստամյան]]||[[Գրիգոր Առստամյան]]||[[Քննարկում:Գրիգորի Առստամյան]]|| |- |[[Գրիգորիս Բժշկապետ]]||[[Գրիգորիս]]||[[Քննարկում:Գրիգորիս Բժշկապետ]]|| |- |[[Գրյազնուխա (Կուրիայի վտակ)]]||[[Գրյազնուխա (Կուրյայի վտակ)]]||[[Քննարկում:Գրյազնուխա (Կուրիայի վտակ)]]|| |- |[[Գրոհ]]||[[Գրոհ (զորաշարժ)]]||[[Քննարկում:Գրոհ]]|| |- |[[Դ'Ալամբեր-Լագրանժի սկզբունք]]||[[Դ'Ալամբերի սկզբունք]]||[[Քննարկում:Դ'Ալամբեր-Լագրանժի սկզբունք]]|| |- |[[Դ. Անհաղթ]]||[[Դավիթ Անհաղթ]]||[[Քննարկում:Դ. Անհաղթ]]|| |- |[[Դալթոնի օրենքներ]]||[[Դալտոնի օրենք]]||[[Քննարկում:Դալթոնի օրենքներ]]|| |- |[[Դանայիդներ]]||[[Դանայուհիներ]]||[[Քննարկում:Դանայիդներ]]|| |- |[[Դանիայի կենտրոնական բանկ]]||[[Դանիայի ազգային բանկ]]||[[Քննարկում:Դանիայի կենտրոնական բանկ]]|| |- |[[Դանուբ (շաբաթաթերթ, Ռուսե)]]||[[Դանուբ (թերթ)]]||[[Քննարկում:Դանուբ (շաբաթաթերթ, Ռուսե)]]|| |- |[[Դանուբի Հյոխշտադ]]||[[Դանուբի Հյոխշտադտ]]||[[Քննարկում:Դանուբի Հյոխշտադ]]|| |- |[[Դանուբյան նկարչական դպրոց]]||[[Դանուբի նկարչական դպրոց]]||[[Քննարկում:Դանուբյան նկարչական դպրոց]]|| |- |[[Դառնարմատ]]||[[Սոֆորա]]||[[Քննարկում:Դառնարմատ]]|| |- |[[Դատական կանոնադրություններ (1864)]]||[[Ալեքսանդր II-ի դատավարչական բարենորոգում]]||[[Քննարկում:Դատական կանոնադրություններ (1864)]]|| |- |[[Դարվինի էվոլյուցիոն տեսություն]]||[[Դարվինիզմ]]||[[Քննարկում:Դարվինի էվոլյուցիոն տեսություն]]|| |- |[[Դեկորատիվ արվեստ]]||[[Դեկորատիվ-կիրառական արվեստ]]||[[Քննարկում:Դեկորատիվ արվեստ]]|| |- |[[Դեմոկրատական երիտասարդության համաշխարհային ֆեդերացիա]]||[[Ժողովրդավարական երիտասարդության համաշխարհային ֆեդերացիա]]||[[Քննարկում:Դեմոկրատական երիտասարդության համաշխարհային ֆեդերացիա]]|| |- |[[Դեռուսիֆիկացիա]]||[[Ապառուսականացում]]||[[Քննարկում:Դեռուսիֆիկացիա]]|| |- |[[Դերբենդի պարիսպ]]||[[Աղվանից դուռ]]||[[Քննարկում:Դերբենդի պարիսպ]]|| |- |[[Դերենիկ Դումանյան (բժիշկ)]]||[[Դերենիկ Դումանյան]]||[[Քննարկում:Դերենիկ Դումանյան (բժիշկ)]]|| |- |[[Դը Բրոյլի ալիքներ]]||[[Դը Բրոյլի ալիք]]||[[Քննարկում:Դը Բրոյլի ալիքներ]]|| |- |[[Դիոգենես Լաերտցի]]||[[Դիոգենես Լայերտացի]]||[[Քննարկում:Դիոգենես Լաերտցի]]|| |- |[[Դիֆրակտային ցանց]]||[[Դիֆրակցիոն ցանց]]||[[Քննարկում:Դիֆրակտային ցանց]]|| |- |[[Դուզե Էլեոնորա]]||[[Էլեոնորա Դուզե]]||[[Քննարկում:Դուզե Էլեոնորա]]|| |- |[[Դուրյան ազգային վարժարան]]||[[Սուրբ Գևորգ եկեղեցի (Սան Պաուլո)]]||[[Քննարկում:Դուրյան ազգային վարժարան]]|| |- |[[Դպրոցասեր տիկնանց վարժարան (Ֆրանսիա)]]||[[Դպրոցասեր տիկնանց վարժարան]]||[[Քննարկում:Դպրոցասեր տիկնանց վարժարան (Ֆրանսիա)]]|| |- |[[Եկատերինա Կորնարո]]||[[Կատերինա Կորնարո]]||[[Քննարկում:Եկատերինա Կորնարո]]|| |- |[[Եղնիկ]]||[[Որմզդեղն]]||[[Քննարկում:Եղնիկ]]|| |- |[[Եսպաշտություն]]||[[Էգոիզմ]]||[[Քննարկում:Եսպաշտություն]]|| |- |[[Եվտիքականություն]]||[[Միաբնակություն]]||[[Քննարկում:Եվտիքականություն]]|| |- |[[Ետուգոլ (գետ)]]||[[Ետուգոլ]]||[[Քննարկում:Ետուգոլ (գետ)]]|| |- |[[Երվանդունիների թագավորության տարածք]]||[[Երվանդունիների թագավորություն]]||[[Քննարկում:Երվանդունիների թագավորության տարածք]]|| |- |[[Երևան (շաբաթաթերթ, Սոֆիա)]]||[[Երևան (թերթ, Սոֆիա)]]||[[Քննարկում:Երևան (շաբաթաթերթ, Սոֆիա)]]|| |- |[[Երևանի հիմնադրման սեպագիր արձանագրություն]]||[[Էրեբունի-Երևան հիմնադրման սեպագիր արձանագրություն]]||[[Քննարկում:Երևանի հիմնադրման սեպագիր արձանագրություն]]|| |- |[[Եֆրեմիխա (գետ)]]||[[Եֆրեմիխա]]||[[Քննարկում:Եֆրեմիխա (գետ)]]|| |- |[[Զագրիխա (գետ)]]||[[Զիգրիխա]]||[[Քննարկում:Զագրիխա (գետ)]]|| |- |[[Զադիգ Մուրադյան]]||[[Զատիկ Մուրադյան]]||[[Քննարկում:Զադիգ Մուրադյան]]|| |- |[[Զանգվածային տեղեկատվության միջոցներ]]||[[Զանգվածային լրատվության միջոցներ]]||[[Քննարկում:Զանգվածային տեղեկատվության միջոցներ]]|| |- |[[Զանգվածների պահպանման օրենք]]||[[Զանգվածի պահպանման օրենք]]||[[Քննարկում:Զանգվածների պահպանման օրենք]]|| |- |[[Զարա Դոլուխանովա]]||[[Զարուհի Դոլուխանյան]]||[[Քննարկում:Զարա Դոլուխանովա]]|| |- |[[Զարթոնք (օրաթերթ, Լիբանան)]]||[[Զարթոնք (թերթ, Բեյրութ)]]||[[Քննարկում:Զարթոնք (օրաթերթ, Լիբանան)]]|| |- |[[Զարկերակային հիպերթենզիա]]||[[Գերճնշում]]||[[Քննարկում:Զարկերակային հիպերթենզիա]]|| |- |[[Զբոսաշրջությունն Արցախում]]||[[Զբոսաշրջությունն Արցախի Հանրապետությունում]]||[[Քննարկում:Զբոսաշրջությունն Արցախում]]|| |- |[[Զենջան]]||[[Զանջան]]||[[Քննարկում:Զենջան]]|| |- |[[Զմյուռնիայի մեծ հրդեհ]]||[[Զմյուռնիայի աղետ (1922)]]||[[Քննարկում:Զմյուռնիայի մեծ հրդեհ]]|| |- |[[Զոհված ազատամարտիկների թանգարան (ԼՂՀ)]]||[[Զոհված ազատամարտիկների հիշատակի թանգարան (Ստեփանակերտ)]]||[[Քննարկում:Զոհված ազատամարտիկների թանգարան (ԼՂՀ)]]|| |- |[[Էդմոնդ Օդոն Շյուց]]||[[Էդմոնդ Շյուտց]]||[[Քննարկում:Էդմոնդ Օդոն Շյուց]]|| |- |[[Էդուարդ Գիբոն]]||[[Էդվարդ Գիբբոն]]||[[Քննարկում:Էդուարդ Գիբոն]]|| |- |[[Էդվարդ Բլունթ]]||[[Էդվարդ Բլաունտ]]||[[Քննարկում:Էդվարդ Բլունթ]]|| |- |[[Էդվարդ Մուրադյան]]||[[Էդուարդ Մուրադյան (դերասան)]]||[[Քննարկում:Էդվարդ Մուրադյան]]|| |- |[[Էթնիկական խումբ]]||[[Էթնոս]]||[[Քննարկում:Էթնիկական խումբ]]|| |- |[[Էլ Պորտ դե լա Սելվա]]||[[Պուերտո դե լա Սելվա]]||[[Քննարկում:Էլ Պորտ դե լա Սելվա]]|| |- |[[Էլեկտրամագիսական ալիքներ]]||[[Էլեկտրամագնիսական ճառագայթում]]||[[Քննարկում:Էլեկտրամագիսական ալիքներ]]|| |- |[[Էլլի Գուլդինգ]]||[[Էլլի Գոլդինգ]]||[[Քննարկում:Էլլի Գուլդինգ]]|| |- |[[Էուկարիոտիկ բջիջ]]||[[Կորիզավորներ]]||[[Քննարկում:Էուկարիոտիկ բջիջ]]|| |- |[[Ընդմիշտ (Արաշի և Այսելի երգը)]]||[[Always (երգ, Արաշ և Այսել)]]||[[Քննարկում:Ընդմիշտ (Արաշի և Այսելի երգը)]]|| |- |[[Թանադե վանք]]||[[Թանահատի վանք (Վերնաշեն)]]||[[Քննարկում:Թանադե վանք]]|| |- |[[Թատրոնի դերը հելլենիստական դարաշրջանի Հայաստանում]]||[[Անտիկ շրջանի հայկական թատրոն]]||[[Քննարկում:Թատրոնի դերը հելլենիստական դարաշրջանի Հայաստանում]]|| |- |[[Թատրոնի մասին ձեռագրեր մատենադարանից]]||[[Հայկական թատրոն]]||[[Քննարկում:Թատրոնի մասին ձեռագրեր մատենադարանից]]|| |- |[[Թբիլիսիի Պետրոս Ադամյանի անվան պետական հայկական դրամատիկական թատրոն]]||[[Թբիլիսիի հայկական դրամատիկական թատրոն]]||[[Քննարկում:Թբիլիսիի Պետրոս Ադամյանի անվան պետական հայկական դրամատիկական թատրոն]]|| |- |[[Թեոդորա Մամիկոնյան]]||[[Թեոդորա (Թեոփիլոսի կինը)]]||[[Քննարկում:Թեոդորա Մամիկոնյան]]|| |- |[[Թեքեյան մշակութային միություն (Լիբանան)]]||[[Թեքեյան մշակութային միություն (Բեյրութ)]]||[[Քննարկում:Թեքեյան մշակութային միություն (Լիբանան)]]|| |- |[[Թիգլաթպալասար Ա-ի արշավանքները Արմե-Շուպրիա ցեղային միություն]]||[[Արմե-Շուպրիա]]||[[Քննարկում:Թիգլաթպալասար Ա-ի արշավանքները Արմե-Շուպրիա ցեղային միություն]]|| |- |[[Թլպատություն]]||[[Թլպատում]]||[[Քննարկում:Թլպատություն]]|| |- |[[Թոմաս Իոհանես Ստիլտյես]]||[[Թոմաս Ստիլտյես]]||[[Քննարկում:Թոմաս Իոհանես Ստիլտյես]]|| |- |[[Թուղթ առ Հուդայի]]||[[Հուդայի ընդհանրական թուղթ]]||[[Քննարկում:Թուղթ առ Հուդայի]]|| |- |[[Թունյան վարժարան (Իրան)]]||[[Թունյան վարժարան]]||[[Քննարկում:Թունյան վարժարան (Իրան)]]|| |- |[[Թուրքական արշավանք (1920)]]||[[Թուրք-հայկական պատերազմ (1920)]]||[[Քննարկում:Թուրքական արշավանք (1920)]]|| |- |[[Թրակա-փռյուգական ցեղերն Արմե-Շուպրիա երկրում]]||[[Արմե-Շուպրիա]]||[[Քննարկում:Թրակա-փռյուգական ցեղերն Արմե-Շուպրիա երկրում]]|| |- |[[Ժան Ժակ Գոլդման]]||[[Ժան-Ժակ Գոլդման]]||[[Քննարկում:Ժան Ժակ Գոլդման]]|| |- |[[Ժանդաիրա (Բաիա)]]||[[Ժանդաիրա]]||[[Քննարկում:Ժանդաիրա (Բաիա)]]|| |- |[[Ժելեզնի Իստոկ (գետ)]]||[[Ժելեզնի Իստոկ]]||[[Քննարկում:Ժելեզնի Իստոկ (գետ)]]|| |- |[[Ժիլիխա (գետ)]]||[[Ժիլիխա]]||[[Քննարկում:Ժիլիխա (գետ)]]|| |- |[[Ժոզեֆինա Սեն Պյեր Ռաֆֆին]]||[[Ժոզեֆինա Սեն Պիեռ Ռաֆֆին]]||[[Քննարկում:Ժոզեֆինա Սեն Պյեր Ռաֆֆին]]|| |- |[[Ժորժ Պիեռ Սյորա]]||[[Ժորժ Սյորա]]||[[Քննարկում:Ժորժ Պիեռ Սյորա]]|| |- |[[Ժումալի (գետ)]]||[[Ժումալի]]||[[Քննարկում:Ժումալի (գետ)]]|| |- |[[Իգնատիոս Լոյոլա]]||[[Իգնատիոս դե Լոյոլա]]||[[Քննարկում:Իգնատիոս Լոյոլա]]|| |- |[[Իգոր Ուսաչյով]]||[[Իգոր Ուսաչով]]||[[Քննարկում:Իգոր Ուսաչյով]]|| |- |[[Իգուալեխա (քաղաք)]]||[[Իգուալեխա]]||[[Քննարկում:Իգուալեխա (քաղաք)]]|| |- |[[Իլեր Ժերմեն Էդգար Դեգա]]||[[Էդգար Դեգա]]||[[Քննարկում:Իլեր Ժերմեն Էդգար Դեգա]]|| |- |[[Ինսեկտիցիդներ]]||[[Միջատասպաններ]]||[[Քննարկում:Ինսեկտիցիդներ]]|| |- |[[Իոան Կապոդիստրիա]]||[[Իոանիս Կապոդիստրիաս]]||[[Քննարկում:Իոան Կապոդիստրիա]]|| |- |[[Իսպանիայի կանանց գործադուլ 2018]]||[[Իսպանիայի կանանց գործադուլ (2018)]]||[[Քննարկում:Իսպանիայի կանանց գործադուլ 2018]]|| |- |[[Իտալիայի Հայ դատի հանձնախումբ]]||[[Հայերն Իտալիայում]]||[[Քննարկում:Իտալիայի Հայ դատի հանձնախումբ]]|| |- |[[Իտալիայի հայ մշակութային միություն]]||[[Հայերն Իտալիայում]]||[[Քննարկում:Իտալիայի հայ մշակութային միություն]]|| |- |[[Իտամարաժու (Բաիա)]]||[[Իտամարաժու]]||[[Քննարկում:Իտամարաժու (Բաիա)]]|| |- |[[Իտապարիկա]]||[[Իտապարիկա (Բաիա)]]||[[Քննարկում:Իտապարիկա]]|| |- |[[Իրավաբանական ֆիզիկական անձ]]||[[Ֆիզիկական անձ]]||[[Քննարկում:Իրավաբանական ֆիզիկական անձ]]|| |- |[[Իրավական նորմեր]]||[[Իրավական նորմ]]||[[Քննարկում:Իրավական նորմեր]]|| |- |[[ԼՂՀ բնակչություն]]||[[Արցախի Հանրապետության բնակչություն]]||[[Քննարկում:ԼՂՀ բնակչություն]]|| |- |[[ԼՂՀ վարչատարածքային կառուցվածք]]||[[Արցախի վարչական բաժանում]]||[[Քննարկում:ԼՂՀ վարչատարածքային կառուցվածք]]|| |- |[[Լագոա Սանտա]]||[[Լագոա Սանտա (Գոյաս)]]||[[Քննարկում:Լագոա Սանտա]]|| |- |[[Լաթերանյան բազիլիկ եկեղեցի]]||[[Լաթերանի բազիլիկ եկեղեցի]]||[[Քննարկում:Լաթերանյան բազիլիկ եկեղեցի]]|| |- |[[Լայք]]||[[«Հավանել» կոճակ]]||[[Քննարկում:Լայք]]|| |- |[[Լաուրինաս Ստուոկա Գուցյավիչյուս]]||[[Լաուրինաս Ստուոկա-Գուցյավիչյուս]]||[[Քննարկում:Լաուրինաս Ստուոկա Գուցյավիչյուս]]|| |- |[[Լատվիայի տիկնիկային թատրոն]]||[[Լատվիական տիկնիկային թատրոն]]||[[Քննարկում:Լատվիայի տիկնիկային թատրոն]]|| |- |[[Լեբրիխա (Սևիլյա)]]||[[Լեբրիխա (Իսպանիա)]]||[[Քննարկում:Լեբրիխա (Սևիլյա)]]|| |- |[[Լեզուն կտրած ծիտիկը (Թումանյանի թարգմանություն)]]||[[Լեզուն կտրած ծիտիկը]]||[[Քննարկում:Լեզուն կտրած ծիտիկը (Թումանյանի թարգմանություն)]]|| |- |[[Լեզվի ինստիտուտ (այլ կիրառումներ)]]|| ||[[Քննարկում:Լեզվի ինստիտուտ (այլ կիրառումներ)]]||[[Քննարկում:ՀՀ ԳԱԱ Հրաչյա Աճառյանի անվան լեզվի ինստիտուտ]] |- |[[Լեոն Դանիելյան]]||[[Լևոն Դանիելյան]]||[[Քննարկում:Լեոն Դանիելյան]]|| |- |[[Լեոն Թուրյան]]||[[Ղևոնդ Դուրյան]]||[[Քննարկում:Լեոն Թուրյան]]|| |- |[[Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պաշտպանության բանակ]]||[[Արցախի Հանրապետության Պաշտպանության բանակ]]||[[Քննարկում:Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պաշտպանության բանակ]]|| |- |[[Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտություն]]||[[Արցախյան հակամարտություն]]||[[Քննարկում:Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտություն]]|| |- |[[Լիբանան (օրաթերթ)]]||[[Լիբանան (թերթ)]]||[[Քննարկում:Լիբանան (օրաթերթ)]]|| |- |[[Լիբերթի դոլար]]||[[Ազատության դոլար]]||[[Քննարկում:Լիբերթի դոլար]]|| |- |[[Լիվիա (Իսպանիա)]]||[[Լիվիա]]||[[Քննարկում:Լիվիա (Իսպանիա)]]|| |- |[[Լիրիկա]]||[[Քնարերգություն]]||[[Քննարկում:Լիրիկա]]|| |- |[[Լյերս]]||[[Լիերս (Իսպանիա)]]||[[Քննարկում:Լյերս]]|| |- |[[Լոնգոբուքո]]||[[Լոնգոբուկո]]||[[Քննարկում:Լոնգոբուքո]]|| |- |[[Լուալաբա]]||[[Կոնգո (գետ)]]||[[Քննարկում:Լուալաբա]]|| |- |[[Լուիզ Ծիածան Նալբանդյան]]||[[Լուիզ Նալբանդյան]]||[[Քննարկում:Լուիզ Ծիածան Նալբանդյան]]|| |- |[[Լուռ վկա]]||[[Համր վկա]]||[[Քննարկում:Լուռ վկա]]|| |- |[[Լուսատարր]]||[[Ֆոտոէլեմենտ]]||[[Քննարկում:Լուսատարր]]|| |- |[[Լրաբեր (թերթ, Լոս Անջելես)]]||[[Լրաբեր (թերթ, Նյու Յորք)]]||[[Քննարկում:Լրաբեր (թերթ, Լոս Անջելես)]]|| |- |[[Լրացված իրականության առավելություններն ու թերությունները]]||[[Լրացված իրականության ապագան]]||[[Քննարկում:Լրացված իրականության առավելություններն ու թերությունները]]|| |- |[[ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի գրադարան]]||[[Ռուսաստանի գիտությունների ակադեմիայի գրադարան]]||[[Քննարկում:ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի գրադարան]]|| |- |[[ԽՍՀՄ որսորդական օրենսդրություն]]||[[Խորհրդային սահմանադրություններ]]||[[Քննարկում:ԽՍՀՄ որսորդական օրենսդրություն]]|| |- |[[Խալիբյան վարժարան (Ղրիմ)]]||[[Խալիբյան վարժարան]]||[[Քննարկում:Խալիբյան վարժարան (Ղրիմ)]]|| |- |[[Խաչատուր Կերեքյան]]||[[Խաչատուր Կերեքցյան]]||[[Քննարկում:Խաչատուր Կերեքյան]]|| |- |[[Խոզաբուծությունը Հայաստանում]]||[[Խոզաբուծություն]]||[[Քննարկում:Խոզաբուծությունը Հայաստանում]]|| |- |[[Խոզայիններ]]||[[Խոզեր]]||[[Քննարկում:Խոզայիններ]]|| |- |[[Խոսնակ (ամսաթերթ, Լիբանան)]]||[[Խոսնակ (ամսագիր)]]||[[Քննարկում:Խոսնակ (ամսաթերթ, Լիբանան)]]|| |- |[[Խոտհարքներ]]||[[Խոտհարք]]||[[Քննարկում:Խոտհարքներ]]|| |- |[[Խոտորջուրի ինքնապաշտպանություն (1918)]]||[[Խոտորջուրի ինքնապաշտպանություն]]||[[Քննարկում:Խոտորջուրի ինքնապաշտպանություն (1918)]]|| |- |[[Խորհրդային Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կյանքը]]||[[Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն]]||[[Քննարկում:Խորհրդային Հայաստանի հասարակական-քաղաքական կյանքը]]|| |- |[[Խորհրդային Ղարաբաղ (օրաթերթ)]]||[[Ազատ Արցախ]]||[[Քննարկում:Խորհրդային Ղարաբաղ (օրաթերթ)]]|| |- |[[Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության ազգային ծրագիր]]||[[Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցություն]]||[[Քննարկում:Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության ազգային ծրագիր]]|| |- |[[Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության անդամ]]||[[Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցություն]]||[[Քննարկում:Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության անդամ]]|| |- |[[Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության ծրագիր]]||[[Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցություն]]||[[Քննարկում:Խորհրդային Միության կոմունիստական կուսակցության ծրագիր]]|| |- |[[Խորհրդային բանակի և ռազմածովային նավատորմի օր]]||[[Հայրենիքի պաշտպանի օր]]||[[Քննարկում:Խորհրդային բանակի և ռազմածովային նավատորմի օր]]|| |- |[[Խորհրդային մերինոս]]||[[Մերինոսներ]]||[[Քննարկում:Խորհրդային մերինոս]]|| |- |[[Ծաղկոց անապատ]]||[[Ծաղկոց Անապատ]]||[[Քննարկում:Ծաղկոց անապատ]]|| |- |[[Ծայրամասի տան վտանգը]]||[[Էնդհաուզի առեղծվածը]]||[[Քննարկում:Ծայրամասի տան վտանգը]]|| |- |[[Ծիրանենի]]||[[Ծիրան]]||[[Քննարկում:Ծիրանենի]]|| |- |[[Կալբի (ուտեստ)]]||[[Կալբի]]||[[Քննարկում:Կալբի (ուտեստ)]]|| |- |[[Կաղնի խցանային]]||[[Խցանակաղնի]]||[[Քննարկում:Կաղնի խցանային]]|| |- |[[Կամպլյոնգ]]||[[Կամպլյոկ]]||[[Քննարկում:Կամպլյոնգ]]|| |- |[[Կայ Մանե Սիգբան]]||[[Կայ Սիգբան]]||[[Քննարկում:Կայ Մանե Սիգբան]]|| |- |[[Կայլաշ Սատյարթհի]]||[[Քայլաշ Սատյարթի]]||[[Քննարկում:Կայլաշ Սատյարթհի]]|| |- |[[Կանադայի Զորյան հաստատություն]]||[[Զորյան ինստիտուտ]]||[[Քննարկում:Կանադայի Զորյան հաստատություն]]|| |- |[[Կապիտոլիումյան գայլուհի]]||[[Կապիտոլիական գայլ]]||[[Քննարկում:Կապիտոլիումյան գայլուհի]]|| |- |[[Կապրեզե Միկելանջելո]]||[[Կապրեզե Միքելանջելո]]||[[Քննարկում:Կապրեզե Միկելանջելո]]|| |- |[[Կառլ Կաուցկի]]||[[Կարլ Կաուցկի]]||[[Քննարկում:Կառլ Կաուցկի]]|| |- |[[Կառլ Վիլհելմ Օտտո Լիլիենթալ]]||[[Օտտո Լիլիենթալ]]||[[Քննարկում:Կառլ Վիլհելմ Օտտո Լիլիենթալ]]|| |- |[[Կասինեթա Լուգանյանո]]||[[Կասինետա Լուգանյանո]]||[[Քննարկում:Կասինեթա Լուգանյանո]]|| |- |[[Կաստիլիոնե դելե Սթիվիերե]]||[[Կաստիլիոնե դելե Ստիվիերե]]||[[Քննարկում:Կաստիլիոնե դելե Սթիվիերե]]|| |- |[[Կարապետ Քահքեջյան]]||[[Կարո Քահքեջյան]]||[[Քննարկում:Կարապետ Քահքեջյան]]|| |- |[[Կարապետյան դպրոց (Վրաստան)]]||[[Կարապետյան դպրոց]]||[[Քննարկում:Կարապետյան դպրոց (Վրաստան)]]|| |- |[[Կարեն Ա. Սիմոնյան]]||[[Կարեն Սիմոնյան (արձակագիր)]]||[[Քննարկում:Կարեն Ա. Սիմոնյան]]|| |- |[[Կարլ Լանդշտեյներ]]||[[Կարլ Լանդշտայներ]]||[[Քննարկում:Կարլ Լանդշտեյներ]]|| |- |[[Կարլո Գոցցի]]||[[Կառլո Գոցցի]]||[[Քննարկում:Կարլո Գոցցի]]|| |- |[[Կարլոս IV]]||[[Կառլ IV (այլ կիրառումներ)]]||[[Քննարկում:Կարլոս IV]]|| |- |[[Կարպ]]||[[Ծածան]]||[[Քննարկում:Կարպ]]|| |- |[[Կափելլա Կանտոնե]]||[[Կապելլա Կանտոնե]]||[[Քննարկում:Կափելլա Կանտոնե]]|| |- |[[Կափելլա դե Պիչենարդի]]||[[Կապելլա դե Պիչենարդի]]||[[Քննարկում:Կափելլա դե Պիչենարդի]]|| |- |[[Կեղծ միավոր]]||[[Երևակայական միավոր]]||[[Քննարկում:Կեղծ միավոր]]|| |- |[[Կեյմադաս]]||[[Կեյմադաս (այլ կիրառումներ)]]||[[Քննարկում:Կեյմադաս]]|| |- |[[Կեյոս]]||[[Կեոս]]||[[Քննարկում:Կեյոս]]|| |- |[[Կենսի սու լե Մոն]]||[[Կենսի սու լը Մոն]]||[[Քննարկում:Կենսի սու լե Մոն]]|| |- |[[Կերմանշահ]]||[[Քերմանշահ]]||[[Քննարկում:Կերմանշահ]]|| |- |[[Կերոլ (Իսպանիա)]]||[[Կերոլ]]||[[Քննարկում:Կերոլ (Իսպանիա)]]|| |- |[[Կըզըլ Կըշլաղ]]||[[Արմավաշեն]]||[[Քննարկում:Կըզըլ Կըշլաղ]]|| |- |[[Կիլիկյան Հայաստանի ճարտարապետություն]]||[[Զարգացած միջնադարի հայկական ճարտարապետություն]]||[[Քննարկում:Կիլիկյան Հայաստանի ճարտարապետություն]]|| |- |[[Կիլիկյան ընկերություն (Թուրքիա)]]||[[Միացյալ ընկերություն հայոց]]||[[Քննարկում:Կիլիկյան ընկերություն (Թուրքիա)]]|| |- |[[Կիլիկյան մեծ իշխանապետության ժամանակաշրջան]]||[[Կիլիկիայի հայկական իշխանություն]]||[[Քննարկում:Կիլիկյան մեծ իշխանապետության ժամանակաշրջան]]|| |- |[[Կլաուդիո Անդրես Բրավո]]||[[Կլաուդիո Բրավո]]||[[Քննարկում:Կլաուդիո Անդրես Բրավո]]|| |- |[[Կլիֆ Կյորտիս]]||[[Քլիֆ Քուրտիս]]||[[Քննարկում:Կլիֆ Կյորտիս]]|| |- |[[Կկվի ձայնը]]||[[Կկվի կանչը]]||[[Քննարկում:Կկվի ձայնը]]|| |- |[[Կյուզավեքյա]]||[[Կյուզավեքիա]]||[[Քննարկում:Կյուզավեքյա]]|| |- |[[Կոբի Բրայանտի մահ]]||[[S-76-ի վթար Կալաբասասի մոտակայքում]]||[[Քննարկում:Կոբի Բրայանտի մահ]]|| |- |[[Կոկորդիլոսը (պատծվածք)]]||[[Կոկորդիլոսը (պատմվածք)]]||[[Քննարկում:Կոկորդիլոսը (պատծվածք)]]|| |- |[[Կոկռոշենի սովորական]]||[[Կոկռոշենի]]||[[Քննարկում:Կոկռոշենի սովորական]]|| |- |[[Կոնստանտին Ալթունյան]]||[[Կոստանդին Ալթունյան]]||[[Քննարկում:Կոնստանտին Ալթունյան]]|| |- |[[Կոնստանտին Պաֆֆենգոլց]]||[[Կոնստանտին Պաֆֆենհոլց]]||[[Քննարկում:Կոնստանտին Պաֆֆենգոլց]]|| |- |[[Կոստանյան թատերախումբ (Իրան)]]||[[Կոստանյան թատերախումբ]]||[[Քննարկում:Կոստանյան թատերախումբ (Իրան)]]|| |- |[[Կովկասի 2-րդ բանակային կորպուս]]||[[Կովկասյան II բանակային կորպուս]]||[[Քննարկում:Կովկասի 2-րդ բանակային կորպուս]]|| |- |[[Կոտ Դ'Իվուար]]||[[Կոտ դ’Իվուար]]||[[Քննարկում:Կոտ Դ'Իվուար]]|| |- |[[Կորնելիուս Նեպոս]]||[[Կոռնելիուս Նեպոս]]||[[Քննարկում:Կորնելիուս Նեպոս]]|| |- |[[Կորվինի գրադարան]]||[[Քորվինուսի գրադարան]]||[[Քննարկում:Կորվինի գրադարան]]|| |- |[[Կուիլիանո]]||[[Քուիլիանո]]||[[Քննարկում:Կուիլիանո]]|| |- |[[Կումելաուրտա]]||[[Քումելաուրթա]]||[[Քննարկում:Կումելաուրտա]]|| |- |[[Կուշչի (Դաշկեսանի շրջան)]]||[[Խաչակապ]]||[[Քննարկում:Կուշչի (Դաշկեսանի շրջան)]]|| |- |[[Կոքսաքիմիական արտադրություն]]||[[Կոքսաքիմիական արդյունաբերություն]]||[[Քննարկում:Կոքսաքիմիական արտադրություն]]|| |- |[[Կվեմո-Խալացանի]]||[[Ներքին Խալածան]]||[[Քննարկում:Կվեմո-Խալացանի]]|| |- |[[Կվիշխեթի]]||[[Քվիշխեթ]]||[[Քննարկում:Կվիշխեթի]]|| |- |[[Կրասուլա]]||[[Թանձրատերևուկ]]||[[Քննարկում:Կրասուլա]]|| |- |[[Կրոթա դ’Ադա]]||[[Կրոտա դ’Ադա]]||[[Քննարկում:Կրոթա դ’Ադա]]|| |- |[[ՀԵՄ եռամսյա]]||[[Հեմ (հանդես)]]||[[Քննարկում:ՀԵՄ եռամսյա]]|| |- |[[ՀԽՍՀ Գյուղական շինարարության նախարարություն]]||[[Հայաստանի գյուղատնտեսության նախարարություն]]||[[Քննարկում:ՀԽՍՀ Գյուղական շինարարության նախարարություն]]|| |- |[[ՀԽՍՀ գյուղատնտեսություն]]||[[Գյուղատնտեսությունը Հայաստանում]]||[[Քննարկում:ՀԽՍՀ գյուղատնտեսություն]]|| |- |[[ՀԽՍՀ գյուղտնտեսության կոլեկտիվացման քաղաքականություն]]||[[Գյուղատնտեսությունը Հայաստանում]]||[[Քննարկում:ՀԽՍՀ գյուղտնտեսության կոլեկտիվացման քաղաքականություն]]|| |- |[[ՀՀ Ազգային Անվտանգության ծառայություն]]||[[Հայաստանի ազգային անվտանգության ծառայություն]]||[[Քննարկում:ՀՀ Ազգային Անվտանգության ծառայություն]]|| |- |[[ՀՀ բնակչության թիվ]]||[[Հայաստանի բնակչություն]]||[[Քննարկում:ՀՀ բնակչության թիվ]]|| |- |[[ՀՀ գյուղատնտեսության զարգացման պատմություն]]||[[Գյուղատնտեսությունը Հայաստանում]]||[[Քննարկում:ՀՀ գյուղատնտեսության զարգացման պատմություն]]|| |- |[[ՀՀ քաղաքային և գյուղական բնակչություն]]||[[Հայաստանի բնակչություն]]||[[Քննարկում:ՀՀ քաղաքային և գյուղական բնակչություն]]|| |- |[[Հազար կղզու սոուս]]||[[Հազար կղզիներ (թանձրուկ)]]||[[Քննարկում:Հազար կղզու սոուս]]|| |- |[[Հալդենբերխ (համայնք)]]||[[Հարդենբերխ (համայնք)]]||[[Քննարկում:Հալդենբերխ (համայնք)]]|| |- |[[Հալեվորուկ]]||[[Հալևորուկ]]||[[Քննարկում:Հալեվորուկ]]|| |- |[[Հալիձորի կուսանաց անապատ]]||[[Հալիձորի բերդ]]||[[Քննարկում:Հալիձորի կուսանաց անապատ]]|| |- |[[Հակոբ Զավարյան]]||[[Հակոբ Զավրիև]]||[[Քննարկում:Հակոբ Զավարյան]]|| |- |[[Հակոբ Չամչյան]]||[[Ջակոմո Չամիչյան]]||[[Քննարկում:Հակոբ Չամչյան]]|| |- |[[Հակոբոս Տաշչյան]]||[[Հակովբոս Տաշչյան]]||[[Քննարկում:Հակոբոս Տաշչյան]]|| |- |[[Հաղորդիչների հաջորդական միացում]]||[[Հաջորդական միացում]]||[[Քննարկում:Հաղորդիչների հաջորդական միացում]]|| |- |[[Համագաղութային հայ վարժարան]]||[[Հայերը Ֆրեզնոյում]]||[[Քննարկում:Համագաղութային հայ վարժարան]]|| |- |[[Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միություն]]||[[Հայ մարմնակրթական ընդհանուր միություն]]||[[Քննարկում:Հայ Մարմնակրթական Ընդհանուր Միություն]]|| |- |[[Հայ գեղարվեստական միություն (Թուրքիա)]]||[[Հայ գեղարվեստական միություն]]||[[Քննարկում:Հայ գեղարվեստական միություն (Թուրքիա)]]|| |- |[[Հայ հեղափոխական Դաշնակցություն]]||[[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցություն]]||[[Քննարկում:Հայ հեղափոխական Դաշնակցություն]]|| |- |[[Հայ մարմնամարզական միություն]]||[[Հայ Մարմնամարզական Միություն]]||[[Քննարկում:Հայ մարմնամարզական միություն]]|| |- |[[Հայաստանը արաբական խալիֆայության գերիշխանության տակ]]||[[Արմինիա կուսակալություն]]||[[Քննարկում:Հայաստանը արաբական խալիֆայության գերիշխանության տակ]]|| |- |[[Հայաստանի Թագավորություն]]||[[Մեծ Հայք]]||[[Քննարկում:Հայաստանի Թագավորություն]]|| |- |[[Հայաստանի կոչնակ (շաբաթաթերթ, Նյու Յորք)]]||[[Հայաստանի կոչնակ]]||[[Քննարկում:Հայաստանի կոչնակ (շաբաթաթերթ, Նյու Յորք)]]|| |- |[[Հայաստանի պահպանողական կուսակցություն (Հայաստան)]]||[[Պահպանողական կուսակցություն (Հայաստան)]]||[[Քննարկում:Հայաստանի պահպանողական կուսակցություն (Հայաստան)]]|| |- |[[Հայաստանի պետական համակարգ]]||[[Հայաստանի պետական կառավարման համակարգ]]||[[Քննարկում:Հայաստանի պետական համակարգ]]|| |- |[[Հայաստանի պետական մանկավարժական համալսարանի Գորիսի մասնաճյուղ]]||[[Գորիսի պետական համալսարան]]||[[Քննարկում:Հայաստանի պետական մանկավարժական համալսարանի Գորիսի մասնաճյուղ]]|| |- |[[Հայաստանի ռազմա-օդային նավատորմ]]||[[ՀՀ ռազմաօդային ուժեր]]||[[Քննարկում:Հայաստանի ռազմա-օդային նավատորմ]]|| |- |[[Հայաստանի քաղաքական կացությունը 5-7-րդ դարերում]]||[[Հայաստանը վաղ միջնադարում]]||[[Քննարկում:Հայաստանի քաղաքական կացությունը 5-7-րդ դարերում]]|| |- |[[Հայաստանի քաղաքներ]]||[[Հայաստանի քաղաքները]]||[[Քննարկում:Հայաստանի քաղաքներ]]|| |- |[[Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու դավանանք]]||[[Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի]]||[[Քննարկում:Հայաստանյայց առաքելական եկեղեցու դավանանք]]|| |- |[[Հայաստանում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկ]]||[[Հայաստանում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկ]]||[[Քննարկում:Հայաստանում ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի համաշխարհային ժառանգության ցանկ]]|| |- |[[Հայաստանում գործածվող գրերը նախամեսրոպյան շրջանում]]||[[Նախաքրիստոնեական հայկական գրային համակարգեր]]||[[Քննարկում:Հայաստանում գործածվող գրերը նախամեսրոպյան շրջանում]]|| |- |[[Հայերը Բելգրադում]]||[[Հայերը Սերբիայում]]||[[Քննարկում:Հայերը Բելգրադում]]|| |- |[[Հայերը Բրյուսելում]]||[[Հայերը Բելգիայում]]||[[Քննարկում:Հայերը Բրյուսելում]]|| |- |[[Հայերը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում]]||[[Հայերի մասնակցությունը Երկրորդ աշխարհամարտին]]||[[Քննարկում:Հայերը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում]]|| |- |[[Հայերը Զահլեում]]||[[Հայերը Լիբանանում]]||[[Քննարկում:Հայերը Զահլեում]]|| |- |[[Հայերը Թեհրանում]]||[[Հայերն Իրանում]]||[[Քննարկում:Հայերը Թեհրանում]]|| |- |[[Հայերը Ղազվինում]]||[[Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցի (Ղազվին)]]||[[Քննարկում:Հայերը Ղազվինում]]|| |- |[[Հայերը Մարաղայում]]||[[Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի (Մարաղա)]]||[[Քննարկում:Հայերը Մարաղայում]]|| |- |[[Հայերը Նոր Ջուղայում]]||[[Նոր Ջուղա]]||[[Քննարկում:Հայերը Նոր Ջուղայում]]|| |- |[[Հայերը Շաքիում]]||[[Հայերն Ադրբեջանում]]||[[Քննարկում:Հայերը Շաքիում]]|| |- |[[Հայերը Ռավեննայում]]||[[Հայերը Հռավեննայում]]||[[Քննարկում:Հայերը Ռավեննայում]]|| |- |[[Հայերը Ռուսեում]]||[[Հայերը Բուլղարիայում]]||[[Քննարկում:Հայերը Ռուսեում]]|| |- |[[Հայերն Ադիս Աբեբայում]]||[[Հայերը Եթովպիայում]]||[[Քննարկում:Հայերն Ադիս Աբեբայում]]|| |- |[[Հայերն Անտվերպենում]]||[[Հայերը Բելգիայում]]||[[Քննարկում:Հայերն Անտվերպենում]]|| |- |[[Հայերն Էդինբուրգում]]||[[Հայերը Մեծ Բրիտանիայում]]||[[Քննարկում:Հայերն Էդինբուրգում]]|| |- |[[Հայերն Էնզելիում]]||[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Անզալի)]]||[[Քննարկում:Հայերն Էնզելիում]]|| |- |[[Հայերն Ուրմիայում]]||[[Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցի (Ուրմիա)]]||[[Քննարկում:Հայերն Ուրմիայում]]|| |- |[[Հայկ Սարգսյան]]||[[Սարգսյան]]||[[Քննարկում:Հայկ Սարգսյան]]|| |- |[[Հայկազյան հայագիտական հանդես (տարեգիրք, Լիբանան)]]||[[Հայկազյան հայագիտական հանդես]]||[[Քննարկում:Հայկազյան հայագիտական հանդես (տարեգիրք, Լիբանան)]]|| |- |[[Հայկական երաժշտությունը սփյուռքում]]||[[Սփյուռքահայ երաժշտություն]]||[[Քննարկում:Հայկական երաժշտությունը սփյուռքում]]|| |- |[[Հայկական հանելուկներ]]||[[Հանելուկ]]||[[Քննարկում:Հայկական հանելուկներ]]|| |- |[[Հայկական հեթանոսական պանթեոնի հելլենականացում]]||[[Հայկական դիցաբանություն]]||[[Քննարկում:Հայկական հեթանոսական պանթեոնի հելլենականացում]]|| |- |[[Հայկական սփյուռք (1920-1930-ական թվականներ)]]||[[Հայկական սփյուռք]]||[[Քննարկում:Հայկական սփյուռք (1920-1930-ական թվականներ)]]|| |- |[[Հայկական սփյուռք (1950-1980-ական թվականներ)]]||[[Հայկական սփյուռք]]||[[Քննարկում:Հայկական սփյուռք (1950-1980-ական թվականներ)]]|| |- |[[Հայոց արքայատոհմերի և արքաների ցանկ]]||[[Հայկական պետականությունների ղեկավարների ցանկ]]||[[Քննարկում:Հայոց արքայատոհմերի և արքաների ցանկ]]|| |- |[[Հայոց արքաների ցանկ]]||[[Հայկական պետականությունների ղեկավարների ցանկ]]||[[Քննարկում:Հայոց արքաների ցանկ]]|| |- |[[Հայոց ցեղասպանության կազմակերպումն և իրագործումը]]||[[Հայոց ցեղասպանություն]]||[[Քննարկում:Հայոց ցեղասպանության կազմակերպումն և իրագործումը]]|| |- |[[Հայրենիք (օրաթերթ)]]||[[Հայրենիք (թերթ, Բոստոն)]]||[[Քննարկում:Հայրենիք (օրաթերթ)]]|| |- |[[Հանդես մշակույթի (հանդես, Ստամբուլ)]]||[[Հանդես մշակույթի]]||[[Քննարկում:Հանդես մշակույթի (հանդես, Ստամբուլ)]]|| |- |[[Հաշվեստուգում]]||[[Աուդիտ]]||[[Քննարկում:Հաշվեստուգում]]|| |- |[[Հառաջ (թերթ, Բեյրութ)]]||[[Հառաջ (թերթ)]]||[[Քննարկում:Հառաջ (թերթ, Բեյրութ)]]|| |- |[[Հասկ հայագիտական տարեգիրք (Լիբանան)]]||[[Հասկ (ամսագիր)]]||[[Քննարկում:Հասկ հայագիտական տարեգիրք (Լիբանան)]]|| |- |[[Հարավարևելյան Ասիայի միջուկային զենքից զերծ գոտու համաձայնագիր]]||[[Բանգկոկի համաձայնագիր]]||[[Քննարկում:Հարավարևելյան Ասիայի միջուկային զենքից զերծ գոտու համաձայնագիր]]|| |- |[[Հեզբոլահ]]||[[Հեզբոլլահ]]||[[Քննարկում:Հեզբոլահ]]|| |- |[[Հենրիխ II Պլանտագենետ]]||[[Հենրի II Պլանտագենետ]]||[[Քննարկում:Հենրիխ II Պլանտագենետ]]|| |- |[[Հերակլես: Ինչպե՞ս դառնալ հերոս]]||[[Հերկուլես՝ ինչպես դառնալ հերոս (մուլտֆիլմ)]]||[[Քննարկում:Հերակլես: Ինչպե՞ս դառնալ հերոս]]|| |- |[[Հին Կարթագեն]]||[[Կարթագեն]]||[[Քննարկում:Հին Կարթագեն]]|| |- |[[Հին հայկական հեթանոսական կրոն]]||[[Հայկական դիցաբանություն]]||[[Քննարկում:Հին հայկական հեթանոսական կրոն]]|| |- |[[Հինալ (այլ կիրառումներ)]]||[[Հինալ]]||[[Քննարկում:Հինալ (այլ կիրառումներ)]]|| |- |[[Հիպոտեկային համակարգեր]]||[[Հիփոթեք]]||[[Քննարկում:Հիպոտեկային համակարգեր]]|| |- |[[Հիսթրիոնային անձնային խանգարում]]||[[Անձի հիսթերիկ խանգարում]]||[[Քննարկում:Հիսթրիոնային անձնային խանգարում]]|| |- |[[Հմայակ Հարությունյան (հայագետ)]]||[[Հմայակ Հարությունյան (պատմաբան)]]||[[Քննարկում:Հմայակ Հարությունյան (հայագետ)]]|| |- |[[Հնագույն հավատալիքները հելլենիստական դարաշրջանի Հայաստանում]]||[[Հայկական դիցաբանություն]]||[[Քննարկում:Հնագույն հավատալիքները հելլենիստական դարաշրջանի Հայաստանում]]|| |- |[[Հնադարի հայկական շինարարություն և ճարտարապետություն]]||[[Անտիկ շրջանի հայկական ճարտարապետություն]]||[[Քննարկում:Հնադարի հայկական շինարարություն և ճարտարապետություն]]|| |- |[[Հնդկաստանը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին]]||[[Հնդկաստան]]||[[Քննարկում:Հնդկաստանը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին]]|| |- |[[Հոթորնյան հետազոտություններ]]||[[Հոթորնի էֆեկտ]]||[[Քննարկում:Հոթորնյան հետազոտություններ]]|| |- |[[Հողակցում]]||[[Էլեկտրական հողանցում]]||[[Քննարկում:Հողակցում]]|| |- |[[Հողերի դեգրադացիա]]||[[Հողի դեգրադացում]]||[[Քննարկում:Հողերի դեգրադացիա]]|| |- |[[Հովնանյան դպրոց (Վրաստան)]]||[[Հովնանյան դպրոց]]||[[Քննարկում:Հովնանյան դպրոց (Վրաստան)]]|| |- |[[Հուսկան Նահատակ վանք]]||[[Հուսական նահատակ վանք]]||[[Քննարկում:Հուսկան Նահատակ վանք]]|| |- |[[Հրանտ Եպիսկոպոսյան]]|| ||[[Քննարկում:Հրանտ Եպիսկոպոսյան]]||[[Քննարկում:Հրանտ Եպիսկոպոսյան (փիլիսոփա)]] |- |[[Հրեշտակապետաց վանք (Գառնակեր)]]||[[Սուրբ Հրեշտակապետաց վանք]]||[[Քննարկում:Հրեշտակապետաց վանք (Գառնակեր)]]|| |- |[[Ձայն հայրենյաց (շաբաթաթերթ, Բոստոն)]]||[[Ձայն հայրենյաց]]||[[Քննարկում:Ձայն հայրենյաց (շաբաթաթերթ, Բոստոն)]]|| |- |[[Ղադա (Աբխազիա)]]||[[Ղադա]]||[[Քննարկում:Ղադա (Աբխազիա)]]|| |- |[[Մ. թ. ա. 6-մ. թ. 3-րդ դարերի հայկական կերպարվեստ]]||[[Անտիկ շրջանի հայկական կերպարվեստ]]||[[Քննարկում:Մ. թ. ա. 6-մ. թ. 3-րդ դարերի հայկական կերպարվեստ]]|| |- |[[Մադրասի ազատագրական խմբակ]]||[[Մադրասի խմբակ]]||[[Քննարկում:Մադրասի ազատագրական խմբակ]]|| |- |[[Մաթեմատիկական ծրագրավորում]]||[[Մաթեմատիկական օպտիմիզացիա]]||[[Քննարկում:Մաթեմատիկական ծրագրավորում]]|| |- |[[Մալաքյան-Գասպարյան ծաղկոց նախակրթարան]]||[[Հայերը Սալոնիկում]]||[[Քննարկում:Մալաքյան-Գասպարյան ծաղկոց նախակրթարան]]|| |- |[[Մալե (Ապուլիա)]]||[[Մալիե (Ապուլիա)]]||[[Քննարկում:Մալե (Ապուլիա)]]|| |- |[[Մալյարիա]]||[[Մալարիա]]||[[Քննարկում:Մալյարիա]]|| |- |[[Մանավազ (պատմություն)]]||[[Մանավազ Հայկազունի]]||[[Քննարկում:Մանավազ (պատմություն)]]|| |- |[[Մանդելլո դել Լարիո]]||[[Մանդելո դել Լարիո]]||[[Քննարկում:Մանդելլո դել Լարիո]]|| |- |[[Մանկուկ]]||[[Մանկունք (գետ)]]||[[Քննարկում:Մանկուկ]]|| |- |[[Մանհինգ]]||[[Մանխինգ]]||[[Քննարկում:Մանհինգ]]|| |- |[[Մարաշ (ամսագիր, Բուենոս Այրես)]]||[[Մարաշ (ամսագիր)]]||[[Քննարկում:Մարաշ (ամսագիր, Բուենոս Այրես)]]|| |- |[[Մարի–Գիեմին Բենուա]]||[[Մարի-Գիեմին Բենուա]]||[[Քննարկում:Մարի–Գիեմին Բենուա]]|| |- |[[Մարկոս Մարտիալիս Վալերիոս]]||[[Վալերիուս Մարցիալիս]]||[[Քննարկում:Մարկոս Մարտիալիս Վալերիոս]]|| |- |[[Մարմարա (օրաթերթ, Ստամբուլ)]]||[[Մարմարա (թերթ)]]||[[Քննարկում:Մարմարա (օրաթերթ, Ստամբուլ)]]|| |- |[[Մարոկո]]||[[Մարոկկո]]||[[Քննարկում:Մարոկո]]|| |- |[[Մարտի 1-ի դեպքեր (2008)]]||[[Մարտի 1-ի իրադարձություններ]]||[[Քննարկում:Մարտի 1-ի դեպքեր (2008)]]|| |- |[[Մաքասթորնա]]||[[Մաքաստոռնա]]||[[Քննարկում:Մաքասթորնա]]|| |- |[[Մելիկուքա]]||[[Մելիկուկա]]||[[Քննարկում:Մելիկուքա]]|| |- |[[Մելիկուքո]]||[[Մելիկուկո]]||[[Քննարկում:Մելիկուքո]]|| |- |[[Մեծ Բարանզաս]]||[[Բարանզաս]]||[[Քննարկում:Մեծ Բարանզաս]]|| |- |[[Մեծ Հայքի դրածո արքաների ցանկ]]||[[Դրածո թագավորներ]]||[[Քննարկում:Մեծ Հայքի դրածո արքաների ցանկ]]|| |- |[[Մեծ Պլևի]]||[[Մեծ Փլևի]]||[[Քննարկում:Մեծ Պլևի]]|| |- |[[Մեղեդիի կառուցման ընդհանուր գծերը]]||[[Մեղեդի]]||[[Քննարկում:Մեղեդիի կառուցման ընդհանուր գծերը]]|| |- |[[Մեռած լեզու]]||[[Մեռած լեզուներ]]||[[Քննարկում:Մեռած լեզու]]|| |- |[[Մետաքսե մեծ ճանապարհ]]||[[Մետաքսի ճանապարհ]]||[[Քննարկում:Մետաքսե մեծ ճանապարհ]]|| |- |[[Մետրոյի գործ]]||[[Մոսկվայի պայթյուններ (1977)]]||[[Քննարկում:Մետրոյի գործ]]|| |- |[[Մերինգ]]||[[Մերինգ (այլ կիրառումներ)]]||[[Քննարկում:Մերինգ]]|| |- |[[Մերձսևծովյան ցածրավայր]]||[[Մերձսևծովյան դաշտավայր]]||[[Քննարկում:Մերձսևծովյան ցածրավայր]]|| |- |[[Մթնոլորտի կազմը և կառուցվածքը]]||[[Երկրի մթնոլորտ]]||[[Քննարկում:Մթնոլորտի կազմը և կառուցվածքը]]|| |- |[[Միաբնակներ]]||[[Միաբնակություն]]||[[Քննարկում:Միաբնակներ]]|| |- |[[Միլտեն Ֆրիդման]]||[[Միլթոն Ֆրիդմեն]]||[[Քննարկում:Միլտեն Ֆրիդման]]|| |- |[[Միկոյան (Եղեգնաձոր)]]||[[Եղեգնաձոր]]||[[Քննարկում:Միկոյան (Եղեգնաձոր)]]|| |- |[[Մինաս Ավետիսյանի տուն-թանգարան (Ջաջուռ)]]||[[Մինաս Ավետիսյանի տուն-թանգարան]]||[[Քննարկում:Մինաս Ավետիսյանի տուն-թանգարան (Ջաջուռ)]]|| |- |[[Միշա Ենգիբարյան]]||[[Միքայել Ենգիբարյան]]||[[Քննարկում:Միշա Ենգիբարյան]]|| |- |[[Միտք (շաբաթաթերթ, Թավրիզ)]]||[[Միտք (թերթ)]]||[[Քննարկում:Միտք (շաբաթաթերթ, Թավրիզ)]]|| |- |[[Մղամուճ սպիտակ]]||[[Ճագում սպիտակ]]||[[Քննարկում:Մղամուճ սպիտակ]]|| |- |[[Մյանմայի հայկական առաքելական եկեղեցի]]||[[Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցի (Յանգոն)]]||[[Քննարկում:Մյանմայի հայկական առաքելական եկեղեցի]]|| |- |[[Մոթա Բալուֆի]]||[[Մոտա Բալուֆի]]||[[Քննարկում:Մոթա Բալուֆի]]|| |- |[[Մոլդե (ֆուտբոլային ակումբ)]]||[[Մոլդե ՖԱ]]||[[Քննարկում:Մոլդե (ֆուտբոլային ակումբ)]]|| |- |[[Մոլիզե (մունիցիպալիտետ)]]||[[Մոլիզե (կոմունա)]]||[[Քննարկում:Մոլիզե (մունիցիպալիտետ)]]|| |- |[[Մոնիգրամ]]||[[MoneyGram]]||[[Քննարկում:Մոնիգրամ]]|| |- |[[Մոնղոլական տերություն]]||[[Մոնղոլական կայսրություն]]||[[Քննարկում:Մոնղոլական տերություն]]|| |- |[[Մոնտիչելլո Բրիանցա]]||[[Մոնտիչելո Բրիանցա]]||[[Քննարկում:Մոնտիչելլո Բրիանցա]]|| |- |[[Մորենի]]||[[Ազնվամորի]]||[[Քննարկում:Մորենի]]|| |- |[[Յազբեկ]]||[[Յազեկ]]||[[Քննարկում:Յազբեկ]]|| |- |[[Յեկաբ Դուբուրս]]||[[Եկաբ Դուբուրս]]||[[Քննարկում:Յեկաբ Դուբուրս]]|| |- |[[Յոթնտերևուկ]]||[[Մատնունի ուղիղ]]||[[Քննարկում:Յոթնտերևուկ]]|| |- |[[Յոհան Շիլլեր]]||[[Յոհան Ֆրիդրիխ Շիլլեր]]||[[Քննարկում:Յոհան Շիլլեր]]|| |- |[[Յոուն Սիգուրդսոն]]||[[Սիգիզմունդ II Օգոստոս]]||[[Քննարկում:Յոուն Սիգուրդսոն]]|| |- |[[Յուրի Սամվելյան]]||[[Յուրիկ Սամվելյան]]||[[Քննարկում:Յուրի Սամվելյան]]|| |- |[[Ն թե՞ Մ]]||[[Ն, թե՞ Մ]]||[[Քննարկում:Ն թե՞ Մ]]|| |- |[[Նաբախթևի]]||[[Նաբախտևի]]||[[Քննարկում:Նաբախթևի]]|| |- |[[Նադեժդա Վլադիմիրովնա Դուրաչենկո]]||[[Նադեժդա Դուրաչենկո]]||[[Քննարկում:Նադեժդա Վլադիմիրովնա Դուրաչենկո]]|| |- |[[Նադյա Կեհլիբարևա]]||[[Նադյա Կեխլիբարովա]]||[[Քննարկում:Նադյա Կեհլիբարևա]]|| |- |[[Նախագահի մահը (ֆիլմ 1977)]]||[[Նախագահի մահը (ֆիլմ, 1977)]]||[[Քննարկում:Նախագահի մահը (ֆիլմ 1977)]]|| |- |[[Նառվա (գետ)]]||[[Նարվա (գետ)]]||[[Քննարկում:Նառվա (գետ)]]|| |- |[[Նավաս դել Ռեյ (քաղաք)]]||[[Նավաս դել Ռեյ]]||[[Քննարկում:Նավաս դել Ռեյ (քաղաք)]]|| |- |[[Նավասարդ (հանդես)]]||[[Նավասարդ (տարեգիրք)]]||[[Քննարկում:Նավասարդ (հանդես)]]|| |- |[[Նատրիումի հեքսահիդրօքսոպլյումբումատ (IV)]]||[[Նատրիումի հեքսահիդրօքսոպլյումբումատ(IV)]]||[[Քննարկում:Նատրիումի հեքսահիդրօքսոպլյումբումատ (IV)]]|| |- |[[Նեանդերթալցիներ]]||[[Նեանդերթալյան մարդ]]||[[Քննարկում:Նեանդերթալցիներ]]|| |- |[[Նիկոդեմոս Ամատունի]]||[[Նիկոդիմոս Ամատունի]]||[[Քննարկում:Նիկոդեմոս Ամատունի]]|| |- |[[Նիկոլայ Ենիկոլոպյան]]||[[Նիկողայոս Ենիկոլոպյան]]||[[Քննարկում:Նիկոլայ Ենիկոլոպյան]]|| |- |[[Նիկոլայ Սիմոնով]]||[[Նիկոլայ Սիմոնով (դերասան)]]||[[Քննարկում:Նիկոլայ Սիմոնով]]|| |- |[[Նշենի սովորական]]||[[Նշենի]]||[[Քննարկում:Նշենի սովորական]]|| |- |[[Նոր Նախիջևանի և Բեսարաբիայի թեմ]]||[[Ռուսաստանի և Նոր Նախիջևանի հայոց թեմ]]||[[Քննարկում:Նոր Նախիջևանի և Բեսարաբիայի թեմ]]|| |- |[[Նույնասեռականություն]]||[[Համասեռականություն]]||[[Քննարկում:Նույնասեռականություն]]|| |- |[[Նուևո Բաստան (քաղաք)]]||[[Նուևո Բաստան]]||[[Քննարկում:Նուևո Բաստան (քաղաք)]]|| |- |[[Նռնենի սովորական]]||[[Նռնենի]]||[[Քննարկում:Նռնենի սովորական]]|| |- |[[Շամիսո]]||[[Ադելբերտ ֆոն Շամիսո]]||[[Քննարկում:Շամիսո]]|| |- |[[Շանիդարի քարայր]]||[[Շանիդար]]||[[Քննարկում:Շանիդարի քարայր]]|| |- |[[Շանո Շատնե]]||[[Շանո Շատանե]]||[[Քննարկում:Շանո Շատնե]]|| |- |[[Շառլ Ֆրանսուա Գունո]]||[[Շառլ Գունո]]||[[Քննարկում:Շառլ Ֆրանսուա Գունո]]|| |- |[[Շավորնե (Ֆրանցիա)]]||[[Շավորնե (Ֆրանսիա)]]||[[Քննարկում:Շավորնե (Ֆրանցիա)]]|| |- |[[Շիկատակ]]||[[Մահամորմ]]||[[Քննարկում:Շիկատակ]]|| |- |[[Շիճուկաբանություն]]||[[Շճաբանություն]]||[[Քննարկում:Շիճուկաբանություն]]|| |- |[[Շիրակ (ամսաթերթ, Ալեքսանդրիա)]]||[[Շիրակ (հանդես)]]||[[Քննարկում:Շիրակ (ամսաթերթ, Ալեքսանդրիա)]]|| |- |[[Շոշափելիություն]]||[[Շոշափելիք]]||[[Քննարկում:Շոշափելիություն]]|| |- |[[Շվեյցարական երաժշտություն]]||[[Երաժշտությունը Շվեյցարիայում]]||[[Քննարկում:Շվեյցարական երաժշտություն]]|| |- |[[Շվեյցարահայ երաժշտություն]]||[[Հայերը Շվեյցարիայում]]||[[Քննարկում:Շվեյցարահայ երաժշտություն]]|| |- |[[Շրջակա միջավայրի քիմիա]]||[[Էկոլոգիական քիմիա]]||[[Քննարկում:Շրջակա միջավայրի քիմիա]]|| |- |[[Ոչխարաբուծությունը Հայաստանում]]||[[Հայաստանի անասնաբուծություն]]||[[Քննարկում:Ոչխարաբուծությունը Հայաստանում]]|| |- |[[Ոջլախոտ]]||[[Ոջլադեղ]]||[[Քննարկում:Ոջլախոտ]]|| |- |[[Ոսկե ձկնիկ (համաստեղություն)]]||[[Ոսկե Ձկնիկ (համաստեղություն)]]||[[Քննարկում:Ոսկե ձկնիկ (համաստեղություն)]]|| |- |[[Ոսկրափուտ]]||[[Ատամների ոսկրափուտ]]||[[Քննարկում:Ոսկրափուտ]]|| |- |[[Ով գտավ՝ իրենն է (Քինգի վեպ)]]||[[Ով գտավ՝ իրենն է (վեպ, Քինգ)]]||[[Քննարկում:Ով գտավ՝ իրենն է (Քինգի վեպ)]]|| |- |[[Ուգանդայի Բանկ]]||[[Ուգանդայի բանկ]]||[[Քննարկում:Ուգանդայի Բանկ]]|| |- |[[Ուիլիամ Սմիթ]]||[[Ուիլյամ Սմիթ]]||[[Քննարկում:Ուիլիամ Սմիթ]]|| |- |[[Ուլիս Գրանտ]]||[[Ուլիսես Ս. Գրանթ]]||[[Քննարկում:Ուլիս Գրանտ]]|| |- |[[Ուլյաստրես]]||[[Ուլյաստրետ]]||[[Քննարկում:Ուլյաստրես]]|| |- |[[Ունթերեգգ]]||[[Ունթերեգ]]||[[Քննարկում:Ունթերեգգ]]|| |- |[[Ուշբրոնզեդարյան Հայաստանի խեցեգործական տեխնոլոգիան]]||[[Ուշբրոնզեդարյան Հայաստանի խեցեգործություն]]||[[Քննարկում:Ուշբրոնզեդարյան Հայաստանի խեցեգործական տեխնոլոգիան]]|| |- |[[Չախըրբաբա]]||[[Մեծրաց լեռնաշղթա]]||[[Քննարկում:Չախըրբաբա]]|| |- |[[Չարլզ Դարրոու]]||[[Չարլզ Դերոու]]||[[Քննարկում:Չարլզ Դարրոու]]|| |- |[[Չափագիտություն (մետրոլոգիա)]]||[[Չափագիտություն]]||[[Քննարկում:Չափագիտություն (մետրոլոգիա)]]|| |- |[[Չեխոսլովակիայի բնություն]]||[[Չեխոսլովակիա]]||[[Քննարկում:Չեխոսլովակիայի բնություն]]|| |- |[[Չեփալոնի]]||[[Չեպալոնի]]||[[Քննարկում:Չեփալոնի]]|| |- |[[Չըլդըր]]||[[Զուրզունա]]||[[Քննարկում:Չըլդըր]]|| |- |[[Չինաստանը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին]]||[[Չինաստան]]||[[Քննարկում:Չինաստանը 20-րդ դարի երկրորդ կեսին]]|| |- |[[Չինաստանի հեռահաղորդակցության ոլորտ]]||[[Չինաստանի հեռահաղորդակցության և կապի ոլորտ]]||[[Քննարկում:Չինաստանի հեռահաղորդակցության ոլորտ]]|| |- |[[Չինջա դե Բոթի]]||[[Չինջա դե Բոտի]]||[[Քննարկում:Չինջա դե Բոթի]]|| |- |[[Չորաթան (ուտելիք)]]||[[Չորթան]]||[[Քննարկում:Չորաթան (ուտելիք)]]|| |- |[[Չուբա]]||[[Պշեխա (գետ)]]||[[Քննարկում:Չուբա]]|| |- |[[Պալատա (մունիցիպալիտետ)]]||[[Պալատա (կոմունա)]]||[[Քննարկում:Պալատա (մունիցիպալիտետ)]]|| |- |[[Պալացո Ֆարնեզե]]||[[Պալացցո Ֆառնեզե]]||[[Քննարկում:Պալացո Ֆարնեզե]]|| |- |[[Պալեսթրո]]||[[Պալեստրո]]||[[Քննարկում:Պալեսթրո]]|| |- |[[Պալյա]]||[[Վոյ Վոժ (Պալյուի վտակ)]]||[[Քննարկում:Պալյա]]|| |- |[[Պաշտպան հայրենյաց]]||[[Պաշտպան Հայրենյաց]]||[[Քննարկում:Պաշտպան հայրենյաց]]|| |- |[[Պասթուրո]]||[[Պաստուրո]]||[[Քննարկում:Պասթուրո]]|| |- |[[Պասմա (վառելանյութ)]]||[[Գոմաղբ]]||[[Քննարկում:Պասմա (վառելանյութ)]]|| |- |[[Պավել Գրիշայի Մամբրեյան]]||[[Պավել Մամբերյան]]||[[Քննարկում:Պավել Գրիշայի Մամբրեյան]]|| |- |[[Պատրիարքություն Հայոց Թուրքիո]]||[[Կոստանդնուպոլսի հայոց պատրիարքություն]]||[[Քննարկում:Պատրիարքություն Հայոց Թուրքիո]]|| |- |[[Պարսից ժողով (612-613)]]||[[Պարսից ժողով]]||[[Քննարկում:Պարսից ժողով (612-613)]]|| |- |[[Պետեր Յոզեֆ Վիլհելմ Դեբայ]]||[[Պետեր Դեբայ]]||[[Քննարկում:Պետեր Յոզեֆ Վիլհելմ Դեբայ]]|| |- |[[Պետրա Բրոցկովա]]||[[Պետրա Պոլնիշովա]]||[[Քննարկում:Պետրա Բրոցկովա]]|| |- |[[Պետրաբոնդանտե]]||[[Պիետրաբոնդանտե]]||[[Քննարկում:Պետրաբոնդանտե]]|| |- |[[Պետրոս Աբելյար]]||[[Պիեռ Աբելար]]||[[Քննարկում:Պետրոս Աբելյար]]|| |- |[[Պերպերյան վարժարան (Թուրքիա)]]||[[Պերպերյան վարժարան (Ստամբուլ)]]||[[Քննարկում:Պերպերյան վարժարան (Թուրքիա)]]|| |- |[[Պիլուսա Խրիսոխուս]]||[[Ֆիլուսա Խրիսոխուս]]||[[Քննարկում:Պիլուսա Խրիսոխուս]]|| |- |[[Պիցիգեթոնե]]||[[Պիցիգետոնե]]||[[Քննարկում:Պիցիգեթոնե]]|| |- |[[Պլեյադներ (դիցաբանություն)]]||[[Պլեադներ]]||[[Քննարկում:Պլեյադներ (դիցաբանություն)]]|| |- |[[Պղնձեքարի դարաշրջան]]||[[Պղնձի-քարի դար]]||[[Քննարկում:Պղնձեքարի դարաշրջան]]|| |- |[[Պոլեսյան ցածրավայր]]||[[Պոլեսիեի դաշտավայր]]||[[Քննարկում:Պոլեսյան ցածրավայր]]|| |- |[[Պողոս-Բեկ Փիրումյան]]||[[Պողոս Բեկ-Փիրումյան]]||[[Քննարկում:Պողոս-Բեկ Փիրումյան]]|| |- |[[Պոմելսբրունն]]||[[Պոմելսբրուն]]||[[Քննարկում:Պոմելսբրունն]]|| |- |[[Պոնտե դի Պյավե]]||[[Պոնտե դի Պիավե]]||[[Քննարկում:Պոնտե դի Պյավե]]|| |- |[[Պոնտս]]||[[Պոնտս (Լերիդա)]]||[[Քննարկում:Պոնտս]]|| |- |[[Պորտալ]]||[[Պորտալ (այլ կիրառումներ)]]||[[Քննարկում:Պորտալ]]|| |- |[[Պոցալո եդ Ունիտի]]||[[Պոցալյո էդ Ունիտի]]||[[Քննարկում:Պոցալո եդ Ունիտի]]|| |- |[[Պունիական պատերազմներ]]||[[Պունիկյան պատերազմներ]]||[[Քննարկում:Պունիական պատերազմներ]]|| |- |[[Պրագա]]||[[Պրահա]]||[[Քննարկում:Պրագա]]|| |- |[[Պրատս դել Ռեյ]]||[[Պրատս դե Ռեյ]]||[[Քննարկում:Պրատս դել Ռեյ]]|| |- |[[Ջավախքի սարահարթ]]||[[Ջավախքի բարձրավանդակ]]||[[Քննարկում:Ջավախքի սարահարթ]]|| |- |[[Ջելո]]||[[Ջելո (գետ)]]||[[Քննարկում:Ջելո]]|| |- |[[Ջեք Դենիելս]]||[[Jack Daniel’s]]||[[Քննարկում:Ջեք Դենիելս]]|| |- |[[Ջին Շարպ]]||[[Ջին Շարփ]]||[[Քննարկում:Ջին Շարպ]]|| |- |[[Ջինիշյան հիշատակի ձեռնարկի Լիբանանի մասնաճյուղ]]||[[Ջինիշյան հիշատակի հիմնադրամ]]||[[Քննարկում:Ջինիշյան հիշատակի ձեռնարկի Լիբանանի մասնաճյուղ]]|| |- |[[Ջիպ]]||[[Jeep]]||[[Քննարկում:Ջիպ]]|| |- |[[Ջխթաքար]]||[[Արծվաշեն]]||[[Քննարկում:Ջխթաքար]]|| |- |[[Ջոզեֆ Բայդեն]]||[[Ջո Բայդեն]]||[[Քննարկում:Ջոզեֆ Բայդեն]]|| |- |[[Ջոն Էդինգթոն Սիմոնդս]]||[[Ջոն Ադինգտոն Սիմոնդս]]||[[Քննարկում:Ջոն Էդինգթոն Սիմոնդս]]|| |- |[[Ջոն Կիցմիլեր]]||[[Ջոն Կիցմիլլեր]]||[[Քննարկում:Ջոն Կիցմիլեր]]|| |- |[[Ռադիոտեխնիկան Հայաստանում]]||[[Ռադիոկապը Հայաստանում]]||[[Քննարկում:Ռադիոտեխնիկան Հայաստանում]]|| |- |[[Ռազմական ապստամբություն Ռուսաստանում (2023)]]||[[Վագներ խմբի ապստամբություն]]||[[Քննարկում:Ռազմական ապստամբություն Ռուսաստանում (2023)]]|| |- |[[Ռաֆայել Համաբարձումյան]]||[[Ռաֆայել Համբարձումյան (ֆիզիկոս)]]||[[Քննարկում:Ռաֆայել Համաբարձումյան]]|| |- |[[Ռեակտիվ շարժիչների լաբորատորիա]]||[[Ռեակտիվ շարժման լաբորատորիա]]||[[Քննարկում:Ռեակտիվ շարժիչների լաբորատորիա]]|| |- |[[Ռեկուրսիվ]]||[[Ռեկուրսիա]]||[[Քննարկում:Ռեկուրսիվ]]|| |- |[[Ռեֆլեկտոր աղետ]]||[[Ռեֆլեքսային աղեղ]]||[[Քննարկում:Ռեֆլեկտոր աղետ]]|| |- |[[Ռիվա Վալդոբբիա]]||[[Ռիվա Վալդոբիա]]||[[Քննարկում:Ռիվա Վալդոբբիա]]|| |- |[[Ռիվարոլո դել Ռե եդ Ունիտի]]||[[Ռիվարոլո դել Ռե էդ Ունիտի]]||[[Քննարկում:Ռիվարոլո դել Ռե եդ Ունիտի]]|| |- |[[Ռիքրոլինգ]]|| ||[[Քննարկում:Ռիքրոլինգ]]||[[Քննարկում:Ռիքռոլինգ]] |- |[[Ռոբեքեթո կոն Ինդունո]]||[[Ռոբեքետո կոն Ինդունո]]||[[Քննարկում:Ռոբեքեթո կոն Ինդունո]]|| |- |[[Ռոմանոս 1-ին Լեկափենոս]]||[[Ռոմանոս I Լեկափենոս]]||[[Քննարկում:Ռոմանոս 1-ին Լեկափենոս]]|| |- |[[Ռոսսա (քաղաք)]]||[[Ռոսսա (կոմունա)]]||[[Քննարկում:Ռոսսա (քաղաք)]]|| |- |[[Ռուս-թուրքական պատերազմը (1877-1878) և Հայկական հարցը]]||[[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)]]||[[Քննարկում:Ռուս-թուրքական պատերազմը (1877-1878) և Հայկական հարցը]]|| |- |[[Ռոքա Իմպերիալե]]||[[Ռոկկա Իմպերիալե]]||[[Քննարկում:Ռոքա Իմպերիալե]]|| |- |[[Ռոքապալումբա]]||[[Ռոկապալումբա]]||[[Քննարկում:Ռոքապալումբա]]|| |- |[[Ռոքաֆորտե դել Գրեկո]]||[[Ռոկաֆորտե դել Գրեկո]]||[[Քննարկում:Ռոքաֆորտե դել Գրեկո]]|| |- |[[Սահակյան-Լևոն Մկրտիչյան քոլեջ (Լիբանան)]]||[[Սահակյան-Լևոն Մկրտչյան քոլեջ]]||[[Քննարկում:Սահակյան-Լևոն Մկրտիչյան քոլեջ (Լիբանան)]]|| |- |[[Սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվե Արցախում (2017)]]||[[Արցախի Հանրապետության սահմանադրական հանրաքվե (2017)]]||[[Քննարկում:Սահմանադրական բարեփոխումների հանրաքվե Արցախում (2017)]]|| |- |[[Սամվել Մուրադյան]]||[[Մուրադյան]]||[[Քննարկում:Սամվել Մուրադյան]]|| |- |[[Սայքոպասու]]||[[Psycho-Pass]]||[[Քննարկում:Սայքոպասու]]|| |- |[[Սան Ջակոմո Ֆիլիփո]]||[[Սան Ջակոմո Ֆիլիպո]]||[[Քննարկում:Սան Ջակոմո Ֆիլիփո]]|| |- |[[Սան Սոսո Բարոնիա]]||[[Սան Սոսիո Բարոնիա]]||[[Քննարկում:Սան Սոսո Բարոնիա]]|| |- |[[Սան Վիթորե Օլոնա]]||[[Սան Վիտորե Օլոնա]]||[[Քննարկում:Սան Վիթորե Օլոնա]]|| |- |[[Սավառնակ (երգիծաթերթ, Կահիրե)]]||[[Սավառնակ]]||[[Քննարկում:Սավառնակ (երգիծաթերթ, Կահիրե)]]|| |- |[[Սարի չամիչ]]||[[Էֆեդրա]]||[[Քննարկում:Սարի չամիչ]]|| |- |[[Սարիբեկյան Իշխան]]||[[Իշխան Սարիբեկյան]]||[[Քննարկում:Սարիբեկյան Իշխան]]|| |- |[[Սարիղամիշի ռազմահեղափոխական կոմիտե]]||[[Հայաստանի ռազմահեղափոխական կոմիտե]]||[[Քննարկում:Սարիղամիշի ռազմահեղափոխական կոմիտե]]|| |- |[[Սարսափելի հեքիաթներ (հեռուստասերիալ)]]||[[Սարսափ հեքիաթներ (հեռուստասերիալ)]]||[[Քննարկում:Սարսափելի հեքիաթներ (հեռուստասերիալ)]]|| |- |[[Սեմիոտիկա]]||[[Նշանագիտություն]]||[[Քննարկում:Սեմիոտիկա]]|| |- |[[Սենտ Քլեր շրջան (Ալաբամա)]]||[[Սեյնթ Քլեր շրջան (Ալաբամա)]]||[[Քննարկում:Սենտ Քլեր շրջան (Ալաբամա)]]|| |- |[[Սեսթո եդ Ունիտի]]||[[Սեստո էդ Ունիտի]]||[[Քննարկում:Սեսթո եդ Ունիտի]]|| |- |[[Սերգեյ Սիվիկյան (ռազմական գործիչ)]]||[[Սերգեյ Սիվիկյան]]||[[Քննարկում:Սերգեյ Սիվիկյան (ռազմական գործիչ)]]|| |- |[[Սերեն դել Գրափա]]||[[Սերեն դել Գրապա]]||[[Քննարկում:Սերեն դել Գրափա]]|| |- |[[Սերժ-Պերճ Կրկեաշարյան]]||[[Սերժ Պերճ Քրքաշարյան]]||[[Քննարկում:Սերժ-Պերճ Կրկեաշարյան]]|| |- |[[Սերկևիլ]]||[[Սերկևիլենի]]||[[Քննարկում:Սերկևիլ]]|| |- |[[Սերկևիլենի սովորական]]||[[Սերկևիլենի]]||[[Քննարկում:Սերկևիլենի սովորական]]|| |- |[[Սերմնաբջիջ]]||[[Սպերմատոզոիդ]]||[[Քննարկում:Սերմնաբջիջ]]|| |- |[[Սըղճով]]||[[Սղճով]]||[[Քննարկում:Սըղճով]]|| |- |[[Սիդ Կամպեադոր]]||[[Էլ Սիդ]]||[[Քննարկում:Սիդ Կամպեադոր]]|| |- |[[Սիմոն Աչըքգյոզյան]]||[[Սիմոն Աչիկգյոզյան]]||[[Քննարկում:Սիմոն Աչըքգյոզյան]]|| |- |[[Սինան (ճարտարապետ)]]||[[Միմար Սինան]]||[[Քննարկում:Սինան (ճարտարապետ)]]|| |- |[[Սինոփսիսը Հայաստանի համար]]||[[Սինոփսիս]]||[[Քննարկում:Սինոփսիսը Հայաստանի համար]]|| |- |[[Սինտոյականություն]]||[[Սինտոիզմ]]||[[Քննարկում:Սինտոյականություն]]|| |- |[[Սիոնի (ֆուտբոլային ակումբ)]]||[[Սիոնի Բոլնիս (ֆուտբոլային ակումբ)]]||[[Քննարկում:Սիոնի (ֆուտբոլային ակումբ)]]|| |- |[[Սկյուռիկներ]]||[[Սկյուռանմաններ]]||[[Քննարկում:Սկյուռիկներ]]|| |- |[[Սկոփիտո]]||[[Սկոպիտո]]||[[Քննարկում:Սկոփիտո]]|| |- |[[Սյաո Ռոթեն]]||[[Սյաո Ժոտեն]]||[[Քննարկում:Սյաո Ռոթեն]]|| |- |[[Սյոգունություն]]||[[Սյոգուն]]||[[Քննարկում:Սյոգունություն]]|| |- |[[Սյուզերենություն]]||[[Սյուզերեն]]||[[Քննարկում:Սյուզերենություն]]|| |- |[[Սննդամթերքի կալորիականություն]]||[[Սննդամթերքի էներգետիկ արժեք]]||[[Քննարկում:Սննդամթերքի կալորիականություն]]|| |- |[[Սողոմոնի կղզիներ]]||[[Սողոմոնյան կղզիներ (կղզեխումբ)]]||[[Քննարկում:Սողոմոնի կղզիներ]]|| |- |[[Սովորական խածկտիկ]]||[[Խածկտիկ]]||[[Քննարկում:Սովորական խածկտիկ]]|| |- |[[Սոցիալական դպրոց]]||[[Քաղաքատնտեսություն]]||[[Քննարկում:Սոցիալական դպրոց]]|| |- |[[Սոցիալական խավ]]||[[Դասակարգային կառուցվածք]]||[[Քննարկում:Սոցիալական խավ]]|| |- |[[Սոցիալական հարմարում]]||[[Հարմարվողականություն]]||[[Քննարկում:Սոցիալական հարմարում]]|| |- |[[Սոցիալական ստերեոտիպ]]||[[Կարծրատիպ]]||[[Քննարկում:Սոցիալական ստերեոտիպ]]|| |- |[[Սոցիալիզմի համաշխարհային համակարգի ձևավորում]]||[[Սոցիալիզմ]]||[[Քննարկում:Սոցիալիզմի համաշխարհային համակարգի ձևավորում]]|| |- |[[Սոցիալիզմի հիմնական տնտեսական օրենք]]||[[Սոցիալիզմ]]||[[Քննարկում:Սոցիալիզմի հիմնական տնտեսական օրենք]]|| |- |[[Սումգայիթի Հայոց ցեղասպանություն]]||[[Սումգայիթի ջարդեր]]||[[Քննարկում:Սումգայիթի Հայոց ցեղասպանություն]]|| |- |[[Սուն Յաթսեն]]||[[Սուն Յաթ-Սեն]]||[[Քննարկում:Սուն Յաթսեն]]|| |- |[[Սուսթինենտե]]||[[Սուստինենտե]]||[[Քննարկում:Սուսթինենտե]]|| |- |[[Սուրբ Ամբրոսիոյի բազիլիկա]]||[[Սուրբ Ամբրոսիոյի բազիլիկ]]||[[Քննարկում:Սուրբ Ամբրոսիոյի բազիլիկա]]|| |- |[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Նիկոսիա, 13-րդ դար)]]||[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Նիկոսիա)]]||[[Քննարկում:Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Նիկոսիա, 13-րդ դար)]]|| |- |[[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանք (Բարձրաքաշ)]]||[[Բարձրաքաշ Սուրբ Գրիգորի վանք]]||[[Քննարկում:Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ վանք (Բարձրաքաշ)]]|| |- |[[Սուրբ Թովմասի եկեղեցի (Լայպցիգ)]]||[[Սուրբ Թովմաս եկեղեցի (Լայպցիգ)]]||[[Քննարկում:Սուրբ Թովմասի եկեղեցի (Լայպցիգ)]]|| |- |[[Սուրբ Հակոբյանց նախակրթարան]]||[[Հալեպի թեմ]]||[[Քննարկում:Սուրբ Հակոբյանց նախակրթարան]]|| |- |[[Սուրբ Համբարձման եկեղեցի Բերձորում]]||[[Սուրբ Համբարձման եկեղեցի (Բերձոր)]]||[[Քննարկում:Սուրբ Համբարձման եկեղեցի Բերձորում]]|| |- |[[Սուրբ Շուշանիկ]]||[[Շուշանիկ]]||[[Քննարկում:Սուրբ Շուշանիկ]]|| |- |[[Սուրիական մամուլ (օրաթերթ)]]||[[Սուրիական մամուլ]]||[[Քննարկում:Սուրիական մամուլ (օրաթերթ)]]|| |- |[[Սպառազինությունների մրցավազք]]||[[Սպառազինության մրցավազք]]||[[Քննարկում:Սպառազինությունների մրցավազք]]|| |- |[[Սպառողական(սպասարկման) կոոպերատիվ]]||[[Սպառողական կոոպերատիվ]]||[[Քննարկում:Սպառողական(սպասարկման) կոոպերատիվ]]|| |- |[[Սքանչելագործ]]||[[Սքանչելագործ վանք]]||[[Քննարկում:Սքանչելագործ]]|| |- |[[Սևան (ամսագիր, Ռումինիա)]]||[[Սևան (ամսագիր)]]||[[Քննարկում:Սևան (ամսագիր, Ռումինիա)]]|| |- |[[Սևանի գոգավորություն]]||[[Սևանի ավազան]]||[[Քննարկում:Սևանի գոգավորություն]]|| |- |[[Սևանի ճկվածք]]||[[Սևանի ավազան]]||[[Քննարկում:Սևանի ճկվածք]]|| |- |[[Սևիլյան Ալկասար]]||[[Սևիլյայի Ալկասար]]||[[Քննարկում:Սևիլյան Ալկասար]]|| |- |[[Վագերաձիեր]]||[[Վագրաձի]]||[[Քննարկում:Վագերաձիեր]]|| |- |[[Վազոպրեսին]]||[[Հակամիզամուղային հորմոն]]||[[Քննարկում:Վազոպրեսին]]|| |- |[[Վայֆայ ցանցեր]]||[[Wi-Fi]]||[[Քննարկում:Վայֆայ ցանցեր]]|| |- |[[Վան-Տոսպ (հանդես)]]||[[Վան-Տոսպ (թերթ)]]||[[Քննարկում:Վան-Տոսպ (հանդես)]]|| |- |[[Վասպուրական թատրոն (Թուրքիա)]]||[[Վասպուրական թատրոն]]||[[Քննարկում:Վասպուրական թատրոն (Թուրքիա)]]|| |- |[[Վարդովյան թատրոն (Թուրքիա)]]||[[Վարդովյան թատրոն]]||[[Քննարկում:Վարդովյան թատրոն (Թուրքիա)]]|| |- |[[Վարկերի դեր ու նշանակությունը]]||[[Դեբետ և կրեդիտ]]||[[Քննարկում:Վարկերի դեր ու նշանակությունը]]|| |- |[[Վեսթրենո]]||[[Վեստրենո]]||[[Քննարկում:Վեսթրենո]]|| |- |[[Վերածնություն (ամսագիր, Բոստոն)]]||[[Վերածնություն (ամսագիր)]]||[[Քննարկում:Վերածնություն (ամսագիր, Բոստոն)]]|| |- |[[Վերակազմյալ հնչակյաններ]]||[[Վերակազմյալ Հնչակյան կուսակցություն]]||[[Քննարկում:Վերակազմյալ հնչակյաններ]]|| |- |[[Վերսալ-վաշինգտոնյան համակարգի փլուզում]]||[[Վերսալ-Վաշինգտոնյան համակարգ]]||[[Քննարկում:Վերսալ-վաշինգտոնյան համակարգի փլուզում]]|| |- |[[Վզնոտավոր էյրենիս]]||[[Վզնոցավոր էյրենիս]]||[[Քննարկում:Վզնոտավոր էյրենիս]]|| |- |[[Վիդալ դը լա Բլանշ]]||[[Պոլ Վիդալ դը լա Բլաշ]]||[[Քննարկում:Վիդալ դը լա Բլանշ]]|| |- |[[Վիթուոնե]]||[[Վիտուոնե]]||[[Քննարկում:Վիթուոնե]]|| |- |[[Վիլե Սեն Դենի]]||[[Վիլիե Սեն Դենի]]||[[Քննարկում:Վիլե Սեն Դենի]]|| |- |[[Վիրահայոց թեմի վանքերի և եկեղեցիների ցանկ]]||[[Վրաստանի հայկական վանքերի և եկեղեցիների ցանկ]]||[[Քննարկում:Վիրահայոց թեմի վանքերի և եկեղեցիների ցանկ]]|| |- |[[Վկայակոչում]]||[[Հղումներ]]||[[Քննարկում:Վկայակոչում]]|| |- |[[Վճարունակ պահանջարկ]]||[[Պահանջարկ]]||[[Քննարկում:Վճարունակ պահանջարկ]]|| |- |[[Վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի գիտական կենտրոն (Երևան)]]||[[Վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի գիտական կենտրոն]]||[[Քննարկում:Վնասվածքաբանության և օրթոպեդիայի գիտական կենտրոն (Երևան)]]|| |- |[[Վշտի հինգ փուլեր]]||[[Վշտի հինգ փուլերը]]||[[Քննարկում:Վշտի հինգ փուլեր]]|| |- |[[Վրաստանի մարզեր]]||[[Մխարե]]||[[Քննարկում:Վրաստանի մարզեր]]|| |- |[[Տագանրոգի քաղաքաշինություն և կենցաղ (թանգարան)]]||[[Քաղաքաշինության և կենցաղի թանգարան]]||[[Քննարկում:Տագանրոգի քաղաքաշինություն և կենցաղ (թանգարան)]]|| |- |[[Տիգրանակերտ]]||[[Տիգրանակերտ (այլ կիրառումներ)]]||[[Քննարկում:Տիգրանակերտ]]|| |- |[[Ցեմա (Մեծ Ցեմայի վտակ)]]||[[Մեծ Ցեմա]]||[[Քննարկում:Ցեմա (Մեծ Ցեմայի վտակ)]]|| |- |[[Ցերվիկալ կանալի պոլիպ]]||[[Արգանդի պարանոցի պոլիպ]]||[[Քննարկում:Ցերվիկալ կանալի պոլիպ]]|| |- |[[Փեիմ]]||[[Paym]]||[[Քննարկում:Փեիմ]]|| |- |[[Փրկություն]]||[[Փրկություն կրոններում]]||[[Քննարկում:Փրկություն]]|| |- |[[Քիթկոկորդականջաբանություն]]||[[Քիթ-կոկորդ-ականջաբանություն]]||[[Քննարկում:Քիթկոկորդականջաբանություն]]|| |- |[[Օկտաէդր]]||[[Ութանիստ]]||[[Քննարկում:Օկտաէդր]]|| |- |[[Օմար աբու Ռիշա]]||[[Օմար Աբու Ռիշա]]||[[Քննարկում:Օմար աբու Ռիշա]]|| |- |[[Ֆրեզնոյի համագաղութային խորհուրդ]]||[[Հայերը Ֆրեզնոյում]]||[[Քննարկում:Ֆրեզնոյի համագաղութային խորհուրդ]]|| |} ti70a5kus57jgd4prm6sskayido9l40 4 1158520 10722396 10721955 2026-04-08T22:29:51Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722396 wikitext text/x-wiki Տես նաև՝ [[Վիքիպեդիա:Ցանկեր/ամենաշատ բազմիմաստ հղում ունեցող հոդվածներ]] {| class="wikitable sortable" !Հոդված!!Քանակ |- |[[Լոռի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոռի|հղումներ]])||341 |- |[[Խնկոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խնկոյան|հղումներ]])||300 |- |[[Շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շրջան|հղումներ]])||276 |- |[[Մարիներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարիներ|հղումներ]])||265 |- |[[Արագածոտն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արագածոտն|հղումներ]])||232 |- |[[Արկանզաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արկանզաս|հղումներ]])||232 |- |[[Նախիջևան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նախիջևան|հղումներ]])||225 |- |[[Համայնք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Համայնք|հղումներ]])||224 |- |[[Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հակոբյան|հղումներ]])||214 |- |[[Տեսակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեսակ|հղումներ]])||212 |- |[[Օրգան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրգան|հղումներ]])||194 |- |[[Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդանյան|հղումներ]])||192 |- |[[Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգորյան|հղումներ]])||186 |- |[[MBC]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/MBC|հղումներ]])||179 |- |[[Շիրակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շիրակ|հղումներ]])||171 |- |[[Պրեմիեր Լիգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրեմիեր Լիգա|հղումներ]])||165 |- |[[Նալբանդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նալբանդյան|հղումներ]])||159 |- |[[Ռեալիզմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեալիզմ|հղումներ]])||152 |- |[[Մարտունու շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտունու շրջան|հղումներ]])||148 |- |[[Սպիտակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիտակ|հղումներ]])||142 |- |[[Կիլիկյան Հայաստան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիլիկյան Հայաստան|հղումներ]])||141 |- |[[Ագուլիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագուլիս|հղումներ]])||135 |- |[[Վանկուվեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վանկուվեր|հղումներ]])||135 |- |[[Արմատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմատ|հղումներ]])||130 |- |[[Կոնգրես]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնգրես|հղումներ]])||130 |- |[[Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պետրոսյան|հղումներ]])||130 |- |[[Հունուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հունուտ|հղումներ]])||122 |- |[[Գեղարքունիք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղարքունիք|հղումներ]])||117 |- |[[Էմմի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էմմի|հղումներ]])||116 |- |[[Տոմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տոմ|հղումներ]])||116 |- |[[Իշխան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իշխան|հղումներ]])||115 |- |[[Հայոց ձորի գավառ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայոց ձորի գավառ|հղումներ]])||114 |- |[[Այգեկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այգեկ|հղումներ]])||107 |- |[[Անապատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անապատ|հղումներ]])||104 |- |[[Սահակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սահակյան|հղումներ]])||103 |- |[[Բերդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերդ|հղումներ]])||102 |- |[[Գևորգյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գևորգյան|հղումներ]])||101 |- |[[Միշկինսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միշկինսկի շրջան|հղումներ]])||101 |- |[[Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաչատրյան|հղումներ]])||98 |- |[[Թուղթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թուղթ|հղումներ]])||94 |- |[[Խնձորեկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խնձորեկ|հղումներ]])||93 |- |[[Արո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արո|հղումներ]])||90 |- |[[Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտիրոսյան|հղումներ]])||88 |- |[[Աբրահամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբրահամյան|հղումներ]])||87 |- |[[Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առաքելյան|հղումներ]])||87 |- |[[Դավթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավթյան|հղումներ]])||87 |- |[[Ռացիոնալիզմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռացիոնալիզմ|հղումներ]])||87 |- |[[Ղարաբաղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղարաբաղ|հղումներ]])||86 |- |[[Ուրան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուրան|հղումներ]])||85 |- |[[ԳԴՀ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ԳԴՀ|հղումներ]])||84 |- |[[Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգսյան|հղումներ]])||84 |- |[[Ակտիվ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակտիվ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||83 |- |[[Կանտոն (աշխարհագրություն)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանտոն (աշխարհագրություն)|հղումներ]])||83 |- |[[Իվանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իվանյան|հղումներ]])||82 |- |[[Կոտայք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոտայք|հղումներ]])||82 |- |[[Ստեփանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփանյան|հղումներ]])||82 |- |[[Ղազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղազարյան|հղումներ]])||80 |- |[[Ավետիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավետիսյան|հղումներ]])||79 |- |[[Գառնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գառնի|հղումներ]])||78 |- |[[Կրասնոկամսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրասնոկամսկի շրջան|հղումներ]])||78 |- |[[Սարք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարք|հղումներ]])||78 |- |[[Մամիկոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մամիկոնյան|հղումներ]])||77 |- |[[Պողոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պողոսյան|հղումներ]])||75 |- |[[Խառնարան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խառնարան|հղումներ]])||74 |- |[[Կանտոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանտոն|հղումներ]])||74 |- |[[Հայրենիք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայրենիք|հղումներ]])||73 |- |[[Հղիություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հղիություն|հղումներ]])||72 |- |[[Կոմսություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմսություն|հղումներ]])||71 |- |[[Մինասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մինասյան|հղումներ]])||71 |- |[[Մուրադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուրադյան|հղումներ]])||71 |- |[[Աբովյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբովյան|հղումներ]])||70 |- |[[Սիմոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիմոնյան|հղումներ]])||69 |- |[[Մարտունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտունի|հղումներ]])||66 |- |[[Բաբայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաբայան|հղումներ]])||65 |- |[[Զաքարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զաքարյան|հղումներ]])||65 |- |[[Բոլշևիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոլշևիկ|հղումներ]])||64 |- |[[Դեֆիցիտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեֆիցիտ|հղումներ]])||64 |- |[[Խոյ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խոյ|հղումներ]])||64 |- |[[Կոմպոզիցիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմպոզիցիա|հղումներ]])||64 |- |[[Շուշիի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շուշիի շրջան|հղումներ]])||64 |- |[[Ցղնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցղնա|հղումներ]])||64 |- |[[Ավագյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավագյան|հղումներ]])||63 |- |[[Համբարձումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Համբարձումյան|հղումներ]])||63 |- |[[Մարս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարս|հղումներ]])||63 |- |[[Թումանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թումանյան|հղումներ]])||62 |- |[[Օռլովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օռլովսկի շրջան|հղումներ]])||61 |- |[[Կարմիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմիր|հղումներ]])||59 |- |[[Հնչյուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հնչյուն|հղումներ]])||59 |- |[[Ուսա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուսա|հղումներ]])||59 |- |[[ABC]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ABC|հղումներ]])||58 |- |[[Մուլեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուլեն|հղումներ]])||58 |- |[[Ուտրեխտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուտրեխտ|հղումներ]])||58 |- |[[Հայրապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայրապետյան|հղումներ]])||57 |- |[[Դեղին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեղին|հղումներ]])||56 |- |[[Կապույտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապույտ|հղումներ]])||56 |- |[[Այվազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այվազյան|հղումներ]])||55 |- |[[Ագարակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագարակ|հղումներ]])||54 |- |[[Ալեքսանդր Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Հարությունյան|հղումներ]])||54 |- |[[Սլոբոդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սլոբոդա|հղումներ]])||54 |- |[[Սովետսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սովետսկի շրջան|հղումներ]])||54 |- |[[Յուպիտեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յուպիտեր|հղումներ]])||53 |- |[[Տիգրանակերտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրանակերտ|հղումներ]])||53 |- |[[Պորտալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պորտալ|հղումներ]])||52 |- |[[Ցուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցուլ|հղումներ]])||52 |- |[[Բրոդվեյ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրոդվեյ|հղումներ]])||51 |- |[[Ապրանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ապրանք|հղումներ]])||50 |- |[[Գալստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալստյան|հղումներ]])||50 |- |[[Աղաջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղաջանյան|հղումներ]])||49 |- |[[Եղիազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղիազարյան|հղումներ]])||49 |- |[[Մխիթարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մխիթարյան|հղումներ]])||49 |- |[[Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարապետյան|հղումներ]])||48 |- |[[Հայկական տոմար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկական տոմար|հղումներ]])||48 |- |[[Մնացականյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մնացականյան|հղումներ]])||48 |- |[[Ֆիզուլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆիզուլի|հղումներ]])||48 |- |[[Ադամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ադամյան|հղումներ]])||47 |- |[[Արձանագրություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արձանագրություն|հղումներ]])||47 |- |[[Խաեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաեն|հղումներ]])||47 |- |[[Կերպար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կերպար|հղումներ]])||47 |- |[[Մասիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մասիս|հղումներ]])||47 |- |[[Միքայելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միքայելյան|հղումներ]])||47 |- |[[Սաֆարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաֆարյան|հղումներ]])||47 |- |[[Դանիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դանիելյան|հղումներ]])||46 |- |[[Դոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոն|հղումներ]])||46 |- |[[Եռաբլուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եռաբլուր|հղումներ]])||46 |- |[[Եսայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եսայան|հղումներ]])||45 |- |[[Ծար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծար|հղումներ]])||45 |- |[[Կուբան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուբան|հղումներ]])||45 |- |[[Ղուկասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղուկասյան|հղումներ]])||45 |- |[[Միրզոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրզոյան|հղումներ]])||45 |- |[[Ակսայ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակսայ|հղումներ]])||44 |- |[[Բարի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բարի|հղումներ]])||44 |- |[[Բարսեղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բարսեղյան|հղումներ]])||44 |- |[[Կիրակոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիրակոսյան|հղումներ]])||44 |- |[[ՀԿԿ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ՀԿԿ|հղումներ]])||44 |- |[[Հովհաննես Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Հովհաննիսյան|հղումներ]])||44 |- |[[Մովսիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մովսիսյան|հղումներ]])||44 |- |[[Ամասիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամասիա|հղումներ]])||43 |- |[[Բաղդասարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաղդասարյան|հղումներ]])||43 |- |[[Կարմիր բլուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմիր բլուր|հղումներ]])||43 |- |[[Նազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նազարյան|հղումներ]])||43 |- |[[C]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/C|հղումներ]])||42 |- |[[Լաչինի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լաչինի շրջան|հղումներ]])||42 |- |[[Կոնստանտինովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնստանտինովսկի շրջան|հղումներ]])||42 |- |[[Սաբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաբա|հղումներ]])||42 |- |[[Ակտիվ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակտիվ|հղումներ]])||41 |- |[[Բանաձև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանաձև|հղումներ]])||41 |- |[[Բևեռ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բևեռ|հղումներ]])||41 |- |[[Մակեդոնացիներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակեդոնացիներ|հղումներ]])||41 |- |[[Օթելլո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օթելլո|հղումներ]])||41 |- |[[Ճառագայթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճառագայթ|հղումներ]])||40 |- |[[Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանուկյան|հղումներ]])||40 |- |[[Մելքոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մելքոնյան|հղումներ]])||40 |- |[[Յայջի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յայջի|հղումներ]])||40 |- |[[Ներբող]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներբող|հղումներ]])||40 |- |[[Ոսկանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ոսկանյան|հղումներ]])||40 |- |[[Շահումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շահումյան|հղումներ]])||39 |- |[[Քոչարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քոչարյան|հղումներ]])||39 |- |[[Բադալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բադալյան|հղումներ]])||38 |- |[[Բոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոր|հղումներ]])||38 |- |[[Գաբրիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գաբրիելյան|հղումներ]])||38 |- |[[Գյուլիստան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գյուլիստան|հղումներ]])||38 |- |[[Կորդովա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կորդովա|հղումներ]])||38 |- |[[Ծավալք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծավալք|հղումներ]])||37 |- |[[Մաթևոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մաթևոսյան|հղումներ]])||37 |- |[[Մարգարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարգարյան|հղումներ]])||37 |- |[[Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մկրտչյան|հղումներ]])||37 |- |[[Գյալինկայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գյալինկայա|հղումներ]])||36 |- |[[Լիմբուրխ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիմբուրխ|հղումներ]])||36 |- |[[Կոմունիստ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմունիստ|հղումներ]])||36 |- |[[Դաշտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաշտ|հղումներ]])||35 |- |[[Թուրք-պարսկական պատերազմներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թուրք-պարսկական պատերազմներ|հղումներ]])||35 |- |[[Բուրգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բուրգ|հղումներ]])||34 |- |[[Գետաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գետաշեն|հղումներ]])||34 |- |[[Հովսեփյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովսեփյան|հղումներ]])||34 |- |[[Մատու Գրոսու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մատու Գրոսու|հղումներ]])||34 |- |[[Պայքար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պայքար|հղումներ]])||34 |- |[[Ջորջ Բուշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջորջ Բուշ|հղումներ]])||34 |- |[[Վիկտորիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիկտորիա|հղումներ]])||34 |- |[[Ալեքսանդր Դյումա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Դյումա|հղումներ]])||33 |- |[[Աճեմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աճեմյան|հղումներ]])||33 |- |[[Անկախություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անկախություն|հղումներ]])||33 |- |[[Գասպարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գասպարյան|հղումներ]])||33 |- |[[Թադևոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թադևոսյան|հղումներ]])||33 |- |[[Հովհաննես]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես|հղումներ]])||33 |- |[[Շոտլանդերեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շոտլանդերեն|հղումներ]])||33 |- |[[Սեզար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեզար|հղումներ]])||33 |- |[[Սեն Դենի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեն Դենի|հղումներ]])||33 |- |[[Արզումանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արզումանյան|հղումներ]])||32 |- |[[Ղարիբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղարիբյան|հղումներ]])||32 |- |[[Ուրմիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուրմիա|հղումներ]])||32 |- |[[Ֆրանկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆրանկ|հղումներ]])||32 |- |[[Դեղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեղ|հղումներ]])||31 |- |[[Ներսիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներսիսյան|հղումներ]])||31 |- |[[Ջուղա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջուղա|հղումներ]])||31 |- |[[Ասլանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասլանյան|հղումներ]])||30 |- |[[Ավանեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավանեսյան|հղումներ]])||30 |- |[[Արդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արդա|հղումներ]])||30 |- |[[Գուլդեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուլդեն|հղումներ]])||30 |- |[[Երնջակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երնջակ|հղումներ]])||30 |- |[[Թովմասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թովմասյան|հղումներ]])||30 |- |[[Կուտակում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուտակում|հղումներ]])||30 |- |[[Հաղպատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաղպատ|հղումներ]])||30 |- |[[ՊԱԿ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ՊԱԿ|հղումներ]])||30 |- |[[Շահինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շահինյան|հղումներ]])||29 |- |[[Սուրմալու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրմալու|հղումներ]])||29 |- |[[Տարաբնակեցում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տարաբնակեցում|հղումներ]])||29 |- |[[Ալավերդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալավերդյան|հղումներ]])||28 |- |[[Երասխ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երասխ|հղումներ]])||28 |- |[[Վահան Մամիկոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահան Մամիկոնյան|հղումներ]])||28 |- |[[Վահրամ Փափազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահրամ Փափազյան|հղումներ]])||28 |- |[[Դաստակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաստակ|հղումներ]])||27 |- |[[Թորոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թորոսյան|հղումներ]])||27 |- |[[Հովակիմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովակիմյան|հղումներ]])||27 |- |[[Բագրատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բագրատունի|հղումներ]])||26 |- |[[Լեյտմոտիվ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լեյտմոտիվ|հղումներ]])||26 |- |[[Լիմբուրգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիմբուրգ|հղումներ]])||26 |- |[[Հայոց ձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայոց ձոր|հղումներ]])||26 |- |[[Մանկիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանկիկ|հղումներ]])||26 |- |[[Մարգարե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարգարե|հղումներ]])||26 |- |[[Նախապաշարմունք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նախապաշարմունք|հղումներ]])||26 |- |[[Պարաիբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարաիբա|հղումներ]])||26 |- |[[Ստեփան Զորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփան Զորյան|հղումներ]])||26 |- |[[Վարանդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարանդա|հղումներ]])||26 |- |[[Ասատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասատրյան|հղումներ]])||25 |- |[[Բալայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալայան|հղումներ]])||25 |- |[[Դելտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դելտա|հղումներ]])||25 |- |[[Իմերեթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իմերեթ|հղումներ]])||25 |- |[[Խաչիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաչիկյան|հղումներ]])||25 |- |[[Խրոնինգեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խրոնինգեն|հղումներ]])||25 |- |[[Մարտիրոս (գյուղ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտիրոս (գյուղ)|հղումներ]])||25 |- |[[Մերիդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մերիդա|հղումներ]])||25 |- |[[Մերինգ (Բավարիա)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մերինգ (Բավարիա)|հղումներ]])||25 |- |[[Մոնտաժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մոնտաժ|հղումներ]])||25 |- |[[Ջրաբերդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջրաբերդ|հղումներ]])||25 |- |[[Առուշանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առուշանյան|հղումներ]])||24 |- |[[Ատլաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ատլաս|հղումներ]])||24 |- |[[Բեգլարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բեգլարյան|հղումներ]])||24 |- |[[Թագուհի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թագուհի|հղումներ]])||24 |- |[[Լան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լան|հղումներ]])||24 |- |[[Օկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օկա|հղումներ]])||24 |- |[[Օքլենդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օքլենդ|հղումներ]])||24 |- |[[Դեպարտամենտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեպարտամենտ|հղումներ]])||23 |- |[[Հազար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հազար|հղումներ]])||23 |- |[[Հայկական անուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկական անուն|հղումներ]])||23 |- |[[Ճամբար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճամբար|հղումներ]])||23 |- |[[Մերինգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մերինգ|հղումներ]])||23 |- |[[Նամականիշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նամականիշ|հղումներ]])||23 |- |[[Շաքի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շաքի|հղումներ]])||23 |- |[[Սուքիասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուքիասյան|հղումներ]])||23 |- |[[Ակնարկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակնարկ|հղումներ]])||22 |- |[[Դինամիկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դինամիկա|հղումներ]])||22 |- |[[Իսահակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսահակյան|հղումներ]])||22 |- |[[Կարաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարաս|հղումներ]])||22 |- |[[Կոնդակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնդակ|հղումներ]])||22 |- |[[Հաթերք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաթերք|հղումներ]])||22 |- |[[Նուխի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նուխի|հղումներ]])||22 |- |[[Անանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անանյան|հղումներ]])||21 |- |[[Բլուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բլուր|հղումներ]])||21 |- |[[Թեբե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեբե|հղումներ]])||21 |- |[[Թերզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թերզյան|հղումներ]])||21 |- |[[Կենտրոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կենտրոն|հղումներ]])||21 |- |[[Հայկական ավիաուղիներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկական ավիաուղիներ|հղումներ]])||21 |- |[[Ճակատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճակատ|հղումներ]])||21 |- |[[Մակագիր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակագիր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||21 |- |[[Նետաձգություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նետաձգություն|հղումներ]])||21 |- |[[Ռշտունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռշտունի|հղումներ]])||21 |- |[[Սարգիս Աբովյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Աբովյան|հղումներ]])||21 |- |[[Սոնա Ղազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոնա Ղազարյան|հղումներ]])||21 |- |[[Աբգարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբգարյան|հղումներ]])||20 |- |[[Ագրեգատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագրեգատ|հղումներ]])||20 |- |[[Ալթունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալթունյան|հղումներ]])||20 |- |[[Ամբերդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամբերդ|հղումներ]])||20 |- |[[Աստիճան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աստիճան|հղումներ]])||20 |- |[[Արթուր Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Հովհաննիսյան|հղումներ]])||20 |- |[[Գրիգոր Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Գրիգորյան|հղումներ]])||20 |- |[[Դեմիրճյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեմիրճյան|հղումներ]])||20 |- |[[Դուբրովսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դուբրովսկի|հղումներ]])||20 |- |[[Թեմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեմ|հղումներ]])||20 |- |[[Շահնազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շահնազարյան|հղումներ]])||20 |- |[[Տուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տուն|հղումներ]])||20 |- |[[Անդրեասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրեասյան|հղումներ]])||19 |- |[[Ավանգարդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավանգարդ|հղումներ]])||19 |- |[[Բալասանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալասանյան|հղումներ]])||19 |- |[[Բելայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բելայա|հղումներ]])||19 |- |[[Դիաբետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիաբետ|հղումներ]])||19 |- |[[Լայմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լայմ|հղումներ]])||19 |- |[[Լոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոր|հղումներ]])||19 |- |[[Հարություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարություն|հղումներ]])||19 |- |[[Հովհաննես Աբելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Աբելյան|հղումներ]])||19 |- |[[Մելիքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մելիքյան|հղումներ]])||19 |- |[[Մուրսիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուրսիա|հղումներ]])||19 |- |[[Շամխոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շամխոր|հղումներ]])||19 |- |[[Շերամ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շերամ|հղումներ]])||19 |- |[[Տուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տուր|հղումներ]])||19 |- |[[Փորձ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փորձ|հղումներ]])||19 |- |[[Ազատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազատ|հղումներ]])||18 |- |[[Արամ Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամ Մանուկյան|հղումներ]])||18 |- |[[Արծրունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արծրունի|հղումներ]])||18 |- |[[Արմեն Տիգրանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Տիգրանյան|հղումներ]])||18 |- |[[Երիցյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երիցյան|հղումներ]])||18 |- |[[Լուկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լուկա|հղումներ]])||18 |- |[[Կարեն Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Վարդանյան|հղումներ]])||18 |- |[[Կոնդենսատոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնդենսատոր|հղումներ]])||18 |- |[[Կուրգան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուրգան|հղումներ]])||18 |- |[[Հիմք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հիմք|հղումներ]])||18 |- |[[Ներկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներկա|հղումներ]])||18 |- |[[Շահվերդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շահվերդյան|հղումներ]])||18 |- |[[Պոմպ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոմպ|հղումներ]])||18 |- |[[Ջուլֆա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջուլֆա|հղումներ]])||18 |- |[[Ստուդիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստուդիա|հղումներ]])||18 |- |[[Տիգրան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան|հղումներ]])||18 |- |[[Փուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փուլ|հղումներ]])||18 |- |[[Քաշաթաղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քաշաթաղ|հղումներ]])||18 |- |[[Ազատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազատյան|հղումներ]])||17 |- |[[Աղաբաբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղաբաբյան|հղումներ]])||17 |- |[[Այգեստան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այգեստան|հղումներ]])||17 |- |[[Գորկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գորկի|հղումներ]])||17 |- |[[Կամենկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կամենկա|հղումներ]])||17 |- |[[Հայ Եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայ Եկեղեցի|հղումներ]])||17 |- |[[Մադոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մադոյան|հղումներ]])||17 |- |[[Մանիտոբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանիտոբա|հղումներ]])||17 |- |[[Շատլե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շատլե|հղումներ]])||17 |- |[[Պապիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պապիկյան|հղումներ]])||17 |- |[[Պարամետր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարամետր|հղումներ]])||17 |- |[[Պարսկական արշավանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարսկական արշավանք|հղումներ]])||17 |- |[[Ռենտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռենտա|հղումներ]])||17 |- |[[Սևան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սևան|հղումներ]])||17 |- |[[Վնուկովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վնուկովո|հղումներ]])||17 |- |[[Տրոստյանեցի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրոստյանեցի շրջան|հղումներ]])||17 |- |[[Ահարոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ահարոնյան|հղումներ]])||16 |- |[[Աղեղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղեղ|հղումներ]])||16 |- |[[Անտոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտոնյան|հղումներ]])||16 |- |[[Առաջաձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առաջաձոր|հղումներ]])||16 |- |[[Բայկալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բայկալ|հղումներ]])||16 |- |[[Դավիթ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||16 |- |[[Դիաբետ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիաբետ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||16 |- |[[Ինտեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինտեր|հղումներ]])||16 |- |[[Լիման]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիման|հղումներ]])||16 |- |[[Մանասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանասյան|հղումներ]])||16 |- |[[Մովսեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մովսեսյան|հղումներ]])||16 |- |[[Տիգրան Մեծի հուշարձան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան Մեծի հուշարձան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||16 |- |[[Փյունիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փյունիկ|հղումներ]])||16 |- |[[Քեշիշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քեշիշյան|հղումներ]])||16 |- |[[Ֆուկուոկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆուկուոկա|հղումներ]])||16 |- |[[ԱՀԿ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ԱՀԿ|հղումներ]])||15 |- |[[Առուստամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առուստամյան|հղումներ]])||15 |- |[[Արամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամյան|հղումներ]])||15 |- |[[Աքվիտանիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աքվիտանիա|հղումներ]])||15 |- |[[Գավառ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գավառ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||15 |- |[[Գնդակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գնդակ|հղումներ]])||15 |- |[[Գրիգոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր|հղումներ]])||15 |- |[[Զոհրաբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զոհրաբյան|հղումներ]])||15 |- |[[Զորավար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զորավար|հղումներ]])||15 |- |[[Թև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թև|հղումներ]])||15 |- |[[Իսրայելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսրայելյան|հղումներ]])||15 |- |[[Կառլ I (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ I (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||15 |- |[[Կարապետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարապետ|հղումներ]])||15 |- |[[Հիդրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հիդրա|հղումներ]])||15 |- |[[Մարկոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարկոսյան|հղումներ]])||15 |- |[[Մարության]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարության|հղումներ]])||15 |- |[[Մելիքսեթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մելիքսեթյան|հղումներ]])||15 |- |[[Ռեալիզմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեալիզմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||15 |- |[[Ռուս-վրացական պատերազմներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուս-վրացական պատերազմներ|հղումներ]])||15 |- |[[Սեյմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեյմ|հղումներ]])||15 |- |[[Ստեփանոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփանոս|հղումներ]])||15 |- |[[Վինիպեգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վինիպեգ|հղումներ]])||15 |- |[[Վոլին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոլին|հղումներ]])||15 |- |[[Տիգրան Բարսեղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան Բարսեղյան|հղումներ]])||15 |- |[[Ֆիլիպ II]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆիլիպ II|հղումներ]])||15 |- |[[Աբելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբելյան|հղումներ]])||14 |- |[[Այգեձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այգեձոր|հղումներ]])||14 |- |[[ԲԿՄԱ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ԲԿՄԱ|հղումներ]])||14 |- |[[Բանանց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանանց|հղումներ]])||14 |- |[[Բռնապետ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բռնապետ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||14 |- |[[Գալֆայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալֆայան|հղումներ]])||14 |- |[[Գավազան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գավազան|հղումներ]])||14 |- |[[Զանզիբար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զանզիբար|հղումներ]])||14 |- |[[Կապելլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապելլա|հղումներ]])||14 |- |[[Կապիտոլիում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապիտոլիում|հղումներ]])||14 |- |[[Կառուցվածք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառուցվածք|հղումներ]])||14 |- |[[Կատուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կատուն|հղումներ]])||14 |- |[[Հախվերդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հախվերդյան|հղումներ]])||14 |- |[[Հունանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հունանյան|հղումներ]])||14 |- |[[Մանվելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանվելյան|հղումներ]])||14 |- |[[Մեկենաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեկենաս|հղումներ]])||14 |- |[[Միկոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միկոյան|հղումներ]])||14 |- |[[Ներսեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներսեսյան|հղումներ]])||14 |- |[[Շահապոնք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շահապոնք|հղումներ]])||14 |- |[[Շենգավիթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շենգավիթ|հղումներ]])||14 |- |[[Որոշում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Որոշում|հղումներ]])||14 |- |[[Ուրիշ աշխարհ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուրիշ աշխարհ|հղումներ]])||14 |- |[[Պապ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պապ|հղումներ]])||14 |- |[[Սամվելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվելյան|հղումներ]])||14 |- |[[Սեփականազրկում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեփականազրկում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||14 |- |[[Սոմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոմա|հղումներ]])||14 |- |[[Վահան Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահան Հովհաննիսյան|հղումներ]])||14 |- |[[Վարդապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդապետյան|հղումներ]])||14 |- |[[Վիլլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիլլա|հղումներ]])||14 |- |[[Քարամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քարամյան|հղումներ]])||14 |- |[[Ֆանտազիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆանտազիա|հղումներ]])||14 |- |[[Աթաբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աթաբեկյան|հղումներ]])||13 |- |[[Ամատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամատունի|հղումներ]])||13 |- |[[Արարատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արարատյան|հղումներ]])||13 |- |[[Բալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալյան|հղումներ]])||13 |- |[[Բոյաջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոյաջյան|հղումներ]])||13 |- |[[Բռնապետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բռնապետ|հղումներ]])||13 |- |[[Դեկան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեկան|հղումներ]])||13 |- |[[Դուբնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դուբնա|հղումներ]])||13 |- |[[Զեյվա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զեյվա|հղումներ]])||13 |- |[[Զրո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զրո|հղումներ]])||13 |- |[[Թոնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոնի|հղումներ]])||13 |- |[[Իշխանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իշխանյան|հղումներ]])||13 |- |[[Լազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լազարյան|հղումներ]])||13 |- |[[Լեմյու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լեմյու|հղումներ]])||13 |- |[[Շաքարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շաքարյան|հղումներ]])||13 |- |[[Պապոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պապոյան|հղումներ]])||13 |- |[[Պատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պատ|հղումներ]])||13 |- |[[Պարոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարոնյան|հղումներ]])||13 |- |[[Պերսես]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պերսես|հղումներ]])||13 |- |[[Պինդ ընկույզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պինդ ընկույզ|հղումներ]])||13 |- |[[Պրավդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրավդա|հղումներ]])||13 |- |[[Սաղաթելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաղաթելյան|հղումներ]])||13 |- |[[Սանտա Բարբարա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանտա Բարբարա|հղումներ]])||13 |- |[[Սեգովիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեգովիա|հղումներ]])||13 |- |[[Սեղան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեղան|հղումներ]])||13 |- |[[Սոդք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոդք|հղումներ]])||13 |- |[[Սոթք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոթք|հղումներ]])||13 |- |[[Սորբիտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սորբիտ|հղումներ]])||13 |- |[[Տրանսկրիպցիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրանսկրիպցիա|հղումներ]])||13 |- |[[Աբդուլ Համիդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբդուլ Համիդ|հղումներ]])||12 |- |[[Առաքելոց վանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առաքելոց վանք|հղումներ]])||12 |- |[[Արսեն Բագրատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն Բագրատունի|հղումներ]])||12 |- |[[Բարխուդարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բարխուդարյան|հղումներ]])||12 |- |[[Բուդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բուդա|հղումներ]])||12 |- |[[Բրաբանտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրաբանտ|հղումներ]])||12 |- |[[Ենգիբարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ենգիբարյան|հղումներ]])||12 |- |[[Զորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զորյան|հղումներ]])||12 |- |[[Էդուարդ Աղաջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էդուարդ Աղաջանյան|հղումներ]])||12 |- |[[Թեղուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեղուտ|հղումներ]])||12 |- |[[Թոփչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոփչյան|հղումներ]])||12 |- |[[Իլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իլ|հղումներ]])||12 |- |[[Լինքոլն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լինքոլն|հղումներ]])||12 |- |[[Լևոն Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Մկրտչյան|հղումներ]])||12 |- |[[Ծատուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծատուրյան|հղումներ]])||12 |- |[[Կարախանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարախանյան|հղումներ]])||12 |- |[[Հակոբ Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հակոբ Հակոբյան|հղումներ]])||12 |- |[[Համբարձում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Համբարձում|հղումներ]])||12 |- |[[Հինդու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հինդու|հղումներ]])||12 |- |[[Մեդալիոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեդալիոն|հղումներ]])||12 |- |[[Մեսրոպյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեսրոպյան|հղումներ]])||12 |- |[[Միրաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրաքյան|հղումներ]])||12 |- |[[Մկրտումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մկրտումյան|հղումներ]])||12 |- |[[Նանտյուա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նանտյուա|հղումներ]])||12 |- |[[Նավասարդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նավասարդյան|հղումներ]])||12 |- |[[Պարտիզանսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարտիզանսկի շրջան|հղումներ]])||12 |- |[[Պիոներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պիոներ|հղումներ]])||12 |- |[[Պոլիմորֆիզմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոլիմորֆիզմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||12 |- |[[Ջին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջին|հղումներ]])||12 |- |[[Սանջակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանջակ|հղումներ]])||12 |- |[[Սարգիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիսյան|հղումներ]])||12 |- |[[Սարուխանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարուխանյան|հղումներ]])||12 |- |[[Սմբատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սմբատյան|հղումներ]])||12 |- |[[Վլադիմիր Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վլադիմիր Հակոբյան|հղումներ]])||12 |- |[[Տիրան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիրան|հղումներ]])||12 |- |[[Օրիոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրիոն|հղումներ]])||12 |- |[[Աթոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աթոյան|հղումներ]])||11 |- |[[Ակոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակոս|հղումներ]])||11 |- |[[Ակունք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակունք|հղումներ]])||11 |- |[[Ամիրխանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամիրխանյան|հղումներ]])||11 |- |[[Անդրանիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրանիկ|հղումներ]])||11 |- |[[Ապրեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ապրեսյան|հղումներ]])||11 |- |[[Ավրորա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավրորա|հղումներ]])||11 |- |[[Արամայիս Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամայիս Սարգսյան|հղումներ]])||11 |- |[[Բոլցանո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոլցանո|հղումներ]])||11 |- |[[Բունիաթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բունիաթյան|հղումներ]])||11 |- |[[Գայանյան օրիորդաց դպրոց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գայանյան օրիորդաց դպրոց|հղումներ]])||11 |- |[[Գանձա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գանձա|հղումներ]])||11 |- |[[Դիսպերսիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիսպերսիա|հղումներ]])||11 |- |[[Երեմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երեմյան|հղումներ]])||11 |- |[[Զենոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զենոն|հղումներ]])||11 |- |[[Թեքեյան մշակութային միություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեքեյան մշակութային միություն|հղումներ]])||11 |- |[[Ժուկովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժուկովսկի շրջան|հղումներ]])||11 |- |[[Լեգատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լեգատ|հղումներ]])||11 |- |[[Խոռոչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խոռոչ|հղումներ]])||11 |- |[[Խրամ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խրամ|հղումներ]])||11 |- |[[Ծղուկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծղուկ|հղումներ]])||11 |- |[[Կալինինսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալինինսկի շրջան|հղումներ]])||11 |- |[[Կայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կայան|հղումներ]])||11 |- |[[Կառլ III (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ III (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||11 |- |[[Կառլ VIII (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ VIII (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||11 |- |[[Կիրանց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիրանց|հղումներ]])||11 |- |[[Հակոբ Ջուղայեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հակոբ Ջուղայեցի|հղումներ]])||11 |- |[[Հաղարծին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաղարծին|հղումներ]])||11 |- |[[Հենրի IV]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հենրի IV|հղումներ]])||11 |- |[[Ղազանչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղազանչյան|հղումներ]])||11 |- |[[Մաղաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մաղաքյան|հղումներ]])||11 |- |[[Մայիլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մայիլյան|հղումներ]])||11 |- |[[Մավրեր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մավրեր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||11 |- |[[Մուշեղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուշեղյան|հղումներ]])||11 |- |[[Նիկոլաև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկոլաև|հղումներ]])||11 |- |[[Նիկոպոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկոպոլ|հղումներ]])||11 |- |[[Պարանա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարանա|հղումներ]])||11 |- |[[Պերպերյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պերպերյան|հղումներ]])||11 |- |[[Ռացիոնալիզմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռացիոնալիզմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||11 |- |[[Սայադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սայադյան|հղումներ]])||11 |- |[[Վետերան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վետերան|հղումներ]])||11 |- |[[Վլադիմիր Սոլովյով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վլադիմիր Սոլովյով|հղումներ]])||11 |- |[[Տոնոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տոնոյան|հղումներ]])||11 |- |[[Տրանսլյացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրանսլյացիա|հղումներ]])||11 |- |[[Փիրուզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փիրուզ|հղումներ]])||11 |- |[[Քալանթարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քալանթարյան|հղումներ]])||11 |- |[[Քասախ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քասախ|հղումներ]])||11 |- |[[Օլգա Խոխլովա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օլգա Խոխլովա|հղումներ]])||11 |- |[[Ֆես]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆես|հղումներ]])||11 |- |[[Ֆրունզե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆրունզե|հղումներ]])||11 |- |[[Ալեքսանդր Գոլովին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Գոլովին|հղումներ]])||10 |- |[[Ակտիվություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակտիվություն|հղումներ]])||10 |- |[[Աղաբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղաբեկյան|հղումներ]])||10 |- |[[Աղասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղասյան|հղումներ]])||10 |- |[[Անդրանիկ Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրանիկ Մանուկյան|հղումներ]])||10 |- |[[Ասպիրացիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասպիրացիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Ասրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասրյան|հղումներ]])||10 |- |[[Բաբաջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաբաջանյան|հղումներ]])||10 |- |[[Բոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոլ|հղումներ]])||10 |- |[[Բոռ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոռ|հղումներ]])||10 |- |[[Գալոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալոյան|հղումներ]])||10 |- |[[Գերան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գերան|հղումներ]])||10 |- |[[Դերբի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դերբի|հղումներ]])||10 |- |[[Երզնկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երզնկյան|հղումներ]])||10 |- |[[Իո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իո|հղումներ]])||10 |- |[[Լենինսկոե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լենինսկոե|հղումներ]])||10 |- |[[Լուար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լուար|հղումներ]])||10 |- |[[Խառատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խառատյան|հղումներ]])||10 |- |[[Կառլ II (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ II (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Կառլ IV (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ IV (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Կառլ IX (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ IX (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Կառլ VII (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ VII (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Կառլ VI (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ VI (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Կառլ V (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ V (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Կառլ X (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ X (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Հայոց Ձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայոց Ձոր|հղումներ]])||10 |- |[[Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարությունյան|հղումներ]])||10 |- |[[Ղահրամանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղահրամանյան|հղումներ]])||10 |- |[[Ղևոնդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղևոնդյան|հղումներ]])||10 |- |[[Մակեդոնացիներ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակեդոնացիներ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Մանուչարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանուչարյան|հղումներ]])||10 |- |[[Մարքս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարքս|հղումներ]])||10 |- |[[Նեմրութ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նեմրութ|հղումներ]])||10 |- |[[Նիկողոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկողոսյան|հղումներ]])||10 |- |[[Նորաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորաշեն|հղումներ]])||10 |- |[[Շուլավեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շուլավեր|հղումներ]])||10 |- |[[Պրիմորսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրիմորսկի շրջան|հղումներ]])||10 |- |[[Ջիլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջիլ|հղումներ]])||10 |- |[[Ջրաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջրաշեն|հղումներ]])||10 |- |[[Ռոտոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոտոր|հղումներ]])||10 |- |[[Սասկաչևան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սասկաչևան|հղումներ]])||10 |- |[[Սարոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարոյան|հղումներ]])||10 |- |[[Սուբստրատ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուբստրատ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||10 |- |[[Սուս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուս|հղումներ]])||10 |- |[[Փարիզի կոմունա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փարիզի կոմունա|հղումներ]])||10 |- |[[Ֆագոտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆագոտ|հղումներ]])||10 |- |[[Աբաջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբաջյան|հղումներ]])||9 |- |[[Ալբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալբա|հղումներ]])||9 |- |[[Ալոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալոյան|հղումներ]])||9 |- |[[Անոմալիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անոմալիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||9 |- |[[Աշոտ Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Հովհաննիսյան|հղումներ]])||9 |- |[[Ապրանք (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ապրանք (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||9 |- |[[Ասիստենտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասիստենտ|հղումներ]])||9 |- |[[Ավետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավետյան|հղումներ]])||9 |- |[[Ատակամա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ատակամա|հղումներ]])||9 |- |[[Աֆրիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աֆրիկյան|հղումներ]])||9 |- |[[Բարսում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բարսում|հղումներ]])||9 |- |[[Դոլուխանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոլուխանյան|հղումներ]])||9 |- |[[Զելանդիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զելանդիա|հղումներ]])||9 |- |[[Զուգորդություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զուգորդություն|հղումներ]])||9 |- |[[Զուրաբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զուրաբյան|հղումներ]])||9 |- |[[Թամրազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թամրազյան|հղումներ]])||9 |- |[[Ինտերվալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինտերվալ|հղումներ]])||9 |- |[[Լևոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոնյան|հղումներ]])||9 |- |[[Կալինին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալինին|հղումներ]])||9 |- |[[Կալինինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալինինո|հղումներ]])||9 |- |[[Կոլպինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլպինո|հղումներ]])||9 |- |[[Կոնցենտրացիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնցենտրացիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||9 |- |[[Համբարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Համբարյան|հղումներ]])||9 |- |[[Հանգույց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հանգույց|հղումներ]])||9 |- |[[Հերհեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հերհեր|հղումներ]])||9 |- |[[Հեքիմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հեքիմյան|հղումներ]])||9 |- |[[Հովանոց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովանոց|հղումներ]])||9 |- |[[Հրաչյա Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հրաչյա Հովհաննիսյան|հղումներ]])||9 |- |[[Ձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ձոր|հղումներ]])||9 |- |[[Ղարիբջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղարիբջանյան|հղումներ]])||9 |- |[[Մատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մատյան|հղումներ]])||9 |- |[[Մեդալիոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեդալիոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||9 |- |[[Յունկեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յունկեր|հղումներ]])||9 |- |[[Նազարեթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նազարեթյան|հղումներ]])||9 |- |[[Նորշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորշեն|հղումներ]])||9 |- |[[Ուխտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուխտա|հղումներ]])||9 |- |[[Չարիշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չարիշ|հղումներ]])||9 |- |[[Չոբանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չոբանյան|հղումներ]])||9 |- |[[Պալի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պալի|հղումներ]])||9 |- |[[Պատկանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պատկանյան|հղումներ]])||9 |- |[[Սան Լուիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սան Լուիս|հղումներ]])||9 |- |[[Սարգիս Հովսեփյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Հովսեփյան|հղումներ]])||9 |- |[[Սմբատ Բագրատունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սմբատ Բագրատունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||9 |- |[[Վո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վո|հղումներ]])||9 |- |[[Տաքսի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տաքսի|հղումներ]])||9 |- |[[Տիպ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիպ|հղումներ]])||9 |- |[[Փեբե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փեբե|հղումներ]])||9 |- |[[Քամալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քամալյան|հղումներ]])||9 |- |[[Քաջ Նազար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քաջ Նազար|հղումներ]])||9 |- |[[A]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/A|հղումներ]])||8 |- |[[B]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/B|հղումներ]])||8 |- |[[Bon Jovi]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Bon Jovi|հղումներ]])||8 |- |[[FOX]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/FOX|հղումներ]])||8 |- |[[R]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/R|հղումներ]])||8 |- |[[V]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/V|հղումներ]])||8 |- |[[Ակնաղբյուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակնաղբյուր|հղումներ]])||8 |- |[[Այգեշատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այգեշատ|հղումներ]])||8 |- |[[Անսահմանություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անսահմանություն|հղումներ]])||8 |- |[[Առու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առու|հղումներ]])||8 |- |[[Արայիկ Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արայիկ Հարությունյան|հղումներ]])||8 |- |[[Արմաշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմաշ|հղումներ]])||8 |- |[[Արմենիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմենիա|հղումներ]])||8 |- |[[Արսենյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսենյան|հղումներ]])||8 |- |[[Բաբախանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաբախանյան|հղումներ]])||8 |- |[[Բակունց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բակունց|հղումներ]])||8 |- |[[Բերեզնիկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերեզնիկի|հղումներ]])||8 |- |[[Գանձ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գանձ|հղումներ]])||8 |- |[[Գարագաշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գարագաշյան|հղումներ]])||8 |- |[[Գեղամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղամյան|հղումներ]])||8 |- |[[Գույումճյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գույումճյան|հղումներ]])||8 |- |[[Դուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դուրյան|հղումներ]])||8 |- |[[Էլբակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էլբակյան|հղումներ]])||8 |- |[[Թանահատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թանահատ|հղումներ]])||8 |- |[[Ժասմին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժասմին|հղումներ]])||8 |- |[[Ինվերսիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինվերսիա|հղումներ]])||8 |- |[[Իվանգորոդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իվանգորոդ|հղումներ]])||8 |- |[[Լիճք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիճք|հղումներ]])||8 |- |[[Լիմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիմ|հղումներ]])||8 |- |[[Խալաթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խալաթյան|հղումներ]])||8 |- |[[Խանոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խանոյան|հղումներ]])||8 |- |[[Խանջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խանջյան|հղումներ]])||8 |- |[[Խառնարան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խառնարան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||8 |- |[[Խնձորուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խնձորուտ|հղումներ]])||8 |- |[[Խուրշուդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խուրշուդյան|հղումներ]])||8 |- |[[Կոնսիստորիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնսիստորիա|հղումներ]])||8 |- |[[Կուսակցականություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուսակցականություն|հղումներ]])||8 |- |[[Կռունկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կռունկ|հղումներ]])||8 |- |[[Հայկ Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկ Հարությունյան|հղումներ]])||8 |- |[[Հարություն Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարություն Մկրտչյան|հղումներ]])||8 |- |[[Ճահուկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճահուկ|հղումներ]])||8 |- |[[Մագիստրատուրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մագիստրատուրա|հղումներ]])||8 |- |[[Մատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մատ|հղումներ]])||8 |- |[[Մատինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մատինյան|հղումներ]])||8 |- |[[Մուշեղ Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուշեղ Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||8 |- |[[Շաղատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շաղատ|հղումներ]])||8 |- |[[Շապուհ Բագրատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շապուհ Բագրատունի|հղումներ]])||8 |- |[[Չիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չիր|հղումներ]])||8 |- |[[Պատվի համար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պատվի համար|հղումներ]])||8 |- |[[Պետրովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պետրովսկի շրջան|հղումներ]])||8 |- |[[Պինոկիո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պինոկիո|հղումներ]])||8 |- |[[Ջրհոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջրհոր|հղումներ]])||8 |- |[[Ռոնդո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոնդո|հղումներ]])||8 |- |[[Ռոստոմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոստոմյան|հղումներ]])||8 |- |[[Սալեմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սալեմ|հղումներ]])||8 |- |[[Սահման]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սահման|հղումներ]])||8 |- |[[Սան Պեդրո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սան Պեդրո|հղումներ]])||8 |- |[[Սառցե դարաշրջան (մուլտֆիլմ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սառցե դարաշրջան (մուլտֆիլմ)|հղումներ]])||8 |- |[[Սերգեյ Ավագյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Ավագյան|հղումներ]])||8 |- |[[Սուլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուլա|հղումներ]])||8 |- |[[Սուրբ Խաչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Խաչ|հղումներ]])||8 |- |[[Վալի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վալի|հղումներ]])||8 |- |[[Վարդազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդազարյան|հղումներ]])||8 |- |[[Վարդումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդումյան|հղումներ]])||8 |- |[[Վիզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիզ|հղումներ]])||8 |- |[[Վլադիմիր Նաումով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վլադիմիր Նաումով|հղումներ]])||8 |- |[[Քելբաջարի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քելբաջարի շրջան|հղումներ]])||8 |- |[[The Animals]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/The Animals|հղումներ]])||7 |- |[[Աժդահակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աժդահակ|հղումներ]])||7 |- |[[Առագաստ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առագաստ|հղումներ]])||7 |- |[[Արմեն Գևորգյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Գևորգյան|հղումներ]])||7 |- |[[Արմեն Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Մարտիրոսյան|հղումներ]])||7 |- |[[Արևշատ Ավագյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արևշատ Ավագյան|հղումներ]])||7 |- |[[Բերյոզովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերյոզովկա|հղումներ]])||7 |- |[[Բիստրիցա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բիստրիցա|հղումներ]])||7 |- |[[Բրոդվեյ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրոդվեյ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[ԳԴՀ (հապավում) (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ԳԴՀ (հապավում) (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[Գևորգ Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գևորգ Պետրոսյան|հղումներ]])||7 |- |[[Դունայ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դունայ|հղումներ]])||7 |- |[[Եղոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղոյան|հղումներ]])||7 |- |[[Ենոքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ենոքյան|հղումներ]])||7 |- |[[Երամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երամյան|հղումներ]])||7 |- |[[Երկանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երկանյան|հղումներ]])||7 |- |[[Էննի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էննի|հղումներ]])||7 |- |[[Թարխանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թարխանյան|հղումներ]])||7 |- |[[Թոսունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոսունյան|հղումներ]])||7 |- |[[Թորգոմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թորգոմյան|հղումներ]])||7 |- |[[Իմ սիրտը լեռներում է]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իմ սիրտը լեռներում է|հղումներ]])||7 |- |[[Լենա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լենա|հղումներ]])||7 |- |[[Լյուի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լյուի|հղումներ]])||7 |- |[[Խաչիկ Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաչիկ Հարությունյան|հղումներ]])||7 |- |[[Կար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կար|հղումներ]])||7 |- |[[Կարախանբեյլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարախանբեյլի|հղումներ]])||7 |- |[[Կեչուա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կեչուա|հղումներ]])||7 |- |[[Կիչի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիչի|հղումներ]])||7 |- |[[Կոմպիլյացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմպիլյացիա|հղումներ]])||7 |- |[[Հաբանդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաբանդ|հղումներ]])||7 |- |[[Հայկ Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկ Մարտիրոսյան|հղումներ]])||7 |- |[[Հովվի եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովվի եկեղեցի|հղումներ]])||7 |- |[[Ղանդիլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղանդիլյան|հղումներ]])||7 |- |[[Ճախարակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճախարակ|հղումներ]])||7 |- |[[Մակեևկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակեևկա|հղումներ]])||7 |- |[[Մարիամ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարիամ|հղումներ]])||7 |- |[[Մեծշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեծշեն|հղումներ]])||7 |- |[[Միքայել Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միքայել Մանուկյան|հղումներ]])||7 |- |[[Յուկոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յուկոն|հղումներ]])||7 |- |[[Նամականիշ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նամականիշ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[Նավակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նավակ|հղումներ]])||7 |- |[[Պիժմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պիժմա|հղումներ]])||7 |- |[[Պուկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պուկա|հղումներ]])||7 |- |[[Ռազմիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռազմիկ|հղումներ]])||7 |- |[[Ռեցիդիվ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեցիդիվ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[Սան Մարտին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սան Մարտին|հղումներ]])||7 |- |[[Սոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոլ|հղումներ]])||7 |- |[[Սոկոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոկոլ|հղումներ]])||7 |- |[[Սուրեն Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրեն Սարգսյան|հղումներ]])||7 |- |[[Սրապյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սրապյան|հղումներ]])||7 |- |[[Վահե Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահե Հակոբյան|հղումներ]])||7 |- |[[Վոլխով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոլխով|հղումներ]])||7 |- |[[Վոլտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոլտա|հղումներ]])||7 |- |[[Տամբովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տամբովսկի շրջան|հղումներ]])||7 |- |[[Տեր-Ղազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Ղազարյան|հղումներ]])||7 |- |[[Տեր-Մինասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Մինասյան|հղումներ]])||7 |- |[[Տեր-Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Պետրոսյան|հղումներ]])||7 |- |[[Ցենտրիֆուգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցենտրիֆուգ|հղումներ]])||7 |- |[[Ցենտրիֆուգ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցենտրիֆուգ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||7 |- |[[Քալանթար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քալանթար|հղումներ]])||7 |- |[[Օրանժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրանժ|հղումներ]])||7 |- |[[D]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/D|հղումներ]])||6 |- |[[Fun]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Fun|հղումներ]])||6 |- |[[N]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/N|հղումներ]])||6 |- |[[Orange]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Orange|հղումներ]])||6 |- |[[Shine]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Shine|հղումներ]])||6 |- |[[Π]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Π|հղումներ]])||6 |- |[[Աբալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբալյան|հղումներ]])||6 |- |[[Աբեղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբեղյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ադոնց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ադոնց|հղումներ]])||6 |- |[[Ազգանունների հայկականացում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազգանունների հայկականացում|հղումներ]])||6 |- |[[Ազոխ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազոխ|հղումներ]])||6 |- |[[Ալեյ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեյ|հղումներ]])||6 |- |[[Ալեքսանդր Զայցև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Զայցև|հղումներ]])||6 |- |[[Ալի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալի|հղումներ]])||6 |- |[[Ախտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ախտա|հղումներ]])||6 |- |[[Աղավնո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղավնո|հղումներ]])||6 |- |[[Ամեն ինչի տեսություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամեն ինչի տեսություն|հղումներ]])||6 |- |[[Ամիրջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամիրջանյան|հղումներ]])||6 |- |[[Այնթափ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այնթափ|հղումներ]])||6 |- |[[Այրի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այրի|հղումներ]])||6 |- |[[Անալոգիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անալոգիա|հղումներ]])||6 |- |[[Անդրանիկ Անդրեասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրանիկ Անդրեասյան|հղումներ]])||6 |- |[[Անդրաշ Ադորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրաշ Ադորյան|հղումներ]])||6 |- |[[Աշոտ Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Խաչատրյան|հղումներ]])||6 |- |[[Աշոտ Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Մարտիրոսյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ապարատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ապարատ|հղումներ]])||6 |- |[[Ավագյանց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավագյանց|հղումներ]])||6 |- |[[Արգումենտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արգումենտ|հղումներ]])||6 |- |[[Արթուրը և Ուրդալակի վրեժը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուրը և Ուրդալակի վրեժը|հղումներ]])||6 |- |[[Արլինգտոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արլինգտոն|հղումներ]])||6 |- |[[Արսեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Արփի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արփի|հղումներ]])||6 |- |[[Բայրամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բայրամյան|հղումներ]])||6 |- |[[Բեյլերյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բեյլերյան|հղումներ]])||6 |- |[[Բերդաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերդաշեն|հղումներ]])||6 |- |[[Բրան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրան|հղումներ]])||6 |- |[[Գաբրիել Տեր-Միքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գաբրիել Տեր-Միքելյան|հղումներ]])||6 |- |[[Գագիկ Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գագիկ Խաչատրյան|հղումներ]])||6 |- |[[Գալուստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալուստյան|հղումներ]])||6 |- |[[Գայլաձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գայլաձոր|հղումներ]])||6 |- |[[Գարդմանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գարդմանք|հղումներ]])||6 |- |[[Գարեգին Հովսեփյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գարեգին Հովսեփյան|հղումներ]])||6 |- |[[Գլինկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գլինկա|հղումներ]])||6 |- |[[Գրիգոր Վ. Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Վ. Գրիգորյան|հղումներ]])||6 |- |[[Դարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դարյան|հղումներ]])||6 |- |[[Դովլաթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դովլաթյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ելովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ելովկա|հղումներ]])||6 |- |[[Երանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երանյան|հղումներ]])||6 |- |[[Զարյա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զարյա|հղումներ]])||6 |- |[[Թամազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թամազյան|հղումներ]])||6 |- |[[Թեքեյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեքեյան|հղումներ]])||6 |- |[[Թևոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թևոսյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ժամանակակից արվեստի թանգարան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժամանակակից արվեստի թանգարան|հղումներ]])||6 |- |[[Ժամկոչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժամկոչյան|հղումներ]])||6 |- |[[Լաբրադոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լաբրադոր|հղումներ]])||6 |- |[[Լադոգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լադոգա|հղումներ]])||6 |- |[[Լալայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լալայան|հղումներ]])||6 |- |[[Լունա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լունա|հղումներ]])||6 |- |[[Լուսարձակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լուսարձակ|հղումներ]])||6 |- |[[Լևոն Քոչարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Քոչարյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ծովք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծովք|հղումներ]])||6 |- |[[Կալիստո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալիստո|հղումներ]])||6 |- |[[Կառլոս V]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլոս V|հղումներ]])||6 |- |[[Կարակոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարակոլ|հղումներ]])||6 |- |[[Կյուրոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կյուրոս|հղումներ]])||6 |- |[[Կոմիներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմիներ|հղումներ]])||6 |- |[[Կոմունիստ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմունիստ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Կոմպոզիցիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմպոզիցիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Կոմսություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմսություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Կուլոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուլոն|հղումներ]])||6 |- |[[Կուտակիչ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուտակիչ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Հակոբջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հակոբջանյան|հղումներ]])||6 |- |[[Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայաստանի կոմունիստական կուսակցություն|հղումներ]])||6 |- |[[Հայրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայրյան|հղումներ]])||6 |- |[[Հենրի III]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հենրի III|հղումներ]])||6 |- |[[Հին աստվածներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հին աստվածներ|հղումներ]])||6 |- |[[Հնչյունաշար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հնչյունաշար|հղումներ]])||6 |- |[[Հովհաննես Դավթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Դավթյան|հղումներ]])||6 |- |[[Հովհաննես Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Հարությունյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ձորակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ձորակ|հղումներ]])||6 |- |[[Մազուրկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մազուրկա|հղումներ]])||6 |- |[[Մակետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակետ|հղումներ]])||6 |- |[[Մարտիրոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտիրոս|հղումներ]])||6 |- |[[Նորագյուղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորագյուղ|հղումներ]])||6 |- |[[Ուտոպիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուտոպիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Ուրծ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուրծ|հղումներ]])||6 |- |[[Պոժյոգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոժյոգ|հղումներ]])||6 |- |[[Պրոլետար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրոլետար|հղումներ]])||6 |- |[[Ջանիբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջանիբեկյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ռեմբրանդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեմբրանդ|հղումներ]])||6 |- |[[Սահակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սահակ|հղումներ]])||6 |- |[[Սամվել Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Հարությունյան|հղումներ]])||6 |- |[[Սամվել Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Պետրոսյան|հղումներ]])||6 |- |[[Սանոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանոյան|հղումներ]])||6 |- |[[Սառնաղբյուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սառնաղբյուր|հղումներ]])||6 |- |[[Սեյմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեյմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Սեպ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեպ|հղումներ]])||6 |- |[[Սիլլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիլլա|հղումներ]])||6 |- |[[Սիմեոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիմեոն|հղումներ]])||6 |- |[[Սիսակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիսակյան|հղումներ]])||6 |- |[[Սիրունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիրունյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ստերեո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստերեո|հղումներ]])||6 |- |[[Ստեփան Կուրտիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփան Կուրտիկյան|հղումներ]])||6 |- |[[Վարդան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան|հղումներ]])||6 |- |[[Վիշերա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիշերա|հղումներ]])||6 |- |[[Վուկտիլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վուկտիլ|հղումներ]])||6 |- |[[Տանձատափ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տանձատափ|հղումներ]])||6 |- |[[Տափօղակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տափօղակ|հղումներ]])||6 |- |[[Տեր-Սահակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Սահակյան|հղումներ]])||6 |- |[[Ցասում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ցասում|հղումներ]])||6 |- |[[Փիլոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փիլոյան|հղումներ]])||6 |- |[[Քարագլուխ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քարագլուխ|հղումներ]])||6 |- |[[Օպերայի ուրվականը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օպերայի ուրվականը|հղումներ]])||6 |- |[[Ֆուտբոլ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆուտբոլ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||6 |- |[[Ֆրիդրիխ I]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆրիդրիխ I|հղումներ]])||6 |- |[[Fortune]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Fortune|հղումներ]])||5 |- |[[Աբդալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբդալյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ազոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ալբերտ Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալբերտ Մկրտչյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ալեքսանդր Վասիլև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Վասիլև|հղումներ]])||5 |- |[[Ալեքսանդր Ֆադեև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Ֆադեև|հղումներ]])||5 |- |[[Աղբակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղբակ|հղումներ]])||5 |- |[[Աղբուլաղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղբուլաղ|հղումներ]])||5 |- |[[Աղի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղի|հղումներ]])||5 |- |[[Այսեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այսեն|հղումներ]])||5 |- |[[Անոմալիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անոմալիա|հղումներ]])||5 |- |[[Աշոտ Բագրատունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Բագրատունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Արթուր Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Մկրտչյան|հղումներ]])||5 |- |[[Արթուր Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Պետրոսյան|հղումներ]])||5 |- |[[Արմեն Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Մկրտչյան|հղումներ]])||5 |- |[[Արմենյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմենյան|հղումներ]])||5 |- |[[Արևիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արևիկ|հղումներ]])||5 |- |[[Բախ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բախ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Բախշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բախշյան|հղումներ]])||5 |- |[[Բախչինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բախչինյան|հղումներ]])||5 |- |[[Բանգոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանգոր|հղումներ]])||5 |- |[[Բանտու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանտու|հղումներ]])||5 |- |[[Բաշինջաղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաշինջաղյան|հղումներ]])||5 |- |[[Բաս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Բելայա Ցերկով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բելայա Ցերկով|հղումներ]])||5 |- |[[Բեշիկթաշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բեշիկթաշ|հղումներ]])||5 |- |[[Բոնիտու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոնիտու|հղումներ]])||5 |- |[[Բրեյգել]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրեյգել|հղումներ]])||5 |- |[[Բրոդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրոդ|հղումներ]])||5 |- |[[Գասապյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գասապյան|հղումներ]])||5 |- |[[Գեղաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղաշեն|հղումներ]])||5 |- |[[Գոհար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գոհար|հղումներ]])||5 |- |[[Գորոդեց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գորոդեց|հղումներ]])||5 |- |[[Գուրգեն Գաբրիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուրգեն Գաբրիելյան|հղումներ]])||5 |- |[[Գևորգ Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գևորգ Կարապետյան|հղումներ]])||5 |- |[[Դավիթ Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Հակոբյան|հղումներ]])||5 |- |[[Դավիթ Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Հովհաննիսյան|հղումներ]])||5 |- |[[Դատարան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դատարան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Դիլանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիլանյան|հղումներ]])||5 |- |[[Դիվան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիվան|հղումներ]])||5 |- |[[Դիքլորէթան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիքլորէթան|հղումներ]])||5 |- |[[Դրախմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դրախմա|հղումներ]])||5 |- |[[Դրախմա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դրախմա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Եդիգարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եդիգարյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ելենովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ելենովկա|հղումներ]])||5 |- |[[Ելնյա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ելնյա|հղումներ]])||5 |- |[[Եղիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղիկյան|հղումներ]])||5 |- |[[Եղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ենգոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ենգոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Եփրեմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եփրեմյան|հղումներ]])||5 |- |[[Էլոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էլոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թազաքենդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թազաքենդ|հղումներ]])||5 |- |[[Թալալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թալալյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թախտաջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թախտաջյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թահմիզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թահմիզյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թավադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թավադյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թերլեմեզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թերլեմեզյան|հղումներ]])||5 |- |[[Թոնդրակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոնդրակ|հղումներ]])||5 |- |[[Թոփալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոփալյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ինյա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինյա|հղումներ]])||5 |- |[[Իսկանդարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսկանդարյան|հղումներ]])||5 |- |[[Լոգո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոգո|հղումներ]])||5 |- |[[Լոպ Յու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոպ Յու|հղումներ]])||5 |- |[[Լևոն Բարսեղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Բարսեղյան|հղումներ]])||5 |- |[[Լևոն Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Սարգսյան|հղումներ]])||5 |- |[[Խաթաբալա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաթաբալա|հղումներ]])||5 |- |[[Խանզադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խանզադյան|հղումներ]])||5 |- |[[Խարիսխ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խարիսխ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Խնածախ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խնածախ|հղումներ]])||5 |- |[[Խոսնակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խոսնակ|հղումներ]])||5 |- |[[Ծոբոփոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծոբոփոր|հղումներ]])||5 |- |[[Կաթնատու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաթնատու|հղումներ]])||5 |- |[[Կաթողիկե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաթողիկե|հղումներ]])||5 |- |[[Կամենեց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կամենեց|հղումներ]])||5 |- |[[Կանտոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանտոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Կապելա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապելա|հղումներ]])||5 |- |[[Կառլ II]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ II|հղումներ]])||5 |- |[[Կառլոս I]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլոս I|հղումներ]])||5 |- |[[Կարեն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Գրիգորյան|հղումներ]])||5 |- |[[Կարլ V]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարլ V|հղումներ]])||5 |- |[[Կարմիր վանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմիր վանք|հղումներ]])||5 |- |[[Կիլիկյան Հայաստան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիլիկյան Հայաստան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Կիվի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիվի|հղումներ]])||5 |- |[[Կլավիր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կլավիր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Կլին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կլին|հղումներ]])||5 |- |[[Կծու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կծու|հղումներ]])||5 |- |[[Կոլիմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլիմա|հղումներ]])||5 |- |[[Կույս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կույս|հղումներ]])||5 |- |[[ՀԱԿ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ՀԱԿ|հղումներ]])||5 |- |[[Հայրումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայրումյան|հղումներ]])||5 |- |[[Հովհաննես Լազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Լազարյան|հղումներ]])||5 |- |[[Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննիսյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ղարաբաղ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղարաբաղ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Մալայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մալայա|հղումներ]])||5 |- |[[Մանասերյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանասերյան|հղումներ]])||5 |- |[[Մարգարե (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարգարե (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Մարտիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտիկ|հղումներ]])||5 |- |[[Մարտիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտիկյան|հղումներ]])||5 |- |[[Մեժլումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեժլումյան|հղումներ]])||5 |- |[[Մելոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մելոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Մերի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մերի|հղումներ]])||5 |- |[[Միլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միլա|հղումներ]])||5 |- |[[Մինաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մինաս|հղումներ]])||5 |- |[[Մոդուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մոդուլ|հղումներ]])||5 |- |[[Մոնտաժ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մոնտաժ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Յուկատան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յուկատան|հղումներ]])||5 |- |[[Նուար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նուար|հղումներ]])||5 |- |[[Շառոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շառոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Շրջափակում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շրջափակում|հղումներ]])||5 |- |[[Ոսկեհատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ոսկեհատ|հղումներ]])||5 |- |[[Չապնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չապնի|հղումներ]])||5 |- |[[Պլաստիկություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պլաստիկություն|հղումներ]])||5 |- |[[Պոպովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոպովկա|հղումներ]])||5 |- |[[Պրուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրուտ|հղումներ]])||5 |- |[[Ջանփոլադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջանփոլադյան|հղումներ]])||5 |- |[[Ջեքսոնվիլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջեքսոնվիլ|հղումներ]])||5 |- |[[Ռեգիստր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեգիստր|հղումներ]])||5 |- |[[Ռուբեն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուբեն Գրիգորյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սամվել Մուրադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Մուրադյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սարգիս Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Մարտիրոսյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սարիբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարիբեկյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սեմերջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեմերջյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սերգեյ Գերասիմով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Գերասիմով|հղումներ]])||5 |- |[[Սիդրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիդրա|հղումներ]])||5 |- |[[Սինան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սինան|հղումներ]])||5 |- |[[Սիրետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիրետ|հղումներ]])||5 |- |[[Սողոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սողոյան|հղումներ]])||5 |- |[[Սուբստրատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուբստրատ|հղումներ]])||5 |- |[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Սուրբ Թորոս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Թորոս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Սուրբ Նիկողայոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Նիկողայոս|հղումներ]])||5 |- |[[Սպիով դեմքը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիով դեմքը|հղումներ]])||5 |- |[[Սևքար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սևքար|հղումներ]])||5 |- |[[Վալենսիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վալենսիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||5 |- |[[Վահանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահանյան|հղումներ]])||5 |- |[[Վարդաբլուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդաբլուր|հղումներ]])||5 |- |[[Վարդան Բաղիշեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան Բաղիշեցի|հղումներ]])||5 |- |[[Վարդան Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան Խաչատրյան|հղումներ]])||5 |- |[[Վարիացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարիացիա|հղումներ]])||5 |- |[[Վերադարձ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վերադարձ|հղումներ]])||5 |- |[[Վոյ Վոժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոյ Վոժ|հղումներ]])||5 |- |[[Տանձուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տանձուտ|հղումներ]])||5 |- |[[Տեր-Գաբրիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Գաբրիելյան|հղումներ]])||5 |- |[[Տիգրան Դավթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան Դավթյան|հղումներ]])||5 |- |[[Տղամարդիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տղամարդիկ|հղումներ]])||5 |- |[[Տրոիցկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրոիցկ|հղումներ]])||5 |- |[[Քաղցած խաղեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քաղցած խաղեր|հղումներ]])||5 |- |[[Օկտյաբրսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օկտյաբրսկի|հղումներ]])||5 |- |[[Օրեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրեր|հղումներ]])||5 |- |[[Օրջոնիկիձե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրջոնիկիձե|հղումներ]])||5 |- |[[Ֆերդինանդ I]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆերդինանդ I|հղումներ]])||5 |- |[[Ֆուա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆուա|հղումներ]])||5 |- |[[Heroes]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Heroes|հղումներ]])||4 |- |[[Stay]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Stay|հղումներ]])||4 |- |[[Wings]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Wings|հղումներ]])||4 |- |[[Աբգարիոսներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբգարիոսներ|հղումներ]])||4 |- |[[Աբուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբուլ|հղումներ]])||4 |- |[[Ադալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ադալյան|հղումներ]])||4 |- |[[Աթանեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աթանեսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ալեքսանդր Լևոնի Միքայելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Լևոնի Միքայելյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ալեքսանդր Մելիք-Փաշայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Մելիք-Փաշայան|հղումներ]])||4 |- |[[Ակնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակնա|հղումներ]])||4 |- |[[Ակներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակներ|հղումներ]])||4 |- |[[Աղամալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղամալյան|հղումներ]])||4 |- |[[Աղասարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղասարյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ամարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամարյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ամիրյան (ազգանուն)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամիրյան (ազգանուն)|հղումներ]])||4 |- |[[Անկախության հրապարակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անկախության հրապարակ|հղումներ]])||4 |- |[[Անտառաբուծություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտառաբուծություն|հղումներ]])||4 |- |[[Անտոֆագաստա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտոֆագաստա|հղումներ]])||4 |- |[[Աշոտ Բագրատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Բագրատունի|հղումներ]])||4 |- |[[Առաքել]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առաքել|հղումներ]])||4 |- |[[Առե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առե|հղումներ]])||4 |- |[[Աստարա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աստարա|հղումներ]])||4 |- |[[Աստվածածին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աստվածածին|հղումներ]])||4 |- |[[Ասք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասք|հղումներ]])||4 |- |[[Ավանգարդ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավանգարդ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Արթուր Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Մանուկյան|հղումներ]])||4 |- |[[Արմեն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Գրիգորյան|հղումներ]])||4 |- |[[Արմեն Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Հովհաննիսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Արտագերս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտագերս|հղումներ]])||4 |- |[[Արտաշես Աբրահամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտաշես Աբրահամյան|հղումներ]])||4 |- |[[Բաբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաբա|հղումներ]])||4 |- |[[Բաբալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաբալյան|հղումներ]])||4 |- |[[Բազիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բազիկյան|հղումներ]])||4 |- |[[Բավրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բավրա|հղումներ]])||4 |- |[[Բլուր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բլուր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Բոգդանովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոգդանովկա|հղումներ]])||4 |- |[[Բորոդինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորոդինո|հղումներ]])||4 |- |[[Բուդաղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բուդաղյան|հղումներ]])||4 |- |[[Բուշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բուշ|հղումներ]])||4 |- |[[Բրենո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրենո|հղումներ]])||4 |- |[[Գալար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալար|հղումներ]])||4 |- |[[Գալիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալիկյան|հղումներ]])||4 |- |[[Գեղարդավանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղարդավանք|հղումներ]])||4 |- |[[Գոյա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գոյա|հղումներ]])||4 |- |[[Գրիգոր Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Հակոբյան|հղումներ]])||4 |- |[[Դա Վինչիի ծածկագիրը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դա Վինչիի ծածկագիրը|հղումներ]])||4 |- |[[Դահնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դահնա|հղումներ]])||4 |- |[[Դասակարգում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դասակարգում|հղումներ]])||4 |- |[[Դավիթ Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Հարությունյան|հղումներ]])||4 |- |[[Դավիթ Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Վարդանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Դերիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դերիկ|հղումներ]])||4 |- |[[Դոստոևսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոստոևսկի|հղումներ]])||4 |- |[[Դորոգոբուժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դորոգոբուժ|հղումներ]])||4 |- |[[Դրախտիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դրախտիկ|հղումներ]])||4 |- |[[Եկավյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եկավյան|հղումներ]])||4 |- |[[Եղեգնուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղեգնուտ|հղումներ]])||4 |- |[[Եղիյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եղիյան|հղումներ]])||4 |- |[[Եպիսկոպոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եպիսկոպոսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Երանոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երանոս|հղումներ]])||4 |- |[[Զանգակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զանգակ|հղումներ]])||4 |- |[[Զանգեզուր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զանգեզուր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Զաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զաքյան|հղումներ]])||4 |- |[[Զեյթունի ապստամբություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զեյթունի ապստամբություն|հղումներ]])||4 |- |[[Էդուարդ Միրզոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էդուարդ Միրզոյան|հղումներ]])||4 |- |[[Էլիբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էլիբեկյան|հղումներ]])||4 |- |[[Էմմի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էմմի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Թամանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թամանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թառայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թառայան|հղումներ]])||4 |- |[[Թարվերդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թարվերդյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թերզիբաշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թերզիբաշյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թորոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թորոյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թութունջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թութունջյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թունյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թուրք-պարսկական պատերազմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թուրք-պարսկական պատերազմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Թոփուզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոփուզյան|հղումներ]])||4 |- |[[Թոքմաջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոքմաջյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ժամհարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժամհարյան|հղումներ]])||4 |- |[[Իմպերիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իմպերիա|հղումներ]])||4 |- |[[Իսաբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսաբեկյան|հղումներ]])||4 |- |[[Իսայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսայան|հղումներ]])||4 |- |[[Իսկրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսկրա|հղումներ]])||4 |- |[[Իսպիրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսպիրյան|հղումներ]])||4 |- |[[Իվանով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իվանով|հղումներ]])||4 |- |[[Իրպեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իրպեն|հղումներ]])||4 |- |[[Լադոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լադոն|հղումներ]])||4 |- |[[Լուսաղբյուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լուսաղբյուր|հղումներ]])||4 |- |[[Ծաղկաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծաղկաշեն|հղումներ]])||4 |- |[[Ծաղկավան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծաղկավան|հղումներ]])||4 |- |[[Ծովինար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծովինար|հղումներ]])||4 |- |[[Կաթնաղբյուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաթնաղբյուր|հղումներ]])||4 |- |[[Կամեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կամեն|հղումներ]])||4 |- |[[Կանչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանչ|հղումներ]])||4 |- |[[Կապիկների մոլորակը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապիկների մոլորակը|հղումներ]])||4 |- |[[Կատյուշա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կատյուշա|հղումներ]])||4 |- |[[Կարասու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարասու|հղումներ]])||4 |- |[[Կարլոս VI]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարլոս VI|հղումներ]])||4 |- |[[Կարմիր վանք (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմիր վանք (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Կարմրաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմրաշեն|հղումներ]])||4 |- |[[Կոնտինուում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնտինուում|հղումներ]])||4 |- |[[Կոնտինուում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնտինուում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Կոռելյացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոռելյացիա|հղումներ]])||4 |- |[[Կորի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կորի|հղումներ]])||4 |- |[[Կրասնոգվարդեյսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրասնոգվարդեյսկի շրջան|հղումներ]])||4 |- |[[Համայնք (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Համայնք (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Հայոց ազգային խորհուրդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայոց ազգային խորհուրդ|հղումներ]])||4 |- |[[Հաշվարկման համակարգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաշվարկման համակարգ|հղումներ]])||4 |- |[[Հատիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հատիս|հղումներ]])||4 |- |[[Հարթաշեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարթաշեն|հղումներ]])||4 |- |[[Հինդու (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հինդու (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ղազան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղազան|հղումներ]])||4 |- |[[Մակագիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մակագիր|հղումներ]])||4 |- |[[Մանարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանարյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մանտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանտա|հղումներ]])||4 |- |[[Մարմարա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարմարա|հղումներ]])||4 |- |[[Մարուխյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարուխյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մարջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարջանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մեծն Գեթսբին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեծն Գեթսբին|հղումներ]])||4 |- |[[Մեկենաս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեկենաս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Միաբանություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միաբանություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Միրիմանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրիմանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մուշեղ Մամիկոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուշեղ Մամիկոնյան|հղումներ]])||4 |- |[[Մսրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մսրյան|հղումներ]])||4 |- |[[Յասնայա Պոլյանա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յասնայա Պոլյանա|հղումներ]])||4 |- |[[Նաղաշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նաղաշյան|հղումներ]])||4 |- |[[Նարեկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նարեկ|հղումներ]])||4 |- |[[Նարին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նարին|հղումներ]])||4 |- |[[Նեոռեալիզմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նեոռեալիզմ|հղումներ]])||4 |- |[[Ներդաշնակություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներդաշնակություն|հղումներ]])||4 |- |[[Ներկարար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ներկարար|հղումներ]])||4 |- |[[Նորաշեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորաշեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Շանթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շանթ|հղումներ]])||4 |- |[[Շեքի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շեքի|հղումներ]])||4 |- |[[Շույա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շույա|հղումներ]])||4 |- |[[Չաքրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չաքրյան|հղումներ]])||4 |- |[[Չոլաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չոլաքյան|հղումներ]])||4 |- |[[Պավել Ալեքսանդրով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պավել Ալեքսանդրով|հղումներ]])||4 |- |[[Պատանի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պատանի|հղումներ]])||4 |- |[[Պարտեզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարտեզ|հղումներ]])||4 |- |[[Պերեկոպ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պերեկոպ|հղումներ]])||4 |- |[[Պերվոմայսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պերվոմայսկ|հղումներ]])||4 |- |[[Պոլիմորֆիզմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոլիմորֆիզմ|հղումներ]])||4 |- |[[Պոնսեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոնսեն|հղումներ]])||4 |- |[[Պուշկինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պուշկինո|հղումներ]])||4 |- |[[Ջեջու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջեջու|հղումներ]])||4 |- |[[Ջրահարսը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջրահարսը|հղումներ]])||4 |- |[[Ռաֆայելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռաֆայելյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ռեաբիլիտացում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեաբիլիտացում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ռեգթայմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեգթայմ|հղումներ]])||4 |- |[[Ռեգիստր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեգիստր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ռենտա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռենտա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ռեչիցա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեչիցա|հղումներ]])||4 |- |[[Ռուբեն Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուբեն Վարդանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Սալաթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սալաթ|հղումներ]])||4 |- |[[Սամվել Բաբայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Բաբայան|հղումներ]])||4 |- |[[Սանտա Ռոսա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանտա Ռոսա|հղումներ]])||4 |- |[[Սասովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սասովո|հղումներ]])||4 |- |[[Սարալանջ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարալանջ|հղումներ]])||4 |- |[[Սարգիս Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Սարգսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Սերենադ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերենադ|հղումներ]])||4 |- |[[Սեփականազրկում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեփականազրկում|հղումներ]])||4 |- |[[Սլավգորոդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սլավգորոդ|հղումներ]])||4 |- |[[Սմբատ Բագրատունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սմբատ Բագրատունի|հղումներ]])||4 |- |[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի|հղումներ]])||4 |- |[[Սպենդիարյան փողոց (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպենդիարյան փողոց (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Սպիրիտուալիզմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիրիտուալիզմ|հղումներ]])||4 |- |[[Սպիրիտուալիզմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիրիտուալիզմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Ստատուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստատուտ|հղումներ]])||4 |- |[[Ստուդիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստուդիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վարազ-Տիրոց Բագրատունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարազ-Տիրոց Բագրատունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վարդան Ղուկասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան Ղուկասյան|հղումներ]])||4 |- |[[Վարդևանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդևանյան|հղումներ]])||4 |- |[[Վարիացիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարիացիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վարիոմետր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարիոմետր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վենետներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վենետներ|հղումներ]])||4 |- |[[Վետերան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վետերան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վերամարմնավորում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վերամարմնավորում|հղումներ]])||4 |- |[[Վիկտորիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիկտորիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Վոստոկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոստոկ|հղումներ]])||4 |- |[[Տամբուրին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տամբուրին|հղումներ]])||4 |- |[[Տան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տան|հղումներ]])||4 |- |[[Տիգրան Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան Հովհաննիսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Տոնապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տոնապետյան|հղումներ]])||4 |- |[[Րաֆֆի Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Րաֆֆի Հովհաննիսյան|հղումներ]])||4 |- |[[Փասիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փասիս|հղումներ]])||4 |- |[[Փորձ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փորձ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||4 |- |[[Քոչինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քոչինյան|հղումներ]])||4 |- |[[Օկտյաբրսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օկտյաբրսկ|հղումներ]])||4 |- |[[Օտյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օտյան|հղումներ]])||4 |- |[[Ֆատիմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆատիմա|հղումներ]])||4 |- |[[Ֆլեշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆլեշ|հղումներ]])||4 |- |[[300 սպարտացիներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/300 սպարտացիներ|հղումներ]])||3 |- |[[ATV]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ATV|հղումներ]])||3 |- |[[Animals]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Animals|հղումներ]])||3 |- |[[Problem]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Problem|հղումներ]])||3 |- |[[The Game]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/The Game|հղումներ]])||3 |- |[[Աբայ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբայ|հղումներ]])||3 |- |[[Աբաջիև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբաջիև|հղումներ]])||3 |- |[[Ագրակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագրակ|հղումներ]])||3 |- |[[Ադա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ադա|հղումներ]])||3 |- |[[Ադդարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ադդարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ազդարար (թերթ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազդարար (թերթ)|հղումներ]])||3 |- |[[Ազնաուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազնաուրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ալգոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալգոլ|հղումներ]])||3 |- |[[Ալտերացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալտերացիա|հղումներ]])||3 |- |[[Ակսու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակսու|հղումներ]])||3 |- |[[Աղավնաձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղավնաձոր|հղումներ]])||3 |- |[[Աղեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղեկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Աղթամար (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղթամար (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Ամալթեա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամալթեա|հղումներ]])||3 |- |[[Անապատ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անապատ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Անասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անասյան|հղումներ]])||3 |- |[[Անգլո-աֆղանական պատերազմներ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անգլո-աֆղանական պատերազմներ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Անտագոնիզմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտագոնիզմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Աշոտ Ադամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Ադամյան|հղումներ]])||3 |- |[[Աշոտ Արծրունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Արծրունի|հղումներ]])||3 |- |[[Աշոտ Մելքոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Մելքոնյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ապշերոնի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ապշերոնի շրջան|հղումներ]])||3 |- |[[Առաքել Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առաքել Առաքելյան|հղումներ]])||3 |- |[[Աստվածատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աստվածատրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արաբա-իսրայելական պատերազմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արաբա-իսրայելական պատերազմ|հղումներ]])||3 |- |[[Արաբեսկ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արաբեսկ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Արամ Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամ Գրիգորյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արեշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արեշյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արիստակես Գրիչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արիստակես Գրիչ|հղումներ]])||3 |- |[[Արմեն Համբարձումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Համբարձումյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արմեն Նազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Նազարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արշալույս Մարգարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արշալույս Մարգարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արսեն Մելիքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն Մելիքյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արտաշես Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտաշես Առաքելյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արտաշես Հովսեփյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտաշես Հովսեփյան|հղումներ]])||3 |- |[[Արտյոմովսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտյոմովսկ|հղումներ]])||3 |- |[[Բագրատյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բագրատյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բալոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալոյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բայաթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բայաթյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բանիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանիկ|հղումներ]])||3 |- |[[Բերեզինա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերեզինա|հղումներ]])||3 |- |[[Բերոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերոյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բեքարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բեքարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բլդան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բլդան|հղումներ]])||3 |- |[[Բոյախչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոյախչյան|հղումներ]])||3 |- |[[Բորիսով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորիսով|հղումներ]])||3 |- |[[Բորովիչի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորովիչի|հղումներ]])||3 |- |[[Բուշ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բուշ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Գամպուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գամպուրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Գառնի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գառնի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Գեղասար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղասար|հղումներ]])||3 |- |[[Գեորգի Ծերեթելի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեորգի Ծերեթելի|հղումներ]])||3 |- |[[Գիքոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գիքոր|հղումներ]])||3 |- |[[Գնդաձև կայծակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գնդաձև կայծակ|հղումներ]])||3 |- |[[Գոլովինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գոլովինո|հղումներ]])||3 |- |[[Գոմցյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գոմցյան|հղումներ]])||3 |- |[[Գուսյատին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուսյատին|հղումներ]])||3 |- |[[Գրիգոր Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Առաքելյան|հղումներ]])||3 |- |[[Գրիգոր Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Մամիկոնյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Գրիգոր Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Մկրտչյան|հղումներ]])||3 |- |[[Գևորգ Գևորգյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գևորգ Գևորգյան|հղումներ]])||3 |- |[[Դադար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դադար|հղումներ]])||3 |- |[[Դաշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաշյան|հղումներ]])||3 |- |[[Դաշտադեմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաշտադեմ|հղումներ]])||3 |- |[[Դաշտաքար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաշտաքար|հղումներ]])||3 |- |[[Դավիթ Սաֆարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Սաֆարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Դեսնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեսնա|հղումներ]])||3 |- |[[Դյուրտյուլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դյուրտյուլի|հղումներ]])||3 |- |[[Դոնեցկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոնեցկի|հղումներ]])||3 |- |[[Դու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դու|հղումներ]])||3 |- |[[Դպրություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դպրություն|հղումներ]])||3 |- |[[Եզեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եզեկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Եկմալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եկմալյան|հղումներ]])||3 |- |[[Երանոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երանոսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Եփրիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եփրիկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Զավեն Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զավեն Վարդանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Զաքոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զաքոյան|հղումներ]])||3 |- |[[Զբրուչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զբրուչ|հղումներ]])||3 |- |[[Զգայունակություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զգայունակություն|հղումներ]])||3 |- |[[Զեյթունցյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զեյթունցյան|հղումներ]])||3 |- |[[Էդուարդ Աբրահամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էդուարդ Աբրահամյան|հղումներ]])||3 |- |[[Էդուարդ Ղազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էդուարդ Ղազարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Էմինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էմինյան|հղումներ]])||3 |- |[[Էսպերանսա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էսպերանսա|հղումներ]])||3 |- |[[Էրոզիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էրոզիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Թագուհի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թագուհի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Թաթիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թաթիկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թահմազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թահմազյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թամամշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թամամշյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թավրիզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թավրիզյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թարխան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թարխան|հղումներ]])||3 |- |[[Թարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թեստ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեստ|հղումներ]])||3 |- |[[Թիրյաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թիրյաքյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թորամանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թորամանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Թուղթ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թուղթ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Թրյանց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թրյանց|հղումներ]])||3 |- |[[Ժակ Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժակ Հակոբյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ժայռը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժայռը|հղումներ]])||3 |- |[[Ժիրայր Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժիրայր Վարդանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Իդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իդա|հղումներ]])||3 |- |[[Ինճիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինճիկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Իսախանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսախանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Իր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իր|հղումներ]])||3 |- |[[Լազարև (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լազարև (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Լամար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լամար|հղումներ]])||3 |- |[[Լայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լայա|հղումներ]])||3 |- |[[Լանդստինգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լանդստինգ|հղումներ]])||3 |- |[[Լիպա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիպա|հղումներ]])||3 |- |[[Լիստվենիչնայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիստվենիչնայա|հղումներ]])||3 |- |[[Լիտորալ Սուլի գավառ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիտորալ Սուլի գավառ|հղումներ]])||3 |- |[[Լոզովայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոզովայա|հղումներ]])||3 |- |[[Լևոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն|հղումներ]])||3 |- |[[Լևոն Աբրահամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Աբրահամյան|հղումներ]])||3 |- |[[Լևոն Հայրապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Հայրապետյան|հղումներ]])||3 |- |[[Խաղաղօվկիանոսյան դիվիզիոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաղաղօվկիանոսյան դիվիզիոն|հղումներ]])||3 |- |[[Խարս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խարս|հղումներ]])||3 |- |[[Խոր Վիրապ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խոր Վիրապ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Կազումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կազումյան|հղումներ]])||3 |- |[[Կաթնառատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաթնառատ|հղումներ]])||3 |- |[[Կայծ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կայծ|հղումներ]])||3 |- |[[Կառլ III]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ III|հղումներ]])||3 |- |[[Կառլ V]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ V|հղումներ]])||3 |- |[[Կառլոս II]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլոս II|հղումներ]])||3 |- |[[Կառուցվածք (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառուցվածք (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Կասիոպեա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կասիոպեա|հղումներ]])||3 |- |[[Կարավան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարավան|հղումներ]])||3 |- |[[Կարեն Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Խաչատրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Կարեն Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Հակոբյան|հղումներ]])||3 |- |[[Կարեն Մաթևոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Մաթևոսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Կարլ I]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարլ I|հղումներ]])||3 |- |[[Կարլ II]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարլ II|հղումներ]])||3 |- |[[Կարլ VII]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարլ VII|հղումներ]])||3 |- |[[Կարմրաքար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմրաքար|հղումներ]])||3 |- |[[Կլինկեր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կլինկեր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Կոլապս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլապս|հղումներ]])||3 |- |[[Կոլչուգինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլչուգինո|հղումներ]])||3 |- |[[Կոմանդոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմանդոր|հղումներ]])||3 |- |[[Կոմսոմոլսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոմսոմոլսկ|հղումներ]])||3 |- |[[Կոյ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոյ|հղումներ]])||3 |- |[[Կոնստանտինովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոնստանտինովկա|հղումներ]])||3 |- |[[Կոտովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոտովսկի շրջան|հղումներ]])||3 |- |[[Կորյուն Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կորյուն Հակոբյան|հղումներ]])||3 |- |[[Կուզնեցովսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուզնեցովսկ|հղումներ]])||3 |- |[[Կուտակիչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուտակիչ|հղումներ]])||3 |- |[[Կրոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրոս|հղումներ]])||3 |- |[[Հախինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հախինյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հայկ Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկ Հակոբյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հայկ Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկ Սարգսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հավուց Թառ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հավուց Թառ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Հարություն Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հարություն Խաչատրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հղիություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հղիություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Հնաբերդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հնաբերդ|հղումներ]])||3 |- |[[Հովեյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովեյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հովհաննես Ղուկասյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Ղուկասյան|հղումներ]])||3 |- |[[Հովսեփ Արղության]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովսեփ Արղության|հղումներ]])||3 |- |[[Հրաման]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հրաման|հղումներ]])||3 |- |[[Ձերժինսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ձերժինսկ|հղումներ]])||3 |- |[[Ղարաջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղարաջյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ղուշչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղուշչյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մադաթյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մադաթյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մահտեսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մահտեսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մամյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մանասարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանասարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մարալիխա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարալիխա|հղումներ]])||3 |- |[[Մարդուկ-Ջարդուկը (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարդուկ-Ջարդուկը (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Մարտինի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտինի|հղումներ]])||3 |- |[[Մենավոր ընկուզենի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մենավոր ընկուզենի|հղումներ]])||3 |- |[[Մթածմինդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մթածմինդա|հղումներ]])||3 |- |[[Միաբանություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միաբանություն|հղումներ]])||3 |- |[[Միացյալ Հայաստան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միացյալ Հայաստան|հղումներ]])||3 |- |[[Միխայիլ Եֆրեմով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միխայիլ Եֆրեմով|հղումներ]])||3 |- |[[Միրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրա|հղումներ]])||3 |- |[[Միքայել]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միքայել|հղումներ]])||3 |- |[[Միքայել Հայրապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միքայել Հայրապետյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մխիթար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մխիթար|հղումներ]])||3 |- |[[Մխոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մխոյան|հղումներ]])||3 |- |[[Մուկաչևո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուկաչևո|հղումներ]])||3 |- |[[Մստա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մստա|հղումներ]])||3 |- |[[Յավրույան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յավրույան|հղումներ]])||3 |- |[[Նախերգանք (երաժշտություն)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նախերգանք (երաժշտություն)|հղումներ]])||3 |- |[[Նախիջևան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նախիջևան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Նահապետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նահապետ|հղումներ]])||3 |- |[[Նավակ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նավակ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Նարին (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նարին (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Նելլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նելլի|հղումներ]])||3 |- |[[Նիկիտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկիտա|հղումներ]])||3 |- |[[Նիկոլայ Կուզնեցով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկոլայ Կուզնեցով|հղումներ]])||3 |- |[[Նիկոլայ Պետրով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկոլայ Պետրով|հղումներ]])||3 |- |[[Նիկոլսկոե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նիկոլսկոե|հղումներ]])||3 |- |[[Նոր կյանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նոր կյանք|հղումներ]])||3 |- |[[Նորշեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորշեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Նորք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորք|հղումներ]])||3 |- |[[Նուտացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նուտացիա|հղումներ]])||3 |- |[[Շաթիրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շաթիրյան|հղումներ]])||3 |- |[[Շաղափ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շաղափ|հղումներ]])||3 |- |[[Շարիպովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շարիպովո|հղումներ]])||3 |- |[[Շարվածք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շարվածք|հղումներ]])||3 |- |[[Շևչենկո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շևչենկո|հղումներ]])||3 |- |[[Ուժային դաշտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուժային դաշտ|հղումներ]])||3 |- |[[Ուղտասար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուղտասար|հղումներ]])||3 |- |[[Չեկիստ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չեկիստ|հղումներ]])||3 |- |[[Չերնուշկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չերնուշկա|հղումներ]])||3 |- |[[Պանսիոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պանսիոն|հղումներ]])||3 |- |[[Պանսիոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պանսիոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Պավլով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պավլով|հղումներ]])||3 |- |[[Պավլովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պավլովո|հղումներ]])||3 |- |[[Պարաիբա (գետ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարաիբա (գետ)|հղումներ]])||3 |- |[[Պարամետր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարամետր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Պեզճյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պեզճյան|հղումներ]])||3 |- |[[Պետրովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պետրովո|հղումներ]])||3 |- |[[Պի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Պինգվին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պինգվին|հղումներ]])||3 |- |[[Պիրիտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պիրիտա|հղումներ]])||3 |- |[[Պոնտե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոնտե|հղումներ]])||3 |- |[[Ջաղացպանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջաղացպանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ջաղինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջաղինյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ջո Ջոնսոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջո Ջոնսոն|հղումներ]])||3 |- |[[Ջուլհակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջուլհակյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ռահվիրա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռահվիրա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Ռայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռայա|հղումներ]])||3 |- |[[Ռաս ալ-Այն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռաս ալ-Այն|հղումներ]])||3 |- |[[Ռոբերտ Արզումանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոբերտ Արզումանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ռոմանով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոմանով|հղումներ]])||3 |- |[[Ռուզվելտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուզվելտ|հղումներ]])||3 |- |[[Ռուխկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուխկյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սամվել Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Հովհաննիսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սամվել Մարգարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Մարգարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սամվել Սաֆարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Սաֆարյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սանամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանամյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սարգիս Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Հովհաննիսյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սարինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարինյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սերգեյ Գալստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Գալստյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սերգեյ Շահվերդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Շահվերդյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սերենադ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերենադ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սեքվենցիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեքվենցիա|հղումներ]])||3 |- |[[Սիլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիլա|հղումներ]])||3 |- |[[Սիմեոն Աբամելիք–Լազարև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիմեոն Աբամելիք–Լազարև|հղումներ]])||3 |- |[[Սկոլկովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սկոլկովո|հղումներ]])||3 |- |[[Սղնախ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սղնախ|հղումներ]])||3 |- |[[Սմբատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սմբատ|հղումներ]])||3 |- |[[Սոնդրիո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոնդրիո|հղումներ]])||3 |- |[[Սոսնովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոսնովկա|հղումներ]])||3 |- |[[Սուլու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուլու|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Կարապետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Կարապետ|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Կարապետ եկեղեցի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Նիկողայոս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Նիկողայոս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Նշան եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Նշան եկեղեցի|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրբ Օհան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Օհան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրեն Ստեփանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրեն Ստեփանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրի շրջան|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրհանդակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրհանդակ|հղումներ]])||3 |- |[[Սուրհանդակ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրհանդակ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սպիտակ Տուն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիտակ Տուն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Սվետլայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սվետլայա|հղումներ]])||3 |- |[[Ստերիլացում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստերիլացում|հղումներ]])||3 |- |[[Ստերիլացում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստերիլացում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Ստեփան Գալստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփան Գալստյան|հղումներ]])||3 |- |[[Ստեփան Մնացականյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստեփան Մնացականյան|հղումներ]])||3 |- |[[Սրբոց Վարդանանց եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սրբոց Վարդանանց եկեղեցի|հղումներ]])||3 |- |[[Վահան Արծրունի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահան Արծրունի|հղումներ]])||3 |- |[[Վահան Միրաքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահան Միրաքյան|հղումներ]])||3 |- |[[Վահան Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վահան Վարդանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Վայոց Ձոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վայոց Ձոր|հղումներ]])||3 |- |[[Վաշինգտոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վաշինգտոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Վարդաջուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդաջուր|հղումներ]])||3 |- |[[Վարդաջուր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդաջուր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Վիբրատոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիբրատոր|հղումներ]])||3 |- |[[Վյատկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վյատկա|հղումներ]])||3 |- |[[Վոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վոլ|հղումներ]])||3 |- |[[Տաղանդ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տաղանդ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Տարաբնակեցում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տարաբնակեցում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Տիգրան արքա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան արքա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Տոբիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տոբիս|հղումներ]])||3 |- |[[Տողանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տողանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Փափազյան Վահրամ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փափազյան Վահրամ|հղումներ]])||3 |- |[[Քանքանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քանքանյան|հղումներ]])||3 |- |[[Քարդաշյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քարդաշյան|հղումներ]])||3 |- |[[Քարոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քարոն|հղումներ]])||3 |- |[[Օլիմպիական մարզադաշտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օլիմպիական մարզադաշտ|հղումներ]])||3 |- |[[Օտեպյաե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օտեպյաե|հղումներ]])||3 |- |[[Օտյաններ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օտյաններ|հղումներ]])||3 |- |[[Օրլովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրլովկա|հղումներ]])||3 |- |[[Ֆանտազիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆանտազիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||3 |- |[[Ֆերդինանդ II]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆերդինանդ II|հղումներ]])||3 |- |[[Ֆրոլովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆրոլովո|հղումներ]])||3 |- |[[10 Years]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/10 Years|հղումներ]])||2 |- |[[ABC (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ABC (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Americana]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Americana|հղումներ]])||2 |- |[[Believe]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Believe|հղումներ]])||2 |- |[[C (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/C (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Moses]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Moses|հղումներ]])||2 |- |[[See You Again]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/See You Again|հղումներ]])||2 |- |[[Աբազյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբազյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աբալակով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբալակով|հղումներ]])||2 |- |[[Աբաղյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբաղյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աբաս Բագրատունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբաս Բագրատունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Աբիսողոմոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աբիսողոմոնյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ագուլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագուլյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ագրոնոմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ագրոնոմ|հղումներ]])||2 |- |[[Ազատ խոսք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազատ խոսք|հղումներ]])||2 |- |[[Ազատության հրապարակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազատության հրապարակ|հղումներ]])||2 |- |[[Ազիբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ազիբեկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալբերտ Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալբերտ Սարգսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալգա|հղումներ]])||2 |- |[[Ալե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալե|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեգրո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեգրո|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Խաչատրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Խաչատրյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Կուզմին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Կուզմին|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Հակոբյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Միքայելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Միքայելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Նևսկու մատուռ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Նևսկու մատուռ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Նևսկու տաճար|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսանդր Վասիլյև]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսանդր Վասիլյև|հղումներ]])||2 |- |[[Ալեքսեևսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալեքսեևսկի շրջան|հղումներ]])||2 |- |[[Ալիխանյան եղբայրներ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալիխանյան եղբայրներ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ալիսը հրաշքների աշխարհում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ալիսը հրաշքների աշխարհում|հղումներ]])||2 |- |[[Ախտիրկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ախտիրկա|հղումներ]])||2 |- |[[Ականադաշտ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ականադաշտ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ակսակովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ակսակովո|հղումներ]])||2 |- |[[Աղաբալյանց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղաբալյանց|հղումներ]])||2 |- |[[Աղախանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղախանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աղամիրզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղամիրզյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աղասար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղասար|հղումներ]])||2 |- |[[Աղասի Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղասի Սարգսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աղինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աղսու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աղսու|հղումներ]])||2 |- |[[Ամատ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամատ|հղումներ]])||2 |- |[[Ամբար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ամբար|հղումներ]])||2 |- |[[Այտասկա (լիճ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Այտասկա (լիճ)|հղումներ]])||2 |- |[[Անդրանիկ Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անդրանիկ Կարապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Անիի ազատագրում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անիի ազատագրում|հղումներ]])||2 |- |[[Անկախության հռչակագիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անկախության հռչակագիր|հղումներ]])||2 |- |[[Անկախություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անկախություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Անձավ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անձավ|հղումներ]])||2 |- |[[Անվերջություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անվերջություն|հղումներ]])||2 |- |[[Անտառապաշտպանություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտառապաշտպանություն|հղումներ]])||2 |- |[[Անտինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Անտինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Աշոտ Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աշոտ Կարապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Առևանգել 60 վայրկյանում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Առևանգել 60 վայրկյանում|հղումներ]])||2 |- |[[Ասիվ Վոժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ասիվ Վոժ|հղումներ]])||2 |- |[[Աստվածատուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Աստվածատուրյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ավետիքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավետիքյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ավշարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավշարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ավչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ավչյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արաբեսկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արաբեսկ|հղումներ]])||2 |- |[[Արամ Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամ Կարապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արամ Տեր-Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արամ Տեր-Հովհաննիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արան|հղումներ]])||2 |- |[[Արեգ Գալստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արեգ Գալստյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արեգին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արեգին|հղումներ]])||2 |- |[[Արթուր Հակոբյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Հակոբյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արթուր Վարդանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արթուր Վարդանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արիոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արիոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Արկանզաս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արկանզաս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Արմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմա|հղումներ]])||2 |- |[[Արմաշ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմաշ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Արմեն Դանիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Դանիելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արմեն Դարբինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Դարբինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արմեն Հայրապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Հայրապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արմեն Մելիքյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Մելիքյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արմեն Օհանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արմեն Օհանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արշալույս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արշալույս|հղումներ]])||2 |- |[[Արուք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արուք|հղումներ]])||2 |- |[[Արսեն Ավետիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն Ավետիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արսեն Գալստյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն Գալստյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արսեն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արսեն Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արտաշես Մաթևոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտաշես Մաթևոսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Արտխոնք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտխոնք|հղումներ]])||2 |- |[[Արտյոմովսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արտյոմովսկի|հղումներ]])||2 |- |[[Արևմտահայերի համագումար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Արևմտահայերի համագումար|հղումներ]])||2 |- |[[Ափինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ափինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Բագրատ Ավագյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բագրատ Ավագյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բալատոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալատոն|հղումներ]])||2 |- |[[Բալտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բալտա|հղումներ]])||2 |- |[[Բաղլու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաղլու|հղումներ]])||2 |- |[[Բաղրամյան (ազգանուն)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բաղրամյան (ազգանուն)|հղումներ]])||2 |- |[[Բայադյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բայադյան|հղումներ]])||2 |- |[[Բան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բան|հղումներ]])||2 |- |[[Բանյո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բանյո|հղումներ]])||2 |- |[[Բասենի ճակատամարտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բասենի ճակատամարտ|հղումներ]])||2 |- |[[Բար (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բար (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բարանովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բարանովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Բդոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բդոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Բելի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բելի|հղումներ]])||2 |- |[[Բելոուսովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բելոուսովո|հղումներ]])||2 |- |[[Բերեգովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերեգովո|հղումներ]])||2 |- |[[Բերլինգտոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերլինգտոն|հղումներ]])||2 |- |[[Բերյոզովայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բերյոզովայա|հղումներ]])||2 |- |[[Բզիբ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բզիբ|հղումներ]])||2 |- |[[Բոլշայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոլշայա|հղումներ]])||2 |- |[[Բոն Ժարդին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոն Ժարդին|հղումներ]])||2 |- |[[Բոսնիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոսնիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բոսնիա և Հերցեգովինա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոսնիա և Հերցեգովինա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բոստանջյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոստանջյան|հղումներ]])||2 |- |[[Բոր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բոր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բորիսովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորիսովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Բորովայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորովայա|հղումներ]])||2 |- |[[Բորովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բորովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Բույ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բույ|հղումներ]])||2 |- |[[Բրի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրի|հղումներ]])||2 |- |[[Բրոդի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրոդի|հղումներ]])||2 |- |[[Բրովարի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բրովարի|հղումներ]])||2 |- |[[Բևեռ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բևեռ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Բևեռացում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բևեռացում|հղումներ]])||2 |- |[[Բևեռացում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Բևեռացում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Գաբուզյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գաբուզյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գագիկ Կարապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գագիկ Կարապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գագիկ Պողոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գագիկ Պողոսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գալեմքյարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալեմքյարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գալլե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալլե|հղումներ]])||2 |- |[[Գալուստ Գալստյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գալուստ Գալստյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Գայվորոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գայվորոն|հղումներ]])||2 |- |[[Գանթարճյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գանթարճյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գառնիկ Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գառնիկ Սարգսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գար|հղումներ]])||2 |- |[[Գարգալոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գարգալոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գարուն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գարուն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Գեղադիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղադիր|հղումներ]])||2 |- |[[Գեղամա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղամա|հղումներ]])||2 |- |[[Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա|հղումներ]])||2 |- |[[Գժել]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գժել|հղումներ]])||2 |- |[[Գիգանտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գիգանտ|հղումներ]])||2 |- |[[Գիլոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գիլոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գորոդոկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գորոդոկ|հղումներ]])||2 |- |[[Գուգարաց աշխարհ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուգարաց աշխարհ|հղումներ]])||2 |- |[[Գուգլ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուգլ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Գուլյայպոլե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուլյայպոլե|հղումներ]])||2 |- |[[Գուկովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուկովո|հղումներ]])||2 |- |[[Գուրգեն Արծրունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուրգեն Արծրունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Գուրգեն Միրզոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գուրգեն Միրզոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գրիգոր Բադալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրիգոր Բադալյան|հղումներ]])||2 |- |[[Գրուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գրուն|հղումներ]])||2 |- |[[Գևորգ Ալթունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Գևորգ Ալթունյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դադալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դադալյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դանիել (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դանիել (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դաշտ Ագուլիս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաշտ Ագուլիս|հղումներ]])||2 |- |[[Դաստակ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դաստակ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դավիդյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիդյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դավիթ Բեջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Բեջանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դավիթ Պետրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Պետրոսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դավիթ Սեդրակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դավիթ Սեդրակյան|հղումներ]])||2 |- |[[Դարման]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դարման|հղումներ]])||2 |- |[[Դեբյուսի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեբյուսի|հղումներ]])||2 |- |[[Դեկան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեկան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դեղին (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դեղին (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դիոդոտոս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիոդոտոս|հղումներ]])||2 |- |[[Դիվերգենտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դիվերգենտ|հղումներ]])||2 |- |[[Դոբրյանկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոբրյանկա|հղումներ]])||2 |- |[[Դոմեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոմեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Դոնեց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոնեց|հղումներ]])||2 |- |[[Դոնսկոյ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոնսկոյ|հղումներ]])||2 |- |[[Դոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դոր|հղումներ]])||2 |- |[[Դուբրովիցա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դուբրովիցա|հղումներ]])||2 |- |[[Դուբրովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դուբրովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Դպրապետ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դպրապետ|հղումներ]])||2 |- |[[Դվինի եկեղեցական ժողով (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Դվինի եկեղեցական ժողով (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Եգիպտական թանգարան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եգիպտական թանգարան|հղումներ]])||2 |- |[[Եկատերինա Վասիլևա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եկատերինա Վասիլևա|հղումներ]])||2 |- |[[Եկմալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եկմալ|հղումներ]])||2 |- |[[Եռյակ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Եռյակ|հղումներ]])||2 |- |[[Երեցփոխյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երեցփոխյան|հղումներ]])||2 |- |[[Երզինկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երզինկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Երկաթե դիմակով մարդը]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երկաթե դիմակով մարդը|հղումներ]])||2 |- |[[Երկրորդ ալիք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երկրորդ ալիք|հղումներ]])||2 |- |[[Երնջակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երնջակյան|հղումներ]])||2 |- |[[Երվանդունիք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երվանդունիք|հղումներ]])||2 |- |[[Երվանդունիք (Մարաստան)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երվանդունիք (Մարաստան)|հղումներ]])||2 |- |[[Երևանի համալսարան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Երևանի համալսարան|հղումներ]])||2 |- |[[Զառա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զառա|հղումներ]])||2 |- |[[Զարթոնք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զարթոնք|հղումներ]])||2 |- |[[Զբարաժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զբարաժ|հղումներ]])||2 |- |[[Զիլֆյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զիլֆյան|հղումներ]])||2 |- |[[Զիրոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զիրոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Զոլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Զոլյան|հղումներ]])||2 |- |[[Էդիլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էդիլյան|հղումներ]])||2 |- |[[Էտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Էտա|հղումներ]])||2 |- |[[Թաթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թաթ|հղումներ]])||2 |- |[[Թաթուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թաթուլ|հղումներ]])||2 |- |[[Թավաքալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թավաքալյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թարգյուլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թարգյուլյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թելիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թելիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Թելունց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թելունց|հղումներ]])||2 |- |[[Թեմուրյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թեմուրյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թերեքեմեներ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թերեքեմեներ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Թթուջուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թթուջուր|հղումներ]])||2 |- |[[Թոթոլյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոթոլյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թոլայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոլայան|հղումներ]])||2 |- |[[Թոխունց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոխունց|հղումներ]])||2 |- |[[Թոնունց]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոնունց|հղումներ]])||2 |- |[[Թոշիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թոշիկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թովմաճանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թովմաճանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թորանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թորանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Թումյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Թումյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ժարդին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժարդին|հղումներ]])||2 |- |[[Ժդանովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժդանովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Ժուկով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժուկով|հղումներ]])||2 |- |[[Ժուկովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ժուկովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Իժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իժ|հղումներ]])||2 |- |[[Իմամաթ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իմամաթ|հղումներ]])||2 |- |[[Իմամություն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իմամություն|հղումներ]])||2 |- |[[Ինա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինա|հղումներ]])||2 |- |[[Ինդուկտոր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինդուկտոր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ինվարիանտներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինվարիանտներ|հղումներ]])||2 |- |[[Ինտենսիվություն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինտենսիվություն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ինտրոդուկցիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ինտրոդուկցիա|հղումներ]])||2 |- |[[Իսակովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսակովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Իսաջանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսաջանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Իսկիտիմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսկիտիմ|հղումներ]])||2 |- |[[Իսոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Իսոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Լենինաբադ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լենինաբադ|հղումներ]])||2 |- |[[Լենինի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լենինի|հղումներ]])||2 |- |[[Լեպտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լեպտա|հղումներ]])||2 |- |[[Լետնիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լետնիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Լիգատուրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիգատուրա|հղումներ]])||2 |- |[[Լիգատուրա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիգատուրա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Լիթուրգիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լիթուրգիա|հղումներ]])||2 |- |[[Լինդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լինդա|հղումներ]])||2 |- |[[Լոգո (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոգո (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Լոկնյա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոկնյա|հղումներ]])||2 |- |[[Լոկոմոտիվ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լոկոմոտիվ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Լուկիոս Կալպուրնիոս Պիզոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լուկիոս Կալպուրնիոս Պիզոն|հղումներ]])||2 |- |[[Լևոն III]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն III|հղումներ]])||2 |- |[[Լևոն Ասլանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Ասլանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Լևոն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Լևոն Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Լևոն Հարությունյան|հղումներ]])||2 |- |[[Խաչաղբյուր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաչաղբյուր|հղումներ]])||2 |- |[[Խաչատուր Լազարյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խաչատուր Լազարյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Խասապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խասապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Խարա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խարա|հղումներ]])||2 |- |[[Խոսրովիդուխտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խոսրովիդուխտ|հղումներ]])||2 |- |[[Խորենյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Խորենյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ծաղկագիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ծաղկագիր|հղումներ]])||2 |- |[[Կալա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալա|հղումներ]])||2 |- |[[Կալանա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալանա|հղումներ]])||2 |- |[[Կալինովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կալինովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Կամիշլի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կամիշլի|հղումներ]])||2 |- |[[Կամպու Գրանդի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կամպու Գրանդի|հղումներ]])||2 |- |[[Կայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կայա|հղումներ]])||2 |- |[[Կայան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կայան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կանաչ մղոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանաչ մղոն|հղումներ]])||2 |- |[[Կաննադա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաննադա|հղումներ]])||2 |- |[[Կանցոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կանցոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կապելլա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կապելլա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կառլ I]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ I|հղումներ]])||2 |- |[[Կառլ VII]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կառլ VII|հղումներ]])||2 |- |[[Կաստրո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կաստրո|հղումներ]])||2 |- |[[Կարակուլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարակուլ|հղումներ]])||2 |- |[[Կարապետ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարապետ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կարեն Աբրահամյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարեն Աբրահամյան|հղումներ]])||2 |- |[[Կարլ IV]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարլ IV|հղումներ]])||2 |- |[[Կարլ VIII]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարլ VIII|հղումներ]])||2 |- |[[Կարլոս IV]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարլոս IV|հղումներ]])||2 |- |[[Կարմրի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարմրի|հղումներ]])||2 |- |[[Կարո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարո|հղումներ]])||2 |- |[[Կարտագո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կարտագո|հղումներ]])||2 |- |[[Կեյմադաս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կեյմադաս|հղումներ]])||2 |- |[[Կենտրոնական գործադիր կոմիտե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կենտրոնական գործադիր կոմիտե|հղումներ]])||2 |- |[[Կենտրոնական կոմիտե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կենտրոնական կոմիտե|հղումներ]])||2 |- |[[Կետ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կետ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կիմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կիմ|հղումներ]])||2 |- |[[Կյուրճյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կյուրճյան|հղումներ]])||2 |- |[[Կոբստան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոբստան|հղումներ]])||2 |- |[[Կոդոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոդոր|հղումներ]])||2 |- |[[Կոզլով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոզլով|հղումներ]])||2 |- |[[Կոլկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլկի|հղումներ]])||2 |- |[[Կոլումբիա շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոլումբիա շրջան|հղումներ]])||2 |- |[[Կոչանի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոչանի|հղումներ]])||2 |- |[[Կոստիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոստիկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Կոտովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կոտովո|հղումներ]])||2 |- |[[Կորոնադո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կորոնադո|հղումներ]])||2 |- |[[Կուբան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուբան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կուտակում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կուտակում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կռոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կռոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Կռունկ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կռունկ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Կրասնի Կուտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրասնի Կուտ|հղումներ]])||2 |- |[[Կրեշչատիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրեշչատիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Կրիվայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրիվայա|հղումներ]])||2 |- |[[Կրոսս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Կրոսս|հղումներ]])||2 |- |[[Հալ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հալ|հղումներ]])||2 |- |[[Հաճախականության փոխակերպիչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հաճախականության փոխակերպիչ|հղումներ]])||2 |- |[[Հայ Եկեղեցի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայ Եկեղեցի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Հայկական լեգիոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հայկական լեգիոն|հղումներ]])||2 |- |[[Հերցեգովինա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հերցեգովինա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Հյուսիսային մարզ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հյուսիսային մարզ|հղումներ]])||2 |- |[[Հոլբայն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հոլբայն|հղումներ]])||2 |- |[[Հովհաննես Աճեմյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Աճեմյան|հղումներ]])||2 |- |[[Հովհաննես Ավագյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հովհաննես Ավագյան|հղումներ]])||2 |- |[[Հրաչյա Հարությունյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Հրաչյա Հարությունյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ղալաչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղալաչյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ղզղալա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ղզղալա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ճամբար (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ճամբար (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[ՄՏԿ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/ՄՏԿ|հղումներ]])||2 |- |[[Մագիստրատուրա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մագիստրատուրա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Մազմանյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մազմանյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մամոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մամոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մայսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մայսկի|հղումներ]])||2 |- |[[Մանիչ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մանիչ|հղումներ]])||2 |- |[[Մասսա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մասսա|հղումներ]])||2 |- |[[Մատա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մատա|հղումներ]])||2 |- |[[Մարաթուկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարաթուկ|հղումներ]])||2 |- |[[Մարաղա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարաղա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Մարինո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարինո|հղումներ]])||2 |- |[[Մարլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարլ|հղումներ]])||2 |- |[[Մարմարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարմարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մարտական ակումբ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մարտական ակումբ|հղումներ]])||2 |- |[[Մաքսապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մաքսապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մաֆիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մաֆիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Մելիք-Շահնազարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մելիք-Շահնազարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մեղավոր են աստղերը (վեպ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեղավոր են աստղերը (վեպ)|հղումներ]])||2 |- |[[Մեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Միիսակյուլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միիսակյուլա|հղումներ]])||2 |- |[[Միլիտոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միլիտոնյան|հղումներ]])||2 |- |[[Միխայլովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միխայլովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Միսակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միսակյան|հղումներ]])||2 |- |[[Միրամբո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրամբո|հղումներ]])||2 |- |[[Միրանդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրանդա|հղումներ]])||2 |- |[[Միրնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրնի|հղումներ]])||2 |- |[[Միրոնովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Միրոնովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Մշակույթի տուն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մշակույթի տուն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Մոժգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մոժգա|հղումներ]])||2 |- |[[Մոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մոն|հղումներ]])||2 |- |[[Մորիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մորիկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մուլք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուլք|հղումներ]])||2 |- |[[Մուղնեցյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մուղնեցյան|հղումներ]])||2 |- |[[Մունդու Նովու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Մունդու Նովու|հղումներ]])||2 |- |[[Յալտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յալտա|հղումներ]])||2 |- |[[Յուպիտեր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յուպիտեր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Յուրի Հայրապետյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Յուրի Հայրապետյան|հղումներ]])||2 |- |[[Նադոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նադոր|հղումներ]])||2 |- |[[Նազարե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նազարե|հղումներ]])||2 |- |[[Նոյնկիրխեն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նոյնկիրխեն|հղումներ]])||2 |- |[[Նովոնիկոլաևսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նովոնիկոլաևսկի շրջան|հղումներ]])||2 |- |[[Նովոսելիցա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նովոսելիցա|հղումներ]])||2 |- |[[Նովոտրոիցկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նովոտրոիցկ|հղումներ]])||2 |- |[[Նոր ուղի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նոր ուղի|հղումներ]])||2 |- |[[Նորգյուղ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նորգյուղ|հղումներ]])||2 |- |[[Նուխա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Նուխա|հղումներ]])||2 |- |[[Շալամոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շալամոն|հղումներ]])||2 |- |[[Շենավան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շենավան|հղումներ]])||2 |- |[[Շերլոկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շերլոկ|հղումներ]])||2 |- |[[Շիրոկայա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շիրոկայա|հղումներ]])||2 |- |[[Շլամ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շլամ|հղումներ]])||2 |- |[[Շոտլանդերեն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շոտլանդերեն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Շումիխա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շումիխա|հղումներ]])||2 |- |[[Շուրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շուրա|հղումներ]])||2 |- |[[Շտոկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շտոկ|հղումներ]])||2 |- |[[Շտոկներ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շտոկներ|հղումներ]])||2 |- |[[Շրջան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շրջան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Շրջափակում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Շրջափակում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ոլորում]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ոլորում|հղումներ]])||2 |- |[[Ոսխայի ճակատամարտ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ոսխայի ճակատամարտ|հղումներ]])||2 |- |[[Ունիվերսիտարիո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ունիվերսիտարիո|հղումներ]])||2 |- |[[Ուվարովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուվարովո|հղումներ]])||2 |- |[[Ուտրեխտ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուտրեխտ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ուրալ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ուրալ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Չափնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չափնի|հղումներ]])||2 |- |[[Չելենջեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չելենջեր|հղումներ]])||2 |- |[[Չելենջեր (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չելենջեր (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Չերգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չերգա|հղումներ]])||2 |- |[[Չերնովսկոե]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չերնովսկոե|հղումներ]])||2 |- |[[Չիվիչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չիվիչյան|հղումներ]])||2 |- |[[Չուլիմ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Չուլիմ|հղումներ]])||2 |- |[[Պապինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պապինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Պարիժ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պարիժ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Պեսկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պեսկի|հղումներ]])||2 |- |[[Պեստովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պեստովո|հղումներ]])||2 |- |[[Պետրովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պետրովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Պերեկոպ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պերեկոպ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Պոդոլ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոդոլ|հղումներ]])||2 |- |[[Պոտենցիոմետր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պոտենցիոմետր|հղումներ]])||2 |- |[[Պրեմիեր Լիգա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրեմիեր Լիգա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Պրիլուկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրիլուկի|հղումներ]])||2 |- |[[Պրիմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Պրիմա|հղումներ]])||2 |- |[[Ջանիկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջանիկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ջին Սիմոնս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջին Սիմոնս|հղումներ]])||2 |- |[[Ջվարի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ջվարի|հղումներ]])||2 |- |[[Ռազմիկ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռազմիկ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ռազմիկ Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռազմիկ Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ռասվոժ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռասվոժ|հղումներ]])||2 |- |[[Ռաֆիկ Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռաֆիկ Հովհաննիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ռեգթայմ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեգթայմ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ռեկոմբինացիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեկոմբինացիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ռեկուպերացում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեկուպերացում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ռեցիդիվ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռեցիդիվ|հղումներ]])||2 |- |[[Ռիալտո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռիալտո|հղումներ]])||2 |- |[[Ռիդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռիդ|հղումներ]])||2 |- |[[Ռիթմիկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռիթմիկա|հղումներ]])||2 |- |[[Ռոգոզնա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոգոզնա|հղումներ]])||2 |- |[[Ռոդենի թանգարան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոդենի թանգարան|հղումներ]])||2 |- |[[Ռոմա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոմա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ռոսսոշ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռոսսոշ|հղումներ]])||2 |- |[[Ռուբեն Ադալյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուբեն Ադալյան|հղումներ]])||2 |- |[[Ռուբեն Սահակյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ռուբեն Սահակյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սալաիր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սալաիր|հղումներ]])||2 |- |[[Սամվել Ավետիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Ավետիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սամվել Դանիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Դանիելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սամվել Դարբինյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Դարբինյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սամվել Մկրտչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սամվել Մկրտչյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սան Դոմինգուս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սան Դոմինգուս|հղումներ]])||2 |- |[[Սանասարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սանասարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սաուրան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաուրան|հղումներ]])||2 |- |[[Սասուն Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սասուն Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սարգիս Մանուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սարգիս Մանուկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սաֆոնովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաֆոնովո|հղումներ]])||2 |- |[[Սաֆրազբեկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սաֆրազբեկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սեգուրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեգուրա|հղումներ]])||2 |- |[[Սելմա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սելմա|հղումներ]])||2 |- |[[Սեղբոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սեղբոսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սերգեյ Առաքելյան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Առաքելյան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սերգեյ Դանիելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Դանիելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սերգեյ Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերգեյ Սարգսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սերեբրյանկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սերեբրյանկա|հղումներ]])||2 |- |[[Սիմոնիդես]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիմոնիդես|հղումներ]])||2 |- |[[Սիմոնոսեկի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սիմոնոսեկի|հղումներ]])||2 |- |[[Սինելնիկովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սինելնիկովո|հղումներ]])||2 |- |[[Սլավյանկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սլավյանկա|հղումներ]])||2 |- |[[Սլավուտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սլավուտա|հղումներ]])||2 |- |[[Սկավառակ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սկավառակ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սնապյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սնապյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սոխ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոխ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սոկիրյանի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոկիրյանի|հղումներ]])||2 |- |[[Սոկոլով]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոկոլով|հղումներ]])||2 |- |[[Սողոմոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սողոմոնյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սոսնովի Բոր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոսնովի Բոր|հղումներ]])||2 |- |[[Սովրեմեննիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սովրեմեննիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Սոտք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սոտք|հղումներ]])||2 |- |[[Սուահիլի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուահիլի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուբլիմացիա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուբլիմացիա|հղումներ]])||2 |- |[[Սուխոյ Լոգ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուխոյ Լոգ|հղումներ]])||2 |- |[[Սույդա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սույդա|հղումներ]])||2 |- |[[Սունդուկյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սունդուկյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սուվորովո]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուվորովո|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրա|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Երրորդություն եկեղեցի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Թադևոս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Թադևոս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Հակոբ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Հակոբ|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Նիկողայոսի վանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Նիկողայոսի վանք|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Սարգիս (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Սարգիս (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրբ Ստեփանոսի վանք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրբ Ստեփանոսի վանք|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրեն Անտոնյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրեն Անտոնյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սուրեն Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սուրեն Առաքելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Սպանված աղավնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպանված աղավնի|հղումներ]])||2 |- |[[Սպիտակ օձիք]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սպիտակ օձիք|հղումներ]])||2 |- |[[Սվերդլովսկի շրջան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Սվերդլովսկի շրջան|հղումներ]])||2 |- |[[Ստիպլ-չեյս]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստիպլ-չեյս|հղումներ]])||2 |- |[[Ստրուգա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ստրուգա|հղումներ]])||2 |- |[[Վ. Հովհաննիսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վ. Հովհաննիսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Վալենսա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վալենսա|հղումներ]])||2 |- |[[Վանոյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վանոյան|հղումներ]])||2 |- |[[Վանքուվեր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վանքուվեր|հղումներ]])||2 |- |[[Վասակ Սյունի (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վասակ Սյունի (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Վասիլևկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վասիլևկա|հղումներ]])||2 |- |[[Վարանդա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարանդա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Վարդան Առաքելյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան Առաքելյան|հղումներ]])||2 |- |[[Վարդան Սարգսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարդան Սարգսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Վարյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վարյան|հղումներ]])||2 |- |[[Վեպրիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վեպրիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Վերին]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վերին|հղումներ]])||2 |- |[[Վիլա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիլա|հղումներ]])||2 |- |[[Վիլլա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիլլա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Վիշապասար]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վիշապասար|հղումներ]])||2 |- |[[Վլադիմիրովկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վլադիմիրովկա|հղումներ]])||2 |- |[[Վորոժբա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Վորոժբա|հղումներ]])||2 |- |[[Տալկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տալկա|հղումներ]])||2 |- |[[Տայան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տայան|հղումներ]])||2 |- |[[Տապան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տապան|հղումներ]])||2 |- |[[Տառամայր]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տառամայր|հղումներ]])||2 |- |[[Տարոն (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տարոն (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Տեր-Գրիգորյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տեր-Գրիգորյան|հղումներ]])||2 |- |[[Տիգրան Մարտիրոսյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տիգրան Մարտիրոսյան|հղումներ]])||2 |- |[[Տրանսկրիպցիա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Տրանսկրիպցիա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Փամբուխչյան]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փամբուխչյան|հղումներ]])||2 |- |[[Փարիզի կոմունա (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փարիզի կոմունա (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Փուլ (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փուլ (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Փսոու]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Փսոու|հղումներ]])||2 |- |[[Քալհուն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քալհուն|հղումներ]])||2 |- |[[Քամբերլենդ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քամբերլենդ|հղումներ]])||2 |- |[[Քամերոն]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քամերոն|հղումներ]])||2 |- |[[Քնար (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Քնար (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Օզերնիցա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օզերնիցա|հղումներ]])||2 |- |[[Օլշանկա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օլշանկա|հղումներ]])||2 |- |[[Օմելնիկ]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օմելնիկ|հղումներ]])||2 |- |[[Օտա]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օտա|հղումներ]])||2 |- |[[Օտրադնի]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օտրադնի|հղումներ]])||2 |- |[[Օրգան (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Օրգան (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |- |[[Ֆիլտրում (այլ կիրառումներ)]] ([[Սպասարկող:Այստեղհղվողէջերը/Ֆիլտրում (այլ կիրառումներ)|հղումներ]])||2 |} t3q0k07ubi3faq7q450am0d6pjent86 4 1158523 10722502 10722103 2026-04-09T07:55:02Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722502 wikitext text/x-wiki 2026-04-09 դրությամբ ամենաշատ միջլեզվային հղումներն ունեցող հոդվածները, որոնք չկան Հայերեն Վիքիպեդիայում {| class="wikitable sortable" !մլհ-ների քանակ!!Հոդվածն Անգլերեն Վիքիպեդիայում!!Հոդվածը Ռուսերեն Վիքիպեդիայում |- |181||[[:en:Bat]]||[[:ru:Рукокрылые]] |- |176||[[:en:Interlingue]]||[[:ru:Окциденталь]] |- |169||[[:en:Village]]||[[:ru:Село]] |- |167||[[:en:Wheat]]||[[:ru:Пшеница]] |- |153||[[:en:Cotton]]||[[:ru:Хлопок]] |- |147||[[:en:Thai language]]||[[:ru:Тайский язык]] |- |140||[[:en:Lingua Franca Nova]]||[[:ru:Лингва франка нова]] |- |138||[[:en:Tobacco]]||[[:ru:Табак (сырьё)]] |- |136||[[:en:Foot]]||[[:ru:Стопа]] |- |135||[[:en:Carrot]]||[[:ru:Морковь]] |- |133||[[:en:Boat]]||[[:ru:Лодка]] |- |131||[[:en:Common sunflower]]||[[:ru:Подсолнечник однолетний]] |- |130||[[:en:Corvus]]||[[:ru:Вороны]] |- |128||[[:en:Eastern Orthodox Church]]||[[:ru:Православная церковь]] |- |126||[[:en:Water buffalo]]||[[:ru:Азиатский буйвол]] |- |125||[[:en:Brown]]||[[:ru:Коричневый цвет]] |- |125||[[:en:Coronavirus]]||[[:ru:Коронавирусы (подсемейство)]] |- |125||[[:en:Prussia]]||[[:ru:Пруссия]] |- |124||[[:en:Marathi language]]||[[:ru:Маратхи (язык)]] |- |124||[[:en:Radish]]||[[:ru:Редька посевная]] |- |123||[[:en:Binomial nomenclature]]||[[:ru:Биномиальная номенклатура]] |- |123||[[:en:Woodpecker]]||[[:ru:Дятловые]] |- |121||[[:en:Date palm]]||[[:ru:Финик пальчатый]] |- |121||[[:en:Romansh language]]||[[:ru:Романшский язык]] |- |121||[[:en:Turmeric]]||[[:ru:Куркума длинная]] |- |120||[[:en:2000s]]||[[:ru:2000-е годы]] |- |120||[[:en:Tractor]]||[[:ru:Трактор]] |- |119||[[:en:Malayalam]]||[[:ru:Малаялам]] |- |119||[[:en:Māori language]]||[[:ru:Маори (язык)]] |- |119||[[:en:Protist]]||[[:ru:Протисты]] |- |119||[[:en:Shoulder]]||[[:ru:Плечо (часть тела)]] |- |119||[[:en:Uttarakhand]]||[[:ru:Уттаракханд]] |- |118||[[:en:King]]||[[:ru:Король]] |- |118||[[:en:Mus (genus)]]||[[:ru:Домовые мыши]] |- |118||[[:en:Orchid]]||[[:ru:Орхидные]] |- |117||[[:en:Biological classification]]||[[:ru:Биологическая классификация]] |- |117||[[:en:Book of Mormon]]||[[:ru:Книга Мормона]] |- |116||[[:en:Electric battery]]||[[:ru:Батарея (электротехника)]] |- |116||[[:en:Mountain range]]||[[:ru:Горный хребет]] |- |116||[[:en:Port]]||[[:ru:Порт]] |- |115||[[:en:Building]]||[[:ru:Здание]] |- |115||[[:en:Cardinal direction]]||[[:ru:Стороны света]] |- |115||[[:en:Inner Mongolia]]||[[:ru:Внутренняя Монголия]] |- |115||[[:en:Nail (fastener)]]||[[:ru:Гвоздь]] |- |115||[[:en:Reindeer]]||[[:ru:Северный олень]] |- |114||[[:en:Sickle]]||[[:ru:Серп]] |- |114||[[:en:Vehicle]]||[[:ru:Транспортное средство]] |- |114||[[:en:Walrus]]||[[:ru:Морж]] |- |113||[[:en:Khmer language]]||[[:ru:Кхмерский язык]] |- |113||[[:en:Mandarin Chinese]]||[[:ru:Севернокитайский язык]] |- |113||[[:en:Uralic languages]]||[[:ru:Уральские языки]] |- |113||[[:en:Zulu language]]||[[:ru:Зулу]] |- |112||[[:en:Andaman and Nicobar Islands]]||[[:ru:Андаманские и Никобарские острова]] |- |112||[[:en:Cassava]]||[[:ru:Маниок]] |- |112||[[:en:Chickpea]]||[[:ru:Нут бараний]] |- |112||[[:en:Municipality]]||[[:ru:Муниципалитет]] |- |112||[[:en:Shrub]]||[[:ru:Кустарник]] |- |111||[[:en:Austronesian languages]]||[[:ru:Австронезийские языки]] |- |111||[[:en:Candle]]||[[:ru:Свеча]] |- |111||[[:en:Caucasus Mountains]]||[[:ru:Кавказские горы]] |- |111||[[:en:Chandigarh]]||[[:ru:Чандигарх]] |- |111||[[:en:Name]]||[[:ru:Имя]] |- |110||[[:en:Feces]]||[[:ru:Кал]] |- |110||[[:en:Guarani dialects]]||[[:ru:Гуарани (язык)]] |- |110||[[:en:Hausa language]]||[[:ru:Хауса (язык)]] |- |110||[[:en:Old World sparrow]]||[[:ru:Воробьиные]] |- |110||[[:en:Research]]||[[:ru:Исследование]] |- |110||[[:en:Vesoul]]||[[:ru:Везуль]] |- |109||[[:en:1940s]]||[[:ru:1940-е годы]] |- |109||[[:en:Anger]]||[[:ru:Гнев]] |- |109||[[:en:Cinnamon]]||[[:ru:Корица (пряность)]] |- |109||[[:en:Court]]||[[:ru:Суд]] |- |109||[[:en:Manx language]]||[[:ru:Мэнский язык]] |- |109||[[:en:Phong Nha–Kẻ Bàng National Park]]||[[:ru:Фонгня-Кебанг]] |- |109||[[:en:Timbuktu]]||[[:ru:Томбукту]] |- |108||[[:en:1920s]]||[[:ru:1920-е годы]] |- |108||[[:en:1930s]]||[[:ru:1930-е годы]] |- |108||[[:en:1950s]]||[[:ru:1950-е годы]] |- |108||[[:en:Camera]]||[[:ru:Съёмочная камера]] |- |108||[[:en:Clitoris]]||[[:ru:Клитор]] |- |108||[[:en:Eurasian golden oriole]]||[[:ru:Обыкновенная иволга]] |- |108||[[:en:Hu Jintao]]||[[:ru:Ху Цзиньтао]] |- |108||[[:en:Kite]]||[[:ru:Воздушный змей]] |- |108||[[:en:Malagasy language]]||[[:ru:Малагасийский язык]] |- |108||[[:en:Snail]]||[[:ru:Улитка (жизненная форма)]] |- |108||[[:en:Truck]]||[[:ru:Грузовой автомобиль]] |- |107||[[:en:Edgar de Wahl]]||[[:ru:Валь, Эдгар де]] |- |107||[[:en:Golden eagle]]||[[:ru:Беркут]] |- |107||[[:en:Sardinian language]]||[[:ru:Сардинский язык]] |- |107||[[:en:Somali language]]||[[:ru:Сомалийский язык]] |- |106||[[:en:1910s]]||[[:ru:1910-е годы]] |- |106||[[:en:El Niño]]||[[:ru:Эль-Ниньо]] |- |106||[[:en:Mapudungun]]||[[:ru:Арауканский язык]] |- |106||[[:en:Taro]]||[[:ru:Таро (растение)]] |- |106||[[:en:Toilet]]||[[:ru:Туалетное оборудование]] |- |106||[[:en:Train station]]||[[:ru:Железнодорожная станция]] |- |105||[[:en:Doraemon]]||[[:ru:]] |- |105||[[:en:Fern]]||[[:ru:Папоротники]] |- |105||[[:en:Kamchatka Krai]]||[[:ru:Камчатский край]] |- |105||[[:en:Pali]]||[[:ru:Пали]] |- |105||[[:en:York University]]||[[:ru:Йоркский университет (Канада)]] |- |104||[[:en:Brassica oleracea]]||[[:ru:Капуста огородная]] |- |104||[[:en:Hanshin Tigers]]||[[:ru:Хансин Тайгерс]] |- |104||[[:en:Kashubian language]]||[[:ru:Кашубский язык]] |- |104||[[:en:Nahuatl]]||[[:ru:Астекские языки]] |- |104||[[:en:Raccoon]]||[[:ru:Енот-полоскун]] |- |103||[[:en:Aardvark]]||[[:ru:Трубкозуб]] |- |103||[[:en:Governor]]||[[:ru:Губернатор]] |- |103||[[:en:Mount Bazardüzü]]||[[:ru:Базардюзю]] |- |103||[[:en:Pan (genus)]]||[[:ru:Шимпанзе]] |- |103||[[:en:Prophet]]||[[:ru:Пророк]] |- |103||[[:en:Stoat]]||[[:ru:Горностай]] |- |103||[[:en:Vrahovice]]||[[:ru:Враговице]] |- |102||[[:en:Bumblebee]]||[[:ru:Шмели]] |- |102||[[:en:Data]]||[[:ru:Данные]] |- |102||[[:en:Extinction]]||[[:ru:Вымирание]] |- |102||[[:en:Lao language]]||[[:ru:Лаосский язык]] |- |102||[[:en:Motto]]||[[:ru:Девиз]] |- |102||[[:en:Red squirrel]]||[[:ru:Обыкновенная белка]] |- |102||[[:en:Sindhi language]]||[[:ru:Синдхи (язык)]] |- |101||[[:en:1900s]]||[[:ru:1900-е годы]] |- |101||[[:en:Al-Fatiha]]||[[:ru:Аль-Фатиха]] |- |101||[[:en:Calculus]]||[[:ru:Математический анализ]] |- |101||[[:en:Centipede]]||[[:ru:Губоногие]] |- |101||[[:en:Common cuckoo]]||[[:ru:Обыкновенная кукушка]] |- |101||[[:en:Dragonfly]]||[[:ru:Разнокрылые стрекозы]] |- |101||[[:en:Hominidae]]||[[:ru:Гоминиды]] |- |101||[[:en:Minas Gerais State University]]||[[:ru:Университет штата Минас-Жерайс]] |- |101||[[:en:State University of Feira de Santana]]||[[:ru:Государственный университет Фейра-ди-Сантана]] |- |101||[[:en:Zichyújfalu]]||[[:ru:Зичиуйфалу]] |- |100||[[:en:1840s]]||[[:ru:1840-е годы]] |- |100||[[:en:1880s]]||[[:ru:1880-е годы]] |- |100||[[:en:Aymara language]]||[[:ru:Аймара (язык)]] |- |100||[[:en:Cam Ranh International Airport]]||[[:ru:Камрань (аэропорт)]] |- |100||[[:en:Chinese Communist Party]]||[[:ru:Коммунистическая партия Китая]] |- |100||[[:en:Federal Center for Technological Education of Rio de Janeiro]]||[[:ru:Федеральный центр технического образования Рио-де-Жанейро]] |- |100||[[:en:Gryllidae]]||[[:ru:Настоящие сверчки]] |- |100||[[:en:Imam]]||[[:ru:Имам]] |- |100||[[:en:Indian Premier League]]||[[:ru:Индийская премьер-лига]] |- |100||[[:en:Sámi people]]||[[:ru:Саамы]] |- |100||[[:en:Wonder Woman]]||[[:ru:Чудо-женщина]] |- |99||[[:en:1820s]]||[[:ru:1820-е годы]] |- |99||[[:en:1860s]]||[[:ru:1860-е годы]] |- |99||[[:en:Apennine Mountains]]||[[:ru:Апеннины]] |- |99||[[:en:Cathedral]]||[[:ru:Собор (храм)]] |- |99||[[:en:Corsican language]]||[[:ru:Корсиканский язык]] |- |99||[[:en:Mahayana]]||[[:ru:Махаяна]] |- |99||[[:en:Northern pintail]]||[[:ru:Шилохвость]] |- |99||[[:en:Romani language]]||[[:ru:Цыганский язык]] |- |99||[[:en:Scientific method]]||[[:ru:Научный метод]] |- |99||[[:en:Sindh]]||[[:ru:Синд]] |- |99||[[:en:Taxi]]||[[:ru:Такси]] |- |99||[[:en:Town]]||[[:ru:Малый город]] |- |98||[[:en:1830s]]||[[:ru:1830-е годы]] |- |98||[[:en:1870s]]||[[:ru:1870-е годы]] |- |98||[[:en:1890s]]||[[:ru:1890-е годы]] |- |98||[[:en:Ca Mau Airport]]||[[:ru:Камау (аэропорт)]] |- |98||[[:en:Federal Institute of Bahia]]||[[:ru:Федеральный институт штата Баия]] |- |98||[[:en:Garfield]]||[[:ru:Гарфилд (комикс)]] |- |98||[[:en:Human back]]||[[:ru:Спина]] |- |98||[[:en:Inductor]]||[[:ru:Катушка индуктивности]] |- |98||[[:en:Jimmie Johnson]]||[[:ru:Джонсон, Джимми]] |- |98||[[:en:Mustelidae]]||[[:ru:Куньи]] |- |98||[[:en:Nelumbo nucifera]]||[[:ru:Лотос орехоносный]] |- |98||[[:en:Noon]]||[[:ru:Полдень]] |- |98||[[:en:Puducherry (union territory)]]||[[:ru:Пондичерри]] |- |98||[[:en:Room]]||[[:ru:Комната]] |- |98||[[:en:Theravada]]||[[:ru:Тхеравада]] |- |98||[[:en:Western barn owl]]||[[:ru:Обыкновенная сипуха]] |- |98||[[:en:Yuan dynasty]]||[[:ru:Юань (империя)]] |- |97||[[:en:2029]]||[[:ru:2029 год]] |- |97||[[:en:Architect]]||[[:ru:Архитектор]] |- |97||[[:en:Benetice (Světlá nad Sázavou)]]||[[:ru:Бенетице]] |- |97||[[:en:Heaven]]||[[:ru:Небеса]] |- |97||[[:en:Nest]]||[[:ru:Гнездо]] |- |97||[[:en:Railroad]]||[[:ru:Железная дорога]] |- |97||[[:en:URL]]||[[:ru:URL]] |- |97||[[:en:Uthman]]||[[:ru:Усман ибн Аффан]] |- |97||[[:en:Video]]||[[:ru:Видео]] |- |97||[[:en:Washing machine]]||[[:ru:Стиральная машина]] |- |96||[[:en:1800s (decade)]]||[[:ru:1800-е годы]] |- |96||[[:en:1850s]]||[[:ru:1850-е годы]] |- |96||[[:en:Archery]]||[[:ru:Стрельба из лука]] |- |96||[[:en:Common kingfisher]]||[[:ru:Обыкновенный зимородок]] |- |96||[[:en:Cumin]]||[[:ru:Зира (растение)]] |- |96||[[:en:Dari]]||[[:ru:Дари]] |- |96||[[:en:Engineer]]||[[:ru:Инженер]] |- |96||[[:en:Euclidean vector]]||[[:ru:Вектор (геометрия)]] |- |96||[[:en:Ganesha]]||[[:ru:Ганеша]] |- |96||[[:en:Jacob]]||[[:ru:Иаков]] |- |96||[[:en:Larynx]]||[[:ru:Гортань]] |- |96||[[:en:Lentil]]||[[:ru:Чечевица пищевая]] |- |96||[[:en:Metalloid]]||[[:ru:Полуметаллы]] |- |96||[[:en:Motherboard]]||[[:ru:Материнская плата]] |- |96||[[:en:Sint-Truiden]]||[[:ru:Синт-Трёйден]] |- |96||[[:en:Sundanese language]]||[[:ru:Сунданский язык]] |- |95||[[:en:1810s]]||[[:ru:1810-е годы]] |- |95||[[:en:Airbus A380]]||[[:ru:Airbus A380]] |- |95||[[:en:Australasia]]||[[:ru:Австралазия (география)]] |- |95||[[:en:Aviation]]||[[:ru:Авиация]] |- |95||[[:en:Federal University of Recôncavo da Bahia]]||[[:ru:Федеральный университет Реконкаву-да-Баия]] |- |95||[[:en:Geologic time scale]]||[[:ru:Геохронологическая шкала]] |- |95||[[:en:Guinea fowl]]||[[:ru:Цесарковые]] |- |95||[[:en:Homo erectus]]||[[:ru:Человек прямоходящий]] |- |95||[[:en:Komodo dragon]]||[[:ru:Комодский варан]] |- |95||[[:en:Lewis Hamilton]]||[[:ru:Хэмилтон, Льюис]] |- |95||[[:en:Lublin Voivodeship]]||[[:ru:Люблинское воеводство]] |- |95||[[:en:Otter]]||[[:ru:Выдровые]] |- |95||[[:en:Pontifical Catholic University of Minas Gerais]]||[[:ru:Папский католический университет Минас-Жерайс]] |- |95||[[:en:Saransk]]||[[:ru:Саранск]] |- |95||[[:en:Seahorse]]||[[:ru:Морские коньки]] |- |95||[[:en:Tequixquiac]]||[[:ru:Текискьяк]] |- |95||[[:en:Upper Normandy]]||[[:ru:Верхняя Нормандия]] |- |94||[[:en:1780s]]||[[:ru:1780-е годы]] |- |94||[[:en:3rd millennium]]||[[:ru:3-е тысячелетие]] |- |94||[[:en:Anseriformes]]||[[:ru:Гусеобразные]] |- |94||[[:en:Caelifera]]||[[:ru:Короткоусые прямокрылые]] |- |94||[[:en:Crane (bird)]]||[[:ru:Журавлиные]] |- |94||[[:en:Ichirou Mizuki]]||[[:ru:Мидзуки, Итиро]] |- |94||[[:en:Image]]||[[:ru:Изображение]] |- |94||[[:en:Isaac]]||[[:ru:Исаак]] |- |94||[[:en:Kanji]]||[[:ru:Кандзи]] |- |94||[[:en:Karakalpakstan]]||[[:ru:Каракалпакстан]] |- |94||[[:en:Lakshadweep]]||[[:ru:Лакшадвип]] |- |94||[[:en:Lie]]||[[:ru:Ложь]] |- |94||[[:en:Mapuche]]||[[:ru:Арауканы]] |- |94||[[:en:Purple]]||[[:ru:Пурпурный цвет]] |- |94||[[:en:Rifle]]||[[:ru:Винтовка]] |- |94||[[:en:Shaka]]||[[:ru:Чака]] |- |94||[[:en:Shovel]]||[[:ru:Лопата]] |- |94||[[:en:Sus (genus)]]||[[:ru:Кабаны]] |- |94||[[:en:Tortoise]]||[[:ru:Сухопутные черепахи]] |- |93||[[:en:1660s]]||[[:ru:1660-е годы]] |- |93||[[:en:1710s]]||[[:ru:1710-е годы]] |- |93||[[:en:1st millennium]]||[[:ru:1-е тысячелетие]] |- |93||[[:en:Albatross]]||[[:ru:Альбатросовые]] |- |93||[[:en:Ape]]||[[:ru:Человекообразные обезьяны]] |- |93||[[:en:Fuzhou]]||[[:ru:Фучжоу]] |- |93||[[:en:George III]]||[[:ru:Георг III]] |- |93||[[:en:Guru Nanak]]||[[:ru:Нанак]] |- |93||[[:en:Interslavic]]||[[:ru:Межславянский язык]] |- |93||[[:en:Latin alphabet]]||[[:ru:Латинский алфавит]] |- |93||[[:en:Learning]]||[[:ru:Научение]] |- |93||[[:en:Lesser Sunda Islands]]||[[:ru:Малые Зондские острова]] |- |93||[[:en:Mandiraja, Banjarnegara]]||[[:ru:Мандираджа]] |- |93||[[:en:Momordica charantia]]||[[:ru:Момордика харанция]] |- |93||[[:en:Neapolitan language]]||[[:ru:Неаполитанский язык]] |- |93||[[:en:West Pomeranian Voivodeship]]||[[:ru:Западно-Поморское воеводство]] |- |93||[[:en:Ágreda]]||[[:ru:Агреда]] |- |92||[[:en:'s-Hertogenbosch]]||[[:ru:Хертогенбос]] |- |92||[[:en:1590s]]||[[:ru:1590-е годы]] |- |92||[[:en:1770s]]||[[:ru:1770-е годы]] |- |92||[[:en:1790s]]||[[:ru:1790-е годы]] |- |92||[[:en:Abejar]]||[[:ru:Абехар]] |- |92||[[:en:Accipitridae]]||[[:ru:Ястребиные]] |- |92||[[:en:Dadra and Nagar Haveli district]]||[[:ru:Дадра и Нагар-Хавели]] |- |92||[[:en:Devon]]||[[:ru:Девон (графство)]] |- |92||[[:en:Geophysics]]||[[:ru:Геофизика]] |- |92||[[:en:Island country]]||[[:ru:Островное государство]] |- |92||[[:en:Kali]]||[[:ru:Кали (богиня)]] |- |92||[[:en:Lesser Poland Voivodeship]]||[[:ru:Малопольское воеводство]] |- |92||[[:en:Nowy Dwór Królewski]]||[[:ru:Новы-Двур-Крулевски]] |- |92||[[:en:Podlaskie Voivodeship]]||[[:ru:Подляское воеводство]] |- |92||[[:en:Screwdriver]]||[[:ru:Отвёртка]] |- |92||[[:en:Silesian Voivodeship]]||[[:ru:Силезское воеводство]] |- |92||[[:en:Statute]]||[[:ru:Закон (право)]] |- |92||[[:en:Tigrinya language]]||[[:ru:Тигринья]] |- |92||[[:en:Udmurt language]]||[[:ru:Удмуртский язык]] |- |91||[[:en:1620s]]||[[:ru:1620-е годы]] |- |91||[[:en:1640s]]||[[:ru:1640-е годы]] |- |91||[[:en:1650s]]||[[:ru:1650-е годы]] |- |91||[[:en:1670s]]||[[:ru:1670-е годы]] |- |91||[[:en:1680s]]||[[:ru:1680-е годы]] |- |91||[[:en:1740s]]||[[:ru:1740-е годы]] |- |91||[[:en:1760s]]||[[:ru:1760-е годы]] |- |91||[[:en:All Saints' Day]]||[[:ru:Собор Всех Святых]] |- |91||[[:en:Altai Mountains]]||[[:ru:Алтайские горы]] |- |91||[[:en:Asian elephant]]||[[:ru:Азиатский слон]] |- |91||[[:en:Body (biology)]]||[[:ru:Тело (биология)]] |- |91||[[:en:Colony]]||[[:ru:Колония]] |- |91||[[:en:Conservation status]]||[[:ru:Охранный статус]] |- |91||[[:en:Da Lat]]||[[:ru:Далат]] |- |91||[[:en:Dynasty]]||[[:ru:Династия]] |- |91||[[:en:Eskaleut languages]]||[[:ru:Эскимосско-алеутские языки]] |- |91||[[:en:Eurasian teal]]||[[:ru:Чирок-свистунок]] |- |91||[[:en:Giraffe]]||[[:ru:Жирафы]] |- |91||[[:en:Ibn al-Haytham]]||[[:ru:Ибн аль-Хайсам]] |- |91||[[:en:Indian peafowl]]||[[:ru:Обыкновенный павлин]] |- |91||[[:en:Max Verstappen]]||[[:ru:Ферстаппен, Макс]] |- |91||[[:en:Nomad]]||[[:ru:Кочевники]] |- |91||[[:en:Pomeranian Voivodeship]]||[[:ru:Поморское воеводство]] |- |91||[[:en:Pseudoscience]]||[[:ru:Псевдонаука]] |- |91||[[:en:Song dynasty]]||[[:ru:Империя Сун]] |- |91||[[:en:St. Petersburg, Florida]]||[[:ru:Сент-Питерсберг (Флорида)]] |- |91||[[:en:Surrey]]||[[:ru:Суррей]] |- |91||[[:en:Tanakh]]||[[:ru:Танах]] |- |91||[[:en:Yamaha Motor Company]]||[[:ru:Yamaha Motor Company]] |- |90||[[:en:1550s]]||[[:ru:1550-е годы]] |- |90||[[:en:1610s]]||[[:ru:1610-е годы]] |- |90||[[:en:1630s]]||[[:ru:1630-е годы]] |- |90||[[:en:1690s]]||[[:ru:1690-е годы]] |- |90||[[:en:1700s (decade)]]||[[:ru:1700-е годы]] |- |90||[[:en:1720s]]||[[:ru:1720-е годы]] |- |90||[[:en:1730s]]||[[:ru:1730-е годы]] |- |90||[[:en:1750s]]||[[:ru:1750-е годы]] |- |90||[[:en:Aryabhata]]||[[:ru:Ариабхата]] |- |90||[[:en:Buddha (title)]]||[[:ru:Будда]] |- |90||[[:en:Camellia sinensis]]||[[:ru:Чай (растение)]] |- |90||[[:en:Chicory]]||[[:ru:Цикорий обыкновенный]] |- |90||[[:en:Colo-Colo]]||[[:ru:Коло-Коло]] |- |90||[[:en:Controlled-access highway]]||[[:ru:Автомагистраль]] |- |90||[[:en:Debian]]||[[:ru:Debian]] |- |90||[[:en:Flensburg]]||[[:ru:Фленсбург]] |- |90||[[:en:Leonese language]]||[[:ru:Леонский язык]] |- |90||[[:en:Lombard language]]||[[:ru:Ломбардский язык]] |- |90||[[:en:Mangrove]]||[[:ru:Мангры]] |- |90||[[:en:Mountain pass]]||[[:ru:Перевал]] |- |90||[[:en:Palace]]||[[:ru:Дворец]] |- |90||[[:en:Quezon City]]||[[:ru:Кесон-Сити]] |- |90||[[:en:Shang dynasty]]||[[:ru:Шан (династия)]] |- |90||[[:en:Sitting Bull]]||[[:ru:Сидящий Бык]] |- |90||[[:en:Tetrapod]]||[[:ru:Четвероногие]] |- |90||[[:en:Tuvan language]]||[[:ru:Тувинский язык]] |- |90||[[:en:Wildebeest]]||[[:ru:Гну]] |- |89||[[:en:1520s]]||[[:ru:1520-е годы]] |- |89||[[:en:1530s]]||[[:ru:1530-е годы]] |- |89||[[:en:1560s]]||[[:ru:1560-е годы]] |- |89||[[:en:2030]]||[[:ru:2030 год]] |- |89||[[:en:Airbus Commercial Aircraft]]||[[:ru:Airbus]] |- |89||[[:en:Arancón]]||[[:ru:Аранкон]] |- |89||[[:en:Axilla]]||[[:ru:Подмышка]] |- |89||[[:en:Erzya language]]||[[:ru:Эрзянский язык]] |- |89||[[:en:Ferry]]||[[:ru:Паром]] |- |89||[[:en:Fiji Hindi]]||[[:ru:Фиджийский хинди]] |- |89||[[:en:Finger]]||[[:ru:Палец кисти]] |- |89||[[:en:Fiqh]]||[[:ru:Фикх]] |- |89||[[:en:Grave]]||[[:ru:Могила]] |- |89||[[:en:Kurdistan Region]]||[[:ru:Регион Курдистан]] |- |89||[[:en:Lower Silesian Voivodeship]]||[[:ru:Нижнесилезское воеводство]] |- |89||[[:en:Palo Alto, California]]||[[:ru:Пало-Алто]] |- |89||[[:en:Piedmontese language]]||[[:ru:Пьемонтский язык]] |- |89||[[:en:Podkarpackie Voivodeship]]||[[:ru:Подкарпатское воеводство]] |- |89||[[:en:Province of Soria]]||[[:ru:Сория (провинция)]] |- |89||[[:en:Samba]]||[[:ru:Самба (музыка)]] |- |89||[[:en:Warmian–Masurian Voivodeship]]||[[:ru:Варминьско-Мазурское воеводство]] |- |89||[[:en:Yoruba language]]||[[:ru:Йоруба (язык)]] |- |89||[[:en:Łódź Voivodeship]]||[[:ru:Лодзинское воеводство]] |- |88||[[:en:"Weird Al" Yankovic]]||[[:ru:Странный Эл Янкович]] |- |88||[[:en:1450s]]||[[:ru:1450-е годы]] |- |88||[[:en:1540s]]||[[:ru:1540-е годы]] |- |88||[[:en:1570s]]||[[:ru:1570-е годы]] |- |88||[[:en:1580s]]||[[:ru:1580-е годы]] |- |88||[[:en:Ash]]||[[:ru:Зола]] |- |88||[[:en:Blacksmith]]||[[:ru:Кузнец]] |- |88||[[:en:Cnidaria]]||[[:ru:Стрекающие]] |- |88||[[:en:Cockatoo]]||[[:ru:Какаду]] |- |88||[[:en:Cuckoo]]||[[:ru:Кукушковые]] |- |88||[[:en:Earless seal]]||[[:ru:Настоящие тюлени]] |- |88||[[:en:East–West Schism]]||[[:ru:Разделение Католической и Православной церквей]] |- |88||[[:en:Field (agriculture)]]||[[:ru:Поле (сельское хозяйство)]] |- |88||[[:en:Greater Poland Voivodeship]]||[[:ru:Великопольское воеводство]] |- |88||[[:en:Homeopathy]]||[[:ru:Гомеопатия]] |- |88||[[:en:Kuyavian–Pomeranian Voivodeship]]||[[:ru:Куявско-Поморское воеводство]] |- |88||[[:en:Osteichthyes]]||[[:ru:Костные рыбы]] |- |88||[[:en:Phasianidae]]||[[:ru:Фазановые]] |- |88||[[:en:Regions of Italy]]||[[:ru:Области Италии]] |- |88||[[:en:Rusyn language]]||[[:ru:Русинский язык]] |- |88||[[:en:Sebastian Vettel]]||[[:ru:Феттель, Себастьян]] |- |88||[[:en:Sesame Street]]||[[:ru:Улица Сезам]] |- |87||[[:en:1410s]]||[[:ru:1410-е годы]] |- |87||[[:en:1430s]]||[[:ru:1430-е годы]] |- |87||[[:en:1440s]]||[[:ru:1440-е годы]] |- |87||[[:en:1490s]]||[[:ru:1490-е годы]] |- |87||[[:en:1510s]]||[[:ru:1510-е годы]] |- |87||[[:en:1600s (decade)]]||[[:ru:1600-е годы]] |- |87||[[:en:BASIC]]||[[:ru:Бейсик]] |- |87||[[:en:Bambuseae]]||[[:ru:Бамбуковые (триба)]] |- |87||[[:en:Chemical symbol]]||[[:ru:Символы химических элементов]] |- |87||[[:en:Column]]||[[:ru:Колонна]] |- |87||[[:en:Douglas, Isle of Man]]||[[:ru:Дуглас (остров Мэн)]] |- |87||[[:en:Eschweiler]]||[[:ru:Эшвайлер]] |- |87||[[:en:Freestyle Script]]||[[:ru:Freestyle Script]] |- |87||[[:en:Ghil'ad Zuckermann]]||[[:ru:Цукерман, Гилад]] |- |87||[[:en:Heard Island and McDonald Islands]]||[[:ru:Остров Херд и острова Макдональд]] |- |87||[[:en:Human settlement]]||[[:ru:Населённый пункт]] |- |87||[[:en:Husayn ibn Ali]]||[[:ru:Хусейн ибн Али]] |- |87||[[:en:Jiang Zemin]]||[[:ru:Цзян Цзэминь]] |- |87||[[:en:Ladakh]]||[[:ru:Ладакх]] |- |87||[[:en:Lubusz Voivodeship]]||[[:ru:Любушское воеводство]] |- |87||[[:en:Maithili language]]||[[:ru:Майтхили]] |- |87||[[:en:Naoto Kan]]||[[:ru:Кан, Наото]] |- |87||[[:en:Parvati]]||[[:ru:Парвати]] |- |87||[[:en:Pope Gregory XIII]]||[[:ru:Григорий XIII]] |- |87||[[:en:Pope Julius II]]||[[:ru:Юлий II]] |- |87||[[:en:Pratibha Patil]]||[[:ru:Патил, Пратибха]] |- |87||[[:en:Prefectures of Japan]]||[[:ru:Префектуры Японии]] |- |87||[[:en:Primary school]]||[[:ru:Начальная школа]] |- |87||[[:en:Router (computing)]]||[[:ru:Маршрутизатор]] |- |87||[[:en:Snowy owl]]||[[:ru:Белая сова]] |- |87||[[:en:Speed]]||[[:ru:]] |- |87||[[:en:Surah]]||[[:ru:Сура Корана]] |- |87||[[:en:Vehicle registration plate]]||[[:ru:Автомобильный номер]] |- |87||[[:en:École nationale de l'aviation civile]]||[[:ru:Национальная школа гражданской авиации]] |- |87||[[:en:Świętokrzyskie Voivodeship]]||[[:ru:Свентокшиское воеводство]] |- |86||[[:en:1420s]]||[[:ru:1420-е годы]] |- |86||[[:en:1460s]]||[[:ru:1460-е годы]] |- |86||[[:en:1470s]]||[[:ru:1470-е годы]] |- |86||[[:en:1480s]]||[[:ru:1480-е годы]] |- |86||[[:en:1500s (decade)]]||[[:ru:1500-е годы]] |- |86||[[:en:Adradas]]||[[:ru:Адрадас]] |- |86||[[:en:Austroasiatic languages]]||[[:ru:Австроазиатские языки]] |- |86||[[:en:Ayurveda]]||[[:ru:Аюрведа]] |- |86||[[:en:Bird-of-paradise]]||[[:ru:Райские птицы]] |- |86||[[:en:Church of England]]||[[:ru:Церковь Англии]] |- |86||[[:en:East Java]]||[[:ru:Восточная Ява]] |- |86||[[:en:French Southern and Antarctic Lands]]||[[:ru:Французские Южные и Антарктические территории]] |- |86||[[:en:Glosa]]||[[:ru:Глоса]] |- |86||[[:en:Haitian Creole]]||[[:ru:Гаитянский креольский язык]] |- |86||[[:en:Hedgehog]]||[[:ru:Настоящие ежи]] |- |86||[[:en:Komi language]]||[[:ru:Коми язык]] |- |86||[[:en:Little egret]]||[[:ru:Малая белая цапля]] |- |86||[[:en:Musa (genus)]]||[[:ru:Банан (род)]] |- |86||[[:en:Otto Hahn]]||[[:ru:Ган, Отто]] |- |86||[[:en:Park Chung Hee]]||[[:ru:Пак Чон Хи]] |- |86||[[:en:Property]]||[[:ru:Имущество]] |- |86||[[:en:Sirenia]]||[[:ru:Сирены (млекопитающие)]] |- |86||[[:en:Sotho language]]||[[:ru:Сесото]] |- |86||[[:en:Turnip]]||[[:ru:Репа (овощ)]] |- |86||[[:en:Vulture]]||[[:ru:Птицы-падальщики]] |- |86||[[:en:Wedge]]||[[:ru:Клин (механика)]] |- |86||[[:en:Wolof language]]||[[:ru:Волоф (язык)]] |- |85||[[:en:1090s]]||[[:ru:1090-е годы]] |- |85||[[:en:1110s]]||[[:ru:1110-е годы]] |- |85||[[:en:1240s]]||[[:ru:1240-е годы]] |- |85||[[:en:1350s]]||[[:ru:1350-е годы]] |- |85||[[:en:Aaron]]||[[:ru:Аарон]] |- |85||[[:en:Ankle]]||[[:ru:Голеностопный сустав]] |- |85||[[:en:Application software]]||[[:ru:Прикладное программное обеспечение]] |- |85||[[:en:Azadirachta indica]]||[[:ru:Ним (дерево)]] |- |85||[[:en:Cantonese]]||[[:ru:Стандартный кантонский язык]] |- |85||[[:en:Cicadidae]]||[[:ru:Певчие цикады]] |- |85||[[:en:Civil engineering]]||[[:ru:Гражданское строительство]] |- |85||[[:en:Datura stramonium]]||[[:ru:Дурман обыкновенный]] |- |85||[[:en:Deutschlandlied]]||[[:ru:Песнь немцев]] |- |85||[[:en:Eau Claire, Wisconsin]]||[[:ru:О-Клэр (Висконсин)]] |- |85||[[:en:Experiment]]||[[:ru:Эксперимент]] |- |85||[[:en:Greenhouse gas]]||[[:ru:Парниковые газы]] |- |85||[[:en:Gymnosperm]]||[[:ru:Голосеменные]] |- |85||[[:en:Homo]]||[[:ru:Люди (род)]] |- |85||[[:en:Ibn Saud]]||[[:ru:Абдул-Азиз ибн Абдуррахман Аль Сауд]] |- |85||[[:en:Iqaluit]]||[[:ru:Икалуит]] |- |85||[[:en:John de Lancie]]||[[:ru:Де Ланси, Джон]] |- |85||[[:en:Konkani language]]||[[:ru:Конкани (язык)]] |- |85||[[:en:Lent]]||[[:ru:Великий пост в римско-католической традиции]] |- |85||[[:en:Mangifera indica]]||[[:ru:Манго индийское]] |- |85||[[:en:Mawlid]]||[[:ru:Мавлид]] |- |85||[[:en:Minister (government)]]||[[:ru:Министр]] |- |85||[[:en:Prunus domestica]]||[[:ru:Слива домашняя]] |- |85||[[:en:Sylheti language]]||[[:ru:Силхетский язык]] |- |85||[[:en:São Paulo FC]]||[[:ru:Сан-Паулу (футбольный клуб)]] |- |85||[[:en:Thomas Sankara]]||[[:ru:Санкара, Тома]] |- |85||[[:en:Tongan language]]||[[:ru:Тонганский язык]] |- |85||[[:en:Virtue]]||[[:ru:Добродетель]] |- |85||[[:en:Wetzlar]]||[[:ru:Вецлар]] |- |84||[[:en:1050s]]||[[:ru:1050-е годы]] |- |84||[[:en:1150s]]||[[:ru:1150-е годы]] |- |84||[[:en:1180s]]||[[:ru:1180-е годы]] |- |84||[[:en:1220s]]||[[:ru:1220-е годы]] |- |84||[[:en:1230s]]||[[:ru:1230-е годы]] |- |84||[[:en:1250s]]||[[:ru:1250-е годы]] |- |84||[[:en:1260s]]||[[:ru:1260-е годы]] |- |84||[[:en:1290s]]||[[:ru:1290-е годы]] |- |84||[[:en:1310s]]||[[:ru:1310-е годы]] |- |84||[[:en:1320s]]||[[:ru:1320-е годы]] |- |84||[[:en:1340s]]||[[:ru:1340-е годы]] |- |84||[[:en:1360s]]||[[:ru:1360-е годы]] |- |84||[[:en:1370s]]||[[:ru:1370-е годы]] |- |84||[[:en:1380s]]||[[:ru:1380-е годы]] |- |84||[[:en:1972 Summer Olympics]]||[[:ru:Летние Олимпийские игры 1972]] |- |84||[[:en:Al-Baqarah]]||[[:ru:Аль-Бакара]] |- |84||[[:en:Annapurna (mountain range)]]||[[:ru:Аннапурна]] |- |84||[[:en:CR Flamengo]]||[[:ru:Фламенго]] |- |84||[[:en:County]]||[[:ru:Графство]] |- |84||[[:en:Daucus carota]]||[[:ru:Морковь дикая]] |- |84||[[:en:Eyelash]]||[[:ru:Ресницы]] |- |84||[[:en:Fresh water]]||[[:ru:Пресная вода]] |- |84||[[:en:Hanuman]]||[[:ru:Хануман]] |- |84||[[:en:Joshua Bassett]]||[[:ru:Бассетт, Джошуа]] |- |84||[[:en:Kevin Rudd]]||[[:ru:Радд, Кевин]] |- |84||[[:en:Labour Party (UK)]]||[[:ru:Лейбористская партия Великобритании]] |- |84||[[:en:Ladin language]]||[[:ru:Ладинский язык]] |- |84||[[:en:Mail]]||[[:ru:Почта]] |- |84||[[:en:Microwave]]||[[:ru:Микроволновое излучение]] |- |84||[[:en:Microwave oven]]||[[:ru:Микроволновая печь]] |- |84||[[:en:Millipede]]||[[:ru:Двупарноногие]] |- |84||[[:en:Muharram]]||[[:ru:Мухаррам]] |- |84||[[:en:OpenStreetMap]]||[[:ru:OpenStreetMap]] |- |84||[[:en:Oryza sativa]]||[[:ru:Рис посевной]] |- |84||[[:en:Persepolis F.C.]]||[[:ru:Персеполис (футбольный клуб)]] |- |84||[[:en:Pope Pius VII]]||[[:ru:Пий VII]] |- |84||[[:en:Republics of Russia]]||[[:ru:Республика (Россия)]] |- |84||[[:en:Secretarybird]]||[[:ru:Птица-секретарь]] |- |84||[[:en:Sheikh Mujibur Rahman]]||[[:ru:Муджибур Рахман]] |- |84||[[:en:Software engineering]]||[[:ru:Программная инженерия]] |- |84||[[:en:Sorghum]]||[[:ru:Сорго двуцветное]] |- |84||[[:en:Toki Pona]]||[[:ru:Токипона]] |- |84||[[:en:Tswana language]]||[[:ru:Тсвана (язык)]] |- |84||[[:en:Venetian language]]||[[:ru:Венетский язык (современный)]] |- |84||[[:en:Weasel]]||[[:ru:Хорьки]] |- |84||[[:en:Zhou Enlai]]||[[:ru:Чжоу Эньлай]] |- |83||[[:en:1010s]]||[[:ru:1010-е годы]] |- |83||[[:en:1020s]]||[[:ru:1020-е годы]] |- |83||[[:en:1060s]]||[[:ru:1060-е годы]] |- |83||[[:en:10s]]||[[:ru:10-е годы]] |- |83||[[:en:1120s]]||[[:ru:1120-е годы]] |- |83||[[:en:1130s]]||[[:ru:1130-е годы]] |- |83||[[:en:1170s]]||[[:ru:1170-е годы]] |- |83||[[:en:1190s]]||[[:ru:1190-е годы]] |- |83||[[:en:1210s]]||[[:ru:1210-е годы]] |- |83||[[:en:1270s]]||[[:ru:1270-е годы]] |- |83||[[:en:1280s]]||[[:ru:1280-е годы]] |- |83||[[:en:1330s]]||[[:ru:1330-е годы]] |- |83||[[:en:1390s]]||[[:ru:1390-е годы]] |- |83||[[:en:1400s (decade)]]||[[:ru:1400-е годы]] |- |83||[[:en:2031]]||[[:ru:2031 год]] |- |83||[[:en:2032]]||[[:ru:2032 год]] |- |83||[[:en:860s]]||[[:ru:860-е годы]] |- |83||[[:en:ASCII]]||[[:ru:ASCII]] |- |83||[[:en:Adansonia]]||[[:ru:Адансония]] |- |83||[[:en:Azawad]]||[[:ru:Азавад]] |- |83||[[:en:Book of Daniel]]||[[:ru:Книга пророка Даниила]] |- |83||[[:en:Budgerigar]]||[[:ru:Волнистый попугайчик]] |- |83||[[:en:Buryat language]]||[[:ru:Бурятский язык]] |- |83||[[:en:Cell biology]]||[[:ru:Клеточная биология]] |- |83||[[:en:Dasypodidae]]||[[:ru:Броненосцевые]] |- |83||[[:en:Eurasian wigeon]]||[[:ru:Свиязь]] |- |83||[[:en:Gagauzia]]||[[:ru:Гагаузия]] |- |83||[[:en:Great Rift Valley]]||[[:ru:Восточно-Африканская рифтовая долина]] |- |83||[[:en:Hay]]||[[:ru:Сено]] |- |83||[[:en:Homo habilis]]||[[:ru:Человек умелый]] |- |83||[[:en:Hornbill]]||[[:ru:Птицы-носороги]] |- |83||[[:en:Manchu language]]||[[:ru:Маньчжурский язык]] |- |83||[[:en:Marjoram]]||[[:ru:Майоран]] |- |83||[[:en:Maundy Thursday]]||[[:ru:Великий четверг]] |- |83||[[:en:Mercury (mythology)]]||[[:ru:Меркурий (мифология)]] |- |83||[[:en:Millet]]||[[:ru:Пшено]] |- |83||[[:en:Montehermoso]]||[[:ru:Монтеэрмосо]] |- |83||[[:en:Moringa oleifera]]||[[:ru:Моринга масличная]] |- |83||[[:en:Mung bean]]||[[:ru:Маш]] |- |83||[[:en:Navajo language]]||[[:ru:Навахо (язык)]] |- |83||[[:en:Newar language]]||[[:ru:Неварский язык]] |- |83||[[:en:Oranjestad]]||[[:ru:Ораньестад (Аруба)]] |- |83||[[:en:Palestinians]]||[[:ru:Палестинцы]] |- |83||[[:en:Papaver rhoeas]]||[[:ru:Мак самосейка]] |- |83||[[:en:Patent]]||[[:ru:Патент]] |- |83||[[:en:Province of Granada]]||[[:ru:Гранада (провинция)]] |- |83||[[:en:Samoan language]]||[[:ru:Самоанский язык]] |- |83||[[:en:Second Sino-Japanese War]]||[[:ru:Японо-китайская война (1937—1945)]] |- |83||[[:en:Voivodeships of Poland]]||[[:ru:Воеводства Польши]] |- |83||[[:en:Yoweri Museveni]]||[[:ru:Мусевени, Йовери Кагута]] |- |82||[[:en:1030s]]||[[:ru:1030-е годы]] |- |82||[[:en:1070s]]||[[:ru:1070-е годы]] |- |82||[[:en:1080s]]||[[:ru:1080-е годы]] |- |82||[[:en:1140s]]||[[:ru:1140-е годы]] |- |82||[[:en:1160s]]||[[:ru:1160-е годы]] |- |82||[[:en:1300s (decade)]]||[[:ru:1300-е годы]] |- |82||[[:en:1924 Summer Olympics]]||[[:ru:Летние Олимпийские игры 1924]] |- |82||[[:en:1978 FIFA World Cup]]||[[:ru:Чемпионат мира по футболу 1978]] |- |82||[[:en:870s]]||[[:ru:870-е годы]] |- |82||[[:en:880s]]||[[:ru:880-е годы]] |- |82||[[:en:890s]]||[[:ru:890-е годы]] |- |82||[[:en:910s]]||[[:ru:910-е годы]] |- |82||[[:en:950s]]||[[:ru:950-е годы]] |- |82||[[:en:970s]]||[[:ru:970-е годы]] |- |82||[[:en:980s]]||[[:ru:980-е годы]] |- |82||[[:en:Afar language]]||[[:ru:Афарский язык]] |- |82||[[:en:African National Congress]]||[[:ru:Африканский национальный конгресс]] |- |82||[[:en:Alconaba]]||[[:ru:Альконаба]] |- |82||[[:en:Channel Tunnel]]||[[:ru:Евротоннель]] |- |82||[[:en:Chinese Civil War]]||[[:ru:Гражданская война в Китае]] |- |82||[[:en:Cliff]]||[[:ru:Клиф]] |- |82||[[:en:Cumbria]]||[[:ru:Камбрия]] |- |82||[[:en:Decapod]]||[[:ru:Десятиногие ракообразные]] |- |82||[[:en:Emperor of Japan]]||[[:ru:Император Японии]] |- |82||[[:en:Film producer]]||[[:ru:Кинопродюсер]] |- |82||[[:en:Giza Necropolis]]||[[:ru:Некрополь Гизы]] |- |82||[[:en:Golden Temple]]||[[:ru:Хармандир-Сахиб]] |- |82||[[:en:Half-life]]||[[:ru:Период полураспада]] |- |82||[[:en:Mount Kailash]]||[[:ru:Кайлас]] |- |82||[[:en:Nonprofit organization]]||[[:ru:Некоммерческая организация]] |- |82||[[:en:Pope Leo XII]]||[[:ru:Лев XII]] |- |82||[[:en:Pope Paul III]]||[[:ru:Павел III]] |- |82||[[:en:Province of Barcelona]]||[[:ru:Барселона (провинция)]] |- |82||[[:en:Psidium guajava]]||[[:ru:Гуайява]] |- |82||[[:en:Saint Martin (island)]]||[[:ru:Сен-Мартен (остров)]] |- |82||[[:en:Tarnobrzeg]]||[[:ru:Тарнобжег]] |- |82||[[:en:Tok Pisin]]||[[:ru:Ток-писин]] |- |82||[[:en:Wet season]]||[[:ru:Сезон дождей]] |- |82||[[:en:Wetland]]||[[:ru:Водно-болотные угодья]] |- |82||[[:en:Wrist]]||[[:ru:Лучезапястный сустав]] |- |81||[[:en:0s]]||[[:ru:0-е годы]] |- |81||[[:en:1000s (decade)]]||[[:ru:1000-е годы]] |- |81||[[:en:1040s]]||[[:ru:1040-е годы]] |- |81||[[:en:1932 Summer Olympics]]||[[:ru:Летние Олимпийские игры 1932]] |- |81||[[:en:2004 Indian Ocean earthquake and tsunami]]||[[:ru:Землетрясение в Индийском океане (2004)]] |- |81||[[:en:20s]]||[[:ru:20-е годы]] |- |81||[[:en:30s]]||[[:ru:30-е годы]] |- |81||[[:en:920s]]||[[:ru:920-е годы]] |- |81||[[:en:930s]]||[[:ru:930-е годы]] |- |81||[[:en:940s]]||[[:ru:940-е годы]] |- |81||[[:en:960s]]||[[:ru:960-е годы]] |- |81||[[:en:Artemisia vulgaris]]||[[:ru:Полынь обыкновенная]] |- |81||[[:en:Aurora, Colorado]]||[[:ru:Орора (Колорадо)]] |- |81||[[:en:Bastia]]||[[:ru:Бастия]] |- |81||[[:en:Biofuel]]||[[:ru:Биотопливо]] |- |81||[[:en:Biscay]]||[[:ru:Бискайя]] |- |81||[[:en:Book of Isaiah]]||[[:ru:Книга пророка Исаии]] |- |81||[[:en:Cannibalism]]||[[:ru:Каннибализм (зоология)]] |- |81||[[:en:Catamarca Province]]||[[:ru:Катамарка]] |- |81||[[:en:Chives]]||[[:ru:Лук скорода]] |- |81||[[:en:Darjeeling]]||[[:ru:Дарджилинг (город)]] |- |81||[[:en:Dawn]]||[[:ru:Рассвет]] |- |81||[[:en:Derbyshire]]||[[:ru:Дербишир]] |- |81||[[:en:Diesel fuel]]||[[:ru:Дизельное топливо]] |- |81||[[:en:Droupadi Murmu]]||[[:ru:Мурму, Драупади]] |- |81||[[:en:FK Žalgiris]]||[[:ru:Жальгирис (футбольный клуб)]] |- |81||[[:en:Federal University of Goiás]]||[[:ru:Федеральный университет Гояса]] |- |81||[[:en:Flagstaff, Arizona]]||[[:ru:Флагстафф (Аризона)]] |- |81||[[:en:Islamic Golden Age]]||[[:ru:Золотой век ислама]] |- |81||[[:en:Joao Grimaldo]]||[[:ru:Гримальдо, Хоао]] |- |81||[[:en:Jomo Kenyatta]]||[[:ru:Кениата, Джомо]] |- |81||[[:en:Judaeo-Spanish]]||[[:ru:Сефардский язык]] |- |81||[[:en:Kākāpō]]||[[:ru:Какапо]] |- |81||[[:en:Ladder]]||[[:ru:Стремянка]] |- |81||[[:en:Larva]]||[[:ru:Личинка]] |- |81||[[:en:Laurus nobilis]]||[[:ru:Лавр благородный]] |- |81||[[:en:Light-emitting diode]]||[[:ru:Светодиод]] |- |81||[[:en:Narrative]]||[[:ru:Нарратив]] |- |81||[[:en:Norfolk]]||[[:ru:Норфолк]] |- |81||[[:en:Percy Liza]]||[[:ru:Лиса, Перси]] |- |81||[[:en:Pope Pius V]]||[[:ru:Пий V]] |- |81||[[:en:Province of A Coruña]]||[[:ru:Ла-Корунья (провинция)]] |- |81||[[:en:Recklinghausen]]||[[:ru:Рекклингхаузен]] |- |81||[[:en:Rohingya people]]||[[:ru:Рохинджа]] |- |81||[[:en:Rust]]||[[:ru:Ржавчина]] |- |81||[[:en:Torture]]||[[:ru:Пытка]] |- |81||[[:en:Toucan]]||[[:ru:Тукановые]] |- |81||[[:en:Tufted duck]]||[[:ru:Хохлатая чернеть]] |- |81||[[:en:UTC+05:30]]||[[:ru:UTC+5:30]] |- |81||[[:en:Upper Sorbian language]]||[[:ru:Верхнелужицкий язык]] |- |81||[[:en:Vapor]]||[[:ru:Пар]] |- |80||[[:en:1100s (decade)]]||[[:ru:1100-е годы]] |- |80||[[:en:1200s (decade)]]||[[:ru:1200-е годы]] |- |80||[[:en:1952 Summer Olympics]]||[[:ru:Летние Олимпийские игры 1952]] |- |80||[[:en:1st millennium BC]]||[[:ru:1-е тысячелетие до н. э.]] |- |80||[[:en:70s]]||[[:ru:70-е годы]] |- |80||[[:en:80s]]||[[:ru:80-е годы]] |- |80||[[:en:840s]]||[[:ru:840-е годы]] |- |80||[[:en:90s]]||[[:ru:90-е годы]] |- |80||[[:en:Albertville]]||[[:ru:Альбервиль]] |- |80||[[:en:Aldealafuente]]||[[:ru:Альдеалафуэнте]] |- |80||[[:en:Alentisque]]||[[:ru:Алентиске]] |- |80||[[:en:Altar]]||[[:ru:Алтарь]] |- |80||[[:en:Badakhshan Province]]||[[:ru:Бадахшан (провинция)]] |- |80||[[:en:Bag]]||[[:ru:Сумка]] |- |80||[[:en:Balochistan]]||[[:ru:Белуджистан]] |- |80||[[:en:Bavarian language]]||[[:ru:Баварский диалект]] |- |80||[[:en:Biên Hòa]]||[[:ru:Бьенхоа]] |- |80||[[:en:Eurasian spoonbill]]||[[:ru:Обыкновенная колпица]] |- |80||[[:en:Felis]]||[[:ru:Кошки (род)]] |- |80||[[:en:Francis I of France]]||[[:ru:Франциск I]] |- |80||[[:en:Gruiformes]]||[[:ru:Журавлеобразные]] |- |80||[[:en:Heel]]||[[:ru:Пятка]] |- |80||[[:en:Hemiptera]]||[[:ru:Полужесткокрылые]] |- |80||[[:en:Huế]]||[[:ru:Хюэ]] |- |80||[[:en:ISO 3166]]||[[:ru:ISO 3166]] |- |80||[[:en:Jodhpur]]||[[:ru:Джодхпур]] |- |80||[[:en:John Michael Talbot]]||[[:ru:Талбот, Джон Майкл]] |- |80||[[:en:Joke]]||[[:ru:Шутка]] |- |80||[[:en:Julius Nyerere]]||[[:ru:Ньерере, Джулиус]] |- |80||[[:en:Kaiserslautern]]||[[:ru:Кайзерслаутерн]] |- |80||[[:en:Lower Sorbian language]]||[[:ru:Нижнелужицкий язык]] |- |80||[[:en:Mandalay]]||[[:ru:Мандалай]] |- |80||[[:en:Meitei language]]||[[:ru:Манипури (язык)]] |- |80||[[:en:Mica]]||[[:ru:Слюды]] |- |80||[[:en:Microprocessor]]||[[:ru:Микропроцессор]] |- |80||[[:en:North Sumatra]]||[[:ru:Северная Суматра]] |- |80||[[:en:North Vietnam]]||[[:ru:Демократическая Республика Вьетнам]] |- |80||[[:en:Paulínia]]||[[:ru:Паулиния]] |- |80||[[:en:Pelecaniformes]]||[[:ru:Пеликанообразные]] |- |80||[[:en:Pete Seeger]]||[[:ru:Сигер, Пит]] |- |80||[[:en:Pope Benedict XIV]]||[[:ru:Бенедикт XIV]] |- |80||[[:en:Province of Segovia]]||[[:ru:Сеговия (провинция)]] |- |80||[[:en:Rhythm]]||[[:ru:Ритм]] |- |80||[[:en:San Bernardino, California]]||[[:ru:Сан-Бернардино (Калифорния)]] |- |80||[[:en:Siegen]]||[[:ru:Зиген]] |- |80||[[:en:Skåne County]]||[[:ru:Сконе (лен)]] |- |80||[[:en:Sorrel]]||[[:ru:Щавель кислый]] |- |80||[[:en:Swazi language]]||[[:ru:Свати]] |- |80||[[:en:Talcahuano]]||[[:ru:Талькауано]] |- |80||[[:en:VietJet Air]]||[[:ru:VietJet Air]] |- |80||[[:en:Xining]]||[[:ru:Синин]] |- |79||[[:en:110s]]||[[:ru:110-е годы]] |- |79||[[:en:130s]]||[[:ru:130-е годы]] |- |79||[[:en:150s]]||[[:ru:150-е годы]] |- |79||[[:en:170s]]||[[:ru:170-е годы]] |- |79||[[:en:190s]]||[[:ru:190-е годы]] |- |79||[[:en:40s]]||[[:ru:40-е годы]] |- |79||[[:en:50s]]||[[:ru:50-е годы]] |- |79||[[:en:60s]]||[[:ru:60-е годы]] |- |79||[[:en:820s]]||[[:ru:820-е годы]] |- |79||[[:en:830s]]||[[:ru:830-е годы]] |- |79||[[:en:850s]]||[[:ru:850-е годы]] |- |79||[[:en:900s (decade)]]||[[:ru:900-е годы]] |- |79||[[:en:Admiral]]||[[:ru:Адмирал]] |- |79||[[:en:Ambulance]]||[[:ru:Автомобиль скорой помощи]] |- |79||[[:en:Aromanian language]]||[[:ru:Арумынский язык]] |- |79||[[:en:Asterix]]||[[:ru:Астерикс (комикс)]] |- |79||[[:en:Book of Ezekiel]]||[[:ru:Книга пророка Иезекииля]] |- |79||[[:en:Cassini–Huygens]]||[[:ru:Кассини — Гюйгенс]] |- |79||[[:en:Chamois]]||[[:ru:Серна]] |- |79||[[:en:Chewa language]]||[[:ru:Ньянджа]] |- |79||[[:en:Cho Oyu]]||[[:ru:Чо-Ойю]] |- |79||[[:en:Cloud computing]]||[[:ru:Облачные вычисления]] |- |79||[[:en:Colugo]]||[[:ru:Шерстокрылы]] |- |79||[[:en:Corrientes Province]]||[[:ru:Корриентес (провинция)]] |- |79||[[:en:Curtain]]||[[:ru:Шторы]] |- |79||[[:en:Eisenach]]||[[:ru:Айзенах]] |- |79||[[:en:Equus (genus)]]||[[:ru:Лошади]] |- |79||[[:en:FK Kauno Žalgiris]]||[[:ru:Кауно Жальгирис]] |- |79||[[:en:FK Panevėžys]]||[[:ru:Паневежис (футбольный клуб)]] |- |79||[[:en:FK Sūduva]]||[[:ru:Судува]] |- |79||[[:en:Glendale, Arizona]]||[[:ru:Глендейл (Аризона)]] |- |79||[[:en:Gravel]]||[[:ru:Гравий]] |- |79||[[:en:Heligoland]]||[[:ru:Гельголанд]] |- |79||[[:en:Institut polytechnique des sciences avancées]]||[[:ru:Политехнический институт передовой науки]] |- |79||[[:en:International Air Transport Association]]||[[:ru:Международная ассоциация воздушного транспорта]] |- |79||[[:en:Internet Archive]]||[[:ru:Архив Интернета]] |- |79||[[:en:Inuit]]||[[:ru:Инуиты]] |- |79||[[:en:Jaynagar Majilpur]]||[[:ru:Джайнагар-Маджилпур]] |- |79||[[:en:Kernel (operating system)]]||[[:ru:Ядро операционной системы]] |- |79||[[:en:Manaslu]]||[[:ru:Манаслу]] |- |79||[[:en:Mayfly]]||[[:ru:Подёнки]] |- |79||[[:en:Modem]]||[[:ru:Модем]] |- |79||[[:en:Norrbotten County]]||[[:ru:Норрботтен (лен)]] |- |79||[[:en:Nottinghamshire]]||[[:ru:Ноттингемшир]] |- |79||[[:en:Nyíregyháza]]||[[:ru:Ньиредьхаза]] |- |79||[[:en:Occitania]]||[[:ru:Окситания (историческая область)]] |- |79||[[:en:Pilgrimage]]||[[:ru:Паломничество]] |- |79||[[:en:Pope Paul V]]||[[:ru:Павел V]] |- |79||[[:en:Pope Pius VI]]||[[:ru:Пий VI]] |- |79||[[:en:Prešov]]||[[:ru:Прешов]] |- |79||[[:en:Province of Badajoz]]||[[:ru:Бадахос (провинция)]] |- |79||[[:en:Province of Córdoba (Spain)]]||[[:ru:Кордова (провинция, Испания)]] |- |79||[[:en:Province of Ávila]]||[[:ru:Авила (провинция)]] |- |79||[[:en:Quraysh]]||[[:ru:Курайшиты]] |- |79||[[:en:Santa Fe Province]]||[[:ru:Санта-Фе (провинция)]] |- |79||[[:en:Scorpio (astrology)]]||[[:ru:Скорпион (знак зодиака)]] |- |79||[[:en:Standard deviation]]||[[:ru:Среднеквадратическое отклонение]] |- |79||[[:en:Swordfish]]||[[:ru:Меч-рыба]] |- |79||[[:en:Thomas & Friends]]||[[:ru:Томас и его друзья]] |- |79||[[:en:Tucumán Province]]||[[:ru:Тукуман (провинция)]] |- |79||[[:en:United States Navy]]||[[:ru:Военно-морские силы США]] |- |79||[[:en:University of Versailles Saint-Quentin-en-Yvelines]]||[[:ru:Университет Версаль-Сен-Кантен-ан-Ивелин]] |- |79||[[:en:Veps language]]||[[:ru:Вепсский язык]] |- |79||[[:en:Zine El Abidine Ben Ali]]||[[:ru:Зин аль-Абидин Бен Али]] |- |79||[[:en:Zulfikar Ali Bhutto]]||[[:ru:Бхутто, Зульфикар Али]] |- |79||[[:en:Świnoujście]]||[[:ru:Свиноуйсьце]] |- |78||[[:en:100s (decade)]]||[[:ru:100-е годы]] |- |78||[[:en:120s]]||[[:ru:120-е годы]] |- |78||[[:en:140s]]||[[:ru:140-е годы]] |- |78||[[:en:180s]]||[[:ru:180-е годы]] |- |78||[[:en:1982 FIFA World Cup]]||[[:ru:Чемпионат мира по футболу 1982]] |- |78||[[:en:480s]]||[[:ru:480-е годы]] |- |78||[[:en:490s]]||[[:ru:490-е годы]] |- |78||[[:en:710s]]||[[:ru:710-е годы]] |- |78||[[:en:810s]]||[[:ru:810-е годы]] |- |78||[[:en:Ahmadiyya]]||[[:ru:Ахмадие]] |- |78||[[:en:Aldealpozo]]||[[:ru:Альдеальпосо]] |- |78||[[:en:Amsterdam Airport Schiphol]]||[[:ru:Схипхол]] |- |78||[[:en:Arenillas]]||[[:ru:Аренильяс]] |- |78||[[:en:Article (grammar)]]||[[:ru:Артикль]] |- |78||[[:en:Beluga whale]]||[[:ru:Белуха (млекопитающее)]] |- |78||[[:en:Body of water]]||[[:ru:Водный объект]] |- |78||[[:en:Brown rat]]||[[:ru:Серая крыса]] |- |78||[[:en:Canada goose]]||[[:ru:Канадская казарка]] |- |78||[[:en:Cancer (astrology)]]||[[:ru:Рак (знак зодиака)]] |- |78||[[:en:Card game]]||[[:ru:Карточная игра]] |- |78||[[:en:Charles de Gaulle Airport]]||[[:ru:Париж — Шарль-де-Голль]] |- |78||[[:en:Charlotte Amalie, U.S. Virgin Islands]]||[[:ru:Шарлотта-Амалия]] |- |78||[[:en:Crab Nebula]]||[[:ru:Крабовидная туманность]] |- |78||[[:en:David Attenborough]]||[[:ru:Аттенборо, Дэвид]] |- |78||[[:en:Electromagnetic interaction]]||[[:ru:Электромагнитное взаимодействие]] |- |78||[[:en:European polecat]]||[[:ru:Лесной хорёк]] |- |78||[[:en:Huell Howser]]||[[:ru:Хаузер, Хьюэлл]] |- |78||[[:en:Ingush language]]||[[:ru:Ингушский язык]] |- |78||[[:en:Jiddu Krishnamurti]]||[[:ru:Джидду Кришнамурти]] |- |78||[[:en:Khyber Pakhtunkhwa]]||[[:ru:Хайбер-Пахтунхва]] |- |78||[[:en:Kirundi]]||[[:ru:Рунди (язык)]] |- |78||[[:en:Lock and key]]||[[:ru:Замок (устройство)]] |- |78||[[:en:Mangaluru]]||[[:ru:Мангалур]] |- |78||[[:en:Misiones Province]]||[[:ru:Мисьонес (провинция)]] |- |78||[[:en:Moers]]||[[:ru:Мёрс]] |- |78||[[:en:Muay Thai]]||[[:ru:Тайский бокс]] |- |78||[[:en:Neolithic Revolution]]||[[:ru:Неолитическая революция]] |- |78||[[:en:Old Norse]]||[[:ru:Древнескандинавский язык]] |- |78||[[:en:Persian Empire]]||[[:ru:]] |- |78||[[:en:Piciformes]]||[[:ru:Дятлообразные]] |- |78||[[:en:Pope Benedict XIII]]||[[:ru:Бенедикт XIII]] |- |78||[[:en:Pope Gregory VII]]||[[:ru:Григорий VII (папа римский)]] |- |78||[[:en:Pope Leo X]]||[[:ru:Лев X]] |- |78||[[:en:Pope Pius IV]]||[[:ru:Пий IV]] |- |78||[[:en:Province of Zaragoza]]||[[:ru:Сарагоса (провинция)]] |- |78||[[:en:Santa Clara, California]]||[[:ru:Санта-Клара (Калифорния)]] |- |78||[[:en:Santali language]]||[[:ru:Сантали]] |- |78||[[:en:Scranton, Pennsylvania]]||[[:ru:Скрантон (Пенсильвания)]] |- |78||[[:en:Shoebill]]||[[:ru:Китоглав]] |- |78||[[:en:Shona language]]||[[:ru:Шона (язык)]] |- |78||[[:en:Soursop]]||[[:ru:Сметанное яблоко]] |- |78||[[:en:Tarantula]]||[[:ru:Пауки-птицееды]] |- |78||[[:en:Tikrit]]||[[:ru:Тикрит]] |- |78||[[:en:Toy Story 3]]||[[:ru:История игрушек: Большой побег]] |- |78||[[:en:Trans-Siberian Railway]]||[[:ru:Транссибирская магистраль]] |- |78||[[:en:University of the Bío Bío]]||[[:ru:Университет Био-Био]] |- |78||[[:en:Vajrayana]]||[[:ru:Ваджраяна]] |- |78||[[:en:Västra Götaland County]]||[[:ru:Вестра-Гёталанд]] |- |78||[[:en:Warwickshire]]||[[:ru:Уорикшир]] |- |78||[[:en:Wind wave]]||[[:ru:Ветровые волны]] |- |78||[[:en:Yonkers, New York]]||[[:ru:Йонкерс]] |- |78||[[:en:Évreux]]||[[:ru:Эврё]] |- |77||[[:en:210s]]||[[:ru:210-е годы]] |- |77||[[:en:220s]]||[[:ru:220-е годы]] |- |77||[[:en:230s]]||[[:ru:230-е годы]] |- |77||[[:en:240s]]||[[:ru:240-е годы]] |- |77||[[:en:260s]]||[[:ru:260-е годы]] |- |77||[[:en:290s]]||[[:ru:290-е годы]] |- |77||[[:en:2nd millennium BC]]||[[:ru:2-е тысячелетие до н. э.]] |- |77||[[:en:300 BC]]||[[:ru:300 год до н. э.]] |- |77||[[:en:350s]]||[[:ru:350-е годы]] |- |77||[[:en:360s]]||[[:ru:360-е годы]] |- |77||[[:en:400s (decade)]]||[[:ru:400-е годы]] |- |77||[[:en:410s]]||[[:ru:410-е годы]] |- |77||[[:en:450s]]||[[:ru:450-е годы]] |- |77||[[:en:470s]]||[[:ru:470-е годы]] |- |77||[[:en:510s]]||[[:ru:510-е годы]] |- |77||[[:en:540s]]||[[:ru:540-е годы]] |- |77||[[:en:670s]]||[[:ru:670-е годы]] |- |77||[[:en:680s]]||[[:ru:680-е годы]] |- |77||[[:en:750s]]||[[:ru:750-е годы]] |- |77||[[:en:760s]]||[[:ru:760-е годы]] |- |77||[[:en:780s]]||[[:ru:780-е годы]] |- |77||[[:en:790s]]||[[:ru:790-е годы]] |- |77||[[:en:Accipitriformes]]||[[:ru:Ястребообразные]] |- |77||[[:en:Acronym]]||[[:ru:Акроним]] |- |77||[[:en:Allium]]||[[:ru:Лук (растение)]] |- |77||[[:en:Almarza]]||[[:ru:Альмарса]] |- |77||[[:en:Alternative for Germany]]||[[:ru:Альтернатива для Германии]] |- |77||[[:en:Anna Maria Jopek]]||[[:ru:Йопек, Анна Мария]] |- |77||[[:en:Baleen whale]]||[[:ru:Усатые киты]] |- |77||[[:en:Balinese language]]||[[:ru:Балийский язык]] |- |77||[[:en:Black grouse]]||[[:ru:Тетерев-косач]] |- |77||[[:en:Blekinge County]]||[[:ru:Блекинге (лен)]] |- |77||[[:en:Book of Micah]]||[[:ru:Книга пророка Михея]] |- |77||[[:en:Brahman]]||[[:ru:Брахман]] |- |77||[[:en:Brahmi script]]||[[:ru:Брахми]] |- |77||[[:en:Central Java]]||[[:ru:Центральная Ява]] |- |77||[[:en:China (region)]]||[[:ru:]] |- |77||[[:en:County Durham]]||[[:ru:Дарем (графство)]] |- |77||[[:en:Dalarna County]]||[[:ru:Даларна (лен)]] |- |77||[[:en:Dugong]]||[[:ru:Дюгонь]] |- |77||[[:en:Electromagnetic spectrum]]||[[:ru:Электромагнитный спектр]] |- |77||[[:en:Falconidae]]||[[:ru:Соколиные]] |- |77||[[:en:Formosa Province]]||[[:ru:Формоса (провинция)]] |- |77||[[:en:Fula language]]||[[:ru:Фула (язык)]] |- |77||[[:en:Greifswald]]||[[:ru:Грайфсвальд]] |- |77||[[:en:Hunger]]||[[:ru:Голодание]] |- |77||[[:en:Intergovernmental Panel on Climate Change]]||[[:ru:Межправительственная группа экспертов по изменению климата]] |- |77||[[:en:Kurgan, Kurgan Oblast]]||[[:ru:Курган (город)]] |- |77||[[:en:Leo (astrology)]]||[[:ru:Лев (знак зодиака)]] |- |77||[[:en:Ligurian language]]||[[:ru:Лигурский язык (современный)]] |- |77||[[:en:Mari language]]||[[:ru:Марийский язык]] |- |77||[[:en:Midnight]]||[[:ru:Полночь]] |- |77||[[:en:Mount St. Helens]]||[[:ru:Сент-Хеленс]] |- |77||[[:en:Navigation]]||[[:ru:Навигация]] |- |77||[[:en:Norman language]]||[[:ru:Нормандский язык]] |- |77||[[:en:Novial]]||[[:ru:Новиаль]] |- |77||[[:en:Oromo language]]||[[:ru:Оромо (язык)]] |- |77||[[:en:Parish]]||[[:ru:Приход]] |- |77||[[:en:Parsnip]]||[[:ru:Пастернак посевной]] |- |77||[[:en:Pope Adrian I]]||[[:ru:Адриан I]] |- |77||[[:en:Pope Adrian VI]]||[[:ru:Адриан VI]] |- |77||[[:en:Pope Callixtus III]]||[[:ru:Каликст III]] |- |77||[[:en:Pope Clement XII]]||[[:ru:Климент XII]] |- |77||[[:en:Pope Urban VII]]||[[:ru:Урбан VII]] |- |77||[[:en:Province of Albacete]]||[[:ru:Альбасете (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of Alicante]]||[[:ru:Аликанте (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of Girona]]||[[:ru:Жирона (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of León]]||[[:ru:Леон (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of Toledo]]||[[:ru:Толедо (провинция)]] |- |77||[[:en:Province of Valencia]]||[[:ru:Валенсия (провинция)]] |- |77||[[:en:Roh Moo-hyun]]||[[:ru:Но Му Хён]] |- |77||[[:en:Rubiaceae]]||[[:ru:Мареновые]] |- |77||[[:en:Río Negro Province]]||[[:ru:Рио-Негро (провинция)]] |- |77||[[:en:Safflower]]||[[:ru:Сафлор красильный]] |- |77||[[:en:Scientology]]||[[:ru:Саентология]] |- |77||[[:en:Scottish National Party]]||[[:ru:Шотландская национальная партия]] |- |77||[[:en:Seljuk dynasty]]||[[:ru:Сельджукиды]] |- |77||[[:en:Sensor]]||[[:ru:Датчик]] |- |77||[[:en:Stamford, Connecticut]]||[[:ru:Стамфорд (Коннектикут)]] |- |77||[[:en:Sui dynasty]]||[[:ru:Суй]] |- |77||[[:en:Supreme Court of the United States]]||[[:ru:Верховный суд США]] |- |77||[[:en:Tendon]]||[[:ru:Сухожилие]] |- |77||[[:en:The Wall Street Journal]]||[[:ru:The Wall Street Journal]] |- |77||[[:en:Three Kingdoms]]||[[:ru:Эпоха Троецарствия]] |- |77||[[:en:Virtual private network]]||[[:ru:VPN]] |- |77||[[:en:West Java]]||[[:ru:Западная Ява]] |- |77||[[:en:West Sumatra]]||[[:ru:Западная Суматра]] |- |77||[[:en:Wu Chinese]]||[[:ru:У (язык)]] |- |77||[[:en:Xena: Warrior Princess]]||[[:ru:Зена — королева воинов]] |- |77||[[:en:Yun Ch'iho]]||[[:ru:Юн Чхи Хо]] |- |77||[[:en:Yun Hyon-seok]]||[[:ru:Юн Хен Сок]] |- |76||[[:en:2033]]||[[:ru:2033 год]] |- |76||[[:en:250s]]||[[:ru:250-е годы]] |- |76||[[:en:270s]]||[[:ru:270-е годы]] |- |76||[[:en:280s]]||[[:ru:280-е годы]] |- |76||[[:en:310s]]||[[:ru:310-е годы]] |- |76||[[:en:320s]]||[[:ru:320-е годы]] |- |76||[[:en:330s]]||[[:ru:330-е годы]] |- |76||[[:en:340s]]||[[:ru:340-е годы]] |- |76||[[:en:380s]]||[[:ru:380-е годы]] |- |76||[[:en:390s]]||[[:ru:390-е годы]] |- |76||[[:en:440s]]||[[:ru:440-е годы]] |- |76||[[:en:460s]]||[[:ru:460-е годы]] |- |76||[[:en:520s]]||[[:ru:520-е годы]] |- |76||[[:en:530s]]||[[:ru:530-е годы]] |- |76||[[:en:550s]]||[[:ru:550-е годы]] |- |76||[[:en:560s]]||[[:ru:560-е годы]] |- |76||[[:en:570s]]||[[:ru:570-е годы]] |- |76||[[:en:590s]]||[[:ru:590-е годы]] |- |76||[[:en:610s]]||[[:ru:610-е годы]] |- |76||[[:en:650s]]||[[:ru:650-е годы]] |- |76||[[:en:660s]]||[[:ru:660-е годы]] |- |76||[[:en:690s]]||[[:ru:690-е годы]] |- |76||[[:en:720s]]||[[:ru:720-е годы]] |- |76||[[:en:730s]]||[[:ru:730-е годы]] |- |76||[[:en:740s]]||[[:ru:740-е годы]] |- |76||[[:en:770s]]||[[:ru:770-е годы]] |- |76||[[:en:Adhesive]]||[[:ru:Клей]] |- |76||[[:en:Amish]]||[[:ru:Амиши]] |- |76||[[:en:Atyrau]]||[[:ru:Атырау]] |- |76||[[:en:Balkh Province]]||[[:ru:Балх (провинция)]] |- |76||[[:en:Battle of Badr]]||[[:ru:Битва при Бадре]] |- |76||[[:en:Bharatiya Janata Party]]||[[:ru:Бхаратия джаната парти]] |- |76||[[:en:Bislama]]||[[:ru:Бислама]] |- |76||[[:en:Book of Ezra]]||[[:ru:Первая книга Ездры]] |- |76||[[:en:Book of Jeremiah]]||[[:ru:Книга пророка Иеремии]] |- |76||[[:en:Book of Lamentations]]||[[:ru:Плач Иеремии]] |- |76||[[:en:Bourg-la-Reine]]||[[:ru:Бур-ла-Рен]] |- |76||[[:en:Bowl]]||[[:ru:Миска]] |- |76||[[:en:Boxer Rebellion]]||[[:ru:Ихэтуаньское восстание]] |- |76||[[:en:Brown trout]]||[[:ru:Кумжа]] |- |76||[[:en:Bến Tre]]||[[:ru:Бенче]] |- |76||[[:en:COVID-19 vaccine]]||[[:ru:Вакцина против COVID-19]] |- |76||[[:en:Cambridgeshire]]||[[:ru:Кембриджшир]] |- |76||[[:en:Carob]]||[[:ru:Рожковое дерево]] |- |76||[[:en:Chain]]||[[:ru:Цепь]] |- |76||[[:en:Chemical engineering]]||[[:ru:Химическая технология]] |- |76||[[:en:Chisel]]||[[:ru:Зубило]] |- |76||[[:en:Coraciiformes]]||[[:ru:Ракшеобразные]] |- |76||[[:en:Courage]]||[[:ru:Мужество]] |- |76||[[:en:Dieppe]]||[[:ru:Дьеп]] |- |76||[[:en:Early modern period]]||[[:ru:Раннее Новое время]] |- |76||[[:en:Emir]]||[[:ru:Эмир]] |- |76||[[:en:Evansville, Indiana]]||[[:ru:Эвансвилл]] |- |76||[[:en:Ewe language]]||[[:ru:Эве (язык)]] |- |76||[[:en:FK Riteriai]]||[[:ru:Ритеряй]] |- |76||[[:en:Fluid]]||[[:ru:Флюид (физика)]] |- |76||[[:en:Francis Xavier]]||[[:ru:Франциск Ксаверий]] |- |76||[[:en:GNU General Public License]]||[[:ru:GNU General Public License]] |- |76||[[:en:Group theory]]||[[:ru:Теория групп]] |- |76||[[:en:Kiyomizu-dera]]||[[:ru:Киёмидзу-дэра]] |- |76||[[:en:Kronoberg County]]||[[:ru:Крунуберг]] |- |76||[[:en:Lourdes]]||[[:ru:Лурд]] |- |76||[[:en:Marsh]]||[[:ru:Болото]] |- |76||[[:en:Martin of Tours]]||[[:ru:Мартин Турский]] |- |76||[[:en:Moksha language]]||[[:ru:Мокшанский язык]] |- |76||[[:en:Normandy (administrative region)]]||[[:ru:Нормандия]] |- |76||[[:en:Nuristan Province]]||[[:ru:Нуристан]] |- |76||[[:en:Panaji]]||[[:ru:Панаджи]] |- |76||[[:en:Paris-Saclay University]]||[[:ru:Университет Париж-Сакле]] |- |76||[[:en:Passiflora edulis]]||[[:ru:Страстоцвет съедобный]] |- |76||[[:en:Penang]]||[[:ru:Пинанг]] |- |76||[[:en:Pope Alexander III]]||[[:ru:Александр III (папа римский)]] |- |76||[[:en:Pope John VIII]]||[[:ru:Иоанн VIII (папа римский)]] |- |76||[[:en:Pope Paul I]]||[[:ru:Павел I (папа римский)]] |- |76||[[:en:Pornographic film]]||[[:ru:Порнофильм]] |- |76||[[:en:Prince]]||[[:ru:Принц]] |- |76||[[:en:Province of Burgos]]||[[:ru:Бургос (провинция)]] |- |76||[[:en:Province of Málaga]]||[[:ru:Малага (провинция)]] |- |76||[[:en:Province of Zamora]]||[[:ru:Самора (провинция)]] |- |76||[[:en:Périgueux]]||[[:ru:Перигё]] |- |76||[[:en:Qibla]]||[[:ru:Кибла]] |- |76||[[:en:Quedlinburg]]||[[:ru:Кведлинбург]] |- |76||[[:en:Retina]]||[[:ru:Сетчатка]] |- |76||[[:en:Rosales]]||[[:ru:Розоцветные]] |- |76||[[:en:Rotation]]||[[:ru:Вращение]] |- |76||[[:en:Santiago del Estero Province]]||[[:ru:Сантьяго-дель-Эстеро (провинция)]] |- |76||[[:en:Sermon on the Mount]]||[[:ru:Нагорная проповедь]] |- |76||[[:en:Sheikh]]||[[:ru:Шейх]] |- |76||[[:en:Tern]]||[[:ru:Крачковые]] |- |76||[[:en:United States Army]]||[[:ru:Армия США]] |- |76||[[:en:Värmland County]]||[[:ru:Вермланд (лен)]] |- |76||[[:en:Västerbotten County]]||[[:ru:Вестерботтен (лен)]] |- |76||[[:en:Yoruba people]]||[[:ru:Йоруба (народ)]] |- |75||[[:en:2034]]||[[:ru:2034 год]] |- |75||[[:en:370s]]||[[:ru:370-е годы]] |- |75||[[:en:420s]]||[[:ru:420-е годы]] |- |75||[[:en:430s]]||[[:ru:430-е годы]] |- |75||[[:en:580s]]||[[:ru:580-е годы]] |- |75||[[:en:620s]]||[[:ru:620-е годы]] |- |75||[[:en:630s]]||[[:ru:630-е годы]] |- |75||[[:en:640s]]||[[:ru:640-е годы]] |- |75||[[:en:73 (number)]]||[[:ru:73 (число)]] |- |75||[[:en:800s (decade)]]||[[:ru:800-е годы]] |- |75||[[:en:Airline]]||[[:ru:Авиакомпания]] |- |75||[[:en:Ali Abdullah Saleh]]||[[:ru:Салех, Али Абдалла]] |- |75||[[:en:Almazul]]||[[:ru:Альмасуль]] |- |75||[[:en:Araceae]]||[[:ru:Ароидные]] |- |75||[[:en:Arcos de Jalón]]||[[:ru:Аркос-де-Халон]] |- |75||[[:en:Areca catechu]]||[[:ru:Бетелевая пальма]] |- |75||[[:en:Artichoke]]||[[:ru:Артишок настоящий]] |- |75||[[:en:Axolotl]]||[[:ru:Мексиканская амбистома]] |- |75||[[:en:Bamyan Province]]||[[:ru:Бамиан (провинция)]] |- |75||[[:en:Banda Aceh]]||[[:ru:Банда-Ачех]] |- |75||[[:en:Betel]]||[[:ru:Бетель]] |- |75||[[:en:Biobío River]]||[[:ru:Био-Био (река)]] |- |75||[[:en:Borage]]||[[:ru:Бурачник лекарственный]] |- |75||[[:en:Boudica]]||[[:ru:Боудикка]] |- |75||[[:en:Camelidae]]||[[:ru:Верблюдовые]] |- |75||[[:en:Central Kalimantan]]||[[:ru:Центральный Калимантан]] |- |75||[[:en:Citron]]||[[:ru:Цитрон]] |- |75||[[:en:Decius]]||[[:ru:Деций Траян]] |- |75||[[:en:Dhu al-Hijjah]]||[[:ru:Зу-ль-хиджа]] |- |75||[[:en:Eartha Kitt]]||[[:ru:Китт, Эрта]] |- |75||[[:en:East Slavic languages]]||[[:ru:Восточнославянские языки]] |- |75||[[:en:Eduard Buchner]]||[[:ru:Бухнер, Эдуард]] |- |75||[[:en:European eel]]||[[:ru:Речной угорь]] |- |75||[[:en:FK Banga Gargždai]]||[[:ru:Банга (футбольный клуб)]] |- |75||[[:en:Firewall (computing)]]||[[:ru:Межсетевой экран]] |- |75||[[:en:GNU]]||[[:ru:GNU]] |- |75||[[:en:Gorno-Altaysk]]||[[:ru:Горно-Алтайск]] |- |75||[[:en:Graphical user interface]]||[[:ru:Графический интерфейс пользователя]] |- |75||[[:en:Guanaco]]||[[:ru:Гуанако]] |- |75||[[:en:Gulf of Suez]]||[[:ru:Суэцкий залив]] |- |75||[[:en:Herefordshire]]||[[:ru:Херефордшир]] |- |75||[[:en:Inclined plane]]||[[:ru:Наклонная плоскость]] |- |75||[[:en:Johor]]||[[:ru:Джохор]] |- |75||[[:en:Judea]]||[[:ru:Иудея]] |- |75||[[:en:Kalmar County]]||[[:ru:Кальмар (лен)]] |- |75||[[:en:Klingon language]]||[[:ru:Клингонский язык]] |- |75||[[:en:Kristiansand]]||[[:ru:Кристиансанн]] |- |75||[[:en:Liquid-crystal display]]||[[:ru:Жидкокристаллический дисплей]] |- |75||[[:en:Marxism–Leninism]]||[[:ru:Марксизм-ленинизм]] |- |75||[[:en:Middelburg, Zeeland]]||[[:ru:Мидделбург]] |- |75||[[:en:Mswati III]]||[[:ru:Мсвати III]] |- |75||[[:en:Muhammad al-Bukhari]]||[[:ru:Мухаммад аль-Бухари]] |- |75||[[:en:Møre og Romsdal]]||[[:ru:Мёре-ог-Ромсдал]] |- |75||[[:en:Nautical mile]]||[[:ru:Морская миля]] |- |75||[[:en:Nickname]]||[[:ru:Прозвище]] |- |75||[[:en:North Yorkshire]]||[[:ru:Норт-Йоркшир]] |- |75||[[:en:Oda Nobunaga]]||[[:ru:Ода Нобунага]] |- |75||[[:en:Odor]]||[[:ru:Запах]] |- |75||[[:en:Pond]]||[[:ru:]] |- |75||[[:en:Pope Benedict II]]||[[:ru:Бенедикт II]] |- |75||[[:en:Pope Benedict V]]||[[:ru:Бенедикт V]] |- |75||[[:en:Pope Innocent X]]||[[:ru:Иннокентий X]] |- |75||[[:en:Pope Innocent XI]]||[[:ru:Иннокентий XI]] |- |75||[[:en:Pope Paul II]]||[[:ru:Павел II]] |- |75||[[:en:Province of Lleida]]||[[:ru:Льейда (провинция)]] |- |75||[[:en:Province of Salamanca]]||[[:ru:Саламанка (провинция)]] |- |75||[[:en:Provo, Utah]]||[[:ru:Прово]] |- |75||[[:en:Rashidun Caliphate]]||[[:ru:Праведный халифат]] |- |75||[[:en:Read-only memory]]||[[:ru:Постоянное запоминающее устройство]] |- |75||[[:en:Retail]]||[[:ru:Розничная торговля]] |- |75||[[:en:Rhodesia]]||[[:ru:Родезия]] |- |75||[[:en:Saint-Lô]]||[[:ru:Сен-Ло]] |- |75||[[:en:San Juan Province, Argentina]]||[[:ru:Сан-Хуан (провинция, Аргентина)]] |- |75||[[:en:Sarlat-la-Canéda]]||[[:ru:Сарла-ла-Канеда]] |- |75||[[:en:Sephardic Jews]]||[[:ru:Сефарды]] |- |75||[[:en:Sternum]]||[[:ru:Грудина]] |- |75||[[:en:Tacloban]]||[[:ru:Таклобан]] |- |75||[[:en:Tawhid]]||[[:ru:Таухид]] |- |75||[[:en:Tench]]||[[:ru:Линь]] |- |75||[[:en:Teresa of Ávila]]||[[:ru:Тереза Авильская]] |- |75||[[:en:Thionville]]||[[:ru:Тьонвиль]] |- |75||[[:en:Tire]]||[[:ru:Шина транспортного средства]] |- |75||[[:en:Tobolsk]]||[[:ru:Тобольск]] |- |75||[[:en:Torso]]||[[:ru:Туловище]] |- |75||[[:en:Triceratops]]||[[:ru:Трицератопс]] |- |75||[[:en:Tuba]]||[[:ru:Туба]] |- |75||[[:en:Turbine]]||[[:ru:Турбина]] |- |75||[[:en:Vaishnavism]]||[[:ru:Вишнуизм]] |- |75||[[:en:West Slavic languages]]||[[:ru:Западнославянские языки]] |- |75||[[:en:Yorkshire]]||[[:ru:Йоркшир]] |- |74||[[:en:2035]]||[[:ru:2035 год]] |- |74||[[:en:Abjad]]||[[:ru:Консонантное письмо]] |- |74||[[:en:Agra Fort]]||[[:ru:Агра-форт]] |- |74||[[:en:Ahmed Ben Bella]]||[[:ru:Белла, Ахмед бен]] |- |74||[[:en:Alcubilla de las Peñas]]||[[:ru:Алькубилья-де-лас-Пеньяс]] |- |74||[[:en:Ana Mena]]||[[:ru:Мена, Ана]] |- |74||[[:en:Annona squamosa]]||[[:ru:Сахарное яблоко]] |- |74||[[:en:Atlantic puffin]]||[[:ru:Тупик (птица)]] |- |74||[[:en:Bambara language]]||[[:ru:Бамана]] |- |74||[[:en:Battle of Britain]]||[[:ru:Битва за Британию]] |- |74||[[:en:Bohemian waxwing]]||[[:ru:Свиристель]] |- |74||[[:en:Book of Amos]]||[[:ru:Книга пророка Амоса]] |- |74||[[:en:Book of Joel]]||[[:ru:Книга пророка Иоиля]] |- |74||[[:en:Cabinda Province]]||[[:ru:Кабинда]] |- |74||[[:en:Catfish]]||[[:ru:Сомообразные]] |- |74||[[:en:Claude Lévi-Strauss]]||[[:ru:Леви-Стросс, Клод]] |- |74||[[:en:Companions of the Prophet]]||[[:ru:Сахаба]] |- |74||[[:en:Covaleda]]||[[:ru:Коваледа]] |- |74||[[:en:Coyhaique]]||[[:ru:Койайке]] |- |74||[[:en:Darfur]]||[[:ru:Дарфур (регион)]] |- |74||[[:en:De (Cyrillic)]]||[[:ru:Д]] |- |74||[[:en:Drill]]||[[:ru:Дрель]] |- |74||[[:en:East Kalimantan]]||[[:ru:Восточный Калимантан]] |- |74||[[:en:Emden]]||[[:ru:Эмден]] |- |74||[[:en:Ethnologue]]||[[:ru:Ethnologue]] |- |74||[[:en:Eurasian oystercatcher]]||[[:ru:Кулик-сорока]] |- |74||[[:en:Fagaceae]]||[[:ru:Буковые]] |- |74||[[:en:Fence]]||[[:ru:Забор]] |- |74||[[:en:Franco-Provençal]]||[[:ru:Франкопровансальский язык]] |- |74||[[:en:Gotland County]]||[[:ru:Готланд (лен)]] |- |74||[[:en:Halland County]]||[[:ru:Халланд (лен)]] |- |74||[[:en:Har Gobind Khorana]]||[[:ru:Корана, Хар Гобинд]] |- |74||[[:en:Helmand Province]]||[[:ru:Гильменд (провинция)]] |- |74||[[:en:Homo sapiens]]||[[:ru:Человек разумный]] |- |74||[[:en:I (Cyrillic)]]||[[:ru:И]] |- |74||[[:en:Jambi]]||[[:ru:Джамби (провинция)]] |- |74||[[:en:Juanes]]||[[:ru:Хуанес]] |- |74||[[:en:Jämtland County]]||[[:ru:Емтланд (лен)]] |- |74||[[:en:Jönköping County]]||[[:ru:Йёнчёпинг (лен)]] |- |74||[[:en:Kalimantan]]||[[:ru:Индонезийский Калимантан]] |- |74||[[:en:Kedah]]||[[:ru:Кедах]] |- |74||[[:en:Lamiales]]||[[:ru:Ясноткоцветные]] |- |74||[[:en:Laredo, Texas]]||[[:ru:Ларедо (Техас)]] |- |74||[[:en:Leinster]]||[[:ru:Ленстер]] |- |74||[[:en:Manilkara zapota]]||[[:ru:Саподилла]] |- |74||[[:en:Mass in the Catholic Church]]||[[:ru:Месса]] |- |74||[[:en:Metonymy]]||[[:ru:Метонимия]] |- |74||[[:en:Modesto, California]]||[[:ru:Модесто]] |- |74||[[:en:Munster]]||[[:ru:Манстер]] |- |74||[[:en:Naomi Osaka]]||[[:ru:Осака, Наоми]] |- |74||[[:en:Nigella sativa]]||[[:ru:Чернушка посевная]] |- |74||[[:en:Nymphaeaceae]]||[[:ru:Кувшинковые]] |- |74||[[:en:Omnivore]]||[[:ru:]] |- |74||[[:en:Pantelleria]]||[[:ru:Пантеллерия (коммуна)]] |- |74||[[:en:Particle accelerator]]||[[:ru:Ускоритель заряженных частиц]] |- |74||[[:en:Passer]]||[[:ru:Настоящие воробьи]] |- |74||[[:en:Paterson, New Jersey]]||[[:ru:Патерсон (Нью-Джерси)]] |- |74||[[:en:Phosphate]]||[[:ru:Фосфаты]] |- |74||[[:en:Piranha]]||[[:ru:Пиранья (общее название хищных рыб)]] |- |74||[[:en:Pope Alexander VIII]]||[[:ru:Александр VIII]] |- |74||[[:en:Pope Benedict I]]||[[:ru:Бенедикт I (папа римский)]] |- |74||[[:en:Pope Benedict IX]]||[[:ru:Бенедикт IX]] |- |74||[[:en:Pope Gregory IX]]||[[:ru:Григорий IX]] |- |74||[[:en:Pope Innocent XII]]||[[:ru:Иннокентий XII]] |- |74||[[:en:Pope John XII]]||[[:ru:Иоанн XII (папа римский)]] |- |74||[[:en:Pope Leo V]]||[[:ru:Лев V (папа римский)]] |- |74||[[:en:Pope Sixtus V]]||[[:ru:Сикст V]] |- |74||[[:en:Province of Ourense]]||[[:ru:Оренсе (провинция)]] |- |74||[[:en:Province of Tarragona]]||[[:ru:Таррагона (провинция)]] |- |74||[[:en:Province of Teruel]]||[[:ru:Теруэль (провинция)]] |- |74||[[:en:Riau Islands]]||[[:ru:Кепулауан-Риау]] |- |74||[[:en:Robert H. Goddard]]||[[:ru:Годдард, Роберт]] |- |74||[[:en:Rutaceae]]||[[:ru:Рутовые]] |- |74||[[:en:Sail]]||[[:ru:Парус]] |- |74||[[:en:Sexology]]||[[:ru:Сексология]] |- |74||[[:en:Shishapangma]]||[[:ru:Шишабангма]] |- |74||[[:en:Siemens]]||[[:ru:Siemens]] |- |74||[[:en:Space exploration]]||[[:ru:Освоение космоса]] |- |74||[[:en:Taiga bean goose]]||[[:ru:Гуменник]] |- |74||[[:en:Temple Institute]]||[[:ru:Институт Храма]] |- |74||[[:en:Tetum language]]||[[:ru:Тетум]] |- |74||[[:en:Three Kingdoms of Korea]]||[[:ru:Три корейских государства]] |- |74||[[:en:Transpiration]]||[[:ru:Транспирация]] |- |74||[[:en:Ural Federal District]]||[[:ru:Уральский федеральный округ]] |- |74||[[:en:Wilhelmus]]||[[:ru:Гимн Нидерландов]] |- |74||[[:en:Willem Einthoven]]||[[:ru:Эйнтховен, Виллем]] |- |74||[[:en:Wire]]||[[:ru:Проволока]] |- |74||[[:en:Word processor]]||[[:ru:Текстовый процессор]] |- |74||[[:en:Yacht]]||[[:ru:Яхта]] |- |74||[[:en:Yinchuan]]||[[:ru:Иньчуань]] |- |74||[[:en:Yukio Hatoyama]]||[[:ru:Хатояма, Юкио]] |- |74||[[:en:Zhe (Cyrillic)]]||[[:ru:Ж]] |- |74||[[:en:Ústí nad Labem]]||[[:ru:Усти-над-Лабем]] |- |73||[[:en:1992 Winter Olympics]]||[[:ru:Зимние Олимпийские игры 1992]] |- |73||[[:en:2036]]||[[:ru:2036 год]] |- |73||[[:en:500s (decade)]]||[[:ru:500-е годы]] |- |73||[[:en:Aalen]]||[[:ru:Ален (Баден-Вюртемберг)]] |- |73||[[:en:Aliud]]||[[:ru:Альюд]] |- |73||[[:en:Almajano]]||[[:ru:Альмахано]] |- |73||[[:en:Alnus glutinosa]]||[[:ru:Ольха чёрная]] |- |73||[[:en:Anglesey]]||[[:ru:Англси]] |- |73||[[:en:Aphid]]||[[:ru:Тли]] |- |73||[[:en:Apocynaceae]]||[[:ru:Кутровые]] |- |73||[[:en:Ashkelon]]||[[:ru:Ашкелон]] |- |73||[[:en:Ayatollah]]||[[:ru:Аятолла]] |- |73||[[:en:Banten]]||[[:ru:Бантен]] |- |73||[[:en:Baraona]]||[[:ru:Бараона (Испания)]] |- |73||[[:en:Book of Malachi]]||[[:ru:Книга пророка Малахии]] |- |73||[[:en:Book of Obadiah]]||[[:ru:Книга пророка Авдия]] |- |73||[[:en:Chamorro language]]||[[:ru:Чаморро (язык)]] |- |73||[[:en:Colon (punctuation)]]||[[:ru:Двоеточие]] |- |73||[[:en:Cynodon dactylon]]||[[:ru:Свинорой пальчатый]] |- |73||[[:en:Daniel (biblical figure)]]||[[:ru:Даниил (пророк)]] |- |73||[[:en:Dharamshala]]||[[:ru:Дхарамсала]] |- |73||[[:en:Diesel engine]]||[[:ru:Дизельный двигатель]] |- |73||[[:en:Djoser]]||[[:ru:Джосер]] |- |73||[[:en:Drum kit]]||[[:ru:Ударная установка]] |- |73||[[:en:El (Cyrillic)]]||[[:ru:Л]] |- |73||[[:en:Equestrianism]]||[[:ru:Верховая езда]] |- |73||[[:en:European perch]]||[[:ru:Речной окунь]] |- |73||[[:en:Falconiformes]]||[[:ru:Соколообразные]] |- |73||[[:en:Fatah]]||[[:ru:ФАТХ]] |- |73||[[:en:Firewood]]||[[:ru:Дрова]] |- |73||[[:en:Gilgit-Baltistan]]||[[:ru:Гилгит-Балтистан]] |- |73||[[:en:Giurtelecu Șimleului]]||[[:ru:Джуртелеку-Шимлеулуй]] |- |73||[[:en:Gran Colombia]]||[[:ru:Великая Колумбия]] |- |73||[[:en:Gävleborg County]]||[[:ru:Евлеборг]] |- |73||[[:en:Handicraft]]||[[:ru:Народные художественные промыслы]] |- |73||[[:en:Herat Province]]||[[:ru:Герат (провинция)]] |- |73||[[:en:Honorius]]||[[:ru:Гонорий]] |- |73||[[:en:Hui people]]||[[:ru:Хуэй (народ)]] |- |73||[[:en:Ilocano language]]||[[:ru:Илоканский язык]] |- |73||[[:en:Integumentary system]]||[[:ru:Покровная система]] |- |73||[[:en:Jack snipe]]||[[:ru:Гаршнеп]] |- |73||[[:en:Jew's harp]]||[[:ru:Варган]] |- |73||[[:en:Ka (Cyrillic)]]||[[:ru:К (кириллица)]] |- |73||[[:en:Kotka]]||[[:ru:Котка]] |- |73||[[:en:Kufa]]||[[:ru:Эль-Куфа]] |- |73||[[:en:Kurt Georg Kiesinger]]||[[:ru:Кизингер, Курт Георг]] |- |73||[[:en:Lacuna Coil]]||[[:ru:Lacuna Coil]] |- |73||[[:en:Las Aldehuelas]]||[[:ru:Лас-Альдеуэлас]] |- |73||[[:en:Lingala]]||[[:ru:Лингала]] |- |73||[[:en:List of languages by number of native speakers]]||[[:ru:Список языков по количеству носителей]] |- |73||[[:en:Long-tailed duck]]||[[:ru:Морянка]] |- |73||[[:en:Louis XI]]||[[:ru:Людовик XI]] |- |73||[[:en:Meander]]||[[:ru:Меандр]] |- |73||[[:en:Mountain View, California]]||[[:ru:Маунтин-Вью (Калифорния)]] |- |73||[[:en:New Zealand dollar]]||[[:ru:Новозеландский доллар]] |- |73||[[:en:Newton]]||[[:ru:Ньютон]] |- |73||[[:en:Night of Power]]||[[:ru:Ночь аль-Кадр]] |- |73||[[:en:Phonograph]]||[[:ru:Фонограф]] |- |73||[[:en:Phuket province]]||[[:ru:Пхукет]] |- |73||[[:en:Pigeon pea]]||[[:ru:Голубиный горох]] |- |73||[[:en:Pope Adrian II]]||[[:ru:Адриан II]] |- |73||[[:en:Pope Adrian III]]||[[:ru:Адриан III]] |- |73||[[:en:Pope Boniface V]]||[[:ru:Бонифаций V]] |- |73||[[:en:Pope Boniface VI]]||[[:ru:Бонифаций VI]] |- |73||[[:en:Pope Clement IX]]||[[:ru:Климент IX]] |- |73||[[:en:Pope Clement VIII]]||[[:ru:Климент VIII]] |- |73||[[:en:Pope Clement XIII]]||[[:ru:Климент XIII]] |- |73||[[:en:Pope Clement XIV]]||[[:ru:Климент XIV]] |- |73||[[:en:Pope Eugene II]]||[[:ru:Евгений II]] |- |73||[[:en:Pope Eugene IV]]||[[:ru:Евгений IV]] |- |73||[[:en:Pope Formosus]]||[[:ru:Формоз]] |- |73||[[:en:Pope Gregory V]]||[[:ru:Григорий V (папа римский)]] |- |73||[[:en:Pope Gregory XIV]]||[[:ru:Григорий XIV]] |- |73||[[:en:Pope Innocent IV]]||[[:ru:Иннокентий IV]] |- |73||[[:en:Pope Leo VI]]||[[:ru:Лев VI (папа римский)]] |- |73||[[:en:Pope Paul IV]]||[[:ru:Павел IV]] |- |73||[[:en:Present]]||[[:ru:Настоящее]] |- |73||[[:en:Province of Pontevedra]]||[[:ru:Понтеведра (провинция)]] |- |73||[[:en:Provinces of Turkey]]||[[:ru:Иль Турции]] |- |73||[[:en:Pump]]||[[:ru:Насос]] |- |73||[[:en:Puncak Jaya]]||[[:ru:Джая]] |- |73||[[:en:Quantum]]||[[:ru:Квант]] |- |73||[[:en:Raft]]||[[:ru:Плот]] |- |73||[[:en:Railway track]]||[[:ru:Железнодорожный путь]] |- |73||[[:en:Scientific Revolution]]||[[:ru:Революция в науке]] |- |73||[[:en:Search engine (computing)]]||[[:ru:Поисковая машина]] |- |73||[[:en:Shaivism]]||[[:ru:Шиваизм]] |- |73||[[:en:Shingles]]||[[:ru:Опоясывающий лишай]] |- |73||[[:en:Subspecies]]||[[:ru:Подвид]] |- |73||[[:en:Tsonga language]]||[[:ru:Тсонга (язык)]] |- |73||[[:en:Velociraptor]]||[[:ru:Велоцираптор]] |- |73||[[:en:Voice over IP]]||[[:ru:IP-телефония]] |- |73||[[:en:Voting]]||[[:ru:Голосование]] |- |73||[[:en:Wen Jiabao]]||[[:ru:Вэнь Цзябао]] |- |73||[[:en:Windows Phone]]||[[:ru:Windows Phone]] |- |73||[[:en:Ye (Cyrillic)]]||[[:ru:Е (кириллица)]] |- |73||[[:en:Yu (Cyrillic)]]||[[:ru:Ю]] |- |73||[[:en:École polytechnique]]||[[:ru:Политехническая школа (Париж)]] |- |73||[[:en:Örebro County]]||[[:ru:Эребру (лен)]] |- |73||[[:en:Świętochłowice]]||[[:ru:Свентохловице]] |- |72||[[:en:18th century BC]]||[[:ru:XVIII век до н. э.]] |- |72||[[:en:1980 Winter Olympics]]||[[:ru:Зимние Олимпийские игры 1980]] |- |72||[[:en:200s (decade)]]||[[:ru:200-е годы]] |- |72||[[:en:2038]]||[[:ru:2038 год]] |- |72||[[:en:700s (decade)]]||[[:ru:700-е годы]] |- |72||[[:en:Abugida]]||[[:ru:Абугида]] |- |72||[[:en:Afternoon]]||[[:ru:После полудня]] |- |72||[[:en:Aldealseñor]]||[[:ru:Альдеальсеньор]] |- |72||[[:en:Alfonso XIII]]||[[:ru:Альфонсо XIII]] |- |72||[[:en:Alliance 90/The Greens]]||[[:ru:Союз 90/Зелёные]] |- |72||[[:en:Almaluez]]||[[:ru:Альмалуэс]] |- |72||[[:en:Annual plant]]||[[:ru:Однолетние растения]] |- |72||[[:en:Auch]]||[[:ru:Ош (город, Франция)]] |- |72||[[:en:Auk]]||[[:ru:Чистиковые]] |- |72||[[:en:Auvergne (administrative region)]]||[[:ru:Овернь]] |- |72||[[:en:Avalokiteśvara]]||[[:ru:Авалокитешвара]] |- |72||[[:en:Ayyubid dynasty]]||[[:ru:Айюбиды]] |- |72||[[:en:Bagpipes]]||[[:ru:Волынка]] |- |72||[[:en:Beaufort scale]]||[[:ru:Шкала Бофорта]] |- |72||[[:en:Ben Gurion Airport]]||[[:ru:Аэропорт имени Бен-Гуриона]] |- |72||[[:en:Bodhisattva]]||[[:ru:Бодхисаттва]] |- |72||[[:en:Book of Habakkuk]]||[[:ru:Книга пророка Аввакума]] |- |72||[[:en:Book of Jonah]]||[[:ru:Книга пророка Ионы]] |- |72||[[:en:Boro language (India)]]||[[:ru:Бодо (язык)]] |- |72||[[:en:Brook (small stream)]]||[[:ru:Ручей]] |- |72||[[:en:Caryophyllaceae]]||[[:ru:Гвоздичные]] |- |72||[[:en:Chaos theory]]||[[:ru:Теория хаоса]] |- |72||[[:en:Coronel Fabriciano]]||[[:ru:Коронел-Фабрисиану]] |- |72||[[:en:Donbas]]||[[:ru:Донбасс]] |- |72||[[:en:Eumetazoa]]||[[:ru:Эуметазои]] |- |72||[[:en:FA Šiauliai]]||[[:ru:ФА Шяуляй]] |- |72||[[:en:FC Džiugas Telšiai]]||[[:ru:Джюгас (футбольный клуб)]] |- |72||[[:en:FC Hegelmann]]||[[:ru:Хегельманн]] |- |72||[[:en:Far-right politics]]||[[:ru:Ультраправые]] |- |72||[[:en:Farah Province]]||[[:ru:Фарах (провинция)]] |- |72||[[:en:Fax]]||[[:ru:Факс]] |- |72||[[:en:Fedora Linux]]||[[:ru:Fedora Linux]] |- |72||[[:en:Gastroenterology]]||[[:ru:Гастроэнтерология]] |- |72||[[:en:Hakka Chinese]]||[[:ru:Хакка (язык)]] |- |72||[[:en:Harold Godwinson]]||[[:ru:Гарольд II Годвинсон]] |- |72||[[:en:Hexapoda]]||[[:ru:Шестиногие]] |- |72||[[:en:High-definition television]]||[[:ru:Телевидение высокой чёткости]] |- |72||[[:en:Humayun]]||[[:ru:Хумаюн]] |- |72||[[:en:Hyundai Motor Company]]||[[:ru:Hyundai Motor]] |- |72||[[:en:Ibn Arabi]]||[[:ru:Ибн Араби]] |- |72||[[:en:Indigo]]||[[:ru:Индиго (цвет)]] |- |72||[[:en:Key West]]||[[:ru:Ки-Уэст]] |- |72||[[:en:Khanty languages]]||[[:ru:Хантыйский язык]] |- |72||[[:en:Kohima]]||[[:ru:Кохима]] |- |72||[[:en:Lampung]]||[[:ru:Лампунг]] |- |72||[[:en:Library of Congress Control Number]]||[[:ru:Контрольный номер Библиотеки Конгресса]] |- |72||[[:en:Lovebird]]||[[:ru:Неразлучники]] |- |72||[[:en:Medinaceli]]||[[:ru:Мединасели]] |- |72||[[:en:Meissen]]||[[:ru:Майсен]] |- |72||[[:en:Mercedes-Benz Group]]||[[:ru:Mercedes-Benz Group]] |- |72||[[:en:Mercenary]]||[[:ru:Наёмник]] |- |72||[[:en:Myrtaceae]]||[[:ru:Миртовые]] |- |72||[[:en:Nangarhar Province]]||[[:ru:Нангархар]] |- |72||[[:en:Oblasts of Russia]]||[[:ru:Область (Россия)]] |- |72||[[:en:Pannonia]]||[[:ru:Паннония]] |- |72||[[:en:People's Liberation Army]]||[[:ru:Народно-освободительная армия Китая]] |- |72||[[:en:Perennial]]||[[:ru:Многолетние растения]] |- |72||[[:en:Pope Adeodatus I]]||[[:ru:Адеодат I]] |- |72||[[:en:Pope Alexander VII]]||[[:ru:Александр VII]] |- |72||[[:en:Pope Benedict III]]||[[:ru:Бенедикт III]] |- |72||[[:en:Pope Benedict VIII]]||[[:ru:Бенедикт VIII]] |- |72||[[:en:Pope Boniface VIII]]||[[:ru:Бонифаций VIII]] |- |72||[[:en:Pope Gregory VIII]]||[[:ru:Григорий VIII (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope Gregory XII]]||[[:ru:Григорий XII]] |- |72||[[:en:Pope Innocent VI]]||[[:ru:Иннокентий VI]] |- |72||[[:en:Pope Innocent VIII]]||[[:ru:Иннокентий VIII]] |- |72||[[:en:Pope John III]]||[[:ru:Иоанн III (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope John V]]||[[:ru:Иоанн V (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope John VII]]||[[:ru:Иоанн VII (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope Lando]]||[[:ru:Ландон (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope Leo IV]]||[[:ru:Лев IV (папа римский)]] |- |72||[[:en:Pope Marinus I]]||[[:ru:Марин I]] |- |72||[[:en:Pope Pelagius II]]||[[:ru:Пелагий II]] |- |72||[[:en:Pope Sergius III]]||[[:ru:Сергий III]] |- |72||[[:en:Pope Urban III]]||[[:ru:Урбан III]] |- |72||[[:en:Pre-Socratic philosophy]]||[[:ru:Досократики]] |- |72||[[:en:Production (economics)]]||[[:ru:Производство]] |- |72||[[:en:Province of Guadalajara]]||[[:ru:Гвадалахара (провинция)]] |- |72||[[:en:Province of Prato]]||[[:ru:Прато (провинция)]] |- |72||[[:en:Pubic hair]]||[[:ru:Лобковые волосы]] |- |72||[[:en:Punishment]]||[[:ru:Наказание]] |- |72||[[:en:Red Fort]]||[[:ru:Лал-Кила]] |- |72||[[:en:Rhesus macaque]]||[[:ru:Макак-резус]] |- |72||[[:en:Rutland]]||[[:ru:Ратленд (графство)]] |- |72||[[:en:Safar]]||[[:ru:Сафар]] |- |72||[[:en:Salinas, California]]||[[:ru:Салинас (Калифорния)]] |- |72||[[:en:San Pedro de la Paz]]||[[:ru:Сан-Педро-де-ла-Пас]] |- |72||[[:en:Symptom]]||[[:ru:Симптом]] |- |72||[[:en:Syzygium cumini]]||[[:ru:Джамболан]] |- |72||[[:en:Södermanland County]]||[[:ru:Сёдерманланд (лен)]] |- |72||[[:en:Telemark]]||[[:ru:Телемарк]] |- |72||[[:en:The Smurfs]]||[[:ru:Смурфики]] |- |72||[[:en:Tribe (biology)]]||[[:ru:Триба (биология)]] |- |72||[[:en:Ulama]]||[[:ru:Улем]] |- |72||[[:en:Umberto I of Italy]]||[[:ru:Умберто I]] |- |72||[[:en:Uppsala County]]||[[:ru:Уппсала (лен)]] |- |72||[[:en:Uruzgan Province]]||[[:ru:Урузган]] |- |72||[[:en:Vestfold]]||[[:ru:Вестфолл]] |- |72||[[:en:Vicuña]]||[[:ru:Викунья]] |- |72||[[:en:Västernorrland County]]||[[:ru:Вестерноррланд]] |- |72||[[:en:Warring States period]]||[[:ru:Период Сражающихся царств]] |- |72||[[:en:West Kazakhstan Region]]||[[:ru:Западно-Казахстанская область]] |- |72||[[:en:Ze (Cyrillic)]]||[[:ru:З]] |- |72||[[:en:Östergötland County]]||[[:ru:Эстергётланд (лен)]] |- |71||[[:en:1948 Winter Olympics]]||[[:ru:Зимние Олимпийские игры 1948]] |- |71||[[:en:1968 Winter Olympics]]||[[:ru:Зимние Олимпийские игры 1968]] |- |71||[[:en:2030s]]||[[:ru:2030-е годы]] |- |71||[[:en:300s (decade)]]||[[:ru:300-е годы]] |- |71||[[:en:600s (decade)]]||[[:ru:600-е годы]] |- |71||[[:en:Abilene, Texas]]||[[:ru:Абилин (Техас)]] |- |71||[[:en:Adultery]]||[[:ru:Супружеская измена]] |- |71||[[:en:Al-Ikhlas]]||[[:ru:Аль-Ихляс]] |- |71||[[:en:Ali Bongo]]||[[:ru:Бонго Ондимба, Али]] |- |71||[[:en:Altenburg]]||[[:ru:Альтенбург]] |- |71||[[:en:Amaranthaceae]]||[[:ru:Амарантовые]] |- |71||[[:en:American English]]||[[:ru:Американский вариант английского языка]] |- |71||[[:en:Anders Fogh Rasmussen]]||[[:ru:Расмуссен, Андерс Фог]] |- |71||[[:en:Andijan]]||[[:ru:Андижан]] |- |71||[[:en:Arlington County, Virginia]]||[[:ru:Арлингтон (округ)]] |- |71||[[:en:Asterales]]||[[:ru:Астроцветные]] |- |71||[[:en:Banjarmasin]]||[[:ru:Банджармасин]] |- |71||[[:en:Bar-le-Duc]]||[[:ru:Бар-ле-Дюк]] |- |71||[[:en:Biafra]]||[[:ru:Биафра]] |- |71||[[:en:Book of Hosea]]||[[:ru:Книга пророка Осии]] |- |71||[[:en:Book of Nahum]]||[[:ru:Книга пророка Наума]] |- |71||[[:en:Brachiosaurus]]||[[:ru:Брахиозавр]] |- |71||[[:en:Brazilian National Anthem]]||[[:ru:Гимн Бразилии]] |- |71||[[:en:Casarejos]]||[[:ru:Касарехос]] |- |71||[[:en:Cerbón]]||[[:ru:Сербон]] |- |71||[[:en:Chimney]]||[[:ru:Дымовая труба]] |- |71||[[:en:Circassians]]||[[:ru:Адыги]] |- |71||[[:en:Citroën]]||[[:ru:Citroën]] |- |71||[[:en:Club Atlético River Plate]]||[[:ru:Ривер Плейт]] |- |71||[[:en:Common goldeneye]]||[[:ru:Обыкновенный гоголь]] |- |71||[[:en:Council of Trent]]||[[:ru:Тридентский собор]] |- |71||[[:en:Cultural anthropology]]||[[:ru:Культурная антропология]] |- |71||[[:en:Cyrene, Libya]]||[[:ru:Кирена (город)]] |- |71||[[:en:DFK Dainava]]||[[:ru:ДФК Дайнава]] |- |71||[[:en:Dan Quayle]]||[[:ru:Куэйл, Дэн]] |- |71||[[:en:Deuterostome]]||[[:ru:Вторичноротые]] |- |71||[[:en:Dogri language]]||[[:ru:Догри]] |- |71||[[:en:Driver's license]]||[[:ru:Водительское удостоверение]] |- |71||[[:en:ENIAC]]||[[:ru:ЭНИАК]] |- |71||[[:en:Eared seal]]||[[:ru:Ушастые тюлени]] |- |71||[[:en:Eighty Years' War]]||[[:ru:Восьмидесятилетняя война]] |- |71||[[:en:Electron configuration]]||[[:ru:Электронная конфигурация]] |- |71||[[:en:Emperor Taishō]]||[[:ru:Император Тайсё]] |- |71||[[:en:Ethereum]]||[[:ru:Ethereum]] |- |71||[[:en:Eurasian whimbrel]]||[[:ru:Средний кроншнеп]] |- |71||[[:en:Folk dance]]||[[:ru:Народный танец]] |- |71||[[:en:Ghazni Province]]||[[:ru:Газни (провинция)]] |- |71||[[:en:Ghor Province]]||[[:ru:Гор (провинция)]] |- |71||[[:en:Hawaiʻi (island)]]||[[:ru:Гавайи (остров)]] |- |71||[[:en:Hazel grouse]]||[[:ru:Рябчик]] |- |71||[[:en:Head of government]]||[[:ru:Глава правительства]] |- |71||[[:en:High jump]]||[[:ru:Прыжок в высоту]] |- |71||[[:en:Hypertext]]||[[:ru:Гипертекст]] |- |71||[[:en:Ionian Islands]]||[[:ru:Ионические острова]] |- |71||[[:en:Ipomoea aquatica]]||[[:ru:Ипомея водяная]] |- |71||[[:en:Isaiah]]||[[:ru:Исаия]] |- |71||[[:en:Javan rhinoceros]]||[[:ru:Яванский носорог]] |- |71||[[:en:Joseph II, Holy Roman Emperor]]||[[:ru:Иосиф II]] |- |71||[[:en:Krill]]||[[:ru:Эвфаузиевые]] |- |71||[[:en:Kunar Province]]||[[:ru:Кунар]] |- |71||[[:en:Kunduz Province]]||[[:ru:Кундуз (провинция)]] |- |71||[[:en:Kupang]]||[[:ru:Купанг]] |- |71||[[:en:Lester B. Pearson]]||[[:ru:Пирсон, Лестер]] |- |71||[[:en:Local Group]]||[[:ru:Местная группа галактик]] |- |71||[[:en:Madhuri Dixit]]||[[:ru:Дикшит, Мадхури]] |- |71||[[:en:Major (rank)]]||[[:ru:Майор]] |- |71||[[:en:Mansi languages]]||[[:ru:Мансийский язык]] |- |71||[[:en:Minaret of Jam]]||[[:ru:Джамский минарет]] |- |71||[[:en:Mirandese language]]||[[:ru:Мирандский язык]] |- |71||[[:en:Monitor lizard]]||[[:ru:Вараны]] |- |71||[[:en:Nana Akufo-Addo]]||[[:ru:Акуфо-Аддо, Нана]] |- |71||[[:en:Neumünster]]||[[:ru:Ноймюнстер]] |- |71||[[:en:Office]]||[[:ru:Офис]] |- |71||[[:en:Oil painting]]||[[:ru:Масляная живопись]] |- |71||[[:en:Oligocene]]||[[:ru:Олигоцен]] |- |71||[[:en:Pe (Cyrillic)]]||[[:ru:П]] |- |71||[[:en:Pitchfork]]||[[:ru:Вилы]] |- |71||[[:en:Pope Adeodatus II]]||[[:ru:Адеодат II]] |- |71||[[:en:Pope Celestine III]]||[[:ru:Целестин III]] |- |71||[[:en:Pope Clement V]]||[[:ru:Климент V]] |- |71||[[:en:Pope Clement VI]]||[[:ru:Климент VI]] |- |71||[[:en:Pope John IV]]||[[:ru:Иоанн IV (папа римский)]] |- |71||[[:en:Pope John IX]]||[[:ru:Иоанн IX (папа римский)]] |- |71||[[:en:Pope Leo II]]||[[:ru:Лев II (папа римский)]] |- |71||[[:en:Pope Leo VIII]]||[[:ru:Лев VIII]] |- |71||[[:en:Pope Martin I]]||[[:ru:Мартин I (папа римский)]] |- |71||[[:en:Pope Martin V]]||[[:ru:Мартин V]] |- |71||[[:en:Pope Pelagius I]]||[[:ru:Пелагий I]] |- |71||[[:en:Pope Sergius I]]||[[:ru:Сергий I]] |- |71||[[:en:Pope Sisinnius]]||[[:ru:Сизинний]] |- |71||[[:en:Pope Stephen III]]||[[:ru:Стефан III (IV)]] |- |71||[[:en:Pope Stephen IV]]||[[:ru:Стефан IV (V)]] |- |71||[[:en:Pope Stephen VI]]||[[:ru:Стефан VI (VII)]] |- |71||[[:en:Province of Cuenca]]||[[:ru:Куэнка (провинция)]] |- |71||[[:en:Riau]]||[[:ru:Риау]] |- |71||[[:en:Saint Peter Port]]||[[:ru:Сент-Питер-Порт]] |- |71||[[:en:Salicaceae]]||[[:ru:Ивовые]] |- |71||[[:en:Sauna]]||[[:ru:Сауна]] |- |71||[[:en:Sega]]||[[:ru:Sega]] |- |71||[[:en:Semicolon]]||[[:ru:Точка с запятой]] |- |71||[[:en:Seth]]||[[:ru:Сиф]] |- |71||[[:en:Shinkansen]]||[[:ru:Синкансэн]] |- |71||[[:en:Short I (Cyrillic)]]||[[:ru:Й]] |- |71||[[:en:Simian]]||[[:ru:Обезьянообразные]] |- |71||[[:en:Spotted hyena]]||[[:ru:Пятнистая гиена]] |- |71||[[:en:Springfield, Missouri]]||[[:ru:Спрингфилд (Миссури)]] |- |71||[[:en:St Helier]]||[[:ru:Сент-Хелиер]] |- |71||[[:en:Subotica]]||[[:ru:Суботица]] |- |71||[[:en:Tahitian language]]||[[:ru:Таитянский язык]] |- |71||[[:en:Tibia]]||[[:ru:Большеберцовая кость]] |- |71||[[:en:Traian Băsescu]]||[[:ru:Бэсеску, Траян]] |- |71||[[:en:Ujjain]]||[[:ru:Удджайн]] |- |71||[[:en:Uncyclopedia]]||[[:ru:Uncyclopedia]] |- |71||[[:en:Volterra]]||[[:ru:Вольтерра]] |- |71||[[:en:Vukovar]]||[[:ru:Вуковар]] |- |71||[[:en:Västmanland County]]||[[:ru:Вестманланд (лен)]] |- |71||[[:en:West Kalimantan]]||[[:ru:Западный Калимантан]] |- |71||[[:en:West Yorkshire]]||[[:ru:Уэст-Йоркшир]] |- |71||[[:en:Wheelbarrow]]||[[:ru:Тачка]] |- |71||[[:en:Ya (Cyrillic)]]||[[:ru:Я]] |- |71||[[:en:Zlín]]||[[:ru:Злин]] |- |71||[[:en:Zugspitze]]||[[:ru:Цугшпитце]] |- |71||[[:en:İznik]]||[[:ru:Изник]] |- |70||[[:en:1960 Winter Olympics]]||[[:ru:Зимние Олимпийские игры 1960]] |- |70||[[:en:19th century BC]]||[[:ru:XIX век до н. э.]] |- |70||[[:en:4th millennium BC]]||[[:ru:4-е тысячелетие до н. э.]] |- |70||[[:en:All Souls' Day]]||[[:ru:День всех усопших верных]] |- |70||[[:en:Antioquia Department]]||[[:ru:Антьокия]] |- |70||[[:en:Armentières]]||[[:ru:Армантьер]] |- |70||[[:en:Atlantic mackerel]]||[[:ru:Атлантическая скумбрия]] |- |70||[[:en:Baghlan Province]]||[[:ru:Баглан (провинция)]] |- |70||[[:en:Bangka Belitung Islands]]||[[:ru:Банка-Белитунг]] |- |70||[[:en:Bengkulu]]||[[:ru:Бенкулу (провинция)]] |- |70||[[:en:Bhutanese ngultrum]]||[[:ru:Нгултрум]] |- |70||[[:en:Biological anthropology]]||[[:ru:Физическая антропология]] |- |70||[[:en:Blackbuck]]||[[:ru:Гарна]] |- |70||[[:en:Book of Zephaniah]]||[[:ru:Книга пророка Софонии]] |- |70||[[:en:Bougainvillea]]||[[:ru:Бугенвиллея]] |- |70||[[:en:Bovinae]]||[[:ru:Бычьи]] |- |70||[[:en:Brahui language]]||[[:ru:Брауи]] |- |70||[[:en:Brassica]]||[[:ru:Капуста (род)]] |- |70||[[:en:Cahors]]||[[:ru:Каор]] |- |70||[[:en:Caryophyllales]]||[[:ru:Гвоздичноцветные]] |- |70||[[:en:Ceiba pentandra]]||[[:ru:Сейба пятитычинковая]] |- |70||[[:en:Charles Louis Alphonse Laveran]]||[[:ru:Лаверан, Шарль Луи Альфонс]] |- |70||[[:en:Charles VIII of France]]||[[:ru:Карл VIII (король Франции)]] |- |70||[[:en:Che (Cyrillic)]]||[[:ru:Ч]] |- |70||[[:en:Chilean Spanish]]||[[:ru:Чилийский испанский]] |- |70||[[:en:Cidones]]||[[:ru:Сидонес]] |- |70||[[:en:Claus von Stauffenberg]]||[[:ru:Штауффенберг, Клаус Шенк фон]] |- |70||[[:en:Cockburn Town]]||[[:ru:Коберн-Таун]] |- |70||[[:en:Common myna]]||[[:ru:Обыкновенная майна]] |- |70||[[:en:Connacht]]||[[:ru:Коннахт]] |- |70||[[:en:Decimetre]]||[[:ru:Дециметр]] |- |70||[[:en:Detmold]]||[[:ru:Детмольд]] |- |70||[[:en:Digne-les-Bains]]||[[:ru:Динь-ле-Бен]] |- |70||[[:en:Disco]]||[[:ru:Диско]] |- |70||[[:en:Dubna]]||[[:ru:Дубна]] |- |70||[[:en:Elisha]]||[[:ru:Елисей]] |- |70||[[:en:Ericaceae]]||[[:ru:Вересковые]] |- |70||[[:en:Faryab Province]]||[[:ru:Фарьяб]] |- |70||[[:en:Garmisch-Partenkirchen]]||[[:ru:Гармиш-Партенкирхен]] |- |70||[[:en:Gaulish]]||[[:ru:Галльский язык]] |- |70||[[:en:George Town, Penang]]||[[:ru:Джорджтаун (Пинанг)]] |- |70||[[:en:Gnathostomata]]||[[:ru:Челюстноротые]] |- |70||[[:en:Goidelic languages]]||[[:ru:Гойдельские языки]] |- |70||[[:en:Goose]]||[[:ru:]] |- |70||[[:en:Gubbio]]||[[:ru:Губбио]] |- |70||[[:en:Hemichordate]]||[[:ru:Полухордовые]] |- |70||[[:en:Hoof]]||[[:ru:Копыто]] |- |70||[[:en:Huntington Beach, California]]||[[:ru:Хантингтон-Бич]] |- |70||[[:en:ISRO]]||[[:ru:Индийская организация космических исследований]] |- |70||[[:en:Illicium verum]]||[[:ru:Бадьян настоящий]] |- |70||[[:en:Internet service provider]]||[[:ru:Интернет-провайдер]] |- |70||[[:en:Jade]]||[[:ru:Жад]] |- |70||[[:en:Kabul Province]]||[[:ru:Кабул (провинция)]] |- |70||[[:en:List of centuries]]||[[:ru:Хронологическая таблица]] |- |70||[[:en:Lumbini]]||[[:ru:Лумбини]] |- |70||[[:en:Macedonia (region)]]||[[:ru:Македония (область)]] |- |70||[[:en:Magenta]]||[[:ru:Маджента (цвет)]] |- |70||[[:en:Maglev]]||[[:ru:Маглев]] |- |70||[[:en:Mayan languages]]||[[:ru:Майяские языки]] |- |70||[[:en:Molasses]]||[[:ru:Меласса]] |- |70||[[:en:Multicellular organism]]||[[:ru:Многоклеточный организм]] |- |70||[[:en:Nylon]]||[[:ru:Нейлон]] |- |70||[[:en:O (Cyrillic)]]||[[:ru:О (кириллица)]] |- |70||[[:en:Oświęcim]]||[[:ru:Освенцим (город)]] |- |70||[[:en:Panjshir Province]]||[[:ru:Панджшер (провинция)]] |- |70||[[:en:Perak]]||[[:ru:Перак]] |- |70||[[:en:Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]||[[:ru:Математические начала натуральной философии]] |- |70||[[:en:Pope Anastasius III]]||[[:ru:Анастасий III]] |- |70||[[:en:Pope Benedict IV]]||[[:ru:Бенедикт IV]] |- |70||[[:en:Pope Boniface III]]||[[:ru:Бонифаций III]] |- |70||[[:en:Pope Conon]]||[[:ru:Конон (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Constantine]]||[[:ru:Константин (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Eugene I]]||[[:ru:Евгений I (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Honorius III]]||[[:ru:Гонорий III]] |- |70||[[:en:Pope John X]]||[[:ru:Иоанн X (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Leo VII]]||[[:ru:Лев VII]] |- |70||[[:en:Pope Nicholas I]]||[[:ru:Николай I (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Sergius II]]||[[:ru:Сергий II]] |- |70||[[:en:Pope Stephen V]]||[[:ru:Стефан V (VI)]] |- |70||[[:en:Pope Theodore I]]||[[:ru:Теодор I (папа римский)]] |- |70||[[:en:Pope Urban VI]]||[[:ru:Урбан VI]] |- |70||[[:en:Pope Vitalian]]||[[:ru:Виталий (папа римский)]] |- |70||[[:en:President of Germany]]||[[:ru:Федеральный президент Германии]] |- |70||[[:en:Province of Castellón]]||[[:ru:Кастельон (провинция)]] |- |70||[[:en:Roman Herzog]]||[[:ru:Херцог, Роман]] |- |70||[[:en:Salvia officinalis]]||[[:ru:Шалфей лекарственный]] |- |70||[[:en:Samangan Province]]||[[:ru:Саманган]] |- |70||[[:en:Selangor]]||[[:ru:Селангор]] |- |70||[[:en:Sid Vicious]]||[[:ru:Сид Вишес]] |- |70||[[:en:Social work]]||[[:ru:Социальная работа]] |- |70||[[:en:South Asian Association for Regional Cooperation]]||[[:ru:Ассоциация регионального сотрудничества Южной Азии]] |- |70||[[:en:South Moravian Region]]||[[:ru:Южноморавский край]] |- |70||[[:en:South Sumatra]]||[[:ru:Южная Суматра]] |- |70||[[:en:Striped hyena]]||[[:ru:Полосатая гиена]] |- |70||[[:en:Sun Microsystems]]||[[:ru:Sun Microsystems]] |- |70||[[:en:The X-Files]]||[[:ru:Секретные материалы]] |- |70||[[:en:Tokugawa shogunate]]||[[:ru:Сёгунат Токугава]] |- |70||[[:en:Treeshrew]]||[[:ru:Тупайи]] |- |70||[[:en:Trenčín]]||[[:ru:Тренчин]] |- |70||[[:en:Tyne and Wear]]||[[:ru:Тайн-энд-Уир]] |- |70||[[:en:Vejle]]||[[:ru:Вайле]] |- |70||[[:en:Viborg, Denmark]]||[[:ru:Виборг (город)]] |- |70||[[:en:Warehouse]]||[[:ru:Склад]] |- |70||[[:en:Yery]]||[[:ru:Ы]] |- |69||[[:en:17th century BC]]||[[:ru:XVII век до н. э.]] |- |69||[[:en:2037]]||[[:ru:2037 год]] |- |69||[[:en:2039]]||[[:ru:2039 год]] |- |69||[[:en:2040]]||[[:ru:2040 год]] |- |69||[[:en:5G]]||[[:ru:5G]] |- |69||[[:en:AKB48]]||[[:ru:AKB48]] |- |69||[[:en:Adolf Butenandt]]||[[:ru:Бутенандт, Адольф]] |- |69||[[:en:Aktobe Region]]||[[:ru:Актюбинская область]] |- |69||[[:en:Al-Nassr FC]]||[[:ru:Ан-Наср (футбольный клуб, Эр-Рияд)]] |- |69||[[:en:Aldehuela de Periáñez]]||[[:ru:Альдеуэла-де-Перианьес]] |- |69||[[:en:Allvar Gullstrand]]||[[:ru:Гульстранд, Альвар]] |- |69||[[:en:Almenar de Soria]]||[[:ru:Альменар-де-Сория]] |- |69||[[:en:Alpanseque]]||[[:ru:Альпансеке]] |- |69||[[:en:American mink]]||[[:ru:Американская норка]] |- |69||[[:en:Apodiformes]]||[[:ru:Стрижеобразные]] |- |69||[[:en:Atlantic cod]]||[[:ru:Атлантическая треска]] |- |69||[[:en:Ayodhya]]||[[:ru:Айодхья]] |- |69||[[:en:B. J. Habibie]]||[[:ru:Хабиби, Бухаруддин Юсуф]] |- |69||[[:en:Bar-tailed godwit]]||[[:ru:Малый веретенник]] |- |69||[[:en:Book of Haggai]]||[[:ru:Книга пророка Аггея]] |- |69||[[:en:Brigade]]||[[:ru:Бригада]] |- |69||[[:en:Brussels sprout]]||[[:ru:Брюссельская капуста]] |- |69||[[:en:Bryozoa]]||[[:ru:Мшанки]] |- |69||[[:en:Cantharellus cibarius]]||[[:ru:Лисичка обыкновенная]] |- |69||[[:en:Chagatai language]]||[[:ru:Чагатайский язык]] |- |69||[[:en:Claudius Gothicus]]||[[:ru:Клавдий II Готский]] |- |69||[[:en:Clergy]]||[[:ru:Духовенство]] |- |69||[[:en:Common bottlenose dolphin]]||[[:ru:Афалина]] |- |69||[[:en:Cultural heritage]]||[[:ru:Культурное наследие]] |- |69||[[:en:Cupid]]||[[:ru:Купидон]] |- |69||[[:en:Daikundi Province]]||[[:ru:Дайкунди]] |- |69||[[:en:Delmenhorst]]||[[:ru:Дельменхорст]] |- |69||[[:en:Dormouse]]||[[:ru:Соневые]] |- |69||[[:en:Durian]]||[[:ru:]] |- |69||[[:en:Electrophorus electricus]]||[[:ru:Электрический угорь]] |- |69||[[:en:Er (Cyrillic)]]||[[:ru:Р (кириллица)]] |- |69||[[:en:Es (Cyrillic)]]||[[:ru:С (кириллица)]] |- |69||[[:en:European Free Trade Association]]||[[:ru:Европейская ассоциация свободной торговли]] |- |69||[[:en:Fabales]]||[[:ru:Бобовоцветные]] |- |69||[[:en:Flores]]||[[:ru:Флорес (остров)]] |- |69||[[:en:Foreskin]]||[[:ru:Крайняя плоть]] |- |69||[[:en:Fred Rogers]]||[[:ru:Роджерс, Фред]] |- |69||[[:en:Ghee]]||[[:ru:Гхи]] |- |69||[[:en:Habib Bourguiba]]||[[:ru:Бургиба, Хабиб]] |- |69||[[:en:Harold Lloyd]]||[[:ru:Ллойд, Гарольд]] |- |69||[[:en:Hastings Banda]]||[[:ru:Банда, Хастингс]] |- |69||[[:en:Hayreddin Barbarossa]]||[[:ru:Хайреддин Барбаросса]] |- |69||[[:en:Hazaras]]||[[:ru:Хазарейцы]] |- |69||[[:en:Horseshoe]]||[[:ru:Подкова]] |- |69||[[:en:Hämeenlinna]]||[[:ru:Хямеэнлинна]] |- |69||[[:en:Irving Langmuir]]||[[:ru:Ленгмюр, Ирвинг]] |- |69||[[:en:Jesus in Islam]]||[[:ru:Иса ибн Марьям]] |- |69||[[:en:John Atta Mills]]||[[:ru:Миллс, Джон Эванс Атта]] |- |69||[[:en:Joseph Kabila]]||[[:ru:Кабила, Жозеф]] |- |69||[[:en:Jowzjan Province]]||[[:ru:Джаузджан]] |- |69||[[:en:Juan Manuel Fangio]]||[[:ru:Фанхио, Хуан Мануэль]] |- |69||[[:en:Kapisa Province]]||[[:ru:Каписа]] |- |69||[[:en:Kaziranga National Park]]||[[:ru:Казиранга]] |- |69||[[:en:Kennedy Space Center]]||[[:ru:Космический центр Кеннеди]] |- |69||[[:en:Khost Province]]||[[:ru:Хост (провинция)]] |- |69||[[:en:Koine Greek]]||[[:ru:Койне]] |- |69||[[:en:Laghman Province]]||[[:ru:Лагман (провинция)]] |- |69||[[:en:Leatherback sea turtle]]||[[:ru:Кожистая черепаха]] |- |69||[[:en:Lord Howe Island]]||[[:ru:Лорд-Хау]] |- |69||[[:en:Lymphocyte]]||[[:ru:Лимфоциты]] |- |69||[[:en:Macropodidae]]||[[:ru:Кенгуровые]] |- |69||[[:en:Malpighiales]]||[[:ru:Мальпигиецветные]] |- |69||[[:en:Mangystau Region]]||[[:ru:Мангистауская область]] |- |69||[[:en:Mazanderani language]]||[[:ru:Мазандеранский язык]] |- |69||[[:en:Methodology]]||[[:ru:Методология науки]] |- |69||[[:en:Minot, North Dakota]]||[[:ru:Майнот (Северная Дакота)]] |- |69||[[:en:Moa]]||[[:ru:Моа]] |- |69||[[:en:Momoko Kōchi]]||[[:ru:Коти, Момоко]] |- |69||[[:en:Monosodium glutamate]]||[[:ru:Глутамат натрия]] |- |69||[[:en:Moravian-Silesian Region]]||[[:ru:Моравско-Силезский край]] |- |69||[[:en:Mount Tambora]]||[[:ru:Тамбора]] |- |69||[[:en:Neuroptera]]||[[:ru:Сетчатокрылые]] |- |69||[[:en:Norman, Oklahoma]]||[[:ru:Норман (Оклахома)]] |- |69||[[:en:Ombudsman]]||[[:ru:Омбудсмен]] |- |69||[[:en:Pioneer 10]]||[[:ru:Пионер-10]] |- |69||[[:en:Planetary nebula]]||[[:ru:Планетарная туманность]] |- |69||[[:en:Pope Alexander II]]||[[:ru:Александр II (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope Alexander IV]]||[[:ru:Александр IV (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope Benedict VI]]||[[:ru:Бенедикт VI]] |- |69||[[:en:Pope Boniface IV]]||[[:ru:Бонифаций IV]] |- |69||[[:en:Pope Boniface IX]]||[[:ru:Бонифаций IX]] |- |69||[[:en:Pope Celestine IV]]||[[:ru:Целестин IV]] |- |69||[[:en:Pope Clement II]]||[[:ru:Климент II]] |- |69||[[:en:Pope Clement III]]||[[:ru:Климент III]] |- |69||[[:en:Pope Damasus II]]||[[:ru:Дамасий II]] |- |69||[[:en:Pope Eugene III]]||[[:ru:Евгений III]] |- |69||[[:en:Pope Gregory VI]]||[[:ru:Григорий VI (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope Innocent VII]]||[[:ru:Иннокентий VII]] |- |69||[[:en:Pope John XIV]]||[[:ru:Иоанн XIV (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope John XIX]]||[[:ru:Иоанн XIX]] |- |69||[[:en:Pope Marcellus II]]||[[:ru:Марцелл II]] |- |69||[[:en:Pope Sabinian]]||[[:ru:Сабиниан (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope Severinus]]||[[:ru:Северин (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope Stephen II]]||[[:ru:Стефан II (III)]] |- |69||[[:en:Pope Theodore II]]||[[:ru:Теодор II (папа римский)]] |- |69||[[:en:Pope Zachary]]||[[:ru:Захария (папа римский)]] |- |69||[[:en:Poprad]]||[[:ru:Попрад]] |- |69||[[:en:Province of Ciudad Real]]||[[:ru:Сьюдад-Реаль (провинция)]] |- |69||[[:en:Quinoa]]||[[:ru:Киноа]] |- |69||[[:en:Rams Park]]||[[:ru:Рамс Парк]] |- |69||[[:en:Representative democracy]]||[[:ru:Представительная демократия]] |- |69||[[:en:Rosetta (spacecraft)]]||[[:ru:Розетта (космический аппарат)]] |- |69||[[:en:SE Palmeiras]]||[[:ru:Палмейрас]] |- |69||[[:en:Salva Kiir Mayardit]]||[[:ru:Киир, Сальваторе]] |- |69||[[:en:Sapindales]]||[[:ru:Сапиндоцветные]] |- |69||[[:en:Sarcopterygii]]||[[:ru:Лопастепёрые рыбы]] |- |69||[[:en:Saul]]||[[:ru:Саул]] |- |69||[[:en:Scholarship]]||[[:ru:Стипендия]] |- |69||[[:en:Shallot]]||[[:ru:Лук-шалот]] |- |69||[[:en:Shcha]]||[[:ru:Щ]] |- |69||[[:en:Sogn og Fjordane]]||[[:ru:Согн-ог-Фьюране]] |- |69||[[:en:Solanales]]||[[:ru:Паслёноцветные]] |- |69||[[:en:South Kalimantan]]||[[:ru:Южный Калимантан]] |- |69||[[:en:Spider web]]||[[:ru:Ловчая сеть]] |- |69||[[:en:Sumatran rhinoceros]]||[[:ru:Суматранский носорог]] |- |69||[[:en:Te (Cyrillic)]]||[[:ru:Т (кириллица)]] |- |69||[[:en:Tempe, Arizona]]||[[:ru:Темпе (Аризона)]] |- |69||[[:en:Tetraodontidae]]||[[:ru:Иглобрюхие]] |- |69||[[:en:The Valley, Anguilla]]||[[:ru:Валли (Ангилья)]] |- |69||[[:en:Thrash metal]]||[[:ru:Трэш-метал]] |- |69||[[:en:Tiburon, California]]||[[:ru:Тибьюрон (Калифорния)]] |- |69||[[:en:Triathlon]]||[[:ru:Триатлон]] |- |69||[[:en:Wilhelmina of the Netherlands]]||[[:ru:Вильгельмина]] |- |69||[[:en:Wood sandpiper]]||[[:ru:Фифи]] |- |69||[[:en:Yo (Cyrillic)]]||[[:ru:Ё]] |- |68||[[:en:69 (sex position)]]||[[:ru:Поза 69]] |- |68||[[:en:Abies alba]]||[[:ru:Пихта белая]] |- |68||[[:en:Al Imran]]||[[:ru:Аль Имран]] |- |68||[[:en:Angelique Rockas]]||[[:ru:Рокас, Анжелик]] |- |68||[[:en:Arad County]]||[[:ru:Арад (жудец)]] |- |68||[[:en:As-salamu alaykum]]||[[:ru:Ас-саляму алейкум]] |- |68||[[:en:Atyrau Region]]||[[:ru:Атырауская область]] |- |68||[[:en:Bamboo Airways]]||[[:ru:Bamboo Airways]] |- |68||[[:en:Barcones]]||[[:ru:Барконес]] |- |68||[[:en:Bedroom]]||[[:ru:Спальня]] |- |68||[[:en:Bench (furniture)]]||[[:ru:Скамья]] |- |68||[[:en:Beratón]]||[[:ru:Бератон]] |- |68||[[:en:Bilateria]]||[[:ru:Двусторонне-симметричные]] |- |68||[[:en:Book of Zechariah]]||[[:ru:Книга пророка Захарии]] |- |68||[[:en:Branch]]||[[:ru:Ветвь]] |- |68||[[:en:Brașov County]]||[[:ru:Брашов (жудец)]] |- |68||[[:en:Buddhist canons]]||[[:ru:Трипитака]] |- |68||[[:en:Bulbul]]||[[:ru:Бюльбюлевые]] |- |68||[[:en:Caddisfly]]||[[:ru:Ручейники]] |- |68||[[:en:Calatañazor]]||[[:ru:Калатаньясор]] |- |68||[[:en:Caniformia]]||[[:ru:Собакообразные]] |- |68||[[:en:Cell theory]]||[[:ru:Клеточная теория]] |- |68||[[:en:Cephalochordate]]||[[:ru:Бесчерепные]] |- |68||[[:en:Chancellor of Germany]]||[[:ru:Канцлер Германии]] |- |68||[[:en:Charles the Fat]]||[[:ru:Карл III Толстый]] |- |68||[[:en:Charlotte's Web 2: Wilbur's Great Adventure]]||[[:ru:Паутина Шарлотты 2: Великое приключение Уилбура]] |- |68||[[:en:Chayote]]||[[:ru:Чайот]] |- |68||[[:en:Chrzanów]]||[[:ru:Хшанув]] |- |68||[[:en:Club de Gimnasia y Esgrima La Plata]]||[[:ru:Химнасия и Эсгрима (футбольный клуб, Ла-Плата)]] |- |68||[[:en:Common toad]]||[[:ru:Обыкновенная жаба]] |- |68||[[:en:Conservatoire national des arts et métiers]]||[[:ru:Консерватория искусств и ремёсел]] |- |68||[[:en:County Cork]]||[[:ru:Корк (графство)]] |- |68||[[:en:Crown Dependencies]]||[[:ru:Коронные земли]] |- |68||[[:en:Duruelo de la Sierra]]||[[:ru:Дуруэло-де-ла-Сьерра]] |- |68||[[:en:Ef (Cyrillic)]]||[[:ru:Ф]] |- |68||[[:en:Flathead grey mullet]]||[[:ru:Лобан]] |- |68||[[:en:Flemish dialects]]||[[:ru:Фламандские диалекты]] |- |68||[[:en:Fort Collins, Colorado]]||[[:ru:Форт-Коллинс]] |- |68||[[:en:FreeBSD]]||[[:ru:FreeBSD]] |- |68||[[:en:Garland, Texas]]||[[:ru:Гарленд (Техас)]] |- |68||[[:en:Gilbertese language]]||[[:ru:Кирибати (язык)]] |- |68||[[:en:Giro d'Italia]]||[[:ru:Джиро д’Италия]] |- |68||[[:en:Gozo]]||[[:ru:Гоцо]] |- |68||[[:en:Greater Sunda Islands]]||[[:ru:Большие Зондские острова]] |- |68||[[:en:Greater scaup]]||[[:ru:Морская чернеть]] |- |68||[[:en:Hiri Motu]]||[[:ru:Хири-моту]] |- |68||[[:en:Hoboken, New Jersey]]||[[:ru:Хобокен (Нью-Джерси)]] |- |68||[[:en:Ingrian language]]||[[:ru:Ижорский язык]] |- |68||[[:en:John Bosco]]||[[:ru:Боско, Иоанн]] |- |68||[[:en:Jonah]]||[[:ru:Иона (пророк)]] |- |68||[[:en:Junglefowl]]||[[:ru:Джунглевые куры]] |- |68||[[:en:Katerini, Greece]]||[[:ru:Катерини]] |- |68||[[:en:Khoisan languages]]||[[:ru:Койсанские языки]] |- |68||[[:en:Kingdom of Ireland]]||[[:ru:Королевство Ирландия]] |- |68||[[:en:Ligament]]||[[:ru:Связка (анатомия)]] |- |68||[[:en:Lighter]]||[[:ru:Зажигалка]] |- |68||[[:en:Likud]]||[[:ru:Ликуд]] |- |68||[[:en:Logar Province]]||[[:ru:Логар (провинция)]] |- |68||[[:en:Maidan Wardak Province]]||[[:ru:Вардак]] |- |68||[[:en:Malus domestica]]||[[:ru:Яблоня домашняя]] |- |68||[[:en:Menıñ Qazaqstanym]]||[[:ru:Гимн Казахстана]] |- |68||[[:en:Mississippi (disambiguation)]]||[[:ru:Миссисипи (значения)]] |- |68||[[:en:Montbéliard]]||[[:ru:Монбельяр]] |- |68||[[:en:Morinda citrifolia]]||[[:ru:Моринда цитрусолистная]] |- |68||[[:en:Motacillidae]]||[[:ru:Трясогузковые]] |- |68||[[:en:Nalanda mahavihara]]||[[:ru:Наланда]] |- |68||[[:en:Nepas]]||[[:ru:Непас]] |- |68||[[:en:North Kalimantan]]||[[:ru:Северный Калимантан]] |- |68||[[:en:Onomastics]]||[[:ru:Ономастика]] |- |68||[[:en:Oskemen]]||[[:ru:Усть-Каменогорск]] |- |68||[[:en:Patient]]||[[:ru:Пациент]] |- |68||[[:en:Phlegraean Fields]]||[[:ru:Флегрейские поля]] |- |68||[[:en:Picard language]]||[[:ru:Пикардский язык]] |- |68||[[:en:Polar coordinate system]]||[[:ru:Полярная система координат]] |- |68||[[:en:Pope Benedict XI]]||[[:ru:Бенедикт XI]] |- |68||[[:en:Pope Clement IV]]||[[:ru:Климент IV]] |- |68||[[:en:Pope Innocent IX]]||[[:ru:Иннокентий IX]] |- |68||[[:en:Rabi' al-Awwal]]||[[:ru:Раби аль-авваль]] |- |68||[[:en:Rafah]]||[[:ru:Рафах (город)]] |- |68||[[:en:Republic of China (1912–1949)]]||[[:ru:Китайская республика (1912—1949)]] |- |68||[[:en:Revolutions of 1848]]||[[:ru:Революции 1848—1849 годов]] |- |68||[[:en:Ritual]]||[[:ru:Ритуал]] |- |68||[[:en:Roscosmos]]||[[:ru:Роскосмос]] |- |68||[[:en:Ruddy turnstone]]||[[:ru:Камнешарка]] |- |68||[[:en:San Andrés and Providencia]]||[[:ru:Сан-Андрес и Провиденсия]] |- |68||[[:en:Sanderling]]||[[:ru:Песчанка (птица)]] |- |68||[[:en:Sark]]||[[:ru:Сарк]] |- |68||[[:en:Sha (Cyrillic)]]||[[:ru:Ш]] |- |68||[[:en:Shania Twain]]||[[:ru:Шанайя Твейн]] |- |68||[[:en:Sine]]||[[:ru:Синус]] |- |68||[[:en:Social network]]||[[:ru:Социальная сеть (социология)]] |- |68||[[:en:South Slavic languages]]||[[:ru:Южнославянские языки]] |- |68||[[:en:Space Race]]||[[:ru:Космическая гонка]] |- |68||[[:en:Spratly Islands]]||[[:ru:Спратли]] |- |68||[[:en:Srivijaya]]||[[:ru:Шривиджая]] |- |68||[[:en:Stress (linguistics)]]||[[:ru:Ударение]] |- |68||[[:en:Sugarcane]]||[[:ru:]] |- |68||[[:en:Summit]]||[[:ru:Вершина местности]] |- |68||[[:en:Tata Motors]]||[[:ru:Tata Motors]] |- |68||[[:en:Transoxiana]]||[[:ru:Мавераннахр]] |- |68||[[:en:Umberto II of Italy]]||[[:ru:Умберто II]] |- |68||[[:en:University of Pula]]||[[:ru:Университет Пулы]] |- |68||[[:en:Urticaceae]]||[[:ru:Крапивные]] |- |68||[[:en:Vulgar Latin]]||[[:ru:Народная латынь]] |- |68||[[:en:William II of England]]||[[:ru:Вильгельм II (король Англии)]] |- |68||[[:en:Yam (vegetable)]]||[[:ru:Ямс]] |- |68||[[:en:Zabul Province]]||[[:ru:Забуль]] |- |68||[[:en:École normale supérieure (Paris)]]||[[:ru:Высшая нормальная школа (Париж)]] |- |67||[[:en:Aix-les-Bains]]||[[:ru:Экс-ле-Бен]] |- |67||[[:en:Alba County]]||[[:ru:Алба (жудец)]] |- |67||[[:en:Alba Iulia]]||[[:ru:Алба-Юлия]] |- |67||[[:en:Aleut language]]||[[:ru:Алеутский язык]] |- |67||[[:en:Alpine ibex]]||[[:ru:Альпийский горный козёл]] |- |67||[[:en:Angolan kwanza]]||[[:ru:Ангольская кванза]] |- |67||[[:en:Antlion]]||[[:ru:Муравьиные львы]] |- |67||[[:en:BIOS]]||[[:ru:BIOS]] |- |67||[[:en:Bacău County]]||[[:ru:Бакэу (жудец)]] |- |67||[[:en:Bali]]||[[:ru:Бали (провинция)]] |- |67||[[:en:Banská Bystrica Region]]||[[:ru:Банска-Бистрицкий край]] |- |67||[[:en:Berlanga de Duero]]||[[:ru:Берланга-де-Дуэро]] |- |67||[[:en:Bikaner]]||[[:ru:Биканер]] |- |67||[[:en:Bud Spencer]]||[[:ru:Бад Спенсер]] |- |67||[[:en:Bus (computing)]]||[[:ru:Шина (компьютер)]] |- |67||[[:en:Bács-Kiskun County]]||[[:ru:Бач-Кишкун]] |- |67||[[:en:Calf (animal)]]||[[:ru:Телёнок]] |- |67||[[:en:Cartoon]]||[[:ru:Истории в картинках]] |- |67||[[:en:Castration]]||[[:ru:Кастрация]] |- |67||[[:en:Chainsaw]]||[[:ru:Цепная пила]] |- |67||[[:en:Charles III of Spain]]||[[:ru:Карл III (король Испании)]] |- |67||[[:en:Chola dynasty]]||[[:ru:Чола]] |- |67||[[:en:Cigudosa]]||[[:ru:Сигудоса]] |- |67||[[:en:Cockatiel]]||[[:ru:Корелла]] |- |67||[[:en:County Donegal]]||[[:ru:Донегол (графство)]] |- |67||[[:en:Cundinamarca Department]]||[[:ru:Кундинамарка]] |- |67||[[:en:Dalit]]||[[:ru:Неприкасаемые]] |- |67||[[:en:Doctor of Philosophy]]||[[:ru:Доктор философии]] |- |67||[[:en:Dunlin]]||[[:ru:Чернозобик]] |- |67||[[:en:Dziecinów, Otwock County]]||[[:ru:Дзецинув (Отвоцкий повет)]] |- |67||[[:en:Dévanos]]||[[:ru:Деванос]] |- |67||[[:en:East Kazakhstan Region]]||[[:ru:Восточно-Казахстанская область]] |- |67||[[:en:East Nusa Tenggara]]||[[:ru:Восточная Нуса-Тенгара]] |- |67||[[:en:Em (Cyrillic)]]||[[:ru:М (кириллица)]] |- |67||[[:en:En (Cyrillic)]]||[[:ru:Н (кириллица)]] |- |67||[[:en:Ericales]]||[[:ru:Верескоцветные]] |- |67||[[:en:FK Jonava]]||[[:ru:Ионава (футбольный клуб)]] |- |67||[[:en:Feliformia]]||[[:ru:Кошкообразные]] |- |67||[[:en:Felipe Massa]]||[[:ru:Масса, Фелипе]] |- |67||[[:en:Free Democratic Party]]||[[:ru:Свободная демократическая партия (Германия)]] |- |67||[[:en:Functional group]]||[[:ru:Функциональная группа]] |- |67||[[:en:Futurama]]||[[:ru:Футурама]] |- |67||[[:en:Geranium]]||[[:ru:Герань]] |- |67||[[:en:Gerhard Domagk]]||[[:ru:Домагк, Герхард]] |- |67||[[:en:Ghalib]]||[[:ru:Галиб, Мирза Асадулла-хан]] |- |67||[[:en:Gordian III]]||[[:ru:Гордиан III]] |- |67||[[:en:Hadean]]||[[:ru:Катархей]] |- |67||[[:en:Harbor seal]]||[[:ru:Обыкновенный тюлень]] |- |67||[[:en:Hard sign]]||[[:ru:Ъ]] |- |67||[[:en:Harpy eagle]]||[[:ru:Южноамериканская гарпия]] |- |67||[[:en:Helena, mother of Constantine I]]||[[:ru:Елена Равноапостольная]] |- |67||[[:en:Heptagon]]||[[:ru:Семиугольник]] |- |67||[[:en:House of Windsor]]||[[:ru:Виндзоры]] |- |67||[[:en:Hovercraft]]||[[:ru:Судно на воздушной подушке]] |- |67||[[:en:Institution]]||[[:ru:Социальный институт]] |- |67||[[:en:Iridaceae]]||[[:ru:Ирисовые]] |- |67||[[:en:Jenna Jameson]]||[[:ru:Джеймсон, Дженна]] |- |67||[[:en:Jin dynasty (266–420)]]||[[:ru:Цзинь (265—420)]] |- |67||[[:en:Karakol]]||[[:ru:Каракол]] |- |67||[[:en:Kelantan]]||[[:ru:Келантан]] |- |67||[[:en:Khalid ibn al-Walid]]||[[:ru:Халид ибн аль-Валид]] |- |67||[[:en:Kharijites]]||[[:ru:Хариджиты]] |- |67||[[:en:Kostanay Region]]||[[:ru:Костанайская область]] |- |67||[[:en:Krasnogorsk, Moscow Oblast]]||[[:ru:Красногорск]] |- |67||[[:en:Kuban (river)]]||[[:ru:Кубань (река)]] |- |67||[[:en:Leopold II, Holy Roman Emperor]]||[[:ru:Леопольд II (император Священной Римской империи)]] |- |67||[[:en:Linux distribution]]||[[:ru:Дистрибутив Linux]] |- |67||[[:en:Lojban]]||[[:ru:Ложбан]] |- |67||[[:en:Long Thanh International Airport]]||[[:ru:Лонгтхань (аэропорт)]] |- |67||[[:en:Lot (biblical person)]]||[[:ru:Лот (Библия)]] |- |67||[[:en:MDMA]]||[[:ru:MDMA]] |- |67||[[:en:Main sequence]]||[[:ru:Главная последовательность]] |- |67||[[:en:Maluku (province)]]||[[:ru:Малуку]] |- |67||[[:en:Marianna Madia]]||[[:ru:Мадиа, Мария Анна]] |- |67||[[:en:Maywood, Illinois]]||[[:ru:Мейвуд (Иллинойс)]] |- |67||[[:en:Mediterranean basin]]||[[:ru:Средиземноморье]] |- |67||[[:en:Messier object]]||[[:ru:Каталог Мессье]] |- |67||[[:en:Morlaix]]||[[:ru:Морле]] |- |67||[[:en:Morphology]]||[[:ru:Морфология]] |- |67||[[:en:Mucus]]||[[:ru:Слизь]] |- |67||[[:en:Multinational corporation]]||[[:ru:Транснациональная компания]] |- |67||[[:en:Mölnlycke]]||[[:ru:Мёльнлюкке]] |- |67||[[:en:Naperville, Illinois]]||[[:ru:Нейпервилл]] |- |67||[[:en:Nashua, New Hampshire]]||[[:ru:Нашуа (Нью-Гэмпшир)]] |- |67||[[:en:New Taipei City]]||[[:ru:Новый Тайбэй]] |- |67||[[:en:Olomouc Region]]||[[:ru:Оломоуцкий край]] |- |67||[[:en:Open-source software]]||[[:ru:Открытое программное обеспечение]] |- |67||[[:en:Order of the British Empire]]||[[:ru:Орден Британской империи]] |- |67||[[:en:Oyster]]||[[:ru:Устрица]] |- |67||[[:en:Pahang]]||[[:ru:Паханг]] |- |67||[[:en:Paktia Province]]||[[:ru:Пактия]] |- |67||[[:en:Parwan Province]]||[[:ru:Парван]] |- |67||[[:en:Peafowl]]||[[:ru:]] |- |67||[[:en:Pebble]]||[[:ru:Галька]] |- |67||[[:en:Polish–Soviet War]]||[[:ru:Советско-польская война]] |- |67||[[:en:Pope Anastasius IV]]||[[:ru:Анастасий IV]] |- |67||[[:en:Pope Benedict VII]]||[[:ru:Бенедикт VII]] |- |67||[[:en:Pope Donus]]||[[:ru:Домн]] |- |67||[[:en:Pope John XVII]]||[[:ru:Иоанн XVII]] |- |67||[[:en:Pope John XVIII]]||[[:ru:Иоанн XVIII]] |- |67||[[:en:Pope Lucius II]]||[[:ru:Луций II]] |- |67||[[:en:Pope Lucius III]]||[[:ru:Луций III]] |- |67||[[:en:Pope Marinus II]]||[[:ru:Марин II]] |- |67||[[:en:Pope Nicholas III]]||[[:ru:Николай III (папа римский)]] |- |67||[[:en:Pope Paschal II]]||[[:ru:Пасхалий II]] |- |67||[[:en:Pope Stephen VII]]||[[:ru:Стефан VII (VIII)]] |- |67||[[:en:Principality]]||[[:ru:Княжество]] |- |67||[[:en:Procellariiformes]]||[[:ru:Буревестникообразные]] |- |67||[[:en:Przemyśl]]||[[:ru:Пшемысль]] |- |67||[[:en:Richard Neal]]||[[:ru:Нил, Ричард]] |- |67||[[:en:Roswell, New Mexico]]||[[:ru:Розуэлл (Нью-Мексико)]] |- |67||[[:en:Royal Navy]]||[[:ru:Королевский военно-морской флот Великобритании]] |- |67||[[:en:Rumex]]||[[:ru:Щавель]] |- |67||[[:en:Sar-e-Pol Province]]||[[:ru:Сари-Пуль (провинция)]] |- |67||[[:en:Satu Mare]]||[[:ru:Сату-Маре]] |- |67||[[:en:Scooby-Doo]]||[[:ru:Скуби-Ду]] |- |67||[[:en:Seashell]]||[[:ru:Раковина]] |- |67||[[:en:Sha'ban]]||[[:ru:Шабан]] |- |67||[[:en:Silla]]||[[:ru:Силла]] |- |67||[[:en:Silverfish]]||[[:ru:Обыкновенная чешуйница]] |- |67||[[:en:Snow bunting]]||[[:ru:Пуночка]] |- |67||[[:en:South Yemen]]||[[:ru:Народная Демократическая Республика Йемен]] |- |67||[[:en:Suceava County]]||[[:ru:Сучава (жудец)]] |- |67||[[:en:Suhl]]||[[:ru:Зуль]] |- |67||[[:en:Sunbird]]||[[:ru:Нектарницевые]] |- |67||[[:en:Tiruchirappalli]]||[[:ru:Тируччираппалли]] |- |67||[[:en:Toothed whale]]||[[:ru:Зубатые киты]] |- |67||[[:en:Traffic]]||[[:ru:Дорожное движение]] |- |67||[[:en:Treaty of Rome]]||[[:ru:Римский договор]] |- |67||[[:en:Trojan horse (computing)]]||[[:ru:Троянская программа]] |- |67||[[:en:Trollhättan]]||[[:ru:Тролльхеттан]] |- |67||[[:en:UTC+06:30]]||[[:ru:UTC+6:30]] |- |67||[[:en:Uusimaa]]||[[:ru:Уусимаа (область)]] |- |67||[[:en:Watermill]]||[[:ru:Водяная мельница]] |- |67||[[:en:West Sulawesi]]||[[:ru:Западный Сулавеси]] |- |67||[[:en:Whey]]||[[:ru:Молочная сыворотка]] |- |67||[[:en:Wing]]||[[:ru:]] |- |67||[[:en:Zingiberaceae]]||[[:ru:Имбирные]] |- |66||[[:en:A. C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada]]||[[:ru:Бхактиведанта Свами Прабхупада]] |- |66||[[:en:Abdullah I of Jordan]]||[[:ru:Абдаллах ибн Хусейн]] |- |66||[[:en:Abiogenesis]]||[[:ru:Абиогенез]] |- |66||[[:en:Al-Shafi'i]]||[[:ru:Мухаммад аш-Шафии]] |- |66||[[:en:Alexis Carrel]]||[[:ru:Каррель, Алексис]] |- |66||[[:en:Almaty Region]]||[[:ru:Алматинская область]] |- |66||[[:en:Amazonas Department, Colombia]]||[[:ru:Амасонас (департамент)]] |- |66||[[:en:Antonov An-225 Mriya]]||[[:ru:Ан-225]] |- |66||[[:en:Apache HTTP Server]]||[[:ru:Apache HTTP Server]] |- |66||[[:en:Asian golden cat]]||[[:ru:Кошка Темминка]] |- |66||[[:en:Asparagaceae]]||[[:ru:Спаржевые]] |- |66||[[:en:Asparagales]]||[[:ru:Спаржецветные]] |- |66||[[:en:Atlántico Department]]||[[:ru:Атлантико]] |- |66||[[:en:Aust-Agder]]||[[:ru:Эуст-Агдер]] |- |66||[[:en:Baroque music]]||[[:ru:Музыка эпохи барокко]] |- |66||[[:en:Bihor County]]||[[:ru:Бихор (жудец)]] |- |66||[[:en:Binary operation]]||[[:ru:Бинарная операция]] |- |66||[[:en:Biomolecule]]||[[:ru:Биомолекулы]] |- |66||[[:en:Bird migration]]||[[:ru:Миграция птиц]] |- |66||[[:en:BitTorrent]]||[[:ru:BitTorrent]] |- |66||[[:en:Blacos]]||[[:ru:Блакос]] |- |66||[[:en:Borobia]]||[[:ru:Боробия]] |- |66||[[:en:Botoșani County]]||[[:ru:Ботошани (жудец)]] |- |66||[[:en:Boyacá Department]]||[[:ru:Бояка]] |- |66||[[:en:Bratislava Region]]||[[:ru:Братиславский край]] |- |66||[[:en:Burgundians]]||[[:ru:Бургунды]] |- |66||[[:en:Castelsardo]]||[[:ru:Кастельсардо]] |- |66||[[:en:Celle]]||[[:ru:Целле]] |- |66||[[:en:Cephalonia]]||[[:ru:Кефалиния]] |- |66||[[:en:Cholet]]||[[:ru:Шоле]] |- |66||[[:en:Clarksville, Tennessee]]||[[:ru:Кларксвилл (Теннесси)]] |- |66||[[:en:County (United States)]]||[[:ru:Округ (США)]] |- |66||[[:en:County Galway]]||[[:ru:Голуэй (графство)]] |- |66||[[:en:Crassulaceae]]||[[:ru:Толстянковые]] |- |66||[[:en:Cymbopogon]]||[[:ru:Цимбопогон]] |- |66||[[:en:Diglossia]]||[[:ru:Диглоссия]] |- |66||[[:en:Diprotodontia]]||[[:ru:Двурезцовые сумчатые]] |- |66||[[:en:Drizzle]]||[[:ru:Морось]] |- |66||[[:en:East Prussia]]||[[:ru:Восточная Пруссия]] |- |66||[[:en:Eddy Merckx]]||[[:ru:Меркс, Эдди]] |- |66||[[:en:Electric potential]]||[[:ru:Электростатический потенциал]] |- |66||[[:en:Emperor Wu of Han]]||[[:ru:У-ди]] |- |66||[[:en:Eudicots]]||[[:ru:Эвдикоты]] |- |66||[[:en:Evanston, Illinois]]||[[:ru:Эванстон (Иллинойс)]] |- |66||[[:en:Fagales]]||[[:ru:Букоцветные]] |- |66||[[:en:Fehmarn]]||[[:ru:Фемарн]] |- |66||[[:en:Ficus religiosa]]||[[:ru:Фикус священный]] |- |66||[[:en:Field (mathematics)]]||[[:ru:Поле (алгебра)]] |- |66||[[:en:Fontana, California]]||[[:ru:Фонтана (Калифорния)]] |- |66||[[:en:Fossa (animal)]]||[[:ru:Фосса]] |- |66||[[:en:Frigate]]||[[:ru:Фрегат]] |- |66||[[:en:Gandhara]]||[[:ru:Гандхара]] |- |66||[[:en:Gasherbrum I]]||[[:ru:Гашербрум I]] |- |66||[[:en:Gasherbrum II]]||[[:ru:Гашербрум II]] |- |66||[[:en:Georgia]]||[[:ru:Джорджия (значения)]] |- |66||[[:en:Hajdú–Bihar County]]||[[:ru:Хайду-Бихар]] |- |66||[[:en:Hamelin]]||[[:ru:Хамельн]] |- |66||[[:en:Hampi]]||[[:ru:Хампи]] |- |66||[[:en:Horned owl]]||[[:ru:Филины]] |- |66||[[:en:ISO 639-1]]||[[:ru:ISO 639-1]] |- |66||[[:en:Ibis]]||[[:ru:Ибисы]] |- |66||[[:en:Immaculate Conception]]||[[:ru:Непорочное зачатие Девы Марии]] |- |66||[[:en:Incense]]||[[:ru:Благовония]] |- |66||[[:en:Ishmael]]||[[:ru:Измаил (Библия)]] |- |66||[[:en:Isopoda]]||[[:ru:Равноногие]] |- |66||[[:en:Jammu]]||[[:ru:Джамму (город)]] |- |66||[[:en:Jules Bordet]]||[[:ru:Борде, Жюль]] |- |66||[[:en:Kha (Cyrillic)]]||[[:ru:Х (кириллица)]] |- |66||[[:en:Košice Region]]||[[:ru:Кошицкий край]] |- |66||[[:en:Lars Onsager]]||[[:ru:Онсагер, Ларс]] |- |66||[[:en:Lee Myung-bak]]||[[:ru:Ли Мён Бак]] |- |66||[[:en:Leh]]||[[:ru:Лех (Индия)]] |- |66||[[:en:Licinius]]||[[:ru:Лициний]] |- |66||[[:en:Luanda Province]]||[[:ru:Луанда (провинция)]] |- |66||[[:en:Magadha]]||[[:ru:Магадха]] |- |66||[[:en:Mainland China]]||[[:ru:Континентальный Китай]] |- |66||[[:en:Maitreya]]||[[:ru:Майтрея]] |- |66||[[:en:Majapahit]]||[[:ru:Маджапахит]] |- |66||[[:en:Maján]]||[[:ru:Махан (Сория)]] |- |66||[[:en:Marketplace]]||[[:ru:Рынок (место торговли)]] |- |66||[[:en:Martin, Slovakia]]||[[:ru:Мартин (город)]] |- |66||[[:en:McDonnell Douglas F-15 Eagle]]||[[:ru:McDonnell Douglas F-15 Eagle]] |- |66||[[:en:Missionary position]]||[[:ru:Миссионерская позиция]] |- |66||[[:en:Monterey, California]]||[[:ru:Монтерей (Калифорния)]] |- |66||[[:en:Muezzin]]||[[:ru:Муэдзин]] |- |66||[[:en:Mufti]]||[[:ru:Муфтий]] |- |66||[[:en:National Diet Library]]||[[:ru:Национальная парламентская библиотека (Япония)]] |- |66||[[:en:Negeri Sembilan]]||[[:ru:Негери-Сембилан]] |- |66||[[:en:Nenets languages]]||[[:ru:Ненецкий язык]] |- |66||[[:en:New World vulture]]||[[:ru:Американские грифы]] |- |66||[[:en:Normandy landings]]||[[:ru:Высадка в Нормандии]] |- |66||[[:en:North Korean won]]||[[:ru:Северокорейская вона]] |- |66||[[:en:Nyköping]]||[[:ru:Нючёпинг]] |- |66||[[:en:Onager]]||[[:ru:Кулан]] |- |66||[[:en:Opava]]||[[:ru:Опава]] |- |66||[[:en:OpenOffice.org]]||[[:ru:OpenOffice.org]] |- |66||[[:en:Overland Park, Kansas]]||[[:ru:Оверленд-Парк]] |- |66||[[:en:Pavlodar Region]]||[[:ru:Павлодарская область]] |- |66||[[:en:Peripheral]]||[[:ru:Периферийное устройство]] |- |66||[[:en:Permutation]]||[[:ru:Перестановка]] |- |66||[[:en:Pioneer 11]]||[[:ru:Пионер-11]] |- |66||[[:en:Plantago lanceolata]]||[[:ru:Подорожник ланцетный]] |- |66||[[:en:Plymouth, Montserrat]]||[[:ru:Плимут (Монтсеррат)]] |- |66||[[:en:Poales]]||[[:ru:Злакоцветные]] |- |66||[[:en:Polymath]]||[[:ru:Универсальный человек]] |- |66||[[:en:Pope Gelasius II]]||[[:ru:Геласий II]] |- |66||[[:en:Pope Honorius II]]||[[:ru:Гонорий II (папа римский)]] |- |66||[[:en:Pope Innocent II]]||[[:ru:Иннокентий II]] |- |66||[[:en:Pope John XIII]]||[[:ru:Иоанн XIII (папа римский)]] |- |66||[[:en:Pope John XV]]||[[:ru:Иоанн XV]] |- |66||[[:en:Pope John XXI]]||[[:ru:Иоанн XXI]] |- |66||[[:en:Pope Nicholas IV]]||[[:ru:Николай IV]] |- |66||[[:en:Pope Sergius IV]]||[[:ru:Сергий IV]] |- |66||[[:en:Pope Victor III]]||[[:ru:Виктор III]] |- |66||[[:en:Province of Las Palmas]]||[[:ru:Лас-Пальмас (провинция)]] |- |66||[[:en:Pueblo, Colorado]]||[[:ru:Пуэбло (город)]] |- |66||[[:en:Remote control]]||[[:ru:Пульт дистанционного управления]] |- |66||[[:en:Robert Bárány]]||[[:ru:Барани, Роберт]] |- |66||[[:en:Salinity]]||[[:ru:Солёность]] |- |66||[[:en:Samaritans]]||[[:ru:Самаритяне]] |- |66||[[:en:Saud of Saudi Arabia]]||[[:ru:Сауд ибн Абдул-Азиз Аль Сауд]] |- |66||[[:en:Second Vatican Council]]||[[:ru:Второй Ватиканский собор]] |- |66||[[:en:Seinäjoki]]||[[:ru:Сейняйоки]] |- |66||[[:en:Selman Waksman]]||[[:ru:Ваксман, Зельман]] |- |66||[[:en:Shahrisabz]]||[[:ru:Шахрисабз]] |- |66||[[:en:Shawwal]]||[[:ru:Шавваль]] |- |66||[[:en:Skien Municipality]]||[[:ru:Шиен]] |- |66||[[:en:Sling (weapon)]]||[[:ru:Праща]] |- |66||[[:en:Slug]]||[[:ru:Слизень]] |- |66||[[:en:Soft sign]]||[[:ru:Ь]] |- |66||[[:en:Solidarity (Polish trade union)]]||[[:ru:Солидарность (профсоюз)]] |- |66||[[:en:South Bohemian Region]]||[[:ru:Южночешский край]] |- |66||[[:en:Special Region of Yogyakarta]]||[[:ru:Джокьякарта (особый округ)]] |- |66||[[:en:Sturmabteilung]]||[[:ru:Штурмовые отряды]] |- |66||[[:en:Sukhoi Su-27]]||[[:ru:Су-27]] |- |66||[[:en:Sunny Leone]]||[[:ru:Санни Леоне]] |- |66||[[:en:Surface tension]]||[[:ru:Поверхностное натяжение]] |- |66||[[:en:Syllabary]]||[[:ru:Слоговое письмо]] |- |66||[[:en:Sør-Trøndelag]]||[[:ru:Сёр-Трёнделаг]] |- |66||[[:en:Słupsk]]||[[:ru:Слупск]] |- |66||[[:en:Takhar Province]]||[[:ru:Тахар]] |- |66||[[:en:Tanganyika (1961–1964)]]||[[:ru:Республика Танганьика]] |- |66||[[:en:Tap (valve)]]||[[:ru:Трубопроводный кран]] |- |66||[[:en:Thorns, spines, and prickles]]||[[:ru:Колючки]] |- |66||[[:en:Trnava Region]]||[[:ru:Трнавский край]] |- |66||[[:en:Tropical rainforest]]||[[:ru:Влажный тропический лес]] |- |66||[[:en:Tse (Cyrillic)]]||[[:ru:Ц]] |- |66||[[:en:Visegrád Group]]||[[:ru:Вишеградская группа]] |- |66||[[:en:Warta]]||[[:ru:Варта]] |- |66||[[:en:Western Macedonia]]||[[:ru:Западная Македония]] |- |66||[[:en:Workers' Party of Korea]]||[[:ru:Трудовая партия Кореи]] |- |66||[[:en:World Athletics]]||[[:ru:World Athletics]] |- |66||[[:en:Xuanzang]]||[[:ru:Сюаньцзан]] |- |66||[[:en:Zamzam Well]]||[[:ru:Замзам]] |- |66||[[:en:Zlín Region]]||[[:ru:Злинский край]] |- |65||[[:en:0s BC]]||[[:ru:0-е годы до н. э.]] |- |65||[[:en:1. FC Union Berlin]]||[[:ru:Унион (футбольный клуб, Берлин)]] |- |65||[[:en:5th millennium BC]]||[[:ru:5-е тысячелетие до н. э.]] |- |65||[[:en:ARPANET]]||[[:ru:ARPANET]] |- |65||[[:en:Aboriginal Australians]]||[[:ru:Австралийские аборигены]] |- |65||[[:en:Ad hominem]]||[[:ru:Апелляция к личности]] |- |65||[[:en:Aegle marmelos]]||[[:ru:Айва бенгальская]] |- |65||[[:en:Al-Ma'idah]]||[[:ru:Аль-Маида]] |- |65||[[:en:Allophone]]||[[:ru:Аллофон]] |- |65||[[:en:An-Nisa]]||[[:ru:Ан-Ниса]] |- |65||[[:en:Angarsk]]||[[:ru:Ангарск]] |- |65||[[:en:Arabic script]]||[[:ru:Арабское письмо]] |- |65||[[:en:Asian palm civet]]||[[:ru:Мусанг]] |- |65||[[:en:Assassination]]||[[:ru:Аттентат]] |- |65||[[:en:Austro-Prussian War]]||[[:ru:Австро-прусско-итальянская война]] |- |65||[[:en:Bagheria]]||[[:ru:Багерия]] |- |65||[[:en:Barnacle goose]]||[[:ru:Белощёкая казарка]] |- |65||[[:en:Basmala]]||[[:ru:Басмала]] |- |65||[[:en:Battleship Potemkin]]||[[:ru:Броненосец «Потёмкин» (фильм)]] |- |65||[[:en:Berlin Conference]]||[[:ru:Берлинская конференция (1884)]] |- |65||[[:en:Bistrița-Năsăud County]]||[[:ru:Бистрица-Нэсэуд]] |- |65||[[:en:Black people]]||[[:ru:Чёрные (расовая классификация)]] |- |65||[[:en:Black rat]]||[[:ru:Чёрная крыса]] |- |65||[[:en:Bodø Municipality]]||[[:ru:Будё]] |- |65||[[:en:Buginese language]]||[[:ru:Бугийский язык]] |- |65||[[:en:Bukhara Region]]||[[:ru:Бухарская область]] |- |65||[[:en:Carlsbad, California]]||[[:ru:Карлсбад (Калифорния)]] |- |65||[[:en:Cartesian product]]||[[:ru:Прямое произведение]] |- |65||[[:en:Cat's Eye Nebula]]||[[:ru:Туманность Кошачий Глаз]] |- |65||[[:en:Catherine of Alexandria]]||[[:ru:Екатерина Александрийская]] |- |65||[[:en:Catherine of Siena]]||[[:ru:Екатерина Сиенская]] |- |65||[[:en:Ceiling]]||[[:ru:Потолок]] |- |65||[[:en:Chagos Archipelago]]||[[:ru:Чагос]] |- |65||[[:en:Chris Evert]]||[[:ru:Эверт, Крис]] |- |65||[[:en:Christiaan Eijkman]]||[[:ru:Эйкман, Христиан]] |- |65||[[:en:Compton, California]]||[[:ru:Комптон (Калифорния)]] |- |65||[[:en:Constantine II (emperor)]]||[[:ru:Константин II]] |- |65||[[:en:Conversation]]||[[:ru:Разговор]] |- |65||[[:en:Daimyo]]||[[:ru:Даймё]] |- |65||[[:en:Dearborn, Michigan]]||[[:ru:Дирборн (Мичиган)]] |- |65||[[:en:Die Linke]]||[[:ru:Левая (партия, Германия)]] |- |65||[[:en:Diospyros]]||[[:ru:Хурма]] |- |65||[[:en:Districts of Germany]]||[[:ru:Район (Германия)]] |- |65||[[:en:Dragon Ball Z]]||[[:ru:Жемчуг дракона Z]] |- |65||[[:en:Du gamla, du fria]]||[[:ru:Гимн Швеции]] |- |65||[[:en:Dwarfism]]||[[:ru:Карлик]] |- |65||[[:en:Edo period]]||[[:ru:Период Эдо]] |- |65||[[:en:Electoral district]]||[[:ru:Избирательный округ]] |- |65||[[:en:Euclidean space]]||[[:ru:Евклидово пространство]] |- |65||[[:en:Excavator]]||[[:ru:Экскаватор]] |- |65||[[:en:Fayetteville, Arkansas]]||[[:ru:Фейетвилл (Арканзас)]] |- |65||[[:en:Felt]]||[[:ru:Войлок]] |- |65||[[:en:Forcalquier]]||[[:ru:Форкалькье]] |- |65||[[:en:Fourier transform]]||[[:ru:Преобразование Фурье]] |- |65||[[:en:Fuerteventura]]||[[:ru:Фуэртевентура]] |- |65||[[:en:Fukushima nuclear accident]]||[[:ru:Авария на АЭС Фукусима-1]] |- |65||[[:en:GMM Grammy]]||[[:ru:GMM Grammy]] |- |65||[[:en:Galaxy cluster]]||[[:ru:Скопление галактик]] |- |65||[[:en:Galvanometer]]||[[:ru:Гальванометр]] |- |65||[[:en:Giessen]]||[[:ru:Гисен]] |- |65||[[:en:Goodluck Jonathan]]||[[:ru:Джонатан, Гудлак]] |- |65||[[:en:Guano]]||[[:ru:Гуано]] |- |65||[[:en:Guru Granth Sahib]]||[[:ru:Гуру Грантх Сахиб]] |- |65||[[:en:Győr–Moson–Sopron County]]||[[:ru:Дьёр-Мошон-Шопрон]] |- |65||[[:en:Hammerhead shark]]||[[:ru:Молотоголовые акулы]] |- |65||[[:en:Havel]]||[[:ru:Хафель]] |- |65||[[:en:Hedmark]]||[[:ru:Хедмарк]] |- |65||[[:en:IRC]]||[[:ru:IRC]] |- |65||[[:en:Ibn Taymiyya]]||[[:ru:Ибн Таймия]] |- |65||[[:en:Ipswich Town F.C.]]||[[:ru:Ипсвич Таун]] |- |65||[[:en:JAXA]]||[[:ru:Японское агентство аэрокосмических исследований]] |- |65||[[:en:Jacques Lacan]]||[[:ru:Лакан, Жак]] |- |65||[[:en:Jacques Monod]]||[[:ru:Моно, Жак]] |- |65||[[:en:Jambyl Region]]||[[:ru:Жамбылская область]] |- |65||[[:en:Jenny Slate]]||[[:ru:Слейт, Дженни]] |- |65||[[:en:Jenson Button]]||[[:ru:Баттон, Дженсон]] |- |65||[[:en:Jouy-en-Josas]]||[[:ru:]] |- |65||[[:en:KDE]]||[[:ru:KDE]] |- |65||[[:en:Karabük]]||[[:ru:Карабюк]] |- |65||[[:en:Knot]]||[[:ru:Узел]] |- |65||[[:en:Kolding]]||[[:ru:Коллинг]] |- |65||[[:en:Kongo]]||[[:ru:Конго]] |- |65||[[:en:Lake Peipus]]||[[:ru:Чудско-Псковское озеро]] |- |65||[[:en:Landform]]||[[:ru:Форма рельефа]] |- |65||[[:en:Linux kernel]]||[[:ru:Ядро Linux]] |- |65||[[:en:Loggerhead sea turtle]]||[[:ru:Логгерхед]] |- |65||[[:en:Marine biology]]||[[:ru:Биология океана]] |- |65||[[:en:Material]]||[[:ru:Материал]] |- |65||[[:en:Maximian]]||[[:ru:Максимиан]] |- |65||[[:en:Mecca Province]]||[[:ru:Мекка (административный округ)]] |- |65||[[:en:Metamorphoses]]||[[:ru:Метаморфозы (Овидий)]] |- |65||[[:en:Mount Carmel]]||[[:ru:Кармель]] |- |65||[[:en:Mount Kinabalu]]||[[:ru:Кинабалу]] |- |65||[[:en:Multiculturalism]]||[[:ru:Мультикультурализм]] |- |65||[[:en:Mytishchi]]||[[:ru:Мытищи]] |- |65||[[:en:Nariño Department]]||[[:ru:Нариньо]] |- |65||[[:en:Narmer]]||[[:ru:Нармер]] |- |65||[[:en:Neon Genesis Evangelion]]||[[:ru:Евангелион]] |- |65||[[:en:Nico Rosberg]]||[[:ru:Росберг, Нико]] |- |65||[[:en:Nicotiana tabacum]]||[[:ru:Табак обыкновенный]] |- |65||[[:en:Nordhausen, Thuringia]]||[[:ru:Нордхаузен]] |- |65||[[:en:North Maluku]]||[[:ru:Северное Малуку]] |- |65||[[:en:North Sulawesi]]||[[:ru:Северный Сулавеси]] |- |65||[[:en:Nutrient]]||[[:ru:Питательное вещество]] |- |65||[[:en:Nyon]]||[[:ru:Ньон (Швейцария)]] |- |65||[[:en:Ocean sunfish]]||[[:ru:Обыкновенная луна-рыба]] |- |65||[[:en:Oceania Football Confederation]]||[[:ru:Конфедерация футбола Океании]] |- |65||[[:en:Original sin]]||[[:ru:Первородный грех]] |- |65||[[:en:Paktika Province]]||[[:ru:Пактика]] |- |65||[[:en:Palauan language]]||[[:ru:Палауский язык]] |- |65||[[:en:Particle]]||[[:ru:Частица]] |- |65||[[:en:Patron saint]]||[[:ru:Святой покровитель]] |- |65||[[:en:Paul Sabatier (chemist)]]||[[:ru:Сабатье, Поль (химик)]] |- |65||[[:en:Phú Quốc]]||[[:ru:Фукуок]] |- |65||[[:en:Pirkanmaa]]||[[:ru:Пирканмаа]] |- |65||[[:en:Plauen]]||[[:ru:Плауэн]] |- |65||[[:en:Pleurotus ostreatus]]||[[:ru:Вёшенка обыкновенная]] |- |65||[[:en:Polder]]||[[:ru:Польдер]] |- |65||[[:en:Pope Stephen IX]]||[[:ru:Стефан IX (X)]] |- |65||[[:en:Pope Sylvester III]]||[[:ru:Сильвестр III]] |- |65||[[:en:Popeye]]||[[:ru:Моряк Попай]] |- |65||[[:en:Pravda]]||[[:ru:Правда (газета)]] |- |65||[[:en:Prešov Region]]||[[:ru:Прешовский край]] |- |65||[[:en:Prince Henry the Navigator]]||[[:ru:Генрих Мореплаватель]] |- |65||[[:en:Ptah]]||[[:ru:Птах]] |- |65||[[:en:Puteaux]]||[[:ru:Пюто]] |- |65||[[:en:Rakhine State]]||[[:ru:Ракхайн]] |- |65||[[:en:Red knot]]||[[:ru:Исландский песочник]] |- |65||[[:en:Salafi movement]]||[[:ru:Салафия]] |- |65||[[:en:Salduero]]||[[:ru:Сальдуэро]] |- |65||[[:en:Salgótarján]]||[[:ru:Шальготарьян]] |- |65||[[:en:San Leonardo de Yagüe]]||[[:ru:Сан-Леонардо-де-Ягуэ]] |- |65||[[:en:Scrabble]]||[[:ru:Скрэббл]] |- |65||[[:en:Shot put]]||[[:ru:Толкание ядра]] |- |65||[[:en:Ska]]||[[:ru:Ска]] |- |65||[[:en:Southeast Sulawesi]]||[[:ru:Юго-Восточный Сулавеси]] |- |65||[[:en:Space Shuttle Challenger]]||[[:ru:Челленджер (шаттл)]] |- |65||[[:en:Strepsirrhini]]||[[:ru:Мокроносые приматы]] |- |65||[[:en:Subhas Chandra Bose]]||[[:ru:Бос, Субхас Чандра]] |- |65||[[:en:Sunlight]]||[[:ru:Воздействие Солнца на Землю]] |- |65||[[:en:Surya]]||[[:ru:Сурья]] |- |65||[[:en:Tadeusz Reichstein]]||[[:ru:Рейхштейн, Тадеуш]] |- |65||[[:en:Taichung]]||[[:ru:Тайчжун]] |- |65||[[:en:Tainan]]||[[:ru:Тайнань]] |- |65||[[:en:Tear gas]]||[[:ru:Слезоточивый газ]] |- |65||[[:en:Thiên Đường Cave]]||[[:ru:Тхьендыонг]] |- |65||[[:en:Tobacco pipe]]||[[:ru:Курительная трубка]] |- |65||[[:en:Tupolev Tu-154]]||[[:ru:Ту-154]] |- |65||[[:en:UEFA Cup Winners' Cup]]||[[:ru:Кубок обладателей кубков УЕФА]] |- |65||[[:en:UTC+05:45]]||[[:ru:UTC+5:45]] |- |65||[[:en:Uhuru Kenyatta]]||[[:ru:Кениата, Ухуру]] |- |65||[[:en:Uncle]]||[[:ru:Дядя]] |- |65||[[:en:United States Secretary of State]]||[[:ru:Государственный секретарь США]] |- |65||[[:en:Valmiki]]||[[:ru:Вальмики]] |- |65||[[:en:Venus of Willendorf]]||[[:ru:Венера Виллендорфская]] |- |65||[[:en:Vest-Agder]]||[[:ru:Вест-Агдер]] |- |65||[[:en:Vijayanagara Empire]]||[[:ru:Виджаянагарская империя]] |- |65||[[:en:Wardrobe]]||[[:ru:Шкаф для одежды]] |- |65||[[:en:West Nusa Tenggara]]||[[:ru:Западная Нуса-Тенгара]] |- |65||[[:en:Wide area network]]||[[:ru:Глобальная вычислительная сеть]] |- |65||[[:en:Willow ptarmigan]]||[[:ru:Белая куропатка]] |- |65||[[:en:Zia-ul-Haq]]||[[:ru:Зия-уль-Хак, Мухаммед]] |- |65||[[:en:Zoonosis]]||[[:ru:Зоонозы]] |- |65||[[:en:Ólvega]]||[[:ru:Ольвега]] |- |65||[[:en:Žilina Region]]||[[:ru:Жилинский край]] |- |64||[[:en:.NET Framework]]||[[:ru:.NET Framework]] |- |64||[[:en:2050]]||[[:ru:2050 год]] |- |64||[[:en:67P/Churyumov–Gerasimenko]]||[[:ru:67P/Чурюмова — Герасименко]] |- |64||[[:en:Acanthocephala]]||[[:ru:Скребни]] |- |64||[[:en:African sacred ibis]]||[[:ru:Священный ибис]] |- |64||[[:en:Agde]]||[[:ru:Агд]] |- |64||[[:en:Albert Hofmann]]||[[:ru:Хофман, Альберт]] |- |64||[[:en:Altitude]]||[[:ru:Абсолютная высота]] |- |64||[[:en:Alytus County]]||[[:ru:Алитусский уезд]] |- |64||[[:en:Anchovy]]||[[:ru:Анчоусовые]] |- |64||[[:en:Argeș County]]||[[:ru:Арджеш (жудец)]] |- |64||[[:en:Arzamas]]||[[:ru:Арзамас]] |- |64||[[:en:Aston Martin]]||[[:ru:Aston Martin]] |- |64||[[:en:Avranches]]||[[:ru:Авранш]] |- |64||[[:en:Ayub Khan]]||[[:ru:Айюб Хан, Мухаммед]] |- |64||[[:en:Barbary macaque]]||[[:ru:Магот]] |- |64||[[:en:Batavian Republic]]||[[:ru:Батавская республика]] |- |64||[[:en:Battle of Midway]]||[[:ru:Битва за Мидуэй]] |- |64||[[:en:Beijing Capital International Airport]]||[[:ru:Шоуду (аэропорт)]] |- |64||[[:en:Bellevue, Washington]]||[[:ru:Белвью (Вашингтон)]] |- |64||[[:en:Bergerac, Dordogne]]||[[:ru:Бержерак]] |- |64||[[:en:Biloxi, Mississippi]]||[[:ru:Билокси (город)]] |- |64||[[:en:Bistrița]]||[[:ru:Бистрица (Румыния)]] |- |64||[[:en:Blue-and-yellow macaw]]||[[:ru:Сине-жёлтый ара]] |- |64||[[:en:Bolívar Department]]||[[:ru:Боливар (департамент)]] |- |64||[[:en:Borno State]]||[[:ru:Борно (штат)]] |- |64||[[:en:Borsod–Abaúj–Zemplén County]]||[[:ru:Боршод-Абауй-Земплен]] |- |64||[[:en:Brampton]]||[[:ru:Брамптон (Онтарио)]] |- |64||[[:en:Bromeliaceae]]||[[:ru:Бромелиевые]] |- |64||[[:en:Buoyancy]]||[[:ru:Плавучесть]] |- |64||[[:en:Cable television]]||[[:ru:Кабельное телевидение]] |- |64||[[:en:Cabrejas del Pinar]]||[[:ru:Кабрехас-дель-Пинар]] |- |64||[[:en:Cannabaceae]]||[[:ru:Коноплёвые]] |- |64||[[:en:Chandrayaan-3]]||[[:ru:Чандраян-3]] |- |64||[[:en:Chelicerata]]||[[:ru:Хелицеровые]] |- |64||[[:en:Chelyabinsk meteor]]||[[:ru:Падение метеорита Челябинск]] |- |64||[[:en:Christian Social Union in Bavaria]]||[[:ru:Христианско-социальный союз]] |- |64||[[:en:Christology]]||[[:ru:Христология]] |- |64||[[:en:Common eider]]||[[:ru:Обыкновенная гага]] |- |64||[[:en:Common loon]]||[[:ru:Черноклювая гагара]] |- |64||[[:en:Constanța County]]||[[:ru:Констанца (жудец)]] |- |64||[[:en:Coursera]]||[[:ru:Coursera]] |- |64||[[:en:Crested tit]]||[[:ru:Хохлатая синица]] |- |64||[[:en:Cumans]]||[[:ru:Половцы]] |- |64||[[:en:Cuttack]]||[[:ru:Каттак]] |- |64||[[:en:Cyperus papyrus]]||[[:ru:Папирус (растение)]] |- |64||[[:en:Damselfly]]||[[:ru:Равнокрылые стрекозы]] |- |64||[[:en:Daytime]]||[[:ru:День]] |- |64||[[:en:Doda (singer)]]||[[:ru:Дода (певица)]] |- |64||[[:en:Eagle Nebula]]||[[:ru:Туманность Орёл]] |- |64||[[:en:Eastern European Time]]||[[:ru:Восточноевропейское время]] |- |64||[[:en:Elettaria cardamomum]]||[[:ru:Кардамон настоящий]] |- |64||[[:en:Environmentalism]]||[[:ru:Движение в защиту окружающей среды]] |- |64||[[:en:Eurofighter Typhoon]]||[[:ru:Eurofighter Typhoon]] |- |64||[[:en:First Indochina War]]||[[:ru:Индокитайская война]] |- |64||[[:en:Flag of Honduras]]||[[:ru:Флаг Гондураса]] |- |64||[[:en:Flag of Liberia]]||[[:ru:Флаг Либерии]] |- |64||[[:en:Flint, Michigan]]||[[:ru:Флинт (Мичиган)]] |- |64||[[:en:Gate]]||[[:ru:Ворота]] |- |64||[[:en:Gentianales]]||[[:ru:Горечавкоцветные]] |- |64||[[:en:Grapheme]]||[[:ru:Графема]] |- |64||[[:en:Great Famine (Ireland)]]||[[:ru:Голод в Ирландии (1845—1849)]] |- |64||[[:en:Great auk]]||[[:ru:Бескрылая гагарка]] |- |64||[[:en:Guava]]||[[:ru:Гуава]] |- |64||[[:en:Guéret]]||[[:ru:Гере (город)]] |- |64||[[:en:Hamilton]]||[[:ru:Гамильтон]] |- |64||[[:en:Haneda Airport]]||[[:ru:Токио (аэропорт)]] |- |64||[[:en:Hank Williams]]||[[:ru:Уильямс, Хэнк]] |- |64||[[:en:Hubert Humphrey]]||[[:ru:Хамфри, Хьюберт]] |- |64||[[:en:Hunter-gatherer]]||[[:ru:Охотники-собиратели]] |- |64||[[:en:ISO 639-3]]||[[:ru:]] |- |64||[[:en:Iguanodon]]||[[:ru:Игуанодон]] |- |64||[[:en:Intranet]]||[[:ru:Интранет]] |- |64||[[:en:Ishimbay]]||[[:ru:Ишимбай]] |- |64||[[:en:Jhelum River]]||[[:ru:Джелам (река)]] |- |64||[[:en:Jihlava]]||[[:ru:Йиглава]] |- |64||[[:en:John II of France]]||[[:ru:Иоанн II (король Франции)]] |- |64||[[:en:John Leguizamo]]||[[:ru:Легуизамо, Джон]] |- |64||[[:en:Joliet, Illinois]]||[[:ru:Джолиет (Иллинойс)]] |- |64||[[:en:Joseph von Fraunhofer]]||[[:ru:Фраунгофер, Йозеф]] |- |64||[[:en:Joshua]]||[[:ru:Иисус Навин]] |- |64||[[:en:Kainuu]]||[[:ru:Кайнуу]] |- |64||[[:en:Kamakura]]||[[:ru:Камакура]] |- |64||[[:en:Kana]]||[[:ru:Кана]] |- |64||[[:en:Ketchikan, Alaska]]||[[:ru:Кетчикан]] |- |64||[[:en:Khagan]]||[[:ru:Каган]] |- |64||[[:en:Komárom-Esztergom County]]||[[:ru:Комаром-Эстергом]] |- |64||[[:en:Kouvola]]||[[:ru:Коувола]] |- |64||[[:en:Krais of Russia]]||[[:ru:Край (Россия)]] |- |64||[[:en:Kra–Dai languages]]||[[:ru:Тай-кадайские языки]] |- |64||[[:en:Liquefied petroleum gas]]||[[:ru:Сжиженные углеводородные газы]] |- |64||[[:en:Longan]]||[[:ru:Лонган (растение)]] |- |64||[[:en:Magdalena Department]]||[[:ru:Магдалена (департамент)]] |- |64||[[:en:Manis]]||[[:ru:Ящеры (род)]] |- |64||[[:en:Marajó]]||[[:ru:Маражо]] |- |64||[[:en:Markhor]]||[[:ru:Винторогий козёл]] |- |64||[[:en:Markup language]]||[[:ru:Язык разметки]] |- |64||[[:en:Marsh sandpiper]]||[[:ru:Поручейник]] |- |64||[[:en:Mary, Turkmenistan]]||[[:ru:Мары]] |- |64||[[:en:Mary McAleese]]||[[:ru:Макэлис, Мэри Патрисия]] |- |64||[[:en:Maubeuge]]||[[:ru:Мобёж]] |- |64||[[:en:Mende, Lozère]]||[[:ru:Манд (Лозер)]] |- |64||[[:en:Metre per second]]||[[:ru:Метр в секунду]] |- |64||[[:en:Mohammad Zahir Shah]]||[[:ru:Захир-шах]] |- |64||[[:en:Mullet (fish)]]||[[:ru:Кефалевые]] |- |64||[[:en:Myrtales]]||[[:ru:Миртоцветные]] |- |64||[[:en:Nape]]||[[:ru:Затылок]] |- |64||[[:en:Nilgai]]||[[:ru:Нильгау]] |- |64||[[:en:Nippur]]||[[:ru:Ниппур]] |- |64||[[:en:Nitra Region]]||[[:ru:Нитранский край]] |- |64||[[:en:Norn language]]||[[:ru:Норн]] |- |64||[[:en:North Las Vegas, Nevada]]||[[:ru:Норт-Лас-Вегас]] |- |64||[[:en:Olusegun Obasanjo]]||[[:ru:Обасанджо, Олусегун]] |- |64||[[:en:Oncala]]||[[:ru:Онкала]] |- |64||[[:en:Ontario, California]]||[[:ru:Онтэрио (Калифорния)]] |- |64||[[:en:Palearctic realm]]||[[:ru:Палеарктика]] |- |64||[[:en:Pardubice Region]]||[[:ru:Пардубицкий край]] |- |64||[[:en:Paul Karrer]]||[[:ru:Каррер, Пауль]] |- |64||[[:en:Pennsylvania Dutch language]]||[[:ru:Пенсильванско-немецкий диалект]] |- |64||[[:en:Phasmatodea]]||[[:ru:Привиденьевые]] |- |64||[[:en:Phloem]]||[[:ru:Флоэма]] |- |64||[[:en:Phyllanthus emblica]]||[[:ru:Филлантус эмблика]] |- |64||[[:en:Physical object]]||[[:ru:Физическое тело]] |- |64||[[:en:Picts]]||[[:ru:Пикты]] |- |64||[[:en:Pigazzano]]||[[:ru:Пигаццано]] |- |64||[[:en:Plecoptera]]||[[:ru:Веснянки]] |- |64||[[:en:Plumeria]]||[[:ru:Плюмерия]] |- |64||[[:en:Pole vault]]||[[:ru:Прыжок с шестом]] |- |64||[[:en:Pope Adrian V]]||[[:ru:Адриан V]] |- |64||[[:en:Pope Agapetus II]]||[[:ru:Агапит II]] |- |64||[[:en:Pope Stephen VIII]]||[[:ru:Стефан VIII (IX)]] |- |64||[[:en:Portland]]||[[:ru:Портленд]] |- |64||[[:en:Primula]]||[[:ru:Первоцвет]] |- |64||[[:en:Primulaceae]]||[[:ru:Первоцветные]] |- |64||[[:en:Privacy]]||[[:ru:Неприкосновенность частной жизни]] |- |64||[[:en:Proboscis monkey]]||[[:ru:Носач]] |- |64||[[:en:Puri]]||[[:ru:Пури (город)]] |- |64||[[:en:Rajab]]||[[:ru:Раджаб]] |- |64||[[:en:Red-backed shrike]]||[[:ru:Обыкновенный жулан]] |- |64||[[:en:Red kangaroo]]||[[:ru:Большой рыжий кенгуру]] |- |64||[[:en:Reef]]||[[:ru:Риф]] |- |64||[[:en:Regions of England]]||[[:ru:Регионы Англии]] |- |64||[[:en:Richard Adolf Zsigmondy]]||[[:ru:Зигмонди, Рихард]] |- |64||[[:en:Rock ptarmigan]]||[[:ru:Тундряная куропатка]] |- |64||[[:en:Royal Air Force]]||[[:ru:Королевские военно-воздушные силы Великобритании]] |- |64||[[:en:Ruhr (river)]]||[[:ru:Рур (приток Рейна)]] |- |64||[[:en:Saccharomyces cerevisiae]]||[[:ru:Saccharomyces cerevisiae]] |- |64||[[:en:Salvation Army]]||[[:ru:Армия спасения]] |- |64||[[:en:Samuel]]||[[:ru:Самуил]] |- |64||[[:en:Santa Rosa, California]]||[[:ru:Санта-Роза (Калифорния)]] |- |64||[[:en:Sarin]]||[[:ru:Зарин]] |- |64||[[:en:Serravalle, San Marino]]||[[:ru:Серравалле]] |- |64||[[:en:Siem Reap]]||[[:ru:Сиемреап (город)]] |- |64||[[:en:Sinhalese people]]||[[:ru:Сингалы]] |- |64||[[:en:Sita]]||[[:ru:Сита]] |- |64||[[:en:Socialist Party (France)]]||[[:ru:Социалистическая партия (Франция)]] |- |64||[[:en:Sonoran Desert]]||[[:ru:Сонора (пустыня)]] |- |64||[[:en:South Sulawesi]]||[[:ru:Южный Сулавеси]] |- |64||[[:en:Spotted redshank]]||[[:ru:Щёголь (птица)]] |- |64||[[:en:Standard temperature and pressure]]||[[:ru:Стандартные условия]] |- |64||[[:en:Starlink]]||[[:ru:Starlink]] |- |64||[[:en:Swabia]]||[[:ru:Швабия]] |- |64||[[:en:Szabolcs–Szatmár–Bereg County]]||[[:ru:Сабольч-Сатмар-Берег]] |- |64||[[:en:Södertälje]]||[[:ru:Сёдертелье]] |- |64||[[:en:Taroda]]||[[:ru:Тарода]] |- |64||[[:en:Tatra Mountains]]||[[:ru:Татры]] |- |64||[[:en:Temple menorah]]||[[:ru:Менора]] |- |64||[[:en:Thermal conductivity and resistivity]]||[[:ru:Теплопроводность]] |- |64||[[:en:Theropoda]]||[[:ru:Тероподы]] |- |64||[[:en:Tobago]]||[[:ru:Тобаго]] |- |64||[[:en:Torch]]||[[:ru:Факел]] |- |64||[[:en:Traffic collision]]||[[:ru:Дорожно-транспортное происшествие]] |- |64||[[:en:UTC+13:00]]||[[:ru:UTC+13:00]] |- |64||[[:en:Umaru Musa Yar'Adua]]||[[:ru:Яр-Адуа, Умару]] |- |64||[[:en:Ursus (mammal)]]||[[:ru:Медведи]] |- |64||[[:en:Velamazán]]||[[:ru:Веламасан]] |- |64||[[:en:Votic language]]||[[:ru:Водский язык]] |- |64||[[:en:Waco, Texas]]||[[:ru:Уэйко]] |- |64||[[:en:Walking]]||[[:ru:Ходьба человека]] |- |64||[[:en:Whip]]||[[:ru:Плеть]] |- |64||[[:en:WorldCat]]||[[:ru:WorldCat]] |- |64||[[:en:Yasuhiro Nakasone]]||[[:ru:Накасонэ, Ясухиро]] |- |64||[[:en:Yasuhito Endō]]||[[:ru:Эндо, Ясухито]] |- |64||[[:en:Zoophilia]]||[[:ru:Зоофилия]] |- |64||[[:en:Ústí nad Labem Region]]||[[:ru:Устецкий край]] |- |63||[[:en:2012 United States presidential election]]||[[:ru:Президентские выборы в США (2012)]] |- |63||[[:en:Abbey Road]]||[[:ru:Abbey Road]] |- |63||[[:en:Abia State]]||[[:ru:Абиа (штат)]] |- |63||[[:en:Aemilianus]]||[[:ru:Марк Эмилий Эмилиан]] |- |63||[[:en:Air Canada]]||[[:ru:Air Canada]] |- |63||[[:en:Air India]]||[[:ru:Air India]] |- |63||[[:en:Akranes]]||[[:ru:Акранес]] |- |63||[[:en:Albrecht Kossel]]||[[:ru:Коссель, Альбрехт]] |- |63||[[:en:Alfred Dreyfus]]||[[:ru:Дрейфус, Альфред]] |- |63||[[:en:Ancestor]]||[[:ru:Предок]] |- |63||[[:en:Andijan Region]]||[[:ru:Андижанская область]] |- |63||[[:en:Anglican Communion]]||[[:ru:Англиканское сообщество]] |- |63||[[:en:Arauca Department]]||[[:ru:Араука (департамент)]] |- |63||[[:en:Arcadia (regional unit)]]||[[:ru:Аркадия (ном)]] |- |63||[[:en:Arnsberg]]||[[:ru:Арнсберг]] |- |63||[[:en:Ausejo de la Sierra]]||[[:ru:Аусехо-де-ла-Сьерра]] |- |63||[[:en:Autun]]||[[:ru:Отён]] |- |63||[[:en:Back to the Future Part II]]||[[:ru:Назад в будущее 2]] |- |63||[[:en:Bangladesh Liberation War]]||[[:ru:Война за независимость Бангладеш]] |- |63||[[:en:Baranya County]]||[[:ru:Баранья (вармедье)]] |- |63||[[:en:Beaumont, Texas]]||[[:ru:Бомонт (Техас)]] |- |63||[[:en:Beji Caid Essebsi]]||[[:ru:Эс-Себси, Беджи Каид]] |- |63||[[:en:Bell pepper]]||[[:ru:Перец сладкий]] |- |63||[[:en:Bhopal disaster]]||[[:ru:Бхопальская катастрофа]] |- |63||[[:en:Blaise Compaoré]]||[[:ru:Компаоре, Блез]] |- |63||[[:en:Bob Saget]]||[[:ru:Сагет, Боб]] |- |63||[[:en:Boraginaceae]]||[[:ru:Бурачниковые]] |- |63||[[:en:Brest]]||[[:ru:Брест (значения)]] |- |63||[[:en:Brăila County]]||[[:ru:Брэила (жудец)]] |- |63||[[:en:Bulldozer]]||[[:ru:Бульдозер]] |- |63||[[:en:Cadillac]]||[[:ru:Cadillac]] |- |63||[[:en:Cauca Department]]||[[:ru:Каука]] |- |63||[[:en:Cebu]]||[[:ru:Себу (провинция)]] |- |63||[[:en:Central Sulawesi]]||[[:ru:Центральный Сулавеси]] |- |63||[[:en:Ceres]]||[[:ru:Церера (значения)]] |- |63||[[:en:Cerignola]]||[[:ru:Чериньола]] |- |63||[[:en:Champa]]||[[:ru:Тямпа]] |- |63||[[:en:Charadriidae]]||[[:ru:Ржанковые]] |- |63||[[:en:Chileans]]||[[:ru:]] |- |63||[[:en:Chord (geometry)]]||[[:ru:Хорда (геометрия)]] |- |63||[[:en:Cistercians]]||[[:ru:Цистерцианцы]] |- |63||[[:en:Città di Castello]]||[[:ru:Читта-ди-Кастелло]] |- |63||[[:en:Clichy, Hauts-de-Seine]]||[[:ru:Клиши-ла-Гаренн]] |- |63||[[:en:Cluj County]]||[[:ru:Клуж (жудец)]] |- |63||[[:en:Coat of arms of Germany]]||[[:ru:Герб Германии]] |- |63||[[:en:Commonwealth Games]]||[[:ru:Игры Содружества]] |- |63||[[:en:Congo]]||[[:ru:]] |- |63||[[:en:Continental drift]]||[[:ru:Теория дрейфа материков]] |- |63||[[:en:Corona, California]]||[[:ru:Корона (Калифорния)]] |- |63||[[:en:Corps]]||[[:ru:Корпус (военное дело)]] |- |63||[[:en:Cucurbita pepo]]||[[:ru:Тыква обыкновенная]] |- |63||[[:en:Cultivar]]||[[:ru:Сорт]] |- |63||[[:en:Córdoba Department]]||[[:ru:Кордова (департамент)]] |- |63||[[:en:Darwin]]||[[:ru:Дарвин (значения)]] |- |63||[[:en:Doping in sport]]||[[:ru:Допинг]] |- |63||[[:en:Drupe]]||[[:ru:Костянка]] |- |63||[[:en:Düren]]||[[:ru:Дюрен]] |- |63||[[:en:E (Cyrillic)]]||[[:ru:Э]] |- |63||[[:en:Electron shell]]||[[:ru:Электронная оболочка]] |- |63||[[:en:Empire of Brazil]]||[[:ru:Бразильская империя]] |- |63||[[:en:Eurasian plate]]||[[:ru:Евразийская плита]] |- |63||[[:en:Evangelicalism]]||[[:ru:Евангельские христиане]] |- |63||[[:en:FK Nevėžis]]||[[:ru:Невежис (футбольный клуб)]] |- |63||[[:en:Factorization]]||[[:ru:Факторизация]] |- |63||[[:en:Firmware]]||[[:ru:Встроенное программное обеспечение]] |- |63||[[:en:Gallon]]||[[:ru:Галлон]] |- |63||[[:en:Glagolitic script]]||[[:ru:Глаголица]] |- |63||[[:en:Gorontalo]]||[[:ru:Горонтало]] |- |63||[[:en:Guilin]]||[[:ru:Гуйлинь]] |- |63||[[:en:Gujranwala]]||[[:ru:Гуджранвала]] |- |63||[[:en:Gulf of Naples]]||[[:ru:Неаполитанский залив]] |- |63||[[:en:Gulfport, Mississippi]]||[[:ru:Галфпорт (Миссисипи)]] |- |63||[[:en:Half-Life (video game)]]||[[:ru:Half-Life]] |- |63||[[:en:Hand fan]]||[[:ru:Веер]] |- |63||[[:en:Hialeah, Florida]]||[[:ru:Хайалиа]] |- |63||[[:en:Historical linguistics]]||[[:ru:Историческая лингвистика]] |- |63||[[:en:History of the United Kingdom]]||[[:ru:История Великобритании]] |- |63||[[:en:Homo floresiensis]]||[[:ru:Человек флоресский]] |- |63||[[:en:Hoplite]]||[[:ru:Гоплит]] |- |63||[[:en:Iași County]]||[[:ru:Яссы (жудец)]] |- |63||[[:en:Iberians]]||[[:ru:Иберы]] |- |63||[[:en:International Standard Name Identifier]]||[[:ru:Международный идентификатор стандартных наименований]] |- |63||[[:en:Italian Social Republic]]||[[:ru:Итальянская социальная республика]] |- |63||[[:en:Jack LaLanne]]||[[:ru:Лалэйн, Джек]] |- |63||[[:en:Jan Peter Balkenende]]||[[:ru:Балкененде, Ян Петер]] |- |63||[[:en:Java (disambiguation)]]||[[:ru:Ява (значения)]] |- |63||[[:en:Jawi script]]||[[:ru:Джави]] |- |63||[[:en:Jumada al-Awwal]]||[[:ru:Джумада аль-уля]] |- |63||[[:en:Kavaratti]]||[[:ru:Каваратти]] |- |63||[[:en:Kazuyoshi Miura]]||[[:ru:Миура, Кадзуёси]] |- |63||[[:en:Kingston]]||[[:ru:Кингстон]] |- |63||[[:en:Kiritimati]]||[[:ru:Остров Рождества (Кирибати)]] |- |63||[[:en:Koppa]]||[[:ru:Коппа (буква греческого алфавита)]] |- |63||[[:en:Kumbh Mela]]||[[:ru:Кумбха Мела]] |- |63||[[:en:Kırklareli]]||[[:ru:Кыркларели]] |- |63||[[:en:Labuan]]||[[:ru:Лабуан]] |- |63||[[:en:Lagos State]]||[[:ru:Лагос (штат)]] |- |63||[[:en:Land Rover]]||[[:ru:Land Rover]] |- |63||[[:en:Langres]]||[[:ru:Лангр]] |- |63||[[:en:Lateran Treaty]]||[[:ru:Латеранские соглашения]] |- |63||[[:en:Liberland]]||[[:ru:Либерленд]] |- |63||[[:en:Libourne]]||[[:ru:Либурн]] |- |63||[[:en:List of cities and towns in Poland]]||[[:ru:Города Польши]] |- |63||[[:en:Little stint]]||[[:ru:Кулик-воробей]] |- |63||[[:en:Los Ángeles, Chile]]||[[:ru:Лос-Анхелес (Чили)]] |- |63||[[:en:Ludwig II of Bavaria]]||[[:ru:Людвиг II (король Баварии)]] |- |63||[[:en:Lunisolar calendar]]||[[:ru:Лунно-солнечный календарь]] |- |63||[[:en:Maamme]]||[[:ru:Гимн Финляндии]] |- |63||[[:en:Macon, Georgia]]||[[:ru:Мейкон]] |- |63||[[:en:Maui]]||[[:ru:Мауи]] |- |63||[[:en:McLaren]]||[[:ru:Макларен (автогоночная команда)]] |- |63||[[:en:Microcontroller]]||[[:ru:Микроконтроллер]] |- |63||[[:en:Middle English]]||[[:ru:Среднеанглийский язык]] |- |63||[[:en:Minbar]]||[[:ru:Минбар]] |- |63||[[:en:Molde Municipality]]||[[:ru:Молде]] |- |63||[[:en:Mongolian tögrög]]||[[:ru:Тугрик]] |- |63||[[:en:Montecatini Terme]]||[[:ru:Монтекатини-Терме]] |- |63||[[:en:Muscovy duck]]||[[:ru:Мускусная утка]] |- |63||[[:en:Nad Tatrou sa blýska]]||[[:ru:Гимн Словакии]] |- |63||[[:en:Newport Beach, California]]||[[:ru:Ньюпорт-Бич]] |- |63||[[:en:Nintendo DS]]||[[:ru:Nintendo DS]] |- |63||[[:en:North West England]]||[[:ru:Северо-Западная Англия]] |- |63||[[:en:Northern hawk-owl]]||[[:ru:Ястребиная сова]] |- |63||[[:en:Nógrád County]]||[[:ru:Ноград (вармедье)]] |- |63||[[:en:Outer Hebrides]]||[[:ru:Внешние Гебридские острова]] |- |63||[[:en:Oymyakon]]||[[:ru:Оймякон]] |- |63||[[:en:Papaveraceae]]||[[:ru:Маковые]] |- |63||[[:en:Passenger pigeon]]||[[:ru:Странствующий голубь]] |- |63||[[:en:Patriarch Kirill of Moscow]]||[[:ru:Кирилл (патриарх Московский)]] |- |63||[[:en:Peer-to-peer]]||[[:ru:Одноранговая сеть]] |- |63||[[:en:Perlis]]||[[:ru:Перлис (штат)]] |- |63||[[:en:Philip Reeve]]||[[:ru:Рив, Филип]] |- |63||[[:en:Pomona, California]]||[[:ru:Помона (Калифорния)]] |- |63||[[:en:Pope Honorius IV]]||[[:ru:Гонорий IV]] |- |63||[[:en:Pope Martin IV]]||[[:ru:Мартин IV]] |- |63||[[:en:Pragmatics]]||[[:ru:Прагматика]] |- |63||[[:en:Pridi Banomyong]]||[[:ru:Паномионг, Приди]] |- |63||[[:en:Probus (emperor)]]||[[:ru:Проб]] |- |63||[[:en:Province of Naples]]||[[:ru:Неаполь (провинция)]] |- |63||[[:en:Pterygota]]||[[:ru:Крылатые насекомые]] |- |63||[[:en:Rello]]||[[:ru:Рельо]] |- |63||[[:en:Robert Kubica]]||[[:ru:Кубица, Роберт]] |- |63||[[:en:Rose-ringed parakeet]]||[[:ru:Индийский кольчатый попугай]] |- |63||[[:en:Saint Lucy]]||[[:ru:Луция Сиракузская]] |- |63||[[:en:Santa Clarita, California]]||[[:ru:Санта-Кларита]] |- |63||[[:en:Scuderia Ferrari]]||[[:ru:Феррари (команда Формулы-1)]] |- |63||[[:en:Siberian crane]]||[[:ru:Стерх]] |- |63||[[:en:Sibiu County]]||[[:ru:Сибиу (жудец)]] |- |63||[[:en:Silicate mineral]]||[[:ru:Силикаты (минералы)]] |- |63||[[:en:Smew]]||[[:ru:Луток]] |- |63||[[:en:Softball]]||[[:ru:Софтбол]] |- |63||[[:en:South West England]]||[[:ru:Юго-Западная Англия]] |- |63||[[:en:Spelt]]||[[:ru:Спельта]] |- |63||[[:en:Standard Liège]]||[[:ru:Стандард (футбольный клуб)]] |- |63||[[:en:Stargard]]||[[:ru:Старгард]] |- |63||[[:en:Statelessness]]||[[:ru:Апатрид]] |- |63||[[:en:Steampunk]]||[[:ru:Стимпанк]] |- |63||[[:en:Sunnyvale, California]]||[[:ru:Саннивейл (Калифорния)]] |- |63||[[:en:Swedish Social Democratic Party]]||[[:ru:Социал-демократическая рабочая партия Швеции]] |- |63||[[:en:TGV]]||[[:ru:TGV]] |- |63||[[:en:Terengganu]]||[[:ru:Тренгану]] |- |63||[[:en:Thonon-les-Bains]]||[[:ru:Тонон-ле-Бен]] |- |63||[[:en:Timiș County]]||[[:ru:Тимиш (жудец)]] |- |63||[[:en:Tinamou]]||[[:ru:Тинаму]] |- |63||[[:en:Tolima Department]]||[[:ru:Толима]] |- |63||[[:en:Torrance, California]]||[[:ru:Торранс (Калифорния)]] |- |63||[[:en:Track gauge]]||[[:ru:Ширина колеи]] |- |63||[[:en:Trenčín Region]]||[[:ru:Тренчинский край]] |- |63||[[:en:Trần Đại Quang]]||[[:ru:Чан Дай Куанг]] |- |63||[[:en:Tulle]]||[[:ru:Тюль (Франция)]] |- |63||[[:en:Turaco]]||[[:ru:Тураковые]] |- |63||[[:en:UTC−01:00]]||[[:ru:UTC−1:00]] |- |63||[[:en:U (Cyrillic)]]||[[:ru:У]] |- |63||[[:en:Ukhta]]||[[:ru:Ухта]] |- |63||[[:en:Ussuriysk]]||[[:ru:Уссурийск]] |- |63||[[:en:Van]]||[[:ru:Фургон (автомобиль)]] |- |63||[[:en:Vas County]]||[[:ru:Ваш (вармедье)]] |- |63||[[:en:Vaslui County]]||[[:ru:Васлуй (жудец)]] |- |63||[[:en:Vegetation]]||[[:ru:Растительность]] |- |63||[[:en:Ventura, California]]||[[:ru:Вентура (Калифорния)]] |- |63||[[:en:Verbenaceae]]||[[:ru:Вербеновые]] |- |63||[[:en:Veszprém County]]||[[:ru:Веспрем (вармедье)]] |- |63||[[:en:Vicia]]||[[:ru:Горошек]] |- |63||[[:en:Vine]]||[[:ru:Лоза]] |- |63||[[:en:Waleed Al-Husseini]]||[[:ru:Валид аль-Хусейни]] |- |63||[[:en:Walnut]]||[[:ru:Грецкий орех (плод)]] |- |63||[[:en:Waterbury, Connecticut]]||[[:ru:Уотербери (Коннектикут)]] |- |63||[[:en:Wax gourd]]||[[:ru:Восковая тыква]] |- |63||[[:en:YouTuber]]||[[:ru:Ютубер]] |- |63||[[:en:Zala County]]||[[:ru:Зала (вармедье)]] |- |63||[[:en:Zhuhai]]||[[:ru:Чжухай]] |- |63||[[:en:Zingiberales]]||[[:ru:Имбирецветные]] |- |63||[[:en:Šiauliai County]]||[[:ru:Шяуляйский уезд]] |- |62||[[:en:A Christmas Carol]]||[[:ru:Рождественская песнь в прозе]] |- |62||[[:en:Abrus precatorius]]||[[:ru:Чёточник молитвенный]] |- |62||[[:en:Adrar Province]]||[[:ru:Адрар (вилайет)]] |- |62||[[:en:Africa (Roman province)]]||[[:ru:Африка (римская провинция)]] |- |62||[[:en:Ahimsa]]||[[:ru:Ахимса]] |- |62||[[:en:Akkad (city)]]||[[:ru:Аккад (город)]] |- |62||[[:en:Al-A'raf (surah)]]||[[:ru:Аль-Араф]] |- |62||[[:en:Al-Anfal]]||[[:ru:Аль-Анфаль]] |- |62||[[:en:Al-Nas]]||[[:ru:Ан-Нас]] |- |62||[[:en:Al Hilal SFC]]||[[:ru:Аль-Хиляль (футбольный клуб, Эр-Рияд)]] |- |62||[[:en:Alberto Contador]]||[[:ru:Контадор, Альберто]] |- |62||[[:en:Alderney]]||[[:ru:Олдерни]] |- |62||[[:en:Aliens (film)]]||[[:ru:Чужие (фильм, 1986)]] |- |62||[[:en:Ankylosaurus]]||[[:ru:Анкилозавр]] |- |62||[[:en:Apiales]]||[[:ru:Зонтикоцветные]] |- |62||[[:en:Apollo 13]]||[[:ru:Аполлон-13]] |- |62||[[:en:Arne Tiselius]]||[[:ru:Тиселиус, Арне]] |- |62||[[:en:Artemis program]]||[[:ru:Артемида (космическая программа)]] |- |62||[[:en:Arthur Harden]]||[[:ru:Гарден, Артур]] |- |62||[[:en:AutoCAD]]||[[:ru:AutoCAD]] |- |62||[[:en:Averrhoa bilimbi]]||[[:ru:Билимби]] |- |62||[[:en:Axial tilt]]||[[:ru:Наклон оси вращения]] |- |62||[[:en:Baiji]]||[[:ru:Китайский речной дельфин]] |- |62||[[:en:Banjarese language]]||[[:ru:Банджарский язык]] |- |62||[[:en:Battle of Iwo Jima]]||[[:ru:Битва за Иводзиму]] |- |62||[[:en:Bauchi State]]||[[:ru:Баучи (штат)]] |- |62||[[:en:Bergamot orange]]||[[:ru:Бергамот]] |- |62||[[:en:Bikini Atoll]]||[[:ru:Бикини (атолл)]] |- |62||[[:en:Bilabial consonant]]||[[:ru:Губно-губные согласные]] |- |62||[[:en:Black-legged kittiwake]]||[[:ru:Обыкновенная моевка]] |- |62||[[:en:Blackbeard]]||[[:ru:Чёрная Борода]] |- |62||[[:en:Bolesław I the Brave]]||[[:ru:Болеслав I Храбрый]] |- |62||[[:en:Bosch (company)]]||[[:ru:Bosch]] |- |62||[[:en:Bruce Dickinson]]||[[:ru:Дикинсон, Брюс]] |- |62||[[:en:Bugs Bunny]]||[[:ru:Багз Банни]] |- |62||[[:en:Bulgars]]||[[:ru:Булгары]] |- |62||[[:en:Buzău County]]||[[:ru:Бузэу (жудец)]] |- |62||[[:en:Békés County]]||[[:ru:Бекеш (вармедье)]] |- |62||[[:en:CITES]]||[[:ru:Конвенция о международной торговле видами дикой фауны и флоры, находящимися под угрозой исчезновения]] |- |62||[[:en:Caldas Department]]||[[:ru:Кальдас]] |- |62||[[:en:Caltagirone]]||[[:ru:Кальтаджироне]] |- |62||[[:en:Camera obscura]]||[[:ru:Камера-обскура]] |- |62||[[:en:Campanulaceae]]||[[:ru:Колокольчиковые]] |- |62||[[:en:Candilichera]]||[[:ru:Кандиличера]] |- |62||[[:en:Cantons of France]]||[[:ru:Кантоны Франции]] |- |62||[[:en:Capsella bursa-pastoris]]||[[:ru:Пастушья сумка обыкновенная]] |- |62||[[:en:Caquetá Department]]||[[:ru:Какета (департамент)]] |- |62||[[:en:Carl von Ossietzky]]||[[:ru:Осецкий, Карл фон]] |- |62||[[:en:Carrascosa de Abajo]]||[[:ru:Карраскоса-де-Абахо]] |- |62||[[:en:Carrascosa de la Sierra]]||[[:ru:Карраскоса-де-ла-Сьерра]] |- |62||[[:en:Castillejo de Robledo]]||[[:ru:Кастильехо-де-Робледо]] |- |62||[[:en:Castilruiz]]||[[:ru:Кастильруис]] |- |62||[[:en:Castres]]||[[:ru:Кастр (Тарн)]] |- |62||[[:en:Catharanthus roseus]]||[[:ru:Катарантус розовый]] |- |62||[[:en:Charles Leclerc]]||[[:ru:Леклер, Шарль]] |- |62||[[:en:Charles Richet]]||[[:ru:Рише, Шарль]] |- |62||[[:en:Chin State]]||[[:ru:Чин (штат)]] |- |62||[[:en:Christian IV of Denmark]]||[[:ru:Кристиан IV]] |- |62||[[:en:Ciria]]||[[:ru:Сирия (Сория)]] |- |62||[[:en:Clare of Assisi]]||[[:ru:Клара Ассизская]] |- |62||[[:en:Coeur d'Alene, Idaho]]||[[:ru:Кер-д’Ален (Айдахо)]] |- |62||[[:en:Columbus]]||[[:ru:Колумбус]] |- |62||[[:en:Common wheat]]||[[:ru:Пшеница мягкая]] |- |62||[[:en:Commonwealth realm]]||[[:ru:Королевства Содружества]] |- |62||[[:en:Congo Free State]]||[[:ru:Свободное государство Конго]] |- |62||[[:en:County Carlow]]||[[:ru:Карлоу (графство)]] |- |62||[[:en:County Mayo]]||[[:ru:Мейо (графство)]] |- |62||[[:en:Cretaceous–Paleogene extinction event]]||[[:ru:Мел-палеогеновое вымирание]] |- |62||[[:en:Curlew sandpiper]]||[[:ru:Краснозобик]] |- |62||[[:en:Călărași County]]||[[:ru:Кэлэраши (жудец)]] |- |62||[[:en:Dassault Mirage 2000]]||[[:ru:Dassault Mirage 2000]] |- |62||[[:en:Denisovan]]||[[:ru:Денисовский человек]] |- |62||[[:en:Dessau]]||[[:ru:Дессау]] |- |62||[[:en:Dhu al-Qadah]]||[[:ru:Зу-ль-када]] |- |62||[[:en:Digamma]]||[[:ru:Дигамма]] |- |62||[[:en:Diploma]]||[[:ru:Диплом]] |- |62||[[:en:Disney+]]||[[:ru:Disney+]] |- |62||[[:en:Dole, Jura]]||[[:ru:Доль (Юра)]] |- |62||[[:en:Donnie Yen]]||[[:ru:Йен, Донни]] |- |62||[[:en:Drama (film and television)]]||[[:ru:Драматический фильм]] |- |62||[[:en:Dream Theater]]||[[:ru:Dream Theater]] |- |62||[[:en:Drosophila melanogaster]]||[[:ru:Дрозофила фруктовая]] |- |62||[[:en:Děčín]]||[[:ru:Дечин]] |- |62||[[:en:East Pakistan]]||[[:ru:Восточный Пакистан]] |- |62||[[:en:Edelweiss]]||[[:ru:Эдельвейс альпийский]] |- |62||[[:en:Edvard Beneš]]||[[:ru:Бенеш, Эдвард]] |- |62||[[:en:Egyptian goose]]||[[:ru:Нильский гусь]] |- |62||[[:en:Eleanor of Aquitaine]]||[[:ru:Алиенора Аквитанская]] |- |62||[[:en:Elliptical galaxy]]||[[:ru:Эллиптическая галактика]] |- |62||[[:en:Eurasian pygmy owl]]||[[:ru:Воробьиный сыч]] |- |62||[[:en:Extinction event]]||[[:ru:Массовое вымирание]] |- |62||[[:en:Feng shui]]||[[:ru:Фэншуй]] |- |62||[[:en:Flame]]||[[:ru:Пламя]] |- |62||[[:en:Fomalhaut]]||[[:ru:Фомальгаут]] |- |62||[[:en:Ford Model T]]||[[:ru:Ford Model T]] |- |62||[[:en:Fountain pen]]||[[:ru:Перьевая ручка]] |- |62||[[:en:French Second Republic]]||[[:ru:Вторая Французская республика]] |- |62||[[:en:Funnel]]||[[:ru:Воронка]] |- |62||[[:en:Fuse (electrical)]]||[[:ru:Электрический предохранитель]] |- |62||[[:en:Galley]]||[[:ru:Галера]] |- |62||[[:en:Gay]]||[[:ru:Геи]] |- |62||[[:en:Geert Wilders]]||[[:ru:Вилдерс, Герт]] |- |62||[[:en:Geiger counter]]||[[:ru:Счётчик Гейгера]] |- |62||[[:en:Gentianaceae]]||[[:ru:Горечавковые]] |- |62||[[:en:George Cukor]]||[[:ru:Кьюкор, Джордж]] |- |62||[[:en:Georgi Parvanov]]||[[:ru:Пырванов, Георгий]] |- |62||[[:en:Gerridae]]||[[:ru:Водомерки]] |- |62||[[:en:Gilbert, Arizona]]||[[:ru:Гилберт (Аризона)]] |- |62||[[:en:Grand Prairie, Texas]]||[[:ru:Гранд-Прери (Техас)]] |- |62||[[:en:Grey-headed woodpecker]]||[[:ru:Седой дятел]] |- |62||[[:en:Group 3 element]]||[[:ru:Подгруппа скандия]] |- |62||[[:en:Guanajuato (city)]]||[[:ru:Гуанахуато (город)]] |- |62||[[:en:Guingamp]]||[[:ru:Генган]] |- |62||[[:en:Gustavia]]||[[:ru:Густавия]] |- |62||[[:en:HTTP cookie]]||[[:ru:Cookie]] |- |62||[[:en:Hanging]]||[[:ru:Повешение]] |- |62||[[:en:Hausa people]]||[[:ru:Хауса (народ)]] |- |62||[[:en:Heat wave]]||[[:ru:Жара]] |- |62||[[:en:Hevea brasiliensis]]||[[:ru:Гевея бразильская]] |- |62||[[:en:Homo ergaster]]||[[:ru:Человек работающий]] |- |62||[[:en:Hun Sen]]||[[:ru:Хун Сен]] |- |62||[[:en:I Ching]]||[[:ru:Книга Перемен]] |- |62||[[:en:International Society for Krishna Consciousness]]||[[:ru:Международное общество сознания Кришны]] |- |62||[[:en:Iranian peoples]]||[[:ru:Иранские народы]] |- |62||[[:en:Irving Berlin]]||[[:ru:Ирвинг Берлин]] |- |62||[[:en:Jackie Stewart]]||[[:ru:Стюарт, Джеки]] |- |62||[[:en:Japonic languages]]||[[:ru:Японо-рюкюские языки]] |- |62||[[:en:Javelin throw]]||[[:ru:Метание копья]] |- |62||[[:en:Jeff Gordon]]||[[:ru:Гордон, Джеффри Майкл]] |- |62||[[:en:Jovian (emperor)]]||[[:ru:Иовиан]] |- |62||[[:en:Juno (spacecraft)]]||[[:ru:Юнона (космический аппарат)]] |- |62||[[:en:Jura Mountains]]||[[:ru:Юра (горы)]] |- |62||[[:en:Jász–Nagykun–Szolnok County]]||[[:ru:Яс-Надькун-Сольнок (вармедье)]] |- |62||[[:en:Kaleidoscope]]||[[:ru:Калейдоскоп]] |- |62||[[:en:Kauaʻi]]||[[:ru:Кауаи]] |- |62||[[:en:Kaunas County]]||[[:ru:Каунасский уезд]] |- |62||[[:en:Kaveri]]||[[:ru:Кавери]] |- |62||[[:en:Khanate of Sibir]]||[[:ru:Сибирское ханство]] |- |62||[[:en:Killed in action]]||[[:ru:Погиб в бою]] |- |62||[[:en:Kingdom of Serbia]]||[[:ru:Королевство Сербия]] |- |62||[[:en:Korean Empire]]||[[:ru:Корейская империя]] |- |62||[[:en:Lemuridae]]||[[:ru:Лемуровые]] |- |62||[[:en:Leyte]]||[[:ru:Лейте]] |- |62||[[:en:Liberal Democratic Party (Japan)]]||[[:ru:Либерально-демократическая партия (Япония)]] |- |62||[[:en:Liliʻuokalani]]||[[:ru:Лилиуокалани]] |- |62||[[:en:List of Wikipedias]]||[[:ru:Языковые разделы Википедии]] |- |62||[[:en:List of cities in Afghanistan]]||[[:ru:Города Афганистана]] |- |62||[[:en:Liturgy]]||[[:ru:Литургия]] |- |62||[[:en:Locust]]||[[:ru:Саранча]] |- |62||[[:en:Los Angeles International Airport]]||[[:ru:Лос-Анджелес (аэропорт)]] |- |62||[[:en:Malbork]]||[[:ru:Мальборк]] |- |62||[[:en:Mamnoon Hussain]]||[[:ru:Хусейн, Мамнун]] |- |62||[[:en:Media (communication)]]||[[:ru:Медиа]] |- |62||[[:en:Meiji era]]||[[:ru:Мэйдзи]] |- |62||[[:en:Menlo Park, California]]||[[:ru:Менло-Парк (Калифорния)]] |- |62||[[:en:Milton Obote]]||[[:ru:Оботе, Милтон]] |- |62||[[:en:Minimalism]]||[[:ru:Минимализм]] |- |62||[[:en:Molinos de Duero]]||[[:ru:Молинос-де-Дуэро]] |- |62||[[:en:Monreale]]||[[:ru:Монреале]] |- |62||[[:en:Muntjac]]||[[:ru:Мунтжаки]] |- |62||[[:en:Musaceae]]||[[:ru:Банановые]] |- |62||[[:en:Nasal consonant]]||[[:ru:Носовые согласные]] |- |62||[[:en:Navaleno]]||[[:ru:Навалено]] |- |62||[[:en:Neamț County]]||[[:ru:Нямц (жудец)]] |- |62||[[:en:Neftekamsk]]||[[:ru:Нефтекамск]] |- |62||[[:en:Ngo Dinh Diem]]||[[:ru:Нго Динь Зьем]] |- |62||[[:en:Nocturnal emission]]||[[:ru:Поллюция]] |- |62||[[:en:Norte de Santander Department]]||[[:ru:Северный Сантандер]] |- |62||[[:en:North Frisian language]]||[[:ru:Севернофризский язык]] |- |62||[[:en:Northern Sotho]]||[[:ru:Северный сото]] |- |62||[[:en:Nut (goddess)]]||[[:ru:Нут (мифология)]] |- |62||[[:en:Palmdale, California]]||[[:ru:Палмдейл]] |- |62||[[:en:Paul Martin]]||[[:ru:Мартин, Пол Эдгар Филипп]] |- |62||[[:en:Perseverance (rover)]]||[[:ru:Персеверанс (марсоход)]] |- |62||[[:en:Peter III of Portugal]]||[[:ru:Педру III]] |- |62||[[:en:Phase (matter)]]||[[:ru:Термодинамическая фаза]] |- |62||[[:en:Phu Quoc International Airport]]||[[:ru:Международный аэропорт Фукуок]] |- |62||[[:en:Pinwheel Galaxy]]||[[:ru:Вертушка (галактика)]] |- |62||[[:en:Placozoa]]||[[:ru:Пластинчатые]] |- |62||[[:en:Pozalmuro]]||[[:ru:Посальмуро]] |- |62||[[:en:Pygmy hippopotamus]]||[[:ru:Карликовый бегемот]] |- |62||[[:en:Python (genus)]]||[[:ru:Настоящие питоны]] |- |62||[[:en:Päijät-Häme]]||[[:ru:Пяйят-Хяме]] |- |62||[[:en:Rage Against the Machine]]||[[:ru:Rage Against the Machine]] |- |62||[[:en:Riksdag]]||[[:ru:Риксдаг]] |- |62||[[:en:Runway]]||[[:ru:Взлётно-посадочная полоса]] |- |62||[[:en:Saint-Omer, Pas-de-Calais]]||[[:ru:Сент-Омер]] |- |62||[[:en:Samarinda]]||[[:ru:Самаринда]] |- |62||[[:en:Samaveda]]||[[:ru:Самаведа]] |- |62||[[:en:Sambar deer]]||[[:ru:Индийский замбар]] |- |62||[[:en:Sepal]]||[[:ru:Чашелистик]] |- |62||[[:en:Serengeti National Park]]||[[:ru:Серенгети (национальный парк)]] |- |62||[[:en:Sergeant]]||[[:ru:Сержант]] |- |62||[[:en:Serón de Nágima]]||[[:ru:Серон-де-Нахима]] |- |62||[[:en:Severodvinsk]]||[[:ru:Северодвинск]] |- |62||[[:en:Shaktism]]||[[:ru:Шактизм]] |- |62||[[:en:Songhai Empire]]||[[:ru:Сонгай (государство)]] |- |62||[[:en:Sony Mobile]]||[[:ru:Sony Mobile]] |- |62||[[:en:South Karelia]]||[[:ru:Южная Карелия]] |- |62||[[:en:StarCraft (video game)]]||[[:ru:StarCraft]] |- |62||[[:en:Stjepan Mesić]]||[[:ru:Месич, Степан]] |- |62||[[:en:Suwałki]]||[[:ru:Сувалки]] |- |62||[[:en:Tacitus (emperor)]]||[[:ru:Тацит (император)]] |- |62||[[:en:Tauranga]]||[[:ru:Тауранга]] |- |62||[[:en:Temminck's stint]]||[[:ru:Белохвостый песочник]] |- |62||[[:en:Teplice]]||[[:ru:Теплице]] |- |62||[[:en:Thessaly Periphery]]||[[:ru:Фессалия (периферия)]] |- |62||[[:en:Trebonianus Gallus]]||[[:ru:Требониан Галл]] |- |62||[[:en:Tupelo, Mississippi]]||[[:ru:Тьюпело (Миссисипи)]] |- |62||[[:en:United States Electoral College]]||[[:ru:Коллегия выборщиков США]] |- |62||[[:en:Valle del Cauca Department]]||[[:ru:Валье-дель-Каука]] |- |62||[[:en:Velar consonant]]||[[:ru:Заднеязычные согласные]] |- |62||[[:en:Villasayas]]||[[:ru:Вильясаяс]] |- |62||[[:en:Vladimir-Suzdal]]||[[:ru:Великое княжество Владимирское]] |- |62||[[:en:Vrancea County]]||[[:ru:Вранча (жудец)]] |- |62||[[:en:Waistcoat]]||[[:ru:Жилет]] |- |62||[[:en:Wieluń]]||[[:ru:Велюнь (город)]] |- |62||[[:en:Wild horse]]||[[:ru:Дикая лошадь]] |- |62||[[:en:World Intellectual Property Organization]]||[[:ru:Всемирная организация интеллектуальной собственности]] |- |62||[[:en:Yahya Sinwar]]||[[:ru:Синвар, Яхья]] |- |62||[[:en:Yair Lapid]]||[[:ru:Лапид, Яир]] |- |62||[[:en:Yajurveda]]||[[:ru:Яджурведа]] |- |61||[[:en:500 (number)]]||[[:ru:]] |- |61||[[:en:Abraham Ortelius]]||[[:ru:Ортелий, Абрахам]] |- |61||[[:en:Agadez]]||[[:ru:Агадес (город)]] |- |61||[[:en:Al-An'am]]||[[:ru:Аль-Анам]] |- |61||[[:en:Alamogordo, New Mexico]]||[[:ru:Аламогордо]] |- |61||[[:en:Alfonso XII]]||[[:ru:Альфонсо XII]] |- |61||[[:en:Algarve]]||[[:ru:Алгарви]] |- |61||[[:en:Algerian dinar]]||[[:ru:Алжирский динар]] |- |61||[[:en:Amadora]]||[[:ru:Амадора]] |- |61||[[:en:Amitābha]]||[[:ru:Амитабха]] |- |61||[[:en:Anas]]||[[:ru:Речные утки]] |- |61||[[:en:Ancien régime]]||[[:ru:Старый порядок]] |- |61||[[:en:Arch Linux]]||[[:ru:Arch Linux]] |- |61||[[:en:Arctic hare]]||[[:ru:Арктический беляк]] |- |61||[[:en:Argument]]||[[:ru:Аргумент (логика)]] |- |61||[[:en:At-Tawbah]]||[[:ru:Ат-Тавба]] |- |61||[[:en:Atharvaveda]]||[[:ru:Атхарваведа]] |- |61||[[:en:August Krogh]]||[[:ru:Крог, Август]] |- |61||[[:en:Autonomous Region of Bougainville]]||[[:ru:Автономный регион Бугенвиль]] |- |61||[[:en:Battle of Uhud]]||[[:ru:Битва при Ухуде]] |- |61||[[:en:Bayes' theorem]]||[[:ru:Теорема Байеса]] |- |61||[[:en:Bayeux Tapestry]]||[[:ru:Гобелен из Байё]] |- |61||[[:en:Bedford]]||[[:ru:Бедфорд]] |- |61||[[:en:Belgaum]]||[[:ru:Белгаум]] |- |61||[[:en:Bixa orellana]]||[[:ru:Бикса орельяна]] |- |61||[[:en:Blondie (band)]]||[[:ru:Blondie]] |- |61||[[:en:Boca Raton, Florida]]||[[:ru:Бока-Ратон]] |- |61||[[:en:Brassicales]]||[[:ru:Капустоцветные]] |- |61||[[:en:Brentford F.C.]]||[[:ru:Брентфорд (футбольный клуб)]] |- |61||[[:en:Buberos]]||[[:ru:Буберос]] |- |61||[[:en:Bugatti Veyron]]||[[:ru:Bugatti Veyron]] |- |61||[[:en:Cabrejas del Campo]]||[[:ru:Кабрехас-дель-Кампо]] |- |61||[[:en:Calatayud]]||[[:ru:Калатаюд]] |- |61||[[:en:Centenera de Andaluz]]||[[:ru:Сентенера-де-Андалус]] |- |61||[[:en:Chari River]]||[[:ru:Шари]] |- |61||[[:en:Charles XV]]||[[:ru:Карл XV]] |- |61||[[:en:Chelsea Manning]]||[[:ru:Мэннинг, Челси]] |- |61||[[:en:Chevrotain]]||[[:ru:Оленьковые]] |- |61||[[:en:Chilpancingo]]||[[:ru:Чильпансинго-де-лос-Браво]] |- |61||[[:en:Chlothar I]]||[[:ru:Хлотарь I]] |- |61||[[:en:Christian de Duve]]||[[:ru:Дюв, Кристиан де]] |- |61||[[:en:Coccyx]]||[[:ru:Копчик]] |- |61||[[:en:Computer worm]]||[[:ru:Сетевой червь]] |- |61||[[:en:Coscurita]]||[[:ru:Коскурита]] |- |61||[[:en:County Limerick]]||[[:ru:Лимерик (графство)]] |- |61||[[:en:County Offaly]]||[[:ru:Оффали]] |- |61||[[:en:Critically endangered]]||[[:ru:Виды, находящиеся на грани полного исчезновения]] |- |61||[[:en:Csongrád-Csanád County]]||[[:ru:Чонград-Чанад]] |- |61||[[:en:Culver City, California]]||[[:ru:Калвер-Сити]] |- |61||[[:en:DOS]]||[[:ru:DOS]] |- |61||[[:en:Danny Jacobs (actor)]]||[[:ru:Джейкобс, Дэнни (актёр)]] |- |61||[[:en:Deciduous]]||[[:ru:Листопадные растения]] |- |61||[[:en:Der Spiegel]]||[[:ru:Der Spiegel]] |- |61||[[:en:Desktop computer]]||[[:ru:Настольный компьютер]] |- |61||[[:en:Dictatorship of the proletariat]]||[[:ru:Диктатура пролетариата]] |- |61||[[:en:Dolj County]]||[[:ru:Долж (жудец)]] |- |61||[[:en:Duel]]||[[:ru:Дуэль]] |- |61||[[:en:ECOWAS]]||[[:ru:Экономическое сообщество стран Западной Африки]] |- |61||[[:en:East of England]]||[[:ru:Восточная Англия]] |- |61||[[:en:Eiji Kawashima]]||[[:ru:Кавасима, Эйдзи]] |- |61||[[:en:Erie Canal]]||[[:ru:Эри (канал)]] |- |61||[[:en:European pilchard]]||[[:ru:Европейская сардина]] |- |61||[[:en:European seabass]]||[[:ru:Обыкновенный лаврак]] |- |61||[[:en:FK Partizan]]||[[:ru:Партизан (футбольный клуб, Белград)]] |- |61||[[:en:Fergana Region]]||[[:ru:Ферганская область]] |- |61||[[:en:Ferret]]||[[:ru:Фретка]] |- |61||[[:en:Fertility]]||[[:ru:Фертильность]] |- |61||[[:en:Filling station]]||[[:ru:Автомобильная заправочная станция]] |- |61||[[:en:First Punic War]]||[[:ru:Первая Пуническая война]] |- |61||[[:en:Fort Smith, Arkansas]]||[[:ru:Форт-Смит (Арканзас)]] |- |61||[[:en:Frankfurt (disambiguation)]]||[[:ru:Франкфурт (значения)]] |- |61||[[:en:François Arago]]||[[:ru:Араго, Франсуа Жан Доминик]] |- |61||[[:en:Freddie Ljungberg]]||[[:ru:Юнгберг, Фредрик]] |- |61||[[:en:Frederick III, Holy Roman Emperor]]||[[:ru:Фридрих III (император Священной Римской империи)]] |- |61||[[:en:Frederik IX]]||[[:ru:Фредерик IX]] |- |61||[[:en:Friedrich Bergius]]||[[:ru:Бергиус, Фридрих]] |- |61||[[:en:Fuentestrún]]||[[:ru:Фуэнтеструн]] |- |61||[[:en:Galena]]||[[:ru:Галенит]] |- |61||[[:en:Galileo project]]||[[:ru:Галилео (космический аппарат)]] |- |61||[[:en:Georgetown]]||[[:ru:Джорджтаун (значения)]] |- |61||[[:en:Ghadames]]||[[:ru:Гадамес]] |- |61||[[:en:Grumman F-14 Tomcat]]||[[:ru:Grumman F-14 Tomcat]] |- |61||[[:en:Gustaf VI Adolf]]||[[:ru:Густав VI Адольф]] |- |61||[[:en:Gustav Heinemann]]||[[:ru:Хайнеман, Густав]] |- |61||[[:en:Górnik Zabrze]]||[[:ru:Гурник (футбольный клуб, Забже)]] |- |61||[[:en:Hamar Municipality]]||[[:ru:Хамар]] |- |61||[[:en:Herceg Novi]]||[[:ru:Херцег-Нови]] |- |61||[[:en:History of atomic theory]]||[[:ru:Атомная теория]] |- |61||[[:en:Huila Department]]||[[:ru:Уила (департамент)]] |- |61||[[:en:Hénin-Beaumont]]||[[:ru:Энен-Бомон]] |- |61||[[:en:Igor Sikorsky]]||[[:ru:Сикорский, Игорь Иванович]] |- |61||[[:en:James Sie]]||[[:ru:Си, Джеймс]] |- |61||[[:en:Jamnagar]]||[[:ru:Джамнагар]] |- |61||[[:en:Jens Lehmann]]||[[:ru:Леманн, Йенс (футболист)]] |- |61||[[:en:Jochi]]||[[:ru:Джучи]] |- |61||[[:en:Jumada al-Thani]]||[[:ru:Джумада аль-ахира]] |- |61||[[:en:Kangxi Emperor]]||[[:ru:Канси]] |- |61||[[:en:Kanuri language]]||[[:ru:Канури (язык)]] |- |61||[[:en:Karl Carstens]]||[[:ru:Карстенс, Карл]] |- |61||[[:en:Kasimov]]||[[:ru:Касимов]] |- |61||[[:en:King vulture]]||[[:ru:Королевский гриф]] |- |61||[[:en:Kitchener, Ontario]]||[[:ru:Китченер (Канада)]] |- |61||[[:en:Kite (geometry)]]||[[:ru:Дельтоид]] |- |61||[[:en:Kizlyar]]||[[:ru:Кизляр]] |- |61||[[:en:Kėdainiai]]||[[:ru:Кедайняй]] |- |61||[[:en:Kırıkkale]]||[[:ru:Кырыккале]] |- |61||[[:en:Lahn]]||[[:ru:Лан (река)]] |- |61||[[:en:Langa de Duero]]||[[:ru:Ланга-де-Дуэро]] |- |61||[[:en:Lannion]]||[[:ru:Ланьон]] |- |61||[[:en:Leskovac]]||[[:ru:Лесковац]] |- |61||[[:en:Liévin]]||[[:ru:Льевен]] |- |61||[[:en:Lockheed F-117 Nighthawk]]||[[:ru:Lockheed F-117 Nighthawk]] |- |61||[[:en:Low Countries]]||[[:ru:Исторические Нидерланды]] |- |61||[[:en:Lucy Lawless]]||[[:ru:Лоулесс, Люси]] |- |61||[[:en:Magaña]]||[[:ru:Маганья]] |- |61||[[:en:Mandrill]]||[[:ru:Мандрил]] |- |61||[[:en:Marek Grechuta]]||[[:ru:Грехута, Марек]] |- |61||[[:en:Marijampolė County]]||[[:ru:Мариямпольский уезд]] |- |61||[[:en:Max Theiler]]||[[:ru:Тейлер, Макс]] |- |61||[[:en:Maxentius]]||[[:ru:Максенций]] |- |61||[[:en:McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]||[[:ru:McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]] |- |61||[[:en:Medina Province, Saudi Arabia]]||[[:ru:Медина (административный округ)]] |- |61||[[:en:Messier 2]]||[[:ru:M 2]] |- |61||[[:en:Messier 87]]||[[:ru:M 87 (галактика)]] |- |61||[[:en:Meta Department]]||[[:ru:Мета (департамент)]] |- |61||[[:en:Miranda (state)]]||[[:ru:Миранда (штат)]] |- |61||[[:en:Miño de Medinaceli]]||[[:ru:Миньо-де-Мединасели]] |- |61||[[:en:Montélimar]]||[[:ru:Монтелимар]] |- |61||[[:en:Monégasque dialect]]||[[:ru:Монегаскский диалект]] |- |61||[[:en:Mortality rate]]||[[:ru:Смертность]] |- |61||[[:en:Mullah]]||[[:ru:Мулла]] |- |61||[[:en:Nantucket]]||[[:ru:Нантакет]] |- |61||[[:en:Nolay, Soria]]||[[:ru:Нолай]] |- |61||[[:en:North German Confederation]]||[[:ru:Северогерманский союз]] |- |61||[[:en:North Savo]]||[[:ru:Северное Саво]] |- |61||[[:en:Nowy Sącz]]||[[:ru:Новы-Сонч]] |- |61||[[:en:Ode to Joy]]||[[:ru:Ода к радости]] |- |61||[[:en:Ondo State]]||[[:ru:Ондо (штат)]] |- |61||[[:en:Oscar I of Sweden]]||[[:ru:Оскар I]] |- |61||[[:en:Otto Heinrich Warburg]]||[[:ru:Варбург, Отто Генрих]] |- |61||[[:en:Paetongtarn Shinawatra]]||[[:ru:Чиннават, Пхэтхонгтхан]] |- |61||[[:en:Peace of Utrecht]]||[[:ru:Утрехтский мирный договор (1713)]] |- |61||[[:en:Peccary]]||[[:ru:Пекариевые]] |- |61||[[:en:Perseids]]||[[:ru:Персеиды]] |- |61||[[:en:Perth, Scotland]]||[[:ru:Перт (Шотландия)]] |- |61||[[:en:Phrase]]||[[:ru:Фраза]] |- |61||[[:en:Pickaxe]]||[[:ru:Кайло]] |- |61||[[:en:Pinilla del Campo]]||[[:ru:Пинилья-дель-Кампо]] |- |61||[[:en:Piperaceae]]||[[:ru:Перечные]] |- |61||[[:en:Piran]]||[[:ru:Пиран]] |- |61||[[:en:Proso millet]]||[[:ru:Просо обыкновенное]] |- |61||[[:en:Protostar]]||[[:ru:Протозвезда]] |- |61||[[:en:Qaumi Taranah]]||[[:ru:Гимн Пакистана]] |- |61||[[:en:Quintana Redonda]]||[[:ru:Кинтана-Редонда]] |- |61||[[:en:Racine, Wisconsin]]||[[:ru:Расин (Висконсин)]] |- |61||[[:en:Radio-frequency identification]]||[[:ru:RFID]] |- |61||[[:en:Red Bull Racing]]||[[:ru:Ред Булл (команда Формулы-1)]] |- |61||[[:en:Richard Kuhn]]||[[:ru:Кун, Рихард]] |- |61||[[:en:Risaralda Department]]||[[:ru:Рисаральда]] |- |61||[[:en:Riyadh Province]]||[[:ru:Эр-Рияд (административный округ)]] |- |61||[[:en:Rollamienta]]||[[:ru:Рольямьента]] |- |61||[[:en:Roundabout]]||[[:ru:Круговой перекрёсток]] |- |61||[[:en:Sacavém]]||[[:ru:Сакавен]] |- |61||[[:en:Sailor]]||[[:ru:Моряк]] |- |61||[[:en:Saint Lawrence]]||[[:ru:Лаврентий Римский]] |- |61||[[:en:Samora Machel]]||[[:ru:Машел, Самора]] |- |61||[[:en:Sampi]]||[[:ru:Сампи]] |- |61||[[:en:San Pedro Manrique]]||[[:ru:Сан-Педро-Манрике]] |- |61||[[:en:Sango language]]||[[:ru:Санго]] |- |61||[[:en:Santalum album]]||[[:ru:Сантал белый]] |- |61||[[:en:Santander Department]]||[[:ru:Сантандер (департамент)]] |- |61||[[:en:Sarpsborg]]||[[:ru:Сарпсборг]] |- |61||[[:en:Sasha Clements]]||[[:ru:Клементс, Саша]] |- |61||[[:en:Satakunta]]||[[:ru:Сатакунта]] |- |61||[[:en:Sentinelese]]||[[:ru:Сентинельцы]] |- |61||[[:en:Sewing]]||[[:ru:Шитьё]] |- |61||[[:en:Shah Alam]]||[[:ru:Шах-Алам]] |- |61||[[:en:Sioux]]||[[:ru:Сиу]] |- |61||[[:en:Soundgarden]]||[[:ru:Soundgarden]] |- |61||[[:en:South Savo]]||[[:ru:Южное Саво]] |- |61||[[:en:Southwest Finland]]||[[:ru:Варсинайс-Суоми]] |- |61||[[:en:Sovetsk, Kaliningrad Oblast]]||[[:ru:Советск (Калининградская область)]] |- |61||[[:en:Spider-Man 2]]||[[:ru:Человек-паук 2]] |- |61||[[:en:Stable]]||[[:ru:Стайня]] |- |61||[[:en:Standard Chinese]]||[[:ru:]] |- |61||[[:en:Stoma]]||[[:ru:Устьице]] |- |61||[[:en:Subduction]]||[[:ru:Зона субдукции]] |- |61||[[:en:Suebi]]||[[:ru:Свевы]] |- |61||[[:en:Tannin]]||[[:ru:Танины]] |- |61||[[:en:Tergu]]||[[:ru:Тергу]] |- |61||[[:en:The Hurt Locker]]||[[:ru:Повелитель бури]] |- |61||[[:en:The Legend of Zelda]]||[[:ru:The Legend of Zelda]] |- |61||[[:en:The Penguins of Madagascar]]||[[:ru:Пингвины из Мадагаскара (мультсериал)]] |- |61||[[:en:The Pussycat Dolls]]||[[:ru:Pussycat Dolls]] |- |61||[[:en:The Sound of Music (film)]]||[[:ru:Звуки музыки (фильм)]] |- |61||[[:en:Tolna County]]||[[:ru:Тольна (вармедье)]] |- |61||[[:en:Toul]]||[[:ru:Туль]] |- |61||[[:en:Transfiguration of Jesus]]||[[:ru:Преображение Господне]] |- |61||[[:en:Transsexuality]]||[[:ru:Транссексуальность]] |- |61||[[:en:Trogon]]||[[:ru:Трогоновые]] |- |61||[[:en:Tumulus]]||[[:ru:Тумулус]] |- |61||[[:en:Tupolev Tu-144]]||[[:ru:Ту-144]] |- |61||[[:en:UTC+08:30]]||[[:ru:UTC+8:30]] |- |61||[[:en:Valdeprado]]||[[:ru:Вальдепрадо]] |- |61||[[:en:Valentino Rossi]]||[[:ru:Росси, Валентино]] |- |61||[[:en:Visual Studio]]||[[:ru:Microsoft Visual Studio]] |- |61||[[:en:Wataru Endo]]||[[:ru:Эндо, Ватару]] |- |61||[[:en:Wenzhou]]||[[:ru:Вэньчжоу]] |- |61||[[:en:West Francia]]||[[:ru:Западно-Франкское королевство]] |- |61||[[:en:West Palm Beach, Florida]]||[[:ru:Уэст-Палм-Бич]] |- |61||[[:en:Wilkes-Barre, Pennsylvania]]||[[:ru:Уилкс-Барре]] |- |61||[[:en:Yelo, Spain]]||[[:ru:Ело (Испания)]] |- |61||[[:en:Yorkshire and the Humber]]||[[:ru:Йоркшир и Хамбер]] |- |61||[[:en:Zagreb County]]||[[:ru:Загребачка]] |- |61||[[:en:Zaydism]]||[[:ru:Зейдиты]] |} kd96hqhxeo0cb9fxa348idsf1afkj84 4 1158531 10722489 10710806 2026-04-09T07:32:38Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722489 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !Մասնակցային էջ!!Կատեգորիա |- |[[Մասնակից:Arianasahakyan/Ավազարկղ]]||[[:Կատեգորիա:Pages displaying alarming messages about Module:Annotated link]] |- |[[Մասնակից:Demirkhanian Milena/Ավազարկղ88]]||[[:Կատեգորիա:Pages using S-rel template with ca parameter]] |- |[[Մասնակից:Flora Karapetyan/Ավազարկղ4]]||[[:Կատեգորիա:Pages using the WikiHiero extension]] |- |[[Մասնակից:GeoO/Մոլենբեկ]]||[[:Կատեգորիա:Բրյուսելի համայնքներ]] |- |[[Մասնակից:Gevorg Ghazaryan/Սրեբիրնա բնական արգելոց]]||[[:Կատեգորիա:Կատեգորիա ԲՊՀՄ Ia]] |- |[[Մասնակից:Karine Davtyan/Ավազարկղ]]||[[:Կատեգորիա:Հետաքրքրությունների կոնֆլիկտով հոդվածներ]] |- |[[Մասնակից:Vacio/Սևագրություն]]||[[:Կատեգորիա:Pages using the WikiHiero extension]] |- |[[Մասնակից:Vadgt/Ավազարկղ/Գլխավոր էջ/Նոր 3.0]]||[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Կաղապարներ]] |- |[[Մասնակից:XenonX88/Ավազարկղ 4]]||[[:Կատեգորիա:Ստորին Հռենոս գավառի բնակավայրեր]] |- |[[Մասնակից:ԱյգեՊան]]||[[:Կատեգորիա:Pages using the WikiHiero extension]] |- |[[Մասնակից:ԼուսինեՍահ/Ավազարկղ3]]||[[:Կատեգորիա:Իմպերիալիզմի ուսումնասիրություն]] |- |[[Մասնակից:Ծովինար Սահակյան/Ավազարկղ]]||[[:Կատեգորիա:Pages using S-rel template with ca parameter]] |- |[[Մասնակից:Շուշան Թորոսյան / Ավազարկղ]]||[[:Կատեգորիա:Սոցիոլոգիայի տերմինաբանություն]] |} njxbla39lw448jyyn6hi2y0ggqbpf9y 4 1158708 10722426 10714644 2026-04-09T02:11:20Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722426 wikitext text/x-wiki Տես նաև՝ [[Վիքիպեդիա:Ցանկեր/շատ հղվող բազմիմաստության փարատման էջեր]] # [[Ռուսաստանի քաղաքների ցանկ]] - 88 # [[Կոթի]] - 37 # [[Հայկական գորգ]] - 26 # [[Բիթլիսի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր]] - 23 # [[Ռուսաստանի քաղաքների ցանկն ըստ բնակչության թվի]] - 23 # [[Գյումրի]] - 18 # [[Նախիջևանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն]] - 18 # [[Խորհրդային շրջանի հայ գրականություն]] - 16 # [[Մեծ Հայք]] - 16 # [[ՀՀ ԳԱԱ անդամներ (ցանկ)]] - 15 # [[Հայկական անուն]] - 14 # [[Հայկական եկեղեցական ճարտարապետություն]] - 14 # [[Ուկրաինա]] - 14 # [[Արցախի պատմություն]] - 13 # [[Դմիտրի Մերեժկովսկի]] - 13 # [[Աշխարհացույց]] - 12 # [[Արցախի Հանրապետություն]] - 12 # [[Դիսկուրսներ Լիվիոսի մասին]] - 12 # [[Սիսիան]] - 12 # [[44-օրյա պատերազմում զոհված ազատամարտիկների ցանկ]] - 11 # [[Դմիտրի Մենդելեև]] - 11 # [[Ինգուլ (գետ)]] - 11 # [[Հայկական կերպարվեստ]] - 11 # [[Ջին Քելլի]] - 11 # [[Բելառուսի քաղաքների ցանկ]] - 10 # [[Հայկական ճարտարապետություն]] - 10 # [[Մայրցամաք]] - 10 # [[Մանկական ճարպակալում]] - 10 # [[Նորայր Մնացականյան]] - 10 # [[Վասակ Ա Սյունի]] - 10 # [[Տարոն Մարգարյան]] - 10 # [[Քաղաքական պատերազմ]] - 10 # [[Անանիա Շիրակացու մեդալակիրների ցանկ]] - 9 # [[Աշտարակ (քաղաք)]] - 9 # [[Արմավիր (գյուղ, Արմավիրի մարզ)]] - 9 # [[Բրոնզի դարը Հայկական լեռնաշխարհում]] - 9 # [[Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոն]] - 9 # [[Կառլ III (այլ կիրառումներ)]] - 9 # [[Կառլ II (այլ կիրառումներ)]] - 9 # [[Կառլ IV (այլ կիրառումներ)]] - 9 # [[Կառլ IX (այլ կիրառումներ)]] - 9 # [[Կառլ I (այլ կիրառումներ)]] - 9 # [[Կառլ VIII (այլ կիրառումներ)]] - 9 # [[Կառլ VII (այլ կիրառումներ)]] - 9 # [[Կառլ VI (այլ կիրառումներ)]] - 9 # [[Կառլ V (այլ կիրառումներ)]] - 9 # [[Կառլ X (այլ կիրառումներ)]] - 9 # [[Հայաստանի կառավարությանն առընթեր մարմիններ]] - 9 # [[Հայկական կարպետ]] - 9 # [[Հնագիտությունը Հայաստանում]] - 9 # [[Նոր շրջանի հայ գրականություն]] - 9 # [[Սյունիքի մարզը և Արցախյան ազատամարտը]] - 9 # [[Ֆիդայական շարժում]] - 9 # [[1946-1980-ական թվականների հայկական կինո]] - 8 # [[Ադրբեջանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն]] - 8 # [[Գերմաներեն]] - 8 # [[ՀՀ բուսաբուծություն]] - 8 # [[ՀՀ նախարարություններ և նախարարներ]] - 8 # [[Հայ նոր գրականություն]] - 8 # [[Հայաստանի բնակավայրերի ցանկ]] - 8 # [[Հայկ Հարությունյան (գեներալ)]] - 8 # [[Հայկական միջնադարյան կերպարվեստ]] - 8 # [[Հայոց պատմություն]] - 8 # [[Հայուհիներն Արցախյան գոյապայքարում]] - 8 # [[Ձայների բաշխումը ՀՀ 2012 թվականի լավագույն մարզիկի մրցույթում]] - 8 # [[Մետաղադրամների ցանկ]] - 8 # [[Նորագույն շրջանի հայ գրականություն]] - 8 # [[Պսյոլ (գետ)]] - 8 # [[ArmSCII]] - 7 # [[Ադրբեջանի ազգային հերոսի մեդալակիրների ցանկ]] - 7 # [[Աղդամի շրջան (Ադրբեջանական ԽՍՀ)]] - 7 # [[Աշխարհի պատմության խոշորագույն տերությունների (կայսրությունների) ցանկ]] - 7 # [[Բանակ]] - 7 # [[Իշխան (տիտղոս)]] - 7 # [[Իտալերեն]] - 7 # [[Լուգանսկի մարզ]] - 7 # [[Խարկովի մարզ]] - 7 # [[Հայաստան]] - 7 # [[Հայերի մասնակցությունը Առաջին համաշխարհային պատերազմին]] - 7 # [[Հայերն Ադրբեջանում]] - 7 # [[Հայկական մանրանկարչություն]] - 7 # [[Մեծ Հայքի գավառների ցանկ]] - 7 # [[Մեծ Հայքի վարչական բաժանում]] - 7 # [[Շիրակի մարզ]] - 7 # [[Շուշի]] - 7 # [[Պետահ Տիկվա]] - 7 # [[Պրոնյա (Օկայի վտակ)]] - 7 # [[Ջորջ Անսոնի ճանապարհորդությունը]] - 7 # [[Վարդենիս (գյուղ)]] - 7 # [[Ադրբեջանի պատմություն]] - 6 # [[Ալեն Սիմոնյան]] - 6 # [[Այգեգործություն]] - 6 # [[Արթուր Խաչատրյան (գնդապետ)]] - 6 # [[Արցախի երաժշտություն]] - 6 # [[Բագրատունիների թագավորություն]] - 6 # [[Բրոնզի դար]] - 6 # [[Դրաստամատ Կանայան]] - 6 # [[Երաժշտական մրցույթ]] - 6 # [[Զանգելանի շրջան (Ադրբեջանական ԽՍՀ)]] - 6 # [[Լեռնային Ղարաբաղը Անդրկովկասի խորհրդայնացման տարիներին]] - 6 # [[Լև Տոլստոյ]] - 6 # [[Կիևի մարզ]] - 6 # [[Հայաստանի ջրագրություն]] - 6 # [[Հավերժության հայկական նշան]] - 6 # [[Հարմոնիա]] - 6 # [[Հին Երևան]] - 6 # [[Մանկություն]] - 6 # [[Մանվել Խաչատրյան]] - 6 # [[Մարտունու շրջան (Արցախ)]] - 6 # [[Նոր շրջանի հայկական ճարտարապետություն]] - 6 # [[Նորագույն շրջանի հայկական կերպարվեստ]] - 6 # [[Նորագույն շրջանի հայկական մամուլ]] - 6 # [[Շուշիի ռեալական ուսումնարան]] - 6 # [[Ուկրաինայի քաղաքներ]] - 6 # [[Չեռնիգովի մարզ]] - 6 # [[Սանկտ Պետերբուրգ]] - 6 # [[Սուդոստ (գետ)]] - 6 # [[Սպիտակի շրջան]] - 6 # [[Տերեփուկ]] - 6 # [[Տերնոպոլի մարզ]] - 6 # [[Քաղաքների ցուցակներն ըստ ՀՆԱ-ի]] - 6 # [[Օրբելի եղբայրներ]] - 6 # [[1945]] - 5 # [[Ազգային-մշակութային եղեռն]] - 5 # [[Ազնվամորի]] - 5 # [[Ամուսնությունը միջնադարյան Հայաստանում]] - 5 # [[Անդրանիկ Օզանյան]] - 5 # [[Աշոտ Գիզիրյան]] - 5 # [[Արարատյան կողմնակալություն]] - 5 # [[Արթուր Օսիկյան]] - 5 # [[Արմավիր (մայրաքաղաք)]] - 5 # [[Արմատ (մաթեմատիկա)]] - 5 # [[Արմեն Ռուստամյան]] - 5 # [[Արցախի Հանրապետության մշակութալուսավորական հիմնարկներ]] - 5 # [[Արցախի վարչական բաժանում]] - 5 # [[Բանահյուսություն]] - 5 # [[Բաշ-Ապարանի ճակատամարտ]] - 5 # [[Բնիկ հայերեն բառեր]] - 5 # [[Բուսաբանություն]] - 5 # [[Գյուղացիություն]] - 5 # [[Գոյության կռիվ]] - 5 # [[Գործակալություն]] - 5 # [[Գուբադլըի շրջան]] - 5 # [[Դիվանագիտություն]] - 5 # [[Դոնեցկի մարզ]] - 5 # [[Եզնակող]] - 5 # [[Երկրների հեռախոսային կոդերի ցանկ]] - 5 # [[Էոս]] - 5 # [[Էստոնիայի ամենաբարձր կառույցների ցանկ]] - 5 # [[Ինքնապաշտպանական մարտեր (1915)]] - 5 # [[Իրպեն (գետ)]] - 5 # [[Խալաթ]] - 5 # [[Խոտհարք]] - 5 # [[Ծաղկաթերթ]] - 5 # [[Կոն]] - 5 # [[ՀՀ տարածքային կառավարում և տեղական ինքնակառավարում]] - 5 # [[Հայ մանրանկարիչների ցանկ]] - 5 # [[Հայ փիլիսոփայություն]] - 5 # [[Հայաստանը 2012 ամառային օլիմպիական խաղերում]] - 5 # [[Հայաստանի անասնաբուծություն]] - 5 # [[Հայաստանի գրողների միության յոթերորդ համագումար]] - 5 # [[Հայաստանի գրողների միության ութերորդ համագումար]] - 5 # [[Հայաստանի զինված ուժերի պատմություն]] - 5 # [[Հայաստանի կոմունիստական (բոլշևիկյան) կուսակցության համագումարներ]] - 5 # [[Հայաստանի միջազգային դրություն (1918-1920)]] - 5 # [[Հայկական հարցի և հայերի ցեղասպանության արտացոլումը գրականության մեջ]] - 5 # [[Հայոց պատմության ժամանակագրություն]] - 5 # [[Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ Խորհրդային Միության հերոսի կոչում ստացած հայերի ցանկ]] - 5 # [[Հաշվապահական հաշվառում]] - 5 # [[Հենրիխ Շլիման]] - 5 # [[Հունական փոխառությունները հայերենում]] - 5 # [[Հրայր Կարապետյան]] - 5 # [[Ճարտարուկ]] - 5 # [[Մայիսյան հերոսամարտեր]] - 5 # [[Մանրանկարչություն]] - 5 # [[Միջին մողես]] - 5 # [[Մովսես Խորենացու մեդալակիրների ցանկ]] - 5 # [[Յաղուբ Շևքի փաշա]] - 5 # [[Նիդերլանդներ]] - 5 # [[Շինարարություն]] - 5 # [[Շվեյցարիա]] - 5 # [[Շրջանառվող արժույթների ցանկ]] - 5 # [[Ուսուցիչներն Արցախյան ազատամարտում]] - 5 # [[Չերկասիի մարզ]] - 5 # [[Պատմամշակութային հոգեբանություն]] - 5 # [[Պրուտ (գետ)]] - 5 # [[Ջուղա (Նախիջևան)]] - 5 # [[Ջուղայի խաչքարերի ոչնչացում]] - 5 # [[Ռադիո Հայ]] - 5 # [[Ռուսաստանը և Հայկական հարցը]] - 5 # [[Ռուսաստանի պատմություն]] - 5 # [[Սննդի և դեղերի վարչություն]] - 5 # [[Սև]] - 5 # [[Վահան Հովհաննեսյան]] - 5 # [[Վաղ միջնադարի հայ գրականություն]] - 5 # [[Վանի թագավորության տնտեսություն]] - 5 # [[Տոհմային գործ]] - 5 # [[Ցմախ]] - 5 # [[Քսանա]] - 5 # [[Օլիմպիական դրոշ]] - 5 # [[Օձ (քաղաք)]] - 5 # [[ԱՄՆ-ի՝ 100 հազար և ավելի բնակիչ ունեցող քաղաքների ցանկ]] - 4 # [[Աբաջիկ]] - 4 # [[Ադրբեջան]] - 4 # [[Ադրբեջանի խորհրդայնացում]] - 4 # [[Ազնվականություն]] - 4 # [[Աթաբեկյաններ]] - 4 # [[Ալեքսանդր]] - 4 # [[Աղվան Վարդանյան]] - 4 # [[Ամանորյա տոնավաճառների ցանկ]] - 4 # [[Անահիտ Բախշյան]] - 4 # [[Անձնային իմաստներ]] - 4 # [[Անցում (աստղագիտություն)]] - 4 # [[Ապոկալիպսիսի չորս ձիավորներ]] - 4 # [[Առաջին համաշխարհային պատերազմի հետևանքներ]] - 4 # [[Աստրեոս]] - 4 # [[Ավո ՖԱ]] - 4 # [[Ատոմային կլանման սպեկտրաչափություն]] - 4 # [[Արա Երնջակյան]] - 4 # [[Արարատյան Հայրապետական թեմ]] - 4 # [[Արծվիկ Մինասյան]] - 4 # [[Արմավիր]] - 4 # [[Արմեն Ջիգարխանյան]] - 4 # [[Արմեն Ջիգարխանյանի ֆիլմագրություն]] - 4 # [[Արտակ Խաչատրյան (ազատամարտիկ)]] - 4 # [[Արցախի Հանրապետության թատրոն]] - 4 # [[Արքեաներ]] - 4 # [[Արևմտյան Հայաստանն Օսմանյան կայսրության կազմում]] - 4 # [[Բուդդայականություն]] - 4 # [[Բուլղարիայի քաղաքների ցանկ]] - 4 # [[Բրազիլիա]] - 4 # [[Գագիկ Ստեփանյան]] - 4 # [[Գյուլագարակ]] - 4 # [[Գնդիկներով թեյ]] - 4 # [[Գոռ Վարդանյան (ճարտարագետ)]] - 4 # [[Գևորգ Գրիգորյան]] - 4 # [[Դավիթ Բեկ (վեպ)]] - 4 # [[Դավիթ Ծարեցի]] - 4 # [[Դրամագիտությունը Հայաստանում]] - 4 # [[Եգիպտոսի ալբանական գահատոհմ]] - 4 # [[Եկեղեցական զգեստ]] - 4 # [[Երևանի 2750-ամյակի տոնակատարություններ]] - 4 # [[Երևանի երաժշտություն]] - 4 # [[Զարգացած միջնադարի հայկական կրթություն]] - 4 # [[Զորիկ Ավետիսյան]] - 4 # [[Զևս]] - 4 # [[Էջմիածնի Մայր Տաճար]] - 4 # [[Ընդերքաբանությունը և մետալուրգիան Հայաստանում]] - 4 # [[Թատրոն]] - 4 # [[Թեոգոնիա]] - 4 # [[Թզարմատ]] - 4 # [[Թթվիճ]] - 4 # [[Թունաթափ]] - 4 # [[Ի՞նչ, որտե՞ղ, ե՞րբ]] - 4 # [[Իմպուլսային տեխնիկա]] - 4 # [[Իշխանիգոմ]] - 4 # [[Իսպանիայի տաճարներ]] - 4 # [[Լայնցի կենդանաբանական այգի]] - 4 # [[Լեհաստանի աշխարհագրություն]] - 4 # [[Լիլիթ Գալստյան]] - 4 # [[Լուգա (գետ)]] - 4 # [[Լուսավորչի աջ]] - 4 # [[Լվովի մարզ]] - 4 # [[Խաչեն]] - 4 # [[Խաչքար]] - 4 # [[Խարականց]] - 4 # [[Խեք]] - 4 # [[Խորհրդահայ երաժշտություն]] - 4 # [[Խորհրդային շրջանի հայկական երաժշտություն]] - 4 # [[Ծխաբույս]] - 4 # [[Ծովատեղ]] - 4 # [[Կաբո Վերդեի դրոշ]] - 4 # [[Կալինովկա (գետ, թափվում է Կուրշի ծոց)]] - 4 # [[Կաղամբ]] - 4 # [[Կաղարծի]] - 4 # [[Կամավորական բանակ]] - 4 # [[Կարեն Մարգարյան (օդաչու)]] - 4 # [[Կարմրան]] - 4 # [[Կծմախոտ]] - 4 # [[Կոր]] - 4 # [[Կուսածնություն]] - 4 # [[Կրոնը և եկեղեցին Արցախում]] - 4 # [[ՀՀ կապ]] - 4 # [[Համազգային Մշակութային Միություն]] - 4 # [[Համասպրամ]] - 4 # [[Համո Բաբայան]] - 4 # [[Հայ-վրացական պատերազմ]] - 4 # [[Հայ իրավունք]] - 4 # [[Հայ քաղաքային ժողովրդական երաժշտություն]] - 4 # [[Հայաստանի 2012 թվականի լավագույն մարզիկի մրցույթ]] - 4 # [[Հայաստանի Բարձրագույն խումբ 2014-15 (ֆուտբոլ)]] - 4 # [[Հայաստանի Հանրապետության պետական մրցանակներ]] - 4 # [[Հայաստանի առողջապահություն]] - 4 # [[Հայաստանի բնակչություն]] - 4 # [[Հայաստանի գրողների միության վեցերորդ համագումար]] - 4 # [[Հայաստանի երկրաբանական կառուցվածք]] - 4 # [[Հայաստանի համայնքներ]] - 4 # [[Հայաստանի միջազգային ֆուտբոլիստների ցանկ]] - 4 # [[Հայաստանն օլիմպիական խաղերում]] - 4 # [[Հայկ Հակոբյան (ֆուտբոլիստ)]] - 4 # [[Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն]] - 4 # [[Հայկական ժողովրդական ճարտարապետություն]] - 4 # [[Հայկական կամավորական շարժում (1914-1918)]] - 4 # [[Հայկական կերպարվեստի սկզբնավորում]] - 4 # [[Հայկական սփյուռք]] - 4 # [[Հանքային գործ]] - 4 # [[Հարություն Մարտիրոսյան]] - 4 # [[Հորոսկոպ]] - 4 # [[Ձագախոտ]] - 4 # [[Ղազախստանի քաղաքների ցանկ]] - 4 # [[Ճուռակախոտ]] - 4 # [[Մահվան ձեռքը (ֆիլմ, 1976)]] - 4 # [[Մառնեուլի շրջան]] - 4 # [[Մավրիկյան դրոնտ]] - 4 # [[Մարգացնծու]] - 4 # [[Մարդն առաջին անգամ ոտք դրեց Անտարկտիդա]] - 4 # [[Մարտական ծառայության մեդալակիրների ցանկ]] - 4 # [[Մարտական ձկնիկ]] - 4 # [[Մելիք-Շահնազարյաններ]] - 4 # [[Մեծ Մորյանկա]] - 4 # [[Մեծ Նահատակ եկեղեցի]] - 4 # [[Մերկուրի (մոլորակ)]] - 4 # [[Մեքենաշինություն]] - 4 # [[Միջին պալեոլիթը Հայկական լեռնաշխարհում]] - 4 # [[Միջնադարյան խոհանոց]] - 4 # [[Միքայել (անուն)]] - 4 # [[Միքայել Ապրեսյան]] - 4 # [[Միքայել Մանուկյան (քաղաքական գործիչ)]] - 4 # [[Մոսկվա]] - 4 # [[Նախնադարյան հասարակությունը Հայկական լեռնաշխարհում]] - 4 # [[Նարուտո Ուզումակի]] - 4 # [[Նորովանց (Հայոց ձորի գավառ)]] - 4 # [[Նորովիրուս]] - 4 # [[Շամբի]] - 4 # [[Շնդեղ]] - 4 # [[Ուդի (գետ)]] - 4 # [[Ուղտափուշ]] - 4 # [[Չանգժոու]] - 4 # [[Պահարան]] - 4 # [[Պողոսյան թատերախումբ]] - 4 # [[Պորոնայ (գետ)]] - 4 # [[Պուշկին (քաղաք)]] - 4 # [[Ջակոմո Կազանովա]] - 4 # [[Ռադդեի ժայռային մողես]] - 4 # [[Ռոզա Սիրունյան]] - 4 # [[Ռուսիայի միավորում]] - 4 # [[Սահլ Սմբատյան]] - 4 # [[Սաղավարտուկ]] - 4 # [[Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն]] - 4 # [[Սասկաչևանի պատմություն]] - 4 # [[Սարգիս Վարդանյան]] - 4 # [[Սելենե]] - 4 # [[Սիլիցիումի երկօքսիդ]] - 4 # [[Սիրաքյուս (քաղաք)]] - 4 # [[Սորուկ]] - 4 # [[Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանի ասպետների ցանկ]] - 4 # [[Ստոլբովյան հաշտության պայմանագիր]] - 4 # [[Սփյուռքահայ երաժշտություն]] - 4 # [[Վահան Միրաքյան (բանաստեղծ)]] - 4 # [[Վաղբրոնզեդարյան Հայաստանի մետաղամշակություն]] - 4 # [[Վառվռուկ]] - 4 # [[Վավիկ Վարդանյան]] - 4 # [[Վարդագույն սարյակ]] - 4 # [[Վիրախոտ]] - 4 # [[Վորսկլա (գետ)]] - 4 # [[Տավարաբուծություն]] - 4 # [[Տեղանուններ]] - 4 # [[Տիեզերական լատե]] - 4 # [[Փետրախոտ]] - 4 # [[Փիլիսոփայություն]] - 4 # [[Քառօրյա պատերազմում զոհվածների ցանկ (2016)]] - 4 # [[Քարացած փայտ]] - 4 # [[Քարբեկ]] - 4 # [[Քիմիոն]] - 4 # [[Օմոլոն (գետ)]] - 4 # [[Օրդուբադ]] - 4 # [[Ֆիզիկայի պատմություն]] - 4 # [[Ֆրանսահայ երաժշտություն]] - 4 # [[Ֆրանսիայի գետերի ցանկ]] - 4 # [[1925]] - 3 # [[1957]] - 3 # [[Domino’s Pizza]] - 3 # [[M&M's]] - 3 # [[Maersk]] - 3 # [[RGB]] - 3 # [[«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 1-ին աստիճանի մեդալակիրների ցանկ]] - 3 # [[«Հայրենիքին մատուցած ծառայությունների համար» 2-րդ աստիճանի մեդալակիրների ցանկ]] - 3 # [[Ա-ԹԻՎԻ հեռուստաընկերություն]] - 3 # [[Աբիսողոմ]] - 3 # [[Աբխազական Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն]] - 3 # [[Ագրակ (Հայոց ձորի գավառ)]] - 3 # [[Ադանան]] - 3 # [[Ադրբեջանի տնտեսական շրջաններ]] - 3 # [[Ազատ հայրենիք]] - 3 # [[Աթանանց (Հայոց ձորի գավառ)]] - 3 # [[Ալադին (մուլտսերիալ)]] - 3 # [[Ալափարս]] - 3 # [[Ալեքսանդր Պուշկին]] - 3 # [[Ալեքսանդր Սպենդիարյան]] - 3 # [[Ալինա Քուշկյան]] - 3 # [[Ալֆրեդ Ռոզենբերգ]] - 3 # [[Ախուրյան (Շիրակի մարզ)]] - 3 # [[Ակունք (Արագածոտնի մարզ)]] - 3 # [[Ակքան]] - 3 # [[Աղեղ (զենք)]] - 3 # [[Ամորտիզացիա]] - 3 # [[Անահիտ Վարդանյան]] - 3 # [[Անգ]] - 3 # [[Անդրանիկ Սողոմոնյան]] - 3 # [[Անդրանիկ Քոչարյան]] - 3 # [[Անդրեաս Արծրունի]] - 3 # [[Անդրկարպատյան մարզ]] - 3 # [[Անդրոմեդա (համաստեղություն)]] - 3 # [[Անի]] - 3 # [[Անուշավան Թումանյան]] - 3 # [[Անտառաշեն]] - 3 # [[Անտիկ շրջան]] - 3 # [[Աշխեն Ավետիսյան]] - 3 # [[Աշոտ Ա Մեծ]] - 3 # [[Ապաանհատականացում]] - 3 # [[Ապրակունիս]] - 3 # [[Առեղ (Հայոց ձորի գավառ)]] - 3 # [[Առեղ (Հայոց ձորի գավառ, այլ գյուղ)]] - 3 # [[Առողջարանին կից]] - 3 # [[Առումինների դրոշ]] - 3 # [[Առևտրական ընկերություններ]] - 3 # [[Ասկերանի պաշտպանական շրջան]] - 3 # [[Աստվածատուր]] - 3 # [[Արագած (Ապարանի շրջան)]] - 3 # [[Արամ Վարդևանյան]] - 3 # [[Արայիկ Խանդոյան]] - 3 # [[Արարատի մարզ]] - 3 # [[Արարատի մարզն Արցախյան ազատամարտում]] - 3 # [[Արզական]] - 3 # [[Արթուր Ջանիբեկյան]] - 3 # [[Արկադիա Բալայան]] - 3 # [[Արկանզաս (նահանգ)]] - 3 # [[Արկանզաս նահանգի պատմություն]] - 3 # [[Արմավիր (միջնադարյան քաղաք)]] - 3 # [[Արմեն Գյուլբուդաղյանց]] - 3 # [[Արմեն Խաչատրյան (դիվանագետ)]] - 3 # [[Արմեն Ռաֆայելի Աղաջանյան]] - 3 # [[Արսեն (այլ կիրառումներ)]] - 3 # [[Արտակ Եդիգարյան]] - 3 # [[Արտյոմ Բադալյան]] - 3 # [[Արցախ հայրենակցական միություն]] - 3 # [[Արցախի Հանրապետության թանգարաններ]] - 3 # [[Արցախի ազատագրական պայքար (1724-1731)]] - 3 # [[Արցախի ֆիզիկաաշխարհագրական բնութագիր]] - 3 # [[Արփինե Վարդանյան]] - 3 # [[Արևածագ]] - 3 # [[Արևելից կողմանք Հայոց]] - 3 # [[Արևելյան Հայաստան]] - 3 # [[Արևմտահայ բժիշկները և դեղագործները Եղեռնի տարիներին]] - 3 # [[Արևմտյան ճակատի ձախ թևի հակագրոհ Սուխինիչի և Կոզելսկի տարածքում]] - 3 # [[Աֆրիկայի պատմություն]] - 3 # [[Աֆրիկայի տնտեսական պատմություն]] - 3 # [[Բաբա Հայրյան]] - 3 # [[Բագրատունիներ]] - 3 # [[Բազուկ (բույս)]] - 3 # [[Բարբարոսա (ռազմական գործողություն)]] - 3 # [[Բեմական խոսք]] - 3 # [[Բետելգեյզե]] - 3 # [[Բերդաշեն (Մարտունու շրջան)]] - 3 # [[Բժշկագիտություն]] - 3 # [[Բյուզանդական կայսրության բանակ]] - 3 # [[Բյուջե]] - 3 # [[Բոդոկենայի գավառ]] - 3 # [[Բոհրուտ]] - 3 # [[Բորիս Դանիելյան (բժիշկ)]] - 3 # [[Բուրգունդիայի թագավորություն]] - 3 # [[Բրյուսել]] - 3 # [[Գագիկ Մարտիրոսյան]] - 3 # [[Գազ Վեդու]] - 3 # [[Գազ մանրագլխիկ]] - 3 # [[Գայ (Արմավիրի մարզ)]] - 3 # [[Գայանե Առուստամյան]] - 3 # [[Գավառ (Մեծ Հայքի վարչական միավոր)]] - 3 # [[Գարդմանք (տարածքային էթնիկ միավոր)]] - 3 # [[Գարեգին Մելոյան]] - 3 # [[Գելի բոխի]] - 3 # [[Գեղամյաններ]] - 3 # [[Գեղաշեն (Կոտայքի մարզ)]] - 3 # [[Գեղարքունիքի թեմ]] - 3 # [[Գեմ Բելասան Մեծ]] - 3 # [[Գեմ Բելասան Փոքր]] - 3 # [[Գեներալ]] - 3 # [[Գեշտալտ հոգեբանություն]] - 3 # [[Գետերի ցանկն ըստ երկարության]] - 3 # [[Գերագույն հրամանատար]] - 3 # [[Գընալը կղզու կազդուրման կայան]] - 3 # [[Գիշի]] - 3 # [[Գյուղ]] - 3 # [[Գյումրու Վարդան Աճեմյանի անվան պետական դրամատիկական թատրոն]] - 3 # [[Գների կառավարում]] - 3 # [[Գոմ]] - 3 # [[Գորին (գետ)]] - 3 # [[Գորշ ածուխ]] - 3 # [[Գուկանց]] - 3 # [[Գուներանգ]] - 3 # [[Գուսան Հայկազուն]] - 3 # [[Գրեկեր (ֆինանսներ)]] - 3 # [[Դալեկարլիական ձի]] - 3 # [[Դավիթ Արծրունի]] - 3 # [[Դե ստիլ]] - 3 # [[Դեղին (գույն)]] - 3 # [[Դժոխքի հրեշտակներ]] - 3 # [[Դիլմանի ճակատամարտ]] - 3 # [[Դնեպրիկ Բաղդասարյան]] - 3 # [[Դոկտոր Ժիվագո (ֆիլմ, 1965)]] - 3 # [[Դուալիզմ]] - 3 # [[Դվին]] - 3 # [[Եգիպտահայ կերպարվեստ]] - 3 # [[Եզան լեզու]] - 3 # [[Եղբորոսին]] - 3 # [[Եղիշե Չարենցի կյանքի ժամանակագրություն]] - 3 # [[Երաժշտությունը Տյուիլրիում]] - 3 # [[Երկրների ցանկ ըստ պաշտոնական լեզուների]] - 3 # [[Երնջակ (քաղաք)]] - 3 # [[Երևանի արձաններ]] - 3 # [[Երևանի թատրոն]] - 3 # [[Երևանի ինքնապաշտպանություն (1724)]] - 3 # [[Երևանյան արշավանքներ (1804, 1808, 1827)]] - 3 # [[Զամանիխա բարձր]] - 3 # [[Զապորոժիեի մարզ]] - 3 # [[Զարգացած միջնադարի հայ գրականություն]] - 3 # [[Զարգացած միջնադարի հայկական ճարտարապետություն]] - 3 # [[Զարինջա]] - 3 # [[Զարուհի Բաթոյան]] - 3 # [[Զարուհի Փոստանջյան]] - 3 # [[Զաքարի Թեյլոր]] - 3 # [[Զաքարյան իշխանապետություն]] - 3 # [[Զիվան]] - 3 # [[Զորիկ Գևորգյան]] - 3 # [[Էդուարդ Խաչիկյան (օդաչու)]] - 3 # [[Էդուարդ Համբարձումյան (բռնցքամարտիկ)]] - 3 # [[Էթիկա]] - 3 # [[Էթիկայի պատմություն]] - 3 # [[Էմիրջան Ասլանյան]] - 3 # [[Էնդրյու Լլոյդ Ուեբեր]] - 3 # [[Էրեմերի]] - 3 # [[Թազաքենդ (այլ կիրառումներ)]] - 3 # [[Թատերագիտություն]] - 3 # [[Թեղեակ]] - 3 # [[Թուրքերը Նիդերլանդներում]] - 3 # [[Թուրքիայի պատմություն]] - 3 # [[Ժան Բեդել Բոկասա]] - 3 # [[Ժիրկովսկի գյուղական բնակավայր]] - 3 # [[Իգոր Լարիոնով]] - 3 # [[Իժախոտ]] - 3 # [[Իլենի]] - 3 # [[Իվանե Ա]] - 3 # [[Իրկուտսկ]] - 3 # [[Լադ]] - 3 # [[Լազարյաններ]] - 3 # [[Լաս Կոլոնիաս (Սանտա Ֆե)]] - 3 # [[Լավրենտի Բերիա]] - 3 # [[Լեռնապատ]] - 3 # [[Լերմոնտովո (գյուղ, Լոռու մարզ)]] - 3 # [[Լի Թայ-բո]] - 3 # [[Լիլիա Բրիկ]] - 3 # [[Լոլիտա Վարդանովա]] - 3 # [[Լոշտակ]] - 3 # [[Լոռու մարզ]] - 3 # [[Լրջուն]] - 3 # [[Լևոն Մելիք-Շահնազարյան]] - 3 # [[Լևոն Մկրտչյան (պետական գործիչ)]] - 3 # [[Լևոն Քոչարյան (քաղաքական գործիչ)]] - 3 # [[Խաղաղօվկիանոսային սահմանագիծ]] - 3 # [[Խաղբակյաններ]] - 3 # [[Խաշխաշ]] - 3 # [[Խաչենի իշխանական տուն]] - 3 # [[Խառնուրդ (Հայոց ձորի գավառ)]] - 3 # [[Խատուտիկ աղավնի]] - 3 # [[Խարա (բույս)]] - 3 # [[Խերխան]] - 3 # [[Խմբային միաբանվածություն]] - 3 # [[Խմբի դինամիկա]] - 3 # [[Խնապատ]] - 3 # [[Խնուշինակ]] - 3 # [[Խոջայություն]] - 3 # [[Խոսպ]] - 3 # [[Խոսրով Թորոսյան]] - 3 # [[Խորգոմ]] - 3 # [[Խորիշահ]] - 3 # [[Ծովինար (գյուղ)]] - 3 # [[Կազմակերպություն]] - 3 # [[Կամո Բալասանյան]] - 3 # [[Կամո Սաշայի Ալավերդյան]] - 3 # [[Կամո Վարդանյան]] - 3 # [[Կամսարականներ]] - 3 # [[Կապարագույն իժանման սահնօձ]] - 3 # [[Կապնդեղ]] - 3 # [[Կառլ IX Վասա]] - 3 # [[Կառլ I (Երուսաղեմի արքա)]] - 3 # [[Կառլեն Մկրտչյան]] - 3 # [[Կավահան]] - 3 # [[Կարաս (անոթ)]] - 3 # [[Կարեն Բաբայան]] - 3 # [[Կարինե Գևորգյան (ազատամարտիկ)]] - 3 # [[Կարմրաքար (Հայոց ձորի գավառ)]] - 3 # [[Կաֆտան]] - 3 # [[Կեռոն]] - 3 # [[Կերժենեց (գետ)]] - 3 # [[Կզըլդաշ]] - 3 # [[Կիբուց]] - 3 # [[Կիլիկիայի հայկական թագավորություն]] - 3 # [[Կիլիկիայի հայկական իշխանություն]] - 3 # [[Կիրճ]] - 3 # [[Կլիմենտ Վորոշիլով]] - 3 # [[Կծվուկ]] - 3 # [[Կղզի (Հայոց ձորի գավառ)]] - 3 # [[Կյանք]] - 3 # [[Կյուրիկյաններ]] - 3 # [[Կնյուն]] - 3 # [[Կշիռ]] - 3 # [[Կոբալտ]] - 3 # [[Կոլիմա (գետ)]] - 3 # [[Կոլորադյան բզեզ]] - 3 # [[Կոկռոշենի]] - 3 # [[Կոնստրուկտիվիզմ]] - 3 # [[Կովկասի ճակատամարտ (1942-1943)]] - 3 # [[Կորյուն Հակոբյան (պետական գործիչ)]] - 3 # [[Կուսապատ]] - 3 # [[Կուրկուրան]] - 3 # [[Կպչուկ]] - 3 # [[Կրոնը Հայաստանում]] - 3 # [[ՀՀ ԳԱԱ ինստիտուտների ու կազմակերպությունների ցանկ]] - 3 # [[ՀՄԴ-10. Դաս I․ Վարակիչ և մակաբուծական որոշ հիվանդություններ]] - 3 # [[Հակոբ]] - 3 # [[Հակոբ Սիմոնյան]] - 3 # [[Համաձայնագիր Հայաստանի Հանրապետության և ՌԽՖՍՀ միջև (1920, օգոստոսի 10)]] - 3 # [[Համայնք (ավանդական)]] - 3 # [[Համայնքի կառուցում]] - 3 # [[Համայնքի ներգրավվածություն]] - 3 # [[Հայ բառարանագրություն]] - 3 # [[Հայ բնակչության պատմական միգրացիաներ]] - 3 # [[Հայաստանի Բարձրագույն խումբ 2015-16 (ֆուտբոլ)]] - 3 # [[Հայաստանի ազգային հերոս]] - 3 # [[Հայաստանի անասնաբուծության և անասնաբուժության գիտահետազոտական ինստիտուտ]] - 3 # [[Հայաստանի անկախացման գործընթաց]] - 3 # [[Հայաստանի առաջին հանրապետության անկախության հռչակում]] - 3 # [[Հայաստանի առաջին հանրապետություն]] - 3 # [[Հայաստանի ավտոմոբիլային տրանսպորտ]] - 3 # [[Հայաստանի արդյունաբերություն]] - 3 # [[Հայաստանի բարեգործական կազմակերպություններ]] - 3 # [[Հայաստանի գրողների միության անդամների ցանկ]] - 3 # [[Հայաստանի գրողների միության չորրորդ համագումար]] - 3 # [[Հայաստանի ժայռապատկերներ]] - 3 # [[Հայաստանի հանրային ռադիո]] - 3 # [[Հայաստանի տարվա լավագույն մարզիկ]] - 3 # [[Հայաստանի տարվա ֆուտբոլիստ]] - 3 # [[Հայաստանի քարանձավներ]] - 3 # [[Հայաստանն Առաջին համաշխարհային պատերազմում]] - 3 # [[Հայերենի բառապաշարի ուրարտա-խուռիական շերտ]] - 3 # [[Հայերը Հայրենական մեծ պատերազմում]] - 3 # [[Հայերը Նախիջևանում]] - 3 # [[Հայերը Վենետիկում]] - 3 # [[Հայերը Տորոնտոյում]] - 3 # [[Հայերը Ֆրանսիայում]] - 3 # [[Հայկական բալետ]] - 3 # [[Հայկական երաժշտությունը մինչև 20-րդ դարի սկիզբը]] - 3 # [[Հայկական թատրոն]] - 3 # [[Հայկական խոհանոց]] - 3 # [[Հայկական կորպուս]] - 3 # [[Հայկական հողերի վերամիավորումը Արտաշես I-ի կողմից]] - 3 # [[Հայոց նահապետներ]] - 3 # [[Հայրենական մեծ պատերազմ]] - 3 # [[Հաշվապահական հաշվեկշիռ]] - 3 # [[Հասան-Ջալալյաններ]] - 3 # [[Հավատարմություն]] - 3 # [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն]] - 3 # [[Հարություն Խալիբյան]] - 3 # [[Հենրիկ Սեփյան]] - 3 # [[Հերակլես]] - 3 # [[Հիրիկ]] - 3 # [[Հիրճ]] - 3 # [[Հնդստան (Հայոց ձորի գավառ)]] - 3 # [[Հողմածաղիկ]] - 3 # [[Հովիկ Մուսայելյան]] - 3 # [[Հովհաննես Դավթյան (թարգմանիչ)]] - 3 # [[Հովհաննես Թումանյան]] - 3 # [[Հովվական խաչակրաց արշավանք (1251)]] - 3 # [[Հուլիսյան օրեր (1917)]] - 3 # [[Հունաստան]] - 3 # [[Ղազախերեն]] - 3 # [[Ղարիբ Առուստամյան]] - 3 # [[Ղրիմի դրոշ]] - 3 # [[Ղևոնդ Դուրյան]] - 3 # [[Ճարտարապետություն]] - 3 # [[Մ. թ. ա. 9-7-րդ դարերի հայկական կերպարվեստ]] - 3 # [[Մագի]] - 3 # [[Մախլուտո]] - 3 # [[Մակար Եկմալյան]] - 3 # [[Մակարդախոտ]] - 3 # [[Մայակովսկի]] - 3 # [[Մանա]] - 3 # [[Մանանեխ]] - 3 # [[Մանիտոբայի պատմություն]] - 3 # [[Մանուկ Աբեղյան]] - 3 # [[Մանուկ Թոփուզյան]] - 3 # [[Մանուշակագույն]] - 3 # [[Մարգարեները Ղուրանում]] - 3 # [[Մարգինալ]] - 3 # [[Մարգս]] - 3 # [[Մարդու կմախք]] - 3 # [[Մարս (մոլորակ)]] - 3 # [[Մաքս Պլանկ]] - 3 # [[Մաքսիմ Գորկի]] - 3 # [[Մաքսիմ Ֆադեև]] - 3 # [[Մեդեա Աբրահամյան]] - 3 # [[Մելիք-Բեգլարյաններ]] - 3 # [[Մելիք Մելիքյան]] - 3 # [[Մելիքական ապարանքներ]] - 3 # [[Մեխանիկա]] - 3 # [[Մեծ Հայքի և Աղվանից թագավորության սահմանային վեճ]] - 3 # [[Մեծ Պարնի]] - 3 # [[Մեղվաբուծություն]] - 3 # [[Մեսրոպ Սմբատյանց]] - 3 # [[Միապետություն]] - 3 # [[Միհրան Մաղաքյան]] - 3 # [[Միջինբրոնզեդարյան բնակատեղիները և ամրոցները Հայկական լեռնաշխարհում]] - 3 # [[Մխիթարյան միաբանություն]] - 3 # [[Մյուրիշեն]] - 3 # [[Մոգական քառակուսի]] - 3 # [[Մոխրագույն քարադր]] - 3 # [[Մոնղոլ-թաթարների տիրապետությունը Հայաստանում]] - 3 # [[Մոնրեալեի տաճար]] - 3 # [[Մուլան (մուլտֆիլմ)]] - 3 # [[Մուլք (Հայոց ձորի գավառ)]] - 3 # [[Մուշեղ Ավետիսյան]] - 3 # [[Մուրադ Բալասանյան]] - 3 # [[Մուրադ Մուրադյան (գործարար)]] - 3 # [[Մսմնա]] - 3 # [[Մտածողություն]] - 3 # [[ՅուՏէյր]] - 3 # [[Յումիժ]] - 3 # [[Յուրի Աղաբեկյան]] - 3 # [[Նադիր շահ]] - 3 # [[Նահանգ]] - 3 # [[Նարնջագույն]] - 3 # [[Նեանդերթալյան մարդ]] - 3 # [[Նետաձգություն (մարզաձև)]] - 3 # [[Ներկայիս ինքնիշխան միապետների ցանկ]] - 3 # [[Նիլ Արմսթրոնգ]] - 3 # [[Նիկոլայ I]] - 3 # [[Նիկոլայ Ծատուրյան]] - 3 # [[Նյարդային սահնօձ]] - 3 # [[Նյութափոխանակություն]] - 3 # [[Նոկբերգե]] - 3 # [[Նոր Արտագերս]] - 3 # [[Նորաշեն (այլ կիրառումներ)]] - 3 # [[Նորգեղ]] - 3 # [[Նորշեն (Մարտունու շրջան)]] - 3 # [[Նրբագեղ օձաչք մողես]] - 3 # [[Շամախու թեմ]] - 3 # [[Շինարարական գիտությունը Հայաստանում]] - 3 # [[Շնող (Լոռու մարզ)]] - 3 # [[Շուշիի պատմություն]] - 3 # [[Շտրաուխի անապատային մողեսիկ]] - 3 # [[Շքեղ ապրանքներ]] - 3 # [[Ողբերգակ]] - 3 # [[Ողնուղեղ]] - 3 # [[Ոջլադեղ]] - 3 # [[Ոսկեփայլ քարադր]] - 3 # [[Ոսպով ապուր]] - 3 # [[Ուկրաինայի գետերի ցանկ]] - 3 # [[Ուշբրոնզեդարյան Հայաստանի խեցեգործություն]] - 3 # [[Չարիշ (գետ)]] - 3 # [[Չափահասություն (տարիք)]] - 3 # [[Չեռնովցիի մարզ]] - 3 # [[Չիլիի վարչական բաժանում]] - 3 # [[Պալանտոս]] - 3 # [[Պայտիմ Կասամի]] - 3 # [[Պապական մարզ]] - 3 # [[Պավլիկ Մանուկյան]] - 3 # [[Պատվո շքանշանի ասպետների ցանկ]] - 3 # [[Պարագվայ]] - 3 # [[Պարագվայի պատմություն]] - 3 # [[Պարապլաներիզմ]] - 3 # [[Պետության գլուխ]] - 3 # [[Պերսես (տիտան)]] - 3 # [[Պժնկերտ]] - 3 # [[Պինչո]] - 3 # [[Պլատոն]] - 3 # [[Պղնձի-քարի դարը Հայկական լեռնաշխարհում]] - 3 # [[Պյատիգորսկ]] - 3 # [[Պյուժե Տենիե]] - 3 # [[Պրոսոցիալական վարքագիծ]] - 3 # [[Պրոտվա (գետ)]] - 3 # [[Ջավախքի հայ կաթոլիկներ]] - 3 # [[Ջերմուկ (քաղաք)]] - 3 # [[Ջեքի Չան]] - 3 # [[Ջուզեպպե Վերդի]] - 3 # [[Ջրագնդակ]] - 3 # [[Ռադիոկապը Հայաստանում]] - 3 # [[Ռաֆայել Իսրայելյան]] - 3 # [[Ռոնալդինյո]] - 3 # [[Ռուալ Ամունդսեն]] - 3 # [[Ռուբիկի խորանարդ]] - 3 # [[Ռուս-թուրքական համատեղ ագրեսիա ընդդեմ Հայաստանի (1920)]] - 3 # [[Ռուսական երաժշտական մշակույթը 19-րդ դարի 60-ական թվականներին]] - 3 # [[Ռուսական թատրոն]] - 3 # [[Ռուսաստանի խոշորագույն գետերի ցանկ]] - 3 # [[Ռուսաստանում թաթարների վերաբնակեցում]] - 3 # [[Ռևմատոիդ արթրիտ]] - 3 # [[Ս. (ծածկանուն)]] - 3 # [[Սահակ Սահակյան (երգիչ)]] - 3 # [[Սան Խոսե]] - 3 # [[Սառա Բեռնար]] - 3 # [[Սասնա ծռեր խմբավորում]] - 3 # [[Սարգիս Կուկունյանի արշավանք]] - 3 # [[Սարգիս Սահակյան]] - 3 # [[Սարգսաշեն]] - 3 # [[Սեբաստիայի վիլայեթ]] - 3 # [[Սեյմ (գետ)]] - 3 # [[Սիմոն Մարիուս]] - 3 # [[Սինդրիկ]] - 3 # [[Սիրիայի քաղաքներ]] - 3 # [[Սխտորաշեն]] - 3 # [[Սկիպիոն Աֆրիկացի Ավագ]] - 3 # [[Սմբատ Լպուտյան]] - 3 # [[Սոզ]] - 3 # [[Սոլմիզացիա]] - 3 # [[Սոճի կովկասյան]] - 3 # [[Սոս Մանուկյան]] - 3 # [[Սոցիալական աշխարհագրություն]] - 3 # [[Սոցիալական խումբ]] - 3 # [[Սոցիալական կապիտալ]] - 3 # [[Սոցիալական փիլիսոփայություն]] - 3 # [[Սոցիալականացում]] - 3 # [[Սումիի մարզ]] - 3 # [[Սուչժոու (Անհոյ)]] - 3 # [[Սուրբծննդյան տիկնիկարկղ]] - 3 # [[Սուրիկ Մարտիրոսյան]] - 3 # [[Սպանդ]] - 3 # [[Սպարապետություն]] - 3 # [[Սպիտակ (գույն)]] - 3 # [[Սպիտակ (քաղաք)]] - 3 # [[Սպիտակ գինի]] - 3 # [[Սպիտակուցներ]] - 3 # [[Ստեփան]] - 3 # [[Ստեփան Թարյան]] - 3 # [[Ստեփան Քափանակյան]] - 3 # [[Ստեփանավան համայնք]] - 3 # [[Սևան (ազգային պարկ)]] - 3 # [[Վալերի Խառլամով]] - 3 # [[Վալերիկ Վարդանյան]] - 3 # [[Վալտեր Պողոսյան]] - 3 # [[Վահե Հակոբյան (տնտեսագետ)]] - 3 # [[Վահրամ Ավանեսյան]] - 3 # [[Վահրամյանների իշխանություն]] - 3 # [[Վաճառականություն]] - 3 # [[Վայոց ձորի մարզ]] - 3 # [[Վանաձոր]] - 3 # [[Վաչագան Իշխանյան]] - 3 # [[Վաչուտյաններ]] - 3 # [[Վասիլի Միրզոյան]] - 3 # [[Վասպուրականի մանրանկարչության դպրոց]] - 3 # [[Վարդան Գրիգորյան (արձակագիր)]] - 3 # [[Վարդատերեփուկ Սոսնովսկու]] - 3 # [[Վարդենուտ]] - 3 # [[Վարզուգա (գետ)]] - 3 # [[Վարուժան Ավետիսյան]] - 3 # [[Վենանսոն]] - 3 # [[Վենեսուելա]] - 3 # [[Վեստ Բրոմվիչ Ալբիոն]] - 3 # [[Վերին Նավեր]] - 3 # [[Վլադիմիր Պուտին]] - 3 # [[Վոլչյա (Վուոկսայի վտակ)]] - 3 # [[Վրաստան]] - 3 # [[Վրաստանի հայկական վանքերի և եկեղեցիների ցանկ]] - 3 # [[Տաշիր]] - 3 # [[Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն]] - 3 # [[Տաշիր համայնք]] - 3 # [[Տարոնի պատերազմը (վեպ)]] - 3 # [[Տարօրինակ մահեր]] - 3 # [[Տեկտոնիկան և սեյմոստեկտոնիկան Հայաստանում]] - 3 # [[Տեսանելի ճառագայթում]] - 3 # [[Տիգրան Հովեսյան]] - 3 # [[Տիգրան Մեծ]] - 3 # [[Տիգրան Մեծի դրամներ]] - 3 # [[Տիգրան Մուրադյան (քանդակագործ)]] - 3 # [[Տիեզերական սարքավորում]] - 3 # [[Տիտաններ (դիցաբանություն)]] - 3 # [[Տոնգա]] - 3 # [[Տոնի]] - 3 # [[Տուղտավարդ]] - 3 # [[Տրամաբանություն]] - 3 # [[Տրապիզոնի նահանգի հայաբնակ բնակավայրեր]] - 3 # [[Ցիկլատրոն]] - 3 # [[Ցիտրուսայիններ]] - 3 # [[Փանոս Թերլեմեզյան]] - 3 # [[Փոշոտ փոթորիկ]] - 3 # [[Փոքր քարադր]] - 3 # [[Քաղաքակրթություն]] - 3 # [[Քաղաքաշինություն]] - 3 # [[Քաղաքացիական անհնազանդություն]] - 3 # [[Քաղաքում (հեռուստասերիալ)]] - 3 # [[Քաջավան]] - 3 # [[Քար]] - 3 # [[Քերթ]] - 3 # [[Քերչախոտ]] - 3 # [[Քնախոտ]] - 3 # [[Քոբայրի վանք]] - 3 # [[Քորդավորներ]] - 3 # [[Քուրդ Ա]] - 3 # [[Քրիստինե Վարդանյան]] - 3 # [[Օլեգ Ստեփանյան]] - 3 # [[Օյատ (գետ)]] - 3 # [[Օշական (գյուղ)]] - 3 # [[Օսմանյան կայսրության արաբական նահանգներ]] - 3 # [[Ֆիզիոլոգիա]] - 3 # [[Ֆուլտոնի շրջան (Արկանզաս)]] - 3 # [[Ֆրանսիայի շրջանների ցանկ]] - 3 # [[Ֆրանսիայի պատմական երկրամասեր]] - 3 4r82ze59qy8swkkn4nm5djof0c1qj2w 4 1159589 10722475 10722083 2026-04-09T07:06:43Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722475 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !Մասնակից!!Վերջին անգամ չի խմբագրել!!Քանի՞ օր է անդադար խմբագրել |- |23artashes||2025-05-10||334 |- |Armineaghayan||2018-07-24||2816 |- |Daydream moon||2026-04-06||3 |- |JackyM59||2026-04-08||1 |- |PieWriter||2026-04-08||1 |- |Voskanyan||2026-03-24||16 |- |WikiTatik||2026-04-04||5 |- |~2026-19448-54||2026-04-08||1 |- |~2026-21721-96||2026-04-08||1 |- |ԱշբոտՏՆՂ||2024-09-20||566 |- |Գոհարիկ22||2026-04-08||1 |} dne1ay6gbu6o9jzrphhg4g508sb7uky 4 1159590 10722477 10722084 2026-04-09T07:08:11Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722477 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !Մասնակից!!Վերջին անգամ չի խմբագրել!!Քանի՞ ամիս է անդադար խմբագրել |- |23artashes||2010-08||188 |- |A.Savin||2026-03||1 |- |A.arpi.a||2013-05||155 |- |ARMENIA DI CRISTO||2026-03||1 |- |ARMENIANItalianApostolicChurchMilan||2026-03||1 |- |Albert Hovhannisyan||2026-03||1 |- |Amherst99||2021-09||55 |- |Anahit Hoveyan||2026-03||1 |- |Ani-Hovhannisyan95||2026-03||1 |- |ArMu2025||2025-04||12 |- |Aramjan11||2025-11||5 |- |Arevik Aloyan||2026-03||1 |- |Argam Forbes||2022-05||47 |- |Arman Militosyan||2024-11||17 |- |Armen Ohanian||2014-08||140 |- |Armineaghayan||2013-09||151 |- |Atheist Armenian||2020-12||64 |- |Azniv Stepanian||2026-03||1 |- |Beko||2008-08||212 |- |Bella Hovhannisyan||2026-03||1 |- |Boja02||2026-03||1 |- |Bznuni1||2026-03||1 |- |Cicihwahyuni6||2026-01||3 |- |CommonsDelinker||2022-12||40 |- |DLysenko97||2026-03||1 |- |Daydream moon||2025-03||13 |- |Dvd2oAM||2026-02||2 |- |GAndy||2026-03||1 |- |Gaylapanak||2026-02||2 |- |GeoO||2023-05||35 |- |Gevorg Ghazaryan Gyumri||2026-03||1 |- |Gliwi||2025-08||8 |- |GrigorYAN||2025-12||4 |- |Harut 2007||2026-02||2 |- |Harutyunov||2026-03||1 |- |HayKin108||2026-03||1 |- |Haykanush Baghdasaryan||2026-03||1 |- |Hd91919||2026-01||3 |- |Hermine Barikyan||2026-03||1 |- |Hermine8429||2026-03||1 |- |HerrAdams||2026-01||3 |- |Hrachuhi Turvandyan||2026-03||1 |- |Immanuelle||2026-03||1 |- |Innerstream||2026-03||1 |- |InternetArchiveBot||2020-11||65 |- |J4keeS237||2026-03||1 |- |JackyM59||2025-12||4 |- |Jayj222000||2026-03||1 |- |King of la||2026-02||2 |- |ListeriaBot||2023-08||32 |- |Lopezsuarez||2025-08||8 |- |M.D. Shahinyan||2025-12||4 |- |Marzpet07||2026-02||2 |- |MediaWiki message delivery||2013-12||148 |- |Milenioscuro||2026-02||2 |- |MiqayelHakobyan04||2026-03||1 |- |Narek75||2019-12||76 |- |Nerses Hayrapetyan||2025-09||7 |- |O'micron||2025-12||4 |- |POitor||2025-09||7 |- |PieWriter||2026-03||1 |- |Psubhashish||2026-02||2 |- |QamPir||2026-02||2 |- |QazNorth||2026-03||1 |- |Quinlan83||2025-09||7 |- |Rafayel.Mehrabyan2003||2026-02||2 |- |Redaktor GLAM||2024-12||16 |- |Scip.||2026-02||2 |- |Shishinó Mígami||2026-03||1 |- |Shushan22||2025-12||4 |- |Slava Sahakyan70||2017-12||100 |- |Soleil8||2026-03||1 |- |Speravir||2026-03||1 |- |SpinnerLaserzthe2nd||2025-12||4 |- |Stephan1000000||2024-08||20 |- |SuperHamster||2026-03||1 |- |SusannaVelijan||2026-02||2 |- |Svetlana.margaryan13||2026-02||2 |- |User10292830100||2026-03||1 |- |User123456789Hayastan||2026-02||2 |- |User7676||2026-02||2 |- |Valen1988||2023-01||39 |- |Van Kitten||2025-11||5 |- |VanArmenia2001||2026-02||2 |- |Vaxtang.Yeganyan.2000||2026-02||2 |- |VlMartirosyan||2026-03||1 |- |Voskanyan||2013-05||155 |- |WikiTatik||2023-05||35 |- |Wikijunkie||2026-03||1 |- |Wikisirogh||2026-03||1 |- |Xocolatl||2026-01||3 |- |Xqbot||2021-08||56 |- |Zaqaryan13||2026-03||1 |- |Ziv||2024-11||17 |- |~2026-13322-43||2026-02||2 |- |~2026-19448-54||2026-03||1 |- |~2026-20024-85||2026-03||1 |- |~2026-20085-75||2026-03||1 |- |~2026-20090-14||2026-03||1 |- |~2026-20117-86||2026-03||1 |- |~2026-20136-64||2026-03||1 |- |~2026-20167-47||2026-03||1 |- |~2026-20167-86||2026-03||1 |- |~2026-20176-52||2026-03||1 |- |~2026-20179-87||2026-03||1 |- |~2026-20201-78||2026-03||1 |- |~2026-20262-76||2026-03||1 |- |~2026-20266-47||2026-03||1 |- |~2026-20296-06||2026-03||1 |- |~2026-20321-18||2026-03||1 |- |~2026-20339-63||2026-03||1 |- |~2026-20350-55||2026-03||1 |- |~2026-20350-95||2026-03||1 |- |~2026-20376-98||2026-03||1 |- |~2026-20386-67||2026-03||1 |- |~2026-20391-52||2026-03||1 |- |~2026-20397-07||2026-03||1 |- |~2026-20422-17||2026-03||1 |- |~2026-20455-32||2026-03||1 |- |~2026-20462-75||2026-03||1 |- |~2026-20543-32||2026-03||1 |- |~2026-20552-45||2026-03||1 |- |~2026-20570-16||2026-03||1 |- |~2026-20579-03||2026-03||1 |- |~2026-20581-02||2026-03||1 |- |~2026-20661-35||2026-03||1 |- |~2026-20697-29||2026-03||1 |- |~2026-20736-04||2026-03||1 |- |~2026-20810-76||2026-03||1 |- |~2026-20911-61||2026-03||1 |- |~2026-20956-92||2026-03||1 |- |~2026-21039-33||2026-03||1 |- |~2026-21044-34||2026-03||1 |- |~2026-21057-05||2026-03||1 |- |~2026-21058-91||2026-03||1 |- |~2026-21127-59||2026-03||1 |- |~2026-21129-37||2026-03||1 |- |~2026-21149-86||2026-03||1 |- |~2026-21167-68||2026-03||1 |- |~2026-21198-91||2026-03||1 |- |~2026-21207-87||2026-03||1 |- |~2026-21250-71||2026-03||1 |- |~2026-21253-69||2026-03||1 |- |~2026-21256-82||2026-03||1 |- |~2026-21260-39||2026-03||1 |- |~2026-21293-64||2026-03||1 |- |~2026-21332-75||2026-03||1 |- |~2026-21345-25||2026-03||1 |- |~2026-21369-38||2026-03||1 |- |~2026-21457-54||2026-03||1 |- |~2026-21464-91||2026-03||1 |- |~2026-21524-95||2026-03||1 |- |~2026-21527-55||2026-03||1 |- |~2026-21586-55||2026-03||1 |- |~2026-21591-91||2026-03||1 |- |~2026-21617-30||2026-03||1 |- |~2026-21644-65||2026-03||1 |- |~2026-21662-25||2026-03||1 |- |~2026-21690-58||2026-03||1 |- |~2026-21721-96||2026-03||1 |- |~2026-21753-65||2026-03||1 |- |~2026-23916-6||2026-02||2 |- |~2026-31953-2||2025-12||4 |- |Д.Ильин||2024-08||20 |- |Нижнегорец||2026-03||1 |- |Ագնետա||2026-01||3 |- |Ան Զաքարյան||2026-02||2 |- |Անժելա9||2026-02||2 |- |Աննա Պողոսյան22||2025-07||9 |- |Աննի||2026-02||2 |- |Անունով խմբագիր||2026-01||3 |- |ԱշբոտՏՆՂ||2016-03||121 |- |Աշխեն Մկրտումյան||2026-01||3 |- |Ապատ63||2024-09||19 |- |Ավետիսյան91||2016-04||120 |- |Արարատ Թրվանց||2015-09||127 |- |Արթուր Մովսեսյան||2026-02||2 |- |Արման Մովսիսյան||2026-03||1 |- |Արշո||2023-02||38 |- |Գարիկ15||2026-03||1 |- |Գոհարիկ22||2026-03||1 |- |Դանայուհի||2026-02||2 |- |Էլֆուհի||2025-05||11 |- |Լիանա Եղիազարյան||2026-03||1 |- |Լիանա11||2026-03||1 |- |Լիլիթ85||2022-12||40 |- |Խմբագրող||2023-07||33 |- |Կարապետ Հակոբյան||2025-12||4 |- |Հասմիկ Ղարագյոզյան||2023-03||37 |- |Մարի Ավետիսյան||2024-11||17 |- |Մերի2012||2026-03||1 |- |Միլենա Ավալյան||2026-02||2 |- |Պայծառ||2026-02||2 |- |Պողոսյան Արամայիս||2026-03||1 |- |Ջոն Դավեյան||2026-03||1 |- |Սահակ||2008-09||211 |- |Սերգեյ Սարդարյան||2026-02||2 |- |Վահան Ֆարյան||2025-03||13 |- |Տիգրան15||2026-01||3 |- |Փաշիկյան Սյուզի||2026-02||2 |- |Քրիստինե Ղարախանյան||2026-01||3 |- |Քրմապետ||2026-03||1 |} obx68qjrqfhm5ihy9qsnqvntih595l6 4 1164105 10722569 10722163 2026-04-09T11:46:47Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722569 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !Հոդված!!Տարբ!!IP!!Ամսաթիվ |- |[[Պիեռ Պաոլո Պազոլինի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721465 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21198-91|~2026-21198-91]]||2026-04-06T18:10:11Z |- |[[YouTube Premium]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719586 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20581-02|~2026-20581-02]]||2026-04-03T09:22:14Z |- |[[YouTube Premium]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719585 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20581-02|~2026-20581-02]]||2026-04-03T09:20:10Z |- |[[Կալիգուլա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719349 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20543-32|~2026-20543-32]]||2026-04-02T19:30:44Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի իմպիչմենտի գործընթաց (2025)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719733 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:31:56Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի իմպիչմենտի գործընթաց (2025)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719732 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:31:43Z |- |[[Հայկական ժամանակ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719714 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:18:06Z |- |[[Հայկական ժամանակ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719713 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:17:57Z |- |[[Rádio e Televisão de Portugal]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719261 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20296-06|~2026-20296-06]]||2026-04-02T13:35:50Z |- |[[Rádio e Televisão de Portugal]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719256 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20296-06|~2026-20296-06]]||2026-04-02T13:31:26Z |- |[[Էվոկաբանկ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719265 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20350-95|~2026-20350-95]]||2026-04-02T13:42:21Z |- |[[Էվոկաբանկ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719264 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20350-95|~2026-20350-95]]||2026-04-02T13:41:00Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի անձի պաշտամունք]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719725 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:27:36Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի անձի պաշտամունք]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719724 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:27:26Z |- |[[Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719741 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:57:53Z |- |[[Հայաստանի ազգային ագրարային համալսարան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719740 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:57:41Z |- |[[Մարաթուկ (համույթ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721484 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21149-86|~2026-21149-86]]||2026-04-06T18:36:07Z |- |[[Ստյոպա Սաֆարյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721031 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:27:22Z |- |[[Ստյոպա Սաֆարյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721030 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:27:06Z |- |[[Արեն Մկրտչյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719288 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-02T16:01:49Z |- |[[Արեն Մկրտչյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719287 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-02T16:01:34Z |- |[[Ռոզա Ծառուկյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719743 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T19:00:02Z |- |[[Ռոզա Ծառուկյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719742 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:59:51Z |- |[[Ստեփան Մարտիրոսյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720477 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20911-61|~2026-20911-61]]||2026-04-04T20:58:10Z |- |[[Ստեփան Մարտիրոսյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720472 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20911-61|~2026-20911-61]]||2026-04-04T20:45:59Z |- |[[Արսեն Մելիքյան (ծանրամարտիկ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721526 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21293-64|~2026-21293-64]]||2026-04-06T22:57:25Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի միջազգային վարչապետական այցերի ցանկ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719723 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:26:50Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի միջազգային վարչապետական այցերի ցանկ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719722 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:26:35Z |- |[[Վլադիմիր Պուտին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719731 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:31:19Z |- |[[Վլադիմիր Պուտին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719730 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:30:47Z |- |[[Շողակաթ (հեռուստաալիք)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721862 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T17:43:41Z |- |[[Շողակաթ (հեռուստաալիք)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721861 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T17:43:13Z |- |[[Իսրայել Հակոբկոխյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721355 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21167-68|~2026-21167-68]]||2026-04-06T12:19:21Z |- |[[Հայաստանի մարդու իրավունքների պաշտպան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721039 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:30:50Z |- |[[Հայաստանի մարդու իրավունքների պաշտպան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721038 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:30:42Z |- |[[Կարգին հաղորդում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719354 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20450-01|~2026-20450-01]]||2026-04-02T19:57:52Z |- |[[Ապոլլոնյան և դիոնիսյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720366 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20728-10|~2026-20728-10]]||2026-04-04T17:35:23Z |- |[[Կրոնը Հայաստանում]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720966 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21058-91|~2026-21058-91]]||2026-04-05T16:36:29Z |- |[[Աբովյան փողոց (Երևան)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721253 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21253-69|~2026-21253-69]]||2026-04-06T08:08:10Z |- |[[Հրապարակախոսություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721015 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:56:17Z |- |[[Հրապարակախոսություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721014 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:56:07Z |- |[[Էրթոն Քյոլլեր]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720965 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21058-91|~2026-21058-91]]||2026-04-05T16:21:18Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի հակաեկեղեցական արշավ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719729 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:29:18Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի հակաեկեղեցական արշավ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719728 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:29:07Z |- |[[Մերուժան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719576 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20661-35|~2026-20661-35]]||2026-04-03T08:42:21Z |- |[[ԽՍՀՄ Գրողների միություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721023 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:58:35Z |- |[[ԽՍՀՄ Գրողների միություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721022 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:58:24Z |- |[[Բորիս Ելցին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719735 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:33:56Z |- |[[Բորիս Ելցին]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719734 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:33:38Z |- |[[Քուրդիստան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720684 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20987-97|~2026-20987-97]]||2026-04-05T06:52:16Z |- |[[Մամեդկալա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721439 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21369-38|~2026-21369-38]]||2026-04-06T16:54:23Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի երկրորդ կառավարություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719718 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:25:10Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի երկրորդ կառավարություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719717 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:24:56Z |- |[[Բեսելի ճառագայթ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721235 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21260-39|~2026-21260-39]]||2026-04-06T07:06:01Z |- |[[28 դավանաբանական հիմունքներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720964 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21058-91|~2026-21058-91]]||2026-04-05T16:08:16Z |- |[[Սպանախ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719600 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20579-03|~2026-20579-03]]||2026-04-03T10:49:57Z |- |[[Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721642 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T09:32:56Z |- |[[Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721637 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T09:14:54Z |- |[[Հայաստանի հանրային հեռուստաընկերություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721636 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T09:13:02Z |- |[[1982]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721897 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21586-55|~2026-21586-55]]||2026-04-07T19:28:21Z |- |[[1982]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721896 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21586-55|~2026-21586-55]]||2026-04-07T19:25:50Z |- |[[Ֆիտոնեմատոդներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722213 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21648-40|~2026-21648-40]]||2026-04-08T14:32:16Z |- |[[Գրիգոր Զոհրապ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721853 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21644-65|~2026-21644-65]]||2026-04-07T17:18:31Z |- |[[Սամվել Պիպոյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721621 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21524-95|~2026-21524-95]]||2026-04-07T08:28:56Z |- |[[Սամվել Պիպոյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721620 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21524-95|~2026-21524-95]]||2026-04-07T08:28:24Z |- |[[Զորի Բալայան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721013 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:55:16Z |- |[[Զորի Բալայան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721012 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:55:00Z |- |[[Հայաստանի վճռաբեկ դատարան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719739 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:56:01Z |- |[[Հայաստանի վճռաբեկ դատարան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719738 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:55:47Z |- |[[Պետրոս Դուրյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722348 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21690-58|~2026-21690-58]]||2026-04-08T18:46:24Z |- |[[Պետրոս Դուրյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722345 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21690-58|~2026-21690-58]]||2026-04-08T18:40:38Z |- |[[Մանյակ Մութաֆյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720739 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21057-05|~2026-21057-05]]||2026-04-05T09:01:42Z |- |[[Մանյակ Մութաֆյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720736 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21057-05|~2026-21057-05]]||2026-04-05T09:00:22Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի երրորդ կառավարություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719720 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:25:48Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի երրորդ կառավարություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719719 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:25:38Z |- |[[Գագիկ Ծառուկյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719745 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T19:01:23Z |- |[[Գագիկ Ծառուկյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719744 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T19:00:53Z |- |[[Հովհաննես Բադալյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721398 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-31953-2|~2026-31953-2]]||2026-04-06T14:31:22Z |- |[[Հովհաննես Բադալյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721397 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-31953-2|~2026-31953-2]]||2026-04-06T14:29:11Z |- |[[Գարեգին Սրվանձտյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722377 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21617-30|~2026-21617-30]]||2026-04-08T20:43:33Z |- |[[Դավիթ Պողոսյան (թանգարանագետ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721009 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21044-34|~2026-21044-34]]||2026-04-05T18:50:15Z |- |[[Դավիթ Պողոսյան (թանգարանագետ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721008 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21044-34|~2026-21044-34]]||2026-04-05T18:49:19Z |- |[[YouTube Music]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719588 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20581-02|~2026-20581-02]]||2026-04-03T09:28:09Z |- |[[YouTube Music]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719587 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20581-02|~2026-20581-02]]||2026-04-03T09:27:17Z |- |[[Հրաչյա Հակոբյան (դերասան)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719716 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:19:24Z |- |[[Հրաչյա Հակոբյան (դերասան)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719715 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:19:13Z |- |[[Մարտիրոս (Վայոց ձորի մարզ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721329 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21256-82|~2026-21256-82]]||2026-04-06T11:31:37Z |- |[[Հայաստան 1 արբանյակային]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721650 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T09:40:30Z |- |[[Ավետիս Ահարոնյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720030 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20736-04|~2026-20736-04]]||2026-04-04T09:50:01Z |- |[[Աֆրիկայի ազգերի գավաթ 1988]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721388 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21345-25|~2026-21345-25]]||2026-04-06T14:11:33Z |- |[[Ճանապարհորդություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721019 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:57:30Z |- |[[Ճանապարհորդություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721018 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:57:21Z |- |[[Երկրպագություն (կրոնական)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720962 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21058-91|~2026-21058-91]]||2026-04-05T16:02:46Z |- |[[Ֆուլ հաուս (սիթքոմ)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720679 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20919-58|~2026-20919-58]]||2026-04-05T06:41:12Z |- |[[Աննա Հակոբյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719712 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:17:34Z |- |[[Աննա Հակոբյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719711 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:17:22Z |- |[[Եզդիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720329 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20810-76|~2026-20810-76]]||2026-04-04T15:54:52Z |- |[[Եզդիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720325 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20810-76|~2026-20810-76]]||2026-04-04T15:35:24Z |- |[[Եզդիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720323 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20810-76|~2026-20810-76]]||2026-04-04T15:34:22Z |- |[[Եզդիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720319 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20810-76|~2026-20810-76]]||2026-04-04T15:27:01Z |- |[[Եզդիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720318 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20810-76|~2026-20810-76]]||2026-04-04T15:26:34Z |- |[[Եզդիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720317 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20810-76|~2026-20810-76]]||2026-04-04T15:25:08Z |- |[[Եզդիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720316 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20810-76|~2026-20810-76]]||2026-04-04T15:23:06Z |- |[[Եզդիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720315 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20810-76|~2026-20810-76]]||2026-04-04T15:20:52Z |- |[[Եզդիներ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720312 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20810-76|~2026-20810-76]]||2026-04-04T15:19:02Z |- |[[Սուրեն Սպանդարյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722347 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21690-58|~2026-21690-58]]||2026-04-08T18:45:43Z |- |[[Ավրելիոս և Նատալիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722198 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21591-91|~2026-21591-91]]||2026-04-08T13:53:08Z |- |[[Ավրելիոս և Նատալիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722197 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21591-91|~2026-21591-91]]||2026-04-08T13:51:46Z |- |[[Միխայիլ Գորբաչով]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721025 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:59:34Z |- |[[Միխայիլ Գորբաչով]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721024 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:59:16Z |- |[[Ռուբիկ Հակոբյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721035 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:28:36Z |- |[[Ռուբիկ Հակոբյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721034 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:28:23Z |- |[[Տրիադա ստուդիո]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721705 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21290-90|~2026-21290-90]]||2026-04-07T11:29:32Z |- |[[Դիանա Դայան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721663 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-13322-43|~2026-13322-43]]||2026-04-07T10:22:21Z |- |[[Երկրաշարժ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721386 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21127-59|~2026-21127-59]]||2026-04-06T14:09:21Z |- |[[Արարատ (հեռուստաալիք)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722126 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-08T08:45:55Z |- |[[Արարատ (հեռուստաալիք)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721648 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T09:36:02Z |- |[[Լարիսա Ալավերդյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721037 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:29:19Z |- |[[Լարիսա Ալավերդյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721036 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:29:09Z |- |[[Արսենալ (ֆուտբոլային ակումբ, Լոնդոն)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722294 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21662-25|~2026-21662-25]]||2026-04-08T17:21:12Z |- |[[Արսենալ (ֆուտբոլային ակումբ, Լոնդոն)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722289 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21662-25|~2026-21662-25]]||2026-04-08T17:18:21Z |- |[[Պերճ Զեյթունցյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721846 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21446-74|~2026-21446-74]]||2026-04-07T16:43:53Z |- |[[ChatGPT]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720877 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20811-48|~2026-20811-48]]||2026-04-05T13:42:44Z |- |[[Շողիկ Մկրտչյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720957 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-31953-2|~2026-31953-2]]||2026-04-05T15:50:41Z |- |[[Սիգմա TV]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721649 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T09:36:34Z |- |[[Միզանյութ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721234 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21260-39|~2026-21260-39]]||2026-04-06T07:05:00Z |- |[[Նոր ալիք (Հայաստան)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10722125 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-08T08:45:31Z |- |[[Նոր ալիք (Հայաստան)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721647 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T09:35:46Z |- |[[Ո՞վ է ուզում դառնալ միլիոնատեր (Հայաստան)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721703 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T11:25:50Z |- |[[Ո՞վ է ուզում դառնալ միլիոնատեր (Հայաստան)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721699 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T11:24:32Z |- |[[Ո՞վ է ուզում դառնալ միլիոնատեր (Հայաստան)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721695 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-07T11:21:31Z |- |[[Ո՞վ է ուզում դառնալ միլիոնատեր (Հայաստան)]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721273 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21207-87|~2026-21207-87]]||2026-04-06T09:26:31Z |- |[[Մկրտիչ Արզումանյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719574 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20697-29|~2026-20697-29]]||2026-04-03T08:21:51Z |- |[[Արա Բաբլոյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719589 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20570-16|~2026-20570-16]]||2026-04-03T09:44:55Z |- |[[Հայաստանի կանաչների կուսակցություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720811 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21039-33|~2026-21039-33]]||2026-04-05T12:05:51Z |- |[[Հայաստանի կանաչների կուսակցություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720809 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21039-33|~2026-21039-33]]||2026-04-05T12:01:16Z |- |[[Լիտերատուրնայա գազետա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721021 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:58:00Z |- |[[Լիտերատուրնայա գազետա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721020 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T18:57:49Z |- |[[Անահիտ Մանասյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721041 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:31:23Z |- |[[Անահիտ Մանասյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721040 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:31:12Z |- |[[Հայաստանի գյուղատնտեսության նախարարություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719519 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T05:57:51Z |- |[[Հայաստանի գյուղատնտեսության նախարարություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719518 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T05:57:39Z |- |[[Հայաստանի ազգային օլիմպիական կոմիտե]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719737 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:55:02Z |- |[[Հայաստանի ազգային օլիմպիական կոմիտե]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719736 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:54:53Z |- |[[Ֆեմինիզմ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719274 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20386-67|~2026-20386-67]]||2026-04-02T14:24:56Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի առաջին կառավարություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719727 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:28:29Z |- |[[Նիկոլ Փաշինյանի առաջին կառավարություն]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719726 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-03T18:28:19Z |- |[[Հովհաննես Գ Օձնեցի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719329 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20552-45|~2026-20552-45]]||2026-04-02T18:20:16Z |- |[[Հովհաննես Գ Օձնեցի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719324 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20397-07|~2026-20397-07]]||2026-04-02T18:11:01Z |- |[[Հովհաննես Գ Օձնեցի]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10719323 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20552-45|~2026-20552-45]]||2026-04-02T18:02:47Z |- |[[Էվհեմերիզմ]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721601 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20810-76|~2026-20810-76]]||2026-04-07T06:00:39Z |- |[[Լիլիա Շուշանյան]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721343 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21129-37|~2026-21129-37]]||2026-04-06T11:51:51Z |- |[[JYP Entertainment]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10720836 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-21129-68|~2026-21129-68]]||2026-04-05T12:50:41Z |- |[[Հայաստանի Հանրապետության պետական կառավարման ակադեմիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721033 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:28:06Z |- |[[Հայաստանի Հանրապետության պետական կառավարման ակադեմիա]]||[https://hy.wikipedia.org/w/index.php?diff=prev&oldid=10721032 տարբ]||[[Սպասարկող:Ներդրումները/~2026-20024-85|~2026-20024-85]]||2026-04-05T19:27:56Z |} dyqawol9mrgwaam916tupyh6husekt6 102 1167867 10722455 10721219 2026-04-09T04:24:20Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722455 wikitext text/x-wiki [[0 (թիվ)]]-[[Քննարկում:0 (թիվ)]] [[0,(9)]]-[[Քննարկում:0,(9)]] [[100 (թիվ)]]-[[Քննարկում:100 (թիվ)]] [[100 բանտարկյալների խնդիր]]-[[Քննարկում:100 բանտարկյալների խնդիր]] [[1000 (թիվ)]]-[[Քննարկում:1000 (թիվ)]] [[10000 (թիվ)]]-[[Քննարկում:10000 (թիվ)]] [[2 + 2 = 5]]-[[Քննարկում:2 + 2 = 5]] [[2-ձև]]-[[Քննարկում:2-ձև]] [[200 (թիվ)]]-[[Քննարկում:200 (թիվ)]] [[21 (թիվ)]]-[[Քննարկում:21 (թիվ)]] [[22 (թիվ)]]-[[Քննարկում:22 (թիվ)]] [[23 (թիվ)]]-[[Քննարկում:23 (թիվ)]] [[24 (թիվ)]]-[[Քննարկում:24 (թիվ)]] [[25 (թիվ)]]-[[Քննարկում:25 (թիվ)]] [[26 (թիվ)]]-[[Քննարկում:26 (թիվ)]] [[27 (թիվ)]]-[[Քննարկում:27 (թիվ)]] [[28 (թիվ)]]-[[Քննարկում:28 (թիվ)]] [[29 (թիվ)]]-[[Քննարկում:29 (թիվ)]] [[30 (թիվ)]]-[[Քննարկում:30 (թիվ)]] [[300 (թիվ)]]-[[Քննարկում:300 (թիվ)]] [[40 (թիվ)]]-[[Քննարկում:40 (թիվ)]] [[50 (թիվ)]]-[[Քննարկում:50 (թիվ)]] [[54 (թիվ)]]-[[Քննարկում:54 (թիվ)]] [[58 (թիվ)]]-[[Քննարկում:58 (թիվ)]] [[60 (թիվ)]]-[[Քննարկում:60 (թիվ)]] [[65537-անկյուն]]-[[Քննարկում:65537-անկյուն]] [[666 (թիվ)]]-[[Քննարկում:666 (թիվ)]] [[69 (թիվ)]]-[[Քննարկում:69 (թիվ)]] [[70 (թիվ)]]-[[Քննարկում:70 (թիվ)]] [[80 (թիվ)]]-[[Քննարկում:80 (թիվ)]] [[90 (թիվ)]]-[[Քննարկում:90 (թիվ)]] [[E (թիվ)]]-[[Քննարկում:E (թիվ)]] [[K-միջիններով կլաստերինգ]]-[[Քննարկում:K-միջիններով կլաստերինգ]] [[L1-նորմ հիմնական բաղադրիչների վերլուծություն]]-[[Քննարկում:L1-նորմ հիմնական բաղադրիչների վերլուծություն]] [[LU-վերլուծություն]]-[[Քննարկում:LU-վերլուծություն]] [[Microsoft Mathematics]]-[[Քննարկում:Microsoft Mathematics]] [[N մարմինների ձգողականության խնդիր]]-[[Քննարկում:N մարմինների ձգողականության խնդիր]] [[Q.E.D.]]-[[Քննարկում:Q.E.D.]] [[RSA]]-[[Քննարկում:RSA]] [[Sgn]]-[[Քննարկում:Sgn]] [[STEM]]-[[Քննարկում:STEM]] [[Xkcd]]-[[Քննարկում:Xkcd]] [[Xʸ = yˣ հավասարում]]-[[Քննարկում:Xʸ = yˣ հավասարում]] [[Ա*]]-[[Քննարկում:Ա*]] [[Աբակ (տախտակ)]]-[[Քննարկում:Աբակ (տախտակ)]] [[Աբել-Պլանայի բանաձև]]-[[Քննարկում:Աբել-Պլանայի բանաձև]] [[Աբելի ինտեգրալ]]-[[Քննարկում:Աբելի ինտեգրալ]] [[Աբելի մրցանակ]]-[[Քննարկում:Աբելի մրցանակ]] [[Աբելյան ընդլայնում]]-[[Քննարկում:Աբելյան ընդլայնում]] [[Աբելյան խումբ]]-[[Քննարկում:Աբելյան խումբ]] [[Աբստրակտ հանրահաշիվ]]-[[Քննարկում:Աբստրակտ հանրահաշիվ]] [[Աբստրակցիա]]-[[Քննարկում:Աբստրակցիա]] [[Աբրահամ դը Մուավր]]-[[Քննարկում:Աբրահամ դը Մուավր]] [[Աբրահամ Վալդ]]-[[Քննարկում:Աբրահամ Վալդ]] [[Ադա Լավլեյս]]-[[Քննարկում:Ադա Լավլեյս]] [[Ադեմար Բառե դը Սեն-Վենան]]-[[Քննարկում:Ադեմար Բառե դը Սեն-Վենան]] [[Ադոլֆ Հուրվից]]-[[Քննարկում:Ադոլֆ Հուրվից]] [[Ադրիեն-Մարի Լեժանդր]]-[[Քննարկում:Ադրիեն-Մարի Լեժանդր]] [[Ազատ արվեստներ]]-[[Քննարկում:Ազատ արվեստներ]] [[Ազիմուտ]]-[[Քննարկում:Ազիմուտ]] [[Աթենական թվային համակարգ]]-[[Քննարկում:Աթենական թվային համակարգ]] [[Ալ-Խորեզմի]]-[[Քննարկում:Ալ-Խորեզմի]] [[Ալ-Կալկաշանդի]]-[[Քննարկում:Ալ-Կալկաշանդի]] [[Ալան Թյուրինգ]]-[[Քննարկում:Ալան Թյուրինգ]] [[Ալբերտ Այնշտայն]]-[[Քննարկում:Ալբերտ Այնշտայն]] [[Ալգորիթմ]]-[[Քննարկում:Ալգորիթմ]] [[Ալգորիթմների աճուրդ]]-[[Քննարկում:Ալգորիթմների աճուրդ]] [[Ալգորիթմորեն անլուծելի խնդիր]]-[[Քննարկում:Ալգորիթմորեն անլուծելի խնդիր]] [[Ալեքսանդր Աբյան]]-[[Քննարկում:Ալեքսանդր Աբյան]] [[Ալեքսանդր Լյապունով]]-[[Քննարկում:Ալեքսանդր Լյապունով]] [[Ալեքսանդր Նեկրասով]]-[[Քննարկում:Ալեքսանդր Նեկրասով]] [[Ալեքսեյ Լյապունով]]-[[Քննարկում:Ալեքսեյ Լյապունով]] [[Ալթե Սելբերգ]]-[[Քննարկում:Ալթե Սելբերգ]] [[Ալիշա Բուլ Սթոթ]]-[[Քննարկում:Ալիշա Բուլ Սթոթ]] [[Ալիսոն Միլլեր]]-[[Քննարկում:Ալիսոն Միլլեր]] [[Ալիքային հավասարում]]-[[Քննարկում:Ալիքային հավասարում]] [[Ալիքանշան]]-[[Քննարկում:Ալիքանշան]] [[Ալիքի երկարություն]]-[[Քննարկում:Ալիքի երկարություն]] [[Ալիքներ]]-[[Քննարկում:Ալիքներ]] [[Ալիքների ինտերֆերենցիա]]-[[Քննարկում:Ալիքների ինտերֆերենցիա]] [[Ալմագեստ]]-[[Քննարկում:Ալմագեստ]] [[Ալոնզո Չըրչ]]-[[Քննարկում:Ալոնզո Չըրչ]] [[Ալֆրեդ Կլեբշ]]-[[Քննարկում:Ալֆրեդ Կլեբշ]] [[Ալֆրեդ Նորթ Ուայթհեդ]]-[[Քննարկում:Ալֆրեդ Նորթ Ուայթհեդ]] [[Ալֆրեդ Տարսկի]]-[[Քննարկում:Ալֆրեդ Տարսկի]] [[Ածանցման կանոններ]]-[[Քննարկում:Ածանցման կանոններ]] [[Ածանցյալ]]-[[Քննարկում:Ածանցյալ]] [[Ակշայ Վենկատեշ]]-[[Քննարկում:Ակշայ Վենկատեշ]] [[Ակտուարական գիտություն]]-[[Քննարկում:Ակտուարական գիտություն]] [[Ամբիգրամ]]-[[Քննարկում:Ամբիգրամ]] [[Ամբողջ թիվ]]-[[Քննարկում:Ամբողջ թիվ]] [[Ամբողջ մաս]]-[[Քննարկում:Ամբողջ մաս]] [[Ամբողջ ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Ամբողջ ֆունկցիա]] [[Ամենաերկար ճանապարհի խնդիր]]-[[Քննարկում:Ամենաերկար ճանապարհի խնդիր]] [[Ամենամեծ ընդհանուր բաժանարար]]-[[Քննարկում:Ամենամեծ ընդհանուր բաժանարար]] [[Ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկ]]-[[Քննարկում:Ամենափոքր ընդհանուր բազմապատիկ]] [[Ամենափոքր ընդհանուր հայտարար]]-[[Քննարկում:Ամենափոքր ընդհանուր հայտարար]] [[Ամուր կապակցված բաղադրիչներ]]-[[Քննարկում:Ամուր կապակցված բաղադրիչներ]] [[Ամպերսանդ]]-[[Քննարկում:Ամպերսանդ]] [[Այնշտայն մաթեմատիկական ինստիտուտ]]-[[Քննարկում:Այնշտայն մաթեմատիկական ինստիտուտ]] [[Անալիտիկ երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Անալիտիկ երկրաչափություն]] [[Անալիտիկ շարունակություն]]-[[Քննարկում:Անալիտիկ շարունակություն]] [[Անալիտիկ ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Անալիտիկ ֆունկցիա]] [[Անալոգային հաշվողական մեքենա]]-[[Քննարկում:Անալոգային հաշվողական մեքենա]] [[Անանիա Շիրակացի]]-[[Քննարկում:Անանիա Շիրակացի]] [[Անատոլի Դորոդնիցին]]-[[Քննարկում:Անատոլի Դորոդնիցին]] [[Անատոլի Ֆոմենկո]]-[[Քննարկում:Անատոլի Ֆոմենկո]] [[Անդրեյ Կոլմոգորով]]-[[Քննարկում:Անդրեյ Կոլմոգորով]] [[Անդրեյ Մարկով]]-[[Քննարկում:Անդրեյ Մարկով]] [[Անդրեյ Մարկով (կրտսեր)]]-[[Քննարկում:Անդրեյ Մարկով (կրտսեր)]] [[Անդրիս Ամբայնիս]]-[[Քննարկում:Անդրիս Ամբայնիս]] [[Անընդհատ արտապատկերում]]-[[Քննարկում:Անընդհատ արտապատկերում]] [[Անընդհատ խումբ]]-[[Քննարկում:Անընդհատ խումբ]] [[Անթեմիուս Թրալեսցի]]-[[Քննարկում:Անթեմիուս Թրալեսցի]] [[Անկախություն (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Անկախություն (մաթեմատիկա)]] [[Անկյան եռատում]]-[[Քննարկում:Անկյան եռատում]] [[Անկյուն]]-[[Քննարկում:Անկյուն]] [[Անկյունագիծ]]-[[Քննարկում:Անկյունագիծ]] [[Անկյունային արագություն]]-[[Քննարկում:Անկյունային արագություն]] [[Անհակասականություն]]-[[Քննարկում:Անհակասականություն]] [[Անհավասարություն (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Անհավասարություն (մաթեմատիկա)]] [[Անհնարին պատկեր]]-[[Քննարկում:Անհնարին պատկեր]] [[Անշարժ կետ]]-[[Քննարկում:Անշարժ կետ]] [[Անորոշ ձև]]-[[Քննարկում:Անորոշ ձև]] [[Անվերջ փոքր]]-[[Քննարկում:Անվերջ փոքր]] [[Անվերջ փոքր և անվերջ մեծ]]-[[Քննարկում:Անվերջ փոքր և անվերջ մեծ]] [[Անվերջության նշան]]-[[Քննարկում:Անվերջության նշան]] [[Անվերջություն (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Անվերջություն (մաթեմատիկա)]] [[Անտի-դե Սիտերի տարածություն]]-[[Քննարկում:Անտի-դե Սիտերի տարածություն]] [[Անտիպրիզմա]]-[[Քննարկում:Անտիպրիզմա]] [[Անրի Լեբեգ]]-[[Քննարկում:Անրի Լեբեգ]] [[Անրի Պոլ Կարտան]]-[[Քննարկում:Անրի Պոլ Կարտան]] [[Անրի Պուանկարե]]-[[Քննարկում:Անրի Պուանկարե]] [[Անօրինական պարզ թիվ]]-[[Քննարկում:Անօրինական պարզ թիվ]] [[Աշխարհագրական լայնություն]]-[[Քննարկում:Աշխարհագրական լայնություն]] [[Աշոտ Պետրոսյան (մաթեմատիկոս)]]-[[Քննարկում:Աշոտ Պետրոսյան (մաթեմատիկոս)]] [[Ապահովագրության վիճակագիր]]-[[Քննարկում:Ապահովագրության վիճակագիր]] [[Ապացույցների տեսություն]]-[[Քննարկում:Ապացույցների տեսություն]] [[Ապոլլոնիոս Պերգացի]]-[[Քննարկում:Ապոլլոնիոս Պերգացի]] [[Ապոլոնիոսի շրջանագծեր]]-[[Քննարկում:Ապոլոնիոսի շրջանագծեր]] [[Ապոլոնիուսի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Ապոլոնիուսի թեորեմ]] [[Ասիմպտոտ]]-[[Քննարկում:Ասիմպտոտ]] [[Ասույթների տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Ասույթների տրամաբանություն]] [[Աստիճան (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Աստիճան (երկրաչափություն)]] [[Աստիճան (հանրահաշիվ)]]-[[Քննարկում:Աստիճան (հանրահաշիվ)]] [[Աստիճանային շարք]]-[[Քննարկում:Աստիճանային շարք]] [[Աստիճանային ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Աստիճանային ֆունկցիա]] [[Աստղարդ]]-[[Քննարկում:Աստղարդ]] [[Աստրոլաբ]]-[[Քննարկում:Աստրոլաբ]] [[Ավգուստ Մյոբիուս]]-[[Քննարկում:Ավգուստ Մյոբիուս]] [[Ավգուստ Օտտո Ֆյոպպլ]]-[[Քննարկում:Ավգուստ Օտտո Ֆյոպպլ]] [[Արաբական թվեր]]-[[Քննարկում:Արաբական թվեր]] [[Արագացում]]-[[Քննարկում:Արագացում]] [[Արագություն]]-[[Քննարկում:Արագություն]] [[Արամ Առաքելյան]]-[[Քննարկում:Արամ Առաքելյան]] [[Արթուր Քելի]]-[[Քննարկում:Արթուր Քելի]] [[Արիստարքոս Սամոսցի]]-[[Քննարկում:Արիստարքոս Սամոսցի]] [[Արիստոտել]]-[[Քննարկում:Արիստոտել]] [[Արիստոտելյան ռեալիստական ​​մաթեմատիկական փիլիսոփայություն]]-[[Քննարկում:Արիստոտելյան ռեալիստական ​​մաթեմատիկական փիլիսոփայություն]] [[Արմատ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Արմատ (մաթեմատիկա)]] [[Արտագծած գնդային մակերևույթ]]-[[Քննարկում:Արտագծած գնդային մակերևույթ]] [[Արտագծյալ շրջանագիծ]]-[[Քննարկում:Արտագծյալ շրջանագիծ]] [[Արտագծյալ քառանկյուն]]-[[Քննարկում:Արտագծյալ քառանկյուն]] [[Արտադրյալ]]-[[Քննարկում:Արտադրյալ]] [[Արտածական վիճակագրություն]]-[[Քննարկում:Արտածական վիճակագրություն]] [[Արտո Սալոմաա]]-[[Քննարկում:Արտո Սալոմաա]] [[Արքիմեդես]]-[[Քննարկում:Արքիմեդես]] [[Արքիմեդի աքսիոմ]]-[[Քննարկում:Արքիմեդի աքսիոմ]] [[Աքիլլեսի թիվ]]-[[Քննարկում:Աքիլլեսի թիվ]] [[Աքմես]]-[[Քննարկում:Աքմես]] [[Աքսիոմ]]-[[Քննարկում:Աքսիոմ]] [[Աքսիոմատիկ մեթոդ]]-[[Քննարկում:Աքսիոմատիկ մեթոդ]] [[Աքսոնոմետրիա]]-[[Քննարկում:Աքսոնոմետրիա]] [[Աֆինական ձևափոխություն]]-[[Քննարկում:Աֆինական ձևափոխություն]] [[Բաբելոնյան մաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Բաբելոնյան մաթեմատիկա]] [[Բազմաձևություն]]-[[Քննարկում:Բազմաձևություն]] [[Բազմանդամ]]-[[Քննարկում:Բազմանդամ]] [[Բազմանդամների սյունակով բաժանում]]-[[Քննարկում:Բազմանդամների սյունակով բաժանում]] [[Բազմանիստ]]-[[Քննարկում:Բազմանիստ]] [[Բազմանկյուն]]-[[Քննարկում:Բազմանկյուն]] [[Բազմապատիկ]]-[[Քննարկում:Բազմապատիկ]] [[Բազմապատկման աղյուսակ]]-[[Քննարկում:Բազմապատկման աղյուսակ]] [[Բազմապատկման նշան]]-[[Քննարկում:Բազմապատկման նշան]] [[Բազմապատկում]]-[[Քննարկում:Բազմապատկում]] [[Բազմության հզորություն]]-[[Քննարկում:Բազմության հզորություն]] [[Բազմության չափ]]-[[Քննարկում:Բազմության չափ]] [[Բազմություն]]-[[Քննարկում:Բազմություն]] [[Բազմությունների տեսություն]]-[[Քննարկում:Բազմությունների տեսություն]] [[Բաժանարարների աղյուսակ]]-[[Քննարկում:Բաժանարարների աղյուսակ]] [[Բաժանելիության հայտանիշներ]]-[[Քննարկում:Բաժանելիության հայտանիշներ]] [[Բաժանելիություն]]-[[Քննարկում:Բաժանելիություն]] [[Բաժանման նշան]]-[[Քննարկում:Բաժանման նշան]] [[Բաժանում (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Բաժանում (մաթեմատիկա)]] [[Բաժանում զրոյի վրա]]-[[Քննարկում:Բաժանում զրոյի վրա]] [[Բաղադրյալ թիվ]]-[[Քննարկում:Բաղադրյալ թիվ]] [[Բայեսյան ցանց]]-[[Քննարկում:Բայեսյան ցանց]] [[Բանականության խաղեր]]-[[Քննարկում:Բանականության խաղեր]] [[Բանտարկյալի դիլեմա]]-[[Քննարկում:Բանտարկյալի դիլեմա]] [[Բաշխականություն]]-[[Քննարկում:Բաշխականություն]] [[Բասկակովի օպերատոր]]-[[Քննարկում:Բասկակովի օպերատոր]] [[Բարբիեի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Բարբիեի թեորեմ]] [[Բարդ տոկոս]]-[[Քննարկում:Բարդ տոկոս]] [[Բարդ ֆունկցիայի դիֆերենցում]]-[[Քննարկում:Բարդ ֆունկցիայի դիֆերենցում]] [[Բարձրություն]]-[[Քննարկում:Բարձրություն]] [[Բացասական թիվ]]-[[Քննարկում:Բացասական թիվ]] [[Բացասման օրենք]]-[[Քննարկում:Բացասման օրենք]] [[Բացարձակ արժեք]]-[[Քննարկում:Բացարձակ արժեք]] [[Բացարձակ կեղծ թիվ]]-[[Քննարկում:Բացարձակ կեղծ թիվ]] [[Բեզուի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Բեզուի թեորեմ]] [[Բեթյուլ Թանբայ]]-[[Քննարկում:Բեթյուլ Թանբայ]] [[Բելֆեգորի պարզ թիվ]]-[[Քննարկում:Բելֆեգորի պարզ թիվ]] [[Բեկուս-Նուարի ընդլայնված ձև]]-[[Քննարկում:Բեկուս-Նուարի ընդլայնված ձև]] [[Բեն Գրին]]-[[Քննարկում:Բեն Գրին]] [[Բենուա Մանդելբրոտ]]-[[Քննարկում:Բենուա Մանդելբրոտ]] [[Բեռլեկեմպի ալգորիթմ]]-[[Քննարկում:Բեռլեկեմպի ալգորիթմ]] [[Բեռնարդ Բոլցանո]]-[[Քննարկում:Բեռնարդ Բոլցանո]] [[Բեռնարդ Ռիման]]-[[Քննարկում:Բեռնարդ Ռիման]] [[Բեռնուլի (ընտանիք)]]-[[Քննարկում:Բեռնուլի (ընտանիք)]] [[Բեռնուլիի անհավասարում]]-[[Քննարկում:Բեռնուլիի անհավասարում]] [[Բեռնուլիի բազմանդամներ]]-[[Քննարկում:Բեռնուլիի բազմանդամներ]] [[Բեռնուլիի լեմինսկատ]]-[[Քննարկում:Բեռնուլիի լեմինսկատ]] [[Բեսելի ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Բեսելի ֆունկցիաներ]] [[Բերտրան Ռասել]]-[[Քննարկում:Բերտրան Ռասել]] [[Բերտրանի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Բերտրանի պարադոքս]] [[Բերտրանի պոստուլատ]]-[[Քննարկում:Բերտրանի պոստուլատ]] [[Բինար որոնման ծառ]]-[[Քննարկում:Բինար որոնման ծառ]] [[Բլեզ Պասկալ]]-[[Քննարկում:Բլեզ Պասկալ]] [[Բլոկչեյն]]-[[Քննարկում:Բլոկչեյն]] [[Բհասկարա]]-[[Քննարկում:Բհասկարա]] [[Բհասկարա II]]-[[Քննարկում:Բհասկարա II]] [[Բնական թիվ]]-[[Քննարկում:Բնական թիվ]] [[Բնական լոգարիթմ]]-[[Քննարկում:Բնական լոգարիթմ]] [[Բնության օրինաչափություններ]]-[[Քննարկում:Բնության օրինաչափություններ]] [[Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություն]]-[[Քննարկում:Բոզե-Այնշտայնի վիճակագրություն]] [[Բոլոր ձիերը նույն գույնի են]]-[[Քննարկում:Բոլոր ձիերը նույն գույնի են]] [[Բոյայի մրցանակ]]-[[Քննարկում:Բոյայի մրցանակ]] [[Բոնավենտուրա Կավալիերի]]-[[Քննարկում:Բոնավենտուրա Կավալիերի]] [[Բուլյան բանաձև]]-[[Քննարկում:Բուլյան բանաձև]] [[Բուլյան հանրահաշիվ]]-[[Քննարկում:Բուլյան հանրահաշիվ]] [[Բուլյան ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Բուլյան ֆունկցիա]] [[Բուրգ (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Բուրգ (երկրաչափություն)]] [[Բրաեսի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Բրաեսի պարադոքս]] [[Բրահմագուպտա]]-[[Քննարկում:Բրահմագուպտա]] [[Բրահմագուպտայի բանաձև]]-[[Քննարկում:Բրահմագուպտայի բանաձև]] [[Բրետշնայդերի բանաձև]]-[[Քննարկում:Բրետշնայդերի բանաձև]] [[Բրյուս Պողոսյան]]-[[Քննարկում:Բրյուս Պողոսյան]] [[Բրոնիսլավ Կնաստեր]]-[[Քննարկում:Բրոնիսլավ Կնաստեր]] [[Բրուկ Թեյլոր]]-[[Քննարկում:Բրուկ Թեյլոր]] [[Բրունո Աբականովիչ]]-[[Քննարկում:Բրունո Աբականովիչ]] [[Գաբրիել Լամե]]-[[Քննարկում:Գաբրիել Լամե]] [[Գալիլեյի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Գալիլեյի պարադոքս]] [[Գալիլեո Գալիլեյ]]-[[Քննարկում:Գալիլեո Գալիլեյ]] [[Գալուայի խումբ]]-[[Քննարկում:Գալուայի խումբ]] [[Գաղտնագրություն]]-[[Քննարկում:Գաղտնագրություն]] [[Գամմա ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Գամմա ֆունկցիա]] [[Գաուս-Զեյդելի մեթոդ]]-[[Քննարկում:Գաուս-Զեյդելի մեթոդ]] [[Գաուս-Օստոգրադսկու թեորեմ]]-[[Քննարկում:Գաուս-Օստոգրադսկու թեորեմ]] [[Գաուսի մեթոդ]]-[[Քննարկում:Գաուսի մեթոդ]] [[Գաուսի ուղիղ]]-[[Քննարկում:Գաուսի ուղիղ]] [[Գառնիկ Կարապետյան]]-[[Քննարկում:Գառնիկ Կարապետյան]] [[Գասպար Մոնժ]]-[[Քննարկում:Գասպար Մոնժ]] [[Գեոդեզիա]]-[[Քննարկում:Գեոդեզիա]] [[Գեոդեզիկ գծեր]]-[[Քննարկում:Գեոդեզիկ գծեր]] [[Գեոմաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Գեոմաթեմատիկա]] [[Գեորգ Կանտոր]]-[[Քննարկում:Գեորգ Կանտոր]] [[Գերդ Ֆալթինգս]]-[[Քննարկում:Գերդ Ֆալթինգս]] [[Գի Թերջանյան]]-[[Քննարկում:Գի Թերջանյան]] [[Գիաս-ադ-դին Ջամշիդ իբն Մասուդ ալ-Քաշի]]-[[Քննարկում:Գիաս-ադ-դին Ջամշիդ իբն Մասուդ ալ-Քաշի]] [[Գիլբերտ Սթրենգ]]-[[Քննարկում:Գիլբերտ Սթրենգ]] [[Գիյոմ Ֆրանսուա Լ'Օպիտալ]]-[[Քննարկում:Գիյոմ Ֆրանսուա Լ'Օպիտալ]] [[Գլան]]-[[Քննարկում:Գլան]] [[Գլանաձև պարաբոլական կոորդինատական համակարգ]]-[[Քննարկում:Գլանաձև պարաբոլական կոորդինատական համակարգ]] [[Գլանային կոորդինատային համակարգ]]-[[Քննարկում:Գլանային կոորդինատային համակարգ]] [[Գծագրական երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Գծագրական երկրաչափություն]] [[Գծային արտապատկերում]]-[[Քննարկում:Գծային արտապատկերում]] [[Գծային ծրագրավորում]]-[[Քննարկում:Գծային ծրագրավորում]] [[Գծային հանրահաշիվ]]-[[Քննարկում:Գծային հանրահաշիվ]] [[Գծային հավասարում]]-[[Քննարկում:Գծային հավասարում]] [[Գծային հավասարումների համակարգ]]-[[Քննարկում:Գծային հավասարումների համակարգ]] [[Գծային մակերես]]-[[Քննարկում:Գծային մակերես]] [[Գծային ռեգրեսիա]]-[[Քննարկում:Գծային ռեգրեսիա]] [[Գծային ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Գծային ֆունկցիա]] [[Գնդային կոորդինատային համակարգ]]-[[Քննարկում:Գնդային կոորդինատային համակարգ]] [[Գնդային շերտ]]-[[Քննարկում:Գնդային շերտ]] [[Գնդային սեկտոր]]-[[Քննարկում:Գնդային սեկտոր]] [[Գնդային ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Գնդային ֆունկցիաներ]] [[Գոգավոր բազմանկյուն]]-[[Քննարկում:Գոգավոր բազմանկյուն]] [[Գոդֆրի Հարոլդ Հարդի]]-[[Քննարկում:Գոդֆրի Հարոլդ Հարդի]] [[Գոթֆրիդ Լայբնից]]-[[Քննարկում:Գոթֆրիդ Լայբնից]] [[Գոլդբախի խնդիր]]-[[Քննարկում:Գոլդբախի խնդիր]] [[Գոյության քվանտոր]]-[[Քննարկում:Գոյության քվանտոր]] [[Գոտլոբ Ֆրեգե]]-[[Քննարկում:Գոտլոբ Ֆրեգե]] [[Գործակիցներ]]-[[Քննարկում:Գործակիցներ]] [[Գործողություն (ֆիզիկա)]]-[[Քննարկում:Գործողություն (ֆիզիկա)]] [[Գործողությունների հետազոտում]]-[[Քննարկում:Գործողությունների հետազոտում]] [[Գուգոլ]]-[[Քննարկում:Գուգոլ]] [[Գումար (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Գումար (մաթեմատիկա)]] [[Գումարում]]-[[Քննարկում:Գումարում]] [[Գունդ]]-[[Քննարկում:Գունդ]] [[Գրադիենտ]]-[[Քննարկում:Գրադիենտ]] [[Գրացիելա Չիչիլինսկի]]-[[Քննարկում:Գրացիելա Չիչիլինսկի]] [[Գրաֆներ]]-[[Քննարկում:Գրաֆներ]] [[Գրաֆների միջակայքային կողային ներկումներ]]-[[Քննարկում:Գրաֆների միջակայքային կողային ներկումներ]] [[Գրաֆների ներկում]]-[[Քննարկում:Գրաֆների ներկում]] [[Գրաֆների տեսություն]]-[[Քննարկում:Գրաֆների տեսություն]] [[Գրետա Հերման]]-[[Քննարկում:Գրետա Հերման]] [[Գրիգորե Մոյսիլ]]-[[Քննարկում:Գրիգորե Մոյսիլ]] [[Գրիգորի Մարգուլիս]]-[[Քննարկում:Գրիգորի Մարգուլիս]] [[Գրիգորի Պերելման]]-[[Քննարկում:Գրիգորի Պերելման]] [[Գրինի բանաձևեր]]-[[Քննարկում:Գրինի բանաձևեր]] [[Գրինի ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Գրինի ֆունկցիա]] [[Դ'Ալամբերի հայտանիշ]]-[[Քննարկում:Դ'Ալամբերի հայտանիշ]] [[Դ'Ալամբերի սկզբունք]]-[[Քննարկում:Դ'Ալամբերի սկզբունք]] [[Դանիել Բեռնուլի]]-[[Քննարկում:Դանիել Բեռնուլի]] [[Դաշտի քվանտային տեսություն]]-[[Քննարկում:Դաշտի քվանտային տեսություն]] [[Դաս (բազմությունների տեսություն)]]-[[Քննարկում:Դաս (բազմությունների տեսություն)]] [[Դասական մեխանիկա]]-[[Քննարկում:Դասական մեխանիկա]] [[Դասերի տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Դասերի տրամաբանություն]] [[Դավիթ Հիլբերտ]]-[[Քննարկում:Դավիթ Հիլբերտ]] [[Դատարկ բազմության աքսիոմ]]-[[Քննարկում:Դատարկ բազմության աքսիոմ]] [[Դատարկ բազմություն]]-[[Քննարկում:Դատարկ բազմություն]] [[Դե Գուայի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Դե Գուայի թեորեմ]] [[Դե Մորգանի բանաձևեր]]-[[Քննարկում:Դե Մորգանի բանաձևեր]] [[Դե Սիտերի տարածություն]]-[[Քննարկում:Դե Սիտերի տարածություն]] [[Դելտաէդր]]-[[Քննարկում:Դելտաէդր]] [[Դեկարտյան կոորդինատների համակարգ]]-[[Քննարկում:Դեկարտյան կոորդինատների համակարգ]] [[Դեմոկրիտես]]-[[Քննարկում:Դեմոկրիտես]] [[Դեյքստրայի ալգորիթմ]]-[[Քննարկում:Դեյքստրայի ալգորիթմ]] [[Դիզյունկտիվ միանդամ]]-[[Քննարկում:Դիզյունկտիվ միանդամ]] [[Դիզյունկտիվ նորմալ ձև]]-[[Քննարկում:Դիզյունկտիվ նորմալ ձև]] [[Դիզյունկցիա]]-[[Քննարկում:Դիզյունկցիա]] [[Դիոֆանտ]]-[[Քննարկում:Դիոֆանտ]] [[Դիոֆանտյան հավասարում]]-[[Քննարկում:Դիոֆանտյան հավասարում]] [[Դիսկրետ մաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Դիսկրետ մաթեմատիկա]] [[Դիսկրետ չափ]]-[[Քննարկում:Դիսկրետ չափ]] [[Դիսկրիմինանտ]]-[[Քննարկում:Դիսկրիմինանտ]] [[Դիսպերս վերլուծություն]]-[[Քննարկում:Դիսպերս վերլուծություն]] [[Դիսպերսիա (վիճակագրություն)]]-[[Քննարկում:Դիսպերսիա (վիճակագրություն)]] [[Դիրակի հավասարում]]-[[Քննարկում:Դիրակի հավասարում]] [[Դիքրան Թահթա]]-[[Քննարկում:Դիքրան Թահթա]] [[Դիֆերենցիալ երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Դիֆերենցիալ երկրաչափություն]] [[Դիֆերենցիալ հաշիվ]]-[[Քննարկում:Դիֆերենցիալ հաշիվ]] [[Դիֆերենցիալ հավասարումներ]]-[[Քննարկում:Դիֆերենցիալ հավասարումներ]] [[Դիֆֆի-Հելլմանի բանալու փոխանակում]]-[[Քննարկում:Դիֆֆի-Հելլմանի բանալու փոխանակում]] [[Դմիտրի Անոսով]]-[[Քննարկում:Դմիտրի Անոսով]] [[Դմիտրի Միրիմանով]]-[[Քննարկում:Դմիտրի Միրիմանով]] [[Դոնալդ Կնուտ]]-[[Քննարկում:Դոնալդ Կնուտ]] [[Դորոթի Վոն]]-[[Քննարկում:Դորոթի Վոն]] [[Դուրո Կուրեպա]]-[[Քննարկում:Դուրո Կուրեպա]] [[Եգիպտական կոտորակ]]-[[Քննարկում:Եգիպտական կոտորակ]] [[Եզակի կետ (դիֆերենցիալ հավասարումներ)]]-[[Քննարկում:Եզակի կետ (դիֆերենցիալ հավասարումներ)]] [[Եզակի կետ (ֆունկցիա)]]-[[Քննարկում:Եզակի կետ (ֆունկցիա)]] [[Ելենա Կոռնարո Պիսկոպիա]]-[[Քննարկում:Ելենա Կոռնարո Պիսկոպիա]] [[Ենթաբազմություն]]-[[Քննարկում:Ենթաբազմություն]] [[Ենսենի անհավասարություն]]-[[Քննարկում:Ենսենի անհավասարություն]] [[Եռանդամ]]-[[Քննարկում:Եռանդամ]] [[Եռանկյան անկյունների գումար]]-[[Քննարկում:Եռանկյան անկյունների գումար]] [[Եռանկյան անհավասարություն]]-[[Քննարկում:Եռանկյան անհավասարություն]] [[Եռանկյան բարձրություն]]-[[Քննարկում:Եռանկյան բարձրություն]] [[Եռանկյան միջնագիծ]]-[[Քննարկում:Եռանկյան միջնագիծ]] [[Եռանկյան նշանավոր կետեր]]-[[Քննարկում:Եռանկյան նշանավոր կետեր]] [[Եռանկյուն]]-[[Քննարկում:Եռանկյուն]] [[Եռանկյուն զանգված]]-[[Քննարկում:Եռանկյուն զանգված]] [[Եռանկյունաչափական նույնություններ]]-[[Քննարկում:Եռանկյունաչափական նույնություններ]] [[Եռանկյունաչափական ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Եռանկյունաչափական ֆունկցիաներ]] [[Եռանկյունաչափական ֆունկցիաների ինտեգրալների ցանկ]]-[[Քննարկում:Եռանկյունաչափական ֆունկցիաների ինտեգրալների ցանկ]] [[Եռանկյունաչափության պատմություն]]-[[Քննարկում:Եռանկյունաչափության պատմություն]] [[Եռանկյունաչափություն]]-[[Քննարկում:Եռանկյունաչափություն]] [[Եռանկյունների լուծում]]-[[Քննարկում:Եռանկյունների լուծում]] [[Եռաչափ տարածություն]]-[[Քննարկում:Եռաչափ տարածություն]] [[Եվդեմոս Հռոդոսցի]]-[[Քննարկում:Եվդեմոս Հռոդոսցի]] [[Եվդոքս]]-[[Քննարկում:Եվդոքս]] [[Եվրոպական մաթեմատիկական կոնգրես]]-[[Քննարկում:Եվրոպական մաթեմատիկական կոնգրես]] [[Երևակայական թիվ]]-[[Քննարկում:Երևակայական թիվ]] [[Երևակայական միավոր]]-[[Քննարկում:Երևակայական միավոր]] [[Երեք]]-[[Քննարկում:Երեք]] [[Երեք խորանարդների խնդիր]]-[[Քննարկում:Երեք խորանարդների խնդիր]] [[Երեք մարմինների խնդիր]]-[[Քննարկում:Երեք մարմինների խնդիր]] [[Երկանդամ]]-[[Քննարկում:Երկանդամ]] [[Երկարություն]]-[[Քննարկում:Երկարություն]] [[Երկբուրգ]]-[[Քննարկում:Երկբուրգ]] [[Երկգծային ձև]]-[[Քննարկում:Երկգծային ձև]] [[Երկնային մեխանիկա]]-[[Քննարկում:Երկնային մեխանիկա]] [[Երկնիստ անկյուն]]-[[Քննարկում:Երկնիստ անկյուն]] [[Երկու]]-[[Քննարկում:Երկու]] [[Երկուական լոգարիթմ]]-[[Քննարկում:Երկուական լոգարիթմ]] [[Երկչափ միջարկում]]-[[Քննարկում:Երկչափ միջարկում]] [[Երկչափ տարածություն]]-[[Քննարկում:Երկչափ տարածություն]] [[Երկվորյակներ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Երկվորյակներ (մաթեմատիկա)]] [[Երկրաչափական պրոգրեսիա]]-[[Քննարկում:Երկրաչափական պրոգրեսիա]] [[Երկրաչափության պատմություն]]-[[Քննարկում:Երկրաչափության պատմություն]] [[Երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Երկրաչափություն]] [[Երկրաչափություն (Դեկարտ)]]-[[Քննարկում:Երկրաչափություն (Դեկարտ)]] [[Երկրի օրապտույտ]]-[[Քննարկում:Երկրի օրապտույտ]] [[Եքիդնաեդր]]-[[Քննարկում:Եքիդնաեդր]] [[Զանգվածների կենտրոն]]-[[Քննարկում:Զանգվածների կենտրոն]] [[Զենոնի ապորիաներ]]-[[Քննարկում:Զենոնի ապորիաներ]] [[Զոնոնիստ]]-[[Քննարկում:Զոնոնիստ]] [[Զուգահեռ ուղիղներ]]-[[Քննարկում:Զուգահեռ ուղիղներ]] [[Զուգահեռագիծ]]-[[Քննարկում:Զուգահեռագիծ]] [[Զուգահեռանիստ]]-[[Քննարկում:Զուգահեռանիստ]] [[Զուգորդականություն]]-[[Քննարկում:Զուգորդականություն]] [[Զուգորդություն (կոմբինատորիկա)]]-[[Քննարկում:Զուգորդություն (կոմբինատորիկա)]] [[Զույգ և կենտ թվեր]]-[[Քննարկում:Զույգ և կենտ թվեր]] [[Զույգ և կենտ ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Զույգ և կենտ ֆունկցիաներ]] [[Զտիչ (պատահական գործընթացներ)]]-[[Քննարկում:Զտիչ (պատահական գործընթացներ)]] [[Զրոյական տարածություն]]-[[Քննարկում:Զրոյական տարածություն]] [[Զրոյի զույգություն]]-[[Քննարկում:Զրոյի զույգություն]] [[Էդմունդ Լանդաու]]-[[Քննարկում:Էդմունդ Լանդաու]] [[Էդմունդ Հալլեյ]]-[[Քննարկում:Էդմունդ Հալլեյ]] [[Էդուարդ Չեխ]]-[[Քննարկում:Էդուարդ Չեխ]] [[Էդուարդ Վարինգ]]-[[Քննարկում:Էդուարդ Վարինգ]] [[Էդվարդ Նորթոն Լորենց]]-[[Քննարկում:Էդվարդ Նորթոն Լորենց]] [[Էլեմենտ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Էլեմենտ (մաթեմատիկա)]] [[Էլի Ժոզեֆ Կարտան]]-[[Քննարկում:Էլի Ժոզեֆ Կարտան]] [[Էլիպս]]-[[Քննարկում:Էլիպս]] [[Էլիպսոիդ]]-[[Քննարկում:Էլիպսոիդ]] [[Էլսբերգի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Էլսբերգի պարադոքս]] [[Էկոնոմետրիկա]]-[[Քննարկում:Էկոնոմետրիկա]] [[Էմանուել Լասկեր]]-[[Քննարկում:Էմանուել Լասկեր]] [[Էմիլ Արթին]]-[[Քննարկում:Էմիլ Արթին]] [[Էմիլ Բորել]]-[[Քննարկում:Էմիլ Բորել]] [[Էմիլ Պիկար]]-[[Քննարկում:Էմիլ Պիկար]] [[Էմմա Կաստելնուովո]]-[[Քննարկում:Էմմա Կաստելնուովո]] [[Էմմի Նյոթեր]]-[[Քննարկում:Էմմի Նյոթեր]] [[Էյլեր-Մասկերոնի հաստատուն]]-[[Քննարկում:Էյլեր-Մասկերոնի հաստատուն]] [[Էյլերի անկյուններ]]-[[Քննարկում:Էյլերի անկյուններ]] [[Էյլերի բանաձև]]-[[Քննարկում:Էյլերի բանաձև]] [[Էյլերի բնութագիր]]-[[Քննարկում:Էյլերի բնութագիր]] [[Էյլերի նույնություն]]-[[Քննարկում:Էյլերի նույնություն]] [[Էնդրյու Ուայլս]]-[[Քննարկում:Էնդրյու Ուայլս]] [[Էնտրոպիա]]-[[Քննարկում:Էնտրոպիա]] [[Էնրիկո Բետտի]]-[[Քննարկում:Էնրիկո Բետտի]] [[Էջ (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Էջ (երկրաչափություն)]] [[Էռդոշ-Ռենյի մոդել]]-[[Քննարկում:Էռդոշ-Ռենյի մոդել]] [[Էռնստ Էդուարդ Կումմեր]]-[[Քննարկում:Էռնստ Էդուարդ Կումմեր]] [[Էվա Տարդոս]]-[[Քննարկում:Էվա Տարդոս]] [[Էվանջելիստա Տորիչելլի]]-[[Քննարկում:Էվանջելիստա Տորիչելլի]] [[Էվարիստ Գալուա]]-[[Քննարկում:Էվարիստ Գալուա]] [[Էվկլիդես]]-[[Քննարկում:Էվկլիդես]] [[Էվկլիդեսի ալգորիթմ]]-[[Քննարկում:Էվկլիդեսի ալգորիթմ]] [[Էվկլիդեսի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Էվկլիդեսի թեորեմ]] [[Էվկլիդեսյան երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Էվկլիդեսյան երկրաչափություն]] [[Էրատոսթենես Կիրենացի]]-[[Քննարկում:Էրատոսթենես Կիրենացի]] [[Էրատոսթենեսի մաղ]]-[[Քննարկում:Էրատոսթենեսի մաղ]] [[Էրիկ Ալֆսեն]]-[[Քննարկում:Էրիկ Ալֆսեն]] [[Էքսցենտրիսիտետ]]-[[Քննարկում:Էքսցենտրիսիտետ]] [[Ընդլայնված թվային ուղիղ]]-[[Քննարկում:Ընդլայնված թվային ուղիղ]] [[Ընդլայնված կողմ]]-[[Քննարկում:Ընդլայնված կողմ]] [[Ընդհանրացված ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Ընդհանրացված ֆունկցիա]] [[Ընդհանրության քվանտոր]]-[[Քննարկում:Ընդհանրության քվանտոր]] [[Ընթացակարգային արվեստ]]-[[Քննարկում:Ընթացակարգային արվեստ]] [[Ընկերության պարադոքս]]-[[Քննարկում:Ընկերության պարադոքս]] [[Ընտրական համակարգ]]-[[Քննարկում:Ընտրական համակարգ]] [[Ընտրող հարսնացուի առաջադրանք]]-[[Քննարկում:Ընտրող հարսնացուի առաջադրանք]] [[Ընտրության աքսիոմ]]-[[Քննարկում:Ընտրության աքսիոմ]] [[Թալես Միլեթացի]]-[[Քննարկում:Թալես Միլեթացի]] [[Թանգրամ]]-[[Քննարկում:Թանգրամ]] [[Թեդ Քզինսկի]]-[[Քննարկում:Թեդ Քզինսկի]] [[Թեյ համտեսող տիկին (գիտափորձ)]]-[[Քննարկում:Թեյ համտեսող տիկին (գիտափորձ)]] [[Թեյլորի շարք]]-[[Քննարկում:Թեյլորի շարք]] [[Թենզորական հաշիվ]]-[[Քննարկում:Թենզորական հաշիվ]] [[Թեորեմ]]-[[Քննարկում:Թեորեմ]] [[Թեորեմների ավտոմատացված ապացուցում]]-[[Քննարկում:Թեորեմների ավտոմատացված ապացուցում]] [[Թերենս Տաո]]-[[Քննարկում:Թերենս Տաո]] [[Թիթեռի էֆեկտ]]-[[Քննարկում:Թիթեռի էֆեկտ]] [[Թիվ]]-[[Քննարկում:Թիվ]] [[Թիվ (միավոր)]]-[[Քննարկում:Թիվ (միավոր)]] [[Թյուրինգի մեքենա]]-[[Քննարկում:Թյուրինգի մեքենա]] [[Թոմաս Ստիլտյես]]-[[Քննարկում:Թոմաս Ստիլտյես]] [[Թոմաս Ֆինկե]]-[[Քննարկում:Թոմաս Ֆինկե]] [[Թույլատրելի արժեքների բազմություն]]-[[Քննարկում:Թույլատրելի արժեքների բազմություն]] [[Թվաբանական պրոգրեսիա]]-[[Քննարկում:Թվաբանական պրոգրեսիա]] [[Թվաբանության հիմնական թեորեմ]]-[[Քննարկում:Թվաբանության հիմնական թեորեմ]] [[Թվաբանություն]]-[[Քննարկում:Թվաբանություն]] [[Թվային առանցք]]-[[Քննարկում:Թվային առանցք]] [[Թվային մեթոդներ]]-[[Քննարկում:Թվային մեթոդներ]] [[Թվային ռեբուս]]-[[Քննարկում:Թվային ռեբուս]] [[Թվանշաններ]]-[[Քննարկում:Թվանշաններ]] [[Թվերի տեսություն]]-[[Քննարկում:Թվերի տեսություն]] [[Թվի քառակուսի]]-[[Քննարկում:Թվի քառակուսի]] [[Ժակ Ադամար]]-[[Քննարկում:Ժակ Ադամար]] [[Ժամանակ]]-[[Քննարկում:Ժամանակ]] [[Ժան Բատիստ Բիո]]-[[Քննարկում:Ժան Բատիստ Բիո]] [[Ժան Գաստոն Դարբու]]-[[Քննարկում:Ժան Գաստոն Դարբու]] [[Ժան Դյոդոնե]]-[[Քննարկում:Ժան Դյոդոնե]] [[Ժան Լը Ռոն Դ'Ալամբեր]]-[[Քննարկում:Ժան Լը Ռոն Դ'Ալամբեր]] [[Ժան-Վիկտոր Պոնսելե]]-[[Քննարկում:Ժան-Վիկտոր Պոնսելե]] [[Ժերար Դեզարգ]]-[[Քննարկում:Ժերար Դեզարգ]] [[Ժխտում (տրամաբանություն)]]-[[Քննարկում:Ժխտում (տրամաբանություն)]] [[Ժոզեֆ Լուի Լագրանժ]]-[[Քննարկում:Ժոզեֆ Լուի Լագրանժ]] [[Ժոզեֆ Լուիվիլ]]-[[Քննարկում:Ժոզեֆ Լուիվիլ]] [[Ժոզեֆ Ֆուրիե]]-[[Քննարկում:Ժոզեֆ Ֆուրիե]] [[Ժորդանյան կոր]]-[[Քննարկում:Ժորդանյան կոր]] [[Իբն Յունուս]]-[[Քննարկում:Իբն Յունուս]] [[Իբն Ռուշդ]]-[[Քննարկում:Իբն Ռուշդ]] [[Իգոր Սիմոնենկո]]-[[Քննարկում:Իգոր Սիմոնենկո]] [[Իզաբելլա Բաշմակովա]]-[[Քննարկում:Իզաբելլա Բաշմակովա]] [[Իզոմորֆություն (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Իզոմորֆություն (մաթեմատիկա)]] [[Իզոպերիմետրական խնդիրներ]]-[[Քննարկում:Իզոպերիմետրական խնդիրներ]] [[Իզոտրոպություն]]-[[Քննարկում:Իզոտրոպություն]] [[Իլյա Ռիպս]]-[[Քննարկում:Իլյա Ռիպս]] [[Իմաստալից թվանշաններ]]-[[Քննարկում:Իմաստալից թվանշաններ]] [[Իմպլիկացիա]]-[[Քննարկում:Իմպլիկացիա]] [[Իմպուլս (շարժման քանակ)]]-[[Քննարկում:Իմպուլս (շարժման քանակ)]] [[Ինգրիդ Դոբեշի]]-[[Քննարկում:Ինգրիդ Դոբեշի]] [[Ինը]]-[[Քննարկում:Ինը]] [[Ինը կետերի շրջանագիծ]]-[[Քննարկում:Ինը կետերի շրջանագիծ]] [[Ինյեկցիա, սյուրյեկցիա և բիյեկցիա]]-[[Քննարկում:Ինյեկցիա, սյուրյեկցիա և բիյեկցիա]] [[Ինվարիանտ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Ինվարիանտ (մաթեմատիկա)]] [[Ինտեգրա-դիֆերենցիալ հավասարումներ]]-[[Քննարկում:Ինտեգրա-դիֆերենցիալ հավասարումներ]] [[Ինտեգրալ]]-[[Քննարկում:Ինտեգրալ]] [[Ինտեգրալ երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Ինտեգրալ երկրաչափություն]] [[Ինտեգրալ հավասարումներ]]-[[Քննարկում:Ինտեգրալ հավասարումներ]] [[Ինտեգրալի նշան]]-[[Քննարկում:Ինտեգրալի նշան]] [[Ինտուիցիոնիզմ]]-[[Քննարկում:Ինտուիցիոնիզմ]] [[Ինքնատատանումներ]]-[[Քննարկում:Ինքնատատանումներ]] [[Ինֆորմացիա]]-[[Քննարկում:Ինֆորմացիա]] [[Ինֆորմացիայի տեսություն]]-[[Քննարկում:Ինֆորմացիայի տեսություն]] [[Իռացիոնալ թիվ]]-[[Քննարկում:Իռացիոնալ թիվ]] [[Իսահակ Նյուտոն]]-[[Քննարկում:Իսահակ Նյուտոն]] [[Իսկության աղյուսակ]]-[[Քննարկում:Իսկության աղյուսակ]] [[Իվան Ժեգալկին]]-[[Քննարկում:Իվան Ժեգալկին]] [[Իվոն Շոկե-Բրյուա]]-[[Քննարկում:Իվոն Շոկե-Բրյուա]] [[Իրական թիվ]]-[[Քննարկում:Իրական թիվ]] [[Իրական փոփոխականի ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Իրական փոփոխականի ֆունկցիա]] [[Իրվինգ Ջոն Գուդ]]-[[Քննարկում:Իրվինգ Ջոն Գուդ]] [[Ի՞նչ է մաթեմատիկան]]-[[Քննարկում:Ի՞նչ է մաթեմատիկան]] [[Լագրանժի թեորեմը չորս քառակուսիների գումարի մասին]]-[[Քննարկում:Լագրանժի թեորեմը չորս քառակուսիների գումարի մասին]] [[Լազար Նիկոլա Կառնո]]-[[Քննարկում:Լազար Նիկոլա Կառնո]] [[Լամբդա արտահայտություն]]-[[Քննարկում:Լամբդա արտահայտություն]] [[Լամբերտի W ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Լամբերտի W ֆունկցիա]] [[Լայբնիցի շարք]]-[[Քննարկում:Լայբնիցի շարք]] [[Լանգտոնի մրջյուն]]-[[Քննարկում:Լանգտոնի մրջյուն]] [[Լապլասի հավասարում]]-[[Քննարկում:Լապլասի հավասարում]] [[Լապլասի ձևափոխություն]]-[[Քննարկում:Լապլասի ձևափոխություն]] [[Լապլասի օպերատոր]]-[[Քննարկում:Լապլասի օպերատոր]] [[Լարերի տեսություն]]-[[Քննարկում:Լարերի տեսություն]] [[Լեբեգի ինտեգրալ]]-[[Քննարկում:Լեբեգի ինտեգրալ]] [[Լեմմա]]-[[Քննարկում:Լեմմա]] [[Լեո Պերուց]]-[[Քննարկում:Լեո Պերուց]] [[Լեոն Վալրաս]]-[[Քննարկում:Լեոն Վալրաս]] [[Լեոնարդ Էյլեր]]-[[Քննարկում:Լեոնարդ Էյլեր]] [[Լեոնարդ Էյլերի պատվին անվանված օբյեկտների ցանկ]]-[[Քննարկում:Լեոնարդ Էյլերի պատվին անվանված օբյեկտների ցանկ]] [[Լեոնիդ Խաչիյան]]-[[Քննարկում:Լեոնիդ Խաչիյան]] [[Լեոնիդ Կանտորովիչ]]-[[Քննարկում:Լեոնիդ Կանտորովիչ]] [[Լեոպոլդ Կրոնեկեր]]-[[Քննարկում:Լեոպոլդ Կրոնեկեր]] [[Լև Շնիրելման]]-[[Քննարկում:Լև Շնիրելման]] [[Լև Պոնտրյագին]]-[[Քննարկում:Լև Պոնտրյագին]] [[Լևոն XIV]]-[[Քննարկում:Լևոն XIV]] [[Լևոն Թախտաջյան]]-[[Քննարկում:Լևոն Թախտաջյան]] [[Լիլավատի մրցանակ]]-[[Քննարկում:Լիլավատի մրցանակ]] [[Լիսաժուի պատկերներ]]-[[Քննարկում:Լիսաժուի պատկերներ]] [[Լյուդերս-Պաուլիի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Լյուդերս-Պաուլիի թեորեմ]] [[Լյուդվիգ Լորենց]]-[[Քննարկում:Լյուդվիգ Լորենց]] [[Լոբաչևսկու երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Լոբաչևսկու երկրաչափություն]] [[Լոգարիթմ]]-[[Քննարկում:Լոգարիթմ]] [[Լոգարիթմական մասշտաբ]]-[[Քննարկում:Լոգարիթմական մասշտաբ]] [[Լոգարիթմական պարույր]]-[[Քննարկում:Լոգարիթմական պարույր]] [[Լոգարիթմական քանոն]]-[[Քննարկում:Լոգարիթմական քանոն]] [[Լոնդոնի մաթեմատիկական ընկերություն]]-[[Քննարկում:Լոնդոնի մաթեմատիկական ընկերություն]] [[Լոպիտալի կանոն]]-[[Քննարկում:Լոպիտալի կանոն]] [[Լորանի շարք]]-[[Քննարկում:Լորանի շարք]] [[Լորենց-Լորենցի բանաձև]]-[[Քննարկում:Լորենց-Լորենցի բանաձև]] [[Լուդոլֆ վան Քյոլեն]]-[[Քննարկում:Լուդոլֆ վան Քյոլեն]] [[Լուիջի Բիանկի]]-[[Քննարկում:Լուիջի Բիանկի]] [[Լուիս Կաֆարելի]]-[[Քննարկում:Լուիս Կաֆարելի]] [[Լուիս Քերոլ]]-[[Քննարկում:Լուիս Քերոլ]] [[Լուծելիության պրոբլեմ]]-[[Քննարկում:Լուծելիության պրոբլեմ]] [[Լուկա Պաչոլի]]-[[Քննարկում:Լուկա Պաչոլի]] [[Լունայի ալգորիթմ]]-[[Քննարկում:Լունայի ալգորիթմ]] [[Լվովի մաթեմատիկական դպրոց]]-[[Քննարկում:Լվովի մաթեմատիկական դպրոց]] [[Լրիվ կորություն]]-[[Քննարկում:Լրիվ կորություն]] [[Լրիվ մետրիկական տարածություն]]-[[Քննարկում:Լրիվ մետրիկական տարածություն]] [[Լրիվություն]]-[[Քննարկում:Լրիվություն]] [[Խաղերի տեսություն]]-[[Քննարկում:Խաղերի տեսություն]] [[Խաչատուր Խաչատրյան (մաթեմատիկոս)]]-[[Քննարկում:Խաչատուր Խաչատրյան (մաթեմատիկոս)]] [[Խառը վիճակ]]-[[Քննարկում:Խառը վիճակ]] [[Խառն արտադրյալ]]-[[Քննարկում:Խառն արտադրյալ]] [[Խմբոիդ]]-[[Քննարկում:Խմբոիդ]] [[Խորանարդ]]-[[Քննարկում:Խորանարդ]] [[Խորանարդ աստիճանի արմատ]]-[[Քննարկում:Խորանարդ աստիճանի արմատ]] [[Խորանարդ հավասարում]]-[[Քննարկում:Խորանարդ հավասարում]] [[Խորանարդ ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Խորանարդ ֆունկցիա]] [[Խորանարդային համակարգ]]-[[Քննարկում:Խորանարդային համակարգ]] [[Խորանարդի կրկնապատկում]]-[[Քննարկում:Խորանարդի կրկնապատկում]] [[Խումբ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Խումբ (մաթեմատիկա)]] [[Ծալված ռուբլու խնդիր]]-[[Քննարկում:Ծալված ռուբլու խնդիր]] [[Ծավալ]]-[[Քննարկում:Ծավալ]] [[Ծիծեռնակի պոչը (կտավ)]]-[[Քննարկում:Ծիծեռնակի պոչը (կտավ)]] [[Ծննդյան օրերի խնդիր]]-[[Քննարկում:Ծննդյան օրերի խնդիր]] [[Ծու Չոն Ճին]]-[[Քննարկում:Ծու Չոն Ճին]] [[Կամելիա (ալգորիթմ)]]-[[Քննարկում:Կամելիա (ալգորիթմ)]] [[Կամիլ Ժորդան]]-[[Քննարկում:Կամիլ Ժորդան]] [[Կանգնակ]]-[[Քննարկում:Կանգնակ]] [[Կանոնավոր բազմանիստ]]-[[Քննարկում:Կանոնավոր բազմանիստ]] [[Կանոնավոր բազմանկյուն]]-[[Քննարկում:Կանոնավոր բազմանկյուն]] [[Կանոնավոր եռանկյուն]]-[[Քննարկում:Կանոնավոր եռանկյուն]] [[Կանոնավոր տասներկուանիստ]]-[[Քննարկում:Կանոնավոր տասներկուանիստ]] [[Կանոնավոր քառանիստ]]-[[Քննարկում:Կանոնավոր քառանիստ]] [[Կանոնավոր քսանանիստ]]-[[Քննարկում:Կանոնավոր քսանանիստ]] [[Կանոնիկ բաշխում]]-[[Քննարկում:Կանոնիկ բաշխում]] [[Կանտորի անկյունագծային փաստարկ]]-[[Քննարկում:Կանտորի անկյունագծային փաստարկ]] [[Կաուշեր Բիրկար]]-[[Քննարկում:Կաուշեր Բիրկար]] [[Կապակցվածություն]]-[[Քննարկում:Կապակցվածություն]] [[Կառլ Գաուս]]-[[Քննարկում:Կառլ Գաուս]] [[Կառլ Գուստավ Յակոբ]]-[[Քննարկում:Կառլ Գուստավ Յակոբ]] [[Կառլ Վայերշտրաս]]-[[Քննարկում:Կառլ Վայերշտրաս]] [[Կառնոյի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Կառնոյի թեորեմ]] [[Կառուցվածք (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Կառուցվածք (մաթեմատիկա)]] [[Կառուցվածքային տվյալներ]]-[[Քննարկում:Կառուցվածքային տվյալներ]] [[Կառուցվածքների կայունություն]]-[[Քննարկում:Կառուցվածքների կայունություն]] [[Կավարի տեսություն]]-[[Քննարկում:Կավարի տեսություն]] [[Կատարյալ թիվ]]-[[Քննարկում:Կատարյալ թիվ]] [[Կատեգորիա (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Կատեգորիա (մաթեմատիկա)]] [[Կատեգորիաների տեսություն]]-[[Քննարկում:Կատեգորիաների տեսություն]] [[Կարդինալ թվեր]]-[[Քննարկում:Կարդինալ թվեր]] [[Կարեն Ուլենբեկ]]-[[Քննարկում:Կարեն Ուլենբեկ]] [[Կարլ Հոյն]]-[[Քննարկում:Կարլ Հոյն]] [[Կարլեն Աբգարյան (մաթեմատիկոս)]]-[[Քննարկում:Կարլեն Աբգարյան (մաթեմատիկոս)]] [[Կարկին]]-[[Քննարկում:Կարկին]] [[Կարտոֆիլի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Կարտոֆիլի պարադոքս]] [[Կելվինի ձևափոխություն]]-[[Քննարկում:Կելվինի ձևափոխություն]] [[Կեղծ միավոր]]-[[Քննարկում:Կեղծ միավոր]] [[Կենգուրու միջազգային մաթեմատիկական մրցույթ]]-[[Քննարկում:Կենգուրու միջազգային մաթեմատիկական մրցույթ]] [[Կենդանի հերթ]]-[[Քննարկում:Կենդանի հերթ]] [[Կեպլերի եռանկյուն]]-[[Քննարկում:Կեպլերի եռանկյուն]] [[Կեպլերի օրենքներ]]-[[Քննարկում:Կեպլերի օրենքներ]] [[Կետ]]-[[Քննարկում:Կետ]] [[Կինեմատիկա]]-[[Քննարկում:Կինեմատիկա]] [[Կինետիկ էներգիա]]-[[Քննարկում:Կինետիկ էներգիա]] [[Կիսախումբ]]-[[Քննարկում:Կիսախումբ]] [[Կիսականոնավոր բազմանիստ]]-[[Քննարկում:Կիսականոնավոր բազմանիստ]] [[Կիսաշրջան]]-[[Քննարկում:Կիսաշրջան]] [[Կիսապարագիծ]]-[[Քննարկում:Կիսապարագիծ]] [[Կիսապարզ թիվ]]-[[Քննարկում:Կիսապարզ թիվ]] [[Կիրառական մաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Կիրառական մաթեմատիկա]] [[Կլայն-Գորդոնի հավասարում]]-[[Քննարկում:Կլայն-Գորդոնի հավասարում]] [[Կլայնի շիշ]]-[[Քննարկում:Կլայնի շիշ]] [[Կլավդիոս Պտղոմեոս]]-[[Քննարկում:Կլավդիոս Պտղոմեոս]] [[Կլոդ Շենոն]]-[[Քննարկում:Կլոդ Շենոն]] [[Կող (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Կող (երկրաչափություն)]] [[Կողմնորոշվածություն]]-[[Քննարկում:Կողմնորոշվածություն]] [[Կոմբինատոր օպտիմիզացիա]]-[[Քննարկում:Կոմբինատոր օպտիմիզացիա]] [[Կոմբինատորային տոպոլոգիա]]-[[Քննարկում:Կոմբինատորային տոպոլոգիա]] [[Կոմբինատորային տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Կոմբինատորային տրամաբանություն]] [[Կոմբինատորիկա]]-[[Քննարկում:Կոմբինատորիկա]] [[Կոմբինատորիկայի պատմություն]]-[[Քննարկում:Կոմբինատորիկայի պատմություն]] [[Կոմպլեքս անալիզ]]-[[Քննարկում:Կոմպլեքս անալիզ]] [[Կոմպլեքս անալիտիկ բազմաձևություն]]-[[Քննարկում:Կոմպլեքս անալիտիկ բազմաձևություն]] [[Կոմպլեքս թիվ]]-[[Քննարկում:Կոմպլեքս թիվ]] [[Կոմպլեքս լոգարիթմ]]-[[Քննարկում:Կոմպլեքս լոգարիթմ]] [[Կոմպլեքս հարթություն]]-[[Քննարկում:Կոմպլեքս հարթություն]] [[Կոն]]-[[Քննարկում:Կոն]] [[Կոնական հատույթ]]-[[Քննարկում:Կոնական հատույթ]] [[Կոնդորսեի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Կոնդորսեի պարադոքս]] [[Կոնյունկտիվ միանդամ]]-[[Քննարկում:Կոնյունկտիվ միանդամ]] [[Կոնյունկտիվ նորմալ ձև]]-[[Քննարկում:Կոնյունկտիվ նորմալ ձև]] [[Կոնյունկցիա]]-[[Քննարկում:Կոնյունկցիա]] [[Կոնստանտին Կարատեոդորի]]-[[Քննարկում:Կոնստանտին Կարատեոդորի]] [[Կոնստրուկտիվ մաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Կոնստրուկտիվ մաթեմատիկա]] [[Կոնստրուկտիվ տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Կոնստրուկտիվ տրամաբանություն]] [[Կոնտինուումի վարկած]]-[[Քննարկում:Կոնտինուումի վարկած]] [[Կոնտրադիկտոր հարաբերություն]]-[[Քննարկում:Կոնտրադիկտոր հարաբերություն]] [[Կոնֆորմ արտապատկերում]]-[[Քննարկում:Կոնֆորմ արտապատկերում]] [[Կոշի-Ադամարի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Կոշի-Ադամարի թեորեմ]] [[Կոշիի ինտեգրալ]]-[[Քննարկում:Կոշիի ինտեգրալ]] [[Կոշիի խնդիր]]-[[Քննարկում:Կոշիի խնդիր]] [[Կոորդինատային համակարգ]]-[[Քննարկում:Կոորդինատային համակարգ]] [[Կոռելյացիա (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Կոռելյացիա (մաթեմատիկա)]] [[Կոսինուսների թեորեմ]]-[[Քննարկում:Կոսինուսների թեորեմ]] [[Կովարիանտ և կոնտրավարիանտ թենզոր]]-[[Քննարկում:Կովարիանտ և կոնտրավարիանտ թենզոր]] [[Կոտանգենսների թեորեմ]]-[[Քննարկում:Կոտանգենսների թեորեմ]] [[Կոտելնիկովի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Կոտելնիկովի թեորեմ]] [[Կոտորակ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Կոտորակ (մաթեմատիկա)]] [[Կոր]]-[[Քննարկում:Կոր]] [[Կորագիծ ինտեգրալ]]-[[Քննարկում:Կորագիծ ինտեգրալ]] [[Կորած քառակուսու հանելուկ]]-[[Քննարկում:Կորած քառակուսու հանելուկ]] [[Կորի եզակի կետ]]-[[Քննարկում:Կորի եզակի կետ]] [[Կորրադո Սեգրե]]-[[Քննարկում:Կորրադո Սեգրե]] [[Կուրտ Գյոդել]]-[[Քննարկում:Կուրտ Գյոդել]] [[Կրամերի մեթոդ]]-[[Քննարկում:Կրամերի մեթոդ]] [[Կրկնակի հարաբերություն]]-[[Քննարկում:Կրկնակի հարաբերություն]] [[Կրկնակի ճոճանակներ]]-[[Քննարկում:Կրկնակի ճոճանակներ]] [[Կրկնակի պատկերներ]]-[[Քննարկում:Կրկնակի պատկերներ]] [[Կրճատ բազմապատկման բանաձևեր]]-[[Քննարկում:Կրճատ բազմապատկման բանաձևեր]] [[Կրոնեկերի սիմվոլ]]-[[Քննարկում:Կրոնեկերի սիմվոլ]] [[Կրոնեկերյան արտադրյալ]]-[[Քննարկում:Կրոնեկերյան արտադրյալ]] [[Կրուսկալի ալգորիթմ]]-[[Քննարկում:Կրուսկալի ալգորիթմ]] [[Կցման և արտաքսման սկզբունք]]-[[Քննարկում:Կցման և արտաքսման սկզբունք]] [[Կցության ցուցակ]]-[[Քննարկում:Կցության ցուցակ]] [[Հազարամյակի մրցանակային խնդիրներ]]-[[Քննարկում:Հազարամյակի մրցանակային խնդիրներ]] [[Հակադարձ եռանկյունաչափական ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Հակադարձ եռանկյունաչափական ֆունկցիաներ]] [[Հակադարձ եռանկյունաչափական ֆունկցիաների ինտեգրալների ցանկ]]-[[Քննարկում:Հակադարձ եռանկյունաչափական ֆունկցիաների ինտեգրալների ցանկ]] [[Հակադարձ հիպերբոլական ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Հակադարձ հիպերբոլական ֆունկցիա]] [[Հակադարձ ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Հակադարձ ֆունկցիա]] [[Հաղորդակցության մաթեմատիկական տեսություն]]-[[Քննարկում:Հաղորդակցության մաթեմատիկական տեսություն]] [[Հաճախություն]]-[[Քննարկում:Հաճախություն]] [[Համախմբի պարամետր]]-[[Քննարկում:Համախմբի պարամետր]] [[Համաձայնության թեորեմ]]-[[Քննարկում:Համաձայնության թեորեմ]] [[Համամասնություն]]-[[Քննարկում:Համամասնություն]] [[Համաչափակարկին]]-[[Քննարկում:Համաչափակարկին]] [[Համաչափություն]]-[[Քննարկում:Համաչափություն]] [[Համասեռ բազմանիստ]]-[[Քննարկում:Համասեռ բազմանիստ]] [[Հանոյի աշտարակ]]-[[Քննարկում:Հանոյի աշտարակ]] [[Հանում]]-[[Քննարկում:Հանում]] [[Հանրահաշիվ]]-[[Քննարկում:Հանրահաշիվ]] [[Հանրահաշվական արտահայտություն]]-[[Քննարկում:Հանրահաշվական արտահայտություն]] [[Հանրահաշվական գործողություններ]]-[[Քննարկում:Հանրահաշվական գործողություններ]] [[Հանրահաշվական երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Հանրահաշվական երկրաչափություն]] [[Հանրահաշվական թիվ]]-[[Քննարկում:Հանրահաշվական թիվ]] [[Հանրահաշվական հավասարում]]-[[Քննարկում:Հանրահաշվական հավասարում]] [[Հանրահաշվական տոպոլոգիա]]-[[Քննարկում:Հանրահաշվական տոպոլոգիա]] [[Հանրահաշվական ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Հանրահաշվական ֆունկցիա]] [[Հանրահաշվի հիմնական թեորեմ]]-[[Քննարկում:Հանրահաշվի հիմնական թեորեմ]] [[Հաշիվ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Հաշիվ (մաթեմատիկա)]] [[Հաշվարկ]]-[[Քննարկում:Հաշվարկ]] [[Հաշվարկելի թվեր]]-[[Քննարկում:Հաշվարկելի թվեր]] [[Հաշվարկման դիրքային համակարգ]]-[[Քննարկում:Հաշվարկման դիրքային համակարգ]] [[Հաշվարկման երկուական համակարգ]]-[[Քննարկում:Հաշվարկման երկուական համակարգ]] [[Հաշվարկման համակարգ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Հաշվարկման համակարգ (մաթեմատիկա)]] [[Հաշվարկման ութական համակարգ]]-[[Քննարկում:Հաշվարկման ութական համակարգ]] [[Հաշվարկման վաթսունական համակարգ]]-[[Քննարկում:Հաշվարկման վաթսունական համակարգ]] [[Հաշվարկման տասական համակարգ]]-[[Քննարկում:Հաշվարկման տասական համակարգ]] [[Հաշվարկման տասնվեցական համակարգ]]-[[Քննարկում:Հաշվարկման տասնվեցական համակարգ]] [[Հաշվելի բազմություն]]-[[Քննարկում:Հաշվելի բազմություն]] [[Հաշվիչ]]-[[Քննարկում:Հաշվիչ]] [[Հաուսդորֆյան հեռավորություն]]-[[Քննարկում:Հաուսդորֆյան հեռավորություն]] [[Հապքրոֆթ-Կարպ ալգորիթմ]]-[[Քննարկում:Հապքրոֆթ-Կարպ ալգորիթմ]] [[Հաջողակ թիվ]]-[[Քննարկում:Հաջողակ թիվ]] [[Հաջորդականություն (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Հաջորդականություն (մաթեմատիկա)]] [[Հաստատուն]]-[[Քննարկում:Հաստատուն]] [[Հավանականային տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Հավանականային տրամաբանություն]] [[Հավանականության բաշխում]]-[[Քննարկում:Հավանականության բաշխում]] [[Հավանականության խտություն]]-[[Քննարկում:Հավանականության խտություն]] [[Հավանականություն]]-[[Քննարկում:Հավանականություն]] [[Հավանականությունների տեսության պատմություն]]-[[Քննարկում:Հավանականությունների տեսության պատմություն]] [[Հավանականությունների տեսություն]]-[[Քննարկում:Հավանականությունների տեսություն]] [[Հավասարասրուն եռանկյուն]]-[[Քննարկում:Հավասարասրուն եռանկյուն]] [[Հավասարասրուն սեղան]]-[[Քննարկում:Հավասարասրուն սեղան]] [[Հավասարման լուծում]]-[[Քննարկում:Հավասարման լուծում]] [[Հավասարում]]-[[Քննարկում:Հավասարում]] [[Հատման թեորեմ]]-[[Քննարկում:Հատման թեորեմ]] [[Հատուկ լուծում]]-[[Քննարկում:Հատուկ լուծում]] [[Հատուկ ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Հատուկ ֆունկցիաներ]] [[Հատված]]-[[Քննարկում:Հատված]] [[Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն]]-[[Քննարկում:Հարաբերականության ընդհանուր տեսություն]] [[Հարաբերականության հատուկ տեսություն]]-[[Քննարկում:Հարաբերականության հատուկ տեսություն]] [[Հարաբերականության տեսություն]]-[[Քննարկում:Հարաբերականության տեսություն]] [[Հարաբերություններ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Հարաբերություններ (մաթեմատիկա)]] [[Հարթաչափություն]]-[[Քննարկում:Հարթաչափություն]] [[Հարթություն]]-[[Քննարկում:Հարթություն]] [[Հարմոնիկ անալիզ]]-[[Քննարկում:Հարմոնիկ անալիզ]] [[Հարմոնիկ շարք]]-[[Քննարկում:Հարմոնիկ շարք]] [[Հարշադի թվեր]]-[[Քննարկում:Հարշադի թվեր]] [[Հարոլդ Քոքսեթեր]]-[[Քննարկում:Հարոլդ Քոքսեթեր]] [[Հելենա Ռասյովա]]-[[Քննարկում:Հելենա Ռասյովա]] [[Հենման հիպերհարթություն]]-[[Քննարկում:Հենման հիպերհարթություն]] [[Հենման ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Հենման ֆունկցիա]] [[Հենրի Բրիգս]]-[[Քննարկում:Հենրի Բրիգս]] [[Հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտ]]-[[Քննարկում:Հեռանկարային հետազոտությունների ինստիտուտ]] [[Հեռավորություն (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Հեռավորություն (երկրաչափություն)]] [[Հեռացիր, չդիպչես իմ շրջագծերին]]-[[Քննարկում:Հեռացիր, չդիպչես իմ շրջագծերին]] [[Հետաքրքրաշարժ մաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Հետաքրքրաշարժ մաթեմատիկա]] [[Հետերոդին]]-[[Քննարկում:Հետերոդին]] [[Հետևանք]]-[[Քննարկում:Հետևանք]] [[Հերբերտ Ռոբինս]]-[[Քննարկում:Հերբերտ Ռոբինս]] [[Հերման Մինկովսկի]]-[[Քննարկում:Հերման Մինկովսկի]] [[Հերման Վայլ]]-[[Քննարկում:Հերման Վայլ]] [[Հերմինե Գալուստյան]]-[[Քննարկում:Հերմինե Գալուստյան]] [[Հերոն Ալեքսանդրիացի]]-[[Քննարկում:Հերոն Ալեքսանդրիացի]] [[Հերոնի բանաձև]]-[[Քննարկում:Հերոնի բանաձև]] [[Հիդրոմեխանիկա]]-[[Քննարկում:Հիդրոմեխանիկա]] [[Հիերարխիա]]-[[Քննարկում:Հիերարխիա]] [[Հիլբերտ-Հուանգի ձևափոխություն]]-[[Քննարկում:Հիլբերտ-Հուանգի ձևափոխություն]] [[Հիլբերտի աքսիոմատիկա]]-[[Քննարկում:Հիլբերտի աքսիոմատիկա]] [[Հիլբերտի խնդիրներ]]-[[Քննարկում:Հիլբերտի խնդիրներ]] [[Հիլբերտյան տարածություն]]-[[Քննարկում:Հիլբերտյան տարածություն]] [[Հիմքերի աղյուսակ]]-[[Քննարկում:Հիմքերի աղյուսակ]] [[Հինգ]]-[[Քննարկում:Հինգ]] [[Հինդու-արաբական թվային համակարգ]]-[[Քննարկում:Հինդու-արաբական թվային համակարգ]] [[Հիպատիա]]-[[Քննարկում:Հիպատիա]] [[Հիպարքոս]]-[[Քննարկում:Հիպարքոս]] [[Հիպերբոլ]]-[[Քննարկում:Հիպերբոլ]] [[Հիպերբոլական ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Հիպերբոլական ֆունկցիաներ]] [[Հիպերբոլական ֆունկցիաների ինտեգրալների ցանկ]]-[[Քննարկում:Հիպերբոլական ֆունկցիաների ինտեգրալների ցանկ]] [[Հիպերբոլոիդ]]-[[Քննարկում:Հիպերբոլոիդ]] [[Հիպերգրաֆ]]-[[Քննարկում:Հիպերգրաֆ]] [[Հիպերխորանարդ]]-[[Քննարկում:Հիպերխորանարդ]] [[Հիպերկոմպլեքս թվեր]]-[[Քննարկում:Հիպերկոմպլեքս թվեր]] [[Հիպոթեզ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Հիպոթեզ (մաթեմատիկա)]] [[Հիպոկրատ Քիոսացի]]-[[Քննարկում:Հիպոկրատ Քիոսացի]] [[Հիպոցիկլոիդներ և էպիցիկլոիդներ]]-[[Քննարկում:Հիպոցիկլոիդներ և էպիցիկլոիդներ]] [[ՀՀ ԳԱԱ մաթեմատիկայի ինստիտուտ]]-[[Քննարկում:ՀՀ ԳԱԱ մաթեմատիկայի ինստիտուտ]] [[Հնգագիծ]]-[[Քննարկում:Հնգագիծ]] [[Հնգանկյուն]]-[[Քննարկում:Հնգանկյուն]] [[Հոմեոմորֆիզմ]]-[[Քննարկում:Հոմեոմորֆիզմ]] [[Հոմոմորֆիզմ]]-[[Քննարկում:Հոմոմորֆիզմ]] [[Հոսքային ցանց]]-[[Քննարկում:Հոսքային ցանց]] [[Հուա Լուոկըն]]-[[Քննարկում:Հուա Լուոկըն]] [[Հունական թվային համակարգ]]-[[Քննարկում:Հունական թվային համակարգ]] [[Հունգարական ալգորիթմ]]-[[Քննարկում:Հունգարական ալգորիթմ]] [[Հռոմեական թվեր]]-[[Քննարկում:Հռոմեական թվեր]] [[Ձեռքսեղմումների լեմմա]]-[[Քննարկում:Ձեռքսեղմումների լեմմա]] [[Ձևափոխության ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Ձևափոխության ֆունկցիա]] [[Ձևեր (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Ձևեր (մաթեմատիկա)]] [[Մագնուս Միտտագ-Լեֆլեր]]-[[Քննարկում:Մագնուս Միտտագ-Լեֆլեր]] [[Մաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկա]] [[Մաթեմատիկական անալիզ]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական անալիզ]] [[Մաթեմատիկական ապացույց]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական ապացույց]] [[Մաթեմատիկական բանաձև]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական բանաձև]] [[Մաթեմատիկական գլուխկոտրուկ]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական գլուխկոտրուկ]] [[Մաթեմատիկական ինդուկցիա]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական ինդուկցիա]] [[Մաթեմատիկական խնդիր]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական խնդիր]] [[Մաթեմատիկական կատակ]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական կատակ]] [[Մաթեմատիկական կրթության միջազգային հանձնաժողով]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական կրթության միջազգային հանձնաժողով]] [[Մաթեմատիկական հաստատուն]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական հաստատուն]] [[Մաթեմատիկական ճոճանակ]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական ճոճանակ]] [[Մաթեմատիկական մոդել]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական մոդել]] [[Մաթեմատիկական նշանակումների պատմություն]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական նշանակումների պատմություն]] [[Մաթեմատիկական նշաններ]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական նշաններ]] [[Մաթեմատիկական նշումների պատմություն]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական նշումների պատմություն]] [[Մաթեմատիկական պապիրուսներ]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական պապիրուսներ]] [[Մաթեմատիկական սոցիոլոգիա]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական սոցիոլոգիա]] [[Մաթեմատիկական սոփեստություն]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական սոփեստություն]] [[Մաթեմատիկական սպասում]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական սպասում]] [[Մաթեմատիկական վիճակագրություն]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական վիճակագրություն]] [[Մաթեմատիկական տնտեսագիտություն]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական տնտեսագիտություն]] [[Մաթեմատիկական տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական տրամաբանություն]] [[Մաթեմատիկական օլիմպիադա]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական օլիմպիադա]] [[Մաթեմատիկական օպտիմիզացիա]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական օպտիմիզացիա]] [[Մաթեմատիկական ֆիզիկա]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական ֆիզիկա]] [[Մաթեմատիկական ֆինանսներ]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկական ֆինանսներ]] [[Մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի միջև կապ]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկայի և ֆիզիկայի միջև կապ]] [[Մաթեմատիկայի Լուկասյան պրոֆեսոր]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկայի Լուկասյան պրոֆեսոր]] [[Մաթեմատիկայի մասին հոդվածների ցանկեր]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկայի մասին հոդվածների ցանկեր]] [[Մաթեմատիկայի միջազգային օլիմպիադա]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկայի միջազգային օլիմպիադա]] [[Մաթեմատիկայի միջազգային օլիմպիադաների ցանկ]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկայի միջազգային օլիմպիադաների ցանկ]] [[Մաթեմատիկայի պատմություն]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկայի պատմություն]] [[Մաթեմատիկայի պատմությունը Հնդկաստանում]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկայի պատմությունը Հնդկաստանում]] [[Մաթեմատիկայի տարեգրություն]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկայի տարեգրություն]] [[Մաթեմատիկայի փիլիսոփայություն]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկայի փիլիսոփայություն]] [[Մաթեմատիկան Հին Եգիպտոսում]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկան Հին Եգիպտոսում]] [[Մաթեմատիկան Հին Հունաստանում]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկան Հին Հունաստանում]] [[Մաթեմատիկան Հին Չինաստանում]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկան Հին Չինաստանում]] [[Մաթեմատիկոս]]-[[Քննարկում:Մաթեմատիկոս]] [[Մակերես]]-[[Քննարկում:Մակերես]] [[Մակերևութային ինտեգրալ]]-[[Քննարկում:Մակերևութային ինտեգրալ]] [[Մակերևույթ]]-[[Քննարկում:Մակերևույթ]] [[Մակերևույթի մակերես]]-[[Քննարկում:Մակերևույթի մակերես]] [[Մամիկոն Մնացականյան]]-[[Քննարկում:Մամիկոն Մնացականյան]] [[Մայքլ Աթիա]]-[[Քննարկում:Մայքլ Աթիա]] [[Մայքլ Արթին]]-[[Քննարկում:Մայքլ Արթին]] [[Մայքլ Ռաբին]]-[[Քննարկում:Մայքլ Ռաբին]] [[Մանրահատակ (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Մանրահատակ (երկրաչափություն)]] [[Մաուրից Կոռնելիս Էշեր]]-[[Քննարկում:Մաուրից Կոռնելիս Էշեր]] [[Մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումներ]]-[[Քննարկում:Մասնակի ածանցյալներով դիֆերենցիալ հավասարումներ]] [[Մասսայական սպասարկման տեսություն]]-[[Քննարկում:Մասսայական սպասարկման տեսություն]] [[Մատրից]]-[[Քննարկում:Մատրից]] [[Մատրիցային մոդելներ]]-[[Քննարկում:Մատրիցային մոդելներ]] [[Մատրիցի ռանգ]]-[[Քննարկում:Մատրիցի ռանգ]] [[Մատրիցների արտադրյալ]]-[[Քննարկում:Մատրիցների արտադրյալ]] [[Մատրիցների գումարում]]-[[Քննարկում:Մատրիցների գումարում]] [[Մարգարետ Մեյեր]]-[[Քննարկում:Մարգարետ Մեյեր]] [[Մարիա Գաետանա Անիեզի]]-[[Քննարկում:Մարիա Գաետանա Անիեզի]] [[Մարիա Լաուրա Մոուրա Մուզինյո Լեյտե Լոպես]]-[[Քննարկում:Մարիա Լաուրա Մոուրա Մուզինյո Լեյտե Լոպես]] [[Մարիամ Միրզախանի]]-[[Քննարկում:Մարիամ Միրզախանի]] [[Մարիան Ռեջևսկի]]-[[Քննարկում:Մարիան Ռեջևսկի]] [[Մարինա Վյազովսկայա]]-[[Քննարկում:Մարինա Վյազովսկայա]] [[Մարկ Կրեյն]]-[[Քննարկում:Մարկ Կրեյն]] [[Մարկովի շղթա]]-[[Քննարկում:Մարկովի շղթա]] [[Մարմնային անկյուն]]-[[Քննարկում:Մարմնային անկյուն]] [[Մարշալ Սթոուն]]-[[Քննարկում:Մարշալ Սթոուն]] [[Մարող տատանումներ]]-[[Քննարկում:Մարող տատանումներ]] [[Մարջորի Ռայս]]-[[Քննարկում:Մարջորի Ռայս]] [[Մարսել Գրոսման]]-[[Քննարկում:Մարսել Գրոսման]] [[Մարտին Գարդներ]]-[[Քննարկում:Մարտին Գարդներ]] [[Մաքուր մաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Մաքուր մաթեմատիկա]] [[Մաքսիմ Մուրադյան]]-[[Քննարկում:Մաքսիմ Մուրադյան]] [[Մաքսվելի բաշխում]]-[[Քննարկում:Մաքսվելի բաշխում]] [[Մաքսվելի հավասարումներ]]-[[Քննարկում:Մաքսվելի հավասարումներ]] [[Մեխանիկայի վարիացիոն սկզբունքներ]]-[[Քննարկում:Մեխանիկայի վարիացիոն սկզբունքներ]] [[Մեծ թվերի օրենք]]-[[Քննարկում:Մեծ թվերի օրենք]] [[Մեծ շրջան]]-[[Քննարկում:Մեծ շրջան]] [[Մեծ տվյալներ]]-[[Քննարկում:Մեծ տվյալներ]] [[Մեծագույն հայտնի պարզ թիվ]]-[[Քննարկում:Մեծագույն հայտնի պարզ թիվ]] [[Մեծություն (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Մեծություն (մաթեմատիկա)]] [[Մեկ]]-[[Քննարկում:Մեկ]] [[Մեկ երկրորդ]]-[[Քննարկում:Մեկ երկրորդ]] [[Մեկուսացված կետ]]-[[Քննարկում:Մեկուսացված կետ]] [[Մենայխմոս]]-[[Քննարկում:Մենայխմոս]] [[Մետալեզու]]-[[Քննարկում:Մետալեզու]] [[Մետաղադրամի նետում]]-[[Քննարկում:Մետաղադրամի նետում]] [[Մետամաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Մետամաթեմատիկա]] [[Մետատրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Մետատրամաբանություն]] [[Մետրիկական տարածություն]]-[[Քննարկում:Մետրիկական տարածություն]] [[Մերգելյանի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Մերգելյանի թեորեմ]] [[Մերի Քարթրայթ]]-[[Քննարկում:Մերի Քարթրայթ]] [[Մերկատորի պրոյեկցիա]]-[[Քննարկում:Մերկատորի պրոյեկցիա]] [[Մերոմորֆ ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Մերոմորֆ ֆունկցիաներ]] [[Մերսենի թիվ]]-[[Քննարկում:Մերսենի թիվ]] [[Մերսենի պարզ թվերի և կատարյալ թվերի ցանկ]]-[[Քննարկում:Մերսենի պարզ թվերի և կատարյալ թվերի ցանկ]] [[Մեքենայական ուսուցում]]-[[Քննարկում:Մեքենայական ուսուցում]] [[Միանդամ]]-[[Քննարկում:Միանդամ]] [[Միաչափ տարածություն]]-[[Քննարկում:Միաչափ տարածություն]] [[Միավոր շրջանագիծ]]-[[Քննարկում:Միավոր շրջանագիծ]] [[Միավոր քառակուսի]]-[[Քննարկում:Միավոր քառակուսի]] [[Միավորից n աստիճանի արմատներ]]-[[Քննարկում:Միավորից n աստիճանի արմատներ]] [[Միավորում (բազմությունների տեսություն)]]-[[Քննարկում:Միավորում (բազմությունների տեսություն)]] [[Միլևա Մարիչ]]-[[Քննարկում:Միլևա Մարիչ]] [[Միլիարդ]]-[[Քննարկում:Միլիարդ]] [[Միլիոն]]-[[Քննարկում:Միլիոն]] [[Միխաիլո Պետրովիչ]]-[[Քննարկում:Միխաիլո Պետրովիչ]] [[Միխայիլ Գրոմով]]-[[Քննարկում:Միխայիլ Գրոմով]] [[Միխայիլ Օստրոգրադսկի]]-[[Քննարկում:Միխայիլ Օստրոգրադսկի]] [[Մինիմաքս]]-[[Քննարկում:Մինիմաքս]] [[Մինկովսկու գումար]]-[[Քննարկում:Մինկովսկու գումար]] [[Մինկովսկու տարածություն]]-[[Քննարկում:Մինկովսկու տարածություն]] [[Մինոր (գծային հանրահաշիվ)]]-[[Քննարկում:Մինոր (գծային հանրահաշիվ)]] [[Միուրա օրի]]-[[Քննարկում:Միուրա օրի]] [[Միջազգային մաթեմատիկական միություն]]-[[Քննարկում:Միջազգային մաթեմատիկական միություն]] [[Միջակայք (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Միջակայք (մաթեմատիկա)]] [[Միջին երկրաչափական]]-[[Քննարկում:Միջին երկրաչափական]] [[Միջին թվաբանական]]-[[Քննարկում:Միջին թվաբանական]] [[Միջին հարմոնիկ]]-[[Քննարկում:Միջին հարմոնիկ]] [[Միջին մեծություններ]]-[[Քննարկում:Միջին մեծություններ]] [[Միջնագծած գնդային մակերևույթ]]-[[Քննարկում:Միջնագծած գնդային մակերևույթ]] [[Միջնակետ]]-[[Քննարկում:Միջնակետ]] [[Միջնարժեք]]-[[Քննարկում:Միջնարժեք]] [[Միտտագ-Լեֆլերի տիպի ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Միտտագ-Լեֆլերի տիպի ֆունկցիաներ]] [[Մյոբիուսի թերթ]]-[[Քննարկում:Մյոբիուսի թերթ]] [[Մյոբիուսի ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Մյոբիուսի ֆունկցիա]] [[Մյուրիել Քենեթ Ուելս]]-[[Քննարկում:Մյուրիել Քենեթ Ուելս]] [[Մնացորդների մասին չինական թեորեմ]]-[[Քննարկում:Մնացորդների մասին չինական թեորեմ]] [[Մնացորդով բաժանում]]-[[Քննարկում:Մնացորդով բաժանում]] [[Մնացք (թվերի տեսություն)]]-[[Քննարկում:Մնացք (թվերի տեսություն)]] [[Մնացք (կոմպլեքս անալիզ)]]-[[Քննարկում:Մնացք (կոմպլեքս անալիզ)]] [[Մոգական քառակուսի]]-[[Քննարկում:Մոգական քառակուսի]] [[Մոդա (վիճակագրություն)]]-[[Քննարկում:Մոդա (վիճակագրություն)]] [[Մոդալ տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Մոդալ տրամաբանություն]] [[Մոդուլ օղակի վրա]]-[[Քննարկում:Մոդուլ օղակի վրա]] [[Մոդուլար հանրահաշիվ]]-[[Քննարկում:Մոդուլար հանրահաշիվ]] [[Մոդուլո գործողություն]]-[[Քննարկում:Մոդուլո գործողություն]] [[Մոնժի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Մոնժի թեորեմ]] [[Մոնոտոն ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Մոնոտոն ֆունկցիա]] [[Մոնտե-Կարլոյի մեթոդ]]-[[Քննարկում:Մոնտե-Կարլոյի մեթոդ]] [[Մոնտի Հոլի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Մոնտի Հոլի պարադոքս]] [[Մոտավոր ինտեգրում]]-[[Քննարկում:Մոտավոր ինտեգրում]] [[Մոտարկման սխալ]]-[[Քննարկում:Մոտարկման սխալ]] [[Մոտարկում]]-[[Քննարկում:Մոտարկում]] [[Մոտարկումների տեսություն]]-[[Քննարկում:Մոտարկումների տեսություն]] [[Մուավրի բանաձև]]-[[Քննարկում:Մուավրի բանաձև]] [[Մուլտիպոլ]]-[[Քննարկում:Մուլտիպոլ]] [[Յակոբ Բեռնուլի]]-[[Քննարկում:Յակոբ Բեռնուլի]] [[Յակոբիի մեթոդ]]-[[Քննարկում:Յակոբիի մեթոդ]] [[Յակոբյ թետա ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Յակոբյ թետա ֆունկցիա]] [[Յակով Տրախտենբերգ]]-[[Քննարկում:Յակով Տրախտենբերգ]] [[Յան Միչելսկի]]-[[Քննարկում:Յան Միչելսկի]] [[Յան Սնյադեցկի]]-[[Քննարկում:Յան Սնյադեցկի]] [[Յանգ Հույ]]-[[Քննարկում:Յանգ Հույ]] [[Յանոշ Բոյայի]]-[[Քննարկում:Յանոշ Բոյայի]] [[Յոթ]]-[[Քննարկում:Յոթ]] [[Յոհան Բեռնուլի]]-[[Քննարկում:Յոհան Բեռնուլի]] [[Յոհան Լամբերտ]]-[[Քննարկում:Յոհան Լամբերտ]] [[Յոհան Կեպլեր]]-[[Քննարկում:Յոհան Կեպլեր]] [[Յուլիան Շվինգեր]]-[[Քննարկում:Յուլիան Շվինգեր]] [[Յուլիան Սոխոցկի]]-[[Քննարկում:Յուլիան Սոխոցկի]] [[Յուջին Վիգներ]]-[[Քննարկում:Յուջին Վիգներ]] [[Նաբլա օպերատոր]]-[[Քննարկում:Նաբլա օպերատոր]] [[Նաիրի Սեդրակյան]]-[[Քննարկում:Նաիրի Սեդրակյան]] [[Նապոլեոնի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Նապոլեոնի թեորեմ]] [[Նասր ալ-Դին Թուսի]]-[[Քննարկում:Նասր ալ-Դին Թուսի]] [[Նավիե-Ստոքսի հավասարում]]-[[Քննարկում:Նավիե-Ստոքսի հավասարում]] [[Նատաշա Յոնոսկա]]-[[Քննարկում:Նատաշա Յոնոսկա]] [[Նեյմանի խնդիր]]-[[Քննարկում:Նեյմանի խնդիր]] [[Նեյփերի լոգարիթմ]]-[[Քննարկում:Նեյփերի լոգարիթմ]] [[Ներգծած գնդային մակերևույթ]]-[[Քննարկում:Ներգծած գնդային մակերևույթ]] [[Ներգծյալ շրջանագծի կենտրոն]]-[[Քննարկում:Ներգծյալ շրջանագծի կենտրոն]] [[Ներգծյալ քառանկյուն]]-[[Քննարկում:Ներգծյալ քառանկյուն]] [[Ներքնաձիգ]]-[[Քննարկում:Ներքնաձիգ]] [[Նևսիս]]-[[Քննարկում:Նևսիս]] [[Նիլ Կոբլից]]-[[Քննարկում:Նիլ Կոբլից]] [[Նիլս Հենրիկ Աբել]]-[[Քննարկում:Նիլս Հենրիկ Աբել]] [[Նիկոլա Բուրբակի]]-[[Քննարկում:Նիկոլա Բուրբակի]] [[Նիկոլայ Լոբաչևսկի]]-[[Քննարկում:Նիկոլայ Լոբաչևսկի]] [[Նիկոլայ Լուզին]]-[[Քննարկում:Նիկոլայ Լուզին]] [[Նիկոլայ Չեբոտարյով]]-[[Քննարկում:Նիկոլայ Չեբոտարյով]] [[Նիկոլայ Օրեսմ]]-[[Քննարկում:Նիկոլայ Օրեսմ]] [[Նիկոլո Տարտալյա]]-[[Քննարկում:Նիկոլո Տարտալյա]] [[Նիկոլոզ Մուսխելիշվիլի]]-[[Քննարկում:Նիկոլոզ Մուսխելիշվիլի]] [[Նմուշահանում]]-[[Քննարկում:Նմուշահանում]] [[Նյոթերի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Նյոթերի թեորեմ]] [[Նյուտոնի երկանդամ]]-[[Քննարկում:Նյուտոնի երկանդամ]] [[Նյուտոնի օրենքներ]]-[[Քննարկում:Նյուտոնի օրենքներ]] [[Նշան (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Նշան (մաթեմատիկա)]] [[Նոամ Էլկիս]]-[[Քննարկում:Նոամ Էլկիս]] [[Նոմոգրաֆիա]]-[[Քննարկում:Նոմոգրաֆիա]] [[Նոր մաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Նոր մաթեմատիկա]] [[Նորայր Առաքելյան]]-[[Քննարկում:Նորայր Առաքելյան]] [[Նորբերտ Վիներ]]-[[Քննարկում:Նորբերտ Վիներ]] [[Նորմալ]]-[[Քննարկում:Նորմալ]] [[Նորմալ բաշխում]]-[[Քննարկում:Նորմալ բաշխում]] [[Նորմալ թիվ]]-[[Քննարկում:Նորմալ թիվ]] [[Նորմալ հարթություն]]-[[Քննարկում:Նորմալ հարթություն]] [[Նույնություն]]-[[Քննարկում:Նույնություն]] [[Նույնություն (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Նույնություն (մաթեմատիկա)]] [[Նվազագույն ակնթարթային ծառ]]-[[Քննարկում:Նվազագույն ակնթարթային ծառ]] [[Նվազագույն մակերևույթներ]]-[[Քննարկում:Նվազագույն մակերևույթներ]] [[Նրբաբլիթային տեսակավորում]]-[[Քննարկում:Նրբաբլիթային տեսակավորում]] [[Շախմատի տախտակի վրա ցորենի խնդիր]]-[[Քննարկում:Շախմատի տախտակի վրա ցորենի խնդիր]] [[Շառավիղ]]-[[Քննարկում:Շառավիղ]] [[Շառավիղ-վեկտոր]]-[[Քննարկում:Շառավիղ-վեկտոր]] [[Շառլ Բոսյու]]-[[Քննարկում:Շառլ Բոսյու]] [[Շառլ Ժան դը լա Վալե Պուսեն]]-[[Քննարկում:Շառլ Ժան դը լա Վալե Պուսեն]] [[Շառլ Հերմիտ]]-[[Քննարկում:Շառլ Հերմիտ]] [[Շառլ Մարի դը լա Կոնդամին]]-[[Քննարկում:Շառլ Մարի դը լա Կոնդամին]] [[Շառլ Շտուրմ]]-[[Քննարկում:Շառլ Շտուրմ]] [[Շատենդրանաթ Բոզե]]-[[Քննարկում:Շատենդրանաթ Բոզե]] [[Շարք]]-[[Քննարկում:Շարք]] [[Շեղանկյուն]]-[[Քննարկում:Շեղանկյուն]] [[Շեղանկյունանիստ]]-[[Քննարկում:Շեղանկյունանիստ]] [[Շեն Կուո]]-[[Քննարկում:Շեն Կուո]] [[Շղթայական կոտորակ]]-[[Քննարկում:Շղթայական կոտորակ]] [[Շոշափող]]-[[Քննարկում:Շոշափող]] [[Շոտլանդական սրճարան (Լվով)]]-[[Քննարկում:Շոտլանդական սրճարան (Լվով)]] [[Շուռի անհավասարում]]-[[Քննարկում:Շուռի անհավասարում]] [[Շտուրմի-Լիուվիլի խնդիր]]-[[Քննարկում:Շտուրմի-Լիուվիլի խնդիր]] [[Շրյոդինգերի հավասարում]]-[[Քննարկում:Շրյոդինգերի հավասարում]] [[Շրջան (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Շրջան (երկրաչափություն)]] [[Շրջանագիծ]]-[[Քննարկում:Շրջանագիծ]] [[Շրջանագծի երկարություն]]-[[Քննարկում:Շրջանագծի երկարություն]] [[Շրջանային հարթություն]]-[[Քննարկում:Շրջանային հարթություն]] [[Շրջանի քառակուսացում]]-[[Քննարկում:Շրջանի քառակուսացում]] [[Շրջված մատրից]]-[[Քննարկում:Շրջված մատրից]] [[Ոլորտային եռանկյունաչափություն]]-[[Քննարկում:Ոլորտային եռանկյունաչափություն]] [[Ոլորտային երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Ոլորտային երկրաչափություն]] [[Ոչ գծային ծրագրավորում]]-[[Քննարկում:Ոչ գծային ծրագրավորում]] [[Ոչ էվկլիդեսյան երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Ոչ էվկլիդեսյան երկրաչափություն]] [[Ոչ հստակ տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Ոչ հստակ տրամաբանություն]] [[Ոչ ֆորմալ տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Ոչ ֆորմալ տրամաբանություն]] [[Ոչինչ]]-[[Քննարկում:Ոչինչ]] [[Ոսկե եռանկյուն]]-[[Քննարկում:Ոսկե եռանկյուն]] [[Ոսկե հատում]]-[[Քննարկում:Ոսկե հատում]] [[Ոսկե ուղղանկյուն]]-[[Քննարկում:Ոսկե ուղղանկյուն]] [[Ոսկի անկյուն]]-[[Քննարկում:Ոսկի անկյուն]] [[Որոշիչ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Որոշիչ (մաթեմատիկա)]] [[Որոշումների տեսություն]]-[[Քննարկում:Որոշումների տեսություն]] [[Ութ]]-[[Քննարկում:Ութ]] [[Ութ քառակուսիների նույնություն]]-[[Քննարկում:Ութ քառակուսիների նույնություն]] [[Ութանիստ]]-[[Քննարկում:Ութանիստ]] [[Ութանկյուն]]-[[Քննարկում:Ութանկյուն]] [[Ուիլյամ Բրոուդեր]]-[[Քննարկում:Ուիլյամ Բրոուդեր]] [[Ուիլյամ Էդվարդս Դեմինգ]]-[[Քննարկում:Ուիլյամ Էդվարդս Դեմինգ]] [[Ուիլյամ Համիլտոն]]-[[Քննարկում:Ուիլյամ Համիլտոն]] [[Ուիլյամ Ուիսթոն]]-[[Քննարկում:Ուիլյամ Ուիսթոն]] [[Ուիլյամ Ուոթերհաուս]]-[[Քննարկում:Ուիլյամ Ուոթերհաուս]] [[Ուղիղ]]-[[Քննարկում:Ուղիղ]] [[Ուղիղ անկյուն]]-[[Քննարկում:Ուղիղ անկյուն]] [[Ուղիղների հատում]]-[[Քննարկում:Ուղիղների հատում]] [[Ուղղահայացություն]]-[[Քննարկում:Ուղղահայացություն]] [[Ուղղանկյուն]]-[[Քննարկում:Ուղղանկյուն]] [[Ուղղանկյուն եռանկյուն]]-[[Քննարկում:Ուղղանկյուն եռանկյուն]] [[Ուղղանկյունություն]]-[[Քննարկում:Ուղղանկյունություն]] [[Ուղղի անկյունային գործակից]]-[[Քննարկում:Ուղղի անկյունային գործակից]] [[Ուշացումով Ֆիբոնաչիի գեներատոր]]-[[Քննարկում:Ուշացումով Ֆիբոնաչիի գեներատոր]] [[Ուռուցիկ բազմություն]]-[[Քննարկում:Ուռուցիկ բազմություն]] [[Ուռուցիկ երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Ուռուցիկ երկրաչափություն]] [[Ուսապարկի խնդիր]]-[[Քննարկում:Ուսապարկի խնդիր]] [[Ուրախ թիվ]]-[[Քննարկում:Ուրախ թիվ]] [[Ուրբեն Լը Վերյե]]-[[Քննարկում:Ուրբեն Լը Վերյե]] [[Ուրվապատկեր]]-[[Քննարկում:Ուրվապատկեր]] [[Չան Հենգ]]-[[Քննարկում:Չան Հենգ]] [[Չարլզ Բեբիջ]]-[[Քննարկում:Չարլզ Բեբիջ]] [[Չարլզ Սանդերս Պերս]]-[[Քննարկում:Չարլզ Սանդերս Պերս]] [[Չափ]]-[[Քննարկում:Չափ]] [[Չափականություն]]-[[Քննարկում:Չափականություն]] [[Չափայնություն]]-[[Քննարկում:Չափայնություն]] [[Չափելի ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Չափելի ֆունկցիաներ]] [[Չեն Սինշեն]]-[[Քննարկում:Չեն Սինշեն]] [[Չեն Ցզինժուն]]-[[Քննարկում:Չեն Ցզինժուն]] [[Չևայի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Չևայի թեորեմ]] [[Չկրճատվող կոտորակ]]-[[Քննարկում:Չկրճատվող կոտորակ]] [[Չորս]]-[[Քննարկում:Չորս]] [[Չորս բաժակների խնդիր]]-[[Քննարկում:Չորս բաժակների խնդիր]] [[Չորս գույների թեորեմ]]-[[Քննարկում:Չորս գույների թեորեմ]] [[Չորս քառակուսիների նույնություն]]-[[Քննարկում:Չորս քառակուսիների նույնություն]] [[Պահպանման օրենքներ]]-[[Քննարկում:Պահպանման օրենքներ]] [[Պայմանական էքստրեմում]]-[[Քննարկում:Պայմանական էքստրեմում]] [[Պանդրոսիոն]]-[[Քննարկում:Պանդրոսիոն]] [[Պաուլ Գորդան]]-[[Քննարկում:Պաուլ Գորդան]] [[Պաուլ Էրդոշ]]-[[Քննարկում:Պաուլ Էրդոշ]] [[Պապուս Ալեքսանդրիացի]]-[[Քննարկում:Պապուս Ալեքսանդրիացի]] [[Պասկալի եռանկյուն]]-[[Քննարկում:Պասկալի եռանկյուն]] [[Պասկալի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Պասկալի թեորեմ]] [[Պավել Գևորգյան]]-[[Քննարկում:Պավել Գևորգյան]] [[Պավել Ուրիսոն]]-[[Քննարկում:Պավել Ուրիսոն]] [[Պատահական մեծություն]]-[[Քննարկում:Պատահական մեծություն]] [[Պատահական պրոցես]]-[[Քննարկում:Պատահական պրոցես]] [[Պարաբոլ]]-[[Քննարկում:Պարաբոլ]] [[Պարաբոլիկ հավասարումներ]]-[[Քննարկում:Պարաբոլիկ հավասարումներ]] [[Պարաբոլուդներ]]-[[Քննարկում:Պարաբոլուդներ]] [[Պարագիծ]]-[[Քննարկում:Պարագիծ]] [[Պարալաքս]]-[[Քննարկում:Պարալաքս]] [[Պարամետր (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Պարամետր (մաթեմատիկա)]] [[Պարբերական ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Պարբերական ֆունկցիա]] [[Պարզ թիվ]]-[[Քննարկում:Պարզ թիվ]] [[Պարզ թվերի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Պարզ թվերի թեորեմ]] [[Պարզ թվերի ցանկ]]-[[Քննարկում:Պարզ թվերի ցանկ]] [[Պարզ խորանարդային գրաֆների աղյուսակ]]-[[Քննարկում:Պարզ խորանարդային գրաֆների աղյուսակ]] [[Պաֆնուտի Չեբիշև]]-[[Քննարկում:Պաֆնուտի Չեբիշև]] [[Պեանոյի կոր]]-[[Քննարկում:Պեանոյի կոր]] [[Պելի թիվ]]-[[Քննարկում:Պելի թիվ]] [[Պենրոուզի եռանկյուն]]-[[Քննարկում:Պենրոուզի եռանկյուն]] [[Պետեր Գուստավ Լըժյոն Դիրիխլե]]-[[Քննարկում:Պետեր Գուստավ Լըժյոն Դիրիխլե]] [[Պետրուս Բերտիուս]]-[[Քննարկում:Պետրուս Բերտիուս]] [[Պի թիվ]]-[[Քննարկում:Պի թիվ]] [[Պի թվի օր]]-[[Քննարկում:Պի թվի օր]] [[Պիեռ դը Ֆերմա]]-[[Քննարկում:Պիեռ դը Ֆերմա]] [[Պիեռ Լորան Վանտցել]]-[[Քննարկում:Պիեռ Լորան Վանտցել]] [[Պիեռ-Սիմոն Լապլաս]]-[[Քննարկում:Պիեռ-Սիմոն Լապլաս]] [[Պլատոն]]-[[Քննարկում:Պլատոն]] [[Պլյուս և մինուս նշաններ]]-[[Քննարկում:Պլյուս և մինուս նշաններ]] [[Պլյուս-մինուս նշան]]-[[Քննարկում:Պլյուս-մինուս նշան]] [[Պյութագորաս]]-[[Քննարկում:Պյութագորաս]] [[Պյութագորասի եռյակ]]-[[Քննարկում:Պյութագորասի եռյակ]] [[Պյութագորասի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Պյութագորասի թեորեմ]] [[Պոլ Դիրակ]]-[[Քննարկում:Պոլ Դիրակ]] [[Պոտենցիալ դաշտ]]-[[Քննարկում:Պոտենցիալ դաշտ]] [[Պոտենցիալի տեսություն]]-[[Քննարկում:Պոտենցիալի տեսություն]] [[Պուասոնի բաշխում]]-[[Քննարկում:Պուասոնի բաշխում]] [[Պուասոնի ինտեգրալ]]-[[Քննարկում:Պուասոնի ինտեգրալ]] [[Պտղոմեոսի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Պտղոմեոսի թեորեմ]] [[Պտույտ]]-[[Քննարկում:Պտույտ]] [[Պտուտակագիծ]]-[[Քննարկում:Պտուտակագիծ]] [[Պրեդիկատ]]-[[Քննարկում:Պրեդիկատ]] [[Պրեդիկատների տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Պրեդիկատների տրամաբանություն]] [[Պրիզմա]]-[[Քննարկում:Պրիզմա]] [[Պրիզմայակերպ]]-[[Քննարկում:Պրիզմայակերպ]] [[Պրոյեկտիվ երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Պրոյեկտիվ երկրաչափություն]] [[Պրոյեկցիա]]-[[Քննարկում:Պրոյեկցիա]] [[Ջեյմս Գրեգորի (մաթեմատիկոս)]]-[[Քննարկում:Ջեյմս Գրեգորի (մաթեմատիկոս)]] [[Ջեյմս Մաքսվել]]-[[Քննարկում:Ջեյմս Մաքսվել]] [[Ջեյմս Սայմոնս]]-[[Քննարկում:Ջեյմս Սայմոնս]] [[Ջեյմս Սիլվեստր]]-[[Քննարկում:Ջեյմս Սիլվեստր]] [[Ջերոլամո Կարդանո]]-[[Քննարկում:Ջերոլամո Կարդանո]] [[Ջինիի գործակից]]-[[Քննարկում:Ջինիի գործակից]] [[Ջիրոլամո Ֆրակաստորո]]-[[Քննարկում:Ջիրոլամո Ֆրակաստորո]] [[Ջոզայա Գիբս]]-[[Քննարկում:Ջոզայա Գիբս]] [[Ջոն Թոմփսոն]]-[[Քննարկում:Ջոն Թոմփսոն]] [[Ջոն Կուչ Ադամս]]-[[Քննարկում:Ջոն Կուչ Ադամս]] [[Ջոն Նեշ]]-[[Քննարկում:Ջոն Նեշ]] [[Ջոն Նեփյեր]]-[[Քննարկում:Ջոն Նեփյեր]] [[Ջոն Վալլիս]]-[[Քննարկում:Ջոն Վալլիս]] [[Ջոն Փել]]-[[Քննարկում:Ջոն Փել]] [[Ջոն Քերսի]]-[[Քննարկում:Ջոն Քերսի]] [[Ջոն ֆոն Նոյման]]-[[Քննարկում:Ջոն ֆոն Նոյման]] [[Ջովանի Դոմենիկո Կասինի]]-[[Քննարկում:Ջովանի Դոմենիկո Կասինի]] [[Ջովանի Ջիրոլամո Սակկերի]]-[[Քննարկում:Ջովանի Ջիրոլամո Սակկերի]] [[Ջորջ Բուլ]]-[[Քննարկում:Ջորջ Բուլ]] [[Ջորջ Գաբրիել Ստոքս]]-[[Քննարկում:Ջորջ Գաբրիել Ստոքս]] [[Ջորջ Գրին]]-[[Քննարկում:Ջորջ Գրին]] [[Ջորջ Դանցիգ]]-[[Քննարկում:Ջորջ Դանցիգ]] [[Ջորջ Դարվին]]-[[Քննարկում:Ջորջ Դարվին]] [[Ջորջ Էդվարդ Պելհամ Բոքս]]-[[Քննարկում:Ջորջ Էդվարդ Պելհամ Բոքս]] [[Ջուզեպե Պեանո]]-[[Քննարկում:Ջուզեպե Պեանո]] [[Ջուլիա Ռոբինսոն]]-[[Քննարկում:Ջուլիա Ռոբինսոն]] [[Ջուր, գազ և էլեկտրականություն]]-[[Քննարկում:Ջուր, գազ և էլեկտրականություն]] [[Ջրափնյա գծի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Ջրափնյա գծի պարադոքս]] [[Ռադիան]]-[[Քննարկում:Ռադիան]] [[Ռաուլ Բոտ]]-[[Քննարկում:Ռաուլ Բոտ]] [[Ռասելի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Ռասելի պարադոքս]] [[Ռացիոնալ թիվ]]-[[Քննարկում:Ռացիոնալ թիվ]] [[Ռացիոնալ ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Ռացիոնալ ֆունկցիա]] [[Ռացիոնալ ֆունկցիաների ինտեգրալների ցանկ]]-[[Քննարկում:Ռացիոնալ ֆունկցիաների ինտեգրալների ցանկ]] [[Ռաֆայել Ալեքսանդրյան]]-[[Քննարկում:Ռաֆայել Ալեքսանդրյան]] [[ՌԳԱ Վ.Ա.Ստեկլովի անվան մաթեմատիկական ինստիտուտ]]-[[Քննարկում:ՌԳԱ Վ.Ա.Ստեկլովի անվան մաթեմատիկական ինստիտուտ]] [[Ռեգինա Տիշկևիչ]]-[[Քննարկում:Ռեգինա Տիշկևիչ]] [[Ռելակսացիայի մեթոդ]]-[[Քննարկում:Ռելակսացիայի մեթոդ]] [[Ռեկուրենտ բանաձև]]-[[Քննարկում:Ռեկուրենտ բանաձև]] [[Ռեկուրսիա]]-[[Քննարկում:Ռեկուրսիա]] [[Ռեկուրսիա (ինֆորմատիկա)]]-[[Քննարկում:Ռեկուրսիա (ինֆորմատիկա)]] [[Ռենե Դեկարտ]]-[[Քննարկում:Ռենե Դեկարտ]] [[Ռենե-Լուի Բեռ]]-[[Քննարկում:Ռենե-Լուի Բեռ]] [[Ռիխարդ Դեդեկինդ]]-[[Քննարկում:Ռիխարդ Դեդեկինդ]] [[Ռիկատիի հավասարում]]-[[Քննարկում:Ռիկատիի հավասարում]] [[Ռիման-Ստիլտյեսի ինտեգրալ]]-[[Քննարկում:Ռիման-Ստիլտյեսի ինտեգրալ]] [[Ռիմանի երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Ռիմանի երկրաչափություն]] [[Ռիմանի զետա ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Ռիմանի զետա ֆունկցիա]] [[Ռիմանի ինտեգրալ]]-[[Քննարկում:Ռիմանի ինտեգրալ]] [[Ռիմանյան երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Ռիմանյան երկրաչափություն]] [[Ռիմանյան մակերևույթ]]-[[Քննարկում:Ռիմանյան մակերևույթ]] [[Ռիշարի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Ռիշարի պարադոքս]] [[Ռիչարդ Կարպ]]-[[Քննարկում:Ռիչարդ Կարպ]] [[Ռիչարդ Ֆեյնման]]-[[Քննարկում:Ռիչարդ Ֆեյնման]] [[Ռյոլոյի եռանկյուն]]-[[Քննարկում:Ռյոլոյի եռանկյուն]] [[Ռոբերտ Լենգլենդս]]-[[Քննարկում:Ռոբերտ Լենգլենդս]] [[Ռոբերտ Ռեքորդ]]-[[Քննարկում:Ռոբերտ Ռեքորդ]] [[Ռոլլի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Ռոլլի թեորեմ]] [[Ռոմ Վարշամով]]-[[Քննարկում:Ռոմ Վարշամով]] [[Ռոմբային համակարգ]]-[[Քննարկում:Ռոմբային համակարգ]] [[Ռոնալդ Ֆիշեր]]-[[Քննարկում:Ռոնալդ Ֆիշեր]] [[Ռոջեր Փենռոուզ]]-[[Քննարկում:Ռոջեր Փենռոուզ]] [[Ռոտոր (դիֆերենցման օպերատոր)]]-[[Քննարկում:Ռոտոր (դիֆերենցման օպերատոր)]] [[Ռուբիկի խորանարդ]]-[[Քննարկում:Ռուբիկի խորանարդ]] [[Ռութ Բարի]]-[[Քննարկում:Ռութ Բարի]] [[Ռութ Լոուրենս]]-[[Քննարկում:Ռութ Լոուրենս]] [[Ռունգե-Կուտտայի մեթոդ]]-[[Քննարկում:Ռունգե-Կուտտայի մեթոդ]] [[Սահման (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Սահման (մաթեմատիկա)]] [[Սահմանափակ ցիկլ]]-[[Քննարկում:Սահմանափակ ցիկլ]] [[Սահմանում]]-[[Քննարկում:Սահմանում]] [[Սաունդերս Մակլեյն]]-[[Քննարկում:Սաունդերս Մակլեյն]] [[Սեդրակյանի անհավասարություն]]-[[Քննարկում:Սեդրակյանի անհավասարություն]] [[Սեկտոր (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Սեկտոր (երկրաչափություն)]] [[Սեղան (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Սեղան (երկրաչափություն)]] [[Սեպագիր մաթեմատիկական բնագրեր]]-[[Քննարկում:Սեպագիր մաթեմատիկական բնագրեր]] [[Սերգեյ Ադյան]]-[[Քննարկում:Սերգեյ Ադյան]] [[Սերգեյ Բեռնշտեյն]]-[[Քննարկում:Սերգեյ Բեռնշտեյն]] [[Սերգեյ Սոբոլև]]-[[Քննարկում:Սերգեյ Սոբոլև]] [[Սեքստիլիոն]]-[[Քննարկում:Սեքստիլիոն]] [[Սթիվեն Արթուր Կուկ]]-[[Քննարկում:Սթիվեն Արթուր Կուկ]] [[Սթիվեն Հոքինգ]]-[[Քննարկում:Սթիվեն Հոքինգ]] [[Սիգեֆումի Մորի]]-[[Քննարկում:Սիգեֆումի Մորի]] [[Սիերպինսկիի գրաֆ]]-[[Քննարկում:Սիերպինսկիի գրաֆ]] [[Սիլաշիի բազմանիստ]]-[[Քննարկում:Սիլաշիի բազմանիստ]] [[Սիլվեստր II (Հռոմի պապ)]]-[[Քննարկում:Սիլվեստր II (Հռոմի պապ)]] [[Սիմեոն Պուասոն]]-[[Քննարկում:Սիմեոն Պուասոն]] [[Սիմետրիկ ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Սիմետրիկ ֆունկցիաներ]] [[Սիմոն Սթևին]]-[[Քննարկում:Սիմոն Սթևին]] [[Սիմպլեքս]]-[[Քննարկում:Սիմպլեքս]] [[Սիմպլեքս մեթոդ]]-[[Քննարկում:Սիմպլեքս մեթոդ]] [[Սինուսների թեորեմ]]-[[Քննարկում:Սինուսների թեորեմ]] [[Սինուսոիդ]]-[[Քննարկում:Սինուսոիդ]] [[Սխալների տեսություն]]-[[Քննարկում:Սխալների տեսություն]] [[Սխալների ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Սխալների ֆունկցիա]] [[Սկալյար արտադրյալ]]-[[Քննարկում:Սկալյար արտադրյալ]] [[Սկզբունքներ (Էվկլիդես)]]-[[Քննարկում:Սկզբունքներ (Էվկլիդես)]] [[Սյունակով բաժանում]]-[[Քննարկում:Սյունակով բաժանում]] [[Սոլենոիդային վեկտորական դաշտ]]-[[Քննարկում:Սոլենոիդային վեկտորական դաշտ]] [[Սովորական դիֆերենցիալ հավասարումներ]]-[[Քննարկում:Սովորական դիֆերենցիալ հավասարումներ]] [[Սուբռահմանյան Չանդրասեկհար]]-[[Քննարկում:Սուբռահմանյան Չանդրասեկհար]] [[Սուդոկու]]-[[Քննարկում:Սուդոկու]] [[Սուզան Քահրամաներ]]-[[Քննարկում:Սուզան Քահրամաներ]] [[Սուրեն Առաքելով]]-[[Քննարկում:Սուրեն Առաքելով]] [[Սոֆի Ժերմեն]]-[[Քննարկում:Սոֆի Ժերմեն]] [[Սոֆի Պիկար]]-[[Քննարկում:Սոֆի Պիկար]] [[Սոֆյա Կովալևսկայա]]-[[Քննարկում:Սոֆյա Կովալևսկայա]] [[Սոֆուս Լի]]-[[Քննարկում:Սոֆուս Լի]] [[Սպիրու Հարեթ]]-[[Քննարկում:Սպիրու Հարեթ]] [[Սվետլանա Մայբորոդա]]-[[Քննարկում:Սվետլանա Մայբորոդա]] [[Ստախոսի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Ստախոսի պարադոքս]] [[Ստանդարտ մոդել]]-[[Քննարկում:Ստանդարտ մոդել]] [[Ստանիսլավ Մազուր]]-[[Քննարկում:Ստանիսլավ Մազուր]] [[Ստանիսլավ Ուլամ]]-[[Քննարկում:Ստանիսլավ Ուլամ]] [[Ստեֆան Բանախ]]-[[Քննարկում:Ստեֆան Բանախ]] [[Ստեֆան Մազուրկևիչ]]-[[Քննարկում:Ստեֆան Մազուրկևիչ]] [[Ստիռլինգի բանաձև]]-[[Քննարկում:Ստիռլինգի բանաձև]] [[Ստիվեն Կոուլ Կլինի]]-[[Քննարկում:Ստիվեն Կոուլ Կլինի]] [[Ստյուարտի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Ստյուարտի թեորեմ]] [[Ստոխաստիկ երկրաչափություն]]-[[Քննարկում:Ստոխաստիկ երկրաչափություն]] [[Ստոքսի բանաձև]]-[[Քննարկում:Ստոքսի բանաձև]] [[Սրինիվասա Ռամանուջան]]-[[Քննարկում:Սրինիվասա Ռամանուջան]] [[Սրտարդ]]-[[Քննարկում:Սրտարդ]] [[Սքոթ Աարոնսոն]]-[[Քննարկում:Սքոթ Աարոնսոն]] [[Վալլիսի բանաձև]]-[[Քննարկում:Վալլիսի բանաձև]] [[Վանդա Շմելև]]-[[Քննարկում:Վանդա Շմելև]] [[Վանիկ Ադամյան]]-[[Քննարկում:Վանիկ Ադամյան]] [[Վանյա Միրզոյան]]-[[Քննարկում:Վանյա Միրզոյան]] [[Վարակիչ հիվանդությունների մաթեմատիկական մոդել]]-[[Քննարկում:Վարակիչ հիվանդությունների մաթեմատիկական մոդել]] [[Վարիացիոն հաշիվ]]-[[Քննարկում:Վարիացիոն հաշիվ]] [[Վարինգի խնդիր]]-[[Քննարկում:Վարինգի խնդիր]] [[Վարինյոնի թեորեմ (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Վարինյոնի թեորեմ (երկրաչափություն)]] [[Վարսավիրի պարադոքս]]-[[Քննարկում:Վարսավիրի պարադոքս]] [[Վեկտոր]]-[[Քննարկում:Վեկտոր]] [[Վեկտորական անալիզի բանաձևեր]]-[[Քննարկում:Վեկտորական անալիզի բանաձևեր]] [[Վեկտորական արտադրյալ]]-[[Քննարկում:Վեկտորական արտադրյալ]] [[Վեկտորական դաշտ]]-[[Քննարկում:Վեկտորական դաշտ]] [[Վեկտորական դաշտի ուժագծեր]]-[[Քննարկում:Վեկտորական դաշտի ուժագծեր]] [[Վեկտորական հաշիվ]]-[[Քննարկում:Վեկտորական հաշիվ]] [[Վեկտորական պոտենցիալ]]-[[Քննարկում:Վեկտորական պոտենցիալ]] [[Վեկտորական տարածություն]]-[[Քննարկում:Վեկտորական տարածություն]] [[Վեկտորային ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Վեկտորային ֆունկցիա]] [[Վեկտորի ինդիկատոր]]-[[Քննարկում:Վեկտորի ինդիկատոր]] [[Վեննի դիագրամ]]-[[Քննարկում:Վեննի դիագրամ]] [[Վերներ Բալման]]-[[Քննարկում:Վերներ Բալման]] [[Վերջավոր աճերի բանաձև]]-[[Քննարկում:Վերջավոր աճերի բանաձև]] [[Վերջավոր դաշտ]]-[[Քննարկում:Վերջավոր դաշտ]] [[Վերջավոր մաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Վերջավոր մաթեմատիկա]] [[Վերջավոր տարբերությունների հաշիվ]]-[[Քննարկում:Վերջավոր տարբերությունների հաշիվ]] [[Վեց]]-[[Քննարկում:Վեց]] [[Վեցանկյուն]]-[[Քննարկում:Վեցանկյուն]] [[Վիետի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Վիետի թեորեմ]] [[Վիլյամ Ջեյմս Սիդիս]]-[[Քննարկում:Վիլյամ Ջեյմս Սիդիս]] [[Վիլյամ Ջոնս (մաթեմատիկոս)]]-[[Քննարկում:Վիլյամ Ջոնս (մաթեմատիկոս)]] [[Վիճակագրական գնահատական]]-[[Քննարկում:Վիճակագրական գնահատական]] [[Վիճակագրական հեռավորություն]]-[[Քննարկում:Վիճակագրական հեռավորություն]] [[Վիճակագրական մեխանիկա]]-[[Քննարկում:Վիճակագրական մեխանիկա]] [[Վիճակագրություն]]-[[Քննարկում:Վիճակագրություն]] [[Վիվիանիի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Վիվիանիի թեորեմ]] [[Վիվիանիի կոր]]-[[Քննարկում:Վիվիանիի կոր]] [[Վորոնոյի դիագրամ]]-[[Քննարկում:Վորոնոյի դիագրամ]] [[Վստահության միջակայք]]-[[Քննարկում:Վստահության միջակայք]] [[Տանգենսների թեորեմ]]-[[Քննարկում:Տանգենսների թեորեմ]] [[Տաու (2π)]]-[[Քննարկում:Տաու (2π)]] [[Տասը]]-[[Քննարկում:Տասը]] [[Տասնանկյուն]]-[[Քննարկում:Տասնանկյուն]] [[Տասներեք]]-[[Քննարկում:Տասներեք]] [[Տասներկու]]-[[Քննարկում:Տասներկու]] [[Տասներկուանիստ]]-[[Քննարկում:Տասներկուանիստ]] [[Տասներկուանկյուն]]-[[Քննարկում:Տասներկուանկյուն]] [[Տասնինը]]-[[Քննարկում:Տասնինը]] [[Տասնհինգ]]-[[Քննարկում:Տասնհինգ]] [[Տասնմեկ]]-[[Քննարկում:Տասնմեկ]] [[Տասնյոթ]]-[[Քննարկում:Տասնյոթ]] [[Տասնորդական լոգարիթմներ]]-[[Քննարկում:Տասնորդական լոգարիթմներ]] [[Տասնորդական տրոհիչ]]-[[Քննարկում:Տասնորդական տրոհիչ]] [[Տասնութ]]-[[Քննարկում:Տասնութ]] [[Տասնչորս]]-[[Քննարկում:Տասնչորս]] [[Տասնվեց]]-[[Քննարկում:Տասնվեց]] [[Տատյանա Աֆանասևա]]-[[Քննարկում:Տատյանա Աֆանասևա]] [[Տարածաժամանակ]]-[[Քննարկում:Տարածաժամանակ]] [[Տարածաչափություն]]-[[Քննարկում:Տարածաչափություն]] [[Տարածություն (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Տարածություն (մաթեմատիկա)]] [[Տարամիտություն]]-[[Քննարկում:Տարամիտություն]] [[Տարբերակում]]-[[Քննարկում:Տարբերակում]] [[Տարրական հանրահաշիվ]]-[[Քննարկում:Տարրական հանրահաշիվ]] [[Տարրական մաթեմատիկա]]-[[Քննարկում:Տարրական մաթեմատիկա]] [[Տարրական ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Տարրական ֆունկցիաներ]] [[Տեղափոխականություն]]-[[Քննարկում:Տեղափոխականություն]] [[Տեղափոխություն (ֆիզիկա)]]-[[Քննարկում:Տեղափոխություն (ֆիզիկա)]] [[Տենզոր]]-[[Քննարկում:Տենզոր]] [[Տեսական ինֆորմատիկա]]-[[Քննարկում:Տեսական ինֆորմատիկա]] [[Տեսական ֆիզիկա]]-[[Քննարկում:Տեսական ֆիզիկա]] [[Տետրագոնային համակարգ]]-[[Քննարկում:Տետրագոնային համակարգ]] [[Տյալլինգ Կուպմանս]]-[[Քննարկում:Տյալլինգ Կուպմանս]] [[Տոկոս]]-[[Քննարկում:Տոկոս]] [[Տոկոսի նշան]]-[[Քննարկում:Տոկոսի նշան]] [[Տոպոլոգիա]]-[[Քննարկում:Տոպոլոգիա]] [[Տոր (մակերևույթ)]]-[[Քննարկում:Տոր (մակերևույթ)]] [[Տուլիո Լևի-Չիվիտա]]-[[Քննարկում:Տուլիո Լևի-Չիվիտա]] [[Տվյալների գիտություն]]-[[Քննարկում:Տվյալների գիտություն]] [[Տվյալների կառուցվածքներ]]-[[Քննարկում:Տվյալների կառուցվածքներ]] [[Տվյալների սեղմում (կոմպրեսիա)]]-[[Քննարկում:Տվյալների սեղմում (կոմպրեսիա)]] [[Տվյալների վիզուալիզացիա]]-[[Քննարկում:Տվյալների վիզուալիզացիա]] [[Տրակտրիս]]-[[Քննարկում:Տրակտրիս]] [[Տրամաբանական արտահայտություններ]]-[[Քննարկում:Տրամաբանական արտահայտություններ]] [[Տրամաբանական գլուխկոտրուկ]]-[[Քննարկում:Տրամաբանական գլուխկոտրուկ]] [[Տրամաբանական գործողություն]]-[[Քննարկում:Տրամաբանական գործողություն]] [[Տրամաբանական-փիլիսոփայական տրակտատ]]-[[Քննարկում:Տրամաբանական-փիլիսոփայական տրակտատ]] [[Տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Տրամաբանություն]] [[Տրամագիծ]]-[[Քննարկում:Տրամագիծ]] [[Տրանսպորտային խնդիր]]-[[Քննարկում:Տրանսպորտային խնդիր]] [[Տրանսցենդենտ թվեր]]-[[Քննարկում:Տրանսցենդենտ թվեր]] [[Տրանսցենդենտ ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Տրանսցենդենտ ֆունկցիաներ]] [[Տրիկլինային համակարգ]]-[[Քննարկում:Տրիկլինային համակարգ]] [[Ցուցչային ֆունկցիա]]-[[Քննարկում:Ցուցչային ֆունկցիա]] [[Փեթեր Շոլցե]]-[[Քննարկում:Փեթեր Շոլցե]] [[Փիթեր Լաքս]]-[[Քննարկում:Փիթեր Լաքս]] [[Փիքի թեորեմ]]-[[Քննարկում:Փիքի թեորեմ]] [[Փնտրում դեպի լայնություն]]-[[Քննարկում:Փնտրում դեպի լայնություն]] [[Փնտրում դեպի խորություն]]-[[Քննարկում:Փնտրում դեպի խորություն]] [[Փոլ Կարապետյան]]-[[Քննարկում:Փոլ Կարապետյան]] [[Փոլ Հալմոս]]-[[Քննարկում:Փոլ Հալմոս]] [[Փոլ Վայս]]-[[Քննարկում:Փոլ Վայս]] [[Փոխադարձ պարզ թվեր]]-[[Քննարկում:Փոխադարձ պարզ թվեր]] [[Փոխակերպման տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Փոխակերպման տրամաբանություն]] [[Փոխմիարժեք համապատասխանություն]]-[[Քննարկում:Փոխմիարժեք համապատասխանություն]] [[Փոփոխական մեծություն]]-[[Քննարկում:Փոփոխական մեծություն]] [[Քայնի թիվ]]-[[Քննարկում:Քայնի թիվ]] [[Քառակուսային բանաձև]]-[[Քննարկում:Քառակուսային բանաձև]] [[Քառակուսային հավասարում]]-[[Քննարկում:Քառակուսային հավասարում]] [[Քառակուսի]]-[[Քննարկում:Քառակուսի]] [[Քառակուսի արմատ]]-[[Քննարկում:Քառակուսի արմատ]] [[Քառակուսի արմատ երկուսից]]-[[Քննարկում:Քառակուսի արմատ երկուսից]] [[Քառակուսի արմատի օր]]-[[Քննարկում:Քառակուսի արմատի օր]] [[Քառակուսի մատրից]]-[[Քննարկում:Քառակուսի մատրից]] [[Քառանիստ]]-[[Քննարկում:Քառանիստ]] [[Քառանկյուն]]-[[Քննարկում:Քառանկյուն]] [[Քառաչափ տարածություն]]-[[Քննարկում:Քառաչափ տարածություն]] [[Քարտեզ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Քարտեզ (մաթեմատիկա)]] [[Քենեթ Այվերսոն]]-[[Քննարկում:Քենեթ Այվերսոն]] [[Քեննեթ Էրրոու]]-[[Քննարկում:Քեննեթ Էրրոու]] [[Քլեր Վոյսին]]-[[Քննարկում:Քլեր Վոյսին]] [[Քլիվ Բարրի Մոլեր]]-[[Քննարկում:Քլիվ Բարրի Մոլեր]] [[Քյոնիգսբերգի յոթ կամուրջները]]-[[Քննարկում:Քյոնիգսբերգի յոթ կամուրջները]] [[Քնած գեղեցկուհու խնդիր]]-[[Քննարկում:Քնած գեղեցկուհու խնդիր]] [[Քոլին ՄաքԼորին]]-[[Քննարկում:Քոլին ՄաքԼորին]] [[Քսան]]-[[Քննարկում:Քսան]] [[Քսանանիստ]]-[[Քննարկում:Քսանանիստ]] [[Քվանտային էլեկտրադինամիկա]]-[[Քննարկում:Քվանտային էլեկտրադինամիկա]] [[Քվանտային համակարգիչ]]-[[Քննարկում:Քվանտային համակարգիչ]] [[Քվանտային մեխանիկա]]-[[Քննարկում:Քվանտային մեխանիկա]] [[Քվանտային տրամաբանություն]]-[[Քննարկում:Քվանտային տրամաբանություն]] [[Քվանտորներ]]-[[Քննարկում:Քվանտորներ]] [[Քվատերնիոններ]]-[[Քննարկում:Քվատերնիոններ]] [[Քրիստիան Հյույգենս]]-[[Քննարկում:Քրիստիան Հյույգենս]] [[Քրիստոֆեր Ռեն]]-[[Քննարկում:Քրիստոֆեր Ռեն]] [[Օբելիուս]]-[[Քննարկում:Օբելիուս]] [[Օգաստես դե Մորգան]]-[[Քննարկում:Օգաստես դե Մորգան]] [[Օգյուստեն Լուի Կոշի]]-[[Քննարկում:Օգյուստեն Լուի Կոշի]] [[Օդրի Տերաս]]-[[Քննարկում:Օդրի Տերաս]] [[Օլգա Լադիժենսկայա]]-[[Քննարկում:Օլգա Լադիժենսկայա]] [[Օլգա Խիլ Մեդրանո]]-[[Քննարկում:Օլգա Խիլ Մեդրանո]] [[Օլիվեր Հևիսայդ]]-[[Քննարկում:Օլիվեր Հևիսայդ]] [[Օկտաէդր]]-[[Քննարկում:Օկտաէդր]] [[Օղակ (երկրաչափություն)]]-[[Քննարկում:Օղակ (երկրաչափություն)]] [[Օղակ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Օղակ (մաթեմատիկա)]] [[Օմար Խայամ]]-[[Քննարկում:Օմար Խայամ]] [[Օպերատոր (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Օպերատոր (մաթեմատիկա)]] [[Օպտիմալ կառավարում]]-[[Քննարկում:Օպտիմալ կառավարում]] [[Օրթոգոնալ ֆունկցիաներ]]-[[Քննարկում:Օրթոգոնալ ֆունկցիաներ]] [[Օրթոկենտրոն]]-[[Քննարկում:Օրթոկենտրոն]] [[Օրիմբեկ Ժաուտիկով]]-[[Քննարկում:Օրիմբեկ Ժաուտիկով]] [[Օրինագիծ պի թվի մասին]]-[[Քննարկում:Օրինագիծ պի թվի մասին]] [[Ֆակտորիալ]]-[[Քննարկում:Ֆակտորիալ]] [[Ֆատիմա դը Մադրիդ]]-[[Քննարկում:Ֆատիմա դը Մադրիդ]] [[Ֆելիքս Քլայն]]-[[Քննարկում:Ֆելիքս Քլայն]] [[Ֆեյգենբաումի հաստատուններ]]-[[Քննարկում:Ֆեյգենբաումի հաստատուններ]] [[Ֆեյնմանի կետ]]-[[Քննարկում:Ֆեյնմանի կետ]] [[Ֆերդինանդ ֆոն Լինդեման]]-[[Քննարկում:Ֆերդինանդ ֆոն Լինդեման]] [[Ֆերմայի թիվ]]-[[Քննարկում:Ֆերմայի թիվ]] [[Ֆերմայի մեծ թեորեմ]]-[[Քննարկում:Ֆերմայի մեծ թեորեմ]] [[Ֆերմայի փոքր թեորեմ]]-[[Քննարկում:Ֆերմայի փոքր թեորեմ]] [[Ֆիբոնաչի]]-[[Քննարկում:Ֆիբոնաչի]] [[Ֆիբոնաչիի հաջորդականություն]]-[[Քննարկում:Ֆիբոնաչիի հաջորդականություն]] [[Ֆիզիկա]]-[[Քննարկում:Ֆիզիկա]] [[Մարեկ Ֆիլա]]-[[Քննարկում:Մարեկ Ֆիլա]] [[Ֆիլդսյան մրցանակ]]-[[Քննարկում:Ֆիլդսյան մրցանակ]] [[Ֆորդ-ֆալկերսոնի ալգորիթմ]]-[[Քննարկում:Ֆորդ-ֆալկերսոնի ալգորիթմ]] [[Ֆորմալիզմ (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Ֆորմալիզմ (մաթեմատիկա)]] [[Ֆունկցիա (մաթեմատիկա)]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիա (մաթեմատիկա)]] [[Ֆունկցիայի արժեքների տիրույթ]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիայի արժեքների տիրույթ]] [[Ֆունկցիայի գրաֆիկ]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիայի գրաֆիկ]] [[Ֆունկցիայի զրո]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիայի զրո]] [[Ֆունկցիայի էքստրեմում]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիայի էքստրեմում]] [[Ֆունկցիայի համադրույթ]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիայի համադրույթ]] [[Ֆունկցիայի միջին արժեք]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիայի միջին արժեք]] [[Ֆունկցիայի նախնական]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիայի նախնական]] [[Ֆունկցիայի որոշման տիրույթ]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիայի որոշման տիրույթ]] [[Ֆունկցիոնալ]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիոնալ]] [[Ֆունկցիոնալ անալիզ]]-[[Քննարկում:Ֆունկցիոնալ անալիզ]] [[Ֆուրիեի շարք]]-[[Քննարկում:Ֆուրիեի շարք]] [[Ֆրակտալ]]-[[Քննարկում:Ֆրակտալ]] [[Ֆրանկ Ադամս]]-[[Քննարկում:Ֆրանկ Ադամս]] [[Ֆրանչեսկո Բրիոսկի]]-[[Քննարկում:Ֆրանչեսկո Բրիոսկի]] [[Ֆրանսուա Վիետ]]-[[Քննարկում:Ֆրանսուա Վիետ]] [[Ֆրեդերիկ Սոդդի]]-[[Քննարկում:Ֆրեդերիկ Սոդդի]] [[Ֆրենկ Ռեմսի]]-[[Քննարկում:Ֆրենկ Ռեմսի]] [[Ֆրենսիս Գալթոն]]-[[Քննարկում:Ֆրենսիս Գալթոն]] [[Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Բեսել]]-[[Քննարկում:Ֆրիդրիխ Վիլհելմ Բեսել]] [[Ֆրիմեն Դայսոն]]-[[Քննարկում:Ֆրիմեն Դայսոն]] [[Ֆրից Նյոթեր]]-[[Քննարկում:Ֆրից Նյոթեր]] [[−1]]-[[Քննարկում:−1]] oi6otw8gbd5zkz0cesvzpxpcg6wx1c4 4 1196441 10722214 10721786 2026-04-08T14:33:07Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 թարմացում 10722214 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable sortable" !Էջերի քանակ!!Կատեգորիա |- |148||[[:Կատեգորիա:Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ|Ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] |- |108||[[:Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ|Ֆուտբոլի հարձակվողներ]] |- |105||[[:Կատեգորիա:Ֆուտբոլի պաշտպաններ|Ֆուտբոլի պաշտպաններ]] |- |73||[[:Կատեգորիա:Բրիտանացի սցենարիստներ|Բրիտանացի սցենարիստներ]] |- |48||[[:Կատեգորիա:Եվրոպայի չեմպիոններ|Եվրոպայի չեմպիոններ]] |- |37||[[:Կատեգորիա:Գործարարներ|Գործարարներ]] |- |32||[[:Կատեգորիա:Ֆուտբոլի դարպասապահներ|Ֆուտբոլի դարպասապահներ]] |- |31||[[:Կատեգորիա:Ամերիկահայեր|Ամերիկահայեր]] |- |22||[[:Կատեգորիա:Երգիչներ|Երգիչներ]] |- |21||[[:Կատեգորիա:Կազմակերպություններ|Կազմակերպություններ]] |- |19||[[:Կատեգորիա:Օլիմպիական մարզիկներ Ավստրալիայից|Օլիմպիական մարզիկներ Ավստրալիայից]] |- |19||[[:Կատեգորիա:ԼԳԲՏ քաղաքական գործիչներ|ԼԳԲՏ քաղաքական գործիչներ]] |- |16||[[:Կատեգորիա:Երգահաններ|Երգահաններ]] |- |15||[[:Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ մայրցամաքի|Տնտեսություն ըստ մայրցամաքի]] |- |14||[[:Կատեգորիա:Տնտեսություն ըստ տարածաշրջանի|Տնտեսություն ըստ տարածաշրջանի]] |- |13||[[:Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի|Պատմություն ըստ երկրի]] |- |13||[[:Կատեգորիա:Ուտեստներ ըստ երկրի|Ուտեստներ ըստ երկրի]] |- |11||[[:Կատեգորիա:Ֆիլմեր|Ֆիլմեր]] |- |9||[[:Կատեգորիա:Հայաստան|Հայաստան]] |- |9||[[:Կատեգորիա:Դեղագործներ ըստ ազգության|Դեղագործներ ըստ ազգության]] |- |6||[[:Կատեգորիա:Կենդանական աշխարհ ըստ երկրի|Կենդանական աշխարհ ըստ երկրի]] |- |6||[[:Կատեգորիա:Ակադեմիականներ|Ակադեմիականներ]] |- |5||[[:Կատեգորիա:Ֆոնդային բորսաներ ըստ երկրների|Ֆոնդային բորսաներ ըստ երկրների]] |- |5||[[:Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն ըստ տարածաշրջանի|Փիլիսոփայություն ըստ տարածաշրջանի]] |- |5||[[:Կատեգորիա:Ցանկեր ըստ երկրի|Ցանկեր ըստ երկրի]] |- |5||[[:Կատեգորիա:Կամուրջներ ըստ գետերի|Կամուրջներ ըստ գետերի]] |- |5||[[:Կատեգորիա:Խտրականություն ըստ երկրի|Խտրականություն ըստ երկրի]] |- |5||[[:Կատեգորիա:Լրագրողներ|Լրագրողներ]] |- |5||[[:Կատեգորիա:Գրողներ ըստ մրցանակի|Գրողներ ըստ մրցանակի]] |- |5||[[:Կատեգորիա:Գետեր ըստ երկրի|Գետեր ըստ երկրի]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Ֆուտբոլ ըստ երկրի|Ֆուտբոլ ըստ երկրի]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Վրաստանի պատմություն|Վրաստանի պատմություն]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Վրաստանի աշխարհագրություն|Վրաստանի աշխարհագրություն]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Ջրհեղեղներ|Ջրհեղեղներ]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Պատմություն ըստ թեմաների|Պատմություն ըստ թեմաների]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Մշակութային ժառանգություն ըստ երկրի|Մշակութային ժառանգություն ըստ երկրի]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Մարզիկներ ըստ ազգության|Մարզիկներ ըստ ազգության]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Լեզուներ ըստ երկրի|Լեզուներ ըստ երկրի]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Զոհեր|Զոհեր]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Գրքեր ըստ թեմայի|Գրքեր ըստ թեմայի]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Գրականություն ըստ երկրի|Գրականություն ըստ երկրի]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Աֆրիկայի տնտեսություն ըստ երկրի|Աֆրիկայի տնտեսություն ըստ երկրի]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Արվեստ ըստ թեմայի|Արվեստ ըստ թեմայի]] |- |4||[[:Կատեգորիա:Անջատողականություն ըստ երկրի|Անջատողականություն ըստ երկրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Փողոցներ ըստ քաղաքի|Փողոցներ ըստ քաղաքի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Վրաստան|Վրաստան]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Վեպեր ըստ ժանրի|Վեպեր ըստ ժանրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Վարչապետներ ըստ երկրի|Վարչապետներ ըստ երկրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Ուրուգվայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Ուրուգվայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Ուտեստներ ըստ հիմնական բաղադրիչի|Ուտեստներ ըստ հիմնական բաղադրիչի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Նիդերլանդահայեր|Նիդերլանդահայեր]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Մարզիկներ ըստ մարզաձևի|Մարզիկներ ըստ մարզաձևի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Հուշարձաններ ըստ երկրի|Հուշարձաններ ըստ երկրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Հիմնադրամներ ըստ երկրի|Հիմնադրամներ ըստ երկրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Կրոն ըստ երկրի|Կրոն ըստ երկրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Կամուրջներ ըստ երկրի|Կամուրջներ ըստ երկրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Կալկաթայի շենքեր և կառույցներ|Կալկաթայի շենքեր և կառույցներ]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Ընկերություններ ըստ հիմնադրման տարեթվի|Ընկերություններ ըստ հիմնադրման տարեթվի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Ընկերություններ ըստ արժեթղթերի բորսայի|Ընկերություններ ըստ արժեթղթերի բորսայի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Էներգետիկա ըստ երկրի|Էներգետիկա ըստ երկրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Էկվադորցիներ ըստ մասնագիտության|Էկվադորցիներ ըստ մասնագիտության]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Էլեկտրակայաններ ըստ երկրի|Էլեկտրակայաններ ըստ երկրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Երգեր ըստ թեմատիկայի|Երգեր ըստ թեմատիկայի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Գրքեր ըստ ժանրի|Գրքեր ըստ ժանրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Բուլղարիա|Բուլղարիա]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Բժիշկներ ըստ մասնագիտության|Բժիշկներ ըստ մասնագիտության]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Բժիշկներ ըստ ազգության|Բժիշկներ ըստ ազգության]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Բարեգործական կազմակերպություններ ըստ երկրի|Բարեգործական կազմակերպություններ ըստ երկրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Արվեստ ըստ երկրի|Արվեստ ըստ երկրի]] |- |3||[[:Կատեգորիա:Ամերիկյան ֆիլմեր ըստ ժանրի|Ամերիկյան ֆիլմեր ըստ ժանրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ֆրանսիացի գրողներ ըստ ժանրի|Ֆրանսիացի գրողներ ըստ ժանրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ֆրանսիական ֆիլմեր ըստ ժանրի|Ֆրանսիական ֆիլմեր ըստ ժանրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ ըստ երկրի|Ֆուտբոլիստներ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ֆուտբոլային ակումբներ ըստ երկրի|Ֆուտբոլային ակումբներ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Օդանավակայաններ ըստ հիմնադրման տարեթվի|Օդանավակայաններ ըստ հիմնադրման տարեթվի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Փիլիսոփայությունն ըստ դարաշրջանի|Փիլիսոփայությունն ըստ դարաշրջանի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ռոք խմբեր ըստ ոճի|Ռոք խմբեր ըստ ոճի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ռասիզմ ըստ երկրի|Ռասիզմ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ջրվեժներ ըստ երկրի|Ջրվեժներ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ջրանցքներ ըստ երկրի|Ջրանցքներ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Պարգևներ ըստ երկրի|Պարգևներ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ուրուգվայահայեր|Ուրուգվայահայեր]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ուկրաինայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Ուկրաինայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ոչ գեղարվեստական գրքեր ըստ տարեթվի|Ոչ գեղարվեստական գրքեր ըստ տարեթվի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Նոբելյան մրցանակակիրներ ըստ ազգության|Նոբելյան մրցանակակիրներ ըստ ազգության]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Նկարներ ըստ նկարչի|Նկարներ ըստ նկարչի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Նախագահներ ըստ երկրի|Նախագահներ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Մուլտֆիլմեր ըստ տարեթվի|Մուլտֆիլմեր ըստ տարեթվի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Մուլտսերիալներ ըստ երկրի|Մուլտսերիալներ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Միջազգային կազմակերպություններ ըստ թեմայի|Միջազգային կազմակերպություններ ըստ թեմայի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Միացյալ Թագավորության համալսարանների կամ քոլեջների շրջանավարտներ|Միացյալ Թագավորության համալսարանների կամ քոլեջների շրջանավարտներ]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Մահացածներ|Մահացածներ]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Հիվանդանոցներ ըստ քաղաքի|Հիվանդանոցներ ըստ քաղաքի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Հիգիենիստներ ըստ ազգության|Հիգիենիստներ ըստ ազգության]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Հասկացություններ ըստ ոլորտի|Հասկացություններ ըստ ոլորտի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Հանցագործություն ըստ երկրի|Հանցագործություն ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Հանցագործության հետ առնչվող անձինք|Հանցագործության հետ առնչվող անձինք]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Հայերն ԱՄՆ-ում|Հայերն ԱՄՆ-ում]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Կուսակցություններ ըստ երկրի|Կուսակցություններ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Կուսակցություններ ըստ գաղափարախոսության|Կուսակցություններ ըստ գաղափարախոսության]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Կոմիքսների կերպարներ ըստ արտադրողի|Կոմիքսների կերպարներ ըստ արտադրողի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Կղզիներ ըստ երկրի|Կղզիներ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Կայքեր ըստ երկրի|Կայքեր ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Կաթոլիկ հոգևորականներ|Կաթոլիկ հոգևորականներ]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ծոցեր ըստ երկրի|Ծոցեր ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Խաղալիքներ ըստ դարի|Խաղալիքներ ըստ դարի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Լիբանանահայեր|Լիբանանահայեր]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Իրավագետներ ըստ ազգության|Իրավագետներ ըստ ազգության]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Թռչուններ ըստ երկրի|Թռչուններ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Թանգարաններ ըստ տեսակի|Թանգարաններ ըստ տեսակի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Թանգարաններ ըստ երկրի|Թանգարաններ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Էլեկտրակայաններ ըստ տեսակի|Էլեկտրակայաններ ըստ տեսակի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Զննման կատեգորիաներ|Զննման կատեգորիաներ]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Զբոսայգիներ ըստ երկրի|Զբոսայգիներ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Երգեր ըստ դարերի|Երգեր ըստ դարերի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Երաժշտություն ըստ երկրի|Երաժշտություն ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Դրոշներ ըստ թեմայի|Դրոշներ ըստ թեմայի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Դերասաններ ըստ ազգության|Դերասաններ ըստ ազգության]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Գրողներ ըստ ժանրի|Գրողներ ըստ ժանրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Գրական ստեղծագործություններ ըստ հեղինակի|Գրական ստեղծագործություններ ըստ հեղինակի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Գրադարաններ ըստ երկրի|Գրադարաններ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Գյուտարարներ ըստ ազգության|Գյուտարարներ ըստ ազգության]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Գերմանիայի համալսարանների կամ քոլեջների շրջանավարտներ|Գերմանիայի համալսարանների կամ քոլեջների շրջանավարտներ]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Բժշկություն ըստ երկրի|Բժշկություն ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Արհմիություններ ըստ երկրի|Արհմիություններ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ավստրիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Ավստրիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ավստրիահայեր|Ավստրիահայեր]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Աշխարհագրություն ըստ մայրցամաքի|Աշխարհագրություն ըստ մայրցամաքի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ամսագրեր ըստ թեմայի|Ամսագրեր ըստ թեմայի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ամերիկյան ռոք խմբեր ըստ ժանրի|Ամերիկյան ռոք խմբեր ըստ ժանրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ամերիկյան հեռուստասերիալներ ըստ ժանրի|Ամերիկյան հեռուստասերիալներ ըստ ժանրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ամերիկացիներ ըստ ծագման էթնոսի կամ երկրի|Ամերիկացիներ ըստ ծագման էթնոսի կամ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ալկոհոլային խմիչքներ ըստ երկրի|Ալկոհոլային խմիչքներ ըստ երկրի]] |- |2||[[:Կատեգորիա:Ադրբեջանցիները Հայաստանում|Ադրբեջանցիները Հայաստանում]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ֆրանսիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Ֆրանսիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ֆրանսիական ֆիլմեր ըստ տասնամյակի|Ֆրանսիական ֆիլմեր ըստ տասնամյակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ֆրանսահայեր|Ֆրանսահայեր]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ|Ֆուտբոլիստներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ ըստ ակումբների|Ֆուտբոլիստներ ըստ ակումբների]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ֆինլանդիայի քաղաքների մշակույթ|Ֆինլանդիայի քաղաքների մշակույթ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ֆինանսական ծառայությունների ընկերություններ ըստ հիմնադրման տարեթվի|Ֆինանսական ծառայությունների ընկերություններ ըստ հիմնադրման տարեթվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ֆիլմեր ըստ պատերազմի|Ֆիլմեր ըստ պատերազմի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ֆիլմեր ըստ ժանրի|Ֆիլմեր ըստ ժանրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ֆիլմեր ըստ երկրի|Ֆիլմեր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Օպերային երգիչներ ըստ ազգության|Օպերային երգիչներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Օդանավակայաններ ըստ երկրի|Օդանավակայաններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Քրիստոնեությունն ըստ ազգությունների|Քրիստոնեությունն ըստ ազգությունների]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Քիմիկոսներ ըստ ազգության|Քիմիկոսներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Քանդակներ ըստ տարեթվի|Քանդակներ ըստ տարեթվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Քաղաքականություն ըստ երկրի|Քաղաքականություն ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Քաղաքական փիլիսոփաներ ըստ ազգության|Քաղաքական փիլիսոփաներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Քաղաքական շարժումներ ըստ խնդրի|Քաղաքական շարժումներ ըստ խնդրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Փիլիսոփայություն ըստ ժամանակաշրջանի|Փիլիսոփայություն ըստ ժամանակաշրջանի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Փարոսներ ըստ երկրի|Փարոսներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Տպագրիչներ ըստ ազգության|Տպագրիչներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Տնտեսության ճյուղեր ըստ երկրի|Տնտեսության ճյուղեր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Տնտեսագետներ ըստ ազգության|Տնտեսագետներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Վրաստանի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Վրաստանի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիայի կատեգորիաներ|Վիքիպեդիայի կատեգորիաներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Վիրաբույժներ ըստ ազգության|Վիրաբույժներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Վիպասաններ ըստ դարի|Վիպասաններ ըստ դարի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Վեպեր ըստ հեղինակի|Վեպեր ըստ հեղինակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Վեպեր ըստ լեզվի|Վեպեր ըստ լեզվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Վավերագրական գրքեր ըստ թեմայի|Վավերագրական գրքեր ըստ թեմայի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Սրբեր ըստ դավանանքի|Սրբեր ըստ դավանանքի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Սպորտային պարգևներ և մրցանակներ ըստ երկրի|Սպորտային պարգևներ և մրցանակներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Սպորտային կազմակերպություններ ըստ երկրի|Սպորտային կազմակերպություններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Սպորտ ըստ տարեթվի|Սպորտ ըստ տարեթվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Սոմալեցիներ ըստ մասնագիտության|Սոմալեցիներ ըստ մասնագիտության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Սիթքոմներ ըստ երկրի|Սիթքոմներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Սերբ կանայք ըստ մասնագիտության|Սերբ կանայք ըստ մասնագիտության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Սարսափ ստեղծագործություններ ըստ մեդիա ոլորտի|Սարսափ ստեղծագործություններ ըստ մեդիա ոլորտի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Սառցադաշտեր ըստ երկրի|Սառցադաշտեր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Սահմաններ ըստ երկրի|Սահմաններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ռոք խմբեր ըստ երկրի|Ռոք խմբեր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ռուսաստանի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Ռուսաստանի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ռուսահայեր|Ռուսահայեր]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ռումինահայեր|Ռումինահայեր]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ռեփերներ ըստ ազգության|Ռեփերներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ռեստորաններ ըստ հիմնադրման տարեթվի|Ռեստորաններ ըստ հիմնադրման տարեթվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ռազմական պատմություն ըստ երկրի|Ռազմական պատմություն ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ռազմական գործիչներ ըստ երկրի|Ռազմական գործիչներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ռազմական գործիչներ ըստ ազգության|Ռազմական գործիչներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ռազմաբազաներ ըստ երկրի|Ռազմաբազաներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ջրվեժներ ըստ մայրցամաքի|Ջրվեժներ ըստ մայրցամաքի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ջազմեններ ըստ ազգության|Ջազմեններ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Պոռնոդերասաններ ըստ ազգության|Պոռնոդերասաններ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Պետական կառուցվածք ըստ երկրի|Պետական կառուցվածք ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի և ժամանակաշրջանի|Պատմություն ըստ երկրի և ժամանակաշրջանի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Պատմական փաստաթղթեր ըստ երկրի|Պատմական փաստաթղթեր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Պանիրներ ըստ երկրի|Պանիրներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Պայմանագրեր ըստ ուժի մեջ մտնելու տարեթվի|Պայմանագրեր ըստ ուժի մեջ մտնելու տարեթվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ուսուցիչներ ըստ ազգության|Ուսուցիչներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ուկրաինացիներ ըստ երկրի|Ուկրաինացիներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ուկրաինահայեր|Ուկրաինահայեր]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ոչ առևտրային կազմակերպություններ ըստ երկրի|Ոչ առևտրային կազմակերպություններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ոճեր ըստ լրատվամիջոցի|Ոճեր ըստ լրատվամիջոցի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Շքանշաններ ըստ երկրի|Շքանշաններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Շենքեր և կառույցներ ըստ երկրի|Շենքեր և կառույցներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Նկարներ ըստ թեմայի|Նկարներ ըստ թեմայի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Նեղուցներ ըստ երկրի|Նեղուցներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Նավթի հանքավայրեր ըստ երկրի|Նավթի հանքավայրեր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Նախագահական ընտրություններ ըստ երկրի|Նախագահական ընտրություններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Մուլտիպլիկատորներ ըստ ազգության|Մուլտիպլիկատորներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Մոզամբիկի պատմություն ըստ տասնամյակի|Մոզամբիկի պատմություն ըստ տասնամյակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Մշակույթ ըստ երկրի|Մշակույթ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Մշակութային կազմակերպություններ ըստ երկրի|Մշակութային կազմակերպություններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Միջազգային հարաբերություններ ըստ տասնամյակի|Միջազգային հարաբերություններ ըստ տասնամյակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Մեծ Հայքի գավառներ|Մեծ Հայքի գավառներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Մարդիկ ըստ սեռի|Մարդիկ ըստ սեռի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Մանրէաբաններ ըստ ազգության|Մանրէաբաններ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Մահեր ըստ պատճառի|Մահեր ըստ պատճառի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Մահ ըստ երկրի|Մահ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ճարտարապետություն ըստ ժամանակաշրջանի|Ճարտարապետություն ըստ ժամանակաշրջանի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ճարտարապետություն ըստ երկրի|Ճարտարապետություն ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ճարտարապետներ ըստ ազգության|Ճարտարապետներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հրվանդաններ ըստ երկրի|Հրվանդաններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հրատարակչական գործ ըստ երկրի|Հրատարակչական գործ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հրատարակություններ ըստ երկրի|Հրատարակություններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հրապարակներ ըստ քաղաքի|Հրապարակներ ըստ քաղաքի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հունաստանի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Հունաստանի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հյուրանոցներ ըստ երկրի|Հյուրանոցներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հյուսիսային Ամերիկայի գրականություն ըստ երկրի|Հյուսիսային Ամերիկայի գրականություն ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հիվանդանոցներ ըստ հիմնադրման դարի|Հիվանդանոցներ ըստ հիմնադրման դարի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հին հռոմեացիներ ըստ մասնագիտության|Հին հռոմեացիներ ըստ մասնագիտության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հեռուստասերիալներ ըստ տարեթվի|Հեռուստասերիալներ ըստ տարեթվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հանրային ծառայողներ ըստ կոչման|Հանրային ծառայողներ ըստ կոչման]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Համակարգչային խաղերի արտադրողներ ըստ երկրի|Համակարգչային խաղերի արտադրողներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Համակարգչային խաղեր ըստ պլատֆորմի|Համակարգչային խաղեր ըստ պլատֆորմի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Հակամարտություններ ըստ ժամանակի|Հակամարտություններ ըստ ժամանակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կրթություն ըստ երկրի|Կրթություն ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կղզեխմբեր ըստ երկրի|Կղզեխմբեր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կինոփառատոներ ըստ երկրի|Կինոփառատոներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կենդանիների հիվանդություններ ըստ պատճառային գործոնի|Կենդանիների հիվանդություններ ըստ պատճառային գործոնի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կենդանաբանական այգիներ ըստ հիմնադրման տարեթվի|Կենդանաբանական այգիներ ըստ հիմնադրման տարեթվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կատեգորիաներ ըստ կղզու|Կատեգորիաներ ըստ կղզու]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կառավարում ըստ երկրի|Կառավարում ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կանադահայեր|Կանադահայեր]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կալանավորներ և ձերբակալվածներ ըստ ազգության|Կալանավորներ և ձերբակալվածներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կազմակերպություններ ըստ տեսակի|Կազմակերպություններ ըստ տեսակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կազմակերպություններ ըստ հիմնադրման տարեթվի|Կազմակերպություններ ըստ հիմնադրման տարեթվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կազմակերպություններ ըստ երկրի|Կազմակերպություններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Կազմալուծումներ ըստ դարի և երկրի|Կազմալուծումներ ըստ դարի և երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ծովեր ըստ օվկիանոսների|Ծովեր ըստ օվկիանոսների]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ծովեր ըստ մայրցամաքի|Ծովեր ըստ մայրցամաքի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ծովեր ըստ երկրի|Ծովեր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Խորհրդային կանայք ըստ մասնագիտության|Խորհրդային կանայք ըստ մասնագիտության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Խոհարարներ ըստ ազգության|Խոհարարներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Խաղաձևեր ըստ ազգության|Խաղաձևեր ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Լրագրություն ըստ մայրցամաքի|Լրագրություն ըստ մայրցամաքի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Լուսանկարիչներ ըստ ազգության|Լուսանկարիչներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Լճեր ըստ երկրի|Լճեր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Լեռներ ըստ երկրի|Լեռներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Լեռնադահուկորդներ ըստ երկրի|Լեռնադահուկորդներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Լեզուներ ըստ տարածաշրջանի|Լեզուներ ըստ տարածաշրջանի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Իրաքահայեր|Իրաքահայեր]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Իրավունք ըստ ժամանակի|Իրավունք ըստ ժամանակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Իրանցիներ ըստ մասնագիտության|Իրանցիներ ըստ մասնագիտության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Իրանի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Իրանի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Իտալիայի համալսարանների կամ քոլեջների շրջանավարտներ|Իտալիայի համալսարանների կամ քոլեջների շրջանավարտներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Իտալահայեր|Իտալահայեր]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Իսլանդացիներ ըստ մասնագիտության|Իսլանդացիներ ըստ մասնագիտության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Իռլանդիայի պատմություն ըստ ժամանակաշրջանի|Իռլանդիայի պատմություն ըստ ժամանակաշրջանի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ինքնաթիռներ ըստ արտադրողների|Ինքնաթիռներ ըստ արտադրողների]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Թուրքահայեր|Թուրքահայեր]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Թերթեր ըստ լեզվի|Թերթեր ըստ լեզվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Թերթեր ըստ երկրի|Թերթեր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Թարգմանիչներ ըստ ազգության|Թարգմանիչներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Թատրոններ ըստ երկրի|Թատրոններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ընկերություններ ըստ երկրի|Ընկերություններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ընկերություններ ըստ ամսաթվի|Ընկերություններ ըստ ամսաթվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ըմպելիքներ ըստ երկրի|Ըմպելիքներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Էլեկտրոնային առևտուր ըստ երկրի|Էլեկտրոնային առևտուր ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Էթնիկ խմբեր ըստ վայրի|Էթնիկ խմբեր ըստ վայրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Զբոսաշրջություն ըստ երկրի|Զբոսաշրջություն ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Երգեր ըստ կատարողի|Երգեր ըստ կատարողի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Երաժիշտներ ըստ գործիքի|Երաժիշտներ ըստ գործիքի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Երաժիշտներ ըստ ազգության|Երաժիշտներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներն ըստ երկրի|Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներն ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի երգերն ըստ երկրների|Եվրատեսիլ երգի մրցույթի երգերն ըստ երկրների]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Դիվանագետներ ըստ երկրի|Դիվանագետներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Դիզայներներ ըստ երկրի|Դիզայներներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Դիզայներներ ըստ ազգության|Դիզայներներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Դերասանուհիներ|Դերասանուհիներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Դերասաններ ըստ մեդիա ոլորտի և ազգության|Դերասաններ ըստ մեդիա ոլորտի և ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Դերասաններ ըստ երկրի և բնակավայրի|Դերասաններ ըստ երկրի և բնակավայրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Դերասաններ ըստ դարի և ազգության|Դերասաններ ըստ դարի և ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Դերասաններ ըստ բնակավայրի|Դերասաններ ըստ բնակավայրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Դեսպաններ ըստ երկրի|Դեսպաններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Դամբարաններ ըստ երկրի|Դամբարաններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Գրահրատարակչություններ ըստ երկրի|Գրահրատարակչություններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Գիտնականներ ըստ ժամանակի|Գիտնականներ ըստ ժամանակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Գիտնականներ ըստ աստիճանների և կոչումների|Գիտնականներ ըստ աստիճանների և կոչումների]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Գիտնականներ ըստ ազգության|Գիտնականներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Գերմանահայեր|Գերմանահայեր]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բռնաբարներ ըստ ազգության|Բռնաբարներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բուսաբաններ ըստ ազգության|Բուսաբաններ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բուլղարահայեր|Բուլղարահայեր]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բողոքներ ըստ երկրների|Բողոքներ ըստ երկրների]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բնակչություն ըստ երկրի|Բնակչություն ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բնակավայրեր ըստ վայրի|Բնակավայրեր ըստ վայրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բնագետներ ըստ ազգության|Բնագետներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բլոգերներ ըստ ազգության|Բլոգերներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բժիշկներ ըստ մասնագիտության ըստ երկրի|Բժիշկներ ըստ մասնագիտության ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բեյսբոլիստներ ըստ ազգության|Բեյսբոլիստներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բարեգործներ ըստ ազգության|Բարեգործներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բարբառագետներ ըստ ազգության|Բարբառագետներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Բալետ ըստ երկրի|Բալետ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Արտաքին հարաբերություններ ըստ երկրի|Արտաքին հարաբերություններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Արվեստագետներ ըստ ազգության|Արվեստագետներ ըստ ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Արվեստ ըստ մայրցամաքի|Արվեստ ըստ մայրցամաքի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Արգենտինայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Արգենտինայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Աշտարակներ ըստ երկրի|Աշտարակներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Աշխատանք ըստ ոլորտի|Աշխատանք ըստ ոլորտի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Անուններ ըստ մշակույթի|Անուններ ըստ մշակույթի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Անձինք ըստ բժշկական կամ հոգեբանական վիճակի|Անձինք ըստ բժշկական կամ հոգեբանական վիճակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Անձինք ըստ ազգակցական կապի|Անձինք ըստ ազգակցական կապի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ ըստ ժանրի|Անգլիացի գրողներ ըստ ժանրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Անգլիացի գրողներ ըստ դարի|Անգլիացի գրողներ ըստ դարի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամրաշինական կառույցներ ըստ երկրի|Ամրաշինական կառույցներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամրաշինական կառույցներ ըստ դարի|Ամրաշինական կառույցներ ըստ դարի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամսագրեր ըստ հետաքրքրության|Ամսագրեր ըստ հետաքրքրության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկյան վեպեր ըստ գրողի|Ամերիկյան վեպեր ըստ գրողի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկյան հեռուստասերիալներ ըստ տասնամյակի|Ամերիկյան հեռուստասերիալներ ըստ տասնամյակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկյան երգեր ըստ ժանրի|Ամերիկյան երգեր ըստ ժանրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկյան երաժշտական խմբեր ըստ նահանգի|Ամերիկյան երաժշտական խմբեր ըստ նահանգի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկյան երաժշտական խմբեր ըստ ժանրի|Ամերիկյան երաժշտական խմբեր ըստ ժանրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկյան գրքեր ըստ գրողի|Ամերիկյան գրքեր ըստ գրողի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկացի քաղաքական գործիչներ ըստ դարի|Ամերիկացի քաղաքական գործիչներ ըստ դարի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոռեժիսորներ ըստ նահանգի|Ամերիկացի կինոռեժիսորներ ըստ նահանգի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկացի լրագրողներ ըստ տեսակի|Ամերիկացի լրագրողներ ըստ տեսակի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկացի երաժիշտներ ըստ ժանրի|Ամերիկացի երաժիշտներ ըստ ժանրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ ըստ մեդիա ոլորտի|Ամերիկացի դերասաններ ըստ մեդիա ոլորտի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասաններ ըստ դարի|Ամերիկացի դերասաններ ըստ դարի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ամերիկացի արվեստագետներ ըստ դարի|Ամերիկացի արվեստագետներ ըստ դարի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ահաբեկչական գործողություններ ըստ երկրի|Ահաբեկչական գործողություններ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ակտիվիստներ ըստ խնդրի|Ակտիվիստներ ըստ խնդրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ալբոմներ ըստ տարեթվի|Ալբոմներ ըստ տարեթվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ալբոմներ ըստ լեզվի|Ալբոմներ ըստ լեզվի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ալբոմներ ըստ ժանրերի և ըստ երաժիշտների ազգության|Ալբոմներ ըստ ժանրերի և ըստ երաժիշտների ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ալբոմներ ըստ երաժիշտների ազգության|Ալբոմներ ըստ երաժիշտների ազգության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ազգեր ըստ տեղագրության|Ազգեր ըստ տեղագրության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ազգանուններ ըստ բաղադրիչի|Ազգանուններ ըստ բաղադրիչի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:Ադրբեջանցի քաղաքական գործիչներ ըստ կուսակցության|Ադրբեջանցի քաղաքական գործիչներ ըստ կուսակցության]] |- |1||[[:Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի տեսարժան վայրեր ըստ նահանգի|ԱՄՆ-ի տեսարժան վայրեր ըստ նահանգի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի շենքեր և կառույցներ ըստ տեսակի ըստ նահանգի|ԱՄՆ-ի շենքեր և կառույցներ ըստ տեսակի ըստ նահանգի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|ԱՄՆ-ի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] |- |1||[[:Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի կազմակերպություններ ըստ նահանգի|ԱՄՆ-ի կազմակերպություններ ըստ նահանգի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:2000 ըստ երկրի|2000 ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1998 հիմնադրումներ ըստ երկրի|1998 հիմնադրումներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1996 ըստ երկրի|1996 ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1986 հիմնադրումներ ըստ երկրի|1986 հիմնադրումներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1958 հիմնադրումներ ըստ երկրի|1958 հիմնադրումներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1949 հիմնադրումներ ըստ երկրի|1949 հիմնադրումներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1932 հիմնադրումներ ըստ երկրի|1932 հիմնադրումներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1928 ըստ երկրի|1928 ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1918 ըստ երկրի|1918 ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1896 հիմնադրումներ ըստ երկրի|1896 հիմնադրումներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1893 հիմնադրումներ ըստ երկրի|1893 հիմնադրումներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1869 հիմնադրումներ ըստ երկրի|1869 հիմնադրումներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1862 հիմնադրումներ ըստ երկրի|1862 հիմնադրումներ ըստ երկրի]] |- |1||[[:Կատեգորիա:1861 հիմնադրումներ ըստ երկրի|1861 հիմնադրումներ ըստ երկրի]] |} t9earxc345jf2stv26j0relgrtlaxy7 1 1247808 10722255 9983468 2026-04-08T16:14:54Z Խմբագրող 136173 10722255 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ|ru|Друг_(фильм)}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Պատմություն|երկիր= Ռուսաստան|մասնակից=Խմբագրող}} bgn3fsfgwky9uvia41cizwr221mh4sx 0 1259192 10722184 10071170 2026-04-08T13:06:15Z Խմբագրող 136173 10722184 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Բողոքականությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում''', [[Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|քրիստոնեության]] ուղղություն, որին հարում է [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի բնակչության մոտ 3%-ը։ [[Բողոքականություն|Բողոքականության]] հիմնական ներկայացուցիչներն են [[Մեթոդիզմ|մեթոդիստներն]] ու [[Բապտիստական եկեղեցի|բապտիստները]]<ref name=autogenerated1>[http://www.macedonianhr.org.au/ Official Macedonian Human Rights Website - Australia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170605173715/http://www.macedonianhr.org.au/ |date=2017-06-05 }} {{ref-en}}</ref>։ Բողոքականության ազդեցությունը գերակշռում է Մակեդոնիայի արևելքում՝ [[Ռազլոգ]]ում և [[Գոցե Դելչև|Նևրոկոպում]], [[Ստրումա (գետ)|Ստրումայի]] և [[Ստրումիցա (գետ)|Ստրումիցայի]] հովիտներում, ինչպես նաև [[Բիտոլա]]յում։ Հյուսիսային Մակեդոնիայի ամենահայտնի բողոքականներից մեկը եղել է երկրի նախագահ [[Բորիս Տրայկովսկի]]ն, որը ծնվել է մեթոդիստների ընտանիքում։ == Պատմություն == Բողոքականությունը Մակեդոնիայում հայտնվել է 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբին՝ [[Սալոնիկ]]ից ամերիկացի միսիոներների Ստրումիցա և Պետրիչի շրջանների գյուղեր գալու շնորհիվ։ Այդ միսիոներները մեթոդիստներ էին և նրանց շնորհիվ Ստրումիցայի և Պետրիչի շրջաններում հայտնվել են առաջին բողոքական գյուղերը, որոնց բնակչությունը մինչ օրս մեթոդիզմի կողմնակից է։ 1831 թվականին ամերիկացի միսիոներները եկել են [[Ստամբուլ]], որտեղ նրանք հիմնել են առաջին բողոքական առաքելությունը՝ նպատակ ունենալով տարածել կրոնը [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] [[Ուղղափառ քրիստոնեություն|ուղղափառ քրիստոնյաների]] շրջանում։ Օսմանյան կայսրության օրենքներով մուսուլմանների շրջանում արգելված է եղել քարոզել քրիստոնեություն և այն ընդունած մուսուլմանները դատապարտվել են մահապատժի։ Մեթոդիստները սկսել են թարգմանել [[Աստվածաշունչ]]ը և մեթոդիստական ​​ամբողջ գրականությունը [[մակեդոներեն]], սկսել են բացել դպրոցներ, դասընթացներ, սեմինարներ և կապեր հաստատել տեղի բնակչության հետ։ 1840 թվականին Թուրքիայի Բեբեկ քաղաքում բացվել է Բալկաններում ավետարանական քրիստոնյաների առաջին դպրոցը, որի հիմնադիրն է եղել դոկտոր Սայրուս Համլինը, դպրոցի հովանավորը՝ նյույորքցի գործարար Քրիստոֆեր Ռոբերտը։ Ուսումնարանի կազմում գործել է գրադարան և երկու թանգարան<ref>POLYANSKI Andonov Hristo, 'THE ATTITUDE OF THE USA TOWARDS MACEDONIA', Macedonian Review Editions, Skopje, 1983, стр. 34.</ref>, ուսումնարանի շնորհիվ վերապատրաստվել են միսիոներներ, ովքեր սկսել են բողոքականություն քարոզել [[Փոքր Ասիա]]յում, [[Հայաստան]]ում, [[Հունաստան]]ում, [[Բուլղարիա]]յում և [[Հյուսիսային Մակեդոնիա|Մակեդոնիայում]]։ Այնուամենայնիվ, [[Կոստանդնուպոլսի տիեզերական պատրիարքություն|Կոստանդնուպոլսի ուղղափառ եկեղեցին]] կտրականապես դեմ է եղել իր ծխականներին բողոքականության վերածելուն և նույնիսկ համաձայնել է սուլթան Մահմուդ II-ի հետ բողոքականության քարոզչությունը որպես հակապետական ​​գործունեություն ճանաչելու առումով։ Մահմուդ II-ի մահից հետո բապտիստների վրա ճնշումը թուլացել է։ 1860 թվականին [[Բուլղարիա]]յի [[Պլովդիվ]] քաղաքում բացվել է Ավետարանական քրիստոնյաների տղամարդկանց առաջին ուսումնարանը, իսկ հետո կանանց առաջին գիմնազիան, որտեղ սովորել են և՛ բուլղարները և՛ մակեդոնացիները։ 1868 թվականի օգոստոսի 6-ին Բանսկոյում ստեղծվել է առաջին ավետարանական համայնքը, իսկ 1873-1874 թվականներին Բիտոլայում բացվել է ավետարանական առաքելություն (կանանց գիմնազիայի և մանկատան հետ միասին)։ Բիտոլան դարձել է Մակեդոնիայում բողոքականության տարածման կենտրոնը և շուտով համայնքներ են սկսել ի հայտ գալ Ռադովիշում, Ռակլիշում և Մոնոսպիտովոյում և կառուցվել են եկեղեցիներ (Մոնոսպիտովոյում եկեղեցին կառուցվել է 1884 թվականին)։ Կոստադին Գրաչանովը երկար տարիների զբաղվել է ավետարանի ուսմունքը տարածելու աշխատանքով։ 1899 թվականի օգոստոսի 23-ին [[Սալոնիկ]]ում տեղի է ունեցել Մակեդոնիայի ավետարանական քրիստոնյաների առաջին համաժողովը՝ միսիոներներ Ջոն Հաուսի, Էդվարդ Հասքելի և Հելեն Սթոունի գլխավորությամբ։ 1904 թվականին Ջոն Հաուսի ջանքերով Սալոնիկում հայտնվել է ագրարային-արդյունաբերական ուսումնարան, որտեղ բոլոր ուսանողներին ուսուցանել են կրոնի հիմունքները։ Ամբողջ աշխարհի ավետարանիչները Հելեն Սթոունին համարում են Մակեդոնիայի ավետարանական քրիստոնյաների հովանավորը, ով նույնպես մեծ ներդրում է ունեցել թուրքական լծի դեմ մակեդոնացիների պայքարում<ref>Вестители на истината, редактор Христо Христов Куличевъ, Второ раширено издание, Издателство, "Българско библеиско дружество" ООД, 1994, стр. 89</ref>։ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո մակեդոնական բողոքականությունը պառակտվել է պատմական հողերի բաժանման պատճառով, որոնց վրա ապրել են մակեդոնացի սլավոնները, հողերի մի մասն անցել է Հունաստանին, մի մասը՝ Բուլղարիային, մի մասը՝ Հարավսլավիային և ծխականները, որոնք ապրել են այդ հողերում, դարձել են տեղական ավետարանական եկեղեցիների ծխականներ։ Վարդարյան Մակեդոնիան (իրականում ժամանակակից Հյուսիսային Մակեդոնիան) դարձել է Հարավսլավիայի մի մասը, նրա Ավետարանական կոլեգիալ եկեղեցին 1922 թվականի մայիսին միացել է մեթոդիստական ​​եպիսկոպոսական եկեղեցուն, իսկ Մակեդոնիայի տարածքը հատկացվել է Հարավսլավիայի մեթոդիստական ​​եկեղեցու հարավային շրջանին։ Եկեղեցու առաջնորդն է եղել Պանե Տեմկովը [[Սկոպիե]]ից։ 1925 թվականին եկեղեցու գործունեությունն արգելվել է, արգելքը հանվել է 1931 թվականին։ Բապտիստները պաշտոնապես հայտնվել են Մակեդոնիայում 1928 թվականին, չնայած դեռ 1924 թվականին Նովի Սադում տեղի է ունեցել Հարավսլավիայի Թագավորության բապտիստական ​​եկեղեցիների առաջին համաժողովը։ Բապտիստական ​​եկեղեցին հիմնադրվել է 1928 թվականին, իսկ Սկոպիեում 1928 թվականին և Ռադովիսում 1930 թվականին բացվել են եկեղեցիներ։ 1991 թվականին ստեղծվել է Քրիստոնյա բապտիստների միությունը, որը մտել է Բապտիստների եվրոպական ֆեդերացիայի և Բապտիստների համաշխարհային ալյանսի մեջ<ref name=autogenerated1 />։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ը բազմաթիվ առումներով ազդել է բողոքականների ճակատագրի վրա, սոցիալիստական ​​Հարավսլավիայում հողերի պետականացման և ձեռնարկությունների ազգայնացման քաղաքականության պատճառով շատ մեթոդիստներ հեռացել են Հարավսլավիայից 1960-ական և 1970-ական թվականներին՝ տեղափոխվելով [[Ավստրալիա]]։ Իստ-Պրեստոնում (Վիկտորիա նահանգ) գործում է Ավստրալիայի Միացյալ Եկեղեցու մակեդոնական ծխական համայնք Վուդ Սթրիթում, իսկ Ռեջենտում՝ Քրիստոնյաների Մակեդոնիայի բապտիստական ​​միություն<ref>P. Hill, ''Macedonians in Australia''. Hesperian Press, 1992.</ref>։ == Գործող բողոքական եկեղեցիներ == Հյուսիսային Մակեդոնիայում ներկայումս գործում են հետևյալ բողոքական քրիստոնեական կազմակերպությունները՝ * Մակեդոնիայի Ավետարանական մեթոդական եկեղեցի, * Մակեդոնիայի բապտիստական ​​եկեղեցի, * «Աստծո ձայնը» քրիստոնեական բապտիստական ​​եկեղեցի, * Մակեդոնիայի Ավետարանական եկեղեցի, * Ավետարանական Մայր տաճար, * Հիսունականների քրիստոնեական եկեղեցի, * Մակեդոնիայի Նոր առաքելական եկեղեցի, * Աստծո եկեղեցին Մակեդոնիայում։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] [[Կատեգորիա:Բողոքականություն ըստ երկրի]] pvns0aa6fpkmrch38l0h075rcrovdrs 0 1264445 10722438 10572769 2026-04-09T03:14:25Z Armineaghayan 25187 10722438 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Ջոն Ֆայն''' ({{ԱԾ}}), [[դատավոր]] և [[քաղաքական գործիչ]] [[Նյու Յորք]]ում։  Որպես Նյու Յորք նահանգի սենատոր՝ Ջոն Ֆայնը 1848 թվականին աջակցեց Նյու Յորքում ամուսնացած կանանց սեփականության մասին օրենքի ընդունմանը<ref>{{Cite book |last=Wellman |first=Judith |url=https://archive.org/details/roadtosenecafall0000well |title=The Road to Seneca Falls: Elizabeth Cady Stanton and the First Woman's Rights Convention |publisher=University of Illinois Press |year=2004 |location=Urbana |pages=[https://archive.org/details/roadtosenecafall0000well/page/152 152]–53}}</ref>։ Բացի Նյու Յորքի նահանգի Սենատում գտնվելու երկու ժամկետներից, Ջոն Ֆայնը, 1839-1841 թվականներին ծառայեց Կոնգրեսում՝ որպես Նյու Յորք նահանգից ԱՄՆ ներկայացուցիչ։ == Կենսագրություն == Ջոն Ֆայնը ծնվել է Նյու Յորքում և մասնավոր կրթություն է ստացել։  1809 թվականին ավարտել է Նյու Յորքի Կոլումբիայի քոլեջը։ Ջոն Ֆայնը սովորել է [[Լիչֆիլդ շրջան (Կոնեկտիկուտ)|Լիթչֆիլդի]](Կոնեկտիկուտ) իրավաբանական դպրոցում իրավագիտություն մասնագիտությամբ։ 1815 թվականին Ջոն Ֆայնը ընդունվել է փաստաբանների միություն և սկսել է պրակտիկան Նյու Յորքի Սենթ Լոուրենս շրջանի Օգդենսբուրգ քաղաքում։ 1821-1833 թվականներին Ջոն Ֆայնը եղել է [[Սենտ Լոուրենս շրջան (Նյու Յորք)|Սենթ Լոուրենս]] շրջանի գանձապահը։ Ջոն Ֆայնը 1824 թվականից մինչև 1839 թվականի մարտ ամիսը, զբաղեցրել է Սենթ Լոուրենս շրջանի ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավորի պաշտոնը։ === Կոնգրես === Ջոն Ֆայնը քսանվեցերորդ համագումարում ընտրվել է որպես դեմոկրատական կուսակցության անդամ (1839 թվականի մարտի 4 – 1841 թվականի մարտի 3)։  1843 թվականի փետրվարի 16-ից նա կրկին զբաղեցնում էր ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավորի պաշտոնը, մինչև այդ 1847 թվականին դատարանը լուծարվեց։  1847 և 1849 թվականներին նա նահանգի գերագույն դատարանի դատավորի անհաջող թեկնածու էր։ === Պետական Սենատ === Պարտվելով դատավորի ընտրություններում՝ Ֆայնը առաջադրվեց Նյու Յորք նահանգի Սենատում և հաղթեց։ Ջոն Ֆայնը ծառայեց երկու ժամկետ՝ ներկայացնելով 15-րդ շրջանը, որն ընդգրկում էր Հյուսիսային Սենթ Լոուրենս և Ֆրանկլին շրջանները։ Նահանգի Սենատում Ֆայնի ամենանշանակալի օրենսդրական ակտը ամուսնացած կանանց սեփականության մասին օրենքի ընդունումն էր։  Այս օրենքն առաջին անգամ ներկայացվել է 1836 թվականին դատավոր Թոմաս Հերթելի կողմից։  Նյու Յորքի նորաստեղծ կանանց իրավունքների շարժման անդամները լոբբինգ էին անում օրինագծի համար, մասնավորապես՝ Էրնեստինա Ռոուզը և Պաուլինա Ռայթ Դևիսը, բայց օրենսդիր մարմինը արգելափակեց այն հաջորդ տասներկու տարիների ընթացքում։ 1847 թ. - ին Ֆայնը հրատարակեց բրոշյուր, որը կոչ էր անում կանանց իրավունք տալ ամուսնությունից հետո պահպանել իրենց ունեցվածքը, և օրինագիծը կրկին մտցրեց օրենսդիր մարմին։ 1848 թվականին Ջոն Ֆայնը իր հրապարակած գրքով կոչ էր անում կանանց ամուսնությունից հետո պահպանել իրենց ունեցվածքը։ Այն ընդունվեց Սենատի կողմից 28 կողմ, 1 դեմ ձայներով, նույնքան առավելությամբ և ուժի մեջ մտավ 1848 թվականի ապրիլի 7-ին<ref name=":0">{{Cite journal |last=Dollinger |first=Richard A. |date=2017 |title=Judicial Intervention: The Judges Who Paved the Road to Seneca Falls |url=https://history.nycourts.gov/wp-content/uploads/2019/02/Judicial-Notice-12-compressed.pdf |journal=Judicial Notice |issue=12 |pages=4–13}}</ref>։ 1849 թվականին Ֆայնը վերընտրվեց նոր ժամկետով։ Ավելի ուշ Ջոն Ֆայնը վերսկսեց իրավաբանական պրակտիկան։ Նա մահացավ Օգդենսբուրգում 1867 թվականի հունվարի 4-ին։ Ջոն Ֆայնը թաղվել է Օգդենսբուրգի գերեզմանատանը։ Օգդենսբուրգի պատմական հուշարձանի վրա նշված է Ջոն Ֆայնի մասին<ref>{{Cite web |title=John Fine 1794 - 1867 |url=https://www.hmdb.org/m.asp?m=75636 |access-date=2023 թ․ օգոստոսի 28 |website=HMdb.org}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references /> an4e6x4bokla7cdb4og834tdb3ls8n1 10722439 10722438 2026-04-09T03:15:06Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]], [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի փաստաբաններ]] 10722439 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Ջոն Ֆայն''' ({{ԱԾ}}), [[դատավոր]] և [[քաղաքական գործիչ]] [[Նյու Յորք]]ում։  Որպես Նյու Յորք նահանգի սենատոր՝ Ջոն Ֆայնը 1848 թվականին աջակցեց Նյու Յորքում ամուսնացած կանանց սեփականության մասին օրենքի ընդունմանը<ref>{{Cite book |last=Wellman |first=Judith |url=https://archive.org/details/roadtosenecafall0000well |title=The Road to Seneca Falls: Elizabeth Cady Stanton and the First Woman's Rights Convention |publisher=University of Illinois Press |year=2004 |location=Urbana |pages=[https://archive.org/details/roadtosenecafall0000well/page/152 152]–53}}</ref>։ Բացի Նյու Յորքի նահանգի Սենատում գտնվելու երկու ժամկետներից, Ջոն Ֆայնը, 1839-1841 թվականներին ծառայեց Կոնգրեսում՝ որպես Նյու Յորք նահանգից ԱՄՆ ներկայացուցիչ։ == Կենսագրություն == Ջոն Ֆայնը ծնվել է Նյու Յորքում և մասնավոր կրթություն է ստացել։  1809 թվականին ավարտել է Նյու Յորքի Կոլումբիայի քոլեջը։ Ջոն Ֆայնը սովորել է [[Լիչֆիլդ շրջան (Կոնեկտիկուտ)|Լիթչֆիլդի]](Կոնեկտիկուտ) իրավաբանական դպրոցում իրավագիտություն մասնագիտությամբ։ 1815 թվականին Ջոն Ֆայնը ընդունվել է փաստաբանների միություն և սկսել է պրակտիկան Նյու Յորքի Սենթ Լոուրենս շրջանի Օգդենսբուրգ քաղաքում։ 1821-1833 թվականներին Ջոն Ֆայնը եղել է [[Սենտ Լոուրենս շրջան (Նյու Յորք)|Սենթ Լոուրենս]] շրջանի գանձապահը։ Ջոն Ֆայնը 1824 թվականից մինչև 1839 թվականի մարտ ամիսը, զբաղեցրել է Սենթ Լոուրենս շրջանի ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավորի պաշտոնը։ === Կոնգրես === Ջոն Ֆայնը քսանվեցերորդ համագումարում ընտրվել է որպես դեմոկրատական կուսակցության անդամ (1839 թվականի մարտի 4 – 1841 թվականի մարտի 3)։  1843 թվականի փետրվարի 16-ից նա կրկին զբաղեցնում էր ընդհանուր իրավասության դատարանի դատավորի պաշտոնը, մինչև այդ 1847 թվականին դատարանը լուծարվեց։  1847 և 1849 թվականներին նա նահանգի գերագույն դատարանի դատավորի անհաջող թեկնածու էր։ === Պետական Սենատ === Պարտվելով դատավորի ընտրություններում՝ Ֆայնը առաջադրվեց Նյու Յորք նահանգի Սենատում և հաղթեց։ Ջոն Ֆայնը ծառայեց երկու ժամկետ՝ ներկայացնելով 15-րդ շրջանը, որն ընդգրկում էր Հյուսիսային Սենթ Լոուրենս և Ֆրանկլին շրջանները։ Նահանգի Սենատում Ֆայնի ամենանշանակալի օրենսդրական ակտը ամուսնացած կանանց սեփականության մասին օրենքի ընդունումն էր։  Այս օրենքն առաջին անգամ ներկայացվել է 1836 թվականին դատավոր Թոմաս Հերթելի կողմից։  Նյու Յորքի նորաստեղծ կանանց իրավունքների շարժման անդամները լոբբինգ էին անում օրինագծի համար, մասնավորապես՝ Էրնեստինա Ռոուզը և Պաուլինա Ռայթ Դևիսը, բայց օրենսդիր մարմինը արգելափակեց այն հաջորդ տասներկու տարիների ընթացքում։ 1847 թ. - ին Ֆայնը հրատարակեց բրոշյուր, որը կոչ էր անում կանանց իրավունք տալ ամուսնությունից հետո պահպանել իրենց ունեցվածքը, և օրինագիծը կրկին մտցրեց օրենսդիր մարմին։ 1848 թվականին Ջոն Ֆայնը իր հրապարակած գրքով կոչ էր անում կանանց ամուսնությունից հետո պահպանել իրենց ունեցվածքը։ Այն ընդունվեց Սենատի կողմից 28 կողմ, 1 դեմ ձայներով, նույնքան առավելությամբ և ուժի մեջ մտավ 1848 թվականի ապրիլի 7-ին<ref name=":0">{{Cite journal |last=Dollinger |first=Richard A. |date=2017 |title=Judicial Intervention: The Judges Who Paved the Road to Seneca Falls |url=https://history.nycourts.gov/wp-content/uploads/2019/02/Judicial-Notice-12-compressed.pdf |journal=Judicial Notice |issue=12 |pages=4–13}}</ref>։ 1849 թվականին Ֆայնը վերընտրվեց նոր ժամկետով։ Ավելի ուշ Ջոն Ֆայնը վերսկսեց իրավաբանական պրակտիկան։ Նա մահացավ Օգդենսբուրգում 1867 թվականի հունվարի 4-ին։ Ջոն Ֆայնը թաղվել է Օգդենսբուրգի գերեզմանատանը։ Օգդենսբուրգի պատմական հուշարձանի վրա նշված է Ջոն Ֆայնի մասին<ref>{{Cite web |title=John Fine 1794 - 1867 |url=https://www.hmdb.org/m.asp?m=75636 |access-date=2023 թ․ օգոստոսի 28 |website=HMdb.org}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references /> [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Կոլումբիայի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի փաստաբաններ]] 9awyeorp7svarjp7id5p7xjioecue4r 2 1267924 10722298 10721892 2026-04-08T17:25:33Z Daydream moon 146410 /* Տոմսարկղ */ 10722298 wikitext text/x-wiki '''Կուջո'''՝ 1983 թվականի ամերիկյան [[սարսափ ֆիլմ]], որի ռեժիսորն է Լյուիս Թիգը, սցենարի հեղինակներն են Դոն Կառլոս Դանաուեյը և Բարբարա Թըրները (օգտագործելով Լորեն Քերիեր գրական կեղծանունը),<ref name="Fangoria-Cujo-2016">{{cite news |last1=Gingold |first1=Michael |date=April 6, 2016 |title=RIP "Cujo" scripter Barbara Turner |url=http://www.fangoria.com/new/rip-cujo-scripter-barbara-turner |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416153830/http://www.fangoria.com/new/rip-cujo-scripter-barbara-turner/ |archive-date=April 16, 2016 |access-date=April 28, 2016 |work=[[Fangoria]]}}</ref> և գլխավոր դերերում՝ Դի Ուոլես, Դանիել Հյու Քելլի և Դենի Պինտաուրո: [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգի]] 1981 թվականի [[Կուջո (վեպ)|համանուն վեպի]] էկրանավորումը պատմում է մոր և որդու մասին, որոնք հայտնվում են իրենց մեքենայի մեջ՝ պաշտպանվելով [[Կատաղություն|կատաղած]] [[Սենբեռնար|սենբեռնարից]]: == Սյուժե == Կուջոն՝ բարյացակամ և անհոգ սենբեռնար ցեղատեսակի շունը, հետապնդում է վայրի նապաստակին և նրա գլուխը մտցնում քարանձավ, որտեղ [[Կատաղություն|կատաղած]] [[Չղջիկներ|չղջիկը]] կծում է նրա քթին։ Տրենտոն ընտանիքը՝ գովազդային գործակալ Վիկը, տնային տնտեսուհի Դոննան և փոքրիկ որդի Թեդը, իրենց մեքենան տանում են բռնարար մեխանիկ Ջո Քեմբերի գյուղական տուն՝ վերանորոգման, որտեղ նրանք հանդիպում են Քեմբեր ընտանիքի ընտանի կենդանուն՝ Կուջոյին, և լավ լեզու են գտնում նրա հետ։ Վիկի և Դոննայի ամուսնությունը փորձության է ենթարկվում, երբ Վիկը իմանում է, որ Դոննան սիրավեպ է ունեցել իր նախկին ընկերոջ՝ ավագ դպրոցի Սթիվ Քեմփի հետ։ Կուջոյի վարակի վաղ նշանները սկսում են ի հայտ գալ, չնայած ոչ ոք չի նկատում։ Ջո Քեմբերի կինը՝ Չարիթի, և նրա որդին՝ Բրեթը, որոշում են մեկ շաբաթով մեկնել՝ այցելելու Չարիթիի քրոջը [[Կոնեկտիկուտ|Կոնեկտիկուտում]]։ Սկսվում է Կուջոյի վարակի կատաղի փուլը։ Կուջոն խուսափում է Բրեթի վրա հարձակվելուց, բայց լիովին խելագարվում է և սպանում Քեմբերների ալկոհոլիկ հարևան Գարիին, այնուհետև սպանում է Ջոյին։ Վիկը քաղաքից դուրս է գնում գործուղման, մինչ Դոննան և Թեդը վերադառնում են Քեմբերների տուն՝ մեքենայի նորոգման համար։ Կուջոն փորձում է հարձակվել նրանց վրա, և նրանք ստիպված են լինում ապաստան գտնել իրենց մեքենայում։ Դոննան փորձում է տուն գնալ, բայց մեքենայի գեներատորը անջատվում է, և երկուսը մնում են ներսում։ Շոգ արևը պայմանները դարձնում է անտանելի, և Դոննան հասկանում է, որ պետք է ինչ-որ բան անի, նախքան նրանք երկուսն էլ մահանան [[Արևահարություն|արևահարությունից]] կամ [[Ջրազրկում|ջրազրկումից։]] Փախուստի փորձերը խափանվում են՝ Կուջոյի կողմից մեքենայի վրա բազմիցս հարձակվելով, պատուհանը կոտրելով և Դոննային կծելով։ Վիկը վերադառնում է, երբ նրա հեռախոսազանգերին պատասխան չի տրվում, և պարզվում է, որ Դոննան ու Թեդը անհետ կորել են, իսկ նրա տունը վանդալիզմի է ենթարկվել Քեմփի կողմից։ Ոստիկանությունը հասկանում է, որ նրա կինն ու որդին կարող են Քեմբերների մոտ լինել։ Տեղացի շերիֆ Ջորջ Բաներմանը գնում է, բայց Կուջոն նրան սպանում է։ Դոննան փորձում է հասնել տուն՝ Թեդի գերտաքացած ջուր բերելու։ Նա կռվում է Կուխոյի հետ բեյսբոլի մականով, մինչև այն կոտրվում է։ Կուխոն ցատկում է և կոտրված բեյսբոլի մականը խոցում է նրա ստամոքսը։ Դոննան վերցնում է շերիֆի ատրճանակը և մտածում շանը կրակելու մասին, բայց որոշում է, որ Թեդին փրկելն ավելի կարևոր է։ Տան ներսում Կուջոն կրկին փորձում է հարձակվել Դոննայի վրա, բայց նրան հաջողվում է կրակել Կուխոյի վրա, նախքան Վիկի ժամանումը և նրա ընտանիքի հետ վերամիավորումը։ == Դերերում == * [[Դի Ուոլես]] - Դոննա Տրենտոն * Դենի Պինտաուրո - Թեդ Տրենտոն * Դանիել Հյու Քելլի - Վիկ Տրենտոն * Քրիոսթոֆր Սթոուն - Սթիվ Քեմփ * Էդ Լոուտեր - Ջու * Քաիուլանի Լի - Չարիթի Քեմբեր * Բիլի Ջեքոբի - Բրեթ Քեմբեր * Միլիս Վաթսոն - Գարի Պերվիե * Սենդի Վարդ - Շերիֆ Ջորջ Բաներման * Արթուր Ռոզենբերգ - Ռոջեր Բրեյքսթոուն * Ֆրենկ Վելկեր - Կուջո (ձայնի էֆեկտներ)<ref name="Vocal Effects">{{cite web|title=Barking For A Living|url=https://thebark.com/content/barking-living|access-date=March 20, 2024|publisher=The Bark|date=December 1, 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20210511201133/https://thebark.com/content/barking-living|archive-date=May 11, 2021}}</ref> == Արտադրություն == Կուջոյի [[Նկարահանման շրջան|նկարահանման շրջանում]] հիմնականում տեղի են ունեցել Սոնոմա լեռան վրա գտնվող անասնապահական ագարակում՝ Պետալումա, Կալիֆոռնիա, 1982 թվականի աշնանը<ref name="Rossman">{{cite news |last=Rossman |first=Randi |date=October 29, 1982 |title=A ranch where the mad Cujos roam |url=https://www.newspapers.com/article/the-press-democrat/187251330/ |newspaper=[[The Press Democrat]] |via=Newspapers.com |p=19}}</ref>։ Սկզբնական ռեժիսորը [[Փիթեր Մեդակ|Փիթեր Մեդակն]] էր, ով լքեց նախագիծը նկարահանումների սկսվելուց երկու օր անց՝ [[բեմադրող օպերատոր]] Էնթոնի Բ. Ռիչմոնդի հետ միասին։ Նրանց փոխարինեցին համապատասխանաբար Լյուիս Թիգը և Յան դե Բոնտը<ref>{{cite web |author=Garris, Mick |title=Mick Garris on ''Cujo'' |url=http://trailersfromhell.com/cujo/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222033130/https://trailersfromhell.com/cujo/ |archive-date=December 22, 2025 |work=[[Trailers from Hell]]}}</ref>։ Կուջոյի դերը խաղացել են չորս սենբեռնար ցեղատեսակի շներ, մի քանի մեխանիկական շներ և սև լաբրադորի և մեծ դոգ շան խառնուրդ՝ սենբեռնար ցեղատեսակի զգեստով<ref>{{cite news |author=London, Michael |date=August 19, 1983 |title=A Pack Of Bogus Bernards Helps Give 'Cujo' Its Bite |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times/187251555/ |work=[[Los Angeles Times]] |via=Newspapers.com |p=1}}</ref>։ Որոշ կադրերում կասկադյոր Գարի Մորգանը խաղացել է Կուջոյի դերը՝ հագած մեծ շան զգեստ<ref>{{Cite web |last=Miska |first=Brad |date=March 14, 2017 |title=Stephen King's 'Cujo': Never-before-seen Photos From the Set! (Exclusive) |url=https://bloody-disgusting.com/the-further/3428153/stephen-kings-cujo-never-seen-photos-set-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222031702/https://bloody-disgusting.com/the-further/3428153/stephen-kings-cujo-never-seen-photos-set-exclusive/ |archive-date=December 22, 2025 |website=[[Bloody Disgusting]] |language=en-US}}</ref>։ Կառլ Միլլերը Կուջոյի շների մարզիչն էր<ref>{{cite web |date=May 14, 1992 |title=Roll over, Beethoven, for the Real 'Saints' : Dogs: Owners and trainers say the film canine gave their pets an unruly reputation. But, they admit, they are more popular then ever |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-05-14-vw-2835-story.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222031732/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-05-14-vw-2835-story.html |archive-date=December 22, 2025 |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref>։ Ֆրենկ Ուելկերն ապահովել է Կուջոյի ձայնի էֆեկտները<ref name="Vocal Effects" />։ == Թողարկում == Warner Bros. Pictures-ը «Կուջո» ֆիլմը [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներում]] թողարկեց 1983 թվականի օգոստոսի 12-ին<ref name="afi" />։ Artisan Entertainment-ը Cujo-ն առաջին անգամ [[DVD|DVD ձևաչափով]] թողարկեց 2000 թվականին<ref>{{cite av media |title=Cujo |medium=[[DVD]] |publisher=[[Artisan Entertainment]] |year=2000 |oclc=1079872101}}</ref>։ Հետագայում՝ 2007 թվականին, Artisan-ը թողարկեց 25-ամյակին նվիրված DVD<ref>{{cite web |last=Miller |first=Randy III |title=Cujo: 25th Anniversary Edition |url=https://www.dvdtalk.com/reviews/review/30685 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222041928/https://www.dvdtalk.com/reviews/review/30685 |archive-date=December 22, 2025 |work=[[DVD Talk]]}}</ref>։ Olive Films-ը թողարկեց 30-ամյակի [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] սկավառակ 2013 թվականի հունվարի 22-ին<ref name="Miller">{{cite web |last=Miller |first=Randy III |date=January 20, 2013 |title=Cujo: 30th Anniversary Edition |url=https://www.dvdtalk.com/reviews/review/58740 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222041750/https://www.dvdtalk.com/reviews/review/58740 |archive-date=December 22, 2025 |work=[[DVD Talk]]}}</ref>։ Kino Lorber-ը թողարկեց 40-ամյակին նվիրված 4K UHD Blu-ray տարբերակը 2023 թվականի հոկտեմբերի 24-ին<ref>{{cite web |title=Cujo 4K Blu-ray (40th Anniversary Edition) |url=https://www.blu-ray.com/movies/Cujo-4K-Blu-ray/332377/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127105618/https://www.blu-ray.com/movies/Cujo-4K-Blu-ray/332377/ |archive-date=November 27, 2023 |work=Blu-ray.com}}</ref>։ == Ընդունելություն == === Քննադատական ​​արձագանք === Քննադատների արձագանքները խառը էին։ [[The New York Times|The New York Times-ի]] Ջանեթ Մասլինը գրել է, որ ֆիլմը «բնավ սարսափ ժանրի դասական չէ, բայց այն լարված և վախենալու է»<ref>{{cite journal |last=Maslin |first=Janet |author-link=Janet Maslin |date=August 13, 1983 |title=Film: 'Cujo,' Good Dog Gone Wrong |url=https://www.nytimes.com/1983/08/13/movies/film-cujo-good-dog-gone-wrong.html |url-status=live |journal=[[The New York Times]] |page=13 |archive-url=https://archive.today/20251222032146/https://www.nytimes.com/1983/08/13/movies/film-cujo-good-dog-gone-wrong.html |archive-date=December 22, 2025}}</ref>: [[Variety|«Variety»-]]<nowiki/>ն այն բնութագրել է որպես «սարսափ ժանրի ձանձրալի, անհետաքրքիր մուտք, ֆիլմ, որը գործնականում զուրկ է անակնկալներից»<ref>{{cite journal |date=August 17, 1983 |title=Cujo |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |page=23}}</ref>: Ռոջեր Էբերտը այն անվանեց «սարսափելի»<ref>{{cite web |last=Ebert |first=Roger |date=October 26, 1983 |title=The Dead Zone |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-dead-zone-1983 |archive-url=https://archive.today/20150814162509/http://www.rogerebert.com/reviews/the-dead-zone-1983 |archive-date=August 14, 2015 |website=[[Chicago Sun-Times]] |via=[[RogerEbert.com]]}}</ref>, մինչդեռ [[Los Angeles Times|«Los Angeles Times»-ի]] Լինդա Գրոսը գրել է, որ «ոչ մի կինոթատրոն բավարար չափով օդափոխվող չէ այս սարսափելի, արյունալի և գազանային ֆիլմը դիտելու համար», չնայած նա ընդունել է, որ Թիգը «արդյունավետորեն է բեմադրում բռնի, սարսափելի տեսարանները և որոշ հանգիստ ընտանեկան տեսարաններ»<ref>{{cite news |author=Gross, Linda |date=August 15, 1983 |title=Rabid Dog On The Rampage In 'Cujo' |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times/187250858/ |work=[[Los Angeles Times]] |via=Newspapers.com |p=4}}</ref>" Գրող և կինոքննադատ [[Լենարդ Մալթին|Լենարդ Մալթինը]] ֆիլմին տվել է հնարավոր չորսից երեք աստղ՝ այն անվանելով «իսկապես սարսափելի», ինչպես նաև գրելով. «Դանդաղ, բայց հաստատուն կերպով հասնում է իր սարսափելի (բայց ոչ արյունալի) գագաթնակետին»<ref name="maltin14">{{cite book |last1=Maltin |first1=Leonard |url=https://archive.org/details/isbn_9780451418104/page/308 |title=Leonard Maltin's 2014 Movie Guide |last2=Sader |first2=Luke |last3=Clark |first3=Mike |last4=Edelman |first4=Rob |publisher=Penguin Press |year=2013 |isbn=978-0-451-41810-4 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780451418104/page/308 308] |url-access=registration}}</ref>: [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգը]] ֆիլմն անվանել է «հիանալի» և անվանել այն իր սիրելի էկրանավորումներից մեկը<ref name="RS">{{cite magazine |last=Greene |first=Andy |date=October 31, 2014 |title=Stephen King: The Rolling Stone Interview, ''Rolling Stone'' Issue 1221, November 6, 2014 |url=https://www.rollingstone.com/culture/features/stephen-king-the-rolling-stone-interview-20141031 |access-date=October 31, 2014 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref>: [[Rotten Tomatoes]] կայքում այն ​​ունի 60% հաստատման վարկանիշ՝ հիմնված 45 կարծիքի վրա, ընդ որում՝ կայքի կոնսենսուսային համաձայնության մեջ ասվում է. «Կուջոն անարվեստ աշխատանք է՝ ընդգծված շան բարձր արյան տեսարաններով և Դի Ուոլասի մեկ վայրի կատարմամբ»<ref name="rottentomatoes">{{cite web |title=Cujo (1983) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/cujo/ |access-date=December 22, 2023 |website=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=[[Fandango Media|Fandango]]}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Reflist|30em}} == Արտաքին հղումներ == * {{IMDb title|0085382|Cujo}} * {{mojo title|cujo|Cujo}} * {{rotten-tomatoes|cujo|Cujo}} ne2rb0xi8z30vsq5wbix3bcjiw2vcfy 10722305 10722298 2026-04-08T17:29:22Z Daydream moon 146410 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10722305 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10722474 10722305 2026-04-09T07:03:15Z Daydream moon 146410 10722474 wikitext text/x-wiki '''''Մարդակերների դժոխք''''' ({{lang-en|Cannibal Holocaust}})` 1980 թվականի իտալական [[Մարդակերություն|մարդակերների]] մասին [[սարսափ ֆիլմ]], որի ռեժիսորն է Ռուջերո Դեոդատոն, իսկ սցենարի հեղինակը՝ Ջանֆրանկո Կլերիչի։ Գլխավոր դերում Ռոբերտ Քերմանն է Հարոլդ Մոնրոյի դերում, ով [[Մարդաբանություն|մարդաբան]] է և ղեկավարում է փրկարարական խումբ [[Ամազոնի խոնավ անտառներ|Ամազոնի]] [[Ամազոնի խոնավ անտառներ|խոնավ անտառներում]]՝ տեղական մարդակեր ցեղերի մասին վավերագրական ֆիլմ նկարահանելիս անհետ կորած կինոգործիչների խմբին գտնելու համար։ Իտալական [[Ցնցող բովանդակությամբ ֆիլմ|ցնցող բովանդակությամբ ֆիլմերի]] ժամանակակից մարդակերական միտման շրջանակներում ստեղծված «Մարդակերների դժոխք» ֆիլմը ոգեշնչված էր իտալական լրատվամիջոցների կողմից Կարմիր բրիգադների ահաբեկչության լուսաբանմամբ։ Դեոդատոն կարծում էր, որ լրատվական հաղորդագրությունները բեմադրված են, մի գաղափար, որը դարձավ ֆիլմի պատմության անբաժանելի մասը<ref name="Interview 2">{{cite interview |last=Deodato |first=Ruggero |subject-link=Ruggero Deodato |interviewer=[[Sage Stallone]], [[Bob Murawski]] |title=Cult-Con 2000 |work=Cannibal Holocaust DVD Commentary |location=Tarrytown, New York |date=12 November 2000}}</ref>։ Գուալտիերո Ջակոպետիի «Մոնդո» վավերագրական ֆիլմերը նույնպես ազդել են սյուժետային լրացուցիչ տարրերի վրա, մասնավորապես՝ վավերագրական խմբի կորած կադրերի ներկայացումը, որը կազմում է ֆիլմի մոտավորապես կեսը: Այս կադրերի մշակումը, որը հայտնի է իր տեսողական [[Ռեալիզմ (արվեստ)|ռեալիզմով]], նորարարություն մտցրեց գտնված կադրերի ոճի մեջ, որը հետագայում տարածվեց ամերիկյան կինոյում: «Մարդակերների հոլոքոստը» նկարահանվել է հիմնականում [[Կոլումբիա|Կոլումբիայի]] Ամազոնի անձրևային անտառներում՝ հիմնականում անփորձ ամերիկացի և իտալացի դերասանների դերասանական կազմով, որոնք փոխազդում էին իրական բնիկ ժողովուրդների հետ<ref>{{Cite book |title=Cinema Inferno: Celluloid Explosions from the Cultural Margins |publisher=Scarecrow Press, Inc. |year=2010 |ISBN=978-0-8108-7656-9 |editor-last1=Weiner |editor-first1=Robert G. |editor-last2=Cline |editor-first2=John}}</ref>: «Մարդակերների դժոխքը» հայտնի դարձավ, քանի որ դրա գրաֆիկական բռնությունը մեծ վեճեր առաջացրեց։ [[Իտալիա|Իտալիայում]] պրեմիերայից հետո տեղի դատավորը հրամայեց այն առգրավել։ Դեոդատոն, սցենարիստ Ջանֆրանկո Կլերիչին և պրոդյուսերներ Ֆրանչեսկո Պալաջին, Ալդա Պիան և Ֆրանկո Դի Նունցիոն դատապարտվեցին անպարկեշտության համար։ Ֆիլմը առգրավումից ազատվեց 1982 թվականին<ref>{{Cite book |last=Curti |first=Roberto |title=Proibito! A History of Italian Film Censorship, 1913–2021. |publisher=McFarland & Company, Inc. |year=2023 |isbn=978-1-4766-8856-5 |location=Jefferson, NC |pages=223 |language=English}}</ref>։ Այն արգելվել է [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորությունում]], [[Ավստրալիա|Ավստրալիայում]], [[Հարավաֆրիկյան Հանրապետություն|Հարավաֆրիկյան Հանրապետությունում]] և մի շարք այլ երկրներում՝ իր գրաֆիկական բովանդակության, այդ թվում՝ [[Սեռական ոտնձգություններ|սեռական ոտնձգությունների]] և կենդանիների նկատմամբ իրական բռնության պատճառով։ Չնայած որոշ երկրներ այդ ժամանակվանից ի վեր չեղարկել են արգելքը, այն դեռևս պահպանվում է մի շարք երկրներում։ Ֆիլմի քննադատական ​​​​ընդունելությունը խառը է, չնայած այն ձեռք է բերել պաշտամունքային հետևորդներ։ Ֆիլմի սյուժեն և բռնությունը նշվել են որպես լրագրողական էթիկայի, Հարավային Ամերիկայի երկրների շահագործման և արևմտյան և ոչ արևմտյան մշակույթների միջև տարբերության մեկնաբանություն, սակայն այս մեկնաբանությունները նույնպես քննադատության են ենթարկվել, և ցանկացած ենթատեքստ համարվել է կեղծավոր կամ անկեղծ՝ ֆիլմի ներկայացման պատճառով<ref name="David Carter">{{cite web |author=Carter, David |title=Savage Cinema |url=http://www.savagecinema.com/cannibalholocaust.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170402122835/http://www.savagecinema.com/cannibalholocaust.html |archive-date=2 April 2017 |access-date=6 September 2006 |publisher=Savage Cinema}}</ref><ref>{{cite web |author-last1=Bitel |author-first1=Anton |title=Cannibal Holocaust DVD Review |url=http://www.littlewhitelies.co.uk/features/articles/cannibal-holocaust-16541 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141110233913/http://www.littlewhitelies.co.uk/features/articles/cannibal-holocaust-16541 |archive-date=10 November 2014 |access-date=20 October 2011 |publisher=Little White Lies}}</ref><ref name="Goodall">{{cite book |last=Goodall |first=Mark |title=Sweet and Savage: The World Through the Shockumentary Film Lens |publisher=Headpress |year=2006 |isbn=1-900486-49-0 |location=[[London]], UK}}</ref>։ == Plot == In 1979, an American film crew — director Alan Yates, script supervisor Faye Daniels, cameramen Jack Anders and Mark Tomaso, and native guide Felipe — disappear into the [[Amazon rainforest]] while filming ''The Green Inferno'', a documentary about [[Indigenous peoples of the Americas|indigenous]] [[Cannibalism in the Americas|cannibal tribes]]. Harold Monroe, an [[anthropologist]] at [[New York University]], agrees to lead a rescue mission for the missing filmmakers. Before his arrival, military personnel stationed in the rainforest conduct a raid on the local [[Carabayo|Yacumo]] tribe and take a young man hostage to negotiate with the natives. Monroe flies in via [[floatplane]] and meets his guides Chaco and Miguel. While trekking through the jungle, they find Felipe's skeleton and Chaco force-feeds the hostage [[cocaine]] to keep him pliable. They secretly watch a native man murder a woman as punishment for adultery; Chaco forbids Monroe to intervene. The team follows the man to a group of Yacumo and promises to release their hostage in exchange for being taken to the Yacumo village. Once there, the group is greeted with hostility and learns that the filmmakers caused great unrest among the people. The next day, Monroe and his guides head deeper into the rainforest to locate two warring [[Endocannibalism|endocannibal]] tribes, the [[Yanomami|Ya̧nomamö]] and the [[Yanomaman languages|Shamatari]]. They follow a group of Shamatari warriors to a riverbank, where Monroe's team saves a smaller group of Ya̧nomamö from death. The Ya̧nomamö invite the team back to their village in gratitude, but are still suspicious of the foreigners. Monroe bathes naked in a river to gain their trust, where a group of Ya̧nomamö women joins him. The women lead Monroe from the river to a shrine, where he discovers the skeletal remains of the filmmakers and their film reels. He later plays music from a tape recorder for the Ya̧nomamö in the village, hoping they will trade it for the film reels; the intrigued natives agree. Monroe returns to New York, where Pan American Broadcasting System executives invite him to host a documentary broadcast based on the recovered film. Monroe insists on viewing the raw footage before agreeing. One of the executives introduces him to Alan's work by showing an excerpt from his previous documentary, ''The Last Road to Hell'', after which she informs Monroe that Alan staged dramatic scenes to make his films more exciting. Monroe begins to view the recovered footage, which follows the group's journey through the rainforest. After walking for days, Felipe is bitten by a [[venomous snake]]. They amputate his leg with a machete to save him, but he dies and is left behind. Upon locating the Yacumo in a clearing, Jack shoots one in the leg so they can easily follow him to the village. Once they arrive, the crew proceeds to intimidate the tribe and kill a child's pet pig before herding the natives into a hut, which they burn down to stage a massacre for their film. Monroe expresses apprehension about the staged footage and the treatment of the natives, but his concerns are ignored. After viewing the remaining footage, Monroe is disgusted by the station's decision to air the documentary and shows the executives the remaining unedited footage that only he has seen to convince them otherwise. The final two reels begin with the filmmakers [[Gang-rape|gang-raping]] a Ya̧nomamö girl against Faye's protests, silently watched from afar by a Ya̧nomamö man. They later encounter the same girl impaled on a wooden pole by a riverbank, where they claim that the natives killed her for loss of [[virginity]].{{efn|It is suggested that the group themselves killed her and staged it as a murder by the natives for dramatic effect. This is left ambiguous in the footage.}} Shortly afterward, they are vengefully attacked by the Ya̧nomamö tribe. A spear hits Jack, and Alan shoots him to prevent his escape. The natives castrate Jack with a large [[machete]] before mutilating his corpse. An exhausted Alan admits that they have gotten lost trying to escape and are now surrounded by the natives, whom he attempts to scare off with a flare gun. Faye is captured by the Ya̧nomamö. Alan insists they rescue her, but Mark continues filming as she is stripped, gang-raped, beaten to death, and beheaded. The Ya̧nomamö then locate and kill the last two team members as the camera falls to the ground. Disturbed, the executives order all the footage to be burned. Monroe leaves the station, pondering "who the real cannibals are". == Cast == {{castlist|* [[Robert Kerman]] as Professor Harold Monroe * [[Carl Gabriel Yorke]] as Alan Yates * [[Luca Barbareschi|Luca Giorgio Barbareschi]] as Mark Tomaso * [[Francesca Ciardi]] as Faye Daniels * [[Perry Pirkanen]] as Jack Anders * Salvatore Basile as Chaco * Ricardo Fuentes * [[Paolo Paoloni]] as Executive * Lionello Pio Di Savoia as Executive * Luigina Rocchi ;Uncredited * Kate Weiman as Executive * Enrico Papa as TV Interviewer * [[David Sage]] as Mr. Yates * [[Ruggero Deodato]] as Man on University Campus}} == Production == === Development === [[Պատկեր:Ruggero_Deodato_2008.jpg|աջից|մինի|Director [[Ruggero Deodato]]]] Production on ''Cannibal Holocaust'' began in 1979, when director [[Ruggero Deodato]] was contacted by West German film distributors to make a film similar to his previous work, ''[[Ultimo mondo cannibale|Last Cannibal World]]''. He accepted the project and immediately went in search of a producer, choosing his friend Francesco Palaggi. The two first flew to Colombia to scout filming locations. [[Leticia, Colombia]] was chosen as the principal filming location after Deodato met a Colombian documentary filmmaker at the airport in [[Bogotá]], who suggested the town as a location ideal for filming. Other locations had been considered, specifically those where [[Gillo Pontecorvo]]'s ''[[Burn!]]'' had been shot, but Deodato rejected these locations due to lack of suitable [[rainforest]].<ref name="In the Jungle">{{cite video |title=In the Jungle: The Making of Cannibal Holocaust |date=2003 |medium=Documentary |publisher=Alan Young Pictures |location=Italy |people=Deodato, Ruggero (interviewee)}}</ref> Deodato conceived of the film's premise while talking to his son about news coverage of the terrorism of the [[Red Brigades]]. Deodato thought that the media focused on portraying violence with little regard for [[journalistic integrity]] and believed that journalists staged certain news angles in order to obtain more sensational footage. The Italian media was symbolized by the behavior in the film team in ''Cannibal Holocaust'', the depiction of whom was also influenced by the works of [[Gualtiero Jacopetti]], a documentary filmmaker of whom Deodato was a fan.<ref name="Ortolani">{{cite video |title=In the Jungle: The Making of Cannibal Holocaust |date=2003 |medium=Documentary |publisher=Alan Young Pictures |location=Italy |people=[[Riz Ortolani|Ortolani, Riz]] (interviewee)}}</ref><ref name="Interview 2" /> Jacopetti and his partner, Franco Prosperi, are credited with popularizing [[Mondo films]], a genre of documentary, with their first release, ''[[Mondo cane]]''. Mondo films focused on sensational and graphic content from around the world, including local customs, violence, sexuality, and death. Deodato included similar content in ''Cannibal Holocaust'', such as graphic violence and animal death, and the documentary that is produced in ''Cannibal Holocaust'' resembles a Mondo film.<ref name="Goodall" /><ref name="killing for culture">{{cite book |last=Kerekes |first=David |title=Killing for Culture: Death Film from Mondo to Snuff |author2=Slater, David |date=January 1996 |publisher=Creation Books |isbn=1-871592-20-8 |location=UK}}</ref> The scene of Monroe bathing naked in a river and the scene of a [[forced abortion]] rite have also been noted as being similar to scenes in Antonio Climati's Mondo film ''[[Savana violenta]]''.<ref name="Goodall" /> The Italian screenwriter [[Gianfranco Clerici]] wrote the script under the working title ''I figli della luna'' (''The Sons of the Moon'').<ref>{{Cite web |last=Ercolani |first=Eugenio |date=2020-05-01 |title=The Meat of 'Cannibal Holocaust' and the Zombie Film That Never Was: The Definitive Ruggero Deodato Interview |url=https://bloody-disgusting.com/interviews/3615111/meat-cannibal-holocaust-zombie-film-never-definitive-ruggero-deodato-interview/ |access-date=2024-08-05 |website=Bloody Disgusting! |language=en-US}}</ref> He had collaborated with Deodato in his previous films ''Ultimo mondo cannibale'' and ''[[The House on the Edge of the Park]]'', the latter of which was filmed before ''Cannibal Holocaust'' but released afterward. The screenplay included multiple scenes that did not make the film's final cut, including a scene in which a group of Ya̧nomamö cuts off the leg of a Shamatari warrior and feeds him to [[Piranha|piranhas]] in a river. This scene was to take place directly after Monroe's team rescues a smaller group of Ya̧nomamö from the Shamatari.<ref name="script">Clerici, Gianfranco. ''Cannibal Holocaust''. Screenplay.</ref> Attempts were made to film this scene, but the [[underwater camera]] did not operate properly, and the piranha were difficult to control. As a result, Deodato abandoned his efforts, and still photographs taken during the scene's setup are its only known depiction.<ref name="Interview 2" /> The originally scripted version of ''The Last Road to Hell'', which was written to depict soldiers advancing upon an enemy position, also went unused, as Deodato instead decided to use stock footage of political executions for the segment in order to draw further parallels to the films of Jacopetti.<ref name="Interview 2" /> The character names Mark Williams and Shanda Tommaso in Clerici's screenplay were also changed to Mark Tomaso and Faye Daniels, respectively, in the film.<ref name="script" /><ref name="roadtohell">"The Last Road to Hell: Alternate Version" (supplementary material on DVD release of ''Cannibal Holocaust''). DVD. [[Grindhouse Releasing]], 2005.</ref> === Casting === Deodato decided to film ''Cannibal Holocaust'' in English in order to appeal to a wider audience and to lend the film credibility. There is one scene in Spanish, about seven minutes in, for which the subtitles vary in different versions of the film. However, the film had to establish a European nationality so that it could be more easily distributed among European countries.<ref name="Euro">{{Citation |last=Gyory |first=Michel |title=Making and Distributing Films in Europe: The Problem of Nationality |year=2000 |publisher=European Audiovisual Observatory}}</ref> Under Italian law, for the film to be recognized as Italian, at least two actors who spoke Italian as a native language had to star in the film.<ref name="In the Jungle" /><ref name="Euro" /> [[Luca Barbareschi|Luca Giorgio Barbareschi]] and [[Francesca Ciardi]], two inexperienced students from the [[Actors Studio]] in [[New York City]], were cast as Mark Tomaso and Faye Daniels, respectively, in part because they were native Italian speakers who also spoke English. Deodato also hired an American from the Actors Studio, [[Perry Pirkanen|Perry Pirkkanen]], to play Jack Anders.<ref name="In the Jungle" /> A friend of Pirkkanen was initially cast to play Alan Yates, but he dropped out of the film shortly before the production team left for the Amazon.<ref name="Interview">{{cite interview |last=Yorke |first=Carl Gabriel |interviewer=[[Sage Stallone]] |title=Alan Yates Uncovered |work=Cannibal Holocaust DVD Extras |location=Palo Alto, California |date=12 May 2005}}</ref> He instead appears in the film as an ex-colleague of Yates.<ref name="Interview 2" /> [[Casting director]] Bill Williams subsequently contacted [[Carl Gabriel Yorke]] to play the role. Yorke, a [[stage actor]] who had studied under [[Uta Hagen]], was chosen in part because he was the right size for the costumes and boots, which had already been purchased. Because ''Cannibal Holocaust'' was a [[SAG-AFTRA|non-union]] production, Yorke originally wanted to be credited under the stage name Christopher Savage, although he ultimately decided it to be unnecessary due to the film's obscurity and remote filming location.<ref name="Interview" /> [[Robert Kerman]] had years of experience working in [[Adult film|adult films]] under the pseudonym R. Bolla, including the well-known ''[[Debbie Does Dallas]]'', before breaking into the Italian film industry. Kerman was recommended to Deodato for his previous film, ''[[The Concorde Affair]]'', in which Kerman played an air traffic controller, and his performance impressed Deodato enough to have Kerman cast as Harold Monroe in ''Cannibal Holocaust''. Kerman went on to star in the Italian [[Cannibal film|cannibal films]] ''[[Eaten Alive!]]'' and ''[[Cannibal Ferox]]'', both directed by [[Umberto Lenzi]]. Kerman's then-girlfriend Kate Weiman was cast as one of the station executives, as she was available to film in both New York City and Rome.<ref name="Exposed">{{cite interview |last=Kerman |first=Robert |subject-link=Robert Kerman |interviewer=[[Sage Stallone]], [[Bob Murawski]] |title=Robert Kerman Exposed |work=Cannibal Holocaust DVD Extras |location=Tarrytown, New York |date=15 November 2000}}</ref> === Direction === Film historian David Kerekes contends that the film's sense of reality is based on the direction and the treatment of the film team's recovered footage, noting that the "shaky hand-held camerawork commands a certain realism, and 'The Green Inferno,' the ill-fated team's film-within-a-film here, is no exception", and that "this very instability gives the 'Green Inferno' film its authentic quality."<ref name="killing for culture" /> David Carter of the cult horror [[webzine]] ''Savage Cinema'' says that Deodato's methods added a [[first-person narration]] quality to the film team's footage, writing: "The viewer feels as if they are there with the crew, experiencing the horrors with them."<ref name="David Carter" /> Deodato was proud of other aspects of the [[cinematography]], namely the numerous moving shots using a standard, shoulder-mounted [[Movie camera|camera]], forgoing the use of a [[steadicam]].<ref name="Interview 2" /> Kerekes noted the animal slaughter and inclusion of footage from ''The Last Road to Hell'' as adding to the sense of reality of the film.<ref name="killing for culture" /> [[Lloyd Kaufman]] of [[Troma Entertainment]] compares these scenes to [[Vsevolod Pudovkin]]'s theory of [[Montage sequence|montage]], saying: "In ''Cannibal Holocaust'', we see the actors kill and rip apart a giant sea turtle and other animals. [...] The brain has been conditioned to accept that which it's now seeing as real. This mixture of real and staged violence, combined with the handheld camerawork and the rough, unedited quality of the second half of the movie, is certainly enough to convince someone that what they are watching is real."<ref name="Kaufman">{{cite book |last=Kaufman |first=Lloyd |title=Eaten Alive!: Italian Cannibal and Zombie Movies |publisher=Plexus Publishing |year=2002 |editor-last=Slater |editor-first=Jay |location=London |pages=104–106 |chapter=''Cannibal Holocaust'': Review by Lloyd Kaufman}}</ref> Deodato says he included the execution footage in ''The Last Road to Hell'' to draw further similarities to ''Cannibal Holocaust'' and the [[Mondo film|Mondo filmmaking]] of [[Gualtiero Jacopetti]].<ref name="Interview 2" /> === Filming === [[Պատկեր:Campo12Foto_2.JPG|մինի|''Cannibal Holocaust'' was filmed mainly in the Amazon rainforest in Colombia.]] [[Principal photography]] began on 4 June 1979. The scenes featuring the film team were shot first with handheld [[16mm]] cameras in a ''[[cinéma vérité]]'' style that mimicked an observational documentary, a technique Deodato had learned from his mentor [[Roberto Rossellini]]. This same style was also used by Climati in his Mondo film ''[[Ultime grida dalla savana]]'', which may have been influential on Deodato's direction.<ref name="Goodall" /> After shooting with the film team was completed, Kerman flew down to film his scenes in the rainforest and then to [[New York City|New York]] to film exterior shots in the city. Leticia was only accessible by aircraft, and from there, the cast and crew had to travel by boat to reach the set.<ref name="Gelend">{{cite video |title=In the Jungle: The Making of Cannibal Holocaust |date=2003 |medium=Documentary |publisher=Alan Young Pictures |location=Italy |people=Gelend, Antonio (interviewee)}}</ref><ref name="Interview" /> The interior shots of New York were filmed later in a studio in Rome.<ref name="Interview 2" /><ref name="Comment">{{cite interview |last=Kerman |first=Robert |subject-link=Robert Kerman |interviewer=[[Sage Stallone]], [[Bob Murawski]] |title=Cannibal Holocaust DVD Commentary |work=Cannibal Holocaust DVD Extras |location=Tarrytown, New York |date=12 November 2000}}</ref> Production on the film was delayed numerous times while in the Amazon. After the actor originally cast as Alan Yates dropped out of the role, filming was halted for two weeks until new casting calls were completed and Yorke arrived in Leticia.<ref name="Interview" /> During principal filming with Kerman, the father of the actor who played Miguel was murdered, and production was again halted as the actor flew back to [[Bogotá]] to attend his father's funeral.<ref name="Interview 2" /> The locale also presented problems for the production, in particular the heat and sudden rain storms, which sporadically delayed filming.<ref name="Gelend" /><ref name="D'Offizi">{{cite video |title=In the Jungle: The Making of Cannibal Holocaust |date=2003 |medium=Documentary |publisher=Alan Young Pictures |location=Italy |people=D'Offizi, Sergio (interviewee)}}</ref> Interpersonal relationships were strained on the set. Kerman and Deodato frequently clashed, as the two got into long, drawn-out arguments every day of shooting, usually because of remarks made by Deodato to which Kerman took offense.<ref name="Interview 2" /><ref name="Comment" /> Although Deodato noted that the two were always friendly again a few minutes later,<ref name="Interview 2" /> Kerman expressed his personal dislike of Deodato in several interviews. He described Deodato as remorseless and uncaring on set<ref name="Comment" /> and stated that he did not believe that Deodato had a soul.<ref name="Exposed" /> Kerman also noted hostile treatment of other cast and crew members by Deodato, stating: "He was a sadist. He was particularly sadistic to people that couldn't answer back, people that were Colombian, [and] people that were Italian but could be sent home."<ref>The Gore-Met (December 2005). "A Forbidden Feast of Flesh". Rue Morgue Magazine #52, 30–32.</ref> Yorke and co-star Perry Pirkkanen also did not get along, which Yorke attributed to disappointment that Pirkkanen felt after his friend dropped out of the production. Yorke also alienated Ciardi after he declined to have sex with her in preparation for filming their sex scene.<ref name="Interview" /> Multiple cast and crew members were uncomfortable with the film's graphic content, in particular the genuine killing of animals. Yorke described the shoot as having "a level of cruelty unknown to me" and was initially unsure if he was taking part in a [[snuff film]]. When his character was scripted to kill a pig on camera, Yorke refused, leaving the duty to Luca Barbareschi. Yorke had traveled with the pig to the set and felt he had formed a relationship with the animal. When it was shot, the emotional impact of hearing the pig squeal subsequently caused Yorke to botch a long monologue, and retakes were not an option because the production did not have access to additional pigs.<ref name="Interview" /> Kerman similarly objected to the killing of the [[coati]] and stormed off the set while its death scene was filmed; he had repeatedly pressed Deodato to let the animal go in the minutes leading up to filming.<ref name="Exposed" /> Pirkkanen cried after filming the butchering of a turtle,<ref name="Interview 2" /> and crew members vomited off camera when a [[squirrel monkey]] was killed for the film.<ref name="Interview" /> The film's sexual content also proved a point of contention among the cast members. Ciardi did not want to bare her breasts during the sex scene between her and Yorke, and she became agitated with him during the filming of the scene. When she refused to comply with the direction, Deodato led her off the set and screamed at her in Italian until she agreed to perform the scene as instructed. Yorke also became severely upset while filming a scene in which his character takes a part in the rape of a native girl. The film's content had given Yorke anxiety throughout his time in Colombia, and this tension peaked during the rape scene. His experiences on set ultimately weighed so heavily on him that Yorke ended his relationship with his girlfriend in New York shortly after his return from the Amazon.<ref name="Interview" /> Yorke experienced unfair payment practices when his first payment for the film came in the form of [[Colombian peso|Colombian pesos]] and was less than what had been agreed upon. He refused to continue shooting until he was paid the correct amount in [[United States dollar|United States dollars]]. The native extras also went unpaid for their work despite their involvement in numerous dangerous scenes, including a scene in which they were forced to stay inside a burning hut for a prolonged period of time.<ref name="Interview" /> == Soundtrack == The film's soundtrack was composed entirely by Italian composer [[Riz Ortolani]], whom Deodato specifically requested because of Ortolani's work in ''Mondo Cane''. Deodato was particularly fond of the film's main theme, "Ti guarderò nel cuore", which was given lyrics and became a worldwide [[Pop music|pop]] hit under the title "[[More (Mondo Cane theme)|More]]". The music of ''Cannibal Holocaust'' is a variety of styles, from a gentle melody in the "Main Theme", to a sad and flowing score in "Crucified Woman", and faster and more upbeat tracks in "Cameraman's Recreation", "Relaxing in the Savannah", and "Drinking Coco", to the sinister-sounding "Massacre of the Troupe". The instrumentation is equally mixed, ranging from full orchestras to electronics and synthesizers.<ref name="moviegrooves">{{cite web |title=Cannibal Holocaust soundtrack |url=https://www.moviegrooves.com/shop/cannibalholocaustsoundtrack.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20050724022039/https://www.moviegrooves.com/shop/cannibalholocaustsoundtrack.htm |archive-date=24 July 2005 |access-date=13 February 2007 |publisher=Movie Grooves}}</ref> The film's main theme was used in 2022 for the American teen series ''[[Euphoria (American TV series)|Euphoria]]'', where it was played during the closing credits for the season 2 episode "The Theater and Its Double".<ref>{{cite magazine |last=Knight |first=Lewis |date=28 February 2022 |title=''Euphoria'' Season 2 Soundtrack: Full List of Songs in Zendaya Series |url=https://www.radiotimes.com/tv/drama/euphoria-hbo-soundtrack-songs-list/ |access-date=13 May 2023 |magazine=[[Radio Times]]}}</ref> === Track listing === {| width="70%" |{{Track listing||headline=Side one|all_writing=[[Riz Ortolani]]<ref>{{cite web|url=http://www.soundtrack.net/album/cannibal-holocaust-ows-dw-valentines/ |title=Cannibal Holocaust – Limited Valentine's Edition of 2,000 Copies|publisher=Soundtrack.net |access-date=6 February 2017}}</ref>|title1=Cannibal Holocaust (Main Theme)|length1=2:55|title2=Adulteress' Punishment|length2=3:21|title3=Cameramen's Recreation|length3=3:11|title4=Massacre of the Troupe|length4=3:52|title5=Love with Fun|length5=2:53}}{{Track listing|headline=Side two|title1=Crucified Women|length1=2:20|title2=Relaxing in the Savanna|length2=3:08|title3=Savage Rite|length3=3:40|title4=Drinking Coco|length4=3:24|title5=Cannibal Holocaust (End Titles)|length5=3:53}} |} == Release == ''Cannibal Holocaust'' [[Premiere|premiered]] on 7 February 1980 in the Italian city of [[Milan]]. Although the courts later confiscated the film based on a citizen's complaint, the initial audience reaction was positive.<ref name="In the Jungle" /><ref name="Interview 2" /> After seeing the film, director [[Sergio Leone]] wrote a letter to Deodato, which stated (translated): "Dear Ruggero, what a movie! The second part is a masterpiece of cinematographic realism, but everything seems so real that I think you will get in trouble with all the world."<ref>{{cite book |last=Slater |first=Jay |title=Eaten Alive!: Italian Cannibal and Zombie Movies |publisher=Plexus Publishing |year=2002 |editor-last=Slater |editor-first=Jay |location=London |page=108 |chapter=''Cannibal Holocaust'': Review by Jay Slater}}</ref> In the ten days before it was seized, the film had grossed approximately $2 million.<ref name="In the Jungle" /> In Japan, it grossed $21 million, becoming the second highest-grossing film of that time after ''[[E.T. the Extra-Terrestrial]]''.<ref name="In the Jungle" /> Deodato has claimed the film has grossed as much as $200 million worldwide in the wake of its various re-releases.<ref name="In the Jungle" /> === Critical response === Critics remain split on their stances of ''Cannibal Holocaust''. Supporters of the film cite it as a serious and well-made [[social commentary]] on the modern world. Sean Axmaker praised the structure and setup of the film, saying: "It's a weird movie with an awkward narrative, which Deodato makes all the more effective with his grimy sheen of documentary realism, while Riz Ortolani's unsettlingly lovely, elegiac score provides a weird undercurrent."<ref>{{cite web |author=Axmaker, Sean |title=Digital Delirium |url=http://www.staticmultimedia.com/content/film/features/feature_1134529705 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080418041555/http://www.staticmultimedia.com/content/film/features/feature_1134529705 |archive-date=18 April 2008 |access-date=15 February 2007 |publisher=Super Unleaded Design, Inc.}}</ref> Jason Buchanan of [[AllMovie]] said: "While it's hard to defend the director for some of the truly repugnant images with which he has chosen to convey his message, there is indeed an underlying point to the film, if one is able to look beyond the sometimes unwatchable images that assault the viewer."<ref>{{cite web |author-last1=Buchanan |author-first1=Jason |title=Cannibal Holocaust > Review |url=https://allmovie.com/movie/cannibal-holocaust-v132995/review |access-date=16 February 2007 |publisher=[[AllMovie]]}}</ref> Detractors, however, criticize the over-the-top gore and the genuine animal slayings and also point to the [[hypocrisy]] that the film presents. Nick Schager criticized the brutality of the film, saying: "As clearly elucidated by its shocking gruesomeness—as well as its unabashedly [[Racism|racist]] portrait of [[Indigenous peoples|indigenous]] folks it purports to sympathize with [the real indigenous peoples in Brazil whose names were used in the film—the [[Ya̧nomamö]] and [[Shamatari]]—are not fierce enemies as portrayed in the film, nor is either tribe truly cannibalistic, although the Ya̧nomamö do partake in a form of post-mortem ritual cannibalism]<ref>{{cite book |last=Chagnon |first=Napoleon A. |author-link=Napoleon Chagnon |url=https://archive.org/details/yanomam00chag |title=Yanomamö |date=15 November 1996 |publisher=Wadsworth Publishing |isbn=0-15-505327-2 |editor=George and Louise Spindler |edition=5th |location=Fort Worth, Texas |url-access=registration |orig-year=1968}}</ref>—the actual savages involved with ''Cannibal Holocaust'' are the ones behind the camera."<ref name="Schager">{{cite web |author=Schager, Nick |title=The Nick Schager Film Project: Cannibal Holocaust |url=http://www.nickschager.com/nsfp/2005/08/cannibal_holoca.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20051024073206/http://www.nickschager.com/nsfp/2005/08/cannibal_holoca.html |archive-date=24 October 2005 |access-date=15 February 2007 |publisher=Nick Schager Film Project}}</ref> Robert Firsching of AllMovie made similar criticisms of the film's content, saying: "While the film is undoubtedly gruesome enough to satisfy fans, its mixture of nauseating mondo animal slaughter, repulsive sexual violence, and pie-faced attempts at socially conscious moralizing make it rather distasteful morally as well."<ref name="AllMovie">{{cite web |author=Firsching, Robert |title=Cannibal Holocaust > Overview |url=https://allmovie.com/movie/v132995 |access-date=16 February 2007 |publisher=AllMovie}}</ref> ''[[Slant Magazine]]''{{'}}s Eric Henderson said it is "artful enough to demand serious critical consideration, yet foul enough to christen you a pervert for even bothering."<ref>{{cite web |author-last1=Henderson |author-first1=Eric |title=Film Review:Cannibal Holocaust |url=https://slantmagazine.com/film/film_review.asp?ID=1848 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930181453/https://slantmagazine.com/film/film_review.asp?ID=1848 |archive-date=30 September 2007 |access-date=15 February 2007 |publisher=Slant Magazine}}</ref> In recent years, ''Cannibal Holocaust'' has received accolades in various publications as well as a [[cult following]].<ref>{{cite web |title=The Most Controversial Films of All-Time |url=http://www.filmsite.org/controversialfilms13.html |access-date=6 January 2012 |publisher=Filmsite.org}}</ref> [[Review aggregator]] website [[Rotten Tomatoes]] gives the film an approval rating of 67% based on 18 reviews, with a [[Weighted arithmetic mean|weighted average]] of 5.5/10.<ref>{{rotten-tomatoes|cannibal_holocaust}}</ref> British film [[magazine]] ''[[Total Film]]'' ranked ''Cannibal Holocaust'' as the tenth greatest horror film of all time,<ref>{{cite web |title=Shock Horror! |url=http://www.totalfilm.com/news/shock-horror-1 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081103112718/http://www.totalfilm.com/news/shock-horror-1 |archive-date=3 November 2008 |access-date=21 November 2021 |publisher=Future Publishing Limited}}</ref> and the film was included in a similar list of the top 25 horror films compiled by ''[[Wired (magazine)|Wired]]''.<ref>{{cite magazine |last=Snyder |first=Jon |date=28 October 2010 |title=25 Best Horror Films of All Time |url=https://www.wired.com/underwire/2010/10/25-best-horror-films/?pid=1623 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101101112527/https://www.wired.com/underwire/2010/10/25-best-horror-films/?pid=1623 |archive-date=2010-11-01 |access-date=10 November 2010 |magazine=Wired}}</ref> The film also came in eighth on ''[[IGN]]''{{'}}s list of the ten greatest "[[Exploitation film|grindhouse]]" films.<ref>{{cite web |title=IGN Top 10 Grind House Films |url=http://movies.ign.com/articles/778/778253p1.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070410043758/http://movies.ign.com/articles/778/778253p1.html |archive-date=10 April 2007 |access-date=21 November 2021 |work=IGN Entertainment}}</ref> === Interpretations === ''Cannibal Holocaust'' is seen by some critics as [[social commentary]] on various aspects of modern civilization by comparing Western society to that of the cannibals. David Carter says: "''Cannibal Holocaust'' is not merely focused on the societal taboo of [[Human cannibalism|flesh eating]]. The greater theme of the film is the difference between the civilized and the uncivilized. Though the graphic violence can be hard for most to stomach, the most disturbing aspect of the film is what Deodato is saying about modern society. The film asks the questions 'What is it to be 'civilized'?' and 'Is it a good thing?{{' "}}<ref name="David Carter" /> Mark Goodall, author of ''Sweet & Savage: The World Through the Shockumentary Film Lens'', also contends the film's message is [to show] "the rape of the natural world by the unnatural; the exploitation of 'primitive' cultures for Western entertainment."<ref name="Goodall" /> Deodato's intentions regarding the Italian media coverage of the Red Brigades have also fallen under critical examination and has been expanded to include all [[sensationalism]]. Carter explores this, claiming that "[the lack of journalistic integrity] is shown through the interaction between Professor Monroe and the news agency that had backed the documentary crew. They continually push Monroe to finish editing the footage because blood and guts equal [[Audience measurement|ratings]]."<ref name="David Carter" /> Lloyd Kaufman claims that this form of exploitative journalism can still be seen in the media today and in programming such as [[reality television]].<ref name="Kaufman" /> Goodall and film historians David Slater and David Kerekes have also suggested that Deodato was attempting to comment on the documentary works of Antonio Climati with his film.<ref name="Goodall" /><ref name="killing for culture" /> Despite these interpretations, Deodato has said in interviews that he had no intentions in ''Cannibal Holocaust'' but to make a film about cannibals.<ref name="Kaufman" /> Actor [[Luca Barbareschi]] asserts this as well and believes that Deodato only uses his films to "put on a show".<ref name="Luca">{{cite video |title=In the Jungle: The Making of Cannibal Holocaust |date=2003 |medium=Documentary |publisher=Alan Young Pictures |location=Italy |people=Barbareschi, Luca (interviewee)}}</ref> Robert Kerman contradicts these assertions, stating that Deodato did tell him of political concerns involving the media in the making of this film.<ref name="Exposed" /> These interpretations have also been criticized as hypocritical and poor justification for the film's content, as ''Cannibal Holocaust'' itself is highly sensationalized. Firsching claims that "The fact that the film's sole spokesperson for the anti-exploitation perspective is played by porn star [[Robert Kerman]] should give an indication of where its sympathies lie",<ref name="AllMovie" /> while Schager says Deodato is "pathetically justifying the unrepentant carnage by posthumously damning his eaten filmmaker protagonists with a 'who are the real monsters – the cannibals or us?' anti-imperialism morale."<ref name="Schager" /> ''Cannibal Holocaust'' is relevant to the historical relationship between the United States and Latin America. In ''Dissecting Cannibal Holocaust'', Nathan Wardinski observes that "the fictionalized native people of this film personify Western and specifically US attitudes toward the region and its people."<ref>{{Cite book |last=Wardinski |first=Nathan |title=Dissecting Cannibal Holocaust |publisher=Lexington Books |isbn=978-1-66691-402-3 |location=Lanham, MD |publication-date=2024 |pages=74}}</ref> The film is also relevant to the contentious history of western anthropologists and the [[Yanomami]] people (referred to as Yanomamö in the film). The Yanomami were brought to worldwide attention by anthropologist [[Napoleon Chagnon]] whose work described the Yanomami as "the fierce people" who lived in a constant state of warfare. According to Chagnon, rape and domestic violence were commonplace in Yanomami culture when he conducted field research.<ref>{{Cite book |last=Chagnon |first=Napoleon |title=Yanomamo: The Last Days of Eden |publisher=Harcourt Brace & Company |year=1992 |isbn=0-15-699682-0 |location=New York |pages=239, 209, 216}}</ref> These findings were disputed by other anthropologists and Chagnon's reputation was devastated by the book ''[[Darkness in El Dorado|Darkness in El Dorado: How Scientists and Journalists Devastated the Amazon]]'' by [[Patrick Tierney (author)|Patrick Tierney]], a layperson who was found to have fabricated evidence, bringing the accuracy of ''Darkness in El Dorado'' into question. The book was the basis for the documentary ''[[Secrets of the Tribe]]''. There is evidence that Clerici used Chagnon's work as the basis for the script to ''Cannibal Holocaust''.<ref>{{Cite book |last=Wardinski |first=Nathan |title=Dissecting Cannibal Holocaust |publisher=Lexington Books |year=2024 |isbn=978-1-66691-402-3 |location=Lanham, MD |pages=57–58}}</ref> == Controversies == Since its original release, ''Cannibal Holocaust'' has been the target of censorship by moral and animal advocates. Other than graphic gore, the film contains several scenes of sexual violence and genuine [[Animal cruelty|cruelty to animals]], issues which find ''Cannibal Holocaust'' in the midst of controversy to this day. Due to this notoriety, ''Cannibal Holocaust'' has been marketed as having been banned in over 50 countries.<ref>{{cite AV media notes |title=Cannibal Holocaust 25th Anniversary Edition |others=[[Ruggero Deodato|Deodato, Ruggero]] |type=back cover |publisher=VIPCO (Video Instant Picture Company) |location=UK |id=VIP666SE |year=2004}}</ref> In 2006, ''[[Entertainment Weekly]]'' magazine named ''Cannibal Holocaust'' as the 20th most controversial film of all time.<ref>{{cite magazine |author=<!--Staff writer(s); no by-line.--> |date=16 June 2006 |title=The 25 Most Controversial Movies Ever |url=https://ew.com/gallery/25-most-controversial-movies-ever |access-date=1 February 2014 |magazine=[[Entertainment Weekly]] |publisher=Entertainment Weekly Inc. |location=[[New York City]] |issue=882}}</ref> === Snuff film allegations === [[Պատկեր:CannibalHolocaustimpale.jpg|աջից|մինի|Urban legends claim the film's [[impalement]] scene was one of several examined by courts to determine whether the depicted violence was staged or genuine.]] Ten days after its premiere in Milan, ''Cannibal Holocaust'' was confiscated under the orders of a local [[magistrate]],<ref>Sumner, Don: ''Horror Movie Freak'', p. 189 (Krause Publications, 2010). {{ISBN|978-1-4402-0824-9}}.</ref> and Ruggero Deodato was charged with obscenity. As all copies were to be turned over to the authorities, the film was released in other countries like the United Kingdom via subterfuge.<ref name="In the Jungle" /> In January 1981, during the film's theatrical run in France, the magazine ''[[Photo (French magazine)|Photo]]'' suggested that certain deaths depicted in the film were real, which would have made ''Cannibal Holocaust'' a [[snuff film]].<ref>{{Cite book |last1=King |first1=Geoff |title=The Spectacle of The Real: From Hollywood to 'Reality' TV and Beyond |publisher=Intellect Ltd. |year=2005 |ISBN=1-84150-120-4}}</ref> Despite rumors of the contrary, neither Deodato nor the film's producers were ever formally charged with murder.<ref>{{Cite book |last=Wardinski |first=Nathan |title=Dissecting Cannibal Holocaust |publisher=Lexington Books |year=2024 |isbn=978-1-66691-402-3 |location=Lanham, MD |publication-date=2024 |pages=184 |language=English}}</ref> Deodato said in interviews that magistrates had actually suspected him of murder and that he avoided being charged by asking cast members to appear in court, with at least Barbareschi appearing.<ref>{{cite AV media |title=In the Jungle: The Making of Cannibal Holocaust |date=2003 |medium=Documentary |publisher=Alan Young Pictures |location=Italy |people=Ruggero Deodato (interviewee)}}</ref><ref>{{Cite Web|title=Entretien avec Ruggero Deodato|publisher=nanarland.com|url=https://www.nanarland.com/interviews/entretiens/fr/ruggero-deodato.html|date=2004|language=French}}</ref> Rumors of the ''Cannibal Holocaust'' murder trial often claim that the actors had signed contracts with the production which ensured that they would not appear in any type of media, motion pictures, or commercials for one year following the film's release. Deodato himself has claimed this was the case.<ref name="In the Jungle" /><ref name="Interview 2" /> However, actor Carl Yorke has denied that he ever signed any sort of contract of this kind nor was he asked to appear in court. Furthermore, actors Robert Kerman, Perry Pirkkanen, and Francesca Ciardi worked in films released during and shortly after ''Cannibal Holocaust''<nowiki/>'s release.<ref>{{Cite book |last=Wardinski |first=Nathan |title=Dissecting Cannibal Holocaust |publisher=Lexington Books |year=2024 |isbn=978-1-66691-402-3 |location=Lanham, MD |publication-date=2024 |pages=11 |language=English}}</ref> === Censorship === Although the snuff film allegations were successfully refuted, the Italian courts decided to ban ''Cannibal Holocaust'' due to the genuine animal slayings, citing animal cruelty laws. Deodato, Franco Palaggi, Franco Di Nunzio, Gianfranco Clerici, producer Alda Pia and [[United Artists|United Artists Europa]] representative Sandro Perotti each received a four-month suspended sentence after they were all convicted of obscenity and violence. Deodato fought in the courts for three additional years to get his film unbanned. In 1984, the courts ruled in favor of Deodato, and ''Cannibal Holocaust'' was granted a rating certificate of VM18 for a cut print. It would later be re-released uncut.<ref name="In the Jungle" /><ref name="Interview 2" /> ''Cannibal Holocaust'' also faced censorship issues in other countries around the world. In 1981, video releases were not required to pass before the [[British Board of Film Classification|British Board of Film Censors]] (BBFC), which had de facto<!--Not de jure: classification was and is a local government responsibility, but they usually defer to the BBFC--> power to ban films in the United Kingdom. ''Cannibal Holocaust'' was released [[Direct-to-video|straight-to-video]] there, thus avoiding the possible banning of the film. This did not save the film, however, because in 1983, the [[Director of Public Prosecutions]] compiled a list of 72 video releases that were not brought before the BBFC for certification and declared them prosecutable for obscenity. This list of "[[Video nasty|video nasties]]" included ''Cannibal Holocaust'', which was successfully prosecuted and effectively banned by its inclusion on the list. The film was not approved for release in the UK until 2001, albeit with nearly six minutes of mandated cuts. In 2011, the BBFC waived all but one of these previous edits and passed ''Cannibal Holocaust'' with fifteen seconds of cuts. It was determined that the only scene that breached the BBFC's guidelines was the killing of a [[Coati|coatimundi]], and the BBFC acknowledged that previous cuts were reactionary to the film's reputation.<ref name="bbfc ch">{{cite web |date=5 October 2011 |title=Cannibal Holocaust |url=https://www.bbfc.co.uk/education/case-studies/cannibal-holocaust |archive-url=https://web.archive.org/web/20201031074210/https://www.bbfc.co.uk/education/case-studies/cannibal-holocaust |archive-date=31 October 2020 |access-date=23 December 2013 |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> ''Cannibal Holocaust'' was banned at various times in [[Australia]],<ref name="Refused">{{cite web |title=Films C |url=http://www.refused-classification.com/Films_C.htm#cannibalholocaust |access-date=15 January 2007 |publisher=Refused-Classification.com}}</ref> [[Norway]], [[Finland]], [[Iceland]],<ref name="tonight ggs">{{cite news |last=Davis |first=Laura |date=16 August 2009 |title=Gratuitous Gore and Sex |url=http://tonight.co.za/index.php?fSectionId=347&fArticleId=5128279 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804074202/https://www.iol.co.za/tonight |archive-date=4 August 2020 |access-date=2010-03-19 |work=Tonight |publisher=Tonight & Independent Online |location=New Zealand}}</ref> [[New Zealand]],<ref>{{cite web |title=Cannibal Holocaust, OFLC decision |url=http://www.censorship.govt.nz/oflcdd/DocProps.asp?PubNum=601050 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080507065416/http://www.censorship.govt.nz/oflcdd/DocProps.asp?PubNum=601050 |archive-date=2008-05-07 |access-date=2008-01-27 |publisher=Office of Film and Literature Classification, New Zealand}}</ref> [[Singapore]],<ref>{{cite news |last=Davis |first=Laura |date=5 October 2010 |title=Banned: The Most Controversial Films |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/films/features/banned-the-most-controversial-films-1768299.html?action=gallery&ino=14 |access-date=2014-10-02 |website=The Independent |location=London}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web |last=Pearson |first=Bryan |date=2001-05-16 |title='Cannibal' banned in South Africa |url=https://variety.com/2001/film/news/cannibal-banned-in-south-africa-1117799518/ |access-date=2024-08-05 |website=Variety |language=en-US}}</ref> and several other countries. The film was briefly released in the US by Trans American Films in 1985, but this release was commercially doomed because ''Cannibal Holocaust'' was rated X by the [[Motion Picture Association]].<ref>{{Cite web |title=Cannibal Holocaust |url=https://www.filmratings.com/Search?filmTitle=cannibal+holocaust&x=0&y=0 |access-date=2024-08-05 |website=Film Ratings}}</ref> ''Cannibal Holocaust'' was released on [[LaserDisc]] and distributed worldwide by Cult Epics. It would eventually get a two-disc DVD release in 2005 by [[Grindhouse Releasing]]. In 2005, the [[Australian Classification Board|Office of Film and Literature Classification]] in Australia lifted the ban, passing ''Cannibal Holocaust'' with an R18+ rating for the uncut print, including the consumer advice, "High level sexual violence, high level violence, animal cruelty". In 2006, the film was rejected for classification and banned in its entirety by the [[Office of Film and Literature Classification (New Zealand)|OFLC]] in New Zealand. Cuts to retain an R18 classification were offered by the Office, but they were eventually refused.<ref name="Refused" /><ref>{{cite web |title=Cannibal Holocaust |url=https://www.fvlb.org.nz/nz/pages/publication-details.html?title=39285 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304030522/https://www.fvlb.org.nz/nz/pages/publication-details.html?title=39285 |archive-date=4 March 2016 |access-date=12 January 2014 |publisher=Film and Video Labelling Body of NZ}}</ref> === Animal cruelty === Many of the censorship issues with ''Cannibal Holocaust'' concern the on-screen killings of animals. Deodato himself has condemned his past actions,<ref name="Interview 2" /> saying: "I was stupid to introduce animals."<ref>{{cite web |title=Pointless Cannibal Holocaust Sequel in the Works |url=https://bloody-disgusting.com/news/4101 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070221071540/https://bloody-disgusting.com/news/4101 |archive-date=21 February 2007 |access-date=13 January 2007 |publisher=Fangoria}}</ref> Although six animal deaths appear onscreen, seven animals were killed for the production, as the scene depicting the monkey's death was [[Take|shot twice]], resulting in the death of two monkeys. Both of the animals were eaten by indigenous cast members, who consider monkey brains a delicacy.<ref name="Interview" /> The animals that were killed onscreen were: * a [[South American coati]] (mistaken for a [[muskrat]] in the film), killed with a knife * an [[Arrau turtle]], [[Decapitation|decapitated]] and its limbs, shell, and entrails removed * a [[Brachypelma vagans|tarantula]], killed with a [[machete]] * a [[boa constrictor]], also killed with a machete * a [[Common squirrel monkey|squirrel monkey]], decapitated with a machete * a [[pig]], shot in the head with a [[shotgun]] at [[point blank range]] Film historian Andrew DeVos has argued that the animal deaths have been harshly condemned because of the film's classification as exploitation, whereas animal mutilations in films perceived by critics to be classics or [[Art film|art films]] are often ignored. DeVos cites several examples of this double standard, including ''[[The Rules of the Game]]'', ''[[El Topo]]'', ''[[Wake in Fright]]'', and ''[[Apocalypse Now]]''.<ref>{{cite book |last=DeVos |first=Andrew |title=Cinema Inferno: Celluloid Explosions from the Cultural Margins |publisher=The Scarecrow Press, Inc. |year=2010 |editor-last=Weiner |editor-first=Robert G. |page=93 |chapter=The More You Rape Their Senses, the Happier They Are: A History of ''Cannibal Holocaust'' |editor-last2=Cline |editor-first2=John}}</ref> The BBFC made a similar conclusion regarding the censorship of scenes in which the deaths were quick and painless, noting: "Removing these sequences would be inconsistent with the BBFC's decisions to permit quick clean kills in several other films, such as ''Apocalypse Now''."<ref name="bbfc ch" /> == Legacy == {{See also|Found footage (film technique)}}''Cannibal Holocaust'' was innovative in its plot structure, specifically with the concept of the "found footage" being brought back to civilization and later viewed to determine the fate of the crew that shot it.<ref name="Kaufman" /> This was later popularized as a [[Found footage (film technique)|distinct style]] in [[Cinema of the United States|Hollywood cinema]] by ''[[The Last Broadcast (film)|The Last Broadcast]]'' and ''[[The Blair Witch Project]]'', both of which use similar storytelling devices. Each film uses the idea of a lost film team making a documentary in the wilderness, and their footage returned. Advertisements for ''The Blair Witch Project'' also promoted the idea that the footage is genuine.<ref>{{cite interview |last=Sánchez |first=Eduardo |subject-link=Eduardo Sánchez (director) |interviewer=Joshua Klein |title=The Blair Witch Project |last2=Myrick |first2=Dan |url=http://www.avclub.com/articles/the-blair-witch-project,13607/ |access-date=16 January 2007 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090227165803/http://www.avclub.com/articles/the-blair-witch-project,13607/ |archive-date=2009-02-27 |url-status=dead |work=[[The Onion]] |date=22 July 1999 |subject-link2=Daniel Myrick}}</ref> Deodato has acknowledged the similarities between his film and ''The Blair Witch Project'', and though he holds no malice against the producers, he is frustrated at the publicity that ''The Blair Witch Project'' received for being an original production.<ref name="In the Jungle" /> The producers of ''The Last Broadcast'' have denied that ''Cannibal Holocaust'' was a major influence.<ref>{{cite interview |last=Weiler |first=Lance |subject-link=Lance Weiler |interviewer=Guido Henkel |title=The Facts About The Last Broadcast |date=9 December 1999}}</ref> Nonetheless, the film was cited by director [[Paco Plaza]] as a source of inspiration for the found footage films ''[[REC (film)|REC]]'' and ''[[REC 2]]''.<ref>{{cite book |last=Heller-Nicholas |first=Alexandra |title=Found Footage Horror Films: Fear and the Appearance of Reality |publisher=McFarland |year=2014 |pages=187}}</ref> ''Cannibal Holocaust'' has been regarded as the apex of the [[cannibal genre]],<ref name="killing for culture" /><ref>{{cite book |last=Slater |first=Jay |title=Eaten Alive!: Italian Cannibal and Zombie Movies |publisher=Plexus Publishing |year=2002 |editor-last=Slater |editor-first=Jay |location=London |pages=14–15 |chapter="The Cannibal/The Zombie"}}</ref><ref>{{cite book |last=Harper |first=Jim |title=Italian Horror |publisher=Midnight Marquee Press, Inc. |year=2002 |location=Baltimore |pages=63–65}}</ref> and it bears similarities to subsequent cannibal films made during the same time period. ''[[Cannibal Ferox]]'' also stars Kerman and Pirkkanen, and star [[Giovanni Lombardo Radice]] says it was made based on the success of ''Cannibal Holocaust''.<ref>{{cite interview |last=Radice |first=Giovanni Lombardo |subject-link=Giovanni Lombardo Radice |interviewer=Sage Stallone, Bob Murawski |title=Cannibal ferox DVD Commentary |work=Cannibal ferox DVD special features}}</ref> ''Cannibal Ferox'' has also been noted as containing similar themes to ''Cannibal Holocaust'', such as comparison of Western violence to perceived uncivilized cultures and [[anti-imperialism]]. In a mixed review, film journalist Jay Slater claims: "Certainly a tough customer, ''Cannibal Ferox'' still fails where Deodato succeeds. [...] Lenzi attempts to tackle cultural defilement and racial issues, but ''Cannibal Ferox'' is nothing more than a shoddy exercise in sadism and animal cruelty."<ref>{{cite book |last=Slater |first=Jay |title=Eaten Alive!: Italian Cannibal and Zombie Movies |publisher=Plexus Publishing |year=2002 |editor-last=Slater |editor-first=Jay |location=London |page=159 |chapter="''Cannibal Ferox'': Review by Jay Slater"}}</ref> Reviewer Andrew Parkinson also notes: "At the end, there is a basic attempt to validate ''Cannibal Ferox'', posing that old chestnut of whether civilised man is actually more savage than the uncivilised tribespeople."<ref>{{cite book |last=Parkinson |first=Andrew |title=Eaten Alive!: Italian Cannibal and Zombie Movies |publisher=Plexus Publishing |year=2002 |editor-last=Slater |editor-first=Jay |location=London |page=163 |chapter="''Cannibal Ferox'': Review by Andrew Parkinson"}}</ref> [[Պատկեր:Deodato_-_Roth.jpg|աջից|մինի|250x250փքս|Ruggero Deodato with [[Eli Roth]] on the set of ''[[Hostel: Part II]]'' (2007)]] Unofficial sequels to ''Cannibal Holocaust'' were produced in the years following its release. The titles of these films were changed following their original theatrical releases in order to associate the film with ''Cannibal Holocaust'' in different markets. In 1985, Mario Gariazzo directed ''Schiave bianche: violenza in Amazzonia'', which was also released as ''[[White Slave (film)|Cannibal Holocaust 2: The Catherine Miles Story]]''.<ref>{{cite book |last=Harper |first=Jim |title=Italian Horror |publisher=Midnight Marquee Press, Inc. |year=2002 |location=Baltimore |pages=34–35}}</ref> In addition to the new title, Slater notes similarities between the [[Film score|score]] in ''The Catherine Miles Story'' and Riz Ortolani's score in ''Cannibal Holocaust''.<ref>{{cite book |last=Slater |first=Jay |title=Eaten Alive!: Italian Cannibal and Zombie Movies |publisher=Plexus Publishing |year=2002 |editor-last=Slater |editor-first=Jay |location=London |page=190 |chapter="''Amazonia: The Catherine Miles Story'': Review by Jay Slater"}}</ref> Previously known for his work in Mondo films, Antonio Climati directed ''[[Natura contro]]'' in 1988, which was released as ''Cannibal Holocaust II'' in the United Kingdom.<ref>{{cite web |title=Cannibal Holocaust 2 |url=https://bbfc.co.uk/releases/cannibal-holocaust-2-0 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831090940/http://www.bbfc.co.uk/releases/cannibal-holocaust-2-0 |archive-date=31 August 2017 |access-date=30 August 2017 |publisher=[[British Board of Film Classification]]}}</ref> In 2005, Deodato announced that he planned to make a companion piece to ''Cannibal Holocaust'' entitled ''Cannibals''.<ref name="DREAD">{{cite web |last=Butane |first=Johnny |date=25 August 2008 |title=Ruggero on Cannibals, Natas |url=https://www.dreadcentral.com/story/ruggero-cannibals-natas |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20081123011706/https://www.dreadcentral.com/story/ruggero-cannibals-natas |archive-date=2008-11-23 |access-date=29 September 2008 |publisher=Dread Central Media, LCC}}</ref> Deodato was originally hesitant about directing his new film, as he thought that he would make it too violent for American audiences. However, while he was in Prague filming his cameo appearance in ''[[Hostel: Part II]]'' for [[Eli Roth]], Deodato viewed ''[[Hostel (2005 film)|Hostel]]'' and decided that he would direct after all, citing it as a similarly violent film that was given a mainstream release in the United States.<ref>{{cite web |last=Miska |first=Brad |title=Ruggero Deodato Talks 'Cannibal Holocaust 2' |url=https://bloody-disgusting.com/news/7578 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070226232652/https://bloody-disgusting.com/news/7578/ |archive-date=26 February 2007 |access-date=14 January 2007 |publisher=Bloody-Disgusting LLC}}</ref> Although the screenplay, written by Christine Conradt, was completed, a financial conflict<ref name="DREAD" /><ref>{{cite web |last=Miska |first=Brad |date=23 June 2008 |title=Deodato Holds New 'Holocaust' Hostage? |url=https://bloody-disgusting.com/news/12685 |access-date=29 September 2008 |publisher=Bloody-Disgusting LLC}}</ref> between Deodato and the film's producer led to the project's cancellation.<ref>{{cite web |last=Miska |first=Brad |date=3 February 2009 |title='Cannibal Holocaust' Companion Piece D-E-A-D |url=https://bloody-disgusting.com/news/15150 |access-date=2 September 2009 |publisher=Bloody-Disgusting LLC}}</ref> In 2013, Roth directed ''[[The Green Inferno (film)|The Green Inferno]]'', which takes its title from the fictional documentary produced in ''Cannibal Holocaust''. Roth's film was intended as an homage to ''Cannibal Holocaust'' and other cannibal films from the same era.<ref>{{cite web |author=Chris Tilly |date=1 March 2013 |title=Eli Roth on the Horrors of The Green Inferno |url=https://ign.com/articles/2013/03/01/eli-roth-on-the-horrors-of-the-green-inferno |access-date=17 November 2015 |work=IGN}}</ref> The film's influence has extended to other media as well. In 2001, [[Death metal]] band [[Necrophagia]] released a song entitled "Cannibal Holocaust" from the [[Cannibal Holocaust (EP)|eponymous record]].<ref>{{cite web |title=HHFF Welcomes Controversial Italian Gore-Meister Ruggero Deodato |url=http://housecorehorrorfilmfestival.com/hhff-welcomes-controversial-italian-gore-mesiter-ruggero-deodato/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160502122743/http://housecorehorrorfilmfestival.com/hhff-welcomes-controversial-italian-gore-mesiter-ruggero-deodato/ |archive-date=2 May 2016 |access-date=7 January 2015 |publisher=Housecore Horror Film Festival}}</ref> It was revealed in April 2020, that the movie would be getting a video game sequel called ''Ruggero Deodato, Cannibal''. The game is being developed by Fantastico Studios and was expected to be available from November 2020 for [[Nintendo Switch]], [[PlayStation 4]], [[Xbox One]], [[Personal computer|PC]] and [[Mobile device|mobile]].<ref>{{Cite web |author-last1=Jordan |author-first1=Oloman |date=April 9, 2020 |title=Infamous Movie Cannibal Holocaust Is Getting a Video Game Sequel |url=https://nordic.ign.com/news/35564/infamous-movie-cannibal-holocaust-is-getting-a-video-game-sequel |access-date=August 8, 2020 |website=IGN}}</ref> However, in December 2020, the game was retitled ''Borneo: A Jungle Nightmare'' and delayed to Spring 2021, and later in 2024 under a new title, “Cannibal Tales”. The new title would still feature the “Borneo: Jungle Nightmare” story, but now under an episodic style of gameplay.<ref>{{cite web |last=Wilson |first=Mike |date=December 2, 2020 |title='Cannibal Holocaust' Video Game 'Cannibal' Retitled 'Borneo: A Jungle Nightmare'; Watch New Trailer |url=https://bloody-disgusting.com/video-games/3643300/horror-graphic-adventure-game-cannibal-retitled-borneo-jungle-nightmare-receives-new-trailer/ |access-date=December 6, 2020 |work=[[Bloody Disgusting]]}}</ref> == References == {{Reflist}} == External links == * {{IMDb title|0078935|Cannibal Holocaust}} * {{rotten-tomatoes|cannibal_holocaust|Cannibal Holocaust}} eevohabbqfa6hl0177iex9jidfshllm 2 1267983 10722361 10716762 2026-04-08T20:00:47Z Shushan22 129439 10722361 wikitext text/x-wiki {{Ներկա պահին}} {{Բաբելոն|hy|en-2|ru-4}} [[Պատկեր:1 times square night 2013.jpg|thumb|left]] [[Պատկեր:Statue of Liberty, NY.jpg|thumb|left]] {{ՊԱՎՃ 2024/մասնակից}} {{Մասնակցի տարիք|year=2011|month=06|day=22}} {{Մասնակից/Վիքիստաժ|տարի=2023|ամիս=1|օր=29}} {{Մասնակից/Հայ}} {{Մասնակից/Հայերեն Վիքիպեդիա}} {{Մասնակից/Հետաքրքրություն:ԱՄՆ}} 72zfw2uw5e5jendbwf07woxfbpvnvpt 10722363 10722361 2026-04-08T20:03:34Z Shushan22 129439 10722363 wikitext text/x-wiki {{Ներկա պահին}} {{Բաբելոն|hy|en-2|ru-4}} [[Պատկեր:Wikiswing.gif|40px]] [[Պատկեր:1 times square night 2013.jpg|thumb|left]] [[Պատկեր:Statue of Liberty, NY.jpg|thumb|left]] {{ՊԱՎՃ 2024/մասնակից}} {{Մասնակցի տարիք|year=2011|month=06|day=22}} {{Մասնակից/Վիքիստաժ|տարի=2023|ամիս=1|օր=29}} {{Մասնակից/Հայ}} {{Մասնակից/Հայերեն Վիքիպեդիա}} {{Մասնակից/Հետաքրքրություն:ԱՄՆ}} osuuoyswugshrjq832hmmlwns3g8l4x 10722366 10722363 2026-04-08T20:04:47Z Shushan22 129439 10722366 wikitext text/x-wiki {{Ներկա պահին}} {{Բաբելոն|hy|en-2|ru-4}} [[Պատկեր:Wikiswing.gif|150px]] [[Պատկեր:1 times square night 2013.jpg|thumb|left]] [[Պատկեր:Statue of Liberty, NY.jpg|thumb|left]] {{ՊԱՎՃ 2024/մասնակից}} {{Մասնակցի տարիք|year=2011|month=06|day=22}} {{Մասնակից/Վիքիստաժ|տարի=2023|ամիս=1|օր=29}} {{Մասնակից/Հայ}} {{Մասնակից/Հայերեն Վիքիպեդիա}} {{Մասնակից/Հետաքրքրություն:ԱՄՆ}} n2mb35x5jgpbmyxd9y3zellvmhw4x4i 10722367 10722366 2026-04-08T20:05:11Z Shushan22 129439 10722367 wikitext text/x-wiki {{Ներկա պահին}} {{Բաբելոն|hy|en-2|ru-4}} [[Պատկեր:Wikiswing.gif|175px]] [[Պատկեր:1 times square night 2013.jpg|thumb|left]] [[Պատկեր:Statue of Liberty, NY.jpg|thumb|left]] {{ՊԱՎՃ 2024/մասնակից}} {{Մասնակցի տարիք|year=2011|month=06|day=22}} {{Մասնակից/Վիքիստաժ|տարի=2023|ամիս=1|օր=29}} {{Մասնակից/Հայ}} {{Մասնակից/Հայերեն Վիքիպեդիա}} {{Մասնակից/Հետաքրքրություն:ԱՄՆ}} mfqo204k6fy7usooizqd87l269l1s8l 10722368 10722367 2026-04-08T20:06:27Z Shushan22 129439 10722368 wikitext text/x-wiki {{Ներկա պահին}} {{Բաբելոն|hy|en-2|ru-4}} [[Պատկեր:Wikiswing.gif|175px]] [[Պատկեր:1 times square night 2013.jpg|thumb|left]] [[Պատկեր:Statue of Liberty, NY.jpg|thumb|left]] {{ՊԱՎՃ 2024/մասնակից}} {{Մասնակցի տարիք|year=2011|month=06|day=22}} {{Մասնակից/Վիքիստաժ|տարի=2023|ամիս=1|օր=29}} {{Մասնակից/Հայ}} {{Մասնակից/Հայերեն Վիքիպեդիա}} {{Մասնակից/Հետաքրքրություն:ԱՄՆ}} 1b04s1gh4ehzyzu2jkqpo6bou09v1im 10722369 10722368 2026-04-08T20:07:01Z Shushan22 129439 10722369 wikitext text/x-wiki {{Ներկա պահին}} {{Բաբելոն|hy|en-2|ru-4}} [[Պատկեր:Wikiswing.gif|175px]] {{Մասնակից/Վիքիստաժ|տարի=2023|ամիս=1|օր=29}} [[Պատկեր:1 times square night 2013.jpg|thumb|left]] [[Պատկեր:Statue of Liberty, NY.jpg|thumb|left]] {{ՊԱՎՃ 2024/մասնակից}} {{Մասնակցի տարիք|year=2011|month=06|day=22}} {{Մասնակից/Հայ}} {{Մասնակից/Հայերեն Վիքիպեդիա}} {{Մասնակից/Հետաքրքրություն:ԱՄՆ}} 0y5gizqdotg63o53222o2uegdrv8z21 2 1268080 10722315 10721875 2026-04-08T17:44:06Z Daydream moon 146410 10722315 wikitext text/x-wiki '''Ջորջե Մարտինովիչ''' ({{lang-sr|Ђорђе Мартиновић}}; [[1929]] – [[Սեպտեմբերի 6]], [[2000]])՝ [[Կոսովո|Կոսովոյից]] [[Սերբեր|սերբ]] ֆերմեր, որը 1985 թվականի մայիսին հայտնի միջադեպի կենտրոնում էր, երբ նրան բուժում էին ստանում ապակե շիշը [[հետանցք]] մտցնելու հետևանքով առաջացած վնասվածքներից։ «Մարտինովիչի գործը», ինչպես այն հայտնի դարձավ, [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավսլավիայի]] քաղաքականության մեջ դարձավ հայտնի գործ։ Չնայած միջադեպի փաստերը տարիներ շարունակ մնացին վիճելի, այն դեր խաղաց Կոսովոյի սերբական և [[Ալբանացիներ|ալբանական]] բնակչության միջև էթնիկ լարվածության սրման գործում<ref name="Mertus">{{cite book |last=Mertus |first=Julie A. |url=https://archive.org/details/kosovo00juli/page/100/mode/2up |title=Kosovo: How Myths and Truths Started a War |publisher=University of California Press |year=1999 |isbn=0-520-21865-5 |location=Berkeley, California |pages=100–110}}</ref>։ == Միջադեպ == 1985 թվականի մայիսի 1-ին [[Կոսովո|Կոսովոյի]] Գջիլան քաղաքի 56-ամյա բնակիչ Ջորջե Մարտինովիչը տեղական հիվանդանոց է ժամանել՝ [[Ուղիղ աղիք|ուղիղ աղիքի]] մեջ կոտրված շիշով։ Նա պնդել է, որ իր դաշտում աշխատելիս իր վրա հարձակվել են երկու ալբանացի տղամարդիկ։ [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավսլավիայի]] ժողովրդական բանակի գնդապետի կողմից հարցաքննվելուց հետո Մարտինովիչը, ըստ տեղեկությունների, խոստովանել է, որ իր վնասվածքները ինքն իրեն են պատճառել՝ [[Ձեռնաշարժություն|ձեռնաշարժության]] անհաջող փորձի ժամանակ։ Հանրային քննիչները հայտնել են, որ «մեղադրողը գրավոր եզրակացություն է կազմել, որից երևում է, որ վիրավորը իր դաշտում «ինքնաբավարարվածության» ակտ է կատարել, [որ նա] դատարկ ապակե շիշ է դրել գազավորված ջրով»<ref>{{Cite news |last=Surroi |first=Veton |author-link=Veton Surroi |date=March 27, 2024 |title=Marrëveshja, Patrikana dhe fëmijët e Ibrit |trans-title=The agreement, the Patriarchate and the children of Ibar |url=https://www.koha.net/veshtrime/marreveshja-patrikana-dhe-femijet-e-ibrit |access-date=5 March 2025 |work=KOHA |language=sq |type=Op ed}}</ref> փայտի վրա և դրեց գետնին։ Դրանից հետո նա նստեց «շշի վրա և վայելեց»<ref name="Mertus" />։ Գջիլանի համայնքի ղեկավարները հետագայում հայտարարություն տարածեցին՝ նրա վնասվածքները որակելով որպես «ինքնադրսևորված [սեռական] վարքագծի պատահական հետևանքներ»<ref name="Ramet">{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |author-link=Sabrina P. Ramet |title=Thinking About Yugoslavia: Scholarly Debates About the Yugoslav Breakup and the Wars in Bosnia and Kosovo |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-61690-4 |location=Cambridge |pages=153, 201}}</ref>։ He was transferred to [[Belgrade]] for further investigations at the prestigious [[Military Medical Academy (Serbia)|Military Medical Academy]], but a medical team there reported that his injuries were not consistent with a self-inflicted wound. The team, which included two doctors from Belgrade and one each from [[Ljubljana]], [[Zagreb]], and [[Skopje]] (thus representing four of [[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|Yugoslavia]]'s six republics), concluded that the injuries had been caused "by a strong, brutal and sudden insertion or jamming of a 500 ml. bottle, or rather, its wider end, into the rectum" and that it was probably physically impossible for Martinović to have done this to himself. The team argued that the insertion "could only have been carried out by at least two or more individuals".<ref name="Soso">{{cite book |last=Dragović-Soso |first=Jasna |url=https://archive.org/details/savioursofnation0000unse/page/132/mode/2up |title='Saviours of the Nation': Serbia's Intellectual Opposition and the Revival of Nationalism |publisher=C. Hurst & Co. |year=2002 |isbn=1-85065-577-4 |location=London |pages=132–135}}</ref> A second opinion was sought and provided a month later by a commission under Slovenian forensic doctor Janez Milčinski.<ref>{{cite web |title=Zgodovina inštituta |url=http://www.ism-mf.si/Zgodovina/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616231303/https://www.ism-mf.si/Zgodovina/ |archive-date=16 June 2021 |access-date=2023-09-03 |website=ism-mf.si |publisher=Institute of Forensic Medicin e |language=sl}}</ref> The Milčinski team concluded that Martinović could have inserted the bottle by positioning it on a stick, which he had pushed into the earth, but had slipped during masturbation and broke the bottle in his rectum under the force of his body's weight.<ref name="Soso" /> The Yugoslav secret police and military intelligence reportedly concluded from this that Martinović's injuries had indeed most likely been self-inflicted.<ref name="Sell">{{cite book |last=Sell |first=Louis |url=https://archive.org/details/slobodanmilosevi0000loui/page/78/mode/2up |title=Slobodan Milosevic and the Destruction of Yugoslavia |publisher=Duke University Press |year=2002 |isbn=0-8223-2855-0 |location=Durham, North Carolina |pages=78–79}}</ref> In the end, the federal Yugoslav and [[Socialist Republic of Serbia|Serbian]] authorities did not pursue the case, even after Serbia revoked Kosovo's self-rule in 1989, and no serious attempt appears to have been made to find Martinović's alleged attackers.<ref name="Sell" /> == Reactions == The case was met with a flood of [[Nationalism|nationalist]] and [[Anti-Albanian sentiment#Serbia|anti-Albanian]] statements in the Serbian press. This was, in itself, a significant development. The Yugoslav government had for many years made open nationalism a taboo subject, and Yugoslav media outlets had previously systematically downplayed ethnonationalism. The collapse of this taboo in the coverage of the Martinović case heralded the growth of nationalism that was to lead to [[Breakup of Yugoslavia|the country's collapse]] in 1991.<ref name="Mertus" /> The Serbian newspaper ''[[Politika]]'' asserted that the individuals who had allegedly attacked Martinović were members of a local Albanian family who wanted to purchase land that Martinović refused to sell.<ref name="Sell" /> The claim had considerable resonance in Serbian politics; the steady exodus of Serbs from Kosovo was seen as being the result of deliberate persecution of Serbs by Albanians seeking to drive them off their land and seize their property.<ref name="Mertus" /> Many analogies were made with the [[Ottoman Turks]], who had ruled Serbia until 1833 (and Kosovo until 1912). The incident was widely compared with the Ottoman use of [[impalement]] as a means of torture and execution. This link was explicitly made in poetry commemorating the incident, which invoked "Ottoman" themes; for instance:<blockquote><poem> With a broken bottle On a stake As though through a lamb but alive, they went through Đorđe Martinović As if with their first and heavy steps into their future field they treaded ... When out of the opium and pain Đorđe Martinović came round As if from the long past Turkish times He woke up on a stake.<ref>From {{cite magazine|year=1989 |title=Kosovo 1389, Kosovo 1989 |magazine=Serbian Literary Quarterly |publisher=Writers' Association of Serbia |page=94}} Quoted in translation in {{cite book|last=Halliday|first=Fred |author-link=Fred Halliday |year=1996|orig-date=1995|title=Islam and the Myth of Confrontation: Religion and Politics in the Middle East |url=https://archive.org/details/islammythofconfr00hall/page/241/mode/2up |location=London; New York |publisher=I.B. Tauris |page=[https://archive.org/details/islammythofconfr00hall/page/241/mode/2up 241] |isbn=1-85043-959-1}}</ref></poem></blockquote>Such comparisons were given added impact by the legendary nature of impalement as one of the most dreaded punishments inflicted by the Ottomans, and the role that impalement as a metaphor for Ottoman oppression played in Serbian culture. Others compared the incident to other historical episodes of persecution of Serbs and Christians, elevating Martinović to "an archetype of Serb suffering and Albanian (Muslim, Ottoman...) evil".<ref>{{cite book |last=Thompson |first=Mark |author-link=Mark Thompson (historian) |url=https://archive.org/details/isbn_9780679421870/page/129/mode/2up |title=A Paper House: The Ending of Yugoslavia |publisher=Pantheon Books |year=1992 |isbn=0-679-42187-4 |location=New York |page=[https://archive.org/details/isbn_9780679421870/page/129/mode/2up 129]}}</ref> The writer [[Branislav Crnčević]] declared Martinović's experience to be "Jasenovac for one man" (referring to the [[Jasenovac concentration camp]], where tens of thousands of Serbs were massacred during [[World War II]]). The painter [[Mića Popović]] created a huge painting based on [[Jusepe de Ribera]]'s ''[[The Martyrdom of Saint Philip]]'', depicting skullcap-wearing Albanians hoisting Martinović on a wooden cross. One of the Albanians is depicted holding a glass bottle in his hand.<ref name="Ramet" /> A petition signed by Serbian intellectuals asserted that "the case of Đorđe Martinović has become that of the entire Serb nation in Kosovo". Three years later, a group of Serbian women marched on the [[National Assembly (Serbia)|Serbian parliament]] to lobby for the removal of Kosovo's autonomy, declaring that "we can no longer stand by while ... our brothers are impaled on a sharpened stake".<ref>{{cite book |last=Carmichael |first=Cathie |url=https://archive.org/details/ethniccleansingi0000carm/page/67/mode/2up |title=Ethnic Cleansing in the Balkans: Nationalism and the Destruction of Tradition |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-415-27416-8 |location=London; New York |page=[https://archive.org/details/ethniccleansingi0000carm/page/67/mode/2up 67]}}</ref> Martinović's cause was adopted by the [[Association of Writers of Serbia]], which found its 1985 assembly (held on 16 June) dominated by discussion of the Martinović affair. The literary critic Zoran Gluščević compared the situation faced by the Serbian minority in Kosovo to "the most frightening [[Fascism|fascist]] experiences of the Second World War". Recalling the turn-of-the-century [[Dreyfus affair]] in France and the role played by writers such as [[Émile Zola]] in that case, Gluščević called upon the association to act in defence of Martinović. His motion was passed overwhelmingly and the association adopted an open letter which demanded that the Serbian parliament establish a committee to investigate the Martinović case.<ref name="Soso" /> The Serbian writer [[Dobrica Ćosić]] established (as he put it) "intensive cooperation" with Serbian groups in Kosovo and helped Martinović to hire a lawyer and bring charges against officials who, it was asserted, had forced Martinović to sign a false confession. He also wrote on Martinović's behalf to the Serbian President, [[Ivan Stambolić]], and the [[Ministry of Defence (Yugoslavia)|Federal Ministry of Defence]].<ref name="Soso" /> The Martinović case was held by some Serb nationalist ideologues, intellectuals and politicians to symbolise a supposed [[Muslim]] penchant for [[sodomy]]. An influential psychiatrist and [[Croatian Military Frontier|Krajina]] Serb nationalist activist, [[Jovan Rašković]], argued that "Muslims [are] fixated in the anal phase of their psychosocial development and [are] therefore characterized by general aggressiveness and an obsession with precision and cleanliness". It was seen by many Serbs as a prime example of how Albanians were (in their view) mistreating Serbs while the Albanian-run Kosovo government "looked the other way".<ref>{{cite book |last=Clark |first=Howard |author-link=Howard Clark (pacifist) |url=https://books.google.com/books?id=OTW9XKUmrxsC&pg=PA16 |title=Civil Resistance in Kosovo |publisher=Pluto Press |year=2000 |isbn=0-7453-1569-0 |location=London; Sterling, Virginia |page=16 |access-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323201630/https://books.google.com/books?id=OTW9XKUmrxsC&pg=PA16 |archive-date=23 March 2023 |url-status=live}}</ref> For their part, many Kosovo Albanians took the view that (as indicated by Martinović's early confession) he had accidentally inflicted the wound on himself and tried to cover it up by blaming it on Albanians, enabling Serbian nationalists to exploit it to provoke anti-Albanian feelings. Others acknowledged that the evidence was unclear, but objected to the way that the case had been used to symbolise the Serbian–Albanian relationship.<ref name="Mertus" /> The prevalent opinion in [[Socialist Republic of Slovenia|Slovenia]] and [[Socialist Republic of Croatia|Croatia]] was wariness of Serb nationalism and that the Martinović case was merely a pretext to force a change to the [[1974 Yugoslav Constitution|Yugoslav Constitution]] to give Serbia full control over its two autonomous provinces.<ref name="Soso" /> == See also == * [[Propaganda during the Yugoslav Wars]] * ''[[Vojko i Savle]]'' * [[Martin Šmíd]] == References == {{reflist|2}} juu34kbdijldoi2hodgegzf7e09y54d 10722456 10722315 2026-04-09T06:38:33Z Daydream moon 146410 10722456 wikitext text/x-wiki '''Ջորջե Մարտինովիչ''' ({{lang-sr|Ђорђе Мартиновић}}; [[1929]] – [[Սեպտեմբերի 6]], [[2000]])՝ [[Կոսովո|Կոսովոյից]] [[Սերբեր|սերբ]] ֆերմեր, որը 1985 թվականի մայիսին հայտնի միջադեպի կենտրոնում էր, երբ նրան բուժում էին ստանում ապակե շիշը [[հետանցք]] մտցնելու հետևանքով առաջացած վնասվածքներից։ «Մարտինովիչի գործը», ինչպես այն հայտնի դարձավ, [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավսլավիայի]] քաղաքականության մեջ դարձավ հայտնի գործ։ Չնայած միջադեպի փաստերը տարիներ շարունակ մնացին վիճելի, այն դեր խաղաց Կոսովոյի սերբական և [[Ալբանացիներ|ալբանական]] բնակչության միջև էթնիկ լարվածության սրման գործում<ref name="Mertus">{{cite book |last=Mertus |first=Julie A. |url=https://archive.org/details/kosovo00juli/page/100/mode/2up |title=Kosovo: How Myths and Truths Started a War |publisher=University of California Press |year=1999 |isbn=0-520-21865-5 |location=Berkeley, California |pages=100–110}}</ref>։ == Միջադեպ == 1985 թվականի մայիսի 1-ին [[Կոսովո|Կոսովոյի]] Գջիլան քաղաքի 56-ամյա բնակիչ Ջորջե Մարտինովիչը տեղական հիվանդանոց է ժամանել՝ [[Ուղիղ աղիք|ուղիղ աղիքի]] մեջ կոտրված շիշով։ Նա պնդել է, որ իր դաշտում աշխատելիս իր վրա հարձակվել են երկու ալբանացի տղամարդիկ։ [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավսլավիայի]] ժողովրդական բանակի գնդապետի կողմից հարցաքննվելուց հետո Մարտինովիչը, ըստ տեղեկությունների, խոստովանել է, որ իր վնասվածքները ինքն իրեն են պատճառել՝ [[Ձեռնաշարժություն|ձեռնաշարժության]] անհաջող փորձի ժամանակ։ Հանրային քննիչները հայտնել են, որ «մեղադրողը գրավոր եզրակացություն է կազմել, որից երևում է, որ վիրավորը իր դաշտում «ինքնաբավարարվածության» ակտ է կատարել, [որ նա] դատարկ ապակե շիշ է դրել գազավորված ջրով»<ref>{{Cite news |last=Surroi |first=Veton |author-link=Veton Surroi |date=March 27, 2024 |title=Marrëveshja, Patrikana dhe fëmijët e Ibrit |trans-title=The agreement, the Patriarchate and the children of Ibar |url=https://www.koha.net/veshtrime/marreveshja-patrikana-dhe-femijet-e-ibrit |access-date=5 March 2025 |work=KOHA |language=sq |type=Op ed}}</ref> փայտի վրա և դրեց գետնին։ Դրանից հետո նա նստեց «շշի վրա և վայելեց»<ref name="Mertus" />։ Գջիլանի համայնքի ղեկավարները հետագայում հայտարարություն տարածեցին՝ նրա վնասվածքները որակելով որպես «ինքնադրսևորված [սեռական] վարքագծի պատահական հետևանքներ»<ref name="Ramet">{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |author-link=Sabrina P. Ramet |title=Thinking About Yugoslavia: Scholarly Debates About the Yugoslav Breakup and the Wars in Bosnia and Kosovo |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-61690-4 |location=Cambridge |pages=153, 201}}</ref>։ Նրան տեղափոխեցին [[Բելգրադ]]՝ հեղինակավոր Ռազմաբժշկական ակադեմիայում հետագա հետազոտությունների համար, սակայն այնտեղի բժշկական խումբը հայտնեց, որ նրա վնասվածքները չեն համապատասխանում ինքնավնասվածքին։ Խումբը, որի կազմում էին Բելգրադից երկու և [[Լյուբլյանա|Լյուբլյանայից]], [[Զագրեբ|Զագրեբից]] և [[Սկոպիե|Սկոպիեից]] մեկական բժիշկներ (այսինքն՝ ներկայացնում էին Հարավսլավիայի վեց հանրապետություններից չորսը), եզրակացրեց, որ վնասվածքները պատճառվել են «500 մլ շշի, ավելի ճիշտ՝ դրա ավելի լայն ծայրի ուժեղ, դաժան և հանկարծակի խցանելու հետևանքով ուղիղ աղիքի մեջ», և որ, հավանաբար, ֆիզիկապես անհնար էր, որ Մարտինովիչը դա աներ ինքն իրեն: Թիմը պնդում էր, որ տեղադրումը «կարող էին կատարվել միայն առնվազն երկու կամ ավելի անձանց կողմից»<ref name="Soso">{{cite book |last=Dragović-Soso |first=Jasna |url=https://archive.org/details/savioursofnation0000unse/page/132/mode/2up |title='Saviours of the Nation': Serbia's Intellectual Opposition and the Revival of Nationalism |publisher=C. Hurst & Co. |year=2002 |isbn=1-85065-577-4 |location=London |pages=132–135}}</ref>: Երկրորդ կարծիքը խնդրվեց և մեկ ամիս անց տրամադրվեց սլովենացի դատաբժշկական բժիշկ Յանեզ Միլչինսկու գլխավորած հանձնաժողովի կողմից<ref>{{cite web |title=Zgodovina inštituta |url=http://www.ism-mf.si/Zgodovina/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616231303/https://www.ism-mf.si/Zgodovina/ |archive-date=16 June 2021 |access-date=2023-09-03 |website=ism-mf.si |publisher=Institute of Forensic Medicin e |language=sl}}</ref>: Միլչինսկու թիմը եզրակացրեց, որ Մարտինովիչը կարող էր շիշը մտցնել՝ այն դնելով փայտիկի վրա, որը նա մղել էր գետնին, բայց ձեռնաշարժության ժամանակ սայթաքել էր և մարմնի ծանրության ուժի տակ կոտրել էր շիշը ուղիղ աղիքում<ref name="Soso" />: Հարավսլավիայի գաղտնի ոստիկանությունը և ռազմական հետախուզությունը, ըստ հաղորդումների, եզրակացրել են, որ Մարտինովիչի վնասվածքները, ամենայն հավանականությամբ, ինքն են պատճառվել<ref name="Sell">{{cite book |last=Sell |first=Louis |url=https://archive.org/details/slobodanmilosevi0000loui/page/78/mode/2up |title=Slobodan Milosevic and the Destruction of Yugoslavia |publisher=Duke University Press |year=2002 |isbn=0-8223-2855-0 |location=Durham, North Carolina |pages=78–79}}</ref>։ Ի վերջո, Հարավսլավիայի և Սերբիայի դաշնային իշխանությունները չհետապնդեցին գործը, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ Սերբիան չեղյալ հայտարարեց Կոսովոյի ինքնավարությունը 1989 թվականին, և, կարծես, որևէ լուրջ փորձ չի արվել Մարտինովիչի ենթադրյալ հարձակվողներին գտնելու համար<ref name="Sell" />։ == Ռեակցիաներ == Գործը սերբական մամուլում դիմավորվեց [[Ազգայնականություն|ազգայնական]] և հակաալբանական հայտարարությունների հեղեղով։ Սա ինքնին նշանակալի զարգացում էր։ Հարավսլավիայի կառավարությունը տարիներ շարունակ բացահայտ ազգայնականությունը դարձրել էր տաբու թեմա, իսկ հարավսլավական լրատվամիջոցները նախկինում համակարգված կերպով թերագնահատել էին էթնոազգայնականությունը։ Մարտինովիչի գործի լուսաբանման մեջ այս տաբուի փլուզումը նախանշեց ազգայնականության աճը, որը պետք է հանգեցներ [[Հարավսլավիայի կազմալուծում|երկրի փլուզմանը]] 1991 թվականին<ref name="Mertus" />։ Սերբական «Պոլիտիկա» թերթը պնդում էր, որ Մարտինովիչի վրա ենթադրաբար հարձակված անձինք տեղի ալբանական ընտանիքի անդամներ էին, որոնք ցանկանում էին գնել հողատարածք, որը Մարտինովիչը հրաժարվել էր վաճառել<ref name="Sell" />։ Պահանջը զգալի արձագանք ունեցավ սերբական քաղաքականության մեջ. սերբերի Կոսովոյից կայուն արտագաղթը դիտվում էր որպես սերբերի նկատմամբ ալբանացիների կողմից դիտավորյալ հալածանքների արդյունք, որոնք ձգտում էին նրանց վտարել իրենց հողերից և զավթել նրանց ունեցվածքը<ref name="Mertus" />։ Մյուսները համեմատեցին միջադեպը սերբերի և քրիստոնյաների հալածանքների այլ պատմական դրվագների հետ՝ Մարտինովիչին դասելով «սերբական տառապանքի և ալբանական (մուսուլմանական, օսմանյան...) չարիքի նախատիպի» շարքին<ref>{{cite book |last=Thompson |first=Mark |author-link=Mark Thompson (historian) |url=https://archive.org/details/isbn_9780679421870/page/129/mode/2up |title=A Paper House: The Ending of Yugoslavia |publisher=Pantheon Books |year=1992 |isbn=0-679-42187-4 |location=New York |page=[https://archive.org/details/isbn_9780679421870/page/129/mode/2up 129]}}</ref>։ Գրող Բրանիսլավ Չրնչևիչը Մարտինովիչի փորձառությունը անվանել է «Յասենովաց մեկ մարդու համար» (նկատի ունենալով [[Համակենտրոնացման ճամբար|Յասենովացի համակենտրոնացման ճամբարը]], որտեղ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] ժամանակ տասնյակ հազարավոր սերբեր են կոտորվել): Նկարիչ Միկա Պոպովիչը ստեղծել է հսկայական նկար՝ հիմնված [[Խոսե դե Ռիբերա|Խոսե դե Ռիբերայի]] «Սուրբ Ֆիլիպի նահատակությունը» ստեղծագործության վրա, որտեղ պատկերված են գլխարկով ալբանացիներ, որոնք Մարտինովիչին բարձրացնում են փայտե խաչի վրա: Ալբանացիներից մեկը պատկերված է ձեռքում ապակե շիշ պահած<ref name="Ramet" />։ Սերբ մտավորականների կողմից ստորագրված խնդրագրում նշվում էր, որ «Ջորջե Մարտինովիչի գործը դարձել է Կոսովոյի ողջ սերբ ազգի գործը»։ Երեք տարի անց սերբ կանանց մի խումբ երթով շարժվեց Սերբիայի խորհրդարանի մոտ՝ Կոսովոյի ինքնավարության վերացման համար լոբբինգ անելու համար՝ հայտարարելով, որ «մենք այլևս չենք կարող անտարբեր մնալ, մինչ ... մեր եղբայրները գամված են սրած ցցի վրա»<ref>{{cite book |last=Carmichael |first=Cathie |url=https://archive.org/details/ethniccleansingi0000carm/page/67/mode/2up |title=Ethnic Cleansing in the Balkans: Nationalism and the Destruction of Tradition |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-415-27416-8 |location=London; New York |page=[https://archive.org/details/ethniccleansingi0000carm/page/67/mode/2up 67]}}</ref>։ Մարտինովիչի գործը ընդունվեց [[Սերբիայի գրողների միություն|Սերբիայի գրողների]] [[Սերբիայի գրողների միություն|միության]] կողմից, որի 1985 թվականի ժողովում (անցկացված հունիսի 16-ին) գերակշռում էր Մարտինովիչի գործի քննարկումը: Գրականագետ Զորան Գլուշչևիչը Կոսովոյում սերբական փոքրամասնության առջև ծառացած իրավիճակը համեմատեց «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենասարսափելի [[Ֆաշիզմ|ֆաշիստական]] ​​​​փորձառությունների» հետ: Հիշելով դարի սկզբին Ֆրանսիայում տեղի ունեցած [[Դրեյֆուսի դատ|Դրեյֆուսի]] [[Դրեյֆուսի դատ|դատը]] և այդ գործում [[Էմիլ Զոլա|Էմիլ Զոլայի]] նման գրողների խաղացած դերը՝ Գլուշչևիչը կոչ արեց ասոցիացիային գործել Մարտինովիչին պաշտպանելու համար: Նրա առաջարկն ընդունվեց ճնշող մեծամասնությամբ, և ասոցիացիան ընդունեց բաց նամակ, որով պահանջում էր Սերբիայի խորհրդարանից ստեղծել Մարտինովիչի գործը քննելու հանձնաժողով<ref name="Soso" />։ Սերբ գրող Դոբրիցա Չոսիչը (ինչպես ինքն էր ասում) «ինտենսիվ համագործակցություն» հաստատեց Կոսովոյի սերբական խմբերի հետ և օգնեց Մարտինովիչին վարձել փաստաբան և մեղադրանք առաջադրել այն պաշտոնյաների դեմ, ովքեր, ինչպես պնդում էին, ստիպել էին Մարտինովիչին ստորագրել կեղծ խոստովանություն: Նա նաև Մարտինովիչի անունից նամակներ ուղարկեց Սերբիայի նախագահ Իվան Ստամբոլիչին և Դաշնային պաշտպանության նախարարությանը<ref name="Soso" />։ Մարտինովիչի գործը որոշ սերբ ազգայնական գաղափարախոսների, մտավորականների և քաղաքական գործիչների կողմից ներկայացվեց որպես մուսուլմանների ենթադրյալ [[Սոդոմիա|սոդոմիայի]] հակում խորհրդանշող գործ: Ազդեցիկ հոգեբույժ և Կրաինայի սերբ ազգայնական ակտիվիստ Յովան Ռաշկովիչը պնդում էր, որ «մուսուլմանները կենտրոնացած են իրենց հոգեսոցիալական զարգացման անալ փուլում և, հետևաբար, բնութագրվում են ընդհանուր ագրեսիվությամբ և ճշգրտության ու մաքրության նկատմամբ մոլուցքով»: Շատ սերբերի կողմից այն դիտվում էր որպես վառ օրինակ այն բանի, թե ինչպես էին ալբանացիները (իրենց կարծիքով) վատ վերաբերվում սերբերին, մինչդեռ ալբանացիների կողմից ղեկավարվող Կոսովոյի կառավարությունը «աչք էր փակում»<ref>{{cite book |last=Clark |first=Howard |author-link=Howard Clark (pacifist) |url=https://books.google.com/books?id=OTW9XKUmrxsC&pg=PA16 |title=Civil Resistance in Kosovo |publisher=Pluto Press |year=2000 |isbn=0-7453-1569-0 |location=London; Sterling, Virginia |page=16 |access-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323201630/https://books.google.com/books?id=OTW9XKUmrxsC&pg=PA16 |archive-date=23 March 2023 |url-status=live}}</ref>։ Իրենց հերթին, շատ Կոսովոյի ալբանացիներ այն կարծիքին էին, որ (ինչպես ցույց է տալիս Մարտինովիչի վաղ խոստովանությունը), նա պատահաբար ինքն իրեն է հասցրել վերքը և փորձել է այն ծածկել՝ մեղադրելով ալբանացիներին, ինչը թույլ է տվել սերբ ազգայնականներին օգտագործել այն՝ հակաալբանական տրամադրություններ հրահրելու համար: Մյուսները ընդունել են, որ ապացույցները անորոշ են, բայց դեմ են եղել այն բանին, թե ինչպես է գործն օգտագործվել սերբա-ալբանական հարաբերությունները խորհրդանշելու համար<ref name="Mertus" />։ [[Սլովենիա|Սլովենիայում]] և [[Խորվաթիա|Խորվաթիայում]] տարածված կարծիքն այն էր, որ նրանք զգուշանում էին սերբական ազգայնականությունից, և որ Մարտինովիչի գործը պարզապես պատրվակ էր Հարավսլավիայի Սահմանադրության մեջ փոփոխություն մտցնելու համար, որպեսզի Սերբիան լիակատար վերահսկողություն ունենա իր երկու ինքնավար մարզերի նկատմամբ<ref name="Soso" />։ == Ծանոթագրություններ == {{reflist|2}} j9k4eicpensmzk1a8fpdwxrx5mod65n 10722460 10722456 2026-04-09T06:41:25Z Daydream moon 146410 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10722460 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 1268503 10722442 10572770 2026-04-09T03:27:52Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Անգլիացի քանդակագործներ]], [[Կատեգորիա:Բրիտանացի պատկերազարդողներ]] 10722442 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Ջոն Ֆլաքսման''', '''Ջոն Ֆլաքսմեն'''<ref>{{БРЭ|id=4715144|статья=Флаксмен, Джон}}</ref> ({{lang-en|John Flaxman}}, [[1755]] թվականի [[հուլիսի 6]], [[Յորք]] - [[1826]] թվականի [[դեկտեմբերի 9]], [[Լոնդոն]]), [[անգլիա]]կան ռոմանտիկ [[Նեոդասականություն|նեոկլասիցիզմի]] նկարիչ, [[Գծանկար|գծագրող]], [[Փորագրություն (այլ կիրառումներ)|փորագրող]] և [[Քանդակագործություն|քանդակագործ]]<ref>Neues allgemeines Künstler-Lexicon; oder Nachrichten von dem Leben und den Werken der Maler, Bildhauer, Baumeister, Kupferstecher etc. Bearb. von Dr. G. K. Nagler. — München: E.A. Fleischmann, 1835—1852</ref><ref>The Grove Encyclopedia of Decorative Arts: Oxford University Press, USA. — In 2 Vol. — 2006. — Vol. 1. — Р. 384</ref>։ == Կյանք և ստեղծագործություն == Ջոն Ֆլաքսմանը ծնվել Է [[Յորք]]ում, քանդակագործ-մոդելավորող Ջոն Ֆլաքսման ավագի ընտանիքում (անհայտ - մոտ 1795), որն ավելի հաճախ կոչվում է Ֆլաքսման Առաջին: Հայտնի են նաև այլ նկարիչներ, այս ընտանիքի անդամների մեջ։ Ջոն Ֆլաքսման երկրորդը ինքնուսույց էր, օգտագործում էր նկարիչ ընկերների խորհուրդները, ցուցադրում էր իր նկարները Նկարիչների ազատ ընկերության պատկերասրահում, տասնհինգ տարեկան հասակում նա շահել է Արվեստի ընկերության երկրորդ մրցանակը: Նույն 1770 թվականին նա ընդունվել է [[Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա (Լոնդոն)|Լոնդոնի Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա]] և նվաճել արծաթե մեդալ։ Այնուամենայնիվ, 1772 թվականին Ակադեմիայի ոսկե մեդալի մրցույթում Ֆլաքսմանը պարտություն է կրել<ref>Colvin S. Flaxman, John // Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica. — Vol. 10 (11th ed.), 1911. — Cambridge University Press. — Рp. 489—491 [https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Flaxman,_John]</ref>։ 1775 թվականից Ֆլաքսմանը քանդակագործական ռելիեֆներ է կատարել [[Ջոսայա Ուեջվուդ]] կերամիկական արտադրամասի համար [[Սթաֆորդշիր]]ում (Անգլիա), որտեղ նախկինում նրա հայրը կատարել է նմանատիպ աշխատանքներ: Նա պատրաստել է ռելիեֆային պլանկետներ, ոսկերչական իրերի գծանկարներ՝ բոլորը «դասական հռոմեական ոճով»։ 1780-ականներից ի վեր, իր ստեղծագործական կյանքի մնացած ժամանակահատվածում, Ֆլաքսմանը նկարել է հուշահամալիրի [[խորաքանդակ]]ներ և նախագծել մոնումենտալ [[մահարձան]]ներ, որոնք կարելի է գտնել Անգլիայի բազմաթիվ եկեղեցիներում: 1782 թվականին՝ քսանյոթ տարեկան հասակում, Ֆլաքսմանն ամուսնացել է Աննա («Նենսի») Դենմանի հետ, ով սկսել է օգնել նրան աշխատանքում։ 1787 թվականին՝ հարսանիքից հինգ տարի անց, Ֆլաքսմանը և նրա կինը ճանապարհորդել են [[Հռոմ]]՝ Ուեջգվուդի կողմից մասամբ ֆինանսավորմամբ։ Հավերժական քաղաքում նրա գործունեությունը ներառում էր Ուեջվուդի վարձած քանդակագործներ-մոդելավորողների խմբի ղեկավարումը, թեև նա այլևս չէր կատարում նմանատիպ աշխատանքներ: Նրա էսքիզները ցույց են տալիս, որ Հռոմում Ֆլաքսմանը ուսումնասիրել է ոչ միայն հին, այլև միջնադարյան և վերածննդի արվեստ<ref>Whinney M. English Sculpture 1720—1830. — Victoria and Albert Museum Monographs. — London: Her Majesty’s Stationery Office, 1971. — P. 137</ref>։ Ամենամեծ համբավը ձեռք է բերել Հռոմում [[Էսքիլես]]ի, [[Հոմերոս]]ի և [[Դանթե Ալիգիերի]]ի ստեղծագործությունների նկարազարդումները, որոնք նկարվել են Թոմազո Պիրոլիի կողմից գծային ձևով՝ «ուրվագծային»։ Այս ձևը՝ Ֆլաքսմանի հայտնագործությունը, այն ժամանակ վերագրվում էր «նեոգրեկ» նորաձև ոճին։ Ինքը՝ հեղինակը, բացատրել է, որ իրեն ոգեշնչել են այս նկարները ներկված հին հունական և իտալական ծաղկամաններով։ Ֆլաքսմանը ստեղծել է Դանթեի «[[Աստվածային կատակերգություն|Աստվածային կատակերգության]]» հարյուր տասնմեկ նկարազարդում, որոնք ոգեշնչում էին այնպիսի նկարիչների, ինչպիսիք են [[Ֆրանցիսկո Գոյա|Ֆ. Գոյան]] և [[Դոմինիկ Էնգր|Ժ․ Օ․ Դ․ Էնգրը]], դրանք լայնորեն օգտագործվել են նաև որպես ակադեմիական օգնություն 19-րդ դարի արվեստի ուսանողների համար<ref>Introduction // Flaxman’s Illustrations for Dante’s Divine Comedy. — Mineola N.Y: Dover Publications, 2007. — ISBN 978-0486455587</ref>։ Ֆլաքսմանի նկարները [[Հեսիոդոս]]ի «Գործեր և օրեր» բանաստեղծության համար փորագրվել են [[Ուիլյամ Բլեյք]]ի կողմից (1817): Հայտնի է նաև, որ նույնիսկ ավելի վաղ՝ 1783 թվականին, Ֆլաքսմանը սուբսիդավորել է իր ընկերոջ՝ Բլեյքի, այն ժամանակ ոչ մեկին անհայտ բանաստեղծի և ռոմանտիկ նկարչի աշխատանքների հրատարակումը<ref>[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]. Флаксман, Джон // Стили в искусстве. В 3-х т. — СПб.: Кольна. Т. 3. — Словарь имен, 1997. — ISBN 5-88737-010-6. — С. 436</ref>։ Սկզբում Ֆլաքսմանը մտադիր էր մնալ Իտալիայում երկու տարուց մի փոքր ավելի, բայց ձերբակալվել է «Ատամասի կատաղությունը» մարմարե Քանդակագործական խմբի վերականգնման հանձնաժողովի կողմից Ֆրեդերիկ Հերվիի, Բրիստոլի կոմսի և Դերիի եպիսկոպոսի համար: 1794 թվականի ամռանը Անգլիա վերադառնալու պահին, յոթ տարվա բացակայությունից հետո, Ֆլաքսմանը ավարտել է նաև Կեֆալուսի և Ավրորայի մարմարե խումբը՝ հիմնվելով Օվիդիոսի «Մետամորֆոզների» պատմության վրա։ Այս ստեղծագործությունը ձեռք է բերել Թոմաս Հոուփը, ով Հռոմ է ժամանել 1791 թվականին։ Ավելի ուշ Հոուփը այս աշխատանքը դարձրել է կենտրոնական իր լոնդոնյան տան «Ֆլաքսմանի սենյակի» (Flaxman room) զարդարանքում։ Այժմ քանդակը գտնվում է [[Լիվերպուլ]]ի Լեդի Լևերի արվեստի պատկերասրահի հավաքածուում<ref>Cephalus and Aurora, 1790. Liverpool Museums. — Retrieved 11 April 2013</ref>։ Վերադարձի ճանապարհին Ֆլաքսմանները ճանապարհորդում էին կենտրոնական և Հյուսիսային Իտալիայում։ Վերադառնալուն պես նրանք վարձել են մի տուն Բուքինգհեմ փողոցում՝ Լոնդոնի Ֆիցրոյ հրապարակում, որը նրանք երբեք չեն լքել: Այդ ժամանակից ի վեր Բուքինգհեմ փողոցը վերանվանվել է Գրինվել սթրիթ, W1, թիվ 7 տան ճակատին ամրացված է հուշատախտակ, որը ցույց է տալիս, որ այստեղ է գտնվում այն տունը, որտեղ ապրել է Ջոն Ֆլաքսմանը։ Վերադարձից անմիջապես հետո քանդակագործը բողոք է հրապարակել [[Փարիզ]]ի արվեստի կենտրոնական թանգարան ([[Նապոլեոն Բոնապարտ|Նապոլեոնի]] թանգարան) ստեղծելու ծրագրի դեմ (արդեն վերանայվել է ֆրանսիական գրացուցակի կողմից և իրականացվել է Նապոլեոնի կողմից երկու տարի անց)՝ ամբողջ Եվրոպայից թալանված գործերը պահելու համար։ Չնայած դրան, հետագայում Ֆլաքսմանը օգտվել է [[Ամիենի հաշտության պայմանագիր|Ամիենի հաշտությունից]]՝ Փարիզ մեկնելու և այնտեղ հավաքված գանձերը տեսնելու համար<ref>Colvin S., 1911. — Р. 490</ref>։ Ջոն Ֆլաքսմանը շարունակել է նախագծել գերեզմանաքարեր, որոնք մեծ հաջողություն են ունեցել։ 1800 թվականին նա ընտրվել է Լոնդոնի Գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամ, իսկ 1810 թվականին ակադեմիան նրան նշանակել է քանդակագործության պրոֆեսորի հատուկ ստեղծված պաշտոնում։ Նա հանգամանալից և խելամիտ դասախոս էր, և նրա դասախոսությունները հաճախ վերահրատարակվում էին։ Երբ 1806 թվականին լորդ էլգինի կողմից [[Աթենքի Ակրոպոլիս]]ի [[Պարթենոն]]ից հանված «[[Էլգինի մարմարները]]»՝ [[Ֆիդիաս]]ի և նրա աշակերտների (Մ.թ. ա. 438-431 թթ.) աշխատանքների ռելիեֆներն ու քանդակները հասել են [[Անգլիա]], Ջոն Ֆլաքսմանը մասնակցել է այս ստեղծագործությունների արժեքի վերաբերյալ թեժ քննարկմանը։ Ֆլաքսմանի հայտարարությունները խորհրդարանական հանձնաժողովի առջև՝ հօգուտ կառավարության կողմից դրանց ձեռքբերման, զգալի կշիռ ունեին, և քանդակները, ի վերջո, ձեռք են բերվել 1816 թվականին: 1820 թվականին մահացել է Ֆլաքսմանի կինը։ Նրա կրտսեր քույրը՝ Մարիա Դենմանը, և նրա խորթ քույրը՝ Մերի Էն Ֆլաքսմանը, շարունակել են ապրել նրա հետ, և նա շարունակել քրտնաջան աշխատել: 1822 թվականին Ֆլաքսմանը ակադեմիայում դասախոսություն է կարդացել՝ ի հիշատակ իր հին ընկերոջ՝ քանդակագործ [[Անտոնիո Կանովա|Կանովայի]], ով վերջերս էր մահացել։ 1823 թվականին նրան այցելել է [[Ֆրիդրիխ Շլեգել|Շլեգելը]], ով զեկույց է գրել նրանց հանդիպման մասին։ Ֆլաքսմանը մահացել է 71 տարեկան հասակում 1826 թվականի դեկտեմբերի 7-ին: Նա թաղվել է Սենթ Ջայլսի գերեզմանատանը, Քինգս ռոուդում, «բանաստեղծների եկեղեցում» (St Giles in the Fields), իր կնոջ՝ Աննայի և քրոջ՝ Մերի Էն Ֆլաքսմանի կողքին։ == Ստեղծագործության և հավաքածուների գնահատում == Ջոն Ֆլեքսմանի շատ գործեր ստեղծվել են օգնականների օգնությամբ, և դրանք արժանացել են քննադատության, որ «նրա մարմարի որոշ կտորների կատարումը մի փոքր ձանձրալի է»<ref>Whinney M., 1971. — P. 137</ref>։ Ֆլաքսմանի «Էտրուսկյան գծանկարների» ամենահայտնի քննադատությունը բանաստեղծ [[Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթե|Յ. Վ. Գյոթեի]] կողմից է, որ նշել է, որ Ջոն Ֆլաքսմանը «բոլոր դիլետանտների սիրելին է. նրա բոլոր արժանիքները հեշտությամբ հասանելի են հասկանալու համար... Բայց որքան քիչ է աչքի ընկնում այս հաճելի, քաղցր և որոշ առումներով առանց արժանիքների նկարիչը»<ref>Гёте об искусстве. — Л.-М.: Искусство, 1936. — С. 197—199</ref>։ [[Էրվին Պանոֆսկի|Է. Պանոֆսկին]] նկարչին անվանել է «ռոմանտիկ կլասիցիստ»։ Ֆլաքսմանը շատ սիրված էր, բայց հետագայում մոռացվել է: Նրա «էտրուսկյան ոճը» կամ «նեոգրեկ» ոճը հիմնված էր [[Հին Հռոմ]]ի և [[Պոմպեյ]]ի հուշարձանների ուսումնասիրության վրա, բայց Ֆլաքսմանը լավ գիտեր և ուսումնասիրում էր գոթական արվեստը՝ իտալական [[պրոտոռենեսանս]] նկարիչների գործերը: Անգլիացի նկարիչ և գծագրող Ջոզեֆ Ֆարինգթոնը, Ֆլաքսմանի մտերիմ ընկերն ու համախոհը, իր անհատական ոճը սահմանել է որպես «հնության և գոթական խառնուրդ»<ref>[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]], 1997. — С. 436</ref>։ Ֆլաքսմանի ստեղծագործությունների հիմնական հավաքածուները գտնվում են [[Լոնդոնի համալսարանական քոլեջ]]ում, [[Բրիտանական թանգարան]]ում և [[Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարան]]ում: Լոնդոնի համալսարանական քոլեջը նաև պահում է Ֆլաքսմանին պատկանող արխիվային նյութերը և նրա պատկերազարդ գրքերի հավաքածուն: == Պատկերասրահ == <gallery class="center" widths="140px" heights="160px"> Frankland memorial by John Flaxman R.A..jpg|Սըր Թ. Ֆրանկլանդի երեխաների հուշահամալիր: Մարմար. Բոլոր Սրբերի Եկեղեցի, Հյուսիսային Յորքշիր, Անգլիա Sarah Morley Memorial detail Flaxman.jpg|Սառա Մորլիի Հուշահամալիր. Մանրամասն. Գլոչեստերի Տաճար (27) Flaxman Ilias 1795, Zeichnung 1793, 189 x 284 mm.jpg|Աքիլլեսը սգում է Պատրոկլեսին: Տ. Պիրոլիի փորագրությունը (1795), որը հիմնված է Ջ․ Ֆլաքսմանի գծանկարի վրա (1793) Ewer MET DP104609.jpg|Կուժ։ Մանուֆակտուրա Ջ. Ուեջվուդը՝ ըստ Ջ․ Ֆլաքսմանի գծանկարի: Սև բազալտե զանգված: Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու Յորք Chessmen (32) MET ES1653.jpg|Շախմատի խաղաքարեր։ Մանուֆակտուրա Ջ. Ուեջվուդը՝ ըստ Ջ․ Ֆլաքսմանի գծանկարի: Հասպիսի զանգված։ Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու Յորք John Flaxman (1755-1826) - Cephalus and Aurora (1789-90) front right 2, Lady Lever Art Gallery, Port Sunlight, Cheshire, June 2013 (9100881175).png|Կեֆալուս և Ավրորա։ 1789-1790 թվականներ։ Մարմար։ Լեդի Լևերի պատկերասրահ, Լիվերպուլ FLAXMAN John The Fury Of Athamas.jpg|Ատամանի կատաղությունը: 1790–1794 թվականներ։ Մարմար։ Ազգային հարստություն, Մեծ Բրիտանիա Flaxman Portrait Füssli.jpg|Ի. Գ. Ֆյուսլիի դիմանկարը: Մոտ. 1800 թվական։ Մարմար։ Բոդեի Թանգարան, Բեռլին UCL Flaxman Gallery and sculpture.jpg|Ջ․ Ֆլաքսմանի պատկերասրահ։ «Սուրբ Միքայելը, որը հաղթում է Սատանային» քանդակ: [[Լոնդոնի համալսարանական քոլեջ]] </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{ВТ-ЭСБЕ|Ջոն Ֆլաքսման}} * «Die Welt der Malerei», Gütersloh-Amstelveen 1997. * John Flaxman. The illustrations for Dante’s Divine Comedy. Royal Academy of Arts. 2004. Mondadori Electa S.p.A., Milan. p.&nbsp;280 ISBN 1-903973-59-7 {{DEFAULTSORT:Ֆլաքսման, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի քանդակագործներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի պատկերազարդողներ]] ge955ly6nbcpyydc06a1h9dyyinfsyk 10722443 10722442 2026-04-09T03:28:32Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բրիտանացի արվեստագետներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722443 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Նկարիչ}} '''Ջոն Ֆլաքսման''', '''Ջոն Ֆլաքսմեն'''<ref>{{БРЭ|id=4715144|статья=Флаксмен, Джон}}</ref> ({{lang-en|John Flaxman}}, [[1755]] թվականի [[հուլիսի 6]], [[Յորք]] - [[1826]] թվականի [[դեկտեմբերի 9]], [[Լոնդոն]]), [[անգլիա]]կան ռոմանտիկ [[Նեոդասականություն|նեոկլասիցիզմի]] նկարիչ, [[Գծանկար|գծագրող]], [[Փորագրություն (այլ կիրառումներ)|փորագրող]] և [[Քանդակագործություն|քանդակագործ]]<ref>Neues allgemeines Künstler-Lexicon; oder Nachrichten von dem Leben und den Werken der Maler, Bildhauer, Baumeister, Kupferstecher etc. Bearb. von Dr. G. K. Nagler. — München: E.A. Fleischmann, 1835—1852</ref><ref>The Grove Encyclopedia of Decorative Arts: Oxford University Press, USA. — In 2 Vol. — 2006. — Vol. 1. — Р. 384</ref>։ == Կյանք և ստեղծագործություն == Ջոն Ֆլաքսմանը ծնվել Է [[Յորք]]ում, քանդակագործ-մոդելավորող Ջոն Ֆլաքսման ավագի ընտանիքում (անհայտ - մոտ 1795), որն ավելի հաճախ կոչվում է Ֆլաքսման Առաջին: Հայտնի են նաև այլ նկարիչներ, այս ընտանիքի անդամների մեջ։ Ջոն Ֆլաքսման երկրորդը ինքնուսույց էր, օգտագործում էր նկարիչ ընկերների խորհուրդները, ցուցադրում էր իր նկարները Նկարիչների ազատ ընկերության պատկերասրահում, տասնհինգ տարեկան հասակում նա շահել է Արվեստի ընկերության երկրորդ մրցանակը: Նույն 1770 թվականին նա ընդունվել է [[Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա (Լոնդոն)|Լոնդոնի Գեղարվեստի թագավորական ակադեմիա]] և նվաճել արծաթե մեդալ։ Այնուամենայնիվ, 1772 թվականին Ակադեմիայի ոսկե մեդալի մրցույթում Ֆլաքսմանը պարտություն է կրել<ref>Colvin S. Flaxman, John // Chisholm, Hugh (ed.). Encyclopædia Britannica. — Vol. 10 (11th ed.), 1911. — Cambridge University Press. — Рp. 489—491 [https://en.wikisource.org/wiki/1911_Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Flaxman,_John]</ref>։ 1775 թվականից Ֆլաքսմանը քանդակագործական ռելիեֆներ է կատարել [[Ջոսայա Ուեջվուդ]] կերամիկական արտադրամասի համար [[Սթաֆորդշիր]]ում (Անգլիա), որտեղ նախկինում նրա հայրը կատարել է նմանատիպ աշխատանքներ: Նա պատրաստել է ռելիեֆային պլանկետներ, ոսկերչական իրերի գծանկարներ՝ բոլորը «դասական հռոմեական ոճով»։ 1780-ականներից ի վեր, իր ստեղծագործական կյանքի մնացած ժամանակահատվածում, Ֆլաքսմանը նկարել է հուշահամալիրի [[խորաքանդակ]]ներ և նախագծել մոնումենտալ [[մահարձան]]ներ, որոնք կարելի է գտնել Անգլիայի բազմաթիվ եկեղեցիներում: 1782 թվականին՝ քսանյոթ տարեկան հասակում, Ֆլաքսմանն ամուսնացել է Աննա («Նենսի») Դենմանի հետ, ով սկսել է օգնել նրան աշխատանքում։ 1787 թվականին՝ հարսանիքից հինգ տարի անց, Ֆլաքսմանը և նրա կինը ճանապարհորդել են [[Հռոմ]]՝ Ուեջգվուդի կողմից մասամբ ֆինանսավորմամբ։ Հավերժական քաղաքում նրա գործունեությունը ներառում էր Ուեջվուդի վարձած քանդակագործներ-մոդելավորողների խմբի ղեկավարումը, թեև նա այլևս չէր կատարում նմանատիպ աշխատանքներ: Նրա էսքիզները ցույց են տալիս, որ Հռոմում Ֆլաքսմանը ուսումնասիրել է ոչ միայն հին, այլև միջնադարյան և վերածննդի արվեստ<ref>Whinney M. English Sculpture 1720—1830. — Victoria and Albert Museum Monographs. — London: Her Majesty’s Stationery Office, 1971. — P. 137</ref>։ Ամենամեծ համբավը ձեռք է բերել Հռոմում [[Էսքիլես]]ի, [[Հոմերոս]]ի և [[Դանթե Ալիգիերի]]ի ստեղծագործությունների նկարազարդումները, որոնք նկարվել են Թոմազո Պիրոլիի կողմից գծային ձևով՝ «ուրվագծային»։ Այս ձևը՝ Ֆլաքսմանի հայտնագործությունը, այն ժամանակ վերագրվում էր «նեոգրեկ» նորաձև ոճին։ Ինքը՝ հեղինակը, բացատրել է, որ իրեն ոգեշնչել են այս նկարները ներկված հին հունական և իտալական ծաղկամաններով։ Ֆլաքսմանը ստեղծել է Դանթեի «[[Աստվածային կատակերգություն|Աստվածային կատակերգության]]» հարյուր տասնմեկ նկարազարդում, որոնք ոգեշնչում էին այնպիսի նկարիչների, ինչպիսիք են [[Ֆրանցիսկո Գոյա|Ֆ. Գոյան]] և [[Դոմինիկ Էնգր|Ժ․ Օ․ Դ․ Էնգրը]], դրանք լայնորեն օգտագործվել են նաև որպես ակադեմիական օգնություն 19-րդ դարի արվեստի ուսանողների համար<ref>Introduction // Flaxman’s Illustrations for Dante’s Divine Comedy. — Mineola N.Y: Dover Publications, 2007. — ISBN 978-0486455587</ref>։ Ֆլաքսմանի նկարները [[Հեսիոդոս]]ի «Գործեր և օրեր» բանաստեղծության համար փորագրվել են [[Ուիլյամ Բլեյք]]ի կողմից (1817): Հայտնի է նաև, որ նույնիսկ ավելի վաղ՝ 1783 թվականին, Ֆլաքսմանը սուբսիդավորել է իր ընկերոջ՝ Բլեյքի, այն ժամանակ ոչ մեկին անհայտ բանաստեղծի և ռոմանտիկ նկարչի աշխատանքների հրատարակումը<ref>[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]. Флаксман, Джон // Стили в искусстве. В 3-х т. — СПб.: Кольна. Т. 3. — Словарь имен, 1997. — ISBN 5-88737-010-6. — С. 436</ref>։ Սկզբում Ֆլաքսմանը մտադիր էր մնալ Իտալիայում երկու տարուց մի փոքր ավելի, բայց ձերբակալվել է «Ատամասի կատաղությունը» մարմարե Քանդակագործական խմբի վերականգնման հանձնաժողովի կողմից Ֆրեդերիկ Հերվիի, Բրիստոլի կոմսի և Դերիի եպիսկոպոսի համար: 1794 թվականի ամռանը Անգլիա վերադառնալու պահին, յոթ տարվա բացակայությունից հետո, Ֆլաքսմանը ավարտել է նաև Կեֆալուսի և Ավրորայի մարմարե խումբը՝ հիմնվելով Օվիդիոսի «Մետամորֆոզների» պատմության վրա։ Այս ստեղծագործությունը ձեռք է բերել Թոմաս Հոուփը, ով Հռոմ է ժամանել 1791 թվականին։ Ավելի ուշ Հոուփը այս աշխատանքը դարձրել է կենտրոնական իր լոնդոնյան տան «Ֆլաքսմանի սենյակի» (Flaxman room) զարդարանքում։ Այժմ քանդակը գտնվում է [[Լիվերպուլ]]ի Լեդի Լևերի արվեստի պատկերասրահի հավաքածուում<ref>Cephalus and Aurora, 1790. Liverpool Museums. — Retrieved 11 April 2013</ref>։ Վերադարձի ճանապարհին Ֆլաքսմանները ճանապարհորդում էին կենտրոնական և Հյուսիսային Իտալիայում։ Վերադառնալուն պես նրանք վարձել են մի տուն Բուքինգհեմ փողոցում՝ Լոնդոնի Ֆիցրոյ հրապարակում, որը նրանք երբեք չեն լքել: Այդ ժամանակից ի վեր Բուքինգհեմ փողոցը վերանվանվել է Գրինվել սթրիթ, W1, թիվ 7 տան ճակատին ամրացված է հուշատախտակ, որը ցույց է տալիս, որ այստեղ է գտնվում այն տունը, որտեղ ապրել է Ջոն Ֆլաքսմանը։ Վերադարձից անմիջապես հետո քանդակագործը բողոք է հրապարակել [[Փարիզ]]ի արվեստի կենտրոնական թանգարան ([[Նապոլեոն Բոնապարտ|Նապոլեոնի]] թանգարան) ստեղծելու ծրագրի դեմ (արդեն վերանայվել է ֆրանսիական գրացուցակի կողմից և իրականացվել է Նապոլեոնի կողմից երկու տարի անց)՝ ամբողջ Եվրոպայից թալանված գործերը պահելու համար։ Չնայած դրան, հետագայում Ֆլաքսմանը օգտվել է [[Ամիենի հաշտության պայմանագիր|Ամիենի հաշտությունից]]՝ Փարիզ մեկնելու և այնտեղ հավաքված գանձերը տեսնելու համար<ref>Colvin S., 1911. — Р. 490</ref>։ Ջոն Ֆլաքսմանը շարունակել է նախագծել գերեզմանաքարեր, որոնք մեծ հաջողություն են ունեցել։ 1800 թվականին նա ընտրվել է Լոնդոնի Գեղարվեստի ակադեմիայի իսկական անդամ, իսկ 1810 թվականին ակադեմիան նրան նշանակել է քանդակագործության պրոֆեսորի հատուկ ստեղծված պաշտոնում։ Նա հանգամանալից և խելամիտ դասախոս էր, և նրա դասախոսությունները հաճախ վերահրատարակվում էին։ Երբ 1806 թվականին լորդ էլգինի կողմից [[Աթենքի Ակրոպոլիս]]ի [[Պարթենոն]]ից հանված «[[Էլգինի մարմարները]]»՝ [[Ֆիդիաս]]ի և նրա աշակերտների (Մ.թ. ա. 438-431 թթ.) աշխատանքների ռելիեֆներն ու քանդակները հասել են [[Անգլիա]], Ջոն Ֆլաքսմանը մասնակցել է այս ստեղծագործությունների արժեքի վերաբերյալ թեժ քննարկմանը։ Ֆլաքսմանի հայտարարությունները խորհրդարանական հանձնաժողովի առջև՝ հօգուտ կառավարության կողմից դրանց ձեռքբերման, զգալի կշիռ ունեին, և քանդակները, ի վերջո, ձեռք են բերվել 1816 թվականին: 1820 թվականին մահացել է Ֆլաքսմանի կինը։ Նրա կրտսեր քույրը՝ Մարիա Դենմանը, և նրա խորթ քույրը՝ Մերի Էն Ֆլաքսմանը, շարունակել են ապրել նրա հետ, և նա շարունակել քրտնաջան աշխատել: 1822 թվականին Ֆլաքսմանը ակադեմիայում դասախոսություն է կարդացել՝ ի հիշատակ իր հին ընկերոջ՝ քանդակագործ [[Անտոնիո Կանովա|Կանովայի]], ով վերջերս էր մահացել։ 1823 թվականին նրան այցելել է [[Ֆրիդրիխ Շլեգել|Շլեգելը]], ով զեկույց է գրել նրանց հանդիպման մասին։ Ֆլաքսմանը մահացել է 71 տարեկան հասակում 1826 թվականի դեկտեմբերի 7-ին: Նա թաղվել է Սենթ Ջայլսի գերեզմանատանը, Քինգս ռոուդում, «բանաստեղծների եկեղեցում» (St Giles in the Fields), իր կնոջ՝ Աննայի և քրոջ՝ Մերի Էն Ֆլաքսմանի կողքին։ == Ստեղծագործության և հավաքածուների գնահատում == Ջոն Ֆլեքսմանի շատ գործեր ստեղծվել են օգնականների օգնությամբ, և դրանք արժանացել են քննադատության, որ «նրա մարմարի որոշ կտորների կատարումը մի փոքր ձանձրալի է»<ref>Whinney M., 1971. — P. 137</ref>։ Ֆլաքսմանի «Էտրուսկյան գծանկարների» ամենահայտնի քննադատությունը բանաստեղծ [[Յոհան Վոլֆգանգ ֆոն Գյոթե|Յ. Վ. Գյոթեի]] կողմից է, որ նշել է, որ Ջոն Ֆլաքսմանը «բոլոր դիլետանտների սիրելին է. նրա բոլոր արժանիքները հեշտությամբ հասանելի են հասկանալու համար... Բայց որքան քիչ է աչքի ընկնում այս հաճելի, քաղցր և որոշ առումներով առանց արժանիքների նկարիչը»<ref>Гёте об искусстве. — Л.-М.: Искусство, 1936. — С. 197—199</ref>։ [[Էրվին Պանոֆսկի|Է. Պանոֆսկին]] նկարչին անվանել է «ռոմանտիկ կլասիցիստ»։ Ֆլաքսմանը շատ սիրված էր, բայց հետագայում մոռացվել է: Նրա «էտրուսկյան ոճը» կամ «նեոգրեկ» ոճը հիմնված էր [[Հին Հռոմ]]ի և [[Պոմպեյ]]ի հուշարձանների ուսումնասիրության վրա, բայց Ֆլաքսմանը լավ գիտեր և ուսումնասիրում էր գոթական արվեստը՝ իտալական [[պրոտոռենեսանս]] նկարիչների գործերը: Անգլիացի նկարիչ և գծագրող Ջոզեֆ Ֆարինգթոնը, Ֆլաքսմանի մտերիմ ընկերն ու համախոհը, իր անհատական ոճը սահմանել է որպես «հնության և գոթական խառնուրդ»<ref>[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]], 1997. — С. 436</ref>։ Ֆլաքսմանի ստեղծագործությունների հիմնական հավաքածուները գտնվում են [[Լոնդոնի համալսարանական քոլեջ]]ում, [[Բրիտանական թանգարան]]ում և [[Վիկտորիայի և Ալբերտի թանգարան]]ում: Լոնդոնի համալսարանական քոլեջը նաև պահում է Ֆլաքսմանին պատկանող արխիվային նյութերը և նրա պատկերազարդ գրքերի հավաքածուն: == Պատկերասրահ == <gallery class="center" widths="140px" heights="160px"> Frankland memorial by John Flaxman R.A..jpg|Սըր Թ. Ֆրանկլանդի երեխաների հուշահամալիր: Մարմար. Բոլոր Սրբերի Եկեղեցի, Հյուսիսային Յորքշիր, Անգլիա Sarah Morley Memorial detail Flaxman.jpg|Սառա Մորլիի Հուշահամալիր. Մանրամասն. Գլոչեստերի Տաճար (27) Flaxman Ilias 1795, Zeichnung 1793, 189 x 284 mm.jpg|Աքիլլեսը սգում է Պատրոկլեսին: Տ. Պիրոլիի փորագրությունը (1795), որը հիմնված է Ջ․ Ֆլաքսմանի գծանկարի վրա (1793) Ewer MET DP104609.jpg|Կուժ։ Մանուֆակտուրա Ջ. Ուեջվուդը՝ ըստ Ջ․ Ֆլաքսմանի գծանկարի: Սև բազալտե զանգված: Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու Յորք Chessmen (32) MET ES1653.jpg|Շախմատի խաղաքարեր։ Մանուֆակտուրա Ջ. Ուեջվուդը՝ ըստ Ջ․ Ֆլաքսմանի գծանկարի: Հասպիսի զանգված։ Մետրոպոլիտեն թանգարան, Նյու Յորք John Flaxman (1755-1826) - Cephalus and Aurora (1789-90) front right 2, Lady Lever Art Gallery, Port Sunlight, Cheshire, June 2013 (9100881175).png|Կեֆալուս և Ավրորա։ 1789-1790 թվականներ։ Մարմար։ Լեդի Լևերի պատկերասրահ, Լիվերպուլ FLAXMAN John The Fury Of Athamas.jpg|Ատամանի կատաղությունը: 1790–1794 թվականներ։ Մարմար։ Ազգային հարստություն, Մեծ Բրիտանիա Flaxman Portrait Füssli.jpg|Ի. Գ. Ֆյուսլիի դիմանկարը: Մոտ. 1800 թվական։ Մարմար։ Բոդեի Թանգարան, Բեռլին UCL Flaxman Gallery and sculpture.jpg|Ջ․ Ֆլաքսմանի պատկերասրահ։ «Սուրբ Միքայելը, որը հաղթում է Սատանային» քանդակ: [[Լոնդոնի համալսարանական քոլեջ]] </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{ВТ-ЭСБЕ|Ջոն Ֆլաքսման}} * «Die Welt der Malerei», Gütersloh-Amstelveen 1997. * John Flaxman. The illustrations for Dante’s Divine Comedy. Royal Academy of Arts. 2004. Mondadori Electa S.p.A., Milan. p.&nbsp;280 ISBN 1-903973-59-7 {{DEFAULTSORT:Ֆլաքսման, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Բրիտանացի նկարիչներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի քանդակագործներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի պատկերազարդողներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի արվեստագետներ]] oooxh9gxuso32ogq74gvbrrn3whmj20 0 1273286 10722164 10722155 2026-04-08T12:12:33Z POitor 107559 10722164 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Պետական գործիչ | բնօրինակ անուն = Portrait of Vice President JD Vance.jpg | տիտղոս = [[ԱՄՆ Սենատ | ԱՄՆ սենատոր]] | դրոշ = Seal of the United States Senate.svg | նախագահ = [[Ջո Բայդեն]] | փոխնախագահ = [[Քամալա Հարիս]] | կուսակցություն = [[ԱՄՆ հանրապետական կուսակցություն | Հանրապետական]] | ծննդյան օր = {{ԾԱՏ|1984|8|2}} }}'''Ջեյմս Դեյվիդ «Ջեյ Դի» Վենս''' ({{Lang-en|James David "JD" Vance}}, {{ԱԾ}}, [[Օհայո]], [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]), [[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] [[իրավաբան]], [[գրող]], [[քաղաքական գործիչ]], [[ԱՄՆ Սենատ|ԱՄՆ սենատոր]], [[ԱՄՆ հանրապետական կուսակցություն|ԱՄՆ հանրապետական կուսակցության]] անդամ, ԱՄՆ 50-րդ [[ԱՄՆ փոխնախագահ|փոխնախագահ]]։ Վենսը հաղթել է 2022 թվականին Օհայոյում կայացած Միացյալ Նահանգների Սենատի ընտրություններում՝ հաղթելով դեմոկրատ թեկնածու [[Թիմ Ռայան|Թիմ Ռայանին]]։ 2016 թվականի ընտրություններում դեմ է եղել [[Դոնալդ Թրամփ|Դոնալդ Թրամփի]] թեկնածությանը, սակայն դարձել է Թրամփի աջակիցը նրա նախագահությունից ի վեր<ref>{{Cite web |title=Թրամփը հայտնել է փոխնախագահի իր թեկնածուի անունը |url=https://www.tert.am/am/news/2024/07/16/vance/4153955 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814201946/https://www.tert.am/am/news/2024/07/16/vance/4153955 |archive-date=2024 թ․ օգոստոսի 14 |access-date=2024 թ․ օգոստոսի 14 |website=www.tert.am |language=hy}}</ref>։ Վենսը ունի ազգային պահպանողական գաղափարներ<ref>{{Cite news |last=Orr |first=James |date=2024 թ․ հուլիսի 16 |title=JD Vance’s nomination proves Trumpism is here to stay |url=https://www.telegraph.co.uk/news/2024/07/16/vance-nomination-proves-trumpism-is-here-to-stay/ |access-date=2024 թ․ օգոստոսի 14 |work=The Telegraph |language=en-GB |issn=0307-1235}}</ref>, նա իրեն ներկայացնում է որպես հետլիբերալ աջերի անդամ<ref>{{Cite web |last=Syed |first=Ismail |title=The Rise of JD Vance and the Postliberal Movement |url=https://www.thegnosi.com/p/the-rise-of-jd-vance-and-the-postliberal |access-date=2024 թ․ օգոստոսի 14 |website=www.thegnosi.com |language=en}}</ref>։ Նա դեմ է [[Աբորտ|աբորտի]] իրավունքին, [[Նույնասեռ ամուսնություն|նույնասեռական ամուսնություններին]] և [[Ուկրաինա|Ուկրաինային]] տրամադրվող շարունակական ռազմական օգնությանը, քանի որ կարծում է, որ առաջին հերթին պետք է կենտրոնանալ հարավային սահմանի ամրապնդման և անօրինական ներգաղթի դեմ պայքարի, ինչպես նաև [[Չինաստան|Չինաստանի]] դեմ պայքարի վրա<ref>{{Cite web |date=2024 թ․ հուլիսի 16 |title=Հանրապետական կուսակցությունը պաշտոնապես առաջադրել է Թրամփի թեկնածությունը. նրա փոխնախագահի թեկնածուն կլինի սենատոր Ջեյ Դի Վենսը |url=https://hetq.am/hy/article/168138 |access-date=2024 թ․ օգոստոսի 14 |website=Hetq.am |language=hy}}</ref>։ Վենսը նաև [[Անզավակություն|անզավակության]] բացահայտ քննադատ է<ref>{{Cite web |last=Corn |first=David |title=JD Vance attacked AOC for promoting a “sociopathic attitude” about children |url=https://www.motherjones.com/politics/2024/08/jd-vance-aoc-childless/ |access-date=2024 թ․ օգոստոսի 14 |website=Mother Jones |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite web |last=Kilgore |first=Ed |date=2021 թ․ հուլիսի 26 |title=J.D. Vance: How About We Give Parents Extra Votes? |url=https://nymag.com/intelligencer/2021/07/j-d-vance-maybe-parents-should-get-more-votes.html |access-date=2024 թ․ օգոստոսի 14 |website=Intelligencer |language=en}}</ref>։ == Անձնական կյանքը == Նրան մեծացրել են տատիկն ու պապիկը, քանի որ ծնողներն ամուսնալուծվել էին, իսկ մայրը բուժվում էր [[Թմրամոլություն|թմրամոլությունից]]։ Ավագ դպրոցից հետո անցել է ԱՄՆ ռազմուժի ծովային հետևակի շարքերը, իսկ զինվորական ծառայությունից հետո՝ ընդունվել ու ավարտել է [[Օհայոյի պետական համալսարան|Օհայոյի պետական համալսարանը]] և [[Եյլի համալսարան|Եյլի համալսարանի]] իրավաբանական ֆակուլտետը։ Աշխատել է [[Սան Ֆրանցիսկո|Սան Ֆրանցիսկոյում]]՝ [[Սիլիկոնային հովիտ|Սիլիկոնային հովտի]] ձեռնարկատեր [[Փիթեր Թիել|Փիթեր Թիելի]] համար, ով այնուհետև 10 միլիոն դոլար է նվիրաբերել՝ աջակցելով, որպեսզի Վենսը ընտրվի ԱՄՆ Սենատոր<ref>{{Cite web |date=2024 թ․ հուլիսի 17 |title=Ջեյմս Դևիդ Վենսն է ընտրվել որպես Թրամփի փոխնախագահի թեկնածու |url=https://www.amerikayidzayn.com/a/7701332.html |access-date=2024 թ․ օգոստոսի 14 |website=«Ամերիկայի Ձայն» |language=hy}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} {{ԱՄՆ փոխնախագահներ}} {{DEFAULTSORT:Վենս, Ջեյմս Դեյվիդ}} [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի հանրապետական կուսակցության անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գործարարներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի գրողներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի փաստաբաններ]] [[Կատեգորիա:Ինքնակենսագիրներ]] [[Կատեգորիա:Օհայո նահանգի համալսարանի շրջանավարտներ]] mb09ovjble6ue2hzm15o1hdbv75gust 0 1274487 10722253 10553621 2026-04-08T16:08:39Z A.Savin 18892 /* Պատկերասրահ */ 10722253 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կղզի}} '''Մոյեն կղզի''' ([[Ֆրանսերեն|ֆր.]]՝ Île Moyenne, [[Անգլերեն|անգլ.]]՝ Moyenne Island)''',''' փոքր կղզի (9,9 հա) [[Մաե|Սեյշելյան կղզիների Մահեի]] հյուսիսային ափի մոտ գտնվող Սենթ Էնն Մարին ազգային պարկում: 1970-ական թվականներից այն եղել է [[Բուսական աշխարհ|բուսական]] և [[Ֆաունա|կենդանական աշխարհի]] արգելոց։ 1915 թվականից մինչև 1960-ականները կղզին լքված էր մինչև այն գնել է Բրենդոն Գրիմշոուն 8000 [[Ֆունտ ստեռլինգ|ֆունտ ստեռլինգով]] (մոտ 22․000 [[ԱՄՆ դոլար]]): Նա թերթի խմբագիր է եղել Անգլիայի [[Յորքշիր]] նահանգի Դյուսբերի քաղաքում: Գրիմշոուն կղզու միակ բնակիչն է եղել մինչև իր մահը՝ 2012 թվականի հուլիսը<ref>{{Cite web |title=Seychelles' Brendon Grimshaw, owner of Moyenne island, dies at age 87 |url=https://www.breakingtravelnews.com/news/article/seychelles-brendon-grimshaw-owner-of-moyenne-island-dies-at-age-87/ |website=Breaking Travel News}}</ref>։ Կղզին այժմ ազգային պարկ է և այն կարելի է այցելել կազմակերպված ճամփորդությունների շրջանակներում<ref>http://wanderingcarol.com/seychelles-islands-moyenne-tortoises/ Moyenne 2016 visit</ref><ref>{{Cite web |title=Moyenne Island Seychelles |url=http://www.cerf-resort.com/moyenneislandseychelles.html |website=www.cerf-resort.com}}</ref>։ == Պատմություն == [[Պատկեր:Owners_of_Moyenne.jpg|մինի|266x266փքս| Տեղեկատվական տախտակ Մոյենում (մարտ 2016)]] Մոյեն կղզին, որի անվանումը ծագել է ֆրանսերեն «միջին» բառից, ունի հարուստ պատմություն: Ծովահենները օգտագործել են կղզին 18-րդ և 19-րդ դարերում, և պահպանվել է երկու «ծովահենի գերեզման»: 1946-1962 թվականներին կղզին պատկանել է Ֆիլիպ Ժորժին, որը նախքան Մահե տեղափոխվելը ապրել է այնտեղ կնոջ՝ Վերայի հետ: Կղզին առանձնանում է Վերայի անվան դիտակետով և լողափով։ 1962 թվականին Բրենդոն Գրիմշոուն կղզին գնել է Ֆիլիպ Ժորժից 8000 ֆունտով (համարժեք է 2023 թվականի £216,000-ի)<ref>{{Cite news |date=2012 թ․ ապրիլի 29 |title=An 86-year-old, real-life Robinson Crusoe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-africa-17857239 |work=BBC News}}</ref>: Գրիմշոուն և Ռենե Անտուան Լաֆորտունը<ref>{{Cite web |last=Teale |first=Connor |last2=Leeson |first2=Lucy |date=2022 թ․ ապրիլի 10 |title=Yorkshire man buys tropical island for £8,000 and lives as a recluse |url=https://www.hulldailymail.co.uk/news/uk-world-news/yorkshire-man-buys-tropical-island-6932252 |website=HullLive}}</ref> վերափոխել են կղզին՝ տնկելով 16․000 ծառ, կառուցել արահետներ և ներկրել Ալդաբրա տեսակի հսկա կրիաներ։ Նրանց նպատակն է եղել ստեղծել բացառիկ գեղեցկության կղզի։ Այժմ այնտեղ աճում են տարբեր բույսեր և ապրում տարբեր թռչուններ, ինչպես նաև մոտ 50 հսկա կրիաներ<ref>{{Cite web |last=Ham |first=Anthony |title=Moyenne Island: The world's smallest national park |url=https://www.bbc.com/travel/article/20220119-moyenne-island-the-worlds-smallest-national-park |access-date=2023-11-17 |website=www.bbc.com |language=en}}</ref>: 20 տարվա համառ աշխատանքից հետո Գրիմշոյին և Լաֆորթունին հաջողվել է Մոյեն կղզին դարձնել ազգային պարկ<ref>{{Cite web |title=Moyenne island declared a national park |url=http://www.nation.sc/article.html?id=223843 |access-date=2013-10-15}}</ref><ref>{{Cite web |date=2012 թ․ մայիսի 14 |title=86-year-old man lives on Moyenne Island with 120 tortoises |url=http://www.digitaljournal.com/article/324898 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130308145921/http://www.digitaljournal.com/article/324898 |archive-date=2013 թ․ մարտի 8}}</ref>: Կղզին այժմ հայտնի է որպես Մոյեն կղզի ազգային պարկ՝ առանձնացված շրջակայքում գտնվող Սենթ Էնն Մարին ազգային պարկից։ 2012 թվականին Գրիմշոյի մահից հետո<ref>{{Cite web |title=Moyenne Island: The world's smallest national park |url=https://www.bbc.com/travel/article/20220119-moyenne-island-the-worlds-smallest-national-park}}</ref> նրա ընկեր Սուկետու Պատելը վերահսկում է Մոյեն կղզու հիմնադրամը՝ կառավարելով կղզին և կատարելով կղզու բնական գեղեցկությունը պահպանելու Գրիմշոուի տեսլականը։ == Վարչական պատկանելիություն == Կղզին պատկանում է Մոն Ֆլեուրի շրջանին<ref>{{Cite web |date=2008 թ․ նոյեմբերի 15 |title=Virtualseychelles – the Safest and Fastest Organic Instagram Growth Service |url=http://www.virtualseychelles.sc/downloads/pdf/electoral_districts.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20081115125037/http://www.virtualseychelles.sc/downloads/pdf/electoral_districts.pdf |archive-date=2008-11-15}}</ref>։ == Զբոսաշրջություն == Այսօր կղզու եկամտի հիմնական աղբյուրը զբոսաշրջությունն է, և այն հայտնի է իր լողափերով։ Կղզում գործում են Գրիմշոուին նվիրված փոքրիկ ռեստորան և թանգարան։ Ալդաբրա տեսակի 50 հսկա կրիաները ազատորեն թափառում են, իսկ կղզին վկայում է Գրիմշոուի՝ նվիրվածության մասին։ Ռեստորանի ետևում գտնվում է տեղի հսկիչի տունը<ref>{{Cite web |title=Moyenne Island: The world's smallest national park |url=https://www.bbc.com/travel/article/20220119-moyenne-island-the-worlds-smallest-national-park |website=BBC}}</ref>։ == Պատկերասրահ == <gallery widths="180"> Seychelles_large_map.jpg|alt=Map 1|Քարտեզ Moyenne_Island.jpg|alt=Moyenne Island|Մոյեն կղզի Mahe_Island_View.jpg|Տեսարան Մահե կղզով Sainte Anne Marine Park asv2024-10 img09.jpg|alt=Moyenne island|Մոյեն կղզի 2006-06-22_12-34-40_Seychelles_Cascade_Cascade.jpg|Մոյեն կղզին հարավ-արևելքից </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://seychelles.com/listingdetails/5fc4ccc6072bc33e4924805f Moyenne Island Guide] {{Արտաքին հղումներ}} 5u27z738e4lqm555lps8663t9azui1y 0 1275968 10722314 10572751 2026-04-08T17:43:35Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ]], [[Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների անձինք]] 10722314 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Ջոնաթան Բրյուս Փոսթել''' ([[անգլերեն]]՝ ''Jonathan Bruce Postel.'' {{IPAc-en|p|ə|ˈ|s|t|ɛ|l}}. {{ԱԾ}}), [[Ամերիկացիներ|ամերիկացի]] [[Համակարգչային գիտություններ|համակարգչային գիտ]]նական, ով չափազանց նշանակալի ներդրում է ունեցել [[Համացանց|ինտերնետի]] զարգացման գործում, հատկապես ստանդարտների առումով։ Հայտնի է հիմնականում նրանով, որ եղել է Request for Comment (RFC) փաստաթղթերի շարքի խմբագիր, [[SMTP|փոստի փոխանցման պարզ արձանագրության]] (պրոտոկոլի. Simple Mail Transfer Protocol-ի՝ SMTP-ի) ստեղծող և մինչև իր մահը կառավարել է ինտերնետի թվային դոմեյնների ղեկավար մարմինը՝ Internet Assigned Numbers Authority-ն (IANA-ն): Իր կենդանության օրոք նրան անվանում էին «Ինտերնետի աստված»<ref>{{Cite news |date=1997 թ․ փետրվարի 8 |title=Postel Disputes |work=The Economist |volume=343 |issue=8453 |quote=God, at least in the West, is often represented as a man with a flowing beard and sandals... if the Net does have a god, he is probably Jon Postel, a man who matches that description to a T. Mr. Postel's claim to cyber-divinity, besides his appearance, is that he is the chairman and, in effect, the sole member of the Internet Assigned Numbers Authority, the organization that coordinates almost all Internet addresses.}}</ref><ref>[[wikiquote:Jon Postel|q:Jon Postel]]</ref>՝ այն համապարփակ ազդեցության համար, որին հասել էր իր տաղանդի ու տքնաջան աշխատանքի շնորհիվ; Ինքը՝ Փոսթելը, նշել է, որ այս «հաճոյախոսությունը» խայթ է պարունակում իր մեջ, քանզի ակնարկում է մի առաջարկ, որ իրեն պետք է փոխարինի «պրոֆեսիոնալը», և ի պատասխան հնչեցրել է հետևյալ տիպիկ ասույթը. «Իհարկե, «ինտերնետի աստված» չկա. համացանցը գործում է, քանի որ բազմաթիվ մարդիկ համագործակցում են՝ միասին բաներ անելու համար»: "Of course, there isn’t any 'God of the Internet.' The Internet works because a lot of people cooperate to do things together."<ref>{{Cite web |last=Duhanic |first=Mario |date=2018 թ․ փետրվարի 8 |title=Thanks, Jon and John! About Gods and Knights. |url=https://www.linkedin.com/pulse/thanks-jon-john-gods-knights-mario-duhanic}}</ref> == Գործունեություն == Փոսթելը սովորել է Վան Նայսի միջնակարգ դպրոցում<ref name="wizards">{{Cite book |last=Hafner |first=Katie |url=https://archive.org/details/wherewizardsstay00haf_vgj/page/137 |title=Where Wizards Stay Up Late: The Origins of the Internet |last2=Lyon |first2=Matthew |publisher=Simon & Schuster |year=1996 |isbn=0-684-81201-0 |page=[https://archive.org/details/wherewizardsstay00haf_vgj/page/137 137] |quote=Steve Crocker and Vint Cerf had been best friends since attending Van Nuys High School in L.A.'s San Fernando Valley.... While Cerf and Crocker were academic stars, Postel, who was twenty-five, had had a more checkered academic career. He had grown up in nearby Glendale and Sherman Oaks, and he too had attended Van Nuys High School, where his grades were mediocre. |url-access=registration}}</ref>, այնուհետև [[Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարան|Լոս Անջելեսի կալիֆոռնիական համալսարան]]ում՝ [[Լոս Անջելեսի կալիֆոռնյան համալսարան|UCLA-ում]], որտեղ ստացել է բակալավրի (1966), ինչպես նաև ճարտարագիտության մագիստրոսի աստիճան (1968): Հենց այդնտեղ էլ 1974 թվականին պաշտպանել է դոկտորական թեզը համակարգչային գիտության ոլորտում, ընդ որում՝ որպես թեզի խորհրդատու հանդես է եկել Դեյվ Ֆարբերը: [[Պատկեր:Internet_map_in_February_82.png|ձախից|մինի| Համացանցի քարտեզ, որը ստեղծվել է Ջոն Փոստելի կողմից 1982 թվականին]] Փոստելը 1969 թվականի դեկտեմբերի 23-ից սկսել է աշխատել Լոս Անջելեսի կալիֆոռնիական համալսարանում՝ UCLA-ում որպես հետազոտող ինժեներ ասպիրանտ (I), ընդսմին՝ ներգրավված է եղել ARPANET-ի սկզբնական աշխատանքներում: Մասնակցել է ինտերնետ տիրույթի համակարգի զարգացմանը, և նրա նախաձեռնությամբ [[Վինթոն Գրեյ Սերֆ|Վինթ Սերֆն]] ու [[Ռոբերտ Քան|Բոբ Քանը]] զարգացրել են ցանցերի միջև տվյալների մշակման արձանագրությունների երկրորդ փաթեթը, որն այժմ հայտնի է որպես [[TCP/IP|ինտերնետային արձանագրությունների փաթեթ]]<ref>{{Cite book |last=Banks |first=Michael |url=https://archive.org/details/onwaytoweb00mich/page/76 |title=On the Way to the Web: The Secret History of the Internet and Its Founders |publisher=Apress |year=2008 |isbn=9781430208693 |location=Berkeley, CA |pages=[https://archive.org/details/onwaytoweb00mich/page/76 76]}}</ref>: Սերֆի և [[Սթիվ Քրոքեր|Սթիվ Քրոքերի]] հետ Փոսթելն աշխատել է ARPANET-ի արձանագրությունների մեծ մասի ներդրման վրա<ref name=":0">{{Cite book |last=Mueller |first=Milton L. |title=Ruling the Root: Internet Governance and the Taming of Cyberspace |publisher=MIT Press |year=2009 |isbn=9780262263795 |location=Cambridge, MA |pages=75}}</ref>: Սերֆը հետագայում դարձել է TCP/IP ստանդարտի հիմնական նախագծողներից մեկը<ref name=":0" />, ստանդարտ, որը գործում է Փոսթելի օրենքի հիման վրա<ref>{{Cite book |last=Liska |first=Allan |title=Building an Intelligence-Led Security Program |publisher=Syngress |year=2015 |isbn=9780128021453 |location=Waltham, MA |pages=1}}</ref>: Փոսթելն աշխատել է ARPANET-ում մինչև 1973 թվականի օգոստոսի 24-ը, այնուհետև աշխատակցել է MITER Corporation-ին: Նա աջակցում էր Ցանցային տեղեկատվական կենտրոնին, որն ստեղծվում էր ԳՀԻ-ում [[Էլիզաբեթ Ջ․ Ֆեյնլեր|Էլիզաբեթ Ֆեյնլերի]] կողմից: 1977 թվականի մարտին Փոսթելն աշխատանքի է անցել [[Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարան|Հարավային Կալիֆորնիայի համալսարանի]] Տեղեկատվական գիտությունների ինստիտուտում՝ որպես հետազոտող գիտնական<ref>{{Cite web |date=1998 թ․ նոյեմբերի 5 |title=USC Memorial Tribute for Jonathan B. Postel |url=http://www.usc.edu/webcast/archive/events/postel/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110521181650/http://www.usc.edu/webcast/archive/events/postel/ |archive-date=2011 թ․ մայիսի 21 |access-date=2011 թ․ ապրիլի 8 |publisher=University of Southern California}}</ref>: Փոսթելը 1969 թվականից մինչև իր մահը եղել է RFC-ի խմբագիր և գրել ու խմբագրել է շատ կարևոր RFC-ներ, այդ թվում՝ RFC 791, RFC 792 և RFC 793, որոնք սահմանում են [[TCP/IP|ինտերնետ արձանագրությունների փաթեթի]] հիմնական արձանագրությունները: Դրանց պետք է գումարել RFC 2223-ը՝ ''RFC-երի հեղինակներին'' ''հրահանգները'': 1982-1984 թվականներին Փոսթելը համահեղինակել է RFC-ներ, որոնք դարձել են այսօրվա [[DNS|DNS-]] ի ( RFC 819, RFC 881, RFC 882 և RFC 920 ) հիմքը: 1995 թվականին դրանց գումարվել է [rfc:1591 RFC 1591-ը], որի հեղինակը նաև նա է: Ընդհանուր առմամբ Փոսթելը գրել կամ համահեղինակել է ավելի քան 20 RFC:<ref>{{Cite web |title=Datatracker profile for Jon Postel |url=https://datatracker.ietf.org/person/postel@isi.edu |publisher=IETF}}</ref> Նա երկար տարիներ աշխատակցել է Internet Architecture Board- ին ու վերջինիս նախորդներին: Հիմնադրման օրվանից եղել է անունների ու համարների նշանակման հաշվանցման կենտրոնի՝ nternet Assigned Numbers Authority-ի (IANA-ի) տնօրենը: Ինտերնետ հասարակության առաջին անդամն էր ու դրա հոգաբարձուների խորհրդի անդամ: Եղել է [[.us]] բարձր մակարդակի տիրույթի ստեղծողն ու երկարամյա ադմինիստրատորը: Նա նաև ղեկավարում էր Los Nettos Network-ը։ Բոլոր վերոնշյալները կես դրույքով աշխատանքներ էին, որոնք Փոսթելը համատեղել է [[Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարան]]ի Տեղեկատվական գիտությունների ինստիտուտի համակարգչային ցանցերի բաժանմունքի 7-րդ բաժնի տնօրենի հիմնական պաշտոնին<ref>{{Cite web |date=1997 թ․ հունիսի 5 |title=Jon Postel Biography |url=http://www.isi.edu/div7/people/postel.home/bio.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/19981206211527/http://www.isi.edu/div7/people/postel.home/bio.html |archive-date=1998 թ․ դեկտեմբերի 6 |access-date=2011 թ․ ապրիլի 8 |website=isi.edu}}<cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="230">''isi.edu''. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="231">June 5, 1997. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="232">Archived from [http://www.isi.edu/div7/people/postel.home/bio.html the original] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19981206211527/http://www.isi.edu/div7/people/postel.home/bio.html |date=1998-12-06 }} on December 6, 1998<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="233"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">April 8,</span> 2011</span>.</span></cite></ref>: == Մահ == Փոսթելը մահացավ 1998 թվականի հոկտեմբերի 16-ին Լոս Անջելեսում, սրտի փականի փոխարինման [[Սրտային վիրաբուժություն|վիրահատությունից]] առաջացած բարդություններից։<ref name="WaPo">[https://www.washingtonpost.com/archive/local/1998/10/18/jon-postel-internet-pioneer-dies-at-55-after-heart-surgery/75b75d28-95c1-4a6b-9a0b-2b7f08533fbc/ Jon Postel, Internet Pioneer, Dies at 55 after Heart Surgery]. </ref> == Հիշատակ և մեծարանք == Ինտերնետի ստեղծման գործում Ջոն Փոսթելի ինչպես տեխնիկական, այնպես էլ անձնական ներդրման նշանակալիությունը այնպիսին է, որ նրա կյանքի և ստեղծագործության հիշատակումը կազմում է ինտերնետի հիմնական տեխնիկական գրականության հաջորդականության միջուկը՝ [https://www.rfc-editor.org/rfc/rfc2468 RFC2468]-ի տեսքով: Այս մասին գրել է Վինթ Սերֆը «Ես հիշում եմ IANA-ն» հոդվածում: Հարգանքի մեկ այլ տուրք՝ «Աշխատելով Ջոնի հետ. հարգանքի տուրք՝ մատուցված UCLA-ում, հոկտեմբերի 30, 1998» ( RFC2441 ), գրվել է Դենի Քոհենի կողմից: Ջոն Փոսթելի պատվին են անվանվել [[Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարան|Հարավային Կալիֆոռնիայի համալսարանի]] Տեղեկատվական գիտությունների ինստիտուտի Postel կենտրոնը, ինչպես նաև ամենամյա Postel մրցանակը : 2012 թվականին Փոսթելը ներառվել է Ինտերնետ փառքի սրահում :<ref>{{Cite web |date=2012 |title=2012 Inductees |url=http://www.internethalloffame.org/inductees/year/2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121213033309/http://internethalloffame.org/inductees/year/2012 |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 13 |access-date=2012 թ․ ապրիլի 24 |publisher=Internet Hall of Fame}}</ref> 2016 թվականի սկզբին նրա անունով է կոչվել Լամանշյան կղզիներում շահագործման հանձնված դոմեյնների գրանցման շենքը / The Channel Islands' Domain Registry building<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մարտի 8 |title=Delegation Record for .GG |url=https://www.iana.org/domains/root/db/gg.html |website=www.iana.org |publisher=Internet Assigned Numbers Authority}}</ref><ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մարտի 8 |title=Delegation Record for .JE |url=https://www.iana.org/domains/root/db/je.html |website=www.iana.org |publisher=Internet Assigned Numbers Authority}}</ref> Թերևս նրա թողած ամենահայտնի ժառանգությունը [https://tools.ietf.org/html/rfc760 RFC760]-ն է, որի ներառած կայունության սկզբունքը հաճախ կոչվում է Փոսթելի օրենք և ունի հետևյալ տեսքը. «իրականացումը պետք է պահպանողական լինի ուղարկման վարքագծում և ազատական՝ ստացման վարքագծում» ( RFC 1122 -ում վերաշարադրված է որպես «Ազատական՝ ընդունելիս և պահպանողական՝ ուղարկելիս» "an implementation should be conservative in its sending behavior, and liberal in its receiving behavior" (reworded in RFC 1122 as "Be liberal in what you accept, and conservative in what you send"): Jonathan B. Postel Service Award-ը Փոսթելի անվան մրցանակ է, որը 1999 թվականից սկսած շնորհվում է Ինտերնետ հասարակության կողմից` «մեծարելու այն մարդուն, ով ակնառու ներդրում է ունեցել տվյալների հաղորդակցման համայնքին ծառայելու գործում» / to "honor a person who has made outstanding contributions in service to the data communications community.": Մրցանակի առաջին դափնեկիրն ինքը՝ Փոսթելն էր, հետմահու։<ref>{{Cite web |title=Postel Service Award - Past awards |url=http://www.isoc.org/awards/postel/awards.shtml |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100107062034/http://www.isoc.org/awards/postel/awards.shtml |archive-date=2010-01-07 |access-date=2008-08-05 |publisher=[[Internet Society|ISOC]]}}</ref> Մրցանակը հիմնվել է [[Վինթոն Գրեյ Սերֆ|Վինթ Սերֆի]] կողմից, որն այդ ժամանակ Ինտերնետ հասարակության նախագահն էր: Այդ մասին հայտարարվել է ''«Ես հիշում եմ IANA-ն»'' հոդվածում<ref>{{Cite web |last=Vint Cerf |author-link=Vint Cerf |date=1998 թ․ հոկտեմբեր |title=I remember IANA |url=http://tools.ietf.org/html/rfc2468 |access-date=2008-08-05 |publisher=RFC 2468}}</ref>: == Ծանոթագրություններ == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{Dmoz|Computers/Internet/History/People/Postel%2C_Jonathan/}} * [http://www.postel.org/ postel.org] Research center at USC/ISI created in his honor. {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:1943 ծնունդներ]] [[Կատեգորիա:1998 մահեր]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի ինֆորմատիկայի ոլորտի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ճարտարագետներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի ծրագրավորողներ]] [[Կատեգորիա:Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների անձինք]] 5ur0hckjodjzo6m7m4zin60e2pjkzf2 0 1276025 10722469 10612508 2026-04-09T06:55:28Z WikiTatik 9121 10722469 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Application Programming Interface''' (API) այն եղանակն է, որով երկու կամ ավելի [[Համակարգչային ծրագիր|համակարգչային ծրագրեր]] կամ բաղադրիչներ կարող են շփվել միմյանց հետ։ Դա ծրագրային [[միջերես]]ի տեսակ է, որը ծառայություն է առաջարկում այլ ծրագրային մասերի համար<ref>{{Cite book |last=Reddy |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=IY29LylT85wC |title=API Design for C++ |date=2011 |publisher=Elsevier Science |isbn=9780123850041 |page=1 |access-date=2023 թ․ մարտի 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415001843/https://books.google.com/books?id=IY29LylT85wC |archive-date=2023 թ․ ապրիլի 15 |url-status=live}}</ref>։ API-ի կառուցվածքը կամ օգտագործման ուղեցույցը կոչվում է API առանձնահատկություն (API specification)։ Հաշվարկային համակարգը, որը համապատասխանում է այս ստանդարտին, ասվում է, որ այն իրականացնում է կամ բացահայտում է API։ API տերմինը կարող է վերաբերվել կամ հատուկ ստանդարտին, կամ դրա իրականացմանը։ Մինչդեռ համակարգի օգտատիրոջ միջերեսը թելադրում է, թե ինչպես են վերջին օգտվողները փոխազդում տվյալ համակարգի հետ, ապա նրա API-ն թելադրում է, թե ինչպես գրել կոդ, որն օգտվում է այդ համակարգի հնարավորություններից:[[Պատկեր:Screenshot_of_NASA_API_documentation.png|մինի|ՆԱՍԱ-ի կողմից գրված Web API փաստաթղթերի էկրանային պատկերը, որը ցույց է տալիս APOD-ի օգտագործումը։]]Ի տարբերություն օգտատիրոջ միջերեսի, որը համակարգիչը միացնում է մարդուն, կիրառական ծրագրավորման միջերեսը միացնում է համակարգիչները կամ ծրագրային ապահովման մասերը միմյանց հետ: Այն նախատեսված չէ ուղղակիորեն օգտագործելու այլ անձի (վերջնական օգտագործողի) կողմից, բացառությամբ համակարգչային [[Վեբ ծրագրավորող|ծրագրավորողի]], ով այն ներառում է ծրագրային ապահովման մեջ: API-ն հաճախ կազմված է տարբեր մասերից, որոնք գործում են որպես գործիքներ կամ ծառայություններ, որոնք հասանելի են ծրագրավորողին: Ծրագիրը կամ ծրագրավորողը, որն օգտագործում է այս մասերից մեկը, ''կանչում է'' է API-ի այդ հատվածը: API-ն կազմող զանգերը հայտնի են նաև որպես ենթածրագրեր, մեթոդներ, հարցումներ կամ [[Հաղորդակցության վերջնակետ|վերջնակետեր]]: API-ի հստակեցումը ''սահմանում է'' այս կանչեը, ինչը նշանակում է, որ այն բացատրում է, թե ինչպես օգտագործել կամ իրականացնել դրանք: API-ների նպատակներից մեկը համակարգի աշխատանքը ներքին մանրամասներից թաքցնելն է, և ցուցադրել միայն այն մասերը, որոնք ծրագրավորողին օգտակար են, պահպանելով դրանք համատեղելի, նույնիսկ եթե ներքին մանրամասները հետագայում փոխվեն։ API-ն կարող է հարմարեցված լինել հատուկ երկու համակարգերի համար, կամ կարող է լինել ընդհանուր ստանդարտ, որը թույլ է տալիս բազմաթիվ համակարգերի միջև փոխազդեցություն։ Կան API-ներ ծրագրավորման լեզուների, ծրագրային գրադարանների, համակարգչային օպերացիոն համակարգերի և համակարգչային սարքավորումների համար։ API-ները ծագել են 1940-ականներին, սակայն տերմինը չի առաջացել մինչ 1960-ականներ և 1970-ականներ։ Տեխնոլոգիական աշխարհի ներկա օգտագործումը հաճախ վերաբերում է Վեբ API-ներին<ref name="Lane2019">{{Cite web |last=Lane |first=Kin |date=2019 թ․ հոկտեմբերի 10 |title=Intro to APIs: History of APIs |url=https://blog.postman.com/intro-to-apis-history-of-apis/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200911053834/https://blog.postman.com/intro-to-apis-history-of-apis |archive-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 11 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 18 |website=Postman |language=en-US |quote=When you hear the acronym "API" or its expanded version "Application Programming Interface", it is almost always in reference to our modern approach, in that we use HTTP to provide access to machine readable data in a JSON or XML format, often simply referred to as "Web APIs". APIs have been around almost as long as computing, but modern Web APIs began taking shape in the early 2000s.}}</ref>, որոնք թույլ են տալիս շփում համակարգչների միջև, որոնք միացված են Ինտերնետին։ API-ների վերջին զարգացումները հանգեցրել են միկրոբծարարքների (microservices) աճին, որոնք թուլորեն կապված ծառայություններ են՝ հասանելի հանրային API-ների միջոցով<ref>{{Cite web |last=Wood |first=Laura |date=2021 թ․ օգոստոսի 25 |title=Global Cloud Microservices Market (2021 to 2026) |url=https://www.businesswire.com/news/home/20210825005630/en/Global-Cloud-Microservices-Market-2021-to-2026---Growth-Trends-COVID-19-Impact-and-Forecasts---ResearchAndMarkets.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408091236/https://www.businesswire.com/news/home/20210825005630/en/Global-Cloud-Microservices-Market-2021-to-2026---Growth-Trends-COVID-19-Impact-and-Forecasts---ResearchAndMarkets.com |archive-date=2022 թ․ ապրիլի 8 |access-date=2022 թ․ մարտի 29 |website=businesswire.com |language=en-US}}</ref>։ API-ները պետք է ունենան տարբերակներ։ Կան երկու հիմնական տարբերակման ռազմավարություններ<ref>{{Cite book |title=Designing Web APIs Building APIs That Developers Love |publisher=O'Reilly Media |year=2018 |isbn=9781492026877}}</ref>՝ # '''Տարբերակման ներքին՝ URL-ի միջոցով․''' այս ռազմավարությունը ներառում է տարբերակման տեղեկությունները API-ի URL-ում: Օրինակ, տարբերակը կարող է ընդգրկվել URL-ի մեջ որպես մաս, ինչպես օրինակ՝ <code>api.example.com/v1/resource</code> կամ <code>api.example.com/v2/resource</code>։ # '''Անմիջական տարբերակի ռազմավարություն'''. այս ռազմավարությունը թույլ է տալիս կատարել ցանկացած փոփոխություններ։ Սա հարմար է բարդ հավելվածների և բարդ փոփոխությունների համար։ Այս ռազմավարությունները օգնում են ծրագրավորողներին և օգտագործողներին ապահովել համատեղելիություն և վերահսկել տարբերակի փոփոխությունները API-ի հետ աշխատելիս։ == Նպատակ == Ծրագրեր կառուցելիս API-ն պարզեցնում է ծրագրավորումը՝ վերացականացնելով հիմքում ընկած իրականացումը և բացահայտելով միայն մշակողին անհրաժեշտ օբյեկտները կամ գործողությունները: Օրինակ, էլեկտրոնային փոստի հաճախորդի գրապայմանական միջերեսը կարող է տրամադրել կոճակ, որը կատարում է բոլոր քայլերը նոր էլեկտրոնային փոստերի ստացման և ընդգծման համար, մինչդեռ ֆայլերի մուտք/ելքի API-ն կարող է տրամադրել ծրագրավորողին ֆունկցիա, որը պատճենում է ֆայլը մեկ վայրից մյուսը՝ առանց պահանջելու, որ մշակողը հասկանա ֆայլային համակարգի գործողությունները, որոնք կատարվում են հետևում<ref name="Clarke42">{{Cite web |last=Clarke |first=Steven |date=2004 |title=Measuring API Usability |url=http://www.drdobbs.com/windows/measuring-api-usability/184405654 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303235859/http://www.drdobbs.com/windows/measuring-api-usability/184405654 |archive-date=2022 թ․ մարտի 3 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 29 |website=Dr. Dobb's}}</ref>։ == Տերմինի պատմություն == [[Պատկեր:Database_management_system_diagram_from_1978_workshop.png|մինի|1978 թվականի դիագրամ, որն առաջարկում է ընդլայնել API-ի գաղափարը՝ դառնալով ընդհանուր ծրագրավորման ինտերֆեյս՝ միայն կիրառական ծրագրերից դուրս<ref name="NBS1981">{{Cite report |url=https://hdl.handle.net/2027/mdp.39015077587742?urlappend=%3Bseq=53 |title=Database architectures – a feasibility workshop |date=1981 թ․ ապրիլ |publisher=U.S. Department of Commerce, National Bureau of Standards |location=Washington, DC |pages=45–47 |lccn=81600004 |id=NBS special publication 500-76 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 18 |hdl=2027/mdp.39015077587742?urlappend=%3Bseq=53}}</ref>։]] API տերմինը սկզբնական շրջանում նկարագրվել է միայն վերջնական օգտագործողի ծրագրերի համար նախատեսված միջերես, որոնք հայտնի էին որպես կիրառման ծրագրեր (application programs): Այս ծագումը դեռևս արտահայտված է «Application Programming Interface» անվանման մեջ։ Այսօր տերմինը ավելի լայն իմաստ ունի՝ ներառելով նաև օգտակար ծրագրեր և նույնիսկ սարքավորումների միջերեսներ<ref name="Bloch2018">{{cite speech |last= |first= |author-link=Joshua Bloch |title=A Brief, Opinionated History of the API |event=QCon |date=August 8, 2018 |location=San Francisco |publisher=InfoQ |url=https://www.infoq.com/presentations/history-api/ |access-date=September 18, 2020 |archive-date=September 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922200610/https://www.infoq.com/presentations/history-api/ |url-status=live}}</ref>։ === 1940-ականներ և 1950-ականներ === API-ի գաղափարը շատ ավելի հին է, քան բուն տերմինը: Բրիտանացի համակարգչային գիտնականներ [[Մորիս Ուիլքս]]ը և Դեյվիդ Ուիլերը 1940-ականներին աշխատել են մոդուլային [[Գրադարան (ծրագրավորում)|ծրագրային գրադարանի]] վրա EDSAC-ի՝ վաղ համակարգչի համար: Այս գրադարանի [[Գործառույթ (համակարգչային ծրագրավորում)|ենթածրագրերը]] պահվել են [[Ծակոտաժապավեն|ծակոտժապավենի]] վրա, որը կազմակերպված է եղել փաստաթղթերի պահարանում: Այն պարունակել է նաև այն, ինչ Ուիլքսը և Ուիլերը անվանում էին «գրադարանային գրացուցակ» յուրաքանչյուր ենթածրագրի վերաբերյալ նշումների և այն ծրագրի մեջ ներառելու մասին, գրադարանը հիմա կոչվում է API (կամ API հստակեցում կամ API փաստաթուղթ), քանի որ այն հրահանգում է ծրագրավորողին, թե ինչպես օգտագործել (կամ «կանչել») յուրաքանչյուր ենթածրագիր, որն անհրաժեշտ է ծրագրավորողին<ref name="Bloch20182">{{Cite speech |last= |first= |author-link=Joshua Bloch |event=QCon |date=August 8, 2018 |location=San Francisco |access-date=September 18, 2020}}</ref>։ Ուիլկսի և Ուիլերի 1951 թվականի «The Preparation of Programs for an Electronic Digital Computer» գիրքը պարունակում է առաջին հրատարակված API առանձնահատկությունը։ [[Ջոշուա Բլոխ]]ը գտնում է, որ Ուիլքսը և Ուիլերը «թաքնված կերպով հայտնագործել են» API-ն, քանի որ այն ավելի շատ հայտնաբերված, քան հորինված հայեցակարգ է<ref name="Bloch20183">{{Cite speech |last=Bloch |first=Joshua |author-link=Joshua Bloch |event=QCon |date=August 8, 2018 |location=San Francisco |access-date=September 18, 2020}}</ref>։ [[Պատկեր:Univac_1108_Census_Bureau.jpg|մինի|Չնայած այն մարդիկ, ովքեր հորինել են API տերմինը, ծրագրային ապահովում են իրականացրել Univac 1108-ի վրա, նրանց API-ի նպատակն է եղել հնարավոր դարձնել ապարատային անկախ ծրագրեր<ref name="CottonGreatorex1968">{{Cite conference |last1=Cotton |first1=Ira W. |last2=Greatorex |first2=Frank S. |date=1968 թ․ դեկտեմբեր |title=Data structures and techniques for remote computer graphics |url=https://www.computer.org/csdl/pds/api/csdl/proceedings/download-article/12OmNyRPgFZ/pdf |conference=AFIPS 1968 Fall Joint Computer Conference |location=San Francisco, California |publisher=Association for Computing Machinery |volume=I |pages=533–544 |doi=10.1145/1476589.1476661 |isbn=978-1450378994 |oclc=1175621908 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020123943/https://www.computer.org/csdl/pds/api/csdl/proceedings/download-article/12OmNyRPgFZ/pdf |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 20 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 19 |book-title=AFIPS '68: Proceedings of the December 9–11, 1968, Fall Joint Computer Conference |url-status=live}}</ref>։]] === 1960-ականներ և 1970-ականներ === «Կիրառական ծրագրի միջերես» տերմինը (ծրագրավորման բառի փոխարեն՝ ծրագիր) առաջին անգամ արձանագրվել է 1968 թվականին AFIPS կոնֆերանսի ժամանակ ներկայացված ''«Տվյալների կառուցվածքներ և տեխնիկա հեռավոր [[համակարգչային գրաֆիկա]]յի համար»'' կոչվող աշխատության մեջ<ref name="Bloch20183"/><ref>{{Cite OED|application program interface}}</ref>։ Այս հոդվածի հեղինակներն օգտագործել են տերմինը՝ նկարագրելու հավելվածի (այս դեպքում գրաֆիկական ծրագրի) փոխազդեցությունը համակարգչային համակարգի մնացած մասերի հետ: Հետևողական կիրառական միջերեսը (կազմված [[Ֆորտրան]] ենթածրագրային կանչերից) նախատեսված է եղել ծրագրավորողին ազատելու գրաֆիկական ցուցադրման սարքի յուրահատկություններից և ապահովելու [[Սարքավորումների անկախություն|սարքաշարի անկախությունը]], եթե համակարգիչը կամ էկրանը փոխարինվեին<ref name="CottonGreatorex19682">{{Cite conference |last=Cotton |first=Ira W. |last2=Greatorex |first2=Frank S. |date=1968 թ․ դեկտեմբեր |title=Data structures and techniques for remote computer graphics |url=https://www.computer.org/csdl/pds/api/csdl/proceedings/download-article/12OmNyRPgFZ/pdf |conference=AFIPS 1968 Fall Joint Computer Conference |location=San Francisco, California |publisher=Association for Computing Machinery |volume=I |pages=533–544 |doi=10.1145/1476589.1476661 |isbn=978-1450378994 |oclc=1175621908 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020123943/https://www.computer.org/csdl/pds/api/csdl/proceedings/download-article/12OmNyRPgFZ/pdf |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 20 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 19}}</ref>։ Տերմինը [[տվյալների բազա]] է ներմուծվել Քրիստաֆոր Դեյթի կողմից<ref>{{Cite book |last=Date |first=C. J. |author-link=Christopher J. Date |url=https://books.google.com/books?id=2Sy4DwAAQBAJ&pg=PA135 |title=E. F. Codd and Relational Theory: A Detailed Review and Analysis of Codd's Major Database Writings |publisher=Lulu.com |year=2019 |isbn=978-1684705276 |page=135}}</ref> 1974 թվականին ''«Հարաբերական և ցանցային մոտեցումներ. կիրառական ծրագրավորման միջերեսի համեմատություն»'' կոչվող հոդվածում<ref>{{Cite conference |last=Date |first=C. J. |last2=Codd |first2=E. F. |date=1975 թ․ հունվար |title=The relational and network approaches: Comparison of the application programming interfaces |conference=SIGMOD Workshop 1974 |location=Ann Arbor, Michigan |publisher=Association for Computing Machinery |volume=2 |pages=83–113 |doi=10.1145/800297.811532 |isbn=978-1450374187 |oclc=1175623233}}</ref>։ API-ն դարձել է [[Տվյալների բազա|տվյալների բազայի կառավարման համակարգերի]] ANSI/SPARC շրջանակի մի մասը: Այս շրջանակը վերաբերվում էր հավելվածի ծրագրավորման միջերեսին առանձին այլ միջերեսներից, ինչպիսին է հարցման միջերեսը: Տվյալների բազայի մասնագետները 1970-ականներին նկատել են, որ այս տարբեր միջերեսները կարող են համակցվել. բավականաչափ հարուստ կիրառական միջերեսը կարող է աջակցել նաև մյուս միջերեսներին<ref name="NBS19812">{{Cite report |url=https://hdl.handle.net/2027/mdp.39015077587742?urlappend=%3Bseq=53 |title=Database architectures – a feasibility workshop |date=1981 թ․ ապրիլ |publisher=U.S. Department of Commerce, National Bureau of Standards |location=Washington, DC |pages=45–47 |lccn=81600004 |id=NBS special publication 500-76 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 18}}</ref>։ Այս դիտարկումը հանգեցրել է այն API-ների ստեղծմանը, որոնք աջակցում էին բոլոր տեսակի ծրագրավորմանը։ === 1990-ականներ === 1990 թվականին տեխնոլոգ Մալամուդը API-ն սահմանել է որպես «ծրագրավորողին հասանելի ծառայությունների հավաքածու, որը կատարում է որոշակի առաջադրանքներ»<ref>{{Cite book |last=Carl |first=Malamud |author-link=Carl Malamud |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015018454903&seq=314 |title=Analyzing Novell Networks |date=1990 |publisher=Van Nostrand Reinhold |isbn=978-0442003647 |page=294 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126190257/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015018454903&seq=314 |archive-date=2021 թ․ հունվարի 26 |url-status=live}}</ref>։ API-ի գաղափարը կրկին ընդլայնվել է հեռակա ընթացակարգերի կանչերի և Վեբ API-ների բախմամբ։ Համակարգչային ցանցերի տարածմամբ 1970-ականներին և 1980-ականներին, ծրագրավորողները ցանկացել են կանչել գրադարաններ, որոնք գտնվում էին ոչ միայն իրենց տեղական համակարգիչներում, այլ նաև այլ վայրերում գտնվող համակարգիչներում։ Այս հեռակա ընթացակարգերի կանչերը հատկապես լավ աջակցություն են ստացել Java լեզվի կողմից։ 1990-ականներին, ինտերնետի տարածման հետ, ստանդարտներ, ինչպիսիք են CORBA, COM և DCOM, մրցում էին՝ դառնալով API ծառայությունները ցուցադրելու ամենատարածված եղանակը<ref name="JinSahniShevat2018">{{Cite book |last1=Jin |first1=Brenda |url=https://books.google.com/books?id=Dg1rDwAAQBAJ |title=Designing Web APIs |last2=Sahni |first2=Saurabh |last3=Shevat |first3=Amir |publisher=O'Reilly Media |year=2018 |isbn=9781492026877 |access-date=2023 թ․ մարտի 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410040816/https://books.google.com/books?id=Dg1rDwAAQBAJ |archive-date=2023 թ․ ապրիլի 10 |url-status=live}}</ref>։ === 2000-ականներ === Ռոյ Ֆիլդինգի 2000 թվականի դիսերտացիան՝ «Աճարային ոճեր և ցանցային ծրագրային ճարտարապետությունների նախագծում» UC Irvine-ում, նկարագրեց Ներկայացուցչական վիճակների փոխանցում (REST) և ներկայացրեց «ցանցային ծրագրավորման միջերես» գաղափարը, որը Ֆիլդինգը հակադրում էր ավանդական «գրադարանային» API-ներին<ref>{{Cite thesis |last=Fielding |first=Roy |title=Architectural Styles and the Design of Network-based Software Architectures |date=2000 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 18 |type=PhD |publisher=University of California, Irvine |url=https://www.ics.uci.edu/~fielding/pubs/dissertation/top.htm |archive-date=2020 թ․ հունվարի 22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122200214/https://www.ics.uci.edu/~fielding/pubs/dissertation/top.htm |url-status=live}}</ref>։ XML և JSON Web API-ների լայնածավալ կոմերցիոն ընդունումը սկսվեց 2000 թվականին և շարունակվում է 2022 թվականին։ Այսպիսով, Web API-ն այժմ API տերմինի ամենատարածված իմաստն է<ref name="Lane2019" />։ Թիմ Բերներս-Լիի կողմից 2001 թվականին առաջարկած Սեմանտիկ Վեբը ներառել է «սեմանտիկ API-ներ», որոնք վերաձևում են API-ն որպես բաց, բաշխված տվյալների ինտերֆեյս, այլ ոչ թե ծրագրային վարքագծի ինտերֆեյս<ref>{{Cite journal |last1=Dotsika |first1=Fefie |date=2010 թ․ օգոստոս |title=Semantic APIs: Scaling up towards the Semantic Web |journal=International Journal of Information Management |volume=30 |issue=4 |pages=335–342 |doi=10.1016/j.ijinfomgt.2009.12.003}}</ref>։ Նեղ տեսակի ինտերֆեյսները դարձել է ավելի տարածված, քան բացերը, սակայն API-ն որպես տվյալների ինտերֆեյսի գաղափարը արմատավորվել է։ Քանի որ վեբ API-ներ լայնորեն օգտագործվում են տարբեր տեսակի տվյալներ փոխանակելու համար, API-ն դարձել է լայն հասկացություն, որը նկարագրում է ինտերնետում տեղի ունեցող շատ հաղորդակցություններ։<ref name="JinSahniShevat2018" /> Այս կերպ օգտագործվելուց, API տերմինը մասամբ համընկնում է հաղորդակցման պրոտոկոլի տերմինի հետ։ == Օգտագործում == === Գրադարաններ և շրջանակներ === Ծրագրային գրադարանի հետ կապված միջերեսը API-ի մի տեսակ է։ API-ն նկարագրում և սահմանում է «հնարավոր վարքագիծը» (այսինքն՝ առանձնահատկություն), մինչդեռ գրադարանն այդ կանոնների հավաքածուի «իրական իրականացումն» է։ Մեկ API կարող է ունենալ մի քանի իրականացումներ (կամ որևէ մեկի չունենալ, լինելով աբստրակտ) տարբեր գրադարանների ձևով, որոնք կիսում են նույն ծրագրավորման միջերեսը։ API-ի և նրա իրականացման բաժանումը կարող է թույլ տալ, որ մեկ լեզվով գրված ծրագրերը օգտագործեն այլ լեզվով գրադրված գրադարաններ։ Օրինակ, քանի որ Scala-ն և Java-ն համատեղելի բայթկոդ են վերածվում, Scala-ի մշակողները կարող են օգտվել ցանկացած Java API-ից<ref name="OderskySpoonVenners8">{{Cite web |last1=Odersky |first1=Martin |last2=Spoon |first2=Lex |last3=Venners |first3=Bill |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 10 |title=Combining Scala and Java |url=http://www.artima.com/pins1ed/combining-scala-and-java.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808030830/http://www.artima.com/pins1ed/combining-scala-and-java.html |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 8 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 29 |website=artima.com}}</ref>։ API-ի օգտագործումը կարող է տատանվել կախված ծրագրավորման լեզվի տեսակից։ Օրինակ, Lua-ի նման պրոցեդուրալ լեզվի համար API-ն կարող է հիմնականում պարունակել հիմնարար ընթացակարգեր կոդի իրականացնելու, տվյալները կառավարելու կամ սխալներ շտկելու համար, մինչդեռ Java-ի նման օբյեկտ-առարկայական լեզվի API-ն կտրամադրի դասերի և դրանց մեթոդների նկարագրություն<ref>{{Cite journal |last1=de Figueiredo |first1=Luiz Henrique |last2=Ierusalimschy |first2=Roberto |author-link2=Roberto Ierusalimschy |last3=Filho |first3=Waldemar Celes |year=1994 |title=The design and implementation of a language for extending applications |url=https://www.researchgate.net/publication/2778436 |journal=TeCGraf Grupo de Tecnologia Em Computacao Grafica |pages=273–284 |citeseerx=10.1.1.47.5194 |s2cid=59833827 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 29}}</ref><ref name="Sintes16">{{Cite web |last1=Sintes |first1=Tony |date=2001 թ․ հուլիսի 13 |title=Just what is the Java API anyway? |url=https://www.infoworld.com/article/2077392/just-what-is-the-java-api-anyway.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019213926/https://www.infoworld.com/article/2077392/just-what-is-the-java-api-anyway.html |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 19 |access-date=2020 թ․ հուլիսի 18 |website=[[JavaWorld]] |df=dmy}}</ref>։ Հիրումի օրենքը նշում է, որ «API-ի բավականաչափ մեծ թվով օգտատերերով, չի կարևորում, թե ինչ ես խոստանում պայմանագրում՝ ձեր համակարգի բոլոր դիտվող վարքագծերը ինչ-որ մեկի կողմից կախված կլինեն»<ref>{{Cite book |title=Software engineering at Google: lessons learned from programming over time |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=9781492082798 |editor-last=Winters |editor-first=Titus |location=Sebastopol, CA |oclc=1144086840 |editor2=Tom Manshreck |editor3=Hyrum Wright}}</ref>։ Միջդեռ, մի շարք ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ API օգտագործող մեծամասնության դեպքում կիրառվող API-ի փոքր մասն է օգտագործվում<ref>{{Cite conference |last1=Mastrangelo |first1=Luis |last2=Ponzanelli |first2=Luca |last3=Mocci |first3=Andrea |last4=Lanza |first4=Michele |last5=Hauswirth |first5=Matthias |last6=Nystrom |first6=Nathaniel |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 23 |title=Use at your own risk: the Java unsafe API in the wild |series=OOPSLA 2015 |location=New York, New York, U.S. |publisher=Association for Computing Machinery |pages=695–710 |doi=10.1145/2814270.2814313 |isbn=978-1-4503-3689-5 |book-title=Proceedings of the 2015 ACM SIGPLAN International Conference on Object-Oriented Programming, Systems, Languages, and Applications}}</ref>։ Մեկ լեզվի առանձնահատկություններն ու հնարավորությունները քարտեզագրելով մեկ այլ լեզվով ներդրված ինտերֆեյսի հետ՝ լեզվական կապը թույլ է տալիս մեկ լեզվով գրված գրադարանին կամ ծառայությանը օգտագործել մեկ այլ լեզվով մշակելիս։ SWIG և F2PY (Fortran-ից Python-ի միջերեսի ստեղծիչ) նման գործիքները հեշտացնում են նման միջերեսների ստեղծումը<ref>{{Cite web |title=F2PY.org |url=http://www.f2py.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704234152/http://www.f2py.org/ |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 4 |access-date=2011 թ․ դեկտեմբերի 18 |publisher=F2PY.org}}</ref>։ API-ն կարող է նաև կապված լինել ծրագրային շրջանակի հետ։ Շրջանակը կարող է հիմնված լինել մի քանի գրադարանների վրա, որոնք իրականացնում են մի քանի API-ներ, բայց API-ի սովորական օգտագործումից տարբեր, շրջանակի մեջ կառուցված վարքագծին հասանելիությունը միջնորդվում է շրջանակի բովանդակությունն նոր դասերով ընդլայնելու միջոցով։ Ի հավելումն, ընդհանուր ծրագրի հոսքը կարող է դուրս լինել զանգող կողմի վերահսկողությունից և գտնվել շրջանակի վերահսկողության տակ՝ վերահսկողության հակադարձման կամ նման մեխանիզմի միջոցով<ref>{{Cite web |last=Fowler |first=Martin |title=Inversion Of Control |url=http://martinfowler.com/bliki/InversionOfControl.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123051630/http://martinfowler.com/bliki/InversionOfControl.html |archive-date=2011 թ․ հունվարի 23 |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 25}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fayad |first=Mohamed |title=Object-Oriented Application Frameworks |url=http://www.dre.vanderbilt.edu/~schmidt/CACM-frameworks.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105141605/http://www.dre.vanderbilt.edu/~schmidt/CACM-frameworks.html |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 5 |access-date=2013 թ․ նոյեմբերի 5}}</ref>։ === Օպերացիոն համակարգեր === API-ն կարող է սահմանել հավելվածի և [[օպերացիոն համակարգ]]ի միջերեսը<ref name="Oreilly912">{{Cite book |last=Lewine |first=Donald A. |url=http://shop.oreilly.com/product/9780937175736.do |title=POSIX Programmer's Guide |date=1991 |publisher=O'Reilly & Associates, Inc. |isbn=9780937175736 |page=1 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822175942/http://shop.oreilly.com/product/9780937175736.do |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 22 |url-status=live}}</ref>։ POSIX-ը, օրինակ, տրամադրում է API-ի ընդհանուր բնութագրերի մի շարք, որոնց նպատակն է հնարավորություն տալ POSIX համապատասխանող օպերացիոն համակարգի համար գրված հավելվածի [[կոմպիլյատոր]]ի մեկ այլ POSIX համապատասխան օպերացիոն համակարգի համար: [[Լինուքս]]ը և [[ԲիԷսԴի|Berkeley Software Distribution-ը]] օպերացիոն համակարգերի օրինակներ են, որոնք իրականացնում են POSIX API-ները<ref name="WestDedrick162">{{Cite journal |last=West |first=Joel |last2=Dedrick |first2=Jason |date=2001 |title=Open source standardization: the rise of Linux in the network era |url=http://www.joelwest.org/Papers/WestDedrick2001b.pdf |url-status=live |journal=Knowledge, Technology & Policy |volume=14 |issue=2 |pages=88–112 |doi=10.1007/PL00022278 |s2cid=46082812 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827180926/http://www.joelwest.org/Papers/WestDedrick2001b.pdf |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 27 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 2}}</ref>։ [[Մայքրոսոֆթ]]ը մեծ հավատարմություն է ցուցաբերել հետընթաց-համատեղելի API-ին, հատկապես իր Windows API (Win32) գրադարանում, այնպես որ ավելի հին հավելվածները կարող են աշխատել Windows-ի նոր տարբերակների վրա՝ օգտագործելով գործարկվող հատուկ պարամետրը, որը կոչվում է «Համատեղելիության ռեժիմ»<ref>{{Cite web |last=Microsoft |date=2001 թ․ հոկտեմբեր |title=Support for Windows XP |url=http://www.microsoft.com/windowsxp/using/helpandsupport/learnmore/appcompat.mspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926235439/http://www.microsoft.com/windowsxp/using/helpandsupport/learnmore/appcompat.mspx |archive-date=2009 թ․ սեպտեմբերի 26 |publisher=Microsoft |page=4}}</ref>։ API-ն տարբերվում է հավելվածի երկուական ինտերֆեյսից (ABI) նրանով, որ API-ն հիմնված է սկզբնական կոդերի վրա, մինչդեռ ABI-ն՝ երկուական: Օրինակ, POSIX-ը տրամադրում է API-ներ, մինչդեռ Լինքուքս ստանդարտ բազան տրամադրում է ABI<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հունիսի 21 |title=LSB Introduction |url=http://www.linuxfoundation.org/collaborate/workgroups/lsb/lsb-introduction |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402094250/http://www.linuxfoundation.org/collaborate/workgroups/lsb/lsb-introduction |archive-date=2015 թ․ ապրիլի 2 |access-date=2015 թ․ մարտի 27 |publisher=Linux Foundation}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stoughton |first=Nick |date=2005 թ․ ապրիլ |title=Update on Standards |url=https://db.usenix.org/publications/login/2005-04/openpdfs/standards2004.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327123725/https://db.usenix.org/publications/login/2005-04/openpdfs/standards2004.pdf |archive-date=2009 թ․ մարտի 27 |access-date=2009 թ․ հունիսի 4 |publisher=USENIX}}</ref>։ === Հեռավոր API-ներ === Հեռավոր API-ները թույլ են տալիս մշակողներին կառավարել հեռավոր ռեսուրսներ հաղորդակցման պրոտոկոլների միջոցով, որոնք որոշակի ստանդարտներ են հաղորդակցության համար, որոնք թույլ են տալիս տարբեր տեխնոլոգիաների աշխատել միասին, անկախ լեզվից կամ հարթակից։ Օրինակ, Java Database Connectivity API-ն թույլ է տալիս մշակողներին հարցումներ անել տարբեր տեսակի տվյալների բազաների նկատմամբ նույն ֆունկցիաների միջոցով, մինչդեռ Java remote method invocation API-ն օգտագործում է Java Remote Method Protocol-ը՝ հեռավոր գործողությունների կանչման համար, որոնք, սակայն, մշակողի համար թվաբառարանային են թվում։<ref name="Bierhoff9">{{Cite thesis |last=Bierhoff |first=Kevin |title=API Protocol Compliance in Object-Oriented Software |date=2009 թ․ ապրիլի 23 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 29 |type=PhD |publisher=Carnegie Mellon University |url=https://www.cs.cmu.edu/~kbierhof/thesis/bierhoff-thesis.pdf |isbn=978-1-109-31660-5 |archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011151916/https://www.cs.cmu.edu/~kbierhof/thesis/bierhoff-thesis.pdf |id={{ProQuest|304864018}} |url-status=live}}</ref><ref name="Wilson16">{{Cite web |last1=Wilson |first1=M. Jeff |date=2000 թ․ նոյեմբերի 10 |title=Get smart with proxies and RMI |url=https://www.infoworld.com/article/2076234/get-smart-with-proxies-and-rmi.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720092311/https://www.infoworld.com/article/2076234/get-smart-with-proxies-and-rmi.html |archive-date=2020 թ․ հուլիսի 20 |access-date=2020 թ․ հուլիսի 18 |work=[[JavaWorld]] |df=dmy}}</ref> Հետևաբար, հեռավոր API-ները օգտակար են [[Օբյեկտ կողմնորոշված ծրագրավորում|օբյեկտի կողմնորոշված ծրագրավորման]] մեջ օբյեկտի վերացականությունը պահպանելու համար. մեթոդի կանչը, որը կատարվում է լոկալ [[Պրոքսի (նախագծման ձևանմուշ)|պրոքսի]] օբյեկտի վրա, կանչում է համապատասխան մեթոդը հեռավոր օբյեկտի վրա՝ օգտագործելով հեռակառավարման արձանագրությունը և ստանում է արդյունքը, որը կօգտագործվի տեղում որպես վերադարձի արժեք: Պրոքսի օբյեկտի փոփոխությունը հանգեցնում է նաև հեռավոր օբյեկտի համապատասխան փոփոխությանը<ref name="AdvancedCorba2">{{Cite book |last=Henning |first=Michi |url=https://archive.org/details/advancedcorbapro00henn |title=Advanced CORBA Programming with C++ |last2=Vinoski |first2=Steve |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1999 |isbn=978-0201379273 |access-date=2015 թ․ հունիսի 16 |url-access=registration}}</ref>։ === Վեբ API-ներ === Վեբ API-ները ծառայություն են, որը հասանելի է հաճախորդի սարքերից (բջջային հեռախոսներ, դյուրակիր համակարգիչներ և այլն) դեպի [[վեբ սերվեր]] ՝ օգտագործելով [[HTTP|Hypertext Transfer Protocol]] (HTTP): Հաճախորդի սարքերը հարցում են ուղարկում HTTP հարցման ձևով և պատասխան հաղորդագրությունով, սովորաբար, JavaScript Object Notation ( [[JSON]] ) կամ Extensible Markup Language ( [[XML]]) ձևաչափով: Մշակողները սովորաբար օգտագործում են վեբ API-ներ՝ այդ սերվերից տվյալ սերվերի որոշակի հավաքածուի համար հարցումներ անելու համար: Սոցիալական մեդիայի տարածքում վեբ API-ները թույլ են տվել վեբ համայնքներին հեշտացնել բովանդակության և տվյալների փոխանակումը համայնքների և հավելվածների միջև: Այս կերպ, մեկ վայրում դինամիկ կերպով ստեղծվող բովանդակությունը կարող է տեղադրվել և թարմացվել համացանցում մի քանի վայրերում<ref name="Parr162">{{Cite web |last=Parr |first=Ben |date=2009 թ․ մայիսի 21 |title=The Evolution of the Social Media API |url=http://mashable.com/2009/05/21/social-media-api/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811142540/http://mashable.com/2009/05/21/social-media-api/#9Yqe0USxKGqn |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 11 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 26 |website=Mashable}}</ref>։ Օրինակ՝ Twitter-ի REST API-ն ծրագրավորողներին թույլ է տալիս մուտք գործել Twitter-ի հիմնական տվյալներ, իսկ Search API-ն ծրագրավորողների համար տրամադրում է մեթոդներ՝ փոխազդելու Twitter-ի որոնման և միտումների տվյալների հետ<ref>{{Cite web |title=GET trends/place |url=https://developer.twitter.com/en/docs/trends/trends-for-location/api-reference/get-trends-place |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617023554/https://developer.twitter.com/en/docs/trends/trends-for-location/api-reference/get-trends-place |archive-date=2020 թ․ հունիսի 17 |access-date=2020 թ․ ապրիլի 30 |website=Twitter Developer Platform |language=en}}</ref>։ == Ձևավորում == API-ի նախագծումը էական ազդեցություն ունի դրա օգտագործման վրա<ref name="Clarke42"/>։ Նախևառաջ, ծրագրավորման ինտերֆեյսների ձևավորումը ներկայացնում է [[Ծրագրակազմի ճարտարագիտություն|ծրագրային ապահովման ճարտարապետության]] կարևոր մասը, ծրագրային ապահովման բարդ մասի կազմակերպումը<ref name="GarlanShaw942">{{Cite journal |last=Garlan |first=David |last2=Shaw |first2=Mary |date=1994 թ․ հունվար |title=An Introduction to Software Architecture |url=https://www.cs.cmu.edu/afs/cs/project/able/ftp/intro_softarch/intro_softarch.pdf |url-status=live |journal=Advances in Software Engineering and Knowledge Engineering |volume=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506203152/http://www.cs.cmu.edu/afs/cs/project/able/ftp/intro_softarch/intro_softarch.pdf |archive-date=2021 թ․ մայիսի 6 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 8 |via=CMU School of Computer Science}}</ref>։ Տեղեկատվության թաքցման սկզբունքը նկարագրում է ծրագրավորման միջերեսների դերը որպես [[Մոդուլային ծրագրավորում|մոդուլային ծրագրավորման]] հնարավորություն՝ թաքցնելով մոդուլների իրականացման մանրամասները, որպեսզի մոդուլների օգտագործողները չհասկանան մոդուլների ներսում առկա բարդությունները<ref name="Parnas722">{{Cite journal |last=Parnas |first=D.L. |date=1972 |title=On the Criteria To Be Used in Decomposing Systems into Modules |journal=Communications of the ACM |volume=15 |issue=12 |pages=1053–1058 |doi=10.1145/361598.361623 |s2cid=53856438 |doi-access=free}}</ref>։ Բացի նախորդ հիմքում ընկած սկզբունքից, API-ի օգտագործելիությունը չափելու այլ չափումներ կարող են ներառել այնպիսի հատկություններ, ինչպիսիք են ֆունկցիոնալ արդյունավետությունը, ընդհանուր ճիշտությունը և նորեկների համար սովորելիությունը<ref>{{Cite journal |last=Myers |first=Brad A. |last2=Stylos |first2=Jeffrey |year=2016 |title=Improving API usability |journal=Communications of the ACM |volume=59 |issue=6 |pages=62–69 |doi=10.1145/2896587 |s2cid=543853 |doi-access=free}}</ref>։ [[Ֆաբրիկային մեթոդ (նախագծման ձևանմուշ)|Ֆաբրիկային մեթոդի օրինաչափությունը]] նույնպես բնորոշ է API-ների նախագծման մեջ՝ դրանց բազմակի օգտագործման բնույթի պատճառով<ref>Brian Ellis, Jeffrey Stylos, and Brad Myers. 2007. "[http://www.cs.cmu.edu/~NatProg/papers/Ellis2007FactoryUsability.pdf The Factory Pattern in API Design: A Usability Evaluation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220321043301/http://www.cs.cmu.edu/~NatProg/papers/Ellis2007FactoryUsability.pdf|date=2022-03-21}}". In ''Proceedings of the 29th international conference on Software Engineering'' (''ICSE '07''). IEEE Computer Society, USA, 302–312. {{DOI|10.1109/ICSE.2007.85}}.</ref>։ Այսպիսով, API-ի նախագծումը փորձում է տրամադրել միայն այն գործիքները, որոնք օգտատերը ակնկալում է<ref name="Clarke42" />։ === Համաժամանակյա ընդդեմ անհամաժամանակյա === Դիմումների ծրագրավորման ինտերֆեյսը (API) կարող է լինել համաժամանակյա կամ անհամաժամանակյա։ Համաժամանակյա API կանչը դիզայնի այն օրինաչափությունն է, որտեղ կանչի տեղը արգելափակվում է, մինչ սպասում է կանչված կոդի ավարտին<ref>[https://developer.cisco.com/docs/packaged-contact-center/#!synchronous-vs-asynchronous-writes "Synchronous vs. Asynchronous Writes - Packaged Contact Center Enterprise" - Cisco DevNet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220803065429/https://developer.cisco.com/docs/packaged-contact-center/#!synchronous-vs-asynchronous-writes|date=2022-08-03}}.</ref>։ Այն դեպքում, երբ անհամաժամանակյա API կանչ կա, կանչի տեղը չի արգելափակվում, մինչ սպասում է կանչված կոդի ավարտին, և փոխարենը կանչողը տեղեկացվում է, երբ պատասխանը հասնում է։ == Թողարկման ձևեր == API-ները տեխնոլոգիական ընկերությունների ինտեգրման ավելի տարածված եղանակներից են: API-ներ տրամադրողները և օգտագործողները համարվում են բիզնես էկոհամակարգի անդամներ<ref>{{Cite web |last=de Ternay |first=Guerric |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 10 |title=Business Ecosystem: Creating an Economic Moat |url=http://boostcompanies.com/business-ecosystem |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917121456/https://boostcompanies.com/business-ecosystem/ |archive-date=2016 թ․ սեպտեմբերի 17 |access-date=2016 թ․ փետրվարի 1 |website=BoostCompanies}}</ref>։ API-ի թողարկման հիմնական ձևերն են<ref name="Boyd162">{{Cite web |last=Boyd |first=Mark |date=2014 թ․ փետրվարի 21 |title=Private, Partner or Public: Which API Strategy Is Best for Business? |url=http://www.programmableweb.com/news/private-partner-or-public-which-api-strategy-best-business/2014/02/21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160718172056/http://www.programmableweb.com/news/private-partner-or-public-which-api-strategy-best-business/2014/02/21 |archive-date=2016 թ․ հուլիսի 18 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 2 |website=ProgrammableWeb}}</ref>՝ * <u>Մասնավոր</u>․ API-ն նախատեսված է միայն ընկերության ներքին օգտագործման համար: * <u>Գործընկեր․</u> API-ն կարող են օգտագործել միայն կոնկրետ բիզնես գործընկերներ: Օրինակ, վարձակալության համար նախատեսված մեքենաները, ինչպիսիք են [[Uber Technologies, Inc.|Uber-ը]] և Lyft-ը, թույլ են տալիս հաստատված երրորդ կողմի մշակողներին ուղղակիորեն պատվիրել երթուղիներ իրենց հավելվածներից: Սա թույլ է տալիս ընկերություններին իրականացնել որակի վերահսկողություն՝ ճշտելով, թե որ հավելվածներն ունեն մուտք դեպի API և նրանց տրամադրում է լրացուցիչ եկամուտների հոսք<ref name="Weissbrot">{{Cite web |last=Weissbrot |first=Alison |date=2016 թ․ հուլիսի 7 |title=Car Service APIs Are Everywhere, But What's In It For Partner Apps? |url=https://www.adexchanger.com/mobile/car-service-apis-everywhere-whats-partner-apps/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728095644/https://www.adexchanger.com/mobile/car-service-apis-everywhere-whats-partner-apps/ |archive-date=2020 թ․ հուլիսի 28 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 14 |website=AdExchanger}}</ref><ref name="Weissbrot"/>։ * <u>Հանրային</u>. API-ն հասանելի է հանրության կողմից օգտագործման համար: Օրինակ, [[Մայքրոսոֆթ]]ը հրապարակում է Windows API-ն, իսկ [[Էփլ]]ը թողարկում է իր API Cocoa-ն, որպեսզի ծրագրակազմը գրվի իրենց [[Համակարգչային պլատֆորմ|հարթակների]] համար: Ոչ բոլոր հանրային API-ներն են սովորաբար հասանելի բոլորի համար: Օրինակ՝ համացանցային ծառայություններ մատուցողները, ինչպիսիք են Cloudflare-ը կամ Voxility-ը, օգտագործում են RESTful API-ներ՝ թույլ տալու հաճախորդներին և վերավաճառողներին մուտք գործել իրենց ենթակառուցվածքի մասին տեղեկատվությունը, DDoS վիճակագրությունը, ցանցի կատարողականը կամ վահանակի կառավարումը<ref name="Cloudflare2">{{Cite web |date=2020 թ․ փետրվարի 25 |title=Cloudflare API v4 Documentation |url=https://api.cloudflare.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226084431/https://api.cloudflare.com/ |archive-date=2020 թ․ փետրվարի 26 |access-date=2020 թ․ փետրվարի 27 |website=cloudflare}}</ref>։ Նման API-ների հասանելիությունը տրվում է կա՛մ «API-ի նշաններով», կա՛մ հաճախորդի կարգավիճակի վավերացումներով<ref name="SmashMagazine2">{{Cite web |last=Liew |first=Zell |date=2018 թ․ հունվարի 17 |title=Car Service APIs Are Everywhere, But What's In It For Partner Apps |url=https://www.smashingmagazine.com/2018/01/understanding-using-rest-api/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221101916/https://www.smashingmagazine.com/2018/01/understanding-using-rest-api/ |archive-date=2020 թ․ փետրվարի 21 |access-date=2020 թ․ փետրվարի 27 |website=Smashing Magazine}}</ref>։ === Հանրային API-ի հետևանքները === Հանրային API-ի համար կարևոր գործոններից մեկը դրա «ինտերֆեյսի կայունությունն»է։ API-ին փոփոխություններ կատարելը՝ օրինակ, ֆունկցիայի կանչին նոր պարամետրեր ավելացնելը, կարող է խախտել համապատասխանությունը այն հաճախորդների հետ, որոնք կախված են այդ API-ից<ref name="researchgate.net">{{Cite conference |last1=Shi |first1=Lin |last2=Zhong |first2=Hao |last3=Xie |first3=Tao |last4=Li |first4=Mingshu |date=2011 |title=Fundamental Approaches to Software Engineering |url=https://www.researchgate.net/publication/225147411 |conference=International Conference on Fundamental Approaches to Software Engineering |series=Lecture Notes in Computer Science |volume=6603 |pages=416–431 |doi=10.1007/978-3-642-19811-3_29 |isbn=978-3-642-19810-6 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 22 |doi-access=free |chapter=An Empirical Study on Evolution of API Documentation}}</ref>։ Երբ հրապարակայնորեն ներկայացված API-ի մասերը ենթակա են փոփոխման և, հետևաբար, կայուն չեն, որոշակի API-ի այդպիսի մասերը պետք է բացահայտորեն փաստաթղթավորվեն որպես «անկայուն»: Օրինակ, Գուգլ Guava գրադարանում այն մասերը, որոնք համարվում են անկայուն, և որոնք կարող են շուտով փոխվել, նշվում են Java-յի<code>@Beta</code>մեկնաբանությունոբ<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ փետրվարի 4 |title=guava-libraries – Guava: Google Core Libraries for Java 1.6+ |url=https://code.google.com/p/guava-libraries/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326101728/https://code.google.com/p/guava-libraries/ |archive-date=2014 թ․ մարտի 26 |access-date=2014 թ․ փետրվարի 11 |website=Google Project Hosting}}</ref>։ Հանրային API-ն երբեմն կարող է իր որոշ մասեր հայտարարել որպես ''հնացած'' կամ չեղյալ հայտարարել: Սա սովորաբար նշանակում է, որ API-ի մի մասը պետք է համարվի որպես թեկնածու հեռացման կամ փոփոխման հետ անհամատեղելի ձևով: Հետևաբար, այս փոփոխությունները ծրագրավորողներին թույլ են տալիս հեռանալ API-ի այն մասերից, որոնք հետագայում կհեռացվեն կամ չեն աջակցվի<ref name="OracleDeprecation162">{{Cite web |last=Oracle |title=How and When to Deprecate APIs |url=http://docs.oracle.com/javase/7/docs/technotes/guides/javadoc/deprecation/deprecation.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409212914/http://docs.oracle.com/javase/7/docs/technotes/guides/javadoc/deprecation/deprecation.html |archive-date=2016 թ․ ապրիլի 9 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 2 |website=Java SE Documentation}}</ref>։ 2020 թվականի փետրվարի 19-ին Akamai-ն հրապարակել է իրենց տարեկան «Ինտերնետի վիճակ» զեկույցը, որը ցույց տվեց կիբեռհանցագործությունների աճող միտումը հանրային API պլատֆորմների դեմ՝ ֆինանսական ծառայություններում ամբողջ աշխարհում։ 2017 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2019 թվականի նոյեմբեր Akamai-ն հրապարակել է 85.42 միլիարդ հավատարմագրերի խախտման հարձակումներ։ Մոտ 20%-ը, կամ 16.55 միլիարդ, ուղղված են եղել API վերջնակետերի սահմանված անուններին։ Դրանցից 473.5 միլիոնը ուղղված էր ֆինանսական ծառայությունների ոլորտի կազմակերպություններին<ref name="VentureBeat">{{Cite web |last=Takanashi |first=Dean |date=2020 թ․ փետրվարի 19 |title=Akamai: Cybercriminals are attacking APIs at financial services firms |url=https://venturebeat.com/2020/02/19/akamai-cybercriminals-are-attacking-apis-at-financial-services-firms/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227153607/https://venturebeat.com/2020/02/19/akamai-cybercriminals-are-attacking-apis-at-financial-services-firms/ |archive-date=2020 թ․ փետրվարի 27 |access-date=2020 թ․ փետրվարի 27 |website=Venture Beat}}</ref>։ == Փաստաթղթեր == API փաստաթղթավորումը նկարագրում է API-ի առաջարկած ծառայությունները և դրանց օգտագործման եղանակները, նպատակ ունենալով ընդգրկել այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է հաճախորդին գործնական նպատակներով: Փաստաթղթավորումը շատ կարևոր է API-ով աշխատող ծրագրերի մշակման և պահպանման համար<ref name="DekelHerbsleb9">{{Cite journal |last1=Dekel |first1=Uri |last2=Herbsleb |first2=James D. |date=2009 թ․ մայիս |title=Improving API Documentation Usability with Knowledge Pushing |journal=Institute for Software Research, School of Computer Science |citeseerx=10.1.1.446.4214}}</ref>։ API փաստաթղթավորումը ավանդաբար գտնվում է փաստաթղթավորման ֆայլերում, սակայն նաև կարելի է գտնել սոցիալական մեդիայում, ինչպիսիք են բլոգները, ֆորումները և հարց ու պատասխանի կայքերը<ref name="ParninTreude11">{{Cite book |last1=Parnin |first1=Chris |title=Web2SE '11: Proceedings of the 2nd International Workshop on Web 2.0 for Software Engineering |last2=Treude |first2=Cristoph |date=2011 թ․ մայիս |isbn=9781450305952 |pages=25–30 |chapter=Measuring API documentation on the web |doi=10.1145/1984701.1984706 |s2cid=17751901}}</ref>։ Ավանդական փաստաթղթավորման ֆայլերը հաճախ ներկայացվում են փաստաթղթավորման համակարգերի միջոցով, ինչպիսիք են Javadoc կամ Pydoc, որոնք ունեն կայուն տեսք և կառուցվածք: Այնուամենայնիվ, փաստաթղթությունում ներառվող բովանդակության տեսակները տարբեր են API-ներից<ref name="MaalejRobillard12">{{Cite journal |last1=Maalej |first1=Waleed |last2=Robillard |first2=Martin P. |date=2012 թ․ ապրիլ |title=Patterns of Knowledge in API Reference Documentation |url=https://mobis.informatik.uni-hamburg.de/wp-content/uploads/2013/03/TSE-2012-04-0081.R2_Maalej.pdf |url-status=live |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822193338/https://mobis.informatik.uni-hamburg.de/wp-content/uploads/2013/03/TSE-2012-04-0081.R2_Maalej.pdf |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 22 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 22}}</ref>։ Ցուցակի հասկացողության համար, API փաստաթղթավորումը կարող է ներառել API-ում հասկացությունների և մեթոդների նկարագրություններ, ինչպես նաև «լիարժեք օգտագործման դեպքեր, կոդի նմուշներ, դիզայնի պատճառաբանություններ, կատարողականի քննարկումներ և պայմանագրեր», սակայն API ծառայությունների իրականացման մանրամասները սովորաբար բաց թողնվում են: REST API-ի վերակացու փաստաթղթավորումը կարող է ավտոմատ կերպով ստեղծվել OpenAPI փաստաթղթից, որն է մեքենա ընթերցվող տեքստային ֆայլ, որն օգտագործում է OpenAPI Օրենքում սահմանված նախանշված ձևաչափ և սինտաքս: OpenAPI փաստաթուղթը սահմանում է հիմնական տեղեկություններ, ինչպիսիք են API-ի անունը և նկարագրությունը, ինչպես նաև նկարագրում է գործողությունները, որոնք API-ն տրամադրում է<ref>{{Cite web |title=Structure of an OpenAPI Document |url=https://oai.github.io/Documentation/specification-structure.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106000735/https://oai.github.io/Documentation/specification-structure.html |archive-date=2022 թ․ նոյեմբերի 6 |access-date=2022 թ․ նոյեմբերի 6 |website=OpenAPI Documentation |language=en-US}}</ref>։ API-ի փաստաթղթերը կարող են հարստացվել մետատվյալներով, ինչպիսիք են Java ծանոթագրությունները: Այս մետատվյալները կարող են օգտագործվել կոմպիլյատորի, գործիքների և գործարկման ժամանակի միջավայրի կողմից՝ հատուկ վարքագծերը կամ հատուկ մշակումը իրականացնելու համար<ref>{{Cite web |title=Annotations |url=http://download.oracle.com/javase/1,5.0/docs/guide/language/annotations.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925021948/http://download.oracle.com/javase/1,5.0/docs/guide/language/annotations.html |archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 25 |access-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 30 |publisher=[[Sun Microsystems]]}}.</ref>։ == API-ների հեղինակային իրավունքի պաշտպանության վերաբերյալ վեճ == 2010 թվականին Oracle Corporation-ը դատի է տվել Գուգլին՝ Անդրոիդ օպերացիոն համակարգում ներդրված Ջավայի նոր ներդրումը տարածելու համար<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ մայիսի 1 |title=Oracle and the End of Programming As We Know It |url=http://www.drdobbs.com/jvm/232901227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509064446/http://www.drdobbs.com/jvm/232901227 |archive-date=2012 թ․ մայիսի 9 |access-date=2012 թ․ մայիսի 9 |publisher=DrDobbs}}</ref>։ Գուգլը Java API-ն վերարտադրելու որևէ թույլտվություն չի ստացել, թեև թույլտվություն է տրվել նմանատիպ OpenJDK նախագծին: Գուգլը դիմել է Oracle-ին իրենց API-ի լիցենզիայի շուրջ բանակցություններ վարելու համար, սակայն մերժվել էր վստահության խնդիրների պատճառով: Չնայած անհամաձայնությանը, Գուգլն ամեն դեպքում նախընտրել է օգտագործել Oracle-ի կոդը: {{blockquote|Oracle-ի պահանջը ընդունելը նշանակում է թույլ տալ, որ յուրաքանչյուրը հեղինակային իրավունքներ ստանա մեկ ծածկագրի տարբերակի համար, որը իրականացնում է հրամանների համակարգ, և այդպիսով արգելել մյուսներին գրել իրենց տարբերակները՝ նույն կամ մասնակի հրամանները կատարելու համար<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հունիսի 1 |title=APIs Can't be Copyrighted Says Judge in Oracle Case |url=http://www.tgdaily.com/business-and-law-features/63756-apis-cant-be-copyrighted-says-judge-in-oracle-case |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221090137/http://www.tgdaily.com/business-and-law-features/63756-apis-cant-be-copyrighted-says-judge-in-oracle-case |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 21 |access-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 6 |publisher=TGDaily}}</ref><ref>{{Cite web |date=2012 թ․ մայիսի 31 |title=''Oracle America, Inc. vs. Google Inc.'' |url=https://www.wired.com/wiredenterprise/wp-content/uploads/2012/05/Judge-Alsup-Ruling-on-Copyrightability-of-APIs.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104001738/http://www.wired.com/wiredenterprise/wp-content/uploads//2012/05/Judge-Alsup-Ruling-on-Copyrightability-of-APIs.pdf |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 4 |access-date=2013 թ․ սեպտեմբերի 22 |publisher=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref>։}} Որոշումը չեղարկվել է 2014 թվականին՝ Դաշնային շրջանի վերաքննիչ դատարան դիմելու հիման վրա, թեև այն հարցը, թե արդյոք API-ների նման օգտագործումը արդար օգտագործում է, մնցել է չլուծված<ref>{{Cite web |title=Oracle Am., Inc. v. Google Inc., No. 13-1021, Fed. Cir. 2014 |url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/cafc/13-1021/13-1021-2014-05-09.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010070718/http://law.justia.com:80/cases/federal/appellate-courts/cafc/13-1021/13-1021-2014-05-09.html |archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 10}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rosenblatt, Seth |date=2014 թ․ մայիսի 9 |title=Court sides with Oracle over Android in Java patent appeal |url=https://www.cnet.com/news/court-sides-with-oracle-over-android-in-java-patent-appeal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170419063834/https://www.cnet.com/news/court-sides-with-oracle-over-android-in-java-patent-appeal/ |archive-date=2017 թ․ ապրիլի 19 |access-date=2014 թ․ մայիսի 10 |work=CNET}}</ref>։ 2016 թվականին, երկու շաբաթ տևած դատավարությունից հետո, ատենակալները որոշել են, որ Գուգլի Java API-ի կրկնօգտագործումը արդար օգտագործում է, բայց Oracle Corporation բողոքարկել է որոշումը<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մայիսի 26 |title=Google beats Oracle – Android makes "fair use" of Java APIs |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/05/google-wins-trial-against-oracle-as-jury-finds-android-is-fair-use/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170120164551/http://arstechnica.com/tech-policy/2016/05/google-wins-trial-against-oracle-as-jury-finds-android-is-fair-use/ |archive-date=2017 թ․ հունվարի 20 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 28 |website=Ars Technica}}</ref>։ Oracle Corporation-ը հաղթել է և Circuit-իAppeals Court-ը որոշել է, որ Գուգլի API-ների օգտագործումը չի համապատասխանում արդար օգտագործման պահանջներին<ref name="bbn march2018">{{Cite web |last=Decker |first=Susan |date=2018 թ․ մարտի 27 |title=Oracle Wins Revival of Billion-Dollar Case Against Google |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-03-27/oracle-wins-revival-of-billion-dollar-case-against-google |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109112648/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-03-27/oracle-wins-revival-of-billion-dollar-case-against-google |archive-date=2022 թ․ հունվարի 9 |access-date=2018 թ․ մարտի 27 |website=[[Bloomberg Businessweek]]}}</ref>։ 2019 թվականին Գուգլը բողոքել է ԱՄՆ-ի Գերագույն դատարան՝ հեղինակային իրավունքների և արդար օգտագործման վերաբերյալ վճիռների դեմ, և Գերագույն դատարանը համաձայնել է ուսումնասիրել գործը։ COVID-19 պանդեմիայի պատճառով դատական լսումները հետաձգվել են մինչև 2020 թվականի հոկտեմբեր<ref>{{Cite web |last=vkimber |date=2020 թ․ սեպտեմբերի 28 |title=Google LLC v. Oracle America, Inc. |url=https://www.law.cornell.edu/supct/cert/18-956 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415061113/https://www.law.cornell.edu/supct/cert/18-956 |archive-date=2021 թ․ ապրիլի 15 |access-date=2021 թ․ մարտի 6 |website=LII / Legal Information Institute |language=en}}</ref>։ Գործը վճռվել է Գերագույն դատարանի կողմից՝ հօգուտ Գուգլի՝ 6-2 որոշմամբ։ Դատավոր Սթիվեն Բրեյերը ներկայացրել է դատարանի կարծիքը և նշել,որ ՝ «հայտարարող ծածկագիրը, եթե ընդհանրապես ենթակա է հեղինակային իրավունքի, ավելին է, քան հեղինակային իրավունքի հիմքում ընկած համակարգչային ծրագրերի մեծ մասը»<ref>{{Cite web |date=2021 թ․ ապրիլի 5 |title=Supreme Court of the United States, No. 18–956, GOOGLE LLC, PETITIONER v. ORACLE AMERICA, INC. |url=https://www.supremecourt.gov/opinions/20pdf/18-956_d18f.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405140150/https://www.supremecourt.gov/opinions/20pdf/18-956_d18f.pdf |archive-date=2021 թ․ ապրիլի 5 |access-date=2021 թ․ ապրիլի 25}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 թ․ ապրիլի 5 |title=Supreme Court of the United States, No. 18–956, GOOGLE LLC, PETITIONER v. ORACLE AMERICA, INC. |url=https://www.supremecourt.gov/opinions/20pdf/18-956_d18f.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405140150/https://www.supremecourt.gov/opinions/20pdf/18-956_d18f.pdf |archive-date=2021 թ․ ապրիլի 5 |access-date=2021 թ․ ապրիլի 25}}</ref>։ == Տես նաև == * [[Միջերես]] * [[Շարահյուսական վերլուծություն (ինֆորմատիկա)]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանտուփ}} == Հետագա ընթերցում == * {{Cite journal |last=Taina Bucher |date=2013 թ․ նոյեմբերի 16 |title=Objects of Intense Feeling: The Case of the Twitter API |url=http://computationalculture.net/article/objects-of-intense-feeling-the-case-of-the-twitter-api |journal=Computational Culture |issn=2047-2390 |ref=none |number=3}} Argues that "APIs are far from neutral tools" and form a key part of contemporary programming, understood as a fundamental part of culture. * [https://www.supremecourt.gov/opinions/20pdf/18-956_d18f.pdf What is an API?]&nbsp;– in the U.S. Supreme Court opinion, ''Գուգլ v. Oracle 2021'', pp.&nbsp;3–7&nbsp;– "For each task, there is computer code; API (also known as Application Programming Interface) is the method for calling that 'computer code' (instruction&nbsp;– like a recipe&nbsp;– rather than cooking instruction, this is machine instruction) to be carry out" * [http://ondrejka.net/history/2014/02/28/maury.html Maury, Innovation and Change]&nbsp;– Cory Ondrejka, February 28, 2014, " ...proposed a public API to let computers talk to each other". ([https://www.textise.net/showText.aspx?strURL=http://ondrejka.net/history/2014/02/28/maury.html Textise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018221509/https://www.textise.net/showText.aspx?strURL=http://ondrejka.net/history/2014/02/28/maury.html |date=2021-10-18 }} URL) == Արտաքին հղումներ == * [https://go.forrester.com/what-it-means/ep218-google-oracle-api-case/ Forrester: IT industry: API Case: Google v. Oracle] – May 20, 2021&nbsp;– content format: Audio with text&nbsp;– length 26:41 * [https://api.ahmetcadirci.com Geliştiriciler İçin API Listesi]&nbsp;– Feb 23, 2024 [[Կատեգորիա:Ինֆորմատիկա]] [[Կատեգորիա:Ծրագրային ապահովում]] [[Կատեգորիա:Ծրագրային գրադարաններ]] [[Կատեգորիա:Ծրագրավորում]] [[Կատեգորիա:Տեխնիկական հաղորդակցություն]] [[Կատեգորիա:Օպերացիոն համակարգեր]] cqag79bi8mtaerctzxotnuxmuhvhedm 10722482 10722469 2026-04-09T07:22:43Z Արշո 86205 10722482 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Application Programming Interface''' (API) այն եղանակն, որով երկու կամ ավելի [[Համակարգչային ծրագիր|համակարգչային ծրագրեր]] կամ բաղադրիչներ կարող են շփվել միմյանց հետ։ Դա ծրագրային [[միջերես]]ի տեսակ է, որը ծառայություն է առաջարկում այլ ծրագրային մասերի համար<ref>{{Cite book |last=Reddy |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=IY29LylT85wC |title=API Design for C++ |date=2011 |publisher=Elsevier Science |isbn=9780123850041 |page=1 |access-date=2023 թ․ մարտի 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415001843/https://books.google.com/books?id=IY29LylT85wC |archive-date=2023 թ․ ապրիլի 15 |url-status=live}}</ref>։ API-ի կառուցվածքը կամ օգտագործման ուղեցույցը կոչվում է API առանձնահատկություն (API specification)։ Հաշվարկային համակարգը, որը համապատասխանում է այս ստանդարտին, ասվում է, որ այն իրականացնում է կամ բացահայտում է API։ API տերմինը կարող է վերաբերվել կամ հատուկ ստանդարտին, կամ դրա իրականացմանը։ Մինչդեռ համակարգի օգտատիրոջ միջերեսը թելադրում է, թե ինչպես են վերջին օգտվողները փոխազդում տվյալ համակարգի հետ, ապա նրա API-ն թելադրում է, թե ինչպես գրել կոդ, որն օգտվում է այդ համակարգի հնարավորություններից:[[Պատկեր:Screenshot_of_NASA_API_documentation.png|մինի|ՆԱՍԱ-ի կողմից գրված Web API փաստաթղթերի էկրանային պատկերը, որը ցույց է տալիս APOD-ի օգտագործումը։]]Ի տարբերություն օգտատիրոջ միջերեսի, որը համակարգիչը միացնում է մարդուն, կիրառական ծրագրավորման միջերեսը միացնում է համակարգիչները կամ ծրագրային ապահովման մասերը միմյանց հետ: Այն նախատեսված չէ ուղղակիորեն օգտագործելու այլ անձի (վերջնական օգտագործողի) կողմից, բացառությամբ համակարգչային [[Վեբ ծրագրավորող|ծրագրավորողի]], ով այն ներառում է ծրագրային ապահովման մեջ: API-ն հաճախ կազմված է տարբեր մասերից, որոնք գործում են որպես գործիքներ կամ ծառայություններ, որոնք հասանելի են ծրագրավորողին: Ծրագիրը կամ ծրագրավորողը, որն օգտագործում է այս մասերից մեկը, ''կանչում է'' է API-ի այդ հատվածը: API-ն կազմող զանգերը հայտնի են նաև որպես ենթածրագրեր, մեթոդներ, հարցումներ կամ [[Հաղորդակցության վերջնակետ|վերջնակետեր]]: API-ի հստակեցումը ''սահմանում է'' այս կանչեը, ինչը նշանակում է, որ այն բացատրում է, թե ինչպես օգտագործել կամ իրականացնել դրանք: API-ների նպատակներից մեկը համակարգի աշխատանքը ներքին մանրամասներից թաքցնելն է, և ցուցադրել միայն այն մասերը, որոնք ծրագրավորողին օգտակար են, պահպանելով դրանք համատեղելի, նույնիսկ եթե ներքին մանրամասները հետագայում փոխվեն։ API-ն կարող է հարմարեցված լինել հատուկ երկու համակարգերի համար, կամ կարող է լինել ընդհանուր ստանդարտ, որը թույլ է տալիս բազմաթիվ համակարգերի միջև փոխազդեցություն։ Կան API-ներ ծրագրավորման լեզուների, ծրագրային գրադարանների, համակարգչային օպերացիոն համակարգերի և համակարգչային սարքավորումների համար։ API-ները ծագել են 1940-ականներին, սակայն տերմինը չի առաջացել մինչ 1960-ականներ և 1970-ականներ։ Տեխնոլոգիական աշխարհի ներկա օգտագործումը հաճախ վերաբերում է Վեբ API-ներին<ref name="Lane2019">{{Cite web |last=Lane |first=Kin |date=2019 թ․ հոկտեմբերի 10 |title=Intro to APIs: History of APIs |url=https://blog.postman.com/intro-to-apis-history-of-apis/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200911053834/https://blog.postman.com/intro-to-apis-history-of-apis |archive-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 11 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 18 |website=Postman |language=en-US |quote=When you hear the acronym "API" or its expanded version "Application Programming Interface", it is almost always in reference to our modern approach, in that we use HTTP to provide access to machine readable data in a JSON or XML format, often simply referred to as "Web APIs". APIs have been around almost as long as computing, but modern Web APIs began taking shape in the early 2000s.}}</ref>, որոնք թույլ են տալիս շփում համակարգչների միջև, որոնք միացված են Ինտերնետին։ API-ների վերջին զարգացումները հանգեցրել են միկրոբծարարքների (microservices) աճին, որոնք թուլորեն կապված ծառայություններ են՝ հասանելի հանրային API-ների միջոցով<ref>{{Cite web |last=Wood |first=Laura |date=2021 թ․ օգոստոսի 25 |title=Global Cloud Microservices Market (2021 to 2026) |url=https://www.businesswire.com/news/home/20210825005630/en/Global-Cloud-Microservices-Market-2021-to-2026---Growth-Trends-COVID-19-Impact-and-Forecasts---ResearchAndMarkets.com |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408091236/https://www.businesswire.com/news/home/20210825005630/en/Global-Cloud-Microservices-Market-2021-to-2026---Growth-Trends-COVID-19-Impact-and-Forecasts---ResearchAndMarkets.com |archive-date=2022 թ․ ապրիլի 8 |access-date=2022 թ․ մարտի 29 |website=businesswire.com |language=en-US}}</ref>։ API-ները պետք է ունենան տարբերակներ։ Կան երկու հիմնական տարբերակման ռազմավարություններ<ref>{{Cite book |title=Designing Web APIs Building APIs That Developers Love |publisher=O'Reilly Media |year=2018 |isbn=9781492026877}}</ref>՝ # '''Տարբերակման ներքին՝ URL-ի միջոցով․''' այս ռազմավարությունը ներառում է տարբերակման տեղեկությունները API-ի URL-ում: Օրինակ, տարբերակը կարող է ընդգրկվել URL-ի մեջ որպես մաս, ինչպես օրինակ՝ <code>api.example.com/v1/resource</code> կամ <code>api.example.com/v2/resource</code>։ # '''Անմիջական տարբերակի ռազմավարություն'''. այս ռազմավարությունը թույլ է տալիս կատարել ցանկացած փոփոխություններ։ Սա հարմար է բարդ հավելվածների և բարդ փոփոխությունների համար։ Այս ռազմավարությունները օգնում են ծրագրավորողներին և օգտագործողներին ապահովել համատեղելիություն և վերահսկել տարբերակի փոփոխությունները API-ի հետ աշխատելիս։ == Նպատակ == Ծրագրեր կառուցելիս API-ն պարզեցնում է ծրագրավորումը՝ վերացականացնելով հիմքում ընկած իրականացումը և բացահայտելով միայն մշակողին անհրաժեշտ օբյեկտները կամ գործողությունները: Օրինակ, էլեկտրոնային փոստի հաճախորդի գրապայմանական միջերեսը կարող է տրամադրել կոճակ, որը կատարում է բոլոր քայլերը նոր էլեկտրոնային փոստերի ստացման և ընդգծման համար, մինչդեռ ֆայլերի մուտք/ելքի API-ն կարող է տրամադրել ծրագրավորողին ֆունկցիա, որը պատճենում է ֆայլը մեկ վայրից մյուսը՝ առանց պահանջելու, որ մշակողը հասկանա ֆայլային համակարգի գործողությունները, որոնք կատարվում են հետևում<ref name="Clarke42">{{Cite web |last=Clarke |first=Steven |date=2004 |title=Measuring API Usability |url=http://www.drdobbs.com/windows/measuring-api-usability/184405654 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220303235859/http://www.drdobbs.com/windows/measuring-api-usability/184405654 |archive-date=2022 թ․ մարտի 3 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 29 |website=Dr. Dobb's}}</ref>։ == Տերմինի պատմություն == [[Պատկեր:Database_management_system_diagram_from_1978_workshop.png|մինի|1978 թվականի դիագրամ, որն առաջարկում է ընդլայնել API-ի գաղափարը՝ դառնալով ընդհանուր ծրագրավորման ինտերֆեյս՝ միայն կիրառական ծրագրերից դուրս<ref name="NBS1981">{{Cite report |url=https://hdl.handle.net/2027/mdp.39015077587742?urlappend=%3Bseq=53 |title=Database architectures – a feasibility workshop |date=1981 թ․ ապրիլ |publisher=U.S. Department of Commerce, National Bureau of Standards |location=Washington, DC |pages=45–47 |lccn=81600004 |id=NBS special publication 500-76 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 18 |hdl=2027/mdp.39015077587742?urlappend=%3Bseq=53}}</ref>։]] API տերմինը սկզբնական շրջանում նկարագրվել է միայն վերջնական օգտագործողի ծրագրերի համար նախատեսված միջերես, որոնք հայտնի էին որպես կիրառման ծրագրեր (application programs): Այս ծագումը դեռևս արտահայտված է «Application Programming Interface» անվանման մեջ։ Այսօր տերմինը ավելի լայն իմաստ ունի՝ ներառելով նաև օգտակար ծրագրեր և նույնիսկ սարքավորումների միջերեսներ<ref name="Bloch2018">{{cite speech |last= |first= |author-link=Joshua Bloch |title=A Brief, Opinionated History of the API |event=QCon |date=August 8, 2018 |location=San Francisco |publisher=InfoQ |url=https://www.infoq.com/presentations/history-api/ |access-date=September 18, 2020 |archive-date=September 22, 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200922200610/https://www.infoq.com/presentations/history-api/ |url-status=live}}</ref>։ === 1940-ականներ և 1950-ականներ === API-ի գաղափարը շատ ավելի հին է, քան բուն տերմինը: Բրիտանացի համակարգչային գիտնականներ [[Մորիս Ուիլքս]]ը և Դեյվիդ Ուիլերը 1940-ականներին աշխատել են մոդուլային [[Գրադարան (ծրագրավորում)|ծրագրային գրադարանի]] վրա EDSAC-ի՝ վաղ համակարգչի համար: Այս գրադարանի [[Գործառույթ (համակարգչային ծրագրավորում)|ենթածրագրերը]] պահվել են [[Ծակոտաժապավեն|ծակոտժապավենի]] վրա, որը կազմակերպված է եղել փաստաթղթերի պահարանում: Այն պարունակել է նաև այն, ինչ Ուիլքսը և Ուիլերը անվանում էին «գրադարանային գրացուցակ» յուրաքանչյուր ենթածրագրի վերաբերյալ նշումների և այն ծրագրի մեջ ներառելու մասին, գրադարանը հիմա կոչվում է API (կամ API հստակեցում կամ API փաստաթուղթ), քանի որ այն հրահանգում է ծրագրավորողին, թե ինչպես օգտագործել (կամ «կանչել») յուրաքանչյուր ենթածրագիր, որն անհրաժեշտ է ծրագրավորողին<ref name="Bloch20182">{{Cite speech |last= |first= |author-link=Joshua Bloch |event=QCon |date=August 8, 2018 |location=San Francisco |access-date=September 18, 2020}}</ref>։ Ուիլկսի և Ուիլերի 1951 թվականի «The Preparation of Programs for an Electronic Digital Computer» գիրքը պարունակում է առաջին հրատարակված API առանձնահատկությունը։ [[Ջոշուա Բլոխ]]ը գտնում է, որ Ուիլքսը և Ուիլերը «թաքնված կերպով հայտնագործել են» API-ն, քանի որ այն ավելի շատ հայտնաբերված, քան հորինված հայեցակարգ է<ref name="Bloch20183">{{Cite speech |last=Bloch |first=Joshua |author-link=Joshua Bloch |event=QCon |date=August 8, 2018 |location=San Francisco |access-date=September 18, 2020}}</ref>։ [[Պատկեր:Univac_1108_Census_Bureau.jpg|մինի|Չնայած այն մարդիկ, ովքեր հորինել են API տերմինը, ծրագրային ապահովում են իրականացրել Univac 1108-ի վրա, նրանց API-ի նպատակն է եղել հնարավոր դարձնել ապարատային անկախ ծրագրեր<ref name="CottonGreatorex1968">{{Cite conference |last1=Cotton |first1=Ira W. |last2=Greatorex |first2=Frank S. |date=1968 թ․ դեկտեմբեր |title=Data structures and techniques for remote computer graphics |url=https://www.computer.org/csdl/pds/api/csdl/proceedings/download-article/12OmNyRPgFZ/pdf |conference=AFIPS 1968 Fall Joint Computer Conference |location=San Francisco, California |publisher=Association for Computing Machinery |volume=I |pages=533–544 |doi=10.1145/1476589.1476661 |isbn=978-1450378994 |oclc=1175621908 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020123943/https://www.computer.org/csdl/pds/api/csdl/proceedings/download-article/12OmNyRPgFZ/pdf |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 20 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 19 |book-title=AFIPS '68: Proceedings of the December 9–11, 1968, Fall Joint Computer Conference |url-status=live}}</ref>։]] === 1960-ականներ և 1970-ականներ === «Կիրառական ծրագրի միջերես» տերմինը (ծրագրավորման բառի փոխարեն՝ ծրագիր) առաջին անգամ արձանագրվել է 1968 թվականին AFIPS կոնֆերանսի ժամանակ ներկայացված ''«Տվյալների կառուցվածքներ և տեխնիկա հեռավոր [[համակարգչային գրաֆիկա]]յի համար»'' կոչվող աշխատության մեջ<ref name="Bloch20183"/><ref>{{Cite OED|application program interface}}</ref>։ Այս հոդվածի հեղինակներն օգտագործել են տերմինը՝ նկարագրելու հավելվածի (այս դեպքում գրաֆիկական ծրագրի) փոխազդեցությունը համակարգչային համակարգի մնացած մասերի հետ: Հետևողական կիրառական միջերեսը (կազմված [[Ֆորտրան]] ենթածրագրային կանչերից) նախատեսված է եղել ծրագրավորողին ազատելու գրաֆիկական ցուցադրման սարքի յուրահատկություններից և ապահովելու [[Սարքավորումների անկախություն|սարքաշարի անկախությունը]], եթե համակարգիչը կամ էկրանը փոխարինվեին<ref name="CottonGreatorex19682">{{Cite conference |last=Cotton |first=Ira W. |last2=Greatorex |first2=Frank S. |date=1968 թ․ դեկտեմբեր |title=Data structures and techniques for remote computer graphics |url=https://www.computer.org/csdl/pds/api/csdl/proceedings/download-article/12OmNyRPgFZ/pdf |conference=AFIPS 1968 Fall Joint Computer Conference |location=San Francisco, California |publisher=Association for Computing Machinery |volume=I |pages=533–544 |doi=10.1145/1476589.1476661 |isbn=978-1450378994 |oclc=1175621908 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020123943/https://www.computer.org/csdl/pds/api/csdl/proceedings/download-article/12OmNyRPgFZ/pdf |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 20 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 19}}</ref>։ Տերմինը [[տվյալների բազա]] է ներմուծվել Քրիստաֆոր Դեյթի կողմից<ref>{{Cite book |last=Date |first=C. J. |author-link=Christopher J. Date |url=https://books.google.com/books?id=2Sy4DwAAQBAJ&pg=PA135 |title=E. F. Codd and Relational Theory: A Detailed Review and Analysis of Codd's Major Database Writings |publisher=Lulu.com |year=2019 |isbn=978-1684705276 |page=135}}</ref> 1974 թվականին ''«Հարաբերական և ցանցային մոտեցումներ. կիրառական ծրագրավորման միջերեսի համեմատություն»'' կոչվող հոդվածում<ref>{{Cite conference |last=Date |first=C. J. |last2=Codd |first2=E. F. |date=1975 թ․ հունվար |title=The relational and network approaches: Comparison of the application programming interfaces |conference=SIGMOD Workshop 1974 |location=Ann Arbor, Michigan |publisher=Association for Computing Machinery |volume=2 |pages=83–113 |doi=10.1145/800297.811532 |isbn=978-1450374187 |oclc=1175623233}}</ref>։ API-ն դարձել է [[Տվյալների բազա|տվյալների բազայի կառավարման համակարգերի]] ANSI/SPARC շրջանակի մի մասը: Այս շրջանակը վերաբերվում էր հավելվածի ծրագրավորման միջերեսին առանձին այլ միջերեսներից, ինչպիսին է հարցման միջերեսը: Տվյալների բազայի մասնագետները 1970-ականներին նկատել են, որ այս տարբեր միջերեսները կարող են համակցվել. բավականաչափ հարուստ կիրառական միջերեսը կարող է աջակցել նաև մյուս միջերեսներին<ref name="NBS19812">{{Cite report |url=https://hdl.handle.net/2027/mdp.39015077587742?urlappend=%3Bseq=53 |title=Database architectures – a feasibility workshop |date=1981 թ․ ապրիլ |publisher=U.S. Department of Commerce, National Bureau of Standards |location=Washington, DC |pages=45–47 |lccn=81600004 |id=NBS special publication 500-76 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 18}}</ref>։ Այս դիտարկումը հանգեցրել է այն API-ների ստեղծմանը, որոնք աջակցում էին բոլոր տեսակի ծրագրավորմանը։ === 1990-ականներ === 1990 թվականին տեխնոլոգ Մալամուդը API-ն սահմանել է որպես «ծրագրավորողին հասանելի ծառայությունների հավաքածու, որը կատարում է որոշակի առաջադրանքներ»<ref>{{Cite book |last=Carl |first=Malamud |author-link=Carl Malamud |url=https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015018454903&seq=314 |title=Analyzing Novell Networks |date=1990 |publisher=Van Nostrand Reinhold |isbn=978-0442003647 |page=294 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210126190257/https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=mdp.39015018454903&seq=314 |archive-date=2021 թ․ հունվարի 26 |url-status=live}}</ref>։ API-ի գաղափարը կրկին ընդլայնվել է հեռակա ընթացակարգերի կանչերի և Վեբ API-ների բախմամբ։ Համակարգչային ցանցերի տարածմամբ 1970-ականներին և 1980-ականներին, ծրագրավորողները ցանկացել են կանչել գրադարաններ, որոնք գտնվում էին ոչ միայն իրենց տեղական համակարգիչներում, այլ նաև այլ վայրերում գտնվող համակարգիչներում։ Այս հեռակա ընթացակարգերի կանչերը հատկապես լավ աջակցություն են ստացել Java լեզվի կողմից։ 1990-ականներին, ինտերնետի տարածման հետ, ստանդարտներ, ինչպիսիք են CORBA, COM և DCOM, մրցում էին՝ դառնալով API ծառայությունները ցուցադրելու ամենատարածված եղանակը<ref name="JinSahniShevat2018">{{Cite book |last1=Jin |first1=Brenda |url=https://books.google.com/books?id=Dg1rDwAAQBAJ |title=Designing Web APIs |last2=Sahni |first2=Saurabh |last3=Shevat |first3=Amir |publisher=O'Reilly Media |year=2018 |isbn=9781492026877 |access-date=2023 թ․ մարտի 21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230410040816/https://books.google.com/books?id=Dg1rDwAAQBAJ |archive-date=2023 թ․ ապրիլի 10 |url-status=live}}</ref>։ === 2000-ականներ === Ռոյ Ֆիլդինգի 2000 թվականի դիսերտացիան՝ «Աճարային ոճեր և ցանցային ծրագրային ճարտարապետությունների նախագծում» UC Irvine-ում, նկարագրեց Ներկայացուցչական վիճակների փոխանցում (REST) և ներկայացրեց «ցանցային ծրագրավորման միջերես» գաղափարը, որը Ֆիլդինգը հակադրում էր ավանդական «գրադարանային» API-ներին<ref>{{Cite thesis |last=Fielding |first=Roy |title=Architectural Styles and the Design of Network-based Software Architectures |date=2000 |access-date=2020 թ․ սեպտեմբերի 18 |type=PhD |publisher=University of California, Irvine |url=https://www.ics.uci.edu/~fielding/pubs/dissertation/top.htm |archive-date=2020 թ․ հունվարի 22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200122200214/https://www.ics.uci.edu/~fielding/pubs/dissertation/top.htm |url-status=live}}</ref>։ XML և JSON Web API-ների լայնածավալ կոմերցիոն ընդունումը սկսվեց 2000 թվականին և շարունակվում է 2022 թվականին։ Այսպիսով, Web API-ն այժմ API տերմինի ամենատարածված իմաստն է<ref name="Lane2019" />։ Թիմ Բերներս-Լիի կողմից 2001 թվականին առաջարկած Սեմանտիկ Վեբը ներառել է «սեմանտիկ API-ներ», որոնք վերաձևում են API-ն որպես բաց, բաշխված տվյալների ինտերֆեյս, այլ ոչ թե ծրագրային վարքագծի ինտերֆեյս<ref>{{Cite journal |last1=Dotsika |first1=Fefie |date=2010 թ․ օգոստոս |title=Semantic APIs: Scaling up towards the Semantic Web |journal=International Journal of Information Management |volume=30 |issue=4 |pages=335–342 |doi=10.1016/j.ijinfomgt.2009.12.003}}</ref>։ Նեղ տեսակի ինտերֆեյսները դարձել է ավելի տարածված, քան բացերը, սակայն API-ն որպես տվյալների ինտերֆեյսի գաղափարը արմատավորվել է։ Քանի որ վեբ API-ներ լայնորեն օգտագործվում են տարբեր տեսակի տվյալներ փոխանակելու համար, API-ն դարձել է լայն հասկացություն, որը նկարագրում է ինտերնետում տեղի ունեցող շատ հաղորդակցություններ։<ref name="JinSahniShevat2018" /> Այս կերպ օգտագործվելուց, API տերմինը մասամբ համընկնում է հաղորդակցման պրոտոկոլի տերմինի հետ։ == Օգտագործում == === Գրադարաններ և շրջանակներ === Ծրագրային գրադարանի հետ կապված միջերեսը API-ի մի տեսակ է։ API-ն նկարագրում և սահմանում է «հնարավոր վարքագիծը» (այսինքն՝ առանձնահատկություն), մինչդեռ գրադարանն այդ կանոնների հավաքածուի «իրական իրականացումն» է։ Մեկ API կարող է ունենալ մի քանի իրականացումներ (կամ որևէ մեկի չունենալ, լինելով աբստրակտ) տարբեր գրադարանների ձևով, որոնք կիսում են նույն ծրագրավորման միջերեսը։ API-ի և նրա իրականացման բաժանումը կարող է թույլ տալ, որ մեկ լեզվով գրված ծրագրերը օգտագործեն այլ լեզվով գրադրված գրադարաններ։ Օրինակ, քանի որ Scala-ն և Java-ն համատեղելի բայթկոդ են վերածվում, Scala-ի մշակողները կարող են օգտվել ցանկացած Java API-ից<ref name="OderskySpoonVenners8">{{Cite web |last1=Odersky |first1=Martin |last2=Spoon |first2=Lex |last3=Venners |first3=Bill |date=2008 թ․ դեկտեմբերի 10 |title=Combining Scala and Java |url=http://www.artima.com/pins1ed/combining-scala-and-java.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160808030830/http://www.artima.com/pins1ed/combining-scala-and-java.html |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 8 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 29 |website=artima.com}}</ref>։ API-ի օգտագործումը կարող է տատանվել կախված ծրագրավորման լեզվի տեսակից։ Օրինակ, Lua-ի նման պրոցեդուրալ լեզվի համար API-ն կարող է հիմնականում պարունակել հիմնարար ընթացակարգեր կոդի իրականացնելու, տվյալները կառավարելու կամ սխալներ շտկելու համար, մինչդեռ Java-ի նման օբյեկտ-առարկայական լեզվի API-ն կտրամադրի դասերի և դրանց մեթոդների նկարագրություն<ref>{{Cite journal |last1=de Figueiredo |first1=Luiz Henrique |last2=Ierusalimschy |first2=Roberto |author-link2=Roberto Ierusalimschy |last3=Filho |first3=Waldemar Celes |year=1994 |title=The design and implementation of a language for extending applications |url=https://www.researchgate.net/publication/2778436 |journal=TeCGraf Grupo de Tecnologia Em Computacao Grafica |pages=273–284 |citeseerx=10.1.1.47.5194 |s2cid=59833827 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 29}}</ref><ref name="Sintes16">{{Cite web |last1=Sintes |first1=Tony |date=2001 թ․ հուլիսի 13 |title=Just what is the Java API anyway? |url=https://www.infoworld.com/article/2077392/just-what-is-the-java-api-anyway.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201019213926/https://www.infoworld.com/article/2077392/just-what-is-the-java-api-anyway.html |archive-date=2020 թ․ հոկտեմբերի 19 |access-date=2020 թ․ հուլիսի 18 |website=[[JavaWorld]] |df=dmy}}</ref>։ Հիրումի օրենքը նշում է, որ «API-ի բավականաչափ մեծ թվով օգտատերերով, չի կարևորում, թե ինչ ես խոստանում պայմանագրում՝ ձեր համակարգի բոլոր դիտվող վարքագծերը ինչ-որ մեկի կողմից կախված կլինեն»<ref>{{Cite book |title=Software engineering at Google: lessons learned from programming over time |date=2020 |publisher=O'Reilly Media |isbn=9781492082798 |editor-last=Winters |editor-first=Titus |location=Sebastopol, CA |oclc=1144086840 |editor2=Tom Manshreck |editor3=Hyrum Wright}}</ref>։ Միջդեռ, մի շարք ուսումնասիրություններ ցույց են տալիս, որ API օգտագործող մեծամասնության դեպքում կիրառվող API-ի փոքր մասն է օգտագործվում<ref>{{Cite conference |last1=Mastrangelo |first1=Luis |last2=Ponzanelli |first2=Luca |last3=Mocci |first3=Andrea |last4=Lanza |first4=Michele |last5=Hauswirth |first5=Matthias |last6=Nystrom |first6=Nathaniel |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 23 |title=Use at your own risk: the Java unsafe API in the wild |series=OOPSLA 2015 |location=New York, New York, U.S. |publisher=Association for Computing Machinery |pages=695–710 |doi=10.1145/2814270.2814313 |isbn=978-1-4503-3689-5 |book-title=Proceedings of the 2015 ACM SIGPLAN International Conference on Object-Oriented Programming, Systems, Languages, and Applications}}</ref>։ Մեկ լեզվի առանձնահատկություններն ու հնարավորությունները քարտեզագրելով մեկ այլ լեզվով ներդրված ինտերֆեյսի հետ՝ լեզվական կապը թույլ է տալիս մեկ լեզվով գրված գրադարանին կամ ծառայությանը օգտագործել մեկ այլ լեզվով մշակելիս։ SWIG և F2PY (Fortran-ից Python-ի միջերեսի ստեղծիչ) նման գործիքները հեշտացնում են նման միջերեսների ստեղծումը<ref>{{Cite web |title=F2PY.org |url=http://www.f2py.org/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110704234152/http://www.f2py.org/ |archive-date=2011 թ․ հուլիսի 4 |access-date=2011 թ․ դեկտեմբերի 18 |publisher=F2PY.org}}</ref>։ API-ն կարող է նաև կապված լինել ծրագրային շրջանակի հետ։ Շրջանակը կարող է հիմնված լինել մի քանի գրադարանների վրա, որոնք իրականացնում են մի քանի API-ներ, բայց API-ի սովորական օգտագործումից տարբեր, շրջանակի մեջ կառուցված վարքագծին հասանելիությունը միջնորդվում է շրջանակի բովանդակությունն նոր դասերով ընդլայնելու միջոցով։ Ի հավելումն, ընդհանուր ծրագրի հոսքը կարող է դուրս լինել զանգող կողմի վերահսկողությունից և գտնվել շրջանակի վերահսկողության տակ՝ վերահսկողության հակադարձման կամ նման մեխանիզմի միջոցով<ref>{{Cite web |last=Fowler |first=Martin |title=Inversion Of Control |url=http://martinfowler.com/bliki/InversionOfControl.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110123051630/http://martinfowler.com/bliki/InversionOfControl.html |archive-date=2011 թ․ հունվարի 23 |access-date=2011 թ․ օգոստոսի 25}}</ref><ref>{{Cite web |last=Fayad |first=Mohamed |title=Object-Oriented Application Frameworks |url=http://www.dre.vanderbilt.edu/~schmidt/CACM-frameworks.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131105141605/http://www.dre.vanderbilt.edu/~schmidt/CACM-frameworks.html |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 5 |access-date=2013 թ․ նոյեմբերի 5}}</ref>։ === Օպերացիոն համակարգեր === API-ն կարող է սահմանել հավելվածի և [[օպերացիոն համակարգ]]ի միջերեսը<ref name="Oreilly912">{{Cite book |last=Lewine |first=Donald A. |url=http://shop.oreilly.com/product/9780937175736.do |title=POSIX Programmer's Guide |date=1991 |publisher=O'Reilly & Associates, Inc. |isbn=9780937175736 |page=1 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822175942/http://shop.oreilly.com/product/9780937175736.do |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 22 |url-status=live}}</ref>։ POSIX-ը, օրինակ, տրամադրում է API-ի ընդհանուր բնութագրերի մի շարք, որոնց նպատակն է հնարավորություն տալ POSIX համապատասխանող օպերացիոն համակարգի համար գրված հավելվածի [[կոմպիլյատոր]]ի մեկ այլ POSIX համապատասխան օպերացիոն համակարգի համար: [[Լինուքս]]ը և [[ԲիԷսԴի|Berkeley Software Distribution-ը]] օպերացիոն համակարգերի օրինակներ են, որոնք իրականացնում են POSIX API-ները<ref name="WestDedrick162">{{Cite journal |last=West |first=Joel |last2=Dedrick |first2=Jason |date=2001 |title=Open source standardization: the rise of Linux in the network era |url=http://www.joelwest.org/Papers/WestDedrick2001b.pdf |url-status=live |journal=Knowledge, Technology & Policy |volume=14 |issue=2 |pages=88–112 |doi=10.1007/PL00022278 |s2cid=46082812 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160827180926/http://www.joelwest.org/Papers/WestDedrick2001b.pdf |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 27 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 2}}</ref>։ [[Մայքրոսոֆթ]]ը մեծ հավատարմություն է ցուցաբերել հետընթաց-համատեղելի API-ին, հատկապես իր Windows API (Win32) գրադարանում, այնպես որ ավելի հին հավելվածները կարող են աշխատել Windows-ի նոր տարբերակների վրա՝ օգտագործելով գործարկվող հատուկ պարամետրը, որը կոչվում է «Համատեղելիության ռեժիմ»<ref>{{Cite web |last=Microsoft |date=2001 թ․ հոկտեմբեր |title=Support for Windows XP |url=http://www.microsoft.com/windowsxp/using/helpandsupport/learnmore/appcompat.mspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090926235439/http://www.microsoft.com/windowsxp/using/helpandsupport/learnmore/appcompat.mspx |archive-date=2009 թ․ սեպտեմբերի 26 |publisher=Microsoft |page=4}}</ref>։ API-ն տարբերվում է հավելվածի երկուական ինտերֆեյսից (ABI) նրանով, որ API-ն հիմնված է սկզբնական կոդերի վրա, մինչդեռ ABI-ն՝ երկուական: Օրինակ, POSIX-ը տրամադրում է API-ներ, մինչդեռ Լինքուքս ստանդարտ բազան տրամադրում է ABI<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հունիսի 21 |title=LSB Introduction |url=http://www.linuxfoundation.org/collaborate/workgroups/lsb/lsb-introduction |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150402094250/http://www.linuxfoundation.org/collaborate/workgroups/lsb/lsb-introduction |archive-date=2015 թ․ ապրիլի 2 |access-date=2015 թ․ մարտի 27 |publisher=Linux Foundation}}</ref><ref>{{Cite web |last=Stoughton |first=Nick |date=2005 թ․ ապրիլ |title=Update on Standards |url=https://db.usenix.org/publications/login/2005-04/openpdfs/standards2004.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20090327123725/https://db.usenix.org/publications/login/2005-04/openpdfs/standards2004.pdf |archive-date=2009 թ․ մարտի 27 |access-date=2009 թ․ հունիսի 4 |publisher=USENIX}}</ref>։ === Հեռավոր API-ներ === Հեռավոր API-ները թույլ են տալիս մշակողներին կառավարել հեռավոր ռեսուրսներ հաղորդակցման պրոտոկոլների միջոցով, որոնք որոշակի ստանդարտներ են հաղորդակցության համար, որոնք թույլ են տալիս տարբեր տեխնոլոգիաների աշխատել միասին, անկախ լեզվից կամ հարթակից։ Օրինակ, Java Database Connectivity API-ն թույլ է տալիս մշակողներին հարցումներ անել տարբեր տեսակի տվյալների բազաների նկատմամբ նույն ֆունկցիաների միջոցով, մինչդեռ Java remote method invocation API-ն օգտագործում է Java Remote Method Protocol-ը՝ հեռավոր գործողությունների կանչման համար, որոնք, սակայն, մշակողի համար թվաբառարանային են թվում։<ref name="Bierhoff9">{{Cite thesis |last=Bierhoff |first=Kevin |title=API Protocol Compliance in Object-Oriented Software |date=2009 թ․ ապրիլի 23 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 29 |type=PhD |publisher=Carnegie Mellon University |url=https://www.cs.cmu.edu/~kbierhof/thesis/bierhoff-thesis.pdf |isbn=978-1-109-31660-5 |archive-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161011151916/https://www.cs.cmu.edu/~kbierhof/thesis/bierhoff-thesis.pdf |id={{ProQuest|304864018}} |url-status=live}}</ref><ref name="Wilson16">{{Cite web |last1=Wilson |first1=M. Jeff |date=2000 թ․ նոյեմբերի 10 |title=Get smart with proxies and RMI |url=https://www.infoworld.com/article/2076234/get-smart-with-proxies-and-rmi.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720092311/https://www.infoworld.com/article/2076234/get-smart-with-proxies-and-rmi.html |archive-date=2020 թ․ հուլիսի 20 |access-date=2020 թ․ հուլիսի 18 |work=[[JavaWorld]] |df=dmy}}</ref> Հետևաբար, հեռավոր API-ները օգտակար են [[Օբյեկտ կողմնորոշված ծրագրավորում|օբյեկտի կողմնորոշված ծրագրավորման]] մեջ օբյեկտի վերացականությունը պահպանելու համար. մեթոդի կանչը, որը կատարվում է լոկալ [[Պրոքսի (նախագծման ձևանմուշ)|պրոքսի]] օբյեկտի վրա, կանչում է համապատասխան մեթոդը հեռավոր օբյեկտի վրա՝ օգտագործելով հեռակառավարման արձանագրությունը և ստանում է արդյունքը, որը կօգտագործվի տեղում որպես վերադարձի արժեք: Պրոքսի օբյեկտի փոփոխությունը հանգեցնում է նաև հեռավոր օբյեկտի համապատասխան փոփոխությանը<ref name="AdvancedCorba2">{{Cite book |last=Henning |first=Michi |url=https://archive.org/details/advancedcorbapro00henn |title=Advanced CORBA Programming with C++ |last2=Vinoski |first2=Steve |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1999 |isbn=978-0201379273 |access-date=2015 թ․ հունիսի 16 |url-access=registration}}</ref>։ === Վեբ API-ներ === Վեբ API-ները ծառայություն են, որը հասանելի է հաճախորդի սարքերից (բջջային հեռախոսներ, դյուրակիր համակարգիչներ և այլն) դեպի [[վեբ սերվեր]] ՝ օգտագործելով [[HTTP|Hypertext Transfer Protocol]] (HTTP): Հաճախորդի սարքերը հարցում են ուղարկում HTTP հարցման ձևով և պատասխան հաղորդագրությունով, սովորաբար, JavaScript Object Notation ( [[JSON]] ) կամ Extensible Markup Language ( [[XML]]) ձևաչափով: Մշակողները սովորաբար օգտագործում են վեբ API-ներ՝ այդ սերվերից տվյալ սերվերի որոշակի հավաքածուի համար հարցումներ անելու համար: Սոցիալական մեդիայի տարածքում վեբ API-ները թույլ են տվել վեբ համայնքներին հեշտացնել բովանդակության և տվյալների փոխանակումը համայնքների և հավելվածների միջև: Այս կերպ, մեկ վայրում դինամիկ կերպով ստեղծվող բովանդակությունը կարող է տեղադրվել և թարմացվել համացանցում մի քանի վայրերում<ref name="Parr162">{{Cite web |last=Parr |first=Ben |date=2009 թ․ մայիսի 21 |title=The Evolution of the Social Media API |url=http://mashable.com/2009/05/21/social-media-api/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160811142540/http://mashable.com/2009/05/21/social-media-api/#9Yqe0USxKGqn |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 11 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 26 |website=Mashable}}</ref>։ Օրինակ՝ Twitter-ի REST API-ն ծրագրավորողներին թույլ է տալիս մուտք գործել Twitter-ի հիմնական տվյալներ, իսկ Search API-ն ծրագրավորողների համար տրամադրում է մեթոդներ՝ փոխազդելու Twitter-ի որոնման և միտումների տվյալների հետ<ref>{{Cite web |title=GET trends/place |url=https://developer.twitter.com/en/docs/trends/trends-for-location/api-reference/get-trends-place |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200617023554/https://developer.twitter.com/en/docs/trends/trends-for-location/api-reference/get-trends-place |archive-date=2020 թ․ հունիսի 17 |access-date=2020 թ․ ապրիլի 30 |website=Twitter Developer Platform |language=en}}</ref>։ == Ձևավորում == API-ի նախագծումը էական ազդեցություն ունի դրա օգտագործման վրա<ref name="Clarke42"/>։ Նախևառաջ, ծրագրավորման ինտերֆեյսների ձևավորումը ներկայացնում է [[Ծրագրակազմի ճարտարագիտություն|ծրագրային ապահովման ճարտարապետության]] կարևոր մասը, ծրագրային ապահովման բարդ մասի կազմակերպումը<ref name="GarlanShaw942">{{Cite journal |last=Garlan |first=David |last2=Shaw |first2=Mary |date=1994 թ․ հունվար |title=An Introduction to Software Architecture |url=https://www.cs.cmu.edu/afs/cs/project/able/ftp/intro_softarch/intro_softarch.pdf |url-status=live |journal=Advances in Software Engineering and Knowledge Engineering |volume=1 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210506203152/http://www.cs.cmu.edu/afs/cs/project/able/ftp/intro_softarch/intro_softarch.pdf |archive-date=2021 թ․ մայիսի 6 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 8 |via=CMU School of Computer Science}}</ref>։ Տեղեկատվության թաքցման սկզբունքը նկարագրում է ծրագրավորման միջերեսների դերը որպես [[Մոդուլային ծրագրավորում|մոդուլային ծրագրավորման]] հնարավորություն՝ թաքցնելով մոդուլների իրականացման մանրամասները, որպեսզի մոդուլների օգտագործողները չհասկանան մոդուլների ներսում առկա բարդությունները<ref name="Parnas722">{{Cite journal |last=Parnas |first=D.L. |date=1972 |title=On the Criteria To Be Used in Decomposing Systems into Modules |journal=Communications of the ACM |volume=15 |issue=12 |pages=1053–1058 |doi=10.1145/361598.361623 |s2cid=53856438 |doi-access=free}}</ref>։ Բացի նախորդ հիմքում ընկած սկզբունքից, API-ի օգտագործելիությունը չափելու այլ չափումներ կարող են ներառել այնպիսի հատկություններ, ինչպիսիք են ֆունկցիոնալ արդյունավետությունը, ընդհանուր ճիշտությունը և նորեկների համար սովորելիությունը<ref>{{Cite journal |last=Myers |first=Brad A. |last2=Stylos |first2=Jeffrey |year=2016 |title=Improving API usability |journal=Communications of the ACM |volume=59 |issue=6 |pages=62–69 |doi=10.1145/2896587 |s2cid=543853 |doi-access=free}}</ref>։ [[Ֆաբրիկային մեթոդ (նախագծման ձևանմուշ)|Ֆաբրիկային մեթոդի օրինաչափությունը]] նույնպես բնորոշ է API-ների նախագծման մեջ՝ դրանց բազմակի օգտագործման բնույթի պատճառով<ref>Brian Ellis, Jeffrey Stylos, and Brad Myers. 2007. "[http://www.cs.cmu.edu/~NatProg/papers/Ellis2007FactoryUsability.pdf The Factory Pattern in API Design: A Usability Evaluation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220321043301/http://www.cs.cmu.edu/~NatProg/papers/Ellis2007FactoryUsability.pdf|date=2022-03-21}}". In ''Proceedings of the 29th international conference on Software Engineering'' (''ICSE '07''). IEEE Computer Society, USA, 302–312. {{DOI|10.1109/ICSE.2007.85}}.</ref>։ Այսպիսով, API-ի նախագծումը փորձում է տրամադրել միայն այն գործիքները, որոնք օգտատերը ակնկալում է<ref name="Clarke42" />։ === Համաժամանակյա ընդդեմ անհամաժամանակյա === Դիմումների ծրագրավորման ինտերֆեյսը (API) կարող է լինել համաժամանակյա կամ անհամաժամանակյա։ Համաժամանակյա API կանչը դիզայնի այն օրինաչափությունն է, որտեղ կանչի տեղը արգելափակվում է, մինչ սպասում է կանչված կոդի ավարտին<ref>[https://developer.cisco.com/docs/packaged-contact-center/#!synchronous-vs-asynchronous-writes "Synchronous vs. Asynchronous Writes - Packaged Contact Center Enterprise" - Cisco DevNet] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220803065429/https://developer.cisco.com/docs/packaged-contact-center/#!synchronous-vs-asynchronous-writes|date=2022-08-03}}.</ref>։ Այն դեպքում, երբ անհամաժամանակյա API կանչ կա, կանչի տեղը չի արգելափակվում, մինչ սպասում է կանչված կոդի ավարտին, և փոխարենը կանչողը տեղեկացվում է, երբ պատասխանը հասնում է։ == Թողարկման ձևեր == API-ները տեխնոլոգիական ընկերությունների ինտեգրման ավելի տարածված եղանակներից են: API-ներ տրամադրողները և օգտագործողները համարվում են բիզնես էկոհամակարգի անդամներ<ref>{{Cite web |last=de Ternay |first=Guerric |date=2015 թ․ հոկտեմբերի 10 |title=Business Ecosystem: Creating an Economic Moat |url=http://boostcompanies.com/business-ecosystem |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160917121456/https://boostcompanies.com/business-ecosystem/ |archive-date=2016 թ․ սեպտեմբերի 17 |access-date=2016 թ․ փետրվարի 1 |website=BoostCompanies}}</ref>։ API-ի թողարկման հիմնական ձևերն են<ref name="Boyd162">{{Cite web |last=Boyd |first=Mark |date=2014 թ․ փետրվարի 21 |title=Private, Partner or Public: Which API Strategy Is Best for Business? |url=http://www.programmableweb.com/news/private-partner-or-public-which-api-strategy-best-business/2014/02/21 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160718172056/http://www.programmableweb.com/news/private-partner-or-public-which-api-strategy-best-business/2014/02/21 |archive-date=2016 թ․ հուլիսի 18 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 2 |website=ProgrammableWeb}}</ref>՝ * <u>Մասնավոր</u>․ API-ն նախատեսված է միայն ընկերության ներքին օգտագործման համար: * <u>Գործընկեր․</u> API-ն կարող են օգտագործել միայն կոնկրետ բիզնես գործընկերներ: Օրինակ, վարձակալության համար նախատեսված մեքենաները, ինչպիսիք են [[Uber Technologies, Inc.|Uber-ը]] և Lyft-ը, թույլ են տալիս հաստատված երրորդ կողմի մշակողներին ուղղակիորեն պատվիրել երթուղիներ իրենց հավելվածներից: Սա թույլ է տալիս ընկերություններին իրականացնել որակի վերահսկողություն՝ ճշտելով, թե որ հավելվածներն ունեն մուտք դեպի API և նրանց տրամադրում է լրացուցիչ եկամուտների հոսք<ref name="Weissbrot">{{Cite web |last=Weissbrot |first=Alison |date=2016 թ․ հուլիսի 7 |title=Car Service APIs Are Everywhere, But What's In It For Partner Apps? |url=https://www.adexchanger.com/mobile/car-service-apis-everywhere-whats-partner-apps/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200728095644/https://www.adexchanger.com/mobile/car-service-apis-everywhere-whats-partner-apps/ |archive-date=2020 թ․ հուլիսի 28 |access-date=2020 թ․ օգոստոսի 14 |website=AdExchanger}}</ref><ref name="Weissbrot"/>։ * <u>Հանրային</u>. API-ն հասանելի է հանրության կողմից օգտագործման համար: Օրինակ, [[Մայքրոսոֆթ]]ը հրապարակում է Windows API-ն, իսկ [[Էփլ]]ը թողարկում է իր API Cocoa-ն, որպեսզի ծրագրակազմը գրվի իրենց [[Համակարգչային պլատֆորմ|հարթակների]] համար: Ոչ բոլոր հանրային API-ներն են սովորաբար հասանելի բոլորի համար: Օրինակ՝ համացանցային ծառայություններ մատուցողները, ինչպիսիք են Cloudflare-ը կամ Voxility-ը, օգտագործում են RESTful API-ներ՝ թույլ տալու հաճախորդներին և վերավաճառողներին մուտք գործել իրենց ենթակառուցվածքի մասին տեղեկատվությունը, DDoS վիճակագրությունը, ցանցի կատարողականը կամ վահանակի կառավարումը<ref name="Cloudflare2">{{Cite web |date=2020 թ․ փետրվարի 25 |title=Cloudflare API v4 Documentation |url=https://api.cloudflare.com/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200226084431/https://api.cloudflare.com/ |archive-date=2020 թ․ փետրվարի 26 |access-date=2020 թ․ փետրվարի 27 |website=cloudflare}}</ref>։ Նման API-ների հասանելիությունը տրվում է կա՛մ «API-ի նշաններով», կա՛մ հաճախորդի կարգավիճակի վավերացումներով<ref name="SmashMagazine2">{{Cite web |last=Liew |first=Zell |date=2018 թ․ հունվարի 17 |title=Car Service APIs Are Everywhere, But What's In It For Partner Apps |url=https://www.smashingmagazine.com/2018/01/understanding-using-rest-api/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200221101916/https://www.smashingmagazine.com/2018/01/understanding-using-rest-api/ |archive-date=2020 թ․ փետրվարի 21 |access-date=2020 թ․ փետրվարի 27 |website=Smashing Magazine}}</ref>։ === Հանրային API-ի հետևանքները === Հանրային API-ի համար կարևոր գործոններից մեկը դրա «ինտերֆեյսի կայունությունն»է։ API-ին փոփոխություններ կատարելը՝ օրինակ, ֆունկցիայի կանչին նոր պարամետրեր ավելացնելը, կարող է խախտել համապատասխանությունը այն հաճախորդների հետ, որոնք կախված են այդ API-ից<ref name="researchgate.net">{{Cite conference |last1=Shi |first1=Lin |last2=Zhong |first2=Hao |last3=Xie |first3=Tao |last4=Li |first4=Mingshu |date=2011 |title=Fundamental Approaches to Software Engineering |url=https://www.researchgate.net/publication/225147411 |conference=International Conference on Fundamental Approaches to Software Engineering |series=Lecture Notes in Computer Science |volume=6603 |pages=416–431 |doi=10.1007/978-3-642-19811-3_29 |isbn=978-3-642-19810-6 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 22 |doi-access=free |chapter=An Empirical Study on Evolution of API Documentation}}</ref>։ Երբ հրապարակայնորեն ներկայացված API-ի մասերը ենթակա են փոփոխման և, հետևաբար, կայուն չեն, որոշակի API-ի այդպիսի մասերը պետք է բացահայտորեն փաստաթղթավորվեն որպես «անկայուն»: Օրինակ, Գուգլ Guava գրադարանում այն մասերը, որոնք համարվում են անկայուն, և որոնք կարող են շուտով փոխվել, նշվում են Java-յի<code>@Beta</code>մեկնաբանությունոբ<ref>{{Cite web |date=2014 թ․ փետրվարի 4 |title=guava-libraries – Guava: Google Core Libraries for Java 1.6+ |url=https://code.google.com/p/guava-libraries/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140326101728/https://code.google.com/p/guava-libraries/ |archive-date=2014 թ․ մարտի 26 |access-date=2014 թ․ փետրվարի 11 |website=Google Project Hosting}}</ref>։ Հանրային API-ն երբեմն կարող է իր որոշ մասեր հայտարարել որպես ''հնացած'' կամ չեղյալ հայտարարել: Սա սովորաբար նշանակում է, որ API-ի մի մասը պետք է համարվի որպես թեկնածու հեռացման կամ փոփոխման հետ անհամատեղելի ձևով: Հետևաբար, այս փոփոխությունները ծրագրավորողներին թույլ են տալիս հեռանալ API-ի այն մասերից, որոնք հետագայում կհեռացվեն կամ չեն աջակցվի<ref name="OracleDeprecation162">{{Cite web |last=Oracle |title=How and When to Deprecate APIs |url=http://docs.oracle.com/javase/7/docs/technotes/guides/javadoc/deprecation/deprecation.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409212914/http://docs.oracle.com/javase/7/docs/technotes/guides/javadoc/deprecation/deprecation.html |archive-date=2016 թ․ ապրիլի 9 |access-date=2016 թ․ օգոստոսի 2 |website=Java SE Documentation}}</ref>։ 2020 թվականի փետրվարի 19-ին Akamai-ն հրապարակել է իրենց տարեկան «Ինտերնետի վիճակ» զեկույցը, որը ցույց տվեց կիբեռհանցագործությունների աճող միտումը հանրային API պլատֆորմների դեմ՝ ֆինանսական ծառայություններում ամբողջ աշխարհում։ 2017 թվականի դեկտեմբերից մինչև 2019 թվականի նոյեմբեր Akamai-ն հրապարակել է 85.42 միլիարդ հավատարմագրերի խախտման հարձակումներ։ Մոտ 20%-ը, կամ 16.55 միլիարդ, ուղղված են եղել API վերջնակետերի սահմանված անուններին։ Դրանցից 473.5 միլիոնը ուղղված էր ֆինանսական ծառայությունների ոլորտի կազմակերպություններին<ref name="VentureBeat">{{Cite web |last=Takanashi |first=Dean |date=2020 թ․ փետրվարի 19 |title=Akamai: Cybercriminals are attacking APIs at financial services firms |url=https://venturebeat.com/2020/02/19/akamai-cybercriminals-are-attacking-apis-at-financial-services-firms/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20200227153607/https://venturebeat.com/2020/02/19/akamai-cybercriminals-are-attacking-apis-at-financial-services-firms/ |archive-date=2020 թ․ փետրվարի 27 |access-date=2020 թ․ փետրվարի 27 |website=Venture Beat}}</ref>։ == Փաստաթղթեր == API փաստաթղթավորումը նկարագրում է API-ի առաջարկած ծառայությունները և դրանց օգտագործման եղանակները, նպատակ ունենալով ընդգրկել այն ամենը, ինչ անհրաժեշտ է հաճախորդին գործնական նպատակներով: Փաստաթղթավորումը շատ կարևոր է API-ով աշխատող ծրագրերի մշակման և պահպանման համար<ref name="DekelHerbsleb9">{{Cite journal |last1=Dekel |first1=Uri |last2=Herbsleb |first2=James D. |date=2009 թ․ մայիս |title=Improving API Documentation Usability with Knowledge Pushing |journal=Institute for Software Research, School of Computer Science |citeseerx=10.1.1.446.4214}}</ref>։ API փաստաթղթավորումը ավանդաբար գտնվում է փաստաթղթավորման ֆայլերում, սակայն նաև կարելի է գտնել սոցիալական մեդիայում, ինչպիսիք են բլոգները, ֆորումները և հարց ու պատասխանի կայքերը<ref name="ParninTreude11">{{Cite book |last1=Parnin |first1=Chris |title=Web2SE '11: Proceedings of the 2nd International Workshop on Web 2.0 for Software Engineering |last2=Treude |first2=Cristoph |date=2011 թ․ մայիս |isbn=9781450305952 |pages=25–30 |chapter=Measuring API documentation on the web |doi=10.1145/1984701.1984706 |s2cid=17751901}}</ref>։ Ավանդական փաստաթղթավորման ֆայլերը հաճախ ներկայացվում են փաստաթղթավորման համակարգերի միջոցով, ինչպիսիք են Javadoc կամ Pydoc, որոնք ունեն կայուն տեսք և կառուցվածք: Այնուամենայնիվ, փաստաթղթությունում ներառվող բովանդակության տեսակները տարբեր են API-ներից<ref name="MaalejRobillard12">{{Cite journal |last1=Maalej |first1=Waleed |last2=Robillard |first2=Martin P. |date=2012 թ․ ապրիլ |title=Patterns of Knowledge in API Reference Documentation |url=https://mobis.informatik.uni-hamburg.de/wp-content/uploads/2013/03/TSE-2012-04-0081.R2_Maalej.pdf |url-status=live |journal=IEEE Transactions on Software Engineering |archive-url=https://web.archive.org/web/20160822193338/https://mobis.informatik.uni-hamburg.de/wp-content/uploads/2013/03/TSE-2012-04-0081.R2_Maalej.pdf |archive-date=2016 թ․ օգոստոսի 22 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 22}}</ref>։ Ցուցակի հասկացողության համար, API փաստաթղթավորումը կարող է ներառել API-ում հասկացությունների և մեթոդների նկարագրություններ, ինչպես նաև «լիարժեք օգտագործման դեպքեր, կոդի նմուշներ, դիզայնի պատճառաբանություններ, կատարողականի քննարկումներ և պայմանագրեր», սակայն API ծառայությունների իրականացման մանրամասները սովորաբար բաց թողնվում են: REST API-ի վերակացու փաստաթղթավորումը կարող է ավտոմատ կերպով ստեղծվել OpenAPI փաստաթղթից, որն է մեքենա ընթերցվող տեքստային ֆայլ, որն օգտագործում է OpenAPI Օրենքում սահմանված նախանշված ձևաչափ և սինտաքս: OpenAPI փաստաթուղթը սահմանում է հիմնական տեղեկություններ, ինչպիսիք են API-ի անունը և նկարագրությունը, ինչպես նաև նկարագրում է գործողությունները, որոնք API-ն տրամադրում է<ref>{{Cite web |title=Structure of an OpenAPI Document |url=https://oai.github.io/Documentation/specification-structure.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20221106000735/https://oai.github.io/Documentation/specification-structure.html |archive-date=2022 թ․ նոյեմբերի 6 |access-date=2022 թ․ նոյեմբերի 6 |website=OpenAPI Documentation |language=en-US}}</ref>։ API-ի փաստաթղթերը կարող են հարստացվել մետատվյալներով, ինչպիսիք են Java ծանոթագրությունները: Այս մետատվյալները կարող են օգտագործվել կոմպիլյատորի, գործիքների և գործարկման ժամանակի միջավայրի կողմից՝ հատուկ վարքագծերը կամ հատուկ մշակումը իրականացնելու համար<ref>{{Cite web |title=Annotations |url=http://download.oracle.com/javase/1,5.0/docs/guide/language/annotations.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110925021948/http://download.oracle.com/javase/1,5.0/docs/guide/language/annotations.html |archive-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 25 |access-date=2011 թ․ սեպտեմբերի 30 |publisher=[[Sun Microsystems]]}}.</ref>։ == API-ների հեղինակային իրավունքի պաշտպանության վերաբերյալ վեճ == 2010 թվականին Oracle Corporation-ը դատի է տվել Գուգլին՝ Անդրոիդ օպերացիոն համակարգում ներդրված Ջավայի նոր ներդրումը տարածելու համար<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ մայիսի 1 |title=Oracle and the End of Programming As We Know It |url=http://www.drdobbs.com/jvm/232901227 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120509064446/http://www.drdobbs.com/jvm/232901227 |archive-date=2012 թ․ մայիսի 9 |access-date=2012 թ․ մայիսի 9 |publisher=DrDobbs}}</ref>։ Գուգլը Java API-ն վերարտադրելու որևէ թույլտվություն չի ստացել, թեև թույլտվություն է տրվել նմանատիպ OpenJDK նախագծին: Գուգլը դիմել է Oracle-ին իրենց API-ի լիցենզիայի շուրջ բանակցություններ վարելու համար, սակայն մերժվել էր վստահության խնդիրների պատճառով: Չնայած անհամաձայնությանը, Գուգլն ամեն դեպքում նախընտրել է օգտագործել Oracle-ի կոդը: {{blockquote|Oracle-ի պահանջը ընդունելը նշանակում է թույլ տալ, որ յուրաքանչյուրը հեղինակային իրավունքներ ստանա մեկ ծածկագրի տարբերակի համար, որը իրականացնում է հրամանների համակարգ, և այդպիսով արգելել մյուսներին գրել իրենց տարբերակները՝ նույն կամ մասնակի հրամանները կատարելու համար<ref>{{Cite web |date=2012 թ․ հունիսի 1 |title=APIs Can't be Copyrighted Says Judge in Oracle Case |url=http://www.tgdaily.com/business-and-law-features/63756-apis-cant-be-copyrighted-says-judge-in-oracle-case |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20121221090137/http://www.tgdaily.com/business-and-law-features/63756-apis-cant-be-copyrighted-says-judge-in-oracle-case |archive-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 21 |access-date=2012 թ․ դեկտեմբերի 6 |publisher=TGDaily}}</ref><ref>{{Cite web |date=2012 թ․ մայիսի 31 |title=''Oracle America, Inc. vs. Google Inc.'' |url=https://www.wired.com/wiredenterprise/wp-content/uploads/2012/05/Judge-Alsup-Ruling-on-Copyrightability-of-APIs.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131104001738/http://www.wired.com/wiredenterprise/wp-content/uploads//2012/05/Judge-Alsup-Ruling-on-Copyrightability-of-APIs.pdf |archive-date=2013 թ․ նոյեմբերի 4 |access-date=2013 թ․ սեպտեմբերի 22 |publisher=[[Wired (magazine)|Wired]]}}</ref>։}} Որոշումը չեղարկվել է 2014 թվականին՝ Դաշնային շրջանի վերաքննիչ դատարան դիմելու հիման վրա, թեև այն հարցը, թե արդյոք API-ների նման օգտագործումը արդար օգտագործում է, մնցել է չլուծված<ref>{{Cite web |title=Oracle Am., Inc. v. Google Inc., No. 13-1021, Fed. Cir. 2014 |url=https://law.justia.com/cases/federal/appellate-courts/cafc/13-1021/13-1021-2014-05-09.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010070718/http://law.justia.com:80/cases/federal/appellate-courts/cafc/13-1021/13-1021-2014-05-09.html |archive-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 10}}</ref><ref>{{Cite news |last=Rosenblatt, Seth |date=2014 թ․ մայիսի 9 |title=Court sides with Oracle over Android in Java patent appeal |url=https://www.cnet.com/news/court-sides-with-oracle-over-android-in-java-patent-appeal/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170419063834/https://www.cnet.com/news/court-sides-with-oracle-over-android-in-java-patent-appeal/ |archive-date=2017 թ․ ապրիլի 19 |access-date=2014 թ․ մայիսի 10 |work=CNET}}</ref>։ 2016 թվականին, երկու շաբաթ տևած դատավարությունից հետո, ատենակալները որոշել են, որ Գուգլի Java API-ի կրկնօգտագործումը արդար օգտագործում է, բայց Oracle Corporation բողոքարկել է որոշումը<ref>{{Cite web |date=2016 թ․ մայիսի 26 |title=Google beats Oracle – Android makes "fair use" of Java APIs |url=https://arstechnica.com/tech-policy/2016/05/google-wins-trial-against-oracle-as-jury-finds-android-is-fair-use/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20170120164551/http://arstechnica.com/tech-policy/2016/05/google-wins-trial-against-oracle-as-jury-finds-android-is-fair-use/ |archive-date=2017 թ․ հունվարի 20 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 28 |website=Ars Technica}}</ref>։ Oracle Corporation-ը հաղթել է և Circuit-իAppeals Court-ը որոշել է, որ Գուգլի API-ների օգտագործումը չի համապատասխանում արդար օգտագործման պահանջներին<ref name="bbn march2018">{{Cite web |last=Decker |first=Susan |date=2018 թ․ մարտի 27 |title=Oracle Wins Revival of Billion-Dollar Case Against Google |url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-03-27/oracle-wins-revival-of-billion-dollar-case-against-google |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220109112648/https://www.bloomberg.com/news/articles/2018-03-27/oracle-wins-revival-of-billion-dollar-case-against-google |archive-date=2022 թ․ հունվարի 9 |access-date=2018 թ․ մարտի 27 |website=[[Bloomberg Businessweek]]}}</ref>։ 2019 թվականին Գուգլը բողոքել է ԱՄՆ-ի Գերագույն դատարան՝ հեղինակային իրավունքների և արդար օգտագործման վերաբերյալ վճիռների դեմ, և Գերագույն դատարանը համաձայնել է ուսումնասիրել գործը։ COVID-19 պանդեմիայի պատճառով դատական լսումները հետաձգվել են մինչև 2020 թվականի հոկտեմբեր<ref>{{Cite web |last=vkimber |date=2020 թ․ սեպտեմբերի 28 |title=Google LLC v. Oracle America, Inc. |url=https://www.law.cornell.edu/supct/cert/18-956 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415061113/https://www.law.cornell.edu/supct/cert/18-956 |archive-date=2021 թ․ ապրիլի 15 |access-date=2021 թ․ մարտի 6 |website=LII / Legal Information Institute |language=en}}</ref>։ Գործը վճռվել է Գերագույն դատարանի կողմից՝ հօգուտ Գուգլի՝ 6-2 որոշմամբ։ Դատավոր Սթիվեն Բրեյերը ներկայացրել է դատարանի կարծիքը և նշել,որ ՝ «հայտարարող ծածկագիրը, եթե ընդհանրապես ենթակա է հեղինակային իրավունքի, ավելին է, քան հեղինակային իրավունքի հիմքում ընկած համակարգչային ծրագրերի մեծ մասը»<ref>{{Cite web |date=2021 թ․ ապրիլի 5 |title=Supreme Court of the United States, No. 18–956, GOOGLE LLC, PETITIONER v. ORACLE AMERICA, INC. |url=https://www.supremecourt.gov/opinions/20pdf/18-956_d18f.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405140150/https://www.supremecourt.gov/opinions/20pdf/18-956_d18f.pdf |archive-date=2021 թ․ ապրիլի 5 |access-date=2021 թ․ ապրիլի 25}}</ref><ref>{{Cite web |date=2021 թ․ ապրիլի 5 |title=Supreme Court of the United States, No. 18–956, GOOGLE LLC, PETITIONER v. ORACLE AMERICA, INC. |url=https://www.supremecourt.gov/opinions/20pdf/18-956_d18f.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210405140150/https://www.supremecourt.gov/opinions/20pdf/18-956_d18f.pdf |archive-date=2021 թ․ ապրիլի 5 |access-date=2021 թ․ ապրիլի 25}}</ref>։ == Տես նաև == * [[Միջերես]] * [[Շարահյուսական վերլուծություն (ինֆորմատիկա)]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանտուփ}} == Հետագա ընթերցում == * {{Cite journal |last=Taina Bucher |date=2013 թ․ նոյեմբերի 16 |title=Objects of Intense Feeling: The Case of the Twitter API |url=http://computationalculture.net/article/objects-of-intense-feeling-the-case-of-the-twitter-api |journal=Computational Culture |issn=2047-2390 |ref=none |number=3}} Argues that "APIs are far from neutral tools" and form a key part of contemporary programming, understood as a fundamental part of culture. * [https://www.supremecourt.gov/opinions/20pdf/18-956_d18f.pdf What is an API?]&nbsp;– in the U.S. Supreme Court opinion, ''Գուգլ v. Oracle 2021'', pp.&nbsp;3–7&nbsp;– "For each task, there is computer code; API (also known as Application Programming Interface) is the method for calling that 'computer code' (instruction&nbsp;– like a recipe&nbsp;– rather than cooking instruction, this is machine instruction) to be carry out" * [http://ondrejka.net/history/2014/02/28/maury.html Maury, Innovation and Change]&nbsp;– Cory Ondrejka, February 28, 2014, " ...proposed a public API to let computers talk to each other". ([https://www.textise.net/showText.aspx?strURL=http://ondrejka.net/history/2014/02/28/maury.html Textise] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211018221509/https://www.textise.net/showText.aspx?strURL=http://ondrejka.net/history/2014/02/28/maury.html |date=2021-10-18 }} URL) == Արտաքին հղումներ == * [https://go.forrester.com/what-it-means/ep218-google-oracle-api-case/ Forrester: IT industry: API Case: Google v. Oracle] – May 20, 2021&nbsp;– content format: Audio with text&nbsp;– length 26:41 * [https://api.ahmetcadirci.com Geliştiriciler İçin API Listesi]&nbsp;– Feb 23, 2024 [[Կատեգորիա:Ինֆորմատիկա]] [[Կատեգորիա:Ծրագրային ապահովում]] [[Կատեգորիա:Ծրագրային գրադարաններ]] [[Կատեգորիա:Ծրագրավորում]] [[Կատեգորիա:Տեխնիկական հաղորդակցություն]] [[Կատեգորիա:Օպերացիոն համակարգեր]] 8vfy7oc5zsdj42772zlaccpt70wdvbc 0 1277365 10722306 10613161 2026-04-08T17:29:25Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ]] 10722306 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Ջոն Ռոբերտ Վեյն''' ({{Lang-en|John Robert Vane}}, {{ԱԾ}})․ բրիտանացի [[Դեղագիտություն|դեղագետ]], [[Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակ|ֆիզիոլոգիայի և բժշկության ոլորտում]] [[1982|1982 թվականի]] Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր «պրոստագլանդինների և նմանատիպ կենսաբանորեն ակտիվ նյութերի հայտնաբերման համար», որը նա կիսել է Բերսոնգսթեմի և [[Բենգտ Սամուելսոն]]ի հետ: [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնի թագավորական ընկերության]] անդամ (1974 թվական)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Vane;%20Sir;%20John%20Robert%27) Vane; Sir; John Robert (1927 - 2004)]{{Недоступная ссылка}} {{ref-en}}</ref>, [[ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիա|ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի]] արտասահմանյան անդամ (1983)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/45891.html John Vane] {{Wayback}} {{En icon}}</ref>։ == Մանկություն == Ծնվել է [[Վուսթերշիր]]ում 1927 թվականի մարտի 29-ին: Եղել է տնային ընկերության սեփականատեր Մորիս Վեյնի և Ֆրենսիս Վեյնի (ծնվ. Ֆիշեր) ընտանիքում երեք երեխաներից ամենափոքրը: Նրա հայրը ծագումով եղել է [[Ռուսական կայսրություն]]ից հրեա ներգաղթյալների ընտանիքից, իսկ մայրը՝ Վորստեշիր ֆերմերային ընտանիքից: Ավարտել է [[Էդուարդ VI|Էդվարդ VI]] թագավորի ավագ դպրոցը Էդգբաստոնում, [[Բիրմինգհեմ]], որտեղ սկսել է ուսումնասիրել քիմիա: Իր առաջին փորձերն անցկացրեց խոհանոցում, իսկ ավելի ուշ հայրը նրա համար այգում մի փոքրիկ տնակ է կառուցել հատուկ փորձեր կատարելու համար։ == Գիտական հետազոտություն == 1944 թվականին Վանեն սկսել է ուսումնասիրել քիմիա [[Բիրմինգհեմի համալսարան]]ում: 1946 թվականին, ստանալով քիմիայի բակալավրի կոչում, ընդունվել է [[Օքսֆորդի համալսարան]]ի դեղագետ Հարոլդ Բերնի լաբորատորիան: 1953 թվականին մեկնել է Միացյալ Նահանգներ՝ [[Նյու Հեյվեն]] ([[Կոնեկտիկուտ]]), որտեղ դարձել է [[Եյլի համալսարան|Յեյլի համալսարանի]] դեղագիտության ամբիոնի ասիստենտ՝ Առնոլդ Ուելչի ղեկավարությամբ։ 1955 թվականին Վեյնը վերադարձել է Անգլիա՝ որպես դեղաբանության ավագ դասախոս՝ Լոնդոնի Լինքոլնս Ինն Ֆիլդսի վիրաբույժների թագավորական քոլեջի Հիմնական բժշկական գիտությունների ինստիտուտում: Այստեղ մշակել է սուպերֆուզիոն կենսավերլուծության տեխնիկան արյունով տարաներում<ref>Vane J. The release and fate of vaso-active hormones in the circulation // Br. J. Pharmacol, 1969, v. 35, p. 209—242</ref>: Մեթոդն այն է, եղել որ տարբեր հյուսվածքներ, որոնցից յուրաքանչյուրը տեղադրված էր առանձին օրգանի կոնտեյներով, կարող էին կախվել մեկը մյուսի վերևում, որպեսզի սուպերֆուզիոն հեղուկը հերթով հոսեր յուրաքանչյուր հյուսվածքի միջով: Նաև մշակել է մի համակարգ, որով երեք կամ չորս հյուսվածքների դիֆերենցիալ զգայունությունը յուրաքանչյուր փորձարկված նյութի համար ստեղծում է յուրահատուկ նախշ կամ «մատնահետք»: Օգտագործելով այս մեթոդը՝ գիտնականները հայտնաբերել են նախկինում անհայտ [[կենսաբանական ակտիվ նյութեր]]: 1966 թվականին Վեյնը դարձել է փորձարարական դեղագիտության պրոֆեսոր։ 1971 թվականին հայտնաբերել է, որ [[ասպիրին]]ը արգելակում է [[պրոստագլանդիններ]]ի և _{թրոմբոքսան} ''A2-'' ի ձևավորումը_, որն առաջացնում է արյան մակարդում<ref>Vane J. Inhibition of prostaglandin synthesis as a mechanism of action for aspirin-like drugs // Nature — New Biology, 1971, v. 25, p. 231</ref>: Առաջարկեց օգտագործել ասպիրինի ցածր չափաբաժիններ՝ նվազեցնելու կորոնար զարկերակների [[թրոմբոզ]]ի վտանգը<ref>Vane J. My life and times with enzymes and mediators // Med. Sci. Monit., 2001, v. 7, p. 790—800</ref><ref>Vane J. Back to an aspirin a day? // Science, 2002, v. 296, p. 474—475</ref>: 1973 թվականից Վեյնը զբաղեցրել է Վելքոմ հիմնադրամի հետազոտական կենտրոնի տնօրենի պաշտոնը Այս ընկերությունում աշխատելու ընթացքում մշակվել և ուսումնասիրվել է պրոստացիկլինը, որը վազոդիլացնող միջոց է: Հյուսիսային Կարոլինայի լաբորատորիաների հետ համատեղ մշակվել են նաև նոր դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են ատրակուրիումը, լամոտրիգինը (էպիլեպսիայի համար օգտագործվող հակաջղաձգային դեղամիջոց) և [[ացիկլովիր]]ը (հակավիրուսային դեղամիջոց): 1986 թվականին Վելքոմ Ֆաունդեյշնից հեռանալուց հետո Ջոն Վեյնը բժշկական քոլեջի Բարդուղիմեոսյան հիվանդանոցում հիմնել Է Ուիլյամ Գարվեյի գիտահետազոտական ինստիտուտը, որը զբաղվում է բորբոքման և սրտանոթային հիվանդությունների խնդիրներով: 1991 թվականին Ջոն Վեյնը և նրա գործընկեր Էրիկ Անգարդը ստեղծել են Vanguard Medica Ltd անունով դեղագործական ընկերություն՝ մշակելու միացություններ, որոնք իրենց թունավորության պատճառով չեն հետաքրքրում դեղագործական ընկերություններին: Այս ընկերությունը գոյություն է ունեցել մինչև 1996 թվականը։ == Պարգևներ == Սունե Բերգստրյոմի և [[Բենգտ Սամուելսոն]]ի հետ Ջոն Ուեյնը 1982 թվականին արժանացել է [[Նոբելյան մրցանակ|ֆիզիոլոգիայի և բժշկության Նոբելյան մրցանակի]]։ 1984 թվականին ասպետի կոչում է ստացել դեղագործական գիտությանը մատուցած ծառայությունների համար։ 1985-1987 թվականներին աշխատել է որպես Թագավորական ընկերության փոխնախագահ։ Վեյնը եղել է Բրիտանական դեղագործական ընկերության ակտիվ անդամ և զբաղեցրել է բազմաթիվ պաշտոններ այնտեղ. եղել է ընկերության առաջին քարտուղարը (1968–1970 թվականներ), գլխավոր քարտուղարը 1970-1973 թվականներին և արտաքին գործերի քարտուղարը 1982 թվականին, պատվավոր անդամ է ընտրվել 1985 թվականին։ 2003 թվականի մայիսին [[Կրակով]]ում նրան շնորհվել է Լեհաստանի Հանրապետության վաստակի խաչ՝ «ի երախտագիտություն անգլո-լեհական գիտական համագործակցության մեջ ունեցած ավանդի»։ == Ընտանիք == 1948 թվականին Վեյնն ամուսնացել է Դաֆնե Փեյգի հետ։ Ունեցել է երկու դուստր։ == Հետաքրքրություններ և հոբբիներ == Վեյնը սիրել է ճանապարհորդել։ 1973 թվականից ի վեր հաճախակի եղել է Կարիբյան կղզում գտնվող Վիրջին Գորդայում, որտեղ իր ընտանիքը տուն ուներ:Ե Եղել է մոլի սուզորդ և սիրել է ստորջրյա լուսանկարչություն: == Մահ == Ջոն Վեյնը ունեցել է սրտի խնդիր։ Վիրահատվել է 1992 թվականին, որին հաջորդել է լրացուցիչ վիրահատություն՝ 2002 թվականին։ Երկրորդ պրոցեդուրայից հետո նրա ապաքինումը բարդացել է ազդրի կոտրվածքով, և մահացել է հիվանդանոցում թոքաբորբից 2004 թվականի նոյեմբերի 19-ին։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1982/vane/ Տեղեկություն Նոբելյան կայքում] '''{{En icon}}''' * [http://n-t.ru/nl/mf/vane.htm Կենսագրություն․ «Գիտություն և տեխնոլոգիա» թեմայով] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Վեյն, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաքիմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Դեղագործներ]] [[Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Հրեա գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաբաններ]] [[Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Լեհ կենսաբաններ]] [[Կատեգորիա:Լեհ բժիշկներ]] [[Կատեգորիա:Լեհ քիմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ]] cu8wmljrbl2mvyoer1s6er6t7akkv5h 10722309 10722306 2026-04-08T17:31:14Z Արշո 86205 10722309 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական}} '''Ջոն Ռոբերտ Վեյն''' ({{Lang-en|John Robert Vane}}, {{ԱԾ}}), բրիտանացի [[Դեղագիտություն|դեղագետ]], [[Բժշկության կամ ֆիզիոլոգիայի Նոբելյան մրցանակ|ֆիզիոլոգիայի և բժշկության ոլորտում]] [[1982|1982 թվականի]] Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր «պրոստագլանդինների և նմանատիպ կենսաբանորեն ակտիվ նյութերի հայտնաբերման համար», որը նա կիսել է Բերսոնգսթեմի և [[Բենգտ Սամուելսոն]]ի հետ: [[Լոնդոնի թագավորական ընկերություն|Լոնդոնի թագավորական ընկերության]] անդամ (1974 թվական)<ref>[https://collections.royalsociety.org/DServe.exe?dsqIni=Dserve.ini&dsqApp=Archive&dsqCmd=Show.tcl&dsqDb=Persons&dsqPos=0&dsqSearch=((text)%3D%27Vane;%20Sir;%20John%20Robert%27) Vane; Sir; John Robert (1927 - 2004)]{{Недоступная ссылка}} {{ref-en}}</ref>, [[ԱՄՆ գիտությունների ազգային ակադեմիա|ԱՄՆ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի]] արտասահմանյան անդամ (1983)<ref name="NAS">[http://www.nasonline.org/member-directory/deceased-members/45891.html John Vane] {{Wayback}} {{En icon}}</ref>։ == Մանկություն == Ծնվել է [[Վուսթերշիր]]ում 1927 թվականի մարտի 29-ին: Եղել է տնային ընկերության սեփականատեր Մորիս Վեյնի և Ֆրենսիս Վեյնի (ծնվ. Ֆիշեր) ընտանիքում երեք երեխաներից ամենափոքրը: Նրա հայրը ծագումով եղել է [[Ռուսական կայսրություն]]ից հրեա ներգաղթյալների ընտանիքից, իսկ մայրը՝ Վորստեշիր ֆերմերային ընտանիքից: Ավարտել է [[Էդուարդ VI|Էդվարդ VI]] թագավորի ավագ դպրոցը Էդգբաստոնում, [[Բիրմինգհեմ]], որտեղ սկսել է ուսումնասիրել քիմիա: Իր առաջին փորձերն անցկացրեց խոհանոցում, իսկ ավելի ուշ հայրը նրա համար այգում մի փոքրիկ տնակ է կառուցել հատուկ փորձեր կատարելու համար։ == Գիտական հետազոտություն == 1944 թվականին Վանեն սկսել է ուսումնասիրել քիմիա [[Բիրմինգհեմի համալսարան]]ում: 1946 թվականին, ստանալով քիմիայի բակալավրի կոչում, ընդունվել է [[Օքսֆորդի համալսարան]]ի դեղագետ Հարոլդ Բերնի լաբորատորիան: 1953 թվականին մեկնել է Միացյալ Նահանգներ՝ [[Նյու Հեյվեն]] ([[Կոնեկտիկուտ]]), որտեղ դարձել է [[Եյլի համալսարան|Յեյլի համալսարանի]] դեղագիտության ամբիոնի ասիստենտ՝ Առնոլդ Ուելչի ղեկավարությամբ։ 1955 թվականին Վեյնը վերադարձել է Անգլիա՝ որպես դեղաբանության ավագ դասախոս՝ Լոնդոնի Լինքոլնս Ինն Ֆիլդսի վիրաբույժների թագավորական քոլեջի Հիմնական բժշկական գիտությունների ինստիտուտում: Այստեղ մշակել է սուպերֆուզիոն կենսավերլուծության տեխնիկան արյունով տարաներում<ref>Vane J. The release and fate of vaso-active hormones in the circulation // Br. J. Pharmacol, 1969, v. 35, p. 209—242</ref>: Մեթոդն այն է, եղել որ տարբեր հյուսվածքներ, որոնցից յուրաքանչյուրը տեղադրված էր առանձին օրգանի կոնտեյներով, կարող էին կախվել մեկը մյուսի վերևում, որպեսզի սուպերֆուզիոն հեղուկը հերթով հոսեր յուրաքանչյուր հյուսվածքի միջով: Նաև մշակել է մի համակարգ, որով երեք կամ չորս հյուսվածքների դիֆերենցիալ զգայունությունը յուրաքանչյուր փորձարկված նյութի համար ստեղծում է յուրահատուկ նախշ կամ «մատնահետք»: Օգտագործելով այս մեթոդը՝ գիտնականները հայտնաբերել են նախկինում անհայտ [[կենսաբանական ակտիվ նյութեր]]: 1966 թվականին Վեյնը դարձել է փորձարարական դեղագիտության պրոֆեսոր։ 1971 թվականին հայտնաբերել է, որ [[ասպիրին]]ը արգելակում է [[պրոստագլանդիններ]]ի և _{թրոմբոքսան} ''A2-'' ի ձևավորումը_, որն առաջացնում է արյան մակարդում<ref>Vane J. Inhibition of prostaglandin synthesis as a mechanism of action for aspirin-like drugs // Nature — New Biology, 1971, v. 25, p. 231</ref>: Առաջարկեց օգտագործել ասպիրինի ցածր չափաբաժիններ՝ նվազեցնելու կորոնար զարկերակների [[թրոմբոզ]]ի վտանգը<ref>Vane J. My life and times with enzymes and mediators // Med. Sci. Monit., 2001, v. 7, p. 790—800</ref><ref>Vane J. Back to an aspirin a day? // Science, 2002, v. 296, p. 474—475</ref>: 1973 թվականից Վեյնը զբաղեցրել է Վելքոմ հիմնադրամի հետազոտական կենտրոնի տնօրենի պաշտոնը Այս ընկերությունում աշխատելու ընթացքում մշակվել և ուսումնասիրվել է պրոստացիկլինը, որը վազոդիլացնող միջոց է: Հյուսիսային Կարոլինայի լաբորատորիաների հետ համատեղ մշակվել են նաև նոր դեղամիջոցներ, ինչպիսիք են ատրակուրիումը, լամոտրիգինը (էպիլեպսիայի համար օգտագործվող հակաջղաձգային դեղամիջոց) և [[ացիկլովիր]]ը (հակավիրուսային դեղամիջոց): 1986 թվականին Վելքոմ Ֆաունդեյշնից հեռանալուց հետո Ջոն Վեյնը բժշկական քոլեջի Բարդուղիմեոսյան հիվանդանոցում հիմնել Է Ուիլյամ Գարվեյի գիտահետազոտական ինստիտուտը, որը զբաղվում է բորբոքման և սրտանոթային հիվանդությունների խնդիրներով: 1991 թվականին Ջոն Վեյնը և նրա գործընկեր Էրիկ Անգարդը ստեղծել են Vanguard Medica Ltd անունով դեղագործական ընկերություն՝ մշակելու միացություններ, որոնք իրենց թունավորության պատճառով չեն հետաքրքրում դեղագործական ընկերություններին: Այս ընկերությունը գոյություն է ունեցել մինչև 1996 թվականը։ == Պարգևներ == Սունե Բերգստրյոմի և [[Բենգտ Սամուելսոն]]ի հետ Ջոն Ուեյնը 1982 թվականին արժանացել է [[Նոբելյան մրցանակ|ֆիզիոլոգիայի և բժշկության Նոբելյան մրցանակի]]։ 1984 թվականին ասպետի կոչում է ստացել դեղագործական գիտությանը մատուցած ծառայությունների համար։ 1985-1987 թվականներին աշխատել է որպես Թագավորական ընկերության փոխնախագահ։ Վեյնը եղել է Բրիտանական դեղագործական ընկերության ակտիվ անդամ և զբաղեցրել է բազմաթիվ պաշտոններ այնտեղ. եղել է ընկերության առաջին քարտուղարը (1968–1970 թվականներ), գլխավոր քարտուղարը 1970-1973 թվականներին և արտաքին գործերի քարտուղարը 1982 թվականին, պատվավոր անդամ է ընտրվել 1985 թվականին։ 2003 թվականի մայիսին [[Կրակով]]ում նրան շնորհվել է Լեհաստանի Հանրապետության վաստակի խաչ՝ «ի երախտագիտություն անգլո-լեհական գիտական համագործակցության մեջ ունեցած ավանդի»։ == Ընտանիք == 1948 թվականին Վեյնն ամուսնացել է Դաֆնե Փեյգի հետ։ Ունեցել է երկու դուստր։ == Հետաքրքրություններ և հոբբիներ == Վեյնը սիրել է ճանապարհորդել։ 1973 թվականից ի վեր հաճախակի եղել է Կարիբյան կղզում գտնվող Վիրջին Գորդայում, որտեղ իր ընտանիքը տուն ուներ:Ե Եղել է մոլի սուզորդ և սիրել է ստորջրյա լուսանկարչություն: == Մահ == Ջոն Վեյնը ունեցել է սրտի խնդիր։ Վիրահատվել է 1992 թվականին, որին հաջորդել է լրացուցիչ վիրահատություն՝ 2002 թվականին։ Երկրորդ պրոցեդուրայից հետո նրա ապաքինումը բարդացել է ազդրի կոտրվածքով, և մահացել է հիվանդանոցում թոքաբորբից 2004 թվականի նոյեմբերի 19-ին։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1982/vane/ Տեղեկություն Նոբելյան կայքում] '''{{En icon}}''' * [http://n-t.ru/nl/mf/vane.htm Կենսագրություն․ «Գիտություն և տեխնոլոգիա» թեմայով] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Վեյն, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Բրիտանացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաքիմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Դեղագործներ]] [[Կատեգորիա:Օքսֆորդի համալսարանի շրջանավարտներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Հրեա գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Հրեա նոբելյան մրցանակակիրներ]] [[Կատեգորիա:Անգլիացի կենսաբաններ]] [[Կատեգորիա:Եյլի համալսարանի դասախոսներ]] [[Կատեգորիա:Լեհ կենսաբաններ]] [[Կատեգորիա:Լեհ բժիշկներ]] [[Կատեգորիա:Լեհ քիմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Թոքաբորբից մահացածներ]] 1y6w1juc5w2m4k17zsky4j4fc9uekca 0 1278479 10722544 10644741 2026-04-09T10:48:43Z ~2026-21661-68 169307 10722544 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Կարեն Վարդանյան (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Անձ | ԱԱՀ = Կարեն Հրանտի Վարդանյան | պատկեր = | ծննդյան օր = {{ԾԱՏ|1976|11|30}} | ծննդավայր = [[Երևան]], [[Հայկական ԽՍՀ]] | քաղաքացիություն = [[Հայաստան]] | ազգություն = [[հայ]] | կրթություն = Կոնկորդիա համալսարան, ([[2001]]) | մասնագիտություն = գործարար | աշխատանք = «Գրանդ Հոլդինգի» սեփականատեր և ղեկավար | ծնողներ = հայր՝ [[Հրանտ Վարդանյան (գործարար)|Հրանտ Վարդանյան]],</br> մայր՝ Զինա Մուրուզյան | պարգևներ և մրցանակներ = [[Պատկեր:Երախտագիտության մեդալ.jpg|25px|link=https://www.president.am/hy/medals/38/]][[Երախտագիտության մեդալ]] | հարազատ = եղբայր՝ [[Միքայել Վարդանյան (գործարար)]] }} Բարեվ ձեզ ես մի խնթրանք ւնեմ ձեզ հարցս ւղվածա վորպեզ անապահով ընտանիք կխնթրեի վոր իմ ընտանիքին ոքնեիք ավելի մանրամասն կգրեմ ձեր պատասխանից հետո վորով հոտով շատ մարթիք չենել պատասխանում նախապես շնորհակալություն == Կենսագրություն == Կարեն Հրանտի Վարդանյանը ծնվել է 1976 թվականի [[նոյեմբերի 30]]-ին [[Երևան]]ում՝ Հրանտ Վարդանյանի և Զինա Մուրուզյանի ընտանիքում: 1993 թվականին ավարտել է թիվ 132 միջնակարգ դպրոցը: 1997 թվականին ավարտել է [[Կանադա]]յի [[Մոնրեալ]] քաղաքի [https://en.wikipedia.org/wiki/Dawson%20College «Դաուսոն»] քոլեջի կոմերցիայի բաժինը, 2001 թվականին՝ [https://en.wikipedia.org/wiki/Concordia_University «Կոնկորդիա»] համալսարանի միջազգային բիզնես ֆակուլտետը, ստացել կոմերցիայի բակալավրի աստիճան: 2001-2007 թվականներին աշխատել է «[[Հայրենիք (հեռուստաընկերություն)|Հայրենիք TV]]» հեռուստաընկերությունում՝ որպես պրոդյուսեր: 2002-2007 թվականներին ղեկավարել է «Գրանդ Քենդի» ՍՊԸ-ն: 2007-2012 թվականներին եղել է ՀՀ ԱԺ պատգամավոր, անկուսակցական է: 2013-2020 թվականներին ղեկավարել է [[ԱՐ (հեռուստաալիք)|«ԱՐ» հեռուստաընկերությունը]] և եղել է մի շարք հեռուստանախագծերի հեղինակ: == Գործունեություն == Եղբոր՝ [[Միքայել Վարդանյան (գործարար)|Միքայել Վարդանյանի]] հետ համատեղ, 2012 թվականից ղեկավարում է «Գրանդ Հոլդինգը», որը հիմնադրել է [[Հրանտ Վարդանյան (գործարար)|Հրանտ Վարդանյանը]]: «Գրանդ Հոլդինգը» 2007 թվականից սկսած Հայաստանի Հանրապետության արտադրության ոլորտի առաջին հարկատուն է, պատրաստի արտադրանքի ամենախոշոր արտահանողն է, ինչպես նաև առաջինն է աշխատատեղերի քանակով արդյունաբերության ոլորտում<ref name=":0">{{Cite web |title=Հայկական հրուշակագործությունն ունի մեկդարյա պատմություն. «Գրանդ Քենդին» նշում է հայկական քաղցրավենիքի ստեղծման 100 տարին |url=https://www.1in.am/3469147.html}}</ref>: Տնտեսության բնագավառի զարգացման գործում ներդրած անձնական մեծ ավանդի համար 2016 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Կարեն Վարդանյանը պարգևատրվել է [[Երախտագիտության մեդալ]]ով<ref>{{Cite web |title=Կարեն Վարդանյանը պարգևատրվել է Երախտագիտության մեդալով |url=https://www.president.am/hy/decrees/item/3126/}}</ref>: == Քաղաքական գործունեություն == === Ազգային ժողովի պատգամավոր === 2007 թվականի օգոստոսի 12-ին տեղի ունեցած Հայաստանի Ազգային ժողովի ընտրություններում Կարեն Վարդանյանը Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության համամասնական ցուցակով դարձել է 4-րդ գումարման պատգամավոր<ref name="ՀՀ ԱԺ կայք, Կարեն Վարդանյան">[https://web.archive.org/web/20240116213014/http://www.parliament.am/deputies.php?ID=910&lang=arm&sel=details&view=print Կարեն Վարդանյանի կենսագրությունը ՀՀ Ազգային ժողովի կայքում (արխիվացված 2004 թվականի հունվարի 16-ին)։]</ref>։ === Պատգամավորների հովանավորչություն === 2017 թվականի ապրիլի 2-ին տեղի ունեցած Հայաստանի Ազգային ժողովի ընտրություններում Կարեն Վարդանյանը և նրա եղբայր Հրանտ Վարդանյանը Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության ցուցակով պատգամավորի թեկնածու են առաջադրել Գրիգոր Ավալյանին, իսկ Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության ցուցակով՝ Արմեն Բաբայանին<ref name="armlur.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ">[https://armlur.am/804892/ ''«Ի՞նչ իրավունքով է արտադրական ձեռնարկությունն ԱԺ-ում պատգամավորներ ներկայացրել»'' հրապարակում armlur.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20250501152127/https://armlur.am/804892/ ''(արխիվացված 01․05․2025 թվականին)'']։</ref><ref name="irakanum.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ" />։ Երկուսն էլ դարձել են Ազգային ժողովի պատգամավոր<ref name="armlur.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ" /><ref name="irakanum.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ" />։ 2018 թվականի մայիսի 10-ին Վարդանյան եղբայրները հայտարարություն են տարածել, որտեղ հայտնել են, որ իրենց կողմից ներկայացված պատգամավորները մանդատները վայր են դնելու։ Հայտարարության մեջ մասնավորապես նշել են, որ ''«Մեր կարծիքով, նոր Հայաստանի Ազգային ժողովում գործարարների ներկայության կարիք այլևս չի լինելու: Մենք երբեք որևէ կուսակցության անդամագրված չենք եղել. մեր քաղաքականությունը մեր աշխատանքն է ու մեր պայքարը՝ ի նպաստ մեր երկրի տնտեսության զարգացման: Մենք միշտ եղել ենք, կանք ու լինելու ենք ժողովրդի հետ: Մենք հպարտանում ենք մեր ժողովրդով, մեր երիտասարդներով: Մենք ողջունում ենք մեր քաղաքական գործիչներին, որ դրսևորեցին լրջագույն զսպվածություն, խոհեմություն և հայրենասիրություն: Ամբողջ հայությամբ ցնցեցինք աշխարհը մեր ժողովրդավարությամբ, մեր համախմբվածությամբ, մեր խաղաղասիրությամբ: Թո՛ղ այս օրերի ուրախությունը և ոգեշնչվածությունը երկար մնան մեր սրտերում: Փա՛ռք ազատ, արդար և հաղթական հայ ժողովրդին»''<ref name="2018 հայտարարություն Վարդանյան եղբայրներ hetq.am">[https://hetq.am/hy/article/88687 ''«Վարդանյան եղբայրներ. «Նոր Հայաստանի ԱԺ-ում գործարարների ներկայության կարիք այլևս չի լինելու»»'' հրապարակում hetq.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20250501150352/https://hetq.am/hy/article/88687 ''(արխիվացված 01․05․2025 թվականին)'']։</ref><ref name="2018 հայտարարություն Վարդանյան եղբայրներ civilnet.am">[https://www.civilnet.am/news/182561/%D5%B6%D5%B8%D6%80-%D5%A1%D5%AA-%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D6%84-%D5%A1%D5%B5%D5%AC%D6%87%D5%BD-%D5%B9%D5%AB-%D5%AC%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D6%82%E2%80%A4-%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A4-%D5%B0%D5%B8%D5%AC%D5%A4%D5%AB%D5%B6%D5%A3%D5%AB-%D5%BD%D5%A5%D6%83%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8/ ''«Նոր ԱԺ-ում գործարարների ներկայության կարիք այլևս չի լինելու․ «Գրանդ Հոլդինգի» սեփականատերերի հայտարարությունը»'' հրապարակում civilnet.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20250501151307/https://www.civilnet.am/news/182561/%D5%B6%D5%B8%D6%80-%D5%A1%D5%AA-%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D6%84-%D5%A1%D5%B5%D5%AC%D6%87%D5%BD-%D5%B9%D5%AB-%D5%AC%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D6%82%E2%80%A4-%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A4-%D5%B0%D5%B8%D5%AC%D5%A4%D5%AB%D5%B6%D5%A3%D5%AB-%D5%BD%D5%A5%D6%83%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8/ ''(արխիվացված 01․05․2025 թվականին)'']։</ref><ref name="2018 հայտարարություն Վարդանյան եղբայրներ hy.armradio.am">[https://hy.armradio.am/archives/197632 ''««Գրանդ Հոլդինգ». Նոր Հայաստանի ԱԺ-ում գործարարների ներկայության կարիք չի լինի»'' հրապարակում hy.armradio.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20250501151848/https://hy.armradio.am/archives/197632 ''(արխիվացված 01․05․2025 թվականին)'']։</ref>։ Այս հայտարարությունից հետո մի շարք լրատվամիջոցներ իրավիճակը ներկայացրել են որպես բիզնեսի և քաղաքականության սերտաճման վառ օրինակ<ref name="armlur.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ"/><ref name="irakanum.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ">[https://irakanum.am/post/42249 ''«Բիզնեսն ու քաղաքականությունը. նրանք վայր կդնե՞ն մանդատները»'' հրապարակում irakanum.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20250501152947/https://irakanum.am/post/42249 ''(արխիվացված 01․05․2025 թվականին)'']։</ref>։ == Բարեգործություն == Կարեն Վարդանյանի կողմից իրականացվում են բազմատեսակ բարեգործական ծրագրեր՝ լայնածավալ օգնություն բուժհաստատություններին, բնակչության վերարտադրողականության, բնապահպանական ծրագրերին, սոցիալապես անապահով ընտանիքներին, հաշմանդամություն ունեցող երեխաների ընտանիքներին, մանկատներին և այլն<ref>{{Cite web |title=108 միլիոն դրամ Կարեն Վարդանյանի կողմից՝ Արցախի բազմազավակ հերոս մայրերին |url=https://www.aravot.am/2020/03/06/1098257/}}</ref>: 2015 թվականին Կարեն և Միքայել Վարդանյանները ավարտին են հասցրել հոր՝ Հրանտ Վարդանյանի ֆինանսավորմամբ նախաձեռնված [[Մասիս (քաղաք)|Մասիսի]] [[Սուրբ Թադեոս եկեղեցի (Մասիս)|Սուրբ Թադեոս եկեղեցու]] կառուցումը<ref>{{Cite web |title=Завершился начатый Грантом Варданяном проект |url=https://news.am/rus/news/289281.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007054104/http://news.am/rus/news/289281.html |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2021 թ․ փետրվարի 3 |language=ru}}</ref><ref>[https://news.am/rus/news/636301.html 20 лет назад началось строительство церкви Святого Фаддея в Масисе]</ref>: Կարեն և Միքայել Վարդանյանների ֆինանսավորմամբ և անմիջապես Կարեն Վարդանյանի կողմից հեղինակված նախագծով և վերահսկողությամբ 2019 թվականին կառուցվել է [[Երևանի 2800-ամյակի այգի|Երևանի 2800-ամյակի այգին]]: Հաջորդող 99 տարիների ընթացքում «Վարդանյան ընտանիք» բարեգործական հիմնադրամը նաև ստանձնել է պարտավորություն իր միջոցներով հոգալու այգու ամբողջական խնամքի և պահպանության ծախսերը<ref>{{Cite web |title=Երևանում բացվեց 2800-ամյակի այգին․ ֆոտոշարք |url=https://www.civilnet.am/news/191167/%D5%A5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%BE%D5%A5%D6%81-2800-%D5%A1%D5%B4%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%AB-%D5%A1%D5%B5%D5%A3%D5%AB%D5%B6%E2%80%A4-%D6%86%D5%B8%D5%BF%D5%B8%D5%B7%D5%A1%D6%80%D6%84/ |accessdate=2019 թ․ հուլիսի 18 |website=www.civilnet.am}}</ref>: == Անձնական կյանք == Կարեն Վարդանյանն ամուսնացած է, ունի երեք որդի, ապրում է [[Երևան]]ում<ref>{{Cite web |title=Հայկական հրուշակագործությունն ունի մեկդարյա պատմություն. «Գրանդ Քենդին» նշում է հայկական քաղցրավենիքի ստեղծման 100 տարին |url=https://www.aysor.am/am/news/2024/09/26/գրանդ-քենդի/2332688}}</ref>: Մարզաձևերից նախընտրում է [[ֆուտբոլ]]ը և [[թենիս]]ը<ref name=":0" />: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Վարդանյան, Կարեն}} [[Կատեգորիա:Հայ բարերարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ գործարարներ]] rdnrmj1vn9z95xd2w2oevul0baxfuj3 10722551 10722544 2026-04-09T11:21:08Z 23artashes 2675 [[Special:Contributions/~2026-21661-68|~2026-21661-68]] ([[User talk:~2026-21661-68|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:~2026-18310-0|~2026-18310-0]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10644741 wikitext text/x-wiki {{Այլ կիրառումներ|Կարեն Վարդանյան (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Անձ | ԱԱՀ = Կարեն Հրանտի Վարդանյան | պատկեր = | ծննդյան օր = {{ԾԱՏ|1976|11|30}} | ծննդավայր = [[Երևան]], [[Հայկական ԽՍՀ]] | քաղաքացիություն = [[Հայաստան]] | ազգություն = [[հայ]] | կրթություն = Կոնկորդիա համալսարան, ([[2001]]) | մասնագիտություն = գործարար | աշխատանք = «Գրանդ Հոլդինգի» սեփականատեր և ղեկավար | ծնողներ = հայր՝ [[Հրանտ Վարդանյան (գործարար)|Հրանտ Վարդանյան]],</br> մայր՝ Զինա Մուրուզյան | պարգևներ և մրցանակներ = [[Պատկեր:Երախտագիտության մեդալ.jpg|25px|link=https://www.president.am/hy/medals/38/]][[Երախտագիտության մեդալ]] | հարազատ = եղբայր՝ [[Միքայել Վարդանյան (գործարար)]] }} '''Կարեն Հրանտի Վարդանյան''' ({{ԱԾ}}), հայ գործարար, Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողովի 4-րդ գումարման պատգամավոր<ref name="ՀՀ ԱԺ կայք, Կարեն Վարդանյան">[https://web.archive.org/web/20240116213014/http://www.parliament.am/deputies.php?ID=910&lang=arm&sel=details&view=print Կարեն Վարդանյանի կենսագրությունը ՀՀ Ազգային ժողովի կայքում (արխիվացված 2004 թվականի հունվարի 16-ին)։]</ref>, բարերար<ref>{{Cite web |title=Բարերարներ Միքայել և Կարեն Վարդանյանների 920 մլն դրամի բարեգործական ծրագիրը՝ Մասիս քաղաքում |url=https://www.aravot.am/2021/04/20/1185398/}}</ref>, «Գրանդ Հոլդինգի» սեփականատեր և ղեկավար, [[Հրանտ Վարդանյան (գործարար)|Հրանտ Վարդանյանի]] կրտսեր որդին։ == Կենսագրություն == Կարեն Հրանտի Վարդանյանը ծնվել է 1976 թվականի [[նոյեմբերի 30]]-ին [[Երևան]]ում՝ Հրանտ Վարդանյանի և Զինա Մուրուզյանի ընտանիքում: 1993 թվականին ավարտել է թիվ 132 միջնակարգ դպրոցը: 1997 թվականին ավարտել է [[Կանադա]]յի [[Մոնրեալ]] քաղաքի [https://en.wikipedia.org/wiki/Dawson%20College «Դաուսոն»] քոլեջի կոմերցիայի բաժինը, 2001 թվականին՝ [https://en.wikipedia.org/wiki/Concordia_University «Կոնկորդիա»] համալսարանի միջազգային բիզնես ֆակուլտետը, ստացել կոմերցիայի բակալավրի աստիճան: 2001-2007 թվականներին աշխատել է «[[Հայրենիք (հեռուստաընկերություն)|Հայրենիք TV]]» հեռուստաընկերությունում՝ որպես պրոդյուսեր: 2002-2007 թվականներին ղեկավարել է «Գրանդ Քենդի» ՍՊԸ-ն: 2007-2012 թվականներին եղել է ՀՀ ԱԺ պատգամավոր, անկուսակցական է: 2013-2020 թվականներին ղեկավարել է [[ԱՐ (հեռուստաալիք)|«ԱՐ» հեռուստաընկերությունը]] և եղել է մի շարք հեռուստանախագծերի հեղինակ: == Գործունեություն == Եղբոր՝ [[Միքայել Վարդանյան (գործարար)|Միքայել Վարդանյանի]] հետ համատեղ, 2012 թվականից ղեկավարում է «Գրանդ Հոլդինգը», որը հիմնադրել է [[Հրանտ Վարդանյան (գործարար)|Հրանտ Վարդանյանը]]: «Գրանդ Հոլդինգը» 2007 թվականից սկսած Հայաստանի Հանրապետության արտադրության ոլորտի առաջին հարկատուն է, պատրաստի արտադրանքի ամենախոշոր արտահանողն է, ինչպես նաև առաջինն է աշխատատեղերի քանակով արդյունաբերության ոլորտում<ref name=":0">{{Cite web |title=Հայկական հրուշակագործությունն ունի մեկդարյա պատմություն. «Գրանդ Քենդին» նշում է հայկական քաղցրավենիքի ստեղծման 100 տարին |url=https://www.1in.am/3469147.html}}</ref>: Տնտեսության բնագավառի զարգացման գործում ներդրած անձնական մեծ ավանդի համար 2016 թվականի սեպտեմբերի 17-ին Կարեն Վարդանյանը պարգևատրվել է [[Երախտագիտության մեդալ]]ով<ref>{{Cite web |title=Կարեն Վարդանյանը պարգևատրվել է Երախտագիտության մեդալով |url=https://www.president.am/hy/decrees/item/3126/}}</ref>: == Քաղաքական գործունեություն == === Ազգային ժողովի պատգամավոր === 2007 թվականի օգոստոսի 12-ին տեղի ունեցած Հայաստանի Ազգային ժողովի ընտրություններում Կարեն Վարդանյանը Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության համամասնական ցուցակով դարձել է 4-րդ գումարման պատգամավոր<ref name="ՀՀ ԱԺ կայք, Կարեն Վարդանյան"/>։ === Պատգամավորների հովանավորչություն === 2017 թվականի ապրիլի 2-ին տեղի ունեցած Հայաստանի Ազգային ժողովի ընտրություններում Կարեն Վարդանյանը և նրա եղբայր Հրանտ Վարդանյանը Հայաստանի Հանրապետական կուսակցության ցուցակով պատգամավորի թեկնածու են առաջադրել Գրիգոր Ավալյանին, իսկ Հայ Հեղափոխական Դաշնակցություն կուսակցության ցուցակով՝ Արմեն Բաբայանին<ref name="armlur.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ">[https://armlur.am/804892/ ''«Ի՞նչ իրավունքով է արտադրական ձեռնարկությունն ԱԺ-ում պատգամավորներ ներկայացրել»'' հրապարակում armlur.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20250501152127/https://armlur.am/804892/ ''(արխիվացված 01․05․2025 թվականին)'']։</ref><ref name="irakanum.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ" />։ Երկուսն էլ դարձել են Ազգային ժողովի պատգամավոր<ref name="armlur.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ" /><ref name="irakanum.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ" />։ 2018 թվականի մայիսի 10-ին Վարդանյան եղբայրները հայտարարություն են տարածել, որտեղ հայտնել են, որ իրենց կողմից ներկայացված պատգամավորները մանդատները վայր են դնելու։ Հայտարարության մեջ մասնավորապես նշել են, որ ''«Մեր կարծիքով, նոր Հայաստանի Ազգային ժողովում գործարարների ներկայության կարիք այլևս չի լինելու: Մենք երբեք որևէ կուսակցության անդամագրված չենք եղել. մեր քաղաքականությունը մեր աշխատանքն է ու մեր պայքարը՝ ի նպաստ մեր երկրի տնտեսության զարգացման: Մենք միշտ եղել ենք, կանք ու լինելու ենք ժողովրդի հետ: Մենք հպարտանում ենք մեր ժողովրդով, մեր երիտասարդներով: Մենք ողջունում ենք մեր քաղաքական գործիչներին, որ դրսևորեցին լրջագույն զսպվածություն, խոհեմություն և հայրենասիրություն: Ամբողջ հայությամբ ցնցեցինք աշխարհը մեր ժողովրդավարությամբ, մեր համախմբվածությամբ, մեր խաղաղասիրությամբ: Թո՛ղ այս օրերի ուրախությունը և ոգեշնչվածությունը երկար մնան մեր սրտերում: Փա՛ռք ազատ, արդար և հաղթական հայ ժողովրդին»''<ref name="2018 հայտարարություն Վարդանյան եղբայրներ hetq.am">[https://hetq.am/hy/article/88687 ''«Վարդանյան եղբայրներ. «Նոր Հայաստանի ԱԺ-ում գործարարների ներկայության կարիք այլևս չի լինելու»»'' հրապարակում hetq.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20250501150352/https://hetq.am/hy/article/88687 ''(արխիվացված 01․05․2025 թվականին)'']։</ref><ref name="2018 հայտարարություն Վարդանյան եղբայրներ civilnet.am">[https://www.civilnet.am/news/182561/%D5%B6%D5%B8%D6%80-%D5%A1%D5%AA-%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D6%84-%D5%A1%D5%B5%D5%AC%D6%87%D5%BD-%D5%B9%D5%AB-%D5%AC%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D6%82%E2%80%A4-%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A4-%D5%B0%D5%B8%D5%AC%D5%A4%D5%AB%D5%B6%D5%A3%D5%AB-%D5%BD%D5%A5%D6%83%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8/ ''«Նոր ԱԺ-ում գործարարների ներկայության կարիք այլևս չի լինելու․ «Գրանդ Հոլդինգի» սեփականատերերի հայտարարությունը»'' հրապարակում civilnet.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20250501151307/https://www.civilnet.am/news/182561/%D5%B6%D5%B8%D6%80-%D5%A1%D5%AA-%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D6%84-%D5%A1%D5%B5%D5%AC%D6%87%D5%BD-%D5%B9%D5%AB-%D5%AC%D5%AB%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D6%82%E2%80%A4-%D5%A3%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A4-%D5%B0%D5%B8%D5%AC%D5%A4%D5%AB%D5%B6%D5%A3%D5%AB-%D5%BD%D5%A5%D6%83%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%BF%D5%A5%D6%80%D5%A5%D6%80%D5%AB-%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%BF%D5%A1%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A8/ ''(արխիվացված 01․05․2025 թվականին)'']։</ref><ref name="2018 հայտարարություն Վարդանյան եղբայրներ hy.armradio.am">[https://hy.armradio.am/archives/197632 ''««Գրանդ Հոլդինգ». Նոր Հայաստանի ԱԺ-ում գործարարների ներկայության կարիք չի լինի»'' հրապարակում hy.armradio.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20250501151848/https://hy.armradio.am/archives/197632 ''(արխիվացված 01․05․2025 թվականին)'']։</ref>։ Այս հայտարարությունից հետո մի շարք լրատվամիջոցներ իրավիճակը ներկայացրել են որպես բիզնեսի և քաղաքականության սերտաճման վառ օրինակ<ref name="armlur.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ"/><ref name="irakanum.am Վարդանյան եղբայրների հայտարարության վերաբերյալ">[https://irakanum.am/post/42249 ''«Բիզնեսն ու քաղաքականությունը. նրանք վայր կդնե՞ն մանդատները»'' հրապարակում irakanum.am կայքում,] [https://web.archive.org/web/20250501152947/https://irakanum.am/post/42249 ''(արխիվացված 01․05․2025 թվականին)'']։</ref>։ == Բարեգործություն == Կարեն Վարդանյանի կողմից իրականացվում են բազմատեսակ բարեգործական ծրագրեր՝ լայնածավալ օգնություն բուժհաստատություններին, բնակչության վերարտադրողականության, բնապահպանական ծրագրերին, սոցիալապես անապահով ընտանիքներին, հաշմանդամություն ունեցող երեխաների ընտանիքներին, մանկատներին և այլն<ref>{{Cite web |title=108 միլիոն դրամ Կարեն Վարդանյանի կողմից՝ Արցախի բազմազավակ հերոս մայրերին |url=https://www.aravot.am/2020/03/06/1098257/}}</ref>: 2015 թվականին Կարեն և Միքայել Վարդանյանները ավարտին են հասցրել հոր՝ Հրանտ Վարդանյանի ֆինանսավորմամբ նախաձեռնված [[Մասիս (քաղաք)|Մասիսի]] [[Սուրբ Թադեոս եկեղեցի (Մասիս)|Սուրբ Թադեոս եկեղեցու]] կառուցումը<ref>{{Cite web |title=Завершился начатый Грантом Варданяном проект |url=https://news.am/rus/news/289281.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007054104/http://news.am/rus/news/289281.html |archive-date=2015 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2021 թ․ փետրվարի 3 |language=ru}}</ref><ref>[https://news.am/rus/news/636301.html 20 лет назад началось строительство церкви Святого Фаддея в Масисе]</ref>: Կարեն և Միքայել Վարդանյանների ֆինանսավորմամբ և անմիջապես Կարեն Վարդանյանի կողմից հեղինակված նախագծով և վերահսկողությամբ 2019 թվականին կառուցվել է [[Երևանի 2800-ամյակի այգի|Երևանի 2800-ամյակի այգին]]: Հաջորդող 99 տարիների ընթացքում «Վարդանյան ընտանիք» բարեգործական հիմնադրամը նաև ստանձնել է պարտավորություն իր միջոցներով հոգալու այգու ամբողջական խնամքի և պահպանության ծախսերը<ref>{{Cite web |title=Երևանում բացվեց 2800-ամյակի այգին․ ֆոտոշարք |url=https://www.civilnet.am/news/191167/%D5%A5%D6%80%D6%87%D5%A1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4-%D5%A2%D5%A1%D6%81%D5%BE%D5%A5%D6%81-2800-%D5%A1%D5%B4%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%AB-%D5%A1%D5%B5%D5%A3%D5%AB%D5%B6%E2%80%A4-%D6%86%D5%B8%D5%BF%D5%B8%D5%B7%D5%A1%D6%80%D6%84/ |accessdate=2019 թ․ հուլիսի 18 |website=www.civilnet.am}}</ref>: == Անձնական կյանք == Կարեն Վարդանյանն ամուսնացած է, ունի երեք որդի, ապրում է [[Երևան]]ում<ref>{{Cite web |title=Հայկական հրուշակագործությունն ունի մեկդարյա պատմություն. «Գրանդ Քենդին» նշում է հայկական քաղցրավենիքի ստեղծման 100 տարին |url=https://www.aysor.am/am/news/2024/09/26/գրանդ-քենդի/2332688}}</ref>: Մարզաձևերից նախընտրում է [[ֆուտբոլ]]ը և [[թենիս]]ը<ref name=":0" />: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Վարդանյան, Կարեն}} [[Կատեգորիա:Հայ բարերարներ]] [[Կատեգորիա:Հայ գործարարներ]] ebnz18gsczvkaf3ra11mvxq9b8eresf 0 1286814 10722287 10545748 2026-04-08T17:17:59Z Խմբագրող 136173 10722287 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Macedonia RU.svg|350px|thumb|[[Հյուսիսային Մակեդոնիա|Հյուսիսային Մակեդոնիայաի Հանրապետություն]] և պատմական [[Հին Մակեդոնիա|Մակեդոնիա]] նահանգ]] '''Հյուսիսային Մակեդոնիայի պատմություն''', 1945 թվականին [[Հարավսլավիա|Հարավոսլավիայի Դաշնային Ժողովրդական Հանրապետության]] կազմում ստեղծվել է Մակեդոնիայի Ժողովրդական Հանրապետությունը (1963 թվականի հուլիսի 7-ից՝ Մակեդոնիայի Սոցիալիստական Հանրապետություն), որը 1991 թվականին՝ դաշնության փլուզումից հետո, ձեռք է բերել անկախություն։ Մակեդոնացի (սլավո-մակեդոնացի) ժողովուրդը համեմատաբար երիտասարդ է, քանի որ ձևավորվել է միայն 20-րդ դարում։ Այսօրվա [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի տարածքը կապ չունի անտիկ [[Հին Մակեդոնիա|Մակեդոնական թագավորության]] պատմության վաղ շրջանի հետ։ Ժամանակակից Հյուսիսային Մակեդոնիայի Հանրապետության տարածքում [[Իլիական|«Իլիականի»]] ստեղծման դարաշրջանում (մ․թ․ա․ 8-րդ դար) բնակվում էին պեոնացիների ցեղերը։ Մ․թ․ա․ 4-րդ դարում Հյուսիսային [[Հունաստան]]ի տարածքում ձևավորվել է [[Հին Մակեդոնիա]]յի պետությունը, որը ենթարկել է [[Հին Հունաստան]]ի [[Պոլիս|քաղաք-պետություններին]], վերահսկողություն հաստատել է նաև այսօրվա Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքի վրա և [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մեծի]] կառավարման շրջանում դարձավ հսկայական հելլենիստական կայսրության հիմքը։ Այդ կայսրությունը տարածվել է մինչև Հնդկաստան ու [[Եգիպտոս]], տարածելով [[Հունարեն|հունական լեզուն]] և մշակույթը տարածաշրջանում։ Ալեքսանդրի մահից հետո նրա տերությունը բաժանվել է, իսկ մ․թ․ա․ 2-րդ դարում մակեդոնական պատերազմների հետևանքով ողջ աշխարհագրական Մակեդոնիան նվաճվել է [[Հռոմեական հանրապետություն|Հռոմեական Հանրապետության]] կողմից։ Հաջորդ մի քանի դարերի ընթացքում աշխարհագրական Մակեդոնիայի ողջ տարածաշրջանը մնաց որպես հռոմեական պրովինցիա և այդ կարգավիճակով 395 թվականին ընդգրկվել է[[Բյուզանդական կայսրություն|Արևելյան Հռոմեական կայսրության]] (Բյուզանդիայի) կազմում։ Աշխարհագրական Մակեդոնիայի պատմության նոր փուլը սկսվել է 6-րդ դարում, երբ այս տարածքներում բնակություն էին հաստատել հին [[սլավոններ]]ը։ Դրանից հետո Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքը փոխարինողաբար գտնվել է [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]] և Բուլղարական թագավորությունների կազմում, իսկ նրա պատմությունը հանդիսացավ բուլղար ժողովրդի պատմության մի մասը։ Հինգ դար տևած [[Օսմանյան կայսրություն|օսմանյան]] տիրապետությունից հետո, ինչպես նաև 1912-1913 թվականների [[Բալկանյան պատերազմներ (1912-1913)|Բալկանյան պատերազմների]] հետևանքով, Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքը մտել է հարավոսլավական պետության կազմի մեջ՝ Վարդարյան բանովինայի անվամբ, և սկսվել է նրա բնակչության տարանջատման գործընթացը [[Բուլղարիա]]յից։ Առանձին պետական կազմավորում Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքում առաջին անգամ ստեղծվել է [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ավարտից հետո՝ նոր դաշնային հարավոսլավական պետության շրջանակներում։ [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավոսլավիայի]] փլուզումից հետո ստեղծվել է անկախ պետություն, որը, հարևանների հետ առաջացած լարվածության հետևանքով, իր պատմության «հնադավիթացման» (անտիկվիզացիայի) քաղաքականության և հարևանների պատմության յուրացման փորձերի պատճառով [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|ՄԱԿ]]-ում ընդունվել է ժամանակավոր անվամբ՝ «Նախկին Հարվոսլավիայի Հանրապետություն Մակեդոնիա»։ 2019 թվականին ստորագրված Պրեսպայի համաձայնագրից հետո նոր պետությունը հրաժարվել է իր պատմության «հնագույն» քաղաքականությունից և հարևանների նկատմամբ հավակնություններից՝ ընդունելով «Հյուսիսային Մակեդոնիա» անվանումը, ինչը տարբերակում է այն պատմական Մակեդոնիայից։ == Մինչպատմական շրջան == Ըստ հնագիտական ​​ապացույցների՝ ժամանակակից [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի տարածքը բնակեցվել է առնվազն [[Նոր քարի դար|նեոլիթյան]] դարաշրջանից: Աշխարհագրական Մակեդոնիայի տարածքում տեղի է ունեցել նեոլիթյան մշակույթների միգրացիան [[Անատոլիա]]յից դեպի [[Եվրոպա]]։ [[Պատկեր:Coat of arms of Macedonia 1595.jpg|thumb|alt=Image représentant les armoiries historiques de la Macédoine|Մակեդոնիայի պատմական զինանշան]] == Հին Պեոնիա == [[Պատկեր:Map of ancient Epirus and environs (Pусский).svg|200px|thumb|left|Հունական Էպիրը և Մակեդոնիան]] Սկսած ամենահին ժամանակներից՝ այսօրվա [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի տարածքում մեծ էթնիկական բազմազանություն էր տիրում։ Սա պայմանավորված էր այն փաստով, որ այդ տարածքն իր հասանելիության պատճառով հաճախ ենթարկվում էր արշավանքների կամ խաղաղ ճանապարհով գրավվում տարբեր ժողովուրդների կողմից, որոնք եկել էին հարավ-արևմուտքից, հյուսիսից, արևելքից կամ [[Փոքր Ասիա]]յից։ Հնագույն ժամանակներում այստեղ ապրում էին բազմաթիվ ցեղեր՝ [[Էպիրոսի բռնապետություն|էպիրական]], [[իլլիրիա]]կան, պեոնիական, [[թրակիա]]ն և այլք։ Այսօրվա Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքն առանձնապես առնչություն չուներ մակեդոնական պետության կենտրոնի հետ, որը գտնվում էր ներկայիս Հունաստանի տարածքում։ Այստեղ հիմնականում բնակվում էին պեոնիական ցեղերը։ Պեոնիական թագավորությունն գոյություն ուներ մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակում՝ Մակեդոնիայի և [[Թրակիա]]յի միջև։ Պեոնիացիները բնակվում էին Աքսիոս (այսօրվա Վարդար) գետի արևմուտքում և Մեսսապիա (Μεσσάπιον, «Միջգետնյա») լեռան արևելքում ընկած տարածքում, որը, հավանաբար, նույնական է Օսոգովսկա Պլանինա լեռնաշղթային։ Նրանց բնակության հարավային սահմանը գտնվում էր Աքսիոս գետին միացող Էրիգոն (այսօրվա Ցռնա) և Աստիբա (այսօրվա Բրեգալնիցա) գետերի ստորոտում, իսկ հյուսիսային սահմանը՝ մոտավորապես պեոնիական մայրաքաղաք Բիլազորայի (այժմ՝ [[Վելես]]) և Սկուպի քաղաքի (այժմ՝[[Սկոպիե]], Հյուսիսային Մակեդոնիայի մայրաքաղաք) միջև։ Մ.թ.ա. 1-ին հազարամյակի կեսերին նրանք հետ են մղվել համախմբված մակեդոնացիների կողմից։ Պեոնիայի տարածքում մակեդոնացիները գրավել էին Աքսիոս գետի երկայնքով ձգվող նեղ շերտ, որը տարածվում էր ցամաքի խորքը՝ մինչև [[Պելլա (քաղաք)|Պելլա]] և ծով։ == Հին Մակեդոնիա == [[Պատկեր:Map Macedonia 336 BC-ru.svg|200px|thumb|Մակեդոնիան Ֆիլիպ II կառավարման շրջանում]] Այսօրվա Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքն առնչություն չի ունեցել Հնագույն Մակեդոնիայի վաղ շրջանի հետ։ Մ.թ.ա. 8-րդ դարում Հունաստանի տարածքում՝ Էդեսայի շրջանում, ձևավորվել էր Հնագույն Մակեդոնական պետությունը, որի ղեկին կանգնած էին Արգեադների դինաստիայի ներկայացուցիչները։ Ըստ լեգենդի, մակեդոնացիների առաջին թագավորը եղել է Պերդիկկա I-ը (մոտավորապես մ.թ.ա. 707 -660 թվական.)։ Մ.թ.ա. 5-րդ դարում Մակեդոնիայի տարածքը զգալիորեն ընդարձակվել է։ Նրա մայրաքաղաք է դարձել [[Պելլա (քաղաք)|Պելլան]], թագավորական իշխանությունն ամրապնդվել է, բանակը վերակազմավորվել է, և սկսվել է մետաղական հանքավայրերի ակտիվ շահագործումը։ Բացի այդ, հունական քաղաք-պետությունների (պոլիսների) մշակութային ազդեցությունը հետևողականորեն մեծանում էր։ Չնայած մակեդոնացիների հելլենական ծագմանը, հույները նրանց համարում էին բարբարոսներ՝ հիմնականում նրանց ցածր մշակութային մակարդակի և Մակեդոնիայի ոչ ժողովրդավարական կառավարման համակարգի պատճառով։ Ֆիլիպ II-ի (մ.թ.ա. 359 -336 թվական.) կառավարման ժամանակ Մակեդոնիան իր իշխանությունը հաստավտել է Էգեյան ծովի ափերին, ներառյալ Խալկիդիկի թերակղզին, ինչպես նաև [[Թրակիա]]յի որոշ հատվածներ։ Այսօրվա Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքից Մակեդոնիայի կազմում ընդգրկվել է [[Օխրիդ լիճ|Օհրիդ լճի]] շրջակայքը։ Բացի այդ, Ֆիլիպը Մակեդոնիայի գերիշխանությունը հաստատել է [[Թեսալիա]]յում և [[Էպիրոսի բռնապետություն|Էպիրոսում]]։ Մ.թ.ա. 338 թվականին՝ [[Քերոնեայի ճակատամարտ]]ից հետո, ամբողջ հինցամաքային Հունաստանը անցավ Ֆիլիպ II-ի վերահսկողության տակ։ Նրա որդին՝ [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր III Մակեդոնացին]] (մ.թ.ա. 336 -323 թվական.), շարունակել է հոր նվաճումները։ Ընդհանուր հունական արշավների ընթացքում նա գրավել է [[Աքեմենյան պետություն|Պարսկական կայսրությունը]], նվաճել է [[Եգիպտոս]]ը, [[Բակտրիա]]ն ու [[Սողդիանա]]ն և հասավ մինչև [[Հնդկաստան]]։[[Պատկեր:Map Macedonia 200 BC-ru.svg|200px|thumb|Մակեդոնիան Երկրորդ Մակեդոնական պատերազմից առաջ]] == Հին Հռոմ == Մ.թ.ա. 3-րդ դարի վերջում Մակեդոնիան բախվել է ավելի հզոր հակառակորդի՝ [[Հռոմեական հանրապետություն|Հռոմեական հանրապետության]]։ Առաջին և Երկրորդ մակեդոնական պատերազմների ընթացքում թագավոր Ֆիլիպ V-ը պարտություն է կրել։ Մ.թ.ա. 197 թվականին Կինոսկեֆալայի ճակատամարտում Մակեդոնիայի բանակի ջախջախումից հետո երկիրը ստիպված հրաժարվել է [[Թրակիա]]յից, [[Թեսալիա]]յից և [[Իլլիրիա]]յից, ինչպես նաև կորցրել է իր նավատորմը։ Թագավոր [[Պերսևս]]ի կողմից կազմակերպված հակահռոմեական կոալիցիան նույնպես ձախողվել է։ Մ.թ.ա. 171-168 թվականներին ընթացած Երրորդ Մակեդոնական պատերազմի արդյունքում, որը վճռվել է Պիդնայի ճակատամարտով, Մակեդոնական պետությունը դադարել է գոյություն ունենալ։ Երկիրը բաժանվել է չորս ինքնավար վարչական միավորների։ Վերջապես, մ.թ.ա. 146 թվականին՝ Անդրիսկոսի ապստամբության ճնշումից հետո, ամբողջ աշխարհագրական Մակեդոնիայի տարածքը միացվել է [[Հռոմեական հանրապետություն|Հռոմեական հանրապետությանը]]՝ դառնալով Մակեդոնիայի նահանգ։ [[Պատկեր:Stobi (7172737095) (3).jpg|left|մինի|Հին քաղաք Ստոբի ավերակները]] Հռոմեական Մակեդոնիայի նահանգի կենտրոնը դարձավ Թեսաղոնիկեն ([[Սալոնիկ]])։ Կառավարումը իրականացվում էր սկզբում Հռոմեական սենատի կողմից նշանակված պրետորների, իսկ ավելի ուշ՝ լայն լիազորություններ ունեցող պրոկոնսուլների կողմից։ Քաղաքները որոշակի ինքնակառավարում պահպանլ են։ Մակեդոնիայի՝ Հռոմեական հանրապետության կազմում ընդգրկվելը նպաստել է երկրի սահմանների պաշտպանությանը հարևան ցեղերի արշավանքներից, ինչպես նաև խթանել է քաղաքների աճը, առևտրի զարգացումը և տրանսպորտային հաղորդակցության ընդլայնումը։ Հատկապես մեծ նշանակություն ունեցավ հռոմեական Վիա Էգնատիա (Via Egnatia) ճանապարհը, որը միացնում էր Դյուրրախիոնը (այժմ՝ [[Դուրես|Դուրրես]], [[Ալբանիա]]) [[Սալոնիկ|Թեսաղոնիկեին]] և [[Բոսֆոր]]ին՝ դառնալով [[Իտալիա]]յից [[Փոքր Ասիա]] տանող հիմնական առևտրային ուղին։ Մ.թ.ա. 1-ին դարի վերջում Մակեդոնիան դարձավ հռոմեական քաղաքացիական պատերազմների թատերաբեմ, սակայն Օկտավիանոս Ավգուստոսի հաղթանակից հետո երկիրը վայելել է ավելի քան 200 տարվա կայունություն։ I դարի մեծածավալ հռոմեական էքսպանսիան Մակեդոնիան վերածել է կայսրության ներքին նահանգի։ Այս ժամանակահատվածում Մակեդոնիայում սկսել է տարածվել քրիստոնեությունը։ Գործք Առաքելոց գրքի համաձայն, առաջին քրիստոնյա քարոզիչները Մակեդոնիայում (այսօրվա [[Հունաստան]]ի տարածքում) էին [[Պողոս առաքյալ]]ը և Սիլան։ Հունական Ֆիլիպպե քաղաքը դարձավ Եվրոպայում առաջին քաղաքը, որտեղ հիմնվել քրիստոնեական համայնք։ 3-րդ դարի երկրորդ կեսին Հռոմեական կայսրությունը լուրջ քաղաքական և տնտեսական ճգնաժամ ապրել է։ Գոթերի արշավանքները մեծ վնաս հասցրեցին Մակեդոնիայի տարածքին, թուլացրին տնտեսությունը և բերեցին քաղաքների անկմանը։ Հետագայում, Դիոկղետիանոսի բարեփոխումների արդյունքում Հռոմեական կայսրությունը բաժանվել է դիոցեզների։ Մակեդոնիան՝ մնացած [[Հունաստան]]ի հետ միասին, ընդգրկվել է Մակեդոնիայի դիոցեզի կազմում, որը մտնում էր [[Իլլիրիա]]յի պրեֆեկտուրայի մեջ։ Դիոցեզի վարչական կենտրոն դարձավ Թեսաղոնիկեն, որը վերածվել է կայսրության խոշորագույն քաղաքներից մեկի։ 380 թվականին կայսր [[Թեոդոսիոս Ա Մեծ|Թեոդոսիոս I-ը]] Թեսաղոնիկեում հրապարակած հրամանագրով քրիստոնեությունը հռչակվել է պետական կրոն, ինչը վճռական քայլ էր Հռոմեական կայսրության հոգևոր քաղաքականության մեջ։ 395 թվականին կայսրությունը վերջնականապես բաժանվել է՝ արևմտյան և արևելյան մասերի։ Մակեդոնիայի տարածքում ձևավորվեցին երկու նոր նահանգներ՝ Մակեդոնիա Առաջին (հարավում), Մակեդոնիա Երկրորդ (հյուսիսում, ներառելով այսօրվա Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքը)։ Այս երկու նահանգները անցան [[Բյուզանդական կայսրություն|Արևելյան Հռոմեական կայսրությանը]] (Բյուզանդիային), որի մայրաքաղաքը դարձավ [[Կոստանդնուպոլիս]]ը։ 4-6-րդ դարերի ընթացքում Մակեդոնիայի աշխարհագրական շրջանը ենթարկվել է տարբեր քոչվոր ցեղերի արշավանքներին՝ [[վեստգոթեր]]ի, [[հոներ]]ի, [[օստգոթեր]]ի, ինչի հետևանքով տնտեսությունը կաթվածահար եղավ, քաղաքները դատարկվեցին, իսկ կենտրոնական իշխանությունը դարձավ ձևական։ == Մակեդոնիայի աշխարհագրական տարածքը միջնադարում == === Սլավոնների ժամանումը Բյուզանդիա === Մակեդոնիայի աշխարհագրական շրջանի պատմության մեջ բեկումնային իրադարձություն դարձավ սլավոնների ներթափանցումը։ 6-րդ դարի սկզբին սլավոնական ցեղերը սկսեցին արշավանքներ կատարել Դանուբի հյուսիսից դեպի Բյուզանդիայի հողերը։ 517 թվականին սլավոնները մեծ ավերածություններ պատճառեցին [[Հյուսիսային Մակեդոնիա|Մակեդոնիային]], [[Էպիրոսի բռնապետություն|Էպիրոսին]] և [[Իլլիրիա]]յին։ [[Պրոկոպիոս Կեսարացի|Պրոկոպիոս Կեսարացու]] վկայությամբ՝ [[Հուստինիանոս Ա|Հուստինիանոս I-ի]] (527–565 թվական.) կառավարման ժամանակ նրանք ամեն տարի ներխուժում էին կայսրության տարածք։ 550 թվականին սլավոնները առաջին անգամ փորձեցին գրավել Թեսաղոնիկեն, սակայն հաջողության չհասան։ 626 թվականին, արդեն համագործակցելով ավարների հետ, նրանք մասնակցեցին Կոստանդնուպոլսի պաշարմանը, ինչը ևս ավարտվել է ձախողմամբ։ 6-րդ դարի վերջից սլավոնական ցեղերը հիմնականում զբաղվում էին թալանչիական արշավանքներով։ Բյուզանդական իշխանությունը [[Ադրիատիկ ծով]]ից մինչև [[Եգեյան ծով|Էգեյան ծով]] ձգվող տարածքում գործնականում դադարել է գոյություն ունենալ, և քաղաքները ենթարկվել են ավերածությունների։ 7-րդ դարի վերջում Մակեդոնիայի աշխարհագրական շրջանը, բացառությամբ Թեսաղոնիկեի և մի շարք ափամերձ շրջանների, որտեղ հույն բնակչությունը շարունակում էր ապրել, վերաբնակեցվել են սլավոններով։ Սակայն այն տարածքներում, որտեղ բյուզանդական իշխանությունն ամուր է եղել, հույն բնակչությունը շարունակել է գոյատևել։ [[Պատկեր:TumbaMadzari.jpg|մինի|աջից|upright=2.5|alt=Photographie de la reconstitution moderne du village de Toumba Madjari|Թումբա Մաջարի գյուղի վերակառուցում]] 7-րդ դարի երկրորդ կեսին [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկաններում]] բնակություն հաստատած [[սլավոններ]]ի շրջանում ձևավորվել է ռինխինների ցեղային միությունը, որի առաջնորդը դարձավ իշխան Պրեբոնդը։ Սակայն այս միությունը երկար գոյություն չունեցավ․ 680 թվականին այն պարտություն կրել է բյուզանդացիներից Թեսաղոնիկեի մոտ և կազմալուծվել է։ Այդ ժամանակաշրջանում Մակեդոնիայի տարածք ներթափանցեցին խան Կուբերի գլխավորած պրոտոբուլղարական խմբերը, որոնք, միավորվելով տեղական սլավոնների հետ, 685 թվականին փորձեցին գրավել Թեսաղոնիկեն, սակայն նույնպես հաջողության չհասան։ [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդիան]], ձգտելով թուլացնել սլավոնական վտանգը, ձեռնարկել է սլավոնների հարկադիր վերաբնակեցում Մալայասիա, որտեղ նրանք պետք է ծառայեին կայսրությանը։ Միքայել III-ի (842-867 թվական) կառավարման ժամանակներից սլավոնները սկսեցին ակտիվորեն ներգրավվել բյուզանդական պետական կառույցներում, իսկ նրանց երեխաները հնարավորություն ստացան սովորել հունական դպրոցներում։ Այս քաղաքականությունը նպաստել է սլավոնա-բյուզանդական հարաբերությունների աստիճանական բարելավմանը և սլավոնների ավելի խորը ինտեգրմանը Բյուզանդիայի վարչական ու մշակութային համակարգում։ === Բուլղարական թագավորության կազմում === [[Պատկեր:El monasterio de Sveti Naum.jpg|220px|thumb|left|Սուրբ Նաումի վանքը Օհրիդի լճի ափին]] 9-րդ դարի երկրորդ կեսին Մակեդոնիայի տարածքը նվաճվեց Առաջին Բուլղարական թագավորության կողմից։ Բյուզանդիայի տիրապետության տակ մնաց միայն Թեսաղոնիկեն և նրա շրջակայքը։ Սլավոնական մշակույթի զարգացման համար մեծ նշանակություն ունեցավ Կյուրեղի և Մեթոդիոսի առաքելությունը։ 880-ական թվականների վերջին, Մեթոդիոսի աշակերտ Սուրբ Կլիմենտ Օհրիդացին [[Օխրիդ լիճ|Օհրիդ լճի]] ափին հիմնել է միաբանություն (վանական դպրոց)։ Նրան հաջորդել է [[Սուրբ Նաում]]ը, որը 905 թվականին կառուցվել է մեկ այլ վանք՝ նույն շրջանում։ Այս երկու վանքերը դարձան Բուլղարիայի խոշորագույն կրթական և քրիստոնեական կենտրոնները, որտեղ սլավոնական այբուբենն ու քրիստոնեական ուսմունքը տարածվում էին ամբողջ տարածաշրջանում։ Արդյունքում, 10-րդ դարի սկզբին Բալկանյան սլավոնների քրիստոնեացումը, ըստ երևույթին, ամբողջությամբ ավարտվել է։ Այնուամենայնիվ, Մակեդոնիան և հարակից [[Թրակիա]]ն դարձան նաև բոգոմիլության (բոգոմիլություն) լուսավորչական և հերետիկոսական շարժման հիմնական օջախները։ Այս ուսմունքը, որը մերժում էր բյուզանդական եկեղեցու հիերարխիկ համակարգը և աշխարհիկ իշխանության ազդեցությունը, արագորեն տարածվել է Բալկանյան սլավոնների շրջանում, ձևավորելով նոր կրոնական-սոցիալական շարժում։ [[Պատկեր:RizMap10.jpg|200px|thumb|Արևմտյան Բուլղարական Թագավորություն Սամուիլի օրոք]] 970-971 թվականներին Բյուզանդիայի և [[Ռուսական իշխանություններ|Ռուսական իշխանության]] ([[Սվյատոսլավ Իգորևիչ]]ի գլխավորությամբ) ուժերը նվաճեցին [[Բուլղարիա]]յի արևելյան տարածքները։ Այնուամենայնիվ, ինքնավարություն պահպանեցին միայն Իսկար գետից արևմուտք գտնվող տարածքները, որտեղ իշխանությունը անցավ Կոմիտոպուլ եղբայրներին՝ Դավիթին, Մովսեսին, Ահարոնին և Սամուելին։ Ապագայում Սամուելին հաջողվել է միավորել ողջ տարածքը՝ [[Դանուբ]]ից մինկչև [[Թեսալիա]], հիմնելով այն պետությունը, որը պատմագրության մեջ հայտնի է որպես Արևմտյան Բուլղարական Թագավորություն։ Թագավորության վարչական ու քաղաքական կենտրոնը գտնվում էր այսօրվա Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքում, իսկ մայրաքաղաքը՝ Օհրիդում։ 997 թվականին Սամուելը հռչակվել է թագավոր։ Նրա կառավարման ողջ ընթացքում տեղի էին ունենում մշտական պատերազմներ Բյուզանդիայի դեմ։ Նրա հաջողություններին կարելի է դասել Էպիրոսի, ներկայիս Ալբանիայի, Հյուսիս-արևելյան Բուլղարիայի և Սերբիայի մի մասը իր թագավորությանը միացնելը։ 1014 թվականին տեղի ունեցել է վճռորոշ Բելասիցայի ճակատամարտը, որտեղ [[Բարսեղ Բ Բուլղարասպան|Վասիլ II Բուլղարասպանը]] (Բյուզանդիայի կայսրը) ջախջախել է Սամուելի զորքերը։ Մոտ 15,000 գերի բուլղար զինվորներ [[Բարսեղ Բ Բուլղարասպան|Վասիլ II-ի]] հրամանով կուրացվեցին, իսկ ամեն 100 զինվորից մեկին թողեցին մեկ աչքով, որպեսզի նրանք վերադարձնեին իրենց թագավորին։ Այս տեսարանին չի չդիմացել Սամուելի սիրտը, և նա հիվանդացավ ու մահացել է կարճ ժամանակ անց։ Նրա ժառանգները չկարողացան կազմակերպել արդյունավետ դիմադրություն, և 1018 թվականին Բուլղարական թագավորությունը վերջնականապես ընկավ․ ամբողջ տարածքը, ներառյալ Հյուսիսային Մակեդոնիան, անցել է Բյուզանդիայի տիրապետության տակ։ Պատմաբանների մի մասը Արևմտյան Բուլղարական Թագավորությունը համարում է առաջին սլավոնական պետությունը Բալկաններում, որը ձևավորվել էր Կոմիտոպուլների ապստամբության արդյունքում։ Այնուամենայնիվ, ժամանակակից հետազոտողների մեծ մասը հակված է այն տեսակետին, որ Սամուելի պետությունը պարզապես Առաջին Բուլղարական Թագավորության շարունակությունն էր։ Այս տեսակետը հիմնվում է մի քանի գործոնի վրա՝ ժամանակի մարդիկ իրենց չեն ընկալել որպես առանձին սլավոնական ժողովուրդ։ Բյուզանդական աղբյուրները Սամուելի պետության բնակչությանը անվանել են «բուլղարներ»։ Սամուելի թագավորությունը կարևոր փուլ էր [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան]] տարածաշրջանի քաղաքական և մշակութային պատմության մեջ։ === Բյուզանդական Մակեդոնիա === ==== Բյուզանդական կայսրության շրջանակներում ==== [[Պատկեր:CoverSkopje1941.jpg|thumb|Սկոպիեից ուղարկված ծրար, բուլղարական նամականիշեր, նացիստական ​​ռազմական դրոշ]] [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]] կազմում [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի մեծ մասը մտնում էր [[Բուլղարիա]] կազմի մեջ, որի վարչական կենտրոնը սկզբնապես Սկոպիեն էր, իսկ 1150 թվականից՝ [[Նիշ]]ը։ Ծովափնյա տարածքները միացվել էին Թեսաղոնիկեին։ Բյուզանդական Մակեդոնիա թեմը որևէ առնչություն չուներ Մակեդոնիայի աշխարհագրական տարածաշրջանի հետ և տեղակայված էր Թրակիայում (կենտրոնը՝ [[Ադրիանապոլիս|Ադրիանուպոլիս]])։ Թեմերը կառավարվում էին ստրատեգների կողմից, որոնք իրենց ձեռքում միավորում էին քաղաքացիական և ռազմական իշխանությունը։ Բյուզանդիայի կազմում ընդգրկվելը հանգեցրել է Հյուսիսային Մակեդոնիայում [[Ավատատիրություն|ֆեոդալական]] հարաբերությունների արագ զարգացման, պայմանական հողատիրության (պրոնիարային համակարգի) ընդլայնմանը և գյուղացիների կախվածության ուժեղացմանը։ Գյուղացիության հիմնական կատեգորիան դարձել էին պարակները, որոնց հողակտորները համարվում էին աշխարհիկ կամ հոգևոր [[ֆեոդալներ]]ի սեփականությունը, որոնց առջև պարակները պարտավոր էին վճարել բնամթերային կամ դրամական հարկեր և կատարել հարկադիր աշխատանքներ։ ==== Օհրիդի արքեպիսկոպոսության հիմնադրում ==== Չնայած Առաջին Բուլղարական թագավորության անկումից հետո Բուլղարիայի պատրիարքությունը վերացվել էր, 1019 թվականին հիմնադրվել է Օհրիդի արքեպիսկոպոսությունը։ Դրա առաջնորդն օգտագործում էր «ամբողջ Բուլղարիայի արքեպիսկոպոս» տիտղոսը, և նրա ենթակայության տակ էին Հյուսիսային Մակեդոնիայի մեծ մասը, ինչպես նաև Արևմտյան Բուլղարիայի, [[Սերբիա]]յի և Ալբանիայի եպիսկոպոսները։ [[Օխրիդ|Օհրիդի]] առաջին արքեպիսկոպոս է դարձել դեբարցի սլավոնական ծագմամբ Հովհաննեսը, սակայն հետագայում այս պաշտոնը հիմնականում զբաղեցնում էին հույները։ Օհրիդի եկեղեցու պաշտոնական լեզուն դարձել է հին հունարենը, իսկ հին սլավոնական լեզվով արարողությունները պահպանվել են միայն ծխական մակարդակում։ Չնայած հալածանքներին, Բյուզանդական Մակեդոնիայում շարունակում էր գոյություն ունենալ բոգոմիլությունը, որի կենտրոններն էին Մագլենը, Մելնիկը և Պրիլեպը։ ==== Բյուզանդիայի հարկային քաղաքականություն և ապստամբություններ ==== Բյուզանդիայի կազմում ընդգրկվելը հանգեցրել է հարկային բեռի մեծացման․ բնամթերային հարկերը փոխարինվեցին դրամականներով, ներդրվեցին հողի և ընտանիքների հարկեր, ինչպես նաև՝ ավելի ուշ՝ գույքի հարկ։ Այս ամենը հանգեցրել է խոշոր ապստամբության՝ Պետր Դելյանի 1040-1041 թվականներին, որը ընդգրկել է գրեթե ամբողջ Հյուսիսային Մակեդոնիան և Արևմտյան Բուլղարիան։ Հաջորդ խոշոր ապստամբությունը տեղի է ունեցել 1072 թվականին [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յում և Կոսովոյում՝ Գեորգի Վոյտեխի և Կոստանդին Բոդինի գլխավորությամբ։ Կոնստանտինը [[Պրիզրեն]]ում հռչակվել է Բուլղարիայի թագավոր, սակայն 1073 թվականին ապստամբությունը ճնշվել է։ ==== 11-րդ դարի վերջի արտաքին քաղաքական իրավիճակ ==== 11-րդ դարի վերջում [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդիայի]] արտաքին քաղաքական իրավիճակը կտրուկ բարդացել է՝ սելջուկ թուրքերի պարտությունների և [[պեչենեգներ]]ի, [[օղուզներ]]ի ու [[Ղփչաղներ|պոլովցիների]] (կումանների) արշավանքների պատճառով։ Վերջիններիս մի մասը կայսեր թույլտվությամբ բնակություն է հաստատել ներկայիս [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի տարածքում՝ մասնավորապես [[Կումանովո]]յի շրջանում։ Միևնույն ժամանակ, Բյուզանդիա են ներխուժել [[նորմաններ]]ի զորքերը՝ [[Ռոբերտ Գվիսկար]]ի և Բոեմունդ Տարանտցու գլխավորությամբ։ 1082 թվականին նորմանները գրավել են Դյուրրախիումը, Օհրիդը, [[Սկոպիե]]ն, [[Կաստորիա]]ն և շարժվել դեպի [[Թեսալիա]]։ Չնայած 1085 թվականին Գվիսկարի մահից հետո նորմանները նահանջել են, 1096 թվականին նրանք կրկին անցել են Մակեդոնիայով՝ որպես Առաջին խաչակրաց արշավանքի զորքերի մի մաս՝ ուղևորվելով դեպի [[Պաղեստին]]։ Մեկ դար անց՝ 1185 թվականին, Մակեդոնիայի տարածք են ներխուժել [[Սիցիլիայի թագավորություն|Սիցիլիայի]] թագավոր [[Վիլհելմ II|Վիլհելմ II-ի]] նորմանական զորքերը։ Նրանք գրավել են Դյուրրախիումը և Եգնատյան ճանապարհով շարժվել դեպի Թեսաղոնիկե, որը մեկ ամսվա ընթացքում նույնպես ընկել է և ենթարկվել է թալանի։ Միայն 1185 թվականի վերջին բյուզանդիացիներին հաջողվել է վտարել նորմաններին Բալկաններից։ === Բուլղարիայի, Սերբիայի և Բյուզանդիայի միջև === [[Պատկեր:Veles Memorial Ossuary 03.jpg|thumb|alt=Photographie de l'ossuaire de Vélès|Ինչպես նախկին Հարավսլավիայի բոլոր հանրապետությունները, այնպես էլ Մակեդոնիայում կան մեծ թվով հուշարձաններ՝ նվիրված պարտիզաններին, ինչպես օրինակ՝ Վելեսի ոսկյա զամբյուղը]] ==== 12-րդ դարի վերջի իրադարձություններ ու պատերազմներ ==== 12-րդ դարի վերջում վերականգնվել է [[Բուլղարիա]]յի և [[Սերբիա]]յի անկախությունը։ Օգտվելով Վիզանտիայի թուլացումից՝ նորաստեղծ պետությունները սկսեցին ընդլայնվել Մակեդոնիայի ուղղությամբ։ Արդեն 1189 թվականին սերբերը գրավեցին Սկոպիեն։ 1190-ականներին բուլղարացի բոյար Դոբրոմիր Խրիզը, ապստամբություն բարձրացնելով [[Ստրումիցա]]յի շրջանում, ստեղծել է փոքր անկախ իշխանություն՝ ներկայիս Հյուսիսային Մակեդոնիայի հարավային հատվածում։ Խրիզի տիրույթների կենտրոնը դարձել է Պրոսեկը։ Նրան հաջողվել է հաղթել վիզանտական զորքերին, իսկ 1201 թվականին գրավել [[Բիտոլա]]ն և [[Պրիլեպ]]ը։ Սակայն 1202 թվականին կայսր Ալեքսիոս III-ի նոր արշավանքն ավարտվել է Խրիզի ջախջախմամբ և նրա իշխանության վերացմամբ։ Հաջորդ տարի այս տարածքներ ներխուժել է բուլղարական արքա Իվան Կալոյանի բանակը, որը նվաճել է ամբողջ ներքին Մակեդոնիան։ 1204 թվականին Չորրորդ խաչակրաց արշավանքի արդյունքում [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] անկումը բերել է Թեսաղոնիկեի թագավորության կազմավորմանը՝ Բոնիֆացիոս Մոնֆերատցու գլխավորությամբ, որը գտնվել է [[Լատինական կայսրություն|Լատինական կայսրության]] վասալական կախվածության մեջ։ Հետագա տասնամյակների ընթացքում Մակեդոնիայի տարածաշրջանի տիրապետության համար գրեթե անընդհատ պատերազմներ էին ընթանում [[Բուլղարիա]]յի, [[Սերբիա]]յի, [[Սալոնիկ|Թեսաղոնիկեի]], [[Նիկիայի կայսրություն|Էպիրի և Նիկեայի կայսրության]] միջև։ Կարճ ժամանակով (1207-1214) Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքում գոյություն ուներ կիսանկախ իշխանություն՝ սևաստոկրատոր Ստրեզի գլխավորությամբ։ 1215 թվականին Մակեդոնիայի տարածքի մեծ մասը միացվել է Էպիրի դեսպոտությանը, իսկ 1224 թվականին [[Էպիրոսի բռնապետություն|Էպիրը]] կարողացավ գրավել Թեսաղոնիկեն։ Սակայն 1230 թվականին Կլոկոտնիցեի ճակատամարտում Էպիրի դեսպոտ Թեոդոր Անգելոսի զորքերը ջախջախվեցին բուլղարական արքա Իվան Ասեն II-ի բանակի կողմից, ինչի հետևանքով ամբողջ աշխարհագրական Մակեդոնիան (Թեսաղոնիկեից բացի) միացվել է Երկրորդ Բուլղարական թագավորությանը։ ==== 13-րդ դարի կեսի քաղաքական իրավիճակ ==== Սակայն արդեն 1240-ականների վերջից սկսվել է [[Նիկիայի կայսրություն|Նիկեայի կայսրության]] ակտիվ ընդարձակումը, որի արդյունքում [[Սալոնիկ|Թեսաղոնիկեն]] և Մակեդոնիայի հարավային մասը անցան նրա վերահսկողության տակ։ 1258 թվականին սերբական զորքերը կարճ ժամանակով գրավեցին Սկոպիեն և [[Պրիլեպ]]ը։ 1257 թվականին Սկոպիեից ծագած բոյար Տիխի որդին՝ Կոնստանտին I Տիխը, ընտրվել է բուլղարական նոր արքա։ Հետագա պատերազմում նախկին արքա Միցո Ասենը պարտություն կրել է և 1261 թվականին փախավ [[Նիկիայի կայսրություն|Նիկեայի կայսրություն]]՝ Միքայել VIII Պալեոլոգի մոտ։ Կոնստանտին Ասենին չի հաջողվել կրկին գրավել Սկոպիեն և [[Պրիլեպ]]ը։ 1261 թվականին [[Միքայել VIII Պալեոլոգոս|Միքայել VIII Պալեոլոգը]] վերագրավել է Կոստանդնուպոլիսը և վերականգնել է Վիզանտական կայսրությունը։ Նույն տարում Կոնստանդին Ասենը փորձել է արշավել դեպի Կոստանդնուպոլիս, սակայն պարտություն կրել է։ 1264 թվականին նա կրկնել է իր արշավանքը Վիզանտիայի դեմ։ ==== Իվայլոյի ապստամբություն և Կոնստանդին Ասենի մահ ==== 1277 թվականին բուլղարական արքայի դեմ դժգոհությունը վերածվել է խոշոր գյուղացիական [[Իվայլոյի ապստամբություն (1277-1280)|ապստամբության]]՝ Իվայլոյի ղեկավարությամբ։ Ապստամբության ընթացքում արքայական զորքերը ջախջախվեցին, իսկ ինքը՝ Կոնստանդին Ասենը, սպանվել։[[Պատկեր:20090714 Mavrovo panoramic summer.jpg|thumb|alt=Photographie du lac de Mavrovo, créé par un barrage hydroélectrique|Մավրովո լիճ՝ արհեստական ամբարտակով]] === Մակեդոնիայի աշխարհագրական շրջանը Սերբական կայսրության կազմում === 1281 թվականին սերբական արքա Ստեֆան Միլուտինը գրավել է ամբողջ Հյուսիսային Մակեդոնիան, ինչը պաշտոնապես հաստատվել է 1299 թվականին կնքված սերբա-վիզանտական հաշտությամբ։ Նրա հաջորդը՝ Ստեֆան Դեչանսկին, 1330 թվականին Վելբուժդի ճակատամարտում ջախջախելով բուլղարական բանակը, օկուպացրել է Վարդարի և Ստրումայի միջին հոսանքի տարածքները, ինչպես նաև [[Օխրիդ լիճ|Օհրիդ լճի]] շրջանը։ Մակեդոնիայի ամբողջական ընդգրկումը Սերբական պետության կազմում տեղի ունեցել է Ստեֆան Դուշանի օրոք, որը, օգտվելով Վիզանտիայում ծավալված քաղաքացիական պատերազմից, մինչև 1348 թվականը նվաճել է ամբողջ Մակեդոնիան՝ Թեսաղոնիկեից բացի, ինչպես նաև Էպիրը, Թեսալիան և Կենտրոնական Հունաստանի մի մասը։ Մակեդոնիայի տարածքը դարձել է Ստեֆան Դուշանի տերության քաղաքական և վարչական կենտրոնը։ Նրա արքունիքը տեղակայված էր Սկոպիեում և հունական [[Սեռա]]յում։ 1346 թվականին հիմնադրվել է Պեչի պատրիարքությունը, իսկ Ստեֆան Դուշանը թագադրվել է որպես «[[սերբեր]]ի և [[հույներ]]ի արքա»։ Սերբական պետությունը գտնվում էր ուժեղ վիզանտական ազդեցության տակ․ ձևավորվել է բարդ բյուրոկրատական համակարգ, կենտրոնացվել է իշխանությունը, իսկ օրենսդրական դաշտում կատարվել է խոշոր փոփոխություն՝ կազմվել է Ստեֆան Դուշանի Օրենքների ժողովածուն։ Միաժամանակ ամրապնդվել է հողային արիստոկրատիան (վլաստելիները), խորացել է պրոնիարային համակարգը և ուժեղացել է գյուղացիների կախվածությունը։ 1355 թվականին Ստեֆան Դուշանի մահից հետո Սերբական տերությունը սկսել է քայքայվել։ Նրա հաջորդը՝ Ստեֆան Ուրոշ V-ը, պահպանել է միայն անվանական իշխանություն։ Թեսալիան և Էպիրը անցան իրեն թագավոր հռչակած Սիմեոն Սինիշայի վերահսկողության տակ։ Սեռայում իշխանությունը կենտրոնացել է Դուշանի այրու՝ Ելենա թագուհու ձեռքում, իսկ 1365 թվականին նրա մահից հետո այն անցավ դեսպոտ Ուգլեշա Մրնյավչևիչին։ [[Պրիլեպ]]ն ու ներկայիս Հյուսիսային Մակեդոնիայի արևմտյան տարածքները դարձան Ուգլեշայի եղբոր՝ արքա Վուկաշին Մրնյավչևիչի պետության կորիզը։ [[Վարդար]]ից արևելք մինչև [[Ռոդոպներ]] ընկած տարածքները անցան Կոնստանդին Դրագաշի տիրապետությանը։ Այս ընթացքում ձևավորվեցին նաև մի շարք այլ փոքր իշխանություններ, որոնք կառավարվում էին տեղական արիստոկրատների կողմից՝ փաստացիորեն անկախ Սերբական պետության կենտրոնական իշխանությունից։ Հյուսիսային Մակեդոնիայի ամենաազդեցիկ կառավարիչները դարձել են Ուգլեշան և Վուկաշին Մրնյավչևիչները, որոնց 1369 թվականին հաջողվել է հաղթել արքա Ստեֆան Ուրոշ V-ի և իշխան Լազարի բանակները՝ ապահովելով իրենց իշխանությունների փաստացի անկախությունը։ === Թուրքական նվաճում === Ստեֆան Դուշանի պետության փլուզումից հետո Մակեդոնիայի տարածքում հաստատված ֆեոդալական անարխիան էապես թուլացրել է տարածաշրջանի պաշտպանունակությունը՝ բացելով ճանապարհը օսմանյան ներխուժման համար։ Արդեն 1345 թվականին թուրքերը, գրավելով Գալիպոլին, ամրապնդվեցին եվրոպական մայրցամաքում, իսկ 1365 թվականին նվաճեցին [[Ադրիանապոլիս]]ը (Էդիրնե), որը դարձել է նրանց նոր մայրաքաղաքը։ Օսմանյան հարձակումներին դիմակայելու համար Ուգլեշա և Վուկաշին Մրնյավչևիչ եղբայրները կազմավորեցին խոշոր բանակ և շարժվեցին դեպի [[Ադրիանապոլիս|Ադրիանուպոլիս]]։ Սակայն 1371 թվականի սեպտեմբերի 26-ին, Մարիցայի ճակատամարտում, նրանց զորքերը գլխովին ջախջախվեցին, իսկ եղբայրները զոհվեցին։ Այս պարտությունը բերել է Մակեդոնիայի անցմանը օսմանյան գերիշխանության տակ. Վուկաշինի հաջորդը՝ թագաժառանգ Մարկոն, և Կոնստանտին Դրագաշը ընդունեցին օսմանյան սուլթանի վասալական իշխանությունը։ 1383 թվականին թուրքերը գրավեցին Սեռան, այնուհետև՝ [[Շտիպ]]ը, [[Պրիլեպ]]ը և [[Բիտոլա]]ն։ 1387 թվականին ընկել է Թեսաղոնիկեն։ Մակեդոնիայի ճակատագրի վրա վճռորոշ ազդեցություն ունեցել է 1389 թվականի Կոսովոյի ճակատամարտը, որը զգալիորեն մեծացրել է օսմանյան զորքի հզորությունը։ Արդեն 1393 թվականին թուրքերը գրավեցին Սկոպիեն, ամրապնդելով իրենց վերահսկողությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքում։ 1395 թվականին [[Վալախիա]]յում տեղի ունեցած Ռովինեի ճակատամարտում զոհվեցին Մակեդոնիայի վերջին անկախ կառավարիչները՝ Կոնստանտին Դրագաշը և թագաժառանգ Մարկոն։ Նրանց իշխանությունները դադարեցին գոյություն ունենալ, և ամբողջ աշխարհագրական Մակեդոնիան վերջնականապես ընդգրկվել է [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] կազմում։ == Մակեդոնիան Օսմանյան կայսրության կազմում == === Օսմանյան իշխանության կազմակերպում === 15-16-րդ դարերի սկզբին թուրքական ընդարձակման արդյունքում աշխարհագրական Մակեդոնիայի տարածաշրջանը սահմանամերձ տարածքից վերածվել է Օսմանյան կայսրության ներքին նահանգի, որը հեռու էր ռազմական գործողությունների դաշտերից։ Վարչական առումով տարածաշրջանը ընդգրկված էր Ռումելիի էյալեթի կազմում, որը բաժանված էր սանջակների։ Սանջակների սահմանները և նրանց թիվը հաճախ էին փոփոխվում։ Սկզբնապես տարածաշրջանի տարածքը ներառված էր Կյոստենդիլի, [[Օխրիդ|Օհրիդի]] և Փաշայի սանջակների կազմում։ 17-րդ դարում Փաշայի սանջակը բաժանվել է մի քանի ավելի փոքր սանջակների, մասնավորապես՝ [[Կավալա]], [[Սալոնիկ]] (Թեսաղոնիկե), Ուսկյուբ (Սկոպիե) Այս փոփոխությունների արդյունքում Մակեդոնիան դարձել է Օսմանյան կայսրության վարչականորեն կազմակերպված և ռազմական առումով խաղաղ գոտի։ [[Պատկեր:Skopje star teatar.jpg|thumb|ձախից|alt=Carte postale représentant le centre-ville de Skopje dans les années 1920|Սկոպիե]] [[Օսմանյան կայսրություն]]ը հանդիսանում էր կենտրոնացված աբսոլյուտիստական թեոկրատական պետություն։ Պաշտոնական կրոնը [[իսլամ]]ն էր, և մահմեդական հոգևորականությունը ոչ միայն իրականացնում էր կրոնական գործառույթներ, այլև ղեկավար դեր ուներ դատական և կրթական համակարգերում։ [[Քրիստոնեություն|Քրիստոնեական կրոնը]] չի հալածվել, սակայն դրա հետևորդները սահմանափակված էին իրավունքներում. նրանք պարտավոր էին վճարել հարաբջի (գլխագումար հարկ), չէին կարող զբաղեցնել պետական պաշտոններ կամ կրել զենք։ Այս հանգամանքները նպաստեցին Բալկանյան սլավոնական բնակչության մի մասի իսլամացմանը։ Միևնույն ժամանակ, ուղղափառ եկեղեցին՝ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսի]] պատրիարքի գլխավորությամբ, ճանաչված էր որպես ինքնավար կրոնական համայնք (միլլեթ), պահպանել էր իր հողերը, գույքը և ավտոնոմ իրավունքներ եկեղեցական, մշակութային ու կրթական հարցերում։ Քրիստոնյաները ազատված էին զինվորական ծառայությունից, սակայն պարտավոր էին վճարել «արյան հարկ» (դևշիրմե), ըստ որի՝ պարբերաբար պետք է հանձնել իրենց տղաներից մի քանիսը օսմանյան էլիտար զորաբանակ՝ [[Ենիչերիներ|ենիչերյան]] գունդը համալրելու համար։ [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] ամբողջ հողատարածքը համարվում էր սուլթանի սեփականությունը։ [[Սուլթան]]ը հողերը փոխանցում էր ռազմական ծառայության դիմաց սպահի զինվորական դասին։ Սպահիների տիրույթները, կախված չափսերից, բաժանվում էին՝ Տիմարներ, Զիամեթներ, Խասներ (խասերի մի մասը պատկանում էր անձամբ սուլթանին կամ նրա ընտանիքի անդամներին)։ Սկզբնական շրջանում տիմարներն ու զիամեթները ժառանգաբար չէին փոխանցվում, բայց ժամանակի ընթացքում սպահիները կարողացան նրանց պահպանման իրավունքը դարձնել ժառանգական։ Բացի պետական հողերից, կային նաև՝ Վակուֆներ՝ կրոնական հաստատությունների տիրապետած հողերը Չիֆթլիքներ՝ մասնավոր սեփականության հողեր, որոնց դերը կայսրության ողջ պատմության ընթացքում հերթականորեն աճում էր։ Հողի այս համակարգի քայքայման հետևանքով սպահիների լեննական կառուցվածքը աստիճանաբար քանդվել է, և հողերն սկսեցին անցնել անհատ սեփականատերերին։ Գյուղացիական բնակչությունը (ռայա) հիմնականում անձամբ ազատ էր, բայց ստիպված էր հարկեր վճարել պետությանը և հողատերերին. այս հարկերն հիմնականում բնամթերային կամ դրամական էին։ Սակայն հարկային համակարգի կանոնակարգվածության շնորհիվ Օսմանյան կայսրության գյուղացիները գտնվում էին ավելի լավ պայմաններում, քան [[Կենտրոնական Եվրոպա|Կենտրոնական]] և [[Արևելյան Եվրոպա]]յի գյուղացիությունը։ Քաղաքային բնակչությունը նույնպես ազատ էր, և մասնագիտացված արհեստավորները միավորվում էին արևելյան տիպի արհեստավորական գիլդիաների՝ էսնաֆների մեջ։ Սրանք կազմավորվում էին առանձին՝ մահմեդականների և քրիստոնյաների համար։ Օսմանյան Մակեդոնիայի կարևորագույն քաղաքը դարձել է Թեսաղոնիկեն (Սալոնիկը), որը [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզու]] և [[Արևմտյան Եվրոպա]]յի միջև առևտրի գլխավոր կենտրոնն էր։ 1685 թվականին այստեղ բացվել է ֆրանսիացի վաճառականների մշտական առևտրային ներկայացուցչություն, իսկ հետագայում՝ վենետիկցի, անգլիացի և հոլանդացի առևտրականների ներկայացուցչություններ։ Այսպիսով, Օսմանյան կայսրության կազմում Մակեդոնիան վերածվել է տնտեսական կարևոր կենտրոնի, որտեղ զարգանում էր միջազգային առևտուրը։ === Ազատագրական շարժում և էթնիկ փոփոխություն === [[Պատկեր:Tetovo, Sharena dzamija.jpg|մինի|Անցյալ գիշեր 1438 քաղաքում]] Մակեդոնիայի [[վիլայեթ]]ներում քրիստոնյա բնակչության դիմադրության հիմնական ձևը գայդուկությունը (հայտնիչությունը) էր։ Չնայած այն հանգամանքին, որ գայդուկների ջոկատները հաճախ ներկայացնում էին ապամարդկայնացված տարրերի ավազակախմբեր, որոնք զբաղվում էին թալանով և ավազակությամբ, դրանց մի մասն իրականում վարում էր պարտիզանական պայքար հենց թուրքական զորքերի և պաշտոնյաների դեմ։ Սա գայդուկներին զգալի տեղ հատկացրել է ժողովրդական բանահյուսության մեջ։ Այնուամենայնիվ, գայդուկությունը պահպանում էր տեղային բնույթ և լուրջ վտանգ չէր ներկայացնում Օսմանյան իշխանության համար աշխարհագրական Մակեդոնիայի տարածքում։ [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի ազատագրական շարժման մեջ եկեղեցու դերը նշանակալի չէր։ Օսմանյան իշխանության ներքո Օհրիդի արքեպիսկոպոսությունը պահպանում էր որոշակի ինքնավարություն, և որոշ արքեպիսկոպոսներ փորձել են վարել հակաթուրքական քաղաքականություն, փնտրելով աջակցություն եվրոպական պետություններից։ Սակայն, արքեպիսկոպոսության ազդեցությունը աննվազ նվազում էր՝ պայմանավորված Կոստանդնուպոլսի պատրիարքության հունական հոգևորականության աճող ճնշմամբ, ինչպես նաև [[Սերբ ուղղափառ եկեղեցի|Սերբական ուղղափառ եկեղեցու]] վերականգնմամբ, որի իրավասության տակ անցան Հյուսիսային Մակեդոնիայի եպիսկոպոսությունները։ Հունական և սլավոնական հոգևորականության միջև աճող լարվածության հետևանքով 1767 թվականին Օհրիդի արքեպիսկոպոսությունը լուծարվել է։ 1689 թվականին՝ Ավստրիայի բանակի հաջողությունների ազդեցության տակ, որոնք մարտնչում էին թուրքական բանակի դեմ Հունգարիայում և Սերբիայում, Հյուսիսային Մակեդոնիայում սկսվեցին մեծածավալ ապստամբություններ։ Ամենախոշոր ապստամբությունը տեղի ունեցել է 1689 թվականի հոկտեմբերին՝ ներկայիս Հյուսիսային Մակեդոնիայի հյուսիս-արևելքում, Կարպոշ վոյվոդայի առաջնորդությամբ։ Կարպոշի գայդուկները, համագործակցելով Էնեո Պիկկոլոմինիի ավստրիական զորքերի հետ, կարողացան վտարել թուրքերին Կումանովոյից և [[Սկոպիե]]ից։ Սակայն արդեն նոյեմբերին՝ օսմանյան զորքերի հակագրոհի և տարածված համաճարակի պատճառով, ավստրիական բանակը լքել է Հյուսիսային Մակեդոնիան։ Կումանովոն երկար դիմադրությունից հետո ընկավ, Կարպոշը գերեվարվել է և մահապատժի է ենթարկվել։ Օսմանյան իշխանությունը վերականգնվել է [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յում։ 15-16-րդ դարերում Մակեդոնիայի աշխարհագրական տարածաշրջանի էթնիկ կազմը զգալիորեն փոխվել է։ Փոքր Ասիայից տարածաշրջան տեղափոխվեցին թուրքեր, քաղաքներում ձևավորվեցին հրեական գաղութներ, հույները սկսեցին վերադառնալ քաղաքներ, [[Սալոնիկ]]ում (Թեսաղոնիկե) հունական բնակչության թիվը զգալիորեն աճել է, սլավոնական բնակչության մի մասը ընդունել է իսլամ՝ ձևավորելով հատուկ խումբ՝ [[տորբեշներ]]ին։ 1689 թվականին՝ ավստրիական զորքերի նահանջից հետո, Պեչի պատրիարք Արսենիոս III-ի կոչով, սկսվել է ուղղափառ բնակչության զանգվածային արտագաղթը դեպի [[Դանուբ]] և [[Սավա (գետ)|Սավա]] գետերի շրջաններ։ Այս արտագաղթը ներառել է նաև [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]ն՝ Արևմտյան Մակեդոնիայի ընդարձակ տարածքները դատարկվեցին, արտագաղթած սլավոնական բնակչության տեղը աստիճանաբար զբաղեցրին ալբանացիները, ովքեր արդեն այդ ժամանակ ընդունել էին իսլամը և ավելի լավ էին հարմարվել Օսմանյան կայսրության սոցիալական համակարգին։ Շատ սլավոններ, ովքեր ընդունեցին իսլամը, ժամանակի ընթացքում ձուլվեցին այլ մուսուլման ժողովուրդների հետ և դարձան ալբանական կամ թուրքական էթնոսների մի մասը։ Այս գործընթացը առավելապես ընդգրկել է [[Տետովո]]յի, [[Կումանովո]]յի և [[Գոստիվար]]ի շրջանները։ === Օսմանյան կայսրության անկում === [[Պատկեր:Bitola old.jpg|մինի|Բիտոլա քաղաքը 19-րդ դարում]] 18-րդ դարում [[Օսմանյան կայսրություն]]ը ապրում էր անկման շրջանը։ [[Ավստրիա]]յի և [[Ռուսաստան]]ի հետ պատերազմները բերել էին մի շարք տարածքների կորստի և երկարատև ֆինանսական ճգնաժամի, որն իր հերթին առաջ էր բերել հարկային բեռի կտրուկ աճ։ Ներմուծվել էին նոր հարկեր (տասանորդը) և բարձրացվել էին գոյություն ունեցողները։ Հարկերի հավաքումը անցել էր տեղական պաշտոնյաների և հողատերերի ձեռքը, որոնց իշխանությունը զգալիորեն ուժեղացել էր։ Զինվորա-ֆեոդալական համակարգը գտնվում էր խորը ճգնաժամի մեջ։ Սպահիական հողատիրությունը աստիճանաբար դուրս էր մղվում չիֆթլիկական հողատիրությամբ, որի դեպքում հողը գտնվում էր իր տիրոջ ամբողջական սեփականության մեջ։ Սա ուղեկցվում էր գյուղացիության շահագործման ուժեղացմամբ, պարենային աշխատանքի (բարշինայի) աճով և գյուղացիների տեղահանությամբ։ Կենտրոնական իշխանությունը կտրուկ թուլացել էր, պետությունում տիրում էր անարխիա․ իշխանությունը անցել էր տեղական փաշաների և բեյերի ձեռքը, մինչդեռ մուսուլմանական գայդուկներից կազմված արարամիների ավազակախմբերը գրեթե անարգել թալանում էին ճանապարհները և քայքայում երկիրը։ Մակեդոնիայի արևմտյան հատվածում հաստատվել էին Մեհմեդ փաշա Բուշաթին և Ալի փաշա Տեպելենլին, որոնք ծագում ունեին ալբանական ընտանիքներից և փաստացի չէին ենթարկվում [[Ստամբուլ]]ին․ նրանք իրենց ենթակայության տակ գտնվող տարածքներում վարում էին սեփական արտաքին և ներքին քաղաքականություն։ Նույնատիպ կիսանկախ կազմավորումներ, որոնց գլխավորում էին ալբանական կամ թուրքական ազնվականության ներկայացուցիչները, ձևավորվել էին Մակեդոնիայի այլ շրջաններում ևս։ Կենտրոնական իշխանությունների՝ կարգուկանոն հաստատելու և անհրաժեշտ բարեփոխումներ իրականացնելու փորձերը բախվում էին տեղական ազնվականության և յանիչարների համառ դիմադրությանը, որոնք հաճախ դիմում էին զինված ապստամբությունների՝ սուլթանի քաղաքականության դեմ։ Միայն 19-րդ դարի սկզբին սուլթան Մահմուդ II-ին հաջողվեց սանձել տեղական ազնվականությունը, վերացնել յանիչարական բանակը և սկսել վարչական ու ռազմական բարեփոխումների իրականացումը։ Սակայն դրությունը բարդանում էր [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան]] ժողովուրդների ազատագրական շարժումների վերելքով։ 1815 թվականին ձևավորվել էր ինքնավար Սերբական իշխանությունը, իսկ 1[[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1828-1829)|828-1829 թվականի ռուս-թուրքական պատերազմի]] պարտությունից հետո Օսմանյան կայսրությունը ճանաչել էր Հունաստանի անկախությունը։ === Թանզիմաթի ժամանակաշրջան === 1839 թվականին [[Օսմանյան կայսրություն]]ում սկսվել էին լայնամասշտաբ բարեփոխումների իրականացումը, որոնք նպատակ ունեին երկիրը վերածելու ժամանակակից պետության ([[Թանզիմաթ]]ի դարաշրջան)։ 1839 թվականին սուլթան [[Աբդուլ Մեջիդ|Աբդուլ Մեջիդ I-ի]] կողմից հաստատված Գյուլխանեյի խա թվական-ի շերիֆը մասնակիորեն հավասարեցրել էր քրիստոնյաներին քաղաքացիական իրավունքներով մուսուլմանների հետ և վերակազմակերպել էր դատական ու հարկային համակարգերը՝ վերացնելով հարկային արտոնագրային համակարգը։ Այնուհետև իրականացվել էր ռազմական բարեփոխում, որը ստեղծել էր կանոնավոր բանակ՝ համալրվող մուսուլմաններից զորակոչի միջոցով, ընդունվել էին քաղաքացիական և քրեական օրենսգրքերը՝ ֆրանսիական օրինակի հիման վրա, վերակազմակերպվել էր կրթական համակարգը։ Այս փոփոխությունները 1843-1845 թվականներին բերել էին «փաշաների ապստամբությանը»՝ Հյուսիսային Մակեդոնիայում և [[Կոսովո]]յում։ Ապստամբության ճնշումից հետո իրականացվել էր վարչական բարեփոխում․ հին, ընդարձակ էյալեթների փոխարեն ստեղծվել էին ավելի փոքր վարչական միավորներ՝ վիլայեթներ, որոնց ղեկավարել էին սուլթանի կողմից նշանակված նահանգապետերը (վալիները)։ Վերջիններիս կողքին գործում էին խորհուրդներ՝ կազմված ինչպես մուսուլման, այնպես էլ քրիստոնյա տեղաբնակների ներկայացուցիչներից։ Մակեդոնիայի տարածքը բաժանվել էր [[Կոսովո]]յի, Մոնաստիրի ([[Բիտոլա]]) և [[Սալոնիկ]]ի [[վիլայեթ]]ների միջև։ Մեծ նշանակություն ուներ նաև ագրարային բարեփոխումը, որի իրականացումը սկսվել էր դեռ 1832 թվականին։ Սպահիական հողատիրությունը վերացվել էր, ինչպես նաև գյուղացիների՝ սպահիների օգտին կատարվող աշխատանքային ու հարկային պարտավորությունները։ Դրանց փոխարեն ներդրվել էր մասնավոր հողատիրություն և հողի պետական հարկ։ Նախկին սպահիները պետական բյուջեից ֆինանսական փոխհատուցում էին ստացել։ Սակայն գյուղացիները, որոնք մշակում էին նախկին սպահիական հողերը, իրենց բաժին հողերի սեփականության իրավունք չէին ստացել․ նրանց պարտավորությունները փաստացի վերածվել էին հողի վարձակալության վճարների հողատերերին։ Այնուամենայնիվ, որոշակի գյուղացիական խավերի համար սահմանվել էր իրենց հողակտորների գնման իրավունք։ Ագրարային բարեփոխումը բերել էր գյուղացիության շերտավորմանը, նրա աղքատ հատվածի հողազրկմանը և գյուղական բուրժուազիայի ձևավորմանը։ Թանզիմաթի բարեփոխումների գագաթնակետը եղել էր 1856 թվականի խա թվական-ի հումայունը, որը հաստատել էր կայսրության բոլոր քաղաքացիների իրավահավասարությունը՝ անկախ կրոնական պատկանելությունից։ Սա [[Դե յուրե|de jure]] քրիստոնյաների համար բացել էր պետական պաշտոններ զբաղեցնելու և բանակում ծառայելու հնարավորությունը։ Բացի այդ, սահմանվել էին անձի և ունեցվածքի անձեռնմխելիության երաշխիքներ։ Թանզիմաթի բարեփոխումներն էական նշանակություն ունեին Օսմանյան կայսրության վերափոխման, ինչպես նաև նրա սոցիալ-տնտեսական ու մշակութային կյանքի աշխուժացման համար։ Սակայն, մեծ հաշվով, դրանք հիմնականում մնացել էին թղթի վրա․ դրանց կիրառումը հատկապես Ստամբուլից հեռու գտնվող Մակեդոնիայի շրջանում եղել էր անկատար և անկանոն։ Մասնավորապես, այստեղ պահպանվել էր խոշոր հողատիրությունը, իսկ հողային սեփականություն ստացած գյուղացիների թիվը մնացել էր աննշան։ Գյուղական համայնքներում սոցիալական հարաբերությունները շարունակում էին կրոնական բնույթ կրել․ հողատերերը հիմնականում մուսուլմաններ էին, իսկ գյուղացիները՝ ուղղափառ քրիստոնյաներ։ Մակեդոնիայի փաստացի իշխանությունը մնացել էր տեղական ազնվականության ձեռքում, անվտանգության երաշխիքներ բացարձակապես գոյություն չունեին, ամենուր գործել էին զինված ավազակախմբեր, որոնց դեմ անզոր էին եղել [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] ոչ մեծաքանակ զինված ուժերն ու ոստիկանությունը, իսկ [[կոռուպցիա]]ն ծաղկում էր։ Միևնույն ժամանակ, թանզիմաթը բացել էր թուրքական շուկան արևմտյան կապիտալի առջև։ Արդեն 1871 թվականին սկսվել էր առաջին երկաթուղու կառուցումը Սալոնիկից մինչև Սկոպիե (բելգիական կապիտալով), որը հետագայում շարունակվել էր [[Սերբիա]]յի տարածքով մինչև [[Ավստրո-Հունգարական կայսրություն|Ավստրո-Հունգարիա]]։ 1894 թվականին ավարտվել էր երկաթուղին Սալոնիկից Բիտոլա (գերմանական կապիտալով), իսկ 1896 թվականին՝ [[Սալոնիկ]]ից [[Ալեքսանդրուպոլիս]] և այնուհետև դեպի [[Ստամբուլ]] (ֆրանսիական կապիտալով)։ === Սլավոնական բնակչության ազգային վերածնունդ === 18-րդ դարի վերջից սկսած, [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] սլավոնական բնակչության շրջանում սկսել էին ակտիվորեն զարգանալ Ազգային Վերածննդի գործընթացները և ժամանակակից ազգերի ձևավորումը։ Մակեդոնիայի աշխարհագրական տարածաշրջանում, որտեղ միջնադարում առանձին մակեդոնական ազգություն գոյություն չուներ, այդ գործընթացները հիմնականում ընթանում էին Բուլղարական ազգային վերածննդի ուղղությամբ։ Միևնույն ժամանակ, մակեդոնացի սլավոնների մի մասը տվյալ ժամանակահատվածում ենթարկվել էր [[Հելլենականություն|հելլենացման]], ընդունել էր հունական ազգային մշակույթը և աջակցում էր «Մեծ գաղափարին»՝ Բյուզանդական կայսրության վերականգնման վերաբերյալ։ 19-րդ դարի վերջում ակտիվացել էր Սերբիայի քաղաքականությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում, ինչը նույնպես հանգեցրել էր տեղական բնակչության մի մասի՝ սերբական ազգային կողմնորոշման ընդունմանը։ 19-րդ դարի վերջին շրջանում Մակեդոնիայի ալբանացիների շրջանում տեղի էր ունենում ալբանական ազգային վերածննդի արագացված գործընթացը և միասնական ալբանական ազգի ձևավորումը։ Արդյունքում, Մակեդոնիայի տարածաշրջանը դարձել էր այն տարածքը, որտեղ խաչաձևվում էին [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզու]] տարբեր ժողովուրդների ազգային գաղափարախոսությունները։ [[Պատկեր:Roman city ruins Stobi Macedonia mos.jpg|thumb|alt=Phtographie d'une mosaïque à Stobi|Խճանկար Ստոբիի մկրտարանից]] Ամենամեծ նշանակությունն ունեցել էր բուլղարական ազգային վերածնունդը, որի կենտրոններից մեկը դարձել էին Մակեդոնիայի տարածքները։ Արդեն 1837 թվականին Վելեսում հիմնվել էր առաջին բուլղարական աշխարհիկ դպրոցը։ Այնուհետև բուլղարական դպրոցներ բացվել էին նաև Սկոպիեում, Շտիպում, [[Օխրիդ|Օհրիդում]], [[Բիտոլա]]յում, [[Սալոնիկ]]ում և Մակեդոնիայի տարածաշրջանի այլ քաղաքներում։ 1860-ական թվականների սկզբին մակեդոնացի բուլղարները ներգրավվել էին ինքնուրույն Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու ձևավորման շարժմանը։ Բուլղար ժողովրդի ազգային շարժումը պսակվել էր հաջողությամբ 1870 թվականին՝ Բուլղարական էկզարխատի հիմնադրմամբ<ref>Лабаури, Дмитрий Олегович. Болгарское национальное движение в Македонии и Фракии в 1894—1908 гг: Идеология, программа, практика политической борьбы. — София, 2008. — С. 210.</ref>, որը մինչև 1870-ականների կեսերը կարողացել էր իր դիոցեզի մեջ ընդգրկել Մակեդոնիայի էթնիկորեն բուլղարական տարածքների մեծ մասը։ 1870-ականների սկզբին նրա հովանու տակ անցել էին [[Սկոպիե]]ի, [[Բիտոլա]]յի և Օհրիդի եպիսկոպոսությունները, որտեղ անցկացվել էին հանրաքվեներ ուղղափառ բնակչության շրջանում։ Բուլղարական ինքնուրույն եկեղեցու ստեղծումը նոր խթան էր տվել Մակեդոնիայի տարածաշրջանում բուլղարական դպրոցների ու լուսավորչական կազմակերպությունների ցանցի ընդլայնմանը։ Այնուամենայնիվ, մինչև XX դարի սկիզբը բուլղարական ազգի ձևավորման գործընթացը դեռ չէր ավարտվել, և Մակեդոնիայի տարածաշրջանի գյուղական սլավոնական բնակչության զգալի մասը շարունակում էր մնալ էթնիկորեն չձևավորված։ Թեև պատմաբանների ընդհանուր կարծիքով 19-րդ դարում մակեդոնական ժողովուրդը դեռևս գոյություն չուներ ժամանակակից իմաստով, որոշակի խնդիր էր ներկայացնում այս ժամանակաշրջանում նրա առաջացման նախադրյալների առկայության հարցը։ Եթե բուլղարական և հունական պատմագիտական դպրոցները հերքում էին մակեդոնական որևէ ինքնուրույն էթնիկական ինքնագիտակցության առկայությունը, ապա Հյուսիսային Մակեդոնիայի հետազոտողները, հիմնվելով Պետկո Սլավեյկովի 1871 թվականի «Մակեդոնական հարց» հոդվածի վրա, հայտարարում էին մակեդոնացի սլավոնների որոշակի էթնիկական տարբերակման ձևավորման մասին՝ բուլղարներից առանձին ուղղափառ եկեղեցիներին պատկանելու հիմքով։ Բացի այդ, Մակեդոնիայի սլավոնական բնակչության խոսակցական լեզուն որոշ չափով տարբերվում էր արդեն իսկ արևելյան բարբառների հիման վրա կոդիֆիկացված բուլղարական լեզվից։ === Մակեդոնական հարցի առաջացում === [[Պատկեր:Spomenik na Pulevski - Skopje.JPG|մինի|եղափոխական և մակեդոնիզմի հիմնադիրներից մեկի՝ Գեորգի Պուլևսկու հուշարձանը Սկոպիեում]] 1877-1878 թվական. ռուս-թուրքական պատերազմի ընթացքում մոտավորապես 1000 կամավորներ Մակեդոնիայի տարածաշրջանից մասնակցել էին ռազմական գործողություններին՝ Օսմանյան կայսրության զորքերի դեմ։ Սակայն ռուսական զորքերը չէին մտել Մակեդոնիայի տարածք՝ կանգ առնելով Կյոստենդիլում։ [[Սան Ստեֆանոյի պայմանագիր|Սան-Ստեֆանոյի]] 1878 թվականի պայմանագրի համաձայն՝ ստեղծվել էր ինքնավար Բուլղարական իշխանությունը, որի կազմում նախատեսվում էր ներառել ամբողջ Մակեդոնիայի աշխարհագրական տարածքը՝ բացառությամբ Սալոնիկի և Խալկիդիկի թերակղզու։ Սակայն այդ որոշմանը կտրուկ հակառակվել էին արևմտյան տերությունները, [[Սերբիա]]ն, [[Հունաստան]]ը և Մակեդոնիայի հունական բնակչությունը։ Արդյունքում, [[Բեռլին]]ի կոնգրեսում անցկացված բանակցությունների արդյունքում՝ 1878 թվականի հուլիսի 13-ին կնքվել էր նոր խաղաղության պայմանագիր. Բուլղարական իշխանության տարածքը զգալիորեն կրճատվել էր, ստեղծվել էր առանձին ինքնավար միավոր՝ Արևելյան Ռումելիան, իսկ Մակեդոնիայի ողջ աշխարհագրական տարածքը մնացել էր Օսմանյան կայսրության կազմում։ Բեռլինի խաղաղության պայմանագրի 23-րդ հոդվածի համաձայն՝ Մակեդոնիայի և Թրակիայի քրիստոնյա բնակչությունը ապագայում նույնպես պետք է ստանար ինքնակառավարման իրավունք կայսրության շրջանակներում։ Եթե Մակեդոնիայի հույն և հունամետ բնակչությունը, ինչպես նաև մուսուլմանները ոգևորությամբ ընդունել էին Բեռլինի պայմանագրի դրույթները, որոնք կանխել էին տարածաշրջանի միացումը Բուլղարիային, ապա բուլղարական բնակչությունը խիստ վրդովվել էր։ 1878 թվականի հոկտեմբերին Պիրինյան Մակեդոնիայում բռնկվել էր Կրեսնենսկու ապստամբությունը, որը, սակայն, 1879 թվականի ամռանը ճնշվել էր։ Բեռլինի կոնգրեսի որոշումների համաձայն՝ ստեղծվել էր հատուկ հանձնաժողով՝ Մակեդոնիային ինքնավարություն տրամադրելու վերաբերյալ առաջարկներ մշակելու նպատակով։ Սակայն հանձնաժողովի կազմում չէին ընդգրկվել մակեդոնացի սլավոնները, որոնք Կրեսնենսկու ապստամբությունից հետո Օսմանյան իշխանությունների կողմից դիտարկվում էին որպես «բուլղար ապստամբներ»։ Հանձնաժողովի մշակած ինքնակառավարման նախագիծը, սակայն, սուլթանը մերժել էր 1880 թվականին։ [[Մեծ տերություններ]]ի կողմից պատժամիջոցներ չէին կիրառվել, և Մակեդոնիայի ինքնավարության հարցը մնացել էր չլուծված։ 19-րդ դարի վերջին ակտիվացել էին [[Բալկանյան երկրների պատմություն|Բալկանյան երկրների]] հավակնությունները Մակեդոնիայի տարածաշրջանի նկատմամբ։ [[Բուլղարիա]]յի և [[Հունաստան]]ի՝ վաղուց իրենց պատմական տարածքը համարող պետությունների կողքին քաղաքական ասպարեզ էր դուրս եկել նաև Սերբիան, որը հայտարարում էր, որ մակեդոնացի սլավոնները իրականում սերբեր են։ Հունաստանի դիրքորոշումը կայանում էր նրանում, որ Մակեդոնիայի տարածաշրջանում բնակվող սլավոնների մեծ մասը սկսել էր փորձեր անել՝ ինքնությունը նույնացնելու՝ որպես սլավոններ ըստ արյան և գիտակցության, հին մակեդոնացիների հետ։ Սա Հունաստանի համար անընդունելի էր։ Արդյունքում, Մակեդոնիայի տարածաշրջանում ծավալվել էր պայքար Բուլղարիայի, Հունաստանի և [[Սերբիա]]յի միջև՝ էթնիկորեն չձևավորված տեղացի սլավոնների իրենց կողմը գրավելու համար, ինչը հիմնականում իրականացվում էր կրթական համակարգերի ստեղծման և ազգային ուղղափառ եկեղեցիների ազդեցության ոլորտների ընդլայնման միջոցով։ Եթե Բուլղարական իշխանության ձևավորումից հետո՝ սկզբնական շրջանում, օսմանյան իշխանությունների և Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանի դիմադրության հետևանքով բուլղարական ազդեցությունը Մակեդոնիայի տարածքում որոշ չափով նվազել էր, ապա 1890-ականներին, Ստեֆան Ստամբոլովի կառավարման տարիներին թուրք-բուլղարական հարաբերությունների բարելավման, ինչպես նաև 1897 թվականի հունա-թուրքական պատերազմի հետևանքով, Մակեդոնիայի տարածաշրջանում բուլղարական ազգային շարժումը նոր թափ էր ստացել։ 1900 թվականին բուլղարական դպրոցների թիվը հասել էր 781-ի, հիմնվել էին բուլղարական գիմնազիաներ Սալոնիկում, Բիտոլայում և [[Սկոպիե]]ում, ստեղծվել էին Բուլղարական էկզարխատի նոր թեմեր։ Այնուամենայնիվ, հունական ազգային շարժումն էլ իր դիրքերը ամրապնդել էր․ 1900 թվականին Մակեդոնիայի տարածաշրջանում գործում էին արդեն 613 հունական դպրոցներ, իսկ մակեդոնացի սլավոնների մոտ մեկ քառորդը դեռևս պատկանում էր Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանին։ Միաժամանակ արագ զարգանում էր նաև ալբանական ազգային շարժումը, որի հիմնական պահանջներից մեկը, համաձայն 1878 թվականի Պրիզրենյան լիգայի ծրագրի, եղել էր ալբանացիներով բնակեցված բոլոր տարածքների, այդ թվում՝ ներկայիս Հյուսիսային Մակեդոնիայի արևմտյան մասի, միավորումը մեկ միասնական ինքնավար կազմավորման՝ Օսմանյան կայսրության շրջանակներում։ 1895 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ Սկոպիեի սանջակում, Բիտոլայի և Սալոնիկի վիլայեթներում բնակվում էր 2,5 միլիոն մարդ, որոնցից 692,742-ը բուլղարներ էին, 1,137,315-ը՝ մուսուլմաններ, 603,242-ը՝ հույներ, իսկ 68,432-ը՝ հրեաներ և այլ ազգություններ<ref>Shaw, Stanford; Shaw, Ezel. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume 2, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey 1808—1975 (11 ed.). Cambridge University Press. p. 208. ISBN 978-0-521-29166-8.</ref>։[[Պատկեր:Map of the ancient kingdom of Macedon compared to modern borders).jpg|thumb|alt=Carte des Balkans, le royaume de Macédoine est situé entièrement au sud de la république actuelle|Մակեդոնիայի թագավորությունը Մակեդոնիայի Ֆիլիպ II-ի նվաճումներից առաջ գերակշռում էր ներկայիս սահմաններին]] 19-րդ դարի վերջում ծագել էր մակեդոնիզմի գաղափարը։ Առաջին անգամ այն առաջ էր քաշել սերբ դիվանագետ Ստոյան Նովակովիչը՝ հետապնդելով մեծսերբական քաղաքական նպատակներ։ 1888 թվականին նա հայտարարել էր, որ Մակեդոնիայի տարածաշրջանի սլավոնական բնակչությունը ձևավորում էր առանձին մակեդոնական ժողովուրդ և չէր հանդիսանում ո՛չ բուլղարներ, ո՛չ էլ սերբեր։ 1902 թվականին [[Սանկտ Պետերբուրգ]]ում մակեդոնացի ուսանողները հիմնադրել էին Մակեդոնական գիտա-գրական ընկերակցությունը, որը, մասնավորապես, քարոզում էր մակեդոնական ազգի ինքնուրույնության գաղափարը։ 1903 թվականին [[Կրստե Միսիրկով]]ը իր «Մակեդոնական խնդիրների մասին» աշխատությունում հիմնավորել էր առանձին մակեդոնական լեզվի գոյությունը և ճանաչել էր մակեդոնացիների սեփական քաղաքական շահերի առկայությունը։ Մակեդոնիզմի գաղափարները աջակցություն էին ստացել Սերբիայում, սակայն Մակեդոնիայի տարածաշրջանում լայն տարածում չէին գտել․ մակեդոնացի սլավոնների մեծամասնությունը, և առաջին հերթին մշակութային ու քաղաքական վերնախավը, այդ ժամանակ դեռևս իրեն համարում էր բուլղար։ === Իլինդենի ապստամբությունը և Մակեդոնիան՝ բալկանյան պետությունների համար պայքարի ասպարեզ === Սկզբում 1890-ական թվականներին [[Սոֆիա]]յում ուսանող մակեդոնացի ուսանողները հիմնադրեցին «Երիտասարդ մակեդոնական գրական հասարակություն», որը դարձել է Մակեդոնիայի ինքնավարության համար պայքարի շարժման հիմքը։ Ստեֆան Ստամբոլովի կառավարման ժամանակահատվածում բուլղարա-թուրքական հարաբերությունների նորմալացումը հանգեցրել է այս կազմակերպության լուծարմանը։ Սակայն արդեն 1893 թվականի նոյեմբերի 3-ին Սալոնիկում արմատական սլավոնական մակեդոնական երիտասարդությունը ստեղծել է նոր, գաղտնի կազմակերպություն, որը հետագայում հայտնի է դարձել որպես «Ներքին մակեդոնա-օդրինյան հեղափոխական կազմակերպություն» (ՎՄՕՌՕ)։ Կազմակերպության հիմնադիրներից էին Դամե Գրուևը, Իվան Հաջինիկոլովը, [[Գոցե Դելչև]]ը և Գյորչե Պետրովը։ ՎՄՕՌՕ-ի առաքելությունը Մակեդոնիայի և Ադրիանապոլսի (Օդրինյան) Թրակիայի թուրքական իշխանությունից անկախացման համար պայքարն էր։ Կազմակերպությունը կարողացել է ստեղծել իր մասնաճյուղերի լայնածավալ ցանց ողջ Մակեդոնիայի տարածքում և մեծ ազդեցություն ձեռք բերել բնակչության շրջանում։ Հիմնվել են նաև ռազմական ջոկատներ (չեթեներ), որոնք հաճախ դիմում էին ահաբեկչական գործողությունների՝ Մակեդոնիայի հարցին ուշադրություն հրավիրելու և ՎՄՕՌՕ-ի գործունեությունը ֆինանսավորելու նպատակով։ ՎՄՕՌՕ-ի առաջնորդները սկզբից ևեթ իրենց վերջնական նպատակ էին համարում Մակեդոնիայի և [[Թրակիա]]յի շրջանների միացումը Բուլղարիային։ Սակայն կազմակերպության ներսում առկա քաղաքական տարաձայնությունները, Մակեդոնիայի էթնիկ բազմազանությունը և անբարենպաստ արտաքին քաղաքական պայմանները ստիպեցին ՎՄՕՌՕ-ին առաջնահերթ ներկայացնել ավելի չափավոր պահանջ՝ Մակեդոնիայի լիարժեք քաղաքական ինքնավարությունը։ Այս մոտեցումը հնարավորություն տվել է ՎՄՕՌՕ-ին ներգրավել տարբեր ազգությունների և դավանանքների ավելի լայն զանգվածներ։ Այնուամենայնիվ, մուսուլմանների (թորբեշների, ալբանացիների և թուրքերի) ներգրավվածության մակարդակը կազմակերպության գործունեության մեջ մնաց բավականին ցածր, իսկ ՎՄՕՌՕ-ն հիմնականում պահպանել է իր սլավոնա-բուլղարական բնույթը։ Բացի ՎՄՕՌՕ-ից, 1895 թվականին [[Բուլղարիա]]յում ստեղծվել է ևս մեկ մակեդոնական հեղափոխական կազմակերպություն՝ Գերագույն Մակեդոնա-Օդրինյան Կոմիտեն (ՎՄՕԿ, գերագույններ)։ Ի տարբերություն ՎՄՕՌՕ-ի, ՎՄՕԿ-ն աջակցություն էր ստանում հիմնականում Բուլղարիայում գտնվող մակեդոնա-թրակյան սփյուռքից։ ՎՄՕԿ-ը դարձել է երկրորդ գաղտնի հաստատությունը՝ ՎՄՕՌՕ-ից հետո, որը հանդես էր գալիս Մակեդոնա-Օդրինյան ինքնավարության ձեռքբերման օգտին՝ բռնի մեթոդներով<ref name=":0">Мультатули, Петр. Внешняя политика Императора Николая (1894—1917), Москва, 2013, с. 428.</ref>։ Գերագույնների ռազմավարությունը հիմնվում էր ոչ թե համընդհանուր զինված ապստամբության, այլ փոքր ջոկատների գործողությունների վրա, որոնք հարձակումներ էին իրականացնում Բուլղարիայի տարածքից։ Նրանք նաև մեծ ուշադրություն էին դարձնում եվրոպական երկրներում քարոզչական աշխատանքներին։ ՎՄՕՌՕ-ի և ՎՄՕԿ-ի հարաբերությունները երբեմն լարված էին։ 1901-1902 թվականներին գերագույնների չեթեները սկսեցին հարձակումներ իրականացնել, մինչդեռ ՎՄՕՌՕ-ի ջոկատներն ընդհարվեցին օսմանյան բանակի և մահմեդական ինքնապաշտպանական խմբերի (բաշիբոզուկների) հետ, ինչի հետևանքով բռնկվել է անընդհատ շարունակվող պարտիզանական պատերազմ։ 1902 թվականի աշնանը Պիրինյան Մակեդոնիայում բռնկվել է Գոռնոդժումայյան ապստամբությունը, որը կազմակերպվել էր մակեդոնացի բուլղարների կողմից<ref name=":0" />։ Այն, սակայն, դաժանորեն ճնշվել է օսմանյան զորքերի կողմից։ [[Պատկեր:Turska armija vo Skopje - 1903.jpg|մինի|left|Օսմանյան կայսրության զինվորները Սկոպիեում, 1903 թվական]] 1902 թվականի նոյեմբերի սկզբին ՎՄՕՌՕ-ի համագումարը որոշում ընդունել է համընդհանուր ապստամբության նախապատրաստման մասին։ 1903 թվականի գարնանը ՎՄՕՌՕ-ի արմատական թևի ահաբեկչական գործողությունները ավելի հաճախակի դարձան, ինչը հրահրել է օսմանյան իշխանությունների պատասխան հալածանքները։ Ստեղծված իրավիճակին միջամտեցին եվրոպական տերությունները, որոնց ճնշման ներքո Ստամբուլը համաձայնել է սկսել բարեփոխումներ Մակեդոնիայում, իսկ Բուլղարիան լուծարել է ՎՄՕԿ-ը։ Այնուամենայնիվ, հակամարտությունները չեն դադարել։ ՎՄՕՌՕ-ի որոշման համաձայն՝ 1903 թվականի օգոստոսի 2-ին (Իլինյան տոնին) Մակեդոնիայի շրջանում սկսվել է զինված ապստամբություն, որը պատմության մեջ հայտնի է դարձել որպես Իլինդենյան ապստամբություն։ Դրա կենտրոնը Բիտոլյան վիլայեթն էր, սակայն ապստամբությունը արագորեն տարածվել է Վարդարի հովտում, ինչպես նաև [[Ֆլորինա]]յի, [[Կաստորիա]]յի, Օհրիդի և [[Էդեսա]]յի շրջաններում։ Ապստամբները կարողացան գրավել մի շարք քաղաքներ, այդ թվում՝ Կրուշևոն, որտեղ հռչակվել է Կրուշևյան հանրապետությունը։ ՎՄՕՌՕ-ի ապստամբներին միացան նաև գերագույնների չեթեները, ինչպես նաև Ադրիանապոլսի (Օդրինյան) Թրակիայի որոշ բնակիչներ։ Բուլղարիան աջակցել է ապստամբներին, սակայն արևմտյան տերությունների և Ռուսաստանի ճնշման ներքո սահմանափակվել է միայն դիվանագիտական քայլերով։ ՎՄՕՌՕ-ին չի հաջողվել ապստամբությանը ներգրավել մակեդոնացի թորբեշներին, ալբանացիներին, թուրքերին, հույներին և սերբերին, մինչդեռ հունական բնակչությունը ձգտում էր Մակեդոնիան միավորել [[Հունաստան]]ի հետ։ Այս գործոններն որոշիչ դարձան ապստամբության պարտության համար։ Օսմանյան կայսրությունը շուրջ 250,000-անոց բանակով ու ինքնապաշտպանական ջոկատներով սկսել են ապստամբության ճնշումը։ Թերի տվյալների համաձայն՝ Մակեդոնիայի շրջանում այրվել է 201 գյուղ, սպանվել է ավելի քան 4,500 [[քրիստոնյա]] բնակիչ, իսկ 30,000-ից ավելի մակեդոնացիներ ստիպված եղան փախչել [[Բուլղարիա]]։ 1903 թվականի աշնանը [[Ռուսական կայսրություն]]ը և [[Ավստրո-Հունգարական կայսրություն|Ավստրո-Հունգարիան]]՝ մյուս մեծ տերությունների աջակցությամբ, Օսմանյան իշխանություններին ներկայացրին բարեփոխումների ծրագիր (Մյուրզշտեգյան ծրագիր), որը նախատեսված էր Մակեդոնիայի քրիստոնյա բնակչության վիճակի բարելավման համար։ Այս ծրագիրը ներառում էր՝ թուրքական ոստիկանության և ժանդարմերիայի վերակազմավորում, որի վերահսկողությունը պետք է հանձնվեր եվրոպացի սպաներին, հարկային համակարգի փոփոխություններ, Ռուսաստանի և Ավստրո-Հունգարիայի կողմից հատուկ դիտորդների նշանակումը, որոնք պետք է վերահսկեին Օսմանյան կայսրության գլխավոր տեսուչի աշխատանքը մակեդոնական վիլայեթներում։ 1903 թվականի նոյեմբերին [[Գերմանիա]]յի ճնշման տակ Օսմանյան իշխանությունները համաձայնեցին իրականացնել այս [[Թանզիմաթ|բարեփոխումները]]<ref>[http://promacedonia.org/as4/as_2_1.htm Македония в конце XIX-начале XX века — яблоко раздора на Балканах]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/makedonskiy-vopros-v-nachale-xx-veka-i-rossiyskaya-obschestvennost Македонский вопрос в начале XX века и российская общественность]</ref>.։ Նոր ժանդարմերիայի հրամանատար նշանակվել է իտալացի գեներալ Դե Ջիորջիսը, իսկ մեծ տերությունները [[Հյուսիսային Մակեդոնիա|Մակեդոնիայի]] [[ժանդարմերիա]]յում նշանակեցին իրենց սպաներին։ Այս ուժերը պետք է գործեին ինչպես թուրքերի, այնպես էլ հեղափոխական խմբավորումների դեմ։ Ժանդարմերիան ժամանակավորապես վերականգնել է որոշակի կարգ ու կանոն, սակայն չի կարողացել թուլացնել մուսուլմանական և քրիստոնեական համայնքների միջև արմատացած ատելությունը<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Македония}}</ref>։ 1904 թվականին ստորագրվել է բուլղարա-թուրքական համաձայնագիրը, ըստ որի՝ Իլինդենյան ապստամբության բոլոր մասնակիցները ամնիստիա ստացան, Բուլղարիան իր հերթին պարտավորվել է արգելել ՎՄՕՌՕ-ի և ՎՄՕԿ-ի գործունեությունը իր տարածքում։ 1905 թվականին Մակեդոնիայում ազդեցության համար պայքարում նոր խաղացող հայտնվել է՝ Ռումինիան, որը իր շահերն առաջ տանում էր Մակեդոնիայի հարավում բնակվող վալախների միջոցով։ 1905 թվականի մայիսին, ռումինական կառավարության կողմից ներկայացված նոտայից հետո, որը սպառնում էր դիվանագիտական հարաբերությունների խզմամբ, սուլթան [[Աբդուլ Համիդ II|Աբդուլ Համիդ II-ը]] [[վալախներ]]ին տվել է նույն իրավունքները, ինչ մյուս ոչ մուսուլման ժողովուրդներին՝ ներառյալ ծիսական արարողությունները մայրենի լեզվով անցկացնելու թույլտվությունը։ Սա հանգեցրել է հունա-ռումինական հակամարտության<ref>Сквозников А. Н. «Историческое право» и борьба балканских государств за территорию в последней четверти XIX — начале XX веков // Вестник Самарской гуманитарной академии. Серия: Право. — 2014. — № 1 (15). — С. 10</ref>։ 1905 թվականին Հունաստանի դեսպանը լքել է Բուխարեստը։ Ռումինիայում փակվեցին բոլոր հունական դպրոցները, 1900 թվականի հունա-ռումինական առևտրային պայմանագիրը չեղարկվել է ռումինական կողմի նախաձեռնությամբ<ref name="autogenerated1">Сквозников А. Н. «Историческое право» и борьба балканских государств за территорию в последней четверти XIX — начале XX веков // Вестник Самарской гуманитарной академии. Серия: Право. — 2014. — № 1 (15). — С. 11</ref>։ 1905-1906 թվականներին Մակեդոնիայի տարածքում ուժգնացան զինված բախումները։ 1906 թվականի մարտին հույն չեթեները կոտորեցին 60 բուլղարների Զագորիչանի գյուղում։ 1906 թվականի հուլիսին Բուլղարիայում տեղի ունեցան հակահունական պոգրոմներ՝ որպես պատասխան<ref name="autogenerated1" />։ 1906-1907 թվականներին Մակեդոնիան վերածվել է պարտիզանական պատերազմի թատերաբեմի, որտեղ գործում էին բուլղարական, հունական և մասամբ սերբական չեթեները։ 1907 թվականին պաշտոնական տվյալների համաձայն, երեք վիլայեթներում (Սալոնիկի, Մոնաստիրի և Կոսովոյի) գործում էին 110 չեթե<ref name="autogenerated2">Косик В. И. Балканы: «Порвалась цепь великая…» (середина XIX — начало XXI вв.). — М.: Институт славяноведения РАН, 2014. — С. 170. Режим доступа:http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/1961-2014-kosik {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161019145854/http://www.inslav.ru/resursy/elektronnaya-biblioteka/1961-2014-kosik |date=2016-10-19 }}</ref>, որոնց ընդհանուր թիվը հասնում էր 1205 մարտիկի<ref name="autogenerated2" />՝ բուլղարական չեթեներ՝ 77 խումբ, 661 մարտիկ, հունական չեթեներ՝ 27 խումբ, 370 մարտիկ, սերբական չեթեներ՝ 6 խումբ, 174 մարտիկ<ref name="autogenerated2" />։ Հունական չեթեները հիմնականում գործում էին Մոնաստիրի վիլայեթում, մինչդեռ Կոսովոյի վիլայեթում, որտեղ հույներ չկային, նրանք բացակայում էին։ Սերբական չեթեները գործում էին միայն [[Կոսովո]]յի և Մոնաստիրի վիլայեթներում, իսկ բուլղարական չեթեները՝ բոլոր երեք [[վիլայեթ]]ներում<ref name="autogenerated2" />։[[Պատկեր:CampesinosMacedonios--picturesfrombalk00frasuoft.png|մինի|Մակեդոնացի գյուղացիներ]] === Սերբիայի նվաճումը Հյուսիսային Մակեդոնիաում === [[Պատկեր:M149 1 patrouille sur le Vardar.jpg|ձախից|Ֆրանսիական պարեկություն|thumb]] 1912 թվականին [[Սերբիա]]ն գրավել է ժամանակակից Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքը, և նրա կառավարությունը որոշել է բնակվող մակեդոնացիներին, հատկապես բուլղարներին, ասիմիլացնել և դարձնել սերբեր։ Դրա համար Մակեդոնիայից վտարեցին բուլղար ուսուցիչներին ու հոգևորականներին կամ ստիպեցին ուժով հրաժարվել իրենց բուլղարական ինքնությունից և ընդունել սերբականը։ Բացի այդ, արգելվել է բուլղարական մամուլի ներմուծումը Մակեդոնիա։ Բուլղարական բնորոշ անունները փոխարինվում էին սերբականներով, իսկ պաշտոնական փաստաթղթերում բուլղարական ազգանվան «-ով» վերջավորությունը փոխարինում էին սերբական «-իչ»-ով։ Մակեդոնիայի [[Պրիլեպ]] քաղաքից ծնունդով եպիսկոպոս Մեֆոդիոս (Կուսևը) նշել է, որ մակեդոնացի բուլղարների համար սերբական լուծն ավելի ծանր էր, քան թուրքականը, քանի որ թուրքերը գոնե չէին փորձում նրանց բռնի ասիմիլացնել, մինչդեռ Սերբիան զբաղվում էր հենց դրանով<ref>Кусев М. Македония в своите жители само сърби няма // София: Гражданин. — 1913. Режим доступа:http://macedonia.kroraina.com/uchastnici/kusev_1913.htm#2 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220329233803/http://macedonia.kroraina.com/uchastnici/kusev_1913.htm#2 |date=2022-03-29 }}</ref>։ Գրավման և բուլղարական ինքնության արտահայտման արգելքի հետևանքով տասնյակ հազարավոր բուլղարներ, հատկապես կրթված խավից, ստիպված եղան լքել [[Հյուսիսային Մակեդոնիա|Մակեդոնիան]] և տեղափոխվել [[Բուլղարիա]], ինչը հանգեցրել է բուլղարական տարրի էական թուլացման։ == Հյուսիսային Մակեդոնիան միջպատերազմյան ժամանակաշրջանում == === Մակեդոնիան Հարավսլավիայի կազմում === [[Պատկեր:Vardar003.png|thumb|250px|right|Վարդար Բանովինայի տարածք]] Հյուսիսային Մակեդոնիան, որը [[Բալկանյան պատերազմներ (1912-1913)|Բալկանյան պատերազմներից]] (1912-1913) հետո դարձավ Սերբական թագավորության մաս՝ կարճ ընդմիջումով 1915-18 թվականներին, երբ այն անցավ Բուլղարիայի վերահսկողության տակ, եղել է ամենաթերզարգացած հարավսլավյան տարածքներից մեկը։ Վարդարյան բանովինայում անգրագետների թիվը (70,9 % 1931 թվականին) զգալիորեն բարձր էր, քան թագավորական [[Հարավսլավիա|Հարավոսլավիայում]] միջին ցուցանիշը (44,6 % 1931 թվականին)<ref name=":1">Биро Л. Регионализм и централизм между двум войнами (на примере Югославии). Взгляд из Венгрии // Славянский мир в третьем тысячелетии. — 2013. — № 8-1. — С. 223—224</ref>։ Տարածաշրջանում շարունակվում էր մակեդոնացիների, հատկապես բուլղարների, բռնի ասիմիլացումը սերբերի մեջ, ինչը հիմնականում իրականացվում էր դպրոցական կրթության միջոցով<ref name=":1" />։ Ալբանացիները նույնպես հնարավորություն չունեին ստանալու կրթություն իրենց լեզվով պետական դպրոցներում, բացառությամբ մեկ դպրոցի [[Սկոպիե]]ում։ Բռնի ասիմիլացման դեմ պայքարում էր ՎՄՌՕ (Վիճի Մակեդոնական Հեղափոխական Կազմակերպությունը), որը ոչնչացնում էր ոչ միայն հարավսլավյան պաշտոնյաներին և սպաներին, այլ երբեմն նաև խաղաղ բնակչությանը՝ այդ թվում Մակեդոնիայում միջպատերազմյան շրջանում վերաբնակեցված սերբ գաղութաբնակներին։ Կազմակերպությունն ուներ մինչև 2,000 ակտիվ անդամ և միջպատերազմյան շրջանում իրականացրել էր շուրջ 500 հարձակում սերբ պաշտոնյաների և գաղութաբնակների վրա, որի հետևանքով զոհվել էին հարյուրավոր մարդիկ։ Սերբական զորքերը, որպես վրեժ ՎՄՌՕ-ի կողմից 1923 թվականի հունվարին Օվչեպոլեի շրջանում 30 խաղաղ բնակիչների սպանության համար, 1923 թվականի մարտին ոչնչացրին Գարվան գյուղի ողջ արական բնակչությանը<ref>Poulton H. Who are the Macedonians? Bloomington: Indiana University Press, 1995</ref>։ == Հյուսիսային Մակեդոնիան Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում == [[Պատկեր:Flag of Macedonia (1992–1995).svg|thumb|alt=Drapeau du pays de 1992 à 1995, un soleil de Vergina en or sur fond rouge|Մակեդոնիայի դրոշը 1992-ից 1995 թվականներին]] Մակեդոնացիների, ալբանացիների և հատկապես բուլղարների իրավունքների խախտումների, ինչպես նաև Հարավսլավիայի թագավորների իշխանության տակ [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի թույլ տնտեսական զարգացման հետևանքով, նրա բնակիչները 1941 թվականի ապրիլի 6-17-ը Հարսլավիայի փլուզման և գերմանական զորքերի ներխուժման ժամանակ չպաշտպանեցին Հարավսլավիան, և արդյունքում Մակեդոնիան արագորեն օկուպացվել է գերմանացիների կողմից։ Ապրիլի 19-ին, համաձայն նացիստական [[Գերմանիա]]յի հետ ձեռք բերված պայմանավորվածության, Մակեդոնիայի տարածք մտան բուլղարական զորքերը։ Բնակչության զգալի մասը, առաջին հերթին մակեդոնացի բուլղարները, մեծ խանդավառությամբ ու ծաղիկներով դիմավորել են բուլղարական զորքերին՝ նրանց ընկալելով որպես ազատարարներ սերբական լուծից։ Այդպիսի զանգվածային ոգևորությամբ ընդունելություններ տեղի ունեցան բազմաթիվ մակեդոնական քաղաքներում, որտեղ բուլղար բնակչության մեծ տոկոս կար, այդ թվում՝ [[Սկոպիե]]ում, Օհրիդում, [[Պրիլեպ]]ում, [[Շտիպ]]ում, [[Կավադարցի]]ում և [[Գևգելիա]]յում։ 1941 թվականի ապրիլյան իրադարձությունները համեմատելի էին այն ժողովրդական ոգևորության հետ, որով շատ մակեդոնացիներ ընդունել էին բուլղարական զորքերին [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ընթացքում՝ 1915 թվականի աշնանը<ref name=":2">Църнушанов К. Македонизмът и съпротивата на Македония срещу него. София: Унив. изд. «Св. Климент Охридски». - 1992. Режим доступа: http://www.promacedonia.org/kc/cyrn19_b.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220613214009/http://www.promacedonia.org/kc/cyrn19_b.html |date=2022-06-13 }}</ref>։ Այնուամենայնիվ, հետագայում բնակչության զգալի հատվածը հիասթափվել է Բուլղարիայից՝ կոռուպցիայի, բյուրոկրատիայի և բուլղարական օկուպացիոն վարչակազմի որոշ հատվածների կամայականությունների պատճառով։ Արդյունքում Մակեդոնիայում առաջացավ պրոհարավսլավական պարտիզանական շարժում։ Պարտիզանների գործողություններին պատասխանելով՝ բուլղարական օկուպացիոն զորքերը իրականացրին ռազմական հանցագործություններ, թեև դրանք անհամեմատ ավելի քիչ էին, քան սերբական կամ հունական օկուպացիոն գոտիներում, որտեղ բուլղարական օկուպացիայի դեմ ավելի ակտիվ դիմադրություն կար։ Մասնավորապես, 1943 թվականի հուլիսի 16-ին Վատաշա գյուղում, պարտիզաններին աջակցելու մեղադրանքով, սպանվեցին 12 երիտասարդ մակեդոնացիներ, այդ թվում՝ 8 անչափահաս (15-17 տարեկան)<ref name=":2" />։ Բուլղար հեղինակները պնդում են, որ, ի տարբերություն բուլղարական օկուպացիոն զորքերի կոշտ մոտեցման, 1941-44 թվականներին բուլղարական քաղաքացիական վարչակազմը, չնայած բոլոր թերություններին, զգալի միջոցներ էր ներդնում [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի բարեկարգման և զարգացման մակարդակի բարձրացման համար<ref>Димо Казасов. Бурни години 1918 – 1944. София, "Народен печат", 1949</ref>։ Այդ ընթացքում կառուցվել են դպրոցներ, հիվանդանոցներ, գրադարաններ և ճանապարհներ։ Պատերազմի ավարտին՝ 1944 թվականին, բուլղարական օկուպացիոն իշխանությունները ձևավորել են Մակեդոնիայի Անկախ Պետությունը, որը գոյատևել է ընդամենը մի քանի ամիս։ == Մակեդոնիայի Սոցիալիստական ​​Հանրապետություն == 1944 թվականի նոյեմբերին, բուլղարական զորքերի հեռանալուց անմիջապես հետո, որոնց հետ միասին հեռացավ նաև մակեդոնացի բուլղարների զգալի մասը, Մակեդոնիայում նոր իշխանությունը, որը կազմված էր բուլղարական [[օկուպացիա]]յի ընթացքում հալածված մակեդոնացի պարտիզաններից, որպես վրեժ սկսել է զանգվածային ռեպրեսիաներ հանրապետությունում մնացած նշանավոր բուլղար գործիչների դեմ։ Որոշ տվյալներով, կոմունիստական իշխանության առաջին երկու տարիների ընթացքում սպանվել են հազարավոր հայտնի մակեդոնացի բուլղարներ, որոնցից շատերը որևէ հանցանքի մեջ մեղավոր չէին։ Սպանությունները կազմակերպվել էին Հարավսլավիայի Ժողովրդական բանակի Գլխավոր քաղաքական վարչության ղեկավար և մարշալ Տիտոյի պաշտպանության փոխնախարար Սվետոզար "Տեմպո" Վուկմանովիչի գլխավորությամբ։ Մնացած բուլղարներին հարկադրել էին ընդունել մակեդոնական ազգային ինքնությունը<ref>Църнушанов К. Македонизмът и съпротивата на Македония срещу него. София: Унив. изд. «Св. Климент Охридски». - 1992. Режим доступа: http://www.promacedonia.org/kc/cyrn25.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220613215840/http://www.promacedonia.org/kc/cyrn25.html |date=2022-06-13 }}</ref>։ Նոր իշխանությունները պայքարում էին նաև սերբական ազգային տարրի դեմ։ Բուլղարական օկուպացիայի ընթացքում [[Սերբիա]] փախած սերբ գաղութաբնակներին արգելվել է վերադառնալ Մակեդոնիա, իսկ այնտեղ մնացած սերբերի մեծ մասը ստիպված էր ասիմիլացվել մակեդոնական ազգի մեջ։ Այս քաղաքականությունը, ինչպես նաև հանրապետությունում սլավոնական բնակչության շրջանում մակեդոնական ազգային ինքնության ամրապնդմանն ուղղված միջոցառումները, հանգեցրին սերբական տարրի լուրջ թուլացման և բուլղարական ազգային տարրի փաստացի անհետացման Մակեդոնիայում։ Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հարավսլավիայում (ՍՖՅ) Հյուսիսային Մակեդոնիան մնում էր տնտեսապես ամենաքիչ զարգացած հանրապետություններից մեկը և ուներ «թերզարգացած» տարածքի կարգավիճակ, ինչը նրան հնարավորություն էր տալիս ստանալ դաշնային կենտրոնի կողմից հատկացվող սուբսիդիաներ և արտոնյալ վարկեր։ 1960-ականներից Հյուսիսային Մակեդոնիան ցածր տոկոսադրույքով և երկարաժամկետ արտոնյալ վարկեր էր ստանում Հարավսլավիայի Դաշնության Ֆոնդից, որը նախատեսված էր տնտեսապես թույլ զարգացած հանրապետությունների և շրջանների ֆինանսավորման համար<ref>Буквич Р. Региональная проблема социалистической Югославии в 1945—1991 гг. // Вестник Мордовского университета. — 2014. — № 3. — С. 139</ref>։ 1963 թվականի հուլիսի 26-ին Սկոպիեում տեղի ունեցավ 6.9 մագնիտուդով երկրաշարժ, որը ավերել է քաղաքի մեծ մասը։ Կոմունիստական իշխանությունները խթանում էին մակեդոնական ազգային ինքնագիտակցության ձևավորումը, մասնավորապես՝ թույլատրելով հայտարարել Մակեդոնական Ուղղափառ Եկեղեցու (ՄՈԵ) ավտոկեֆալիան, որը սակայն համարվում էր ոչ կանոնիկ։ Միևնույն ժամանակ, մինչ 1913 թվականը տարածաշրջանում գործող Բուլղարական [[Ուղղափառություն|Ուղղափառ Եկեղեցին]] շարունակում էր մնալ արգելքի տակ։ Հարավսլավիայի փլուզումը անդրադարձավ նաև [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի վրա։ 1989 թվականի մայիսին Վեվչանի գյուղում տեղի ունեցան բողոքի ելույթներ, որոնք ստիպեցին հանրապետության իշխանություններին ներողություն խնդրել քաղաքացիներից և պաշտոնանկ անել մի քանի տեղական գործիչների։ Նույն 1989 թվականին Մակեդոնիայի Կոմունիստների Միությունը փոխել է իր անունը՝ դառնալով Մակեդոնիայի Կոմունիստների Միություն «Ժողովրդավարական Փոփոխությունների Կուսակցություն, իսկ 1991 թվականի ապրիլի 21-ին այն վերանվանվել է Մակեդոնիայի Սոցիալ-Դեմոկրատական Միության։ Կուսակցության որոշ անդամներ չեն համաձայնել այդ փոփոխության հետ և 1992 թվականին ստեղծել են Մակեդոնիայի Կոմունիստների Միություն Ազատության Շարժում»<ref>Митревска Я., Сельцер Д. Г. Партийная номенклатуры Социалистической Республики Македония в эпоху постсоциализма: личные судьбы и карьерный анализ // Pro nunc. Современные политические процессы. — 2014. — № 1 (13). — С. 198—199</ref>։[[Պատկեր:Branko-Crvenkovski.JPG|thumb|left|alt=Portrait de Branko Crvenkovski, premier ministre de 1992 à 1998|Բրանկո Չրվենկովսկի, վարչապետ 1992-1998 թվական]] [[Պատկեր:Flag over battlements.jpg|thumb|upright=0.8|alt=Photographie du nouveau drapeau du pays flottant sur la forteresse du Tsar Samuel, à Ohrid|Մակեդոնիայի Հանրապետության նոր դրոշը ծածանվում է Օհրիդի Ցար Սամուել ամրոցի վրա]] == Հյուսիսային Մակեդոնիայի Հանրապետություն == 2001 թվականին [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յում տեղի է ունեցել զինված հակամարտություն կառավարության զորքերի և Ազգային ազատագրման բանակի (ԱԱԲ) ալբանացի անջատողականների միջև։ Վերջիններս պայքարում էին հյուսիսարևմտյան շրջանների անկախության համար, և նրանցից շատերը նախկինում կռվել էին [[Կոսովո]]յի Ազատագրության Բանակի կազմում։ Միջազգային հանրության ճնշման ներքո կողմերը կնքել են Օհրիդի համաձայնագիրը, որը ալբանացիներին տրամադրել է էական իրավունքներ և քվոտաներ պետական կառույցներում՝ խաղաղ գոյակցության դիմաց։ Այսպիսով, 2001 թվականի մարտին, այն հանրապետությունը, որը Հարավսլավիայի փլուզման ժամանակ կարողացել էր խուսափել ռազմական գործողություններից, բախվել է ալբանացի փոքրամասնության կողմից ակտիվ անջատողական շարժման։ Ալբանացի անջատողականները ձգտում էին ավելացնել ալբանացիների իրավունքները՝ մասնավորապես՝ Տետովոյի շրջանի (հյուսիսարևմտյան տարածքներ) համար ալբանական ինքնավարություն ստեղծելու միջոցով։ Նրանց պահանջների թվում էր նաև ալբանացիների համաչափ ներկայացվածություն պետական կառույցներում։ Անջատողականների բացահայտ ելույթները, ահաբեկչական գործողությունների աճը, ինչպես նաև ալբանացի մակեդոնացիների շրջանում «Մեծ Ալբանիայի» գաղափարի տարածումը (որը ներառում էր [[Ալբանիա]]ն, Հյուսիսային Մակեդոնիայի հյուսիսարևմտյան հատվածը (Տետովո), [[Կոսովո]]ն, Հունաստանի հյուսիսային տարածքները և ներկայիս [[Չեռնոգորիա]]յի հարավային հատվածները) ստիպեցին քաղաքական առաջնորդներին 2001 թվականի մայիսին ստեղծել «քաղաքական միասնության կառավարություն»։ Հակամարտության քաղաքական կարգավորման արդյունքում 2001 թվականի օգոստոսին Օհրիդում ստորագրվել է համաձայնագիր, որը դարձել է ճգնաժամի կարգավորման հիմքը։ Այնուհետև, 2001 թվականի նոյեմբերին, Սահմանադրության 15 փոփոխություններ ընդունվել են, որոնք բխում էին Օհրիդի համաձայնագրի դրույթներից։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} * [https://istmat.org/node/27280 Соглашение между Россией и Австро-Венгрией о реформах в Македонии. Октябрь 1903 г.] * ''Евдокимович А. Л.'' [http://www.rsijournal.net/page.php?id=3 Македонский вопрос в политике Коминтерна (1920 -1929 гг.)]{{Недоступная ссылка|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot }} // Журнал Российские и славянские исследования, Вып. 3  - 2008 г. * {{Ռուսերեն գիրք |заглавие=Энциклопедия Кольера. — Открытое общество |год=2000 |часть=Македония. история |язык=ru}}{{ref-ru}} * [http://www.countries.ru/?pid=418 Все страны мира: История Македонии]{{ref-ru}} [[Категория:История Северной Македонии| ]] [[Կատեգորիա:Բալկանյան թերակղզու պատմություն]] [[Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Եվրոպայի պատմություն ըստ երկրի]] [[Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի Հանրապետության պատմություն]] [[Կատեգորիա:Պատմություն ըստ երկրի]] r5lid2p4ovn85g4yqxvd26ns3cbzmwn 2 1287310 10722542 10677523 2026-04-09T10:32:48Z Susanna Gharibyan 152136 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10722542 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 10722543 10722542 2026-04-09T10:40:00Z Susanna Gharibyan 152136 10722543 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:London Marathon 2010.jpg|thumb|Лидеры Лондонского марафона 2010|250px]] [[Պատկեր:Liliya Shobukhova, London Marathon 2011.jpg|thumb|[[Шобухова, Лилия Булатовна|Лилия Шобухова]] из России бежит в Лондонском марафоне 2011 (займёт второе место)|250px]] '''Лондонский марафон''' ({{lang-en|London Marathon}}) — [[марафон]], проводящийся в [[Лондон]]е каждую весну с 1981 года. Соревнование является одним из престижнейших и самых массовых забегов в мире. Является одним из организаторов и старейших членов [[Ассоциация международных марафонов и пробегов|AIMS]]<ref name="AIMS25">{{Cw |url=http://www.distancerunning.co.uk/my-books/AIMS25.web.html |title=AIMS 1982—2007: 25 Years of Running History. The official Silver Jubilee publication of the Association |access-date=2011-11-23 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202172107/http://www.distancerunning.co.uk/my-books/AIMS25.web.html |url-status=dead }}</ref>. В 2005 году вышел из состава AIMS<ref name=AIMS25/> и организовал новую лигу из шести марафонов ''[[World Marathon Majors]]''<ref>[http://www.worldmarathonmajors.com/US/about/ World Marathon Majors] {{webarchive|url=https://archive.today/20121208151742/http://www.worldmarathonmajors.com/US/about/ |date=2012-12-08 }}</ref>. Первый забег был проведен в 1981 году по инициативе призёров [[Олимпийские игры|Олимпийских игр]] по [[Бег на 3000 метров с препятствиями|стипль-чезу]] [[Брашер, Крис|Криса Брашера]] и [[Джон Дизли|Джона Дизли]]. Участники стартовали из {{Iw|Блэкхит (Лондон)|Блэкхита||Blackheath, London}}, пробегали в районе [[Темза|Темзы]] по [[Мэлл]]у, мимо [[Сент-Джеймсский дворец|Сент-Джеймсского дворца]]. Однако, с тех пор маршрут неоднократно менялся. В 1996—2009 годах спонсором марафона была компания [[Unilever]], рекламировавшая [[бренд]] [[маргарин]]а «Flora». С 2010 года официальное название соревнования — ''«Virgin London Marathon»'' в честь нового спонсора ''Virgin Money'' ([[Virgin Group]]). На Лондонском марафоне однажды был установлен мировой рекорд среди мужчин. Уроженец Марокко [[Халид Ханнуши]], выступающий за [[США]], в 2002 году пробежал дистанцию за 2 часа 5 минут 38 секунд. Женщины устанавливали мировой рекорд четыре раза. Кениец [[Элиуд Кипчоге]] является четырёхкратным победителем Лондонского марафона. Мексиканец {{Iw|Дионисио Серон|||Dionicio Cerón}}, португалец [[Пинту, Антониу (легкоатлет)|Антониу Пинту]] и кениец [[Мартин Лель]] выигрывали марафон по три раза. Среди женщин по количеству побед лидирует норвежка [[Кристиансен, Ингрид|Ингрид Кристиансен]], которая четыре раза финишировала первой. Российские спортсмены имеют по одной победе: в 1991 году на дистанции одержал победу [[Толстиков, Яков Григорьевич|Яков Толстиков]], а в 2010 году победила [[Шобухова, Лилия Булатовна|Лилия Шобухова]] (в 2011 году — серебро). Кроме марафонского забега, с 1983 года проводятся заезды среди [[Инвалидная коляска|колясочников]]. Для детей 11-17 лет, в том числе и с [[Инвалидность|ограниченными возможностями]], проводится ''мини-марафон'', его маршрут — последние три [[Миля|мили]] Лондонского марафона<ref>{{Cw |url=http://www.minimarathon.co.uk/articles/home/ |title=Virgin Money Giving Mini London Marathon |access-date=2010-09-30 |archive-url=https://archive.today/20120903131050/http://www.minimarathon.co.uk/articles/home/ |archive-date=2012-09-03 |url-status=dead }}</ref>. Марафон по телевидению транслирует BBC, используя в качестве музыкальной темы музыку британского композитора Рона Гудвина из кинофильма 1966 года «Капкан» (''«The Trap»''). В 2017 году кенийка [[Мэри Кейтани]] выиграла Лондонский марафон, установив мировой рекорд для женских забегов — 2:17.01<ref>{{Cw |url=http://www.rusathletics.com/nov/news.15846.htm |title=Лондонский марафон |access-date=2017-04-28 |archive-date=2017-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427091013/http://www.rusathletics.com/nov/news.15846.htm |url-status=live }}</ref>. В 2023 году [[Келвин Киптум]] установил рекорд трассы (2:01.25), показав второй результат в истории марафона. == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{навигация|Тема=Лондонский марафон}} * [https://www.virginmoneylondonmarathon.com/ Официальный сайт Лондонского марафона]{{ref|en}} * {{cw |title=London |url=https://more.arrs.run/raceSeries/242 |lang=en |website=arrs.run |publisher={{Iw|Association of Road Racing Statisticians|ARRS|}} |date= |description=Результаты 1981—2017 (частично) |access-date=2024-12-17 |url-status=live }} 1qjlq6i4bcedyop8vg4qlbk03mmeeft 10722546 10722543 2026-04-09T11:16:40Z Susanna Gharibyan 152136 10722546 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:London Marathon 2010.jpg|thumb|Лидеры Лондонского марафона 2010|250px]] [[Պատկեր:Liliya Shobukhova, London Marathon 2011.jpg|thumb|[[Шобухова, Лилия Булатовна|Лилия Шобухова]] из России бежит в Лондонском марафоне 2011 (займёт второе место)|250px]] '''Լոնդոնի մարաթոն''' ({{lang-en|London Marathon}}), մարաթոն, որը անցկացվում է Լոնդոնում 1981 թվականից ամեն գարնանը։ Соревнование является одним из престижнейших и самых массовых забегов в мире. Является одним из организаторов и старейших членов AIMS Մրցույթը համարվում է աշխարհում ամենահեղինակավոր և առավել զանգվածային մրցավազքերից։ Aims-ի կազմակերպիչներից և ամենահին անդամներից մեկն է<ref name="AIMS25">{{Cw |url=http://www.distancerunning.co.uk/my-books/AIMS25.web.html |title=AIMS 1982—2007: 25 Years of Running History. The official Silver Jubilee publication of the Association |access-date=2011-11-23 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202172107/http://www.distancerunning.co.uk/my-books/AIMS25.web.html |url-status=dead }}</ref>։ 2005 թվականին դուրս է եկել AIMS-ի կազմից<ref name=AIMS25/> և կազմավորել ''World Marathon Majors''.վեց մարաթոններից կազմված նոր լիգա<ref>[http://www.worldmarathonmajors.com/US/about/ World Marathon Majors] {{webarchive|url=https://archive.today/20121208151742/http://www.worldmarathonmajors.com/US/about/ |date=2012-12-08 }}</ref>։ Առաջին վազքն անցկացվել է 1981 թվականին՝ Օլիմպիական խաղերի ստիպլ-չեյս մրցանակակիրներ Քրիս Բրաշերի և Ջոն Դիզլիի նախաձեռնությամբ։ Մասնակիցները մեկնարկել են Բլեքհիթից, վազել են Թեմզայի շրջանում՝ Մոլով, Սուրբ Ջեյմսի պալատի կողքով։ Սակայն այդ ժամանակից ի վեր երթուղին բազմիցս փոխվել է։ 1996-2009 թվականներին մարաթոնի հովանավորն էր Unilever ընկերությունը, որը գովազդում էր Flora ապրանքանիշի մարգարինը։ 2010 թվականից մրցույթի պաշտոնական անվանումն է Virgin London Marathon՝ ի պատիվ նոր հովանավոր Virgin Money-ի (Virgin Group)։ Լոնդոնի մարաթոնում մի անգամ տղամարդկանց համաշխարհային ռեկորդ է սահմանվել։ Մարոկկացի Խալիդ Հաննուշին, ով հանդես է գալիս ԱՄՆ-ում, 2002 թվականին մրցատարածությունը վազել է 2 ժամ 5 րոպե 38 վայրկյանում: Կանայք համաշխարհային ռեկորդ են սահմանել չորս անգամ։ Кениец Элиуд Кипчоге является четырёхкратным победителем Лондонского марафона. Мексиканец {{Iw|Дионисио Серон|||Dionicio Cerón}} португалец Антониу Пинту и кениец Мартин Лель выигрывали марафон по три раза. Среди женщин по количеству побед лидирует норвежка Ингрид Кристиансен, которая четыре раза финишировала первой. Российские спортсмены имеют по одной победе: в 1991 году на дистанции одержал победу Яков Толстиков, а в 2010 году победила Лилия Шобухова (в 2011 году — серебро). Кроме марафонского забега, с 1983 года проводятся заезды среди [[Инвалидная коляска|колясочников]]. Для детей 11-17 лет, в том числе и с [[Инвалидность|ограниченными возможностями]], проводится ''мини-марафон'', его маршрут — последние три [[Миля|мили]] Лондонского марафона<ref>{{Cw |url=http://www.minimarathon.co.uk/articles/home/ |title=Virgin Money Giving Mini London Marathon |access-date=2010-09-30 |archive-url=https://archive.today/20120903131050/http://www.minimarathon.co.uk/articles/home/ |archive-date=2012-09-03 |url-status=dead }}</ref>. Марафон по телевидению транслирует BBC, используя в качестве музыкальной темы музыку британского композитора Рона Гудвина из кинофильма 1966 года «Капкан» (''«The Trap»''). В 2017 году кенийка [[Мэри Кейтани]] выиграла Лондонский марафон, установив мировой рекорд для женских забегов — 2:17.01<ref>{{Cw |url=http://www.rusathletics.com/nov/news.15846.htm |title=Лондонский марафон |access-date=2017-04-28 |archive-date=2017-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427091013/http://www.rusathletics.com/nov/news.15846.htm |url-status=live }}</ref>. В 2023 году [[Келвин Киптум]] установил рекорд трассы (2:01.25), показав второй результат в истории марафона. == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{навигация|Тема=Лондонский марафон}} * [https://www.virginmoneylondonmarathon.com/ Официальный сайт Лондонского марафона]{{ref|en}} * {{cw |title=London |url=https://more.arrs.run/raceSeries/242 |lang=en |website=arrs.run |publisher={{Iw|Association of Road Racing Statisticians|ARRS|}} |date= |description=Результаты 1981—2017 (частично) |access-date=2024-12-17 |url-status=live }} pqbxvgb2vgdyfn5yiy0c6csr4qs5tay 10722568 10722546 2026-04-09T11:41:39Z Susanna Gharibyan 152136 10722568 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:London Marathon 2010.jpg|thumb|2010-ի Լոնդոնի Մարաթոնի ղեկավարները|250px]] [[Պատկեր:Liliya Shobukhova, London Marathon 2011.jpg|thumb|Ռուսաստանից Լիլիա Շոբուխովան վազում է Լոնդոնի մարաթոն 2011-ում (կզբաղեցնի երկրորդ տեղը)|250px]] '''Լոնդոնի մարաթոն''' ({{lang-en|London Marathon}}), մարաթոն, որը անցկացվում է Լոնդոնում 1981 թվականից ամեն գարնանը։ Մրցույթը համարվում է աշխարհում ամենահեղինակավոր և առավել զանգվածային մրցավազքերից։ Aims-ի կազմակերպիչներից և ամենահին անդամներից մեկն է<ref name="AIMS25">{{Cw |url=http://www.distancerunning.co.uk/my-books/AIMS25.web.html |title=AIMS 1982—2007: 25 Years of Running History. The official Silver Jubilee publication of the Association |access-date=2011-11-23 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202172107/http://www.distancerunning.co.uk/my-books/AIMS25.web.html |url-status=dead }}</ref>։ 2005 թվականին դուրս է եկել AIMS-ի կազմից<ref name=AIMS25/> և կազմավորել ''World Marathon Majors''.վեց մարաթոններից կազմված նոր լիգա<ref>[http://www.worldmarathonmajors.com/US/about/ World Marathon Majors] {{webarchive|url=https://archive.today/20121208151742/http://www.worldmarathonmajors.com/US/about/ |date=2012-12-08 }}</ref>։ Առաջին վազքն անցկացվել է 1981 թվականին՝ Օլիմպիական խաղերի ստիպլ-չեյս մրցանակակիրներ Քրիս Բրաշերի և Ջոն Դիզլիի նախաձեռնությամբ։ Մասնակիցները մեկնարկել են Բլեքհիթից, վազել են Թեմզայի շրջանում՝ Մոլով, Սուրբ Ջեյմսի պալատի կողքով։ Սակայն այդ ժամանակից ի վեր երթուղին բազմիցս փոխվել է։ 1996-2009 թվականներին մարաթոնի հովանավորն էր Unilever ընկերությունը, որը գովազդում էր Flora ապրանքանիշի մարգարինը։ 2010 թվականից մրցույթի պաշտոնական անվանումն է Virgin London Marathon՝ ի պատիվ նոր հովանավոր Virgin Money-ի (Virgin Group)։ Լոնդոնի մարաթոնում մի անգամ տղամարդկանց համաշխարհային ռեկորդ է սահմանվել։ Մարոկկացի Խալիդ Հաննուշին, ով հանդես է գալիս ԱՄՆ-ում, 2002 թվականին մրցատարածությունը վազել է 2 ժամ 5 րոպե 38 վայրկյանում: Կանայք համաշխարհային ռեկորդ են սահմանել չորս անգամ։ Քենիացի Էլիուդ Կիպչոգեն Լոնդոնի Մարաթոնի քառակի հաղթող է: Մեքսիկացի Դիոնիսիո Սերոն պորտուգալացի Անտոնիո Պինտուն և քենիացի Մարտին Լելը 3 անգամ հաղթել են մարաթոնում։ Կանանց շրջանում հաղթանակների քանակով առաջատարը նորվեգուհի Ինգրիդ Քրիստիանսենն է, ով 4 անգամ եզրափակում է առաջին հորիզոնականը: 1991-ին Յակով Տոլստիկովը հաղթեց հեռավորության վրա, իսկ 2010-ին հաղթեց Լիլիա Շոբուխովան (2011 թվականին՝ Արծաթ): 1991-ին Յակով Տոլստիկովը հաղթեց, իսկ 2010-ին՝ Լիլիա Շոբուխովան (2011 թվականին՝ Արծաթ): Բացի մարաթոնյան վազքից, 1983 թվականից ի վեր վազքներ են անցկացվում զբոսնողների շրջանում ։ 11-17 տարեկան, այդ թվում ՝ հաշմանդամություն ունեցող երեխաների համար անցկացվում է մինի-մարաթոն, որի երթուղին Լոնդոնի Մարաթոնի վերջին երեք մղոններն են<ref>{{Cw |url=http://www.minimarathon.co.uk/articles/home/ |title=Virgin Money Giving Mini London Marathon |access-date=2010-09-30 |archive-url=https://archive.today/20120903131050/http://www.minimarathon.co.uk/articles/home/ |archive-date=2012-09-03 |url-status=dead }}</ref>։ Մարաթոնը հեռուստատեսությամբ հեռարձակվում է BBC-ի կողմից՝ որպես երաժշտական թեմա օգտագործելով բրիտանացի կոմպոզիտոր Ռոն Գուդվինի երաժշտությունը 1966 թվականի «Թակարդը» («the Trap») ֆիլմից ։ 2017 թվականին քենիացի Մերի Քեյթանին հաղթեց Լոնդոնի մարաթոնում՝ կանանց վազքի համաշխարհային ռեկորդ սահմանելով՝ 2:17.01<ref>{{Cw |url=http://www.rusathletics.com/nov/news.15846.htm |title=Лондонский марафон |access-date=2017-04-28 |archive-date=2017-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427091013/http://www.rusathletics.com/nov/news.15846.htm |url-status=live }}</ref>։ 2023 թվականին Քելվին Քիփթումը սահմանեց վազքի ռեկորդ (2:01.25)՝ մարաթոնի պատմության մեջ գրանցելով երկրորդ արդյունքը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.virginmoneylondonmarathon.com/ Официальный сайт Лондонского марафона]{{ref|en}} * {{cw |title=London |url=https://more.arrs.run/raceSeries/242 |lang=en |website=arrs.run |publisher={{Iw|Association of Road Racing Statisticians|ARRS|}} |date= |description=Результаты 1981—2017 (частично) |access-date=2024-12-17 |url-status=live }} lt6210em86gzpjyvwvsc6z5ngkxivyx 10722575 10722568 2026-04-09T11:55:19Z Susanna Gharibyan 152136 10722575 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:London Marathon 2010.jpg|thumb|2010-ի Լոնդոնի Մարաթոնի ղեկավարները|250px]] [[Պատկեր:Liliya Shobukhova, London Marathon 2011.jpg|thumb|Ռուսաստանից Լիլիա Շոբուխովան վազում է Լոնդոնի մարաթոն 2011-ում (կզբաղեցնի երկրորդ տեղը)|250px]] '''Լոնդոնի մարաթոն''' ({{lang-en|London Marathon}}), մարաթոն, որը անցկացվում է Լոնդոնում 1981 թվականից ամեն գարնանը։ Մրցույթը համարվում է աշխարհում ամենահեղինակավոր և առավել զանգվածային մրցավազքերից։ Aims-ի կազմակերպիչներից և ամենահին անդամներից մեկն է<ref name="AIMS25">{{Cw |url=http://www.distancerunning.co.uk/my-books/AIMS25.web.html |title=AIMS 1982—2007: 25 Years of Running History. The official Silver Jubilee publication of the Association |access-date=2011-11-23 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202172107/http://www.distancerunning.co.uk/my-books/AIMS25.web.html |url-status=dead }}</ref>։ 2005 թվականին դուրս է եկել AIMS-ի կազմից<ref name=AIMS25/> և կազմավորել ''World Marathon Majors''.վեց մարաթոններից կազմված նոր լիգա<ref>[http://www.worldmarathonmajors.com/US/about/ World Marathon Majors] {{webarchive|url=https://archive.today/20121208151742/http://www.worldmarathonmajors.com/US/about/ |date=2012-12-08 }}</ref>։ Առաջին վազքն անցկացվել է 1981 թվականին՝ [[Օլիմպիական խաղեր|Օլիմպիական խաղերի]] ստիպլ-չեյս մրցանակակիրներ Քրիս Բրաշերի և [[Ջոն Դիզլի|Ջոն Դիզլիի]] նախաձեռնությամբ։ Մասնակիցները մեկնարկել են Բլեքհիթից, վազել են [[Թեմզա|Թեմզայի]] շրջանում՝ [[Մոլ|Մոլով]], [[Սուրբ Ջեյմսի պալատ|Սուրբ Ջեյմսի պալատի]] կողքով։ Սակայն այդ ժամանակից ի վեր երթուղին բազմիցս փոխվել է։ 1996-2009 թվականներին մարաթոնի հովանավորն էր [[Յունիլիվեր|Unilever]] ընկերությունը, որը գովազդում էր Flora ապրանքանիշի [[Մարգարին|մարգարինը]]։ 2010 թվականից մրցույթի պաշտոնական անվանումն է [[Virgin ընկերություն|Virgin]] London Marathon՝ ի պատիվ նոր հովանավոր Virgin Money-ի (Virgin Group)։ [[Լոնդոն|Լոնդոնի]] մարաթոնում մի անգամ տղամարդկանց համաշխարհային ռեկորդ է սահմանվել։ Մարոկկացի Խալիդ Հաննուշին, ով հանդես է գալիս ԱՄՆ-ում, 2002 թվականին մրցատարածությունը վազել է 2 ժամ 5 րոպե 38 վայրկյանում: Կանայք համաշխարհային ռեկորդ են սահմանել չորս անգամ։ Քենիացի [[Էլիուդ Կիպչոգե|Էլիուդ Կիպչոգեն]] Լոնդոնի Մարաթոնի քառակի հաղթող է: Մեքսիկացի Դիոնիսիո Սերոն պորտուգալացի Անտոնիո Պինտուն և քենիացի Մարտին Լելը 3 անգամ հաղթել են մարաթոնում։ Կանանց շրջանում հաղթանակների քանակով առաջատարը նորվեգուհի [[Ինգրիդ Քրիստիանսեն|Ինգրիդ Քրիստիանսենն]] է, ով 4 անգամ եզրափակում է առաջին հորիզոնականը: 1991-ին Յակով Տոլստիկովը հաղթեց հեռավորության վրա, իսկ 2010-ին հաղթեց Լիլիա Շոբուխովան (2011 թվականին՝ Արծաթ): 1991-ին Յակով Տոլստիկովը հաղթեց, իսկ 2010-ին՝ Լիլիա Շոբուխովան (2011 թվականին՝ Արծաթ): Բացի [[Մարաթոնյան վազք|մարաթոնյան վազքից]], 1983 թվականից ի վեր վազքներ են անցկացվում զբոսնողների շրջանում ։ 11-17 տարեկան, այդ թվում՝ [[հաշմանդամություն]] ունեցող երեխաների համար անցկացվում է մինի-մարաթոն, որի երթուղին Լոնդոնի Մարաթոնի վերջին երեք [[Մղոն|մղոններն]] են<ref>{{Cw |url=http://www.minimarathon.co.uk/articles/home/ |title=Virgin Money Giving Mini London Marathon |access-date=2010-09-30 |archive-url=https://archive.today/20120903131050/http://www.minimarathon.co.uk/articles/home/ |archive-date=2012-09-03 |url-status=dead }}</ref>։ Մարաթոնը հեռուստատեսությամբ հեռարձակվում է BBC-ի կողմից՝ որպես երաժշտական թեմա օգտագործելով բրիտանացի կոմպոզիտոր Ռոն Գուդվինի երաժշտությունը 1966 թվականի «Թակարդը» («the Trap») ֆիլմից ։ 2017 թվականին քենիացի Մերի Քեյթանին հաղթեց Լոնդոնի մարաթոնում՝ կանանց վազքի համաշխարհային ռեկորդ սահմանելով՝ 2:17.01<ref>{{Cw |url=http://www.rusathletics.com/nov/news.15846.htm |title=Лондонский марафон |access-date=2017-04-28 |archive-date=2017-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427091013/http://www.rusathletics.com/nov/news.15846.htm |url-status=live }}</ref>։ 2023 թվականին Քելվին Քիփթումը սահմանեց վազքի ռեկորդ (2:01.25)՝ մարաթոնի պատմության մեջ գրանցելով երկրորդ արդյունքը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.virginmoneylondonmarathon.com/ Официальный сайт Лондонского марафона]{{ref|en}} * {{cw |title=London |url=https://more.arrs.run/raceSeries/242 |lang=en |website=arrs.run |publisher={{Iw|Association of Road Racing Statisticians|ARRS|}} |date= |description=Результаты 1981—2017 (частично) |access-date=2024-12-17 |url-status=live }} 21m5o0lwlcswvrqiwcebasry9so7fmi 0 1295851 10722297 10602083 2026-04-08T17:25:00Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ֆեյենորդի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Նիդերլանդների հավաքականի ֆուտբոլիստներ]], [[Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆուտբոլային մարզիչներ]], [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ]] 10722297 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ}} '''Յոհանես Մարիա (Ջոն) վան Լուն''' ({{lang-nl|Johannes Maria "John" van Loen}}, {{ԱԾ}}), հոլանդացի ֆուտբոլիստ, [[Հարձակվող (ֆուտբոլ)|հարձակվող]], մարզիչ, 1990 թվականի [[Ֆուտբոլի աշխարհի առաջնություն 1990|ֆուտբոլի աշխարհի առաջնության]] մասնակից։ == Ակումբային կարիերա == Ջոնը ծնվել է Նիդեռլանդների Ուտրեխտ քաղաքում։ Հենց հայրենի քաղաքում է սկսել զբաղվել ֆուտբոլով, նախ՝ Ուտրեխտի ՈՒՎՎ-ում, իսկ հետո՝ 1983 թվականին տեղափոխվել է «Ուտրեխտ»՝ քաղաքի ամենամեծ ակումբը, որը խաղում էր [[Նիդերլանդների ֆուտբոլի առաջնություն|Էրեդիվիզիում]]։ Արդեն երկրորդ մրցաշրջանում ակումբում Ջոնը դարձել է հիմնական կազմի խաղացող։ Ակումբում հինգ տարի անցկացնելուց հետո տեղափոխվել է «Ռոդա»։ Երկու տարի անց մեկնել է արտերկիր՝ բելգիական «[[Անդերլեխտ ՖԱ|Անդերլեխտ]]», սակայն չկարողանալով իրեն պատշաճ դրսևորել՝ վերադարձել է հայրենիք։ Այս անգամ Վան Լունը դարձել է Ամստերդամի «[[Այաքս (ֆուտբոլային ակումբ, Ամստերդամ)|Այաքսի]]» խաղացող<ref name="ван Лун (transfermarkt)">{{transfermarkt|1897}}</ref>։ == Վիճակագրություն == === Վան Լունի խաղերը Նիդերլանդների հավաքականում === {| class="wikitable collapsible collapsed" style="font-size: 95 %;" width=650px; |- |'''№''' |'''Ամսաթիվ''' |'''Հակառակորդ''' |'''Հաշիվ''' |'''Վան Լունի գոլերը''' |'''Մրցաշար''' |- |align=center|1 |20 նոյեմբերի 1985 |{{ֆուտբոլ|Բելգիա}} |align=center|2:1 |align=center|— |Աշխարհի առաջնություն 1986 (որակավորում) |- |align=center|2 |16 նոյեմբերի 1988 |{{ֆուտբոլ|Իտալիա}} |align=center|0:1 |align=center|— |Ընկերական խաղ |- |align=center|3 |4 հունվարի 1989 |{{ֆուտբոլ|Իսրայել}} |align=center|2:0 |align=center|1 |Ընկերական խաղ |- |align=center|4 |6 սեպտեմբերի 1989 |{{ֆուտբոլ|Դանիա}} |align=center|2:2 |align=center|— |Ընկերական խաղ |- |align=center|5 |20 դեկտեմբերի 1989 |{{ֆուտբոլ|Բրազիլիա}} |align=center|0:1 |align=center|— |Ընկերական խաղ |- |align=center|6 |28 մարտի 1990 |{{ֆուտբոլ|ԽՍՀՄ}} |align=center|1:2 |align=center|— |Ընկերական խաղ |- |align=center|7 |21 հունիսի 1990 |{{ֆուտբոլ|Իռլանդիա}} |align=center|1:1 |align=center|— |Աշխարհի առաջնություն 1990 |} '''Ընդհանուր` 7 խաղ / 1 գոլ, 2 հաղթանակ, 2 ոչ-ոքի, 3 պարտություն''' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:վան Լուն, Ջոն}} [[Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ֆուտբոլի հարձակվողներ]] [[Կատեգորիա:Այաքսի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Անդերլեխտի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ուտրեխտի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ֆեյենորդի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Նիդերլանդների հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Հոլանդացի ֆուտբոլային մարզիչներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի հարձակվողներ]] lntxbx90yb50bqyq0zx7h3t2t9ja0iu 2 1301458 10722557 10719242 2026-04-09T11:27:19Z Վարդանյան Լիանա10 156891 10722557 wikitext text/x-wiki https://en.wikipedia.org/wiki/History_of_emotions The '''history of emotions''' is a field of historical research concerned with human [[emotion]], especially variations among cultures and historical periods in the experience and expression of emotions. Beginning in the 20th century with writers such as [[Lucien Febvre]] and [[Peter Gay]], an expanding range of methodological approaches is being applied. == Scope == In the last two decades,{{which?|date=March 2024}}, the history of emotions, a derivative and revival of the history of experience, into an increasing productive and intellectually stimulating area of historical research. Although there are precursors of the history of emotions - especially Febvre's ''Histoire des Sensibilités''<ref>Lucien Febvre, La sensibilité et l’histoire. Comment reconstituer la vie affective d’autrefois?, in: Annales d’histoire sociale 3 (1941), p. 5-20.</ref> or Gay's Psychohistory<ref>See Peter Gay's main work: The Bourgeois Experience. Victoria to Freud, 5 volumes, New York 1984-1998.</ref> - the field converges methodologically with newer historiographical approaches such as [[conceptual history]], historical [[Constructivism (psychological school)|constructivism]] and the history of the body.<ref>On the precursors of the history of the emotions see: Jan Plamper, Geschichte und Gefühl. Grundlagen der Emotionsgeschichte, München: Siedler 2012, p. 53-72.</ref> Similar to the [[sociology of emotions]] or anthropology of emotions, the history of emotions is based on the assumption that not only the expression of feelings, but also the feelings themselves are learned. Culture and history are changing and so are feelings as well as their expression. The social relevance and potency of emotions is historically and culturally variable. In the view of many historians, emotion is, therefore, just as fundamental a category of history, as [[Social class|class]], [[Race (human classification)|race]] or [[gender]]. Journalist Gal Beckerman argues that historians such as [[Rob Boddice]] have become "interested in a deeper, more expansive concept that encompasses everything about how reality is perceived, melding together emotions and senses and much else into an engagement with 'experience.' ”<ref>{{cite journal |last1=Beckerman |first1=Gal |date=5 December 2025 |title=What if Our Ancestors Didn't Feel Anything Like We Do? |url=https://www.theatlantic.com/magazine/2026/01/human-ancestors-emotion-history/684959/ |journal=The Atlantic |language=en}}</ref> In this regard, two decades of scholarship on the history of emotions have converged with parallel research on the history of the senses, violence, sexuality, bodily labor, and environments, reviving twentieth-century scholarship on the history of experience.<ref>{{cite journal |last1=Middleton |first1=Stuart |date=April 2016 |title=THE CONCEPT OF "EXPERIENCE" AND THE MAKING OF THE ENGLISH WORKING CLASS, 1924–1963 |url=https://www.cambridge.org/core/journals/modern-intellectual-history/article/abs/concept-of-experience-and-the-making-of-the-english-working-class-19241963/CA799A8DF2886AB596D85188D5273F17 |journal=Modern Intellectual History |language=en |volume=13 |issue=1 |pages=179–208 |doi=10.1017/S1479244314000596 |issn=1479-2443 |url-access=subscription}}</ref> This revival has also raised concerns previously voiced by a number of historians, such as the historiographical debates precipitated by [[Paul Cohen (historian)|Paul Cohen]]'s ''History in Three Keys'' (1997), on siloing and tying a given study to a single category of analysis. A given analytical category in experiential history can further be an [[essentially contested concept]].<ref>{{cite book |last1=Cohen |first1=Paul A. |title=History in Three Keys: The Boxers as Event, Experience, and Myth |date=1997 |publisher=Columbia University Press |isbn=978-0-231-10651-1 |language=en}}</ref> == Methodology == A number of different methodological approaches have been discussed in recent{{when?|date=March 2024}} years. Some historians of the emotions limit their research to the historical analysis of emotional norms and rules under the heading of emotionology.<ref>The term emotionology can be traced back to: Peter N. Stearns / Carol Z. Stearns, Emotionology. Clarifying the History of Emotions and Emotional Standards, in: The American Historical Review 90, 4 (1985), p. 813-830 and Rom Harré (ed.), The Social Construction of Emotion, Oxford 1986.</ref> Particularly in the recent past,{{when?|date=March 2024}} however, the methodological spectrum of the history of emotions has expanded to include performative, constructivist and practice theory approaches. Currently fundamental methodological concepts include: [[Emotive (sociology)|emotives]],<ref>William M. Reddy, Against Constructionism. The Historical Ethnography of Emotions, in: Current Anthropology 38,3 (1997), p. 327-351.</ref> emotional [[Habitus (sociology)|habitus]] and emotional practice.<ref>See: [[Monique Scheer]], Are Emotions a Kind of Practice (and Is That What Makes Them Have a History)? A Bourdieuan Approach to Understanding Emotion, in: History and Theory 51, no. 2 (May 2012), p. 193-220.</ref> Additionally there are several terms that describe the different scope and binding effect of feeling cultures such as emotional community,<ref>Barbara H. Rosenwein, Worrying about Emotions in History, in: The American Historical Review 107, 3 (2002), p. 821-845.</ref> [[emotional regime]],<ref>William M. Reddy, The Navigation of Feeling, Cambridge 2001.</ref> and emotional style.<ref>For a discussion on different concepts, see Benno Gammerl, Emotional Styles - Concepts and Challenges, in: Rethinking History 16, 2 (2012), p. 161-175.</ref> More recently,{{when?|date=March 2024}} the history of emotions has engaged with recent social and cultural turns in the neurosciences, positing the history of emotions as a component part of a broader biocultural historicism.<ref>Rob Boddice, The History of Emotions, Manchester: Manchester University Press, 2018.</ref> An increasing availability of retro-digitized historical source materials, along with technological and methodological developments in sentiment mining, has also impacted the history of emotions. Since the 2010s, various historical scholars have adjusted and developed computer-assisted methods to trace historical changes in the expression of emotions within large-scale bodies of digitized historical texts.<ref>{{cite journal |last1=Leemans |first1=I |last2=Maks |first2=E |last3=van der Zwaan |first3=J |last4=Kuijpers |first4=H |last5=Steenbergh |first5=K |date=2017 |title=Mining Embodied Emotions: A Comparative Analysis of Bodily Emotion Expressions in Dutch Theatre Texts 1600-1800' |url=http://digitalhumanities.org:8081/dhq/vol/11/4/000343/000343.html |journal=Digital Humanities Quarterly |volume=11 |issue=4 |access-date=August 13, 2025}}</ref><ref>{{cite book |last1=van Lange |first1=Milan |url= |title=Emotional Imprints of War: A Computer-Assisted Analysis of Emotions in Dutch Parliamentary Debates, 1945-1989 |publisher=Bielefeld University Press and Transcript |year=2023 |isbn=978-3-8394-6485-4 |edition=1 |location=Bielefeld |pages=330 |access-date=}}</ref> == Approaches to the History of Emotions == Modern research on the history of emotions has developed a range of frameworks to study how feelings are expressed, regulated and understood across various cultures and time periods. Researchers now use several concepts to explain how emotions are structured, including emotional communities (groups with shared norms of feelings), emotional regimes (dominant emotional norms enforced by institutions), emotional styles (characteristic patterns of feeling and expression in particular historical contexts) and emotional practices (everyday embodied behaviors through which emotions are produced and made to be meaningful).<ref name=":0">{{Cite journal |last=Barclay |first=Katie |date=2021 |title=State of the Field: The History of Emotions |journal=History |language=en |volume=106 |issue=371 |pages=456–466 |doi=10.1111/1468-229X.13171 |issn=1468-229X |doi-access=free}}</ref> Scholars in the field do debate certain topics and approaches, such as universalists vs. constructivist accounts of emotions, whether basic emotions are a human universal, or whether both the categories and experiences of emotion are deeply shared by culture, language and historical period. Another debate concerns how much attention historians should give to "named emotions" (emotion words) as opposed to unnamed affective experience, which might not be captured in language, but is evident in say body language.<ref name=":0" /> === William Reddy: emotives and emotional regimes === [[William M. Reddy]]'s ''The Navigation of Feeling'' introduced a distinctive theoretical framework for writing the history of emotions drawing on cognitive psychology and anthropology to develop a theory that treats emotions as inseparable from thought and agency rather than as purely cultural constructs. Building on his concept of "emotives", modeled on [[J. L. Austin]]'s [[performative utterances]], Reddy argues that emotives actively shape and redirect emotional life rather than merely describing it, and that societies construct historically contingent "emotional regimes" that can be more or less strict in the constraints they impose. He links these regimes to political and social structures, proposing emotional liberty as a criterion for assessing the burden of emotional suffering individuals experience within different historical contexts.<ref>{{cite journal |last=Nye |first=Robert A. |date=December 2003 |title=Review: [Untitled] |url=https://www.jstor.org/stable/10.1086/383359 |journal=The Journal of Modern History |volume=75 |issue=4 |pages=920–923 |doi=10.1086/383359 |jstor=10.1086/383359 |access-date=2025-12-02}}</ref> == Bibliography == === Introductions === * Rob Boddice, ''The History of Emotions'', Manchester: [[Manchester University Press]], 2018. * [[Jan Plamper]], ''Geschichte und Gefühl. Grundlagen der Emotionsgeschichte'', Munich: Siedler, 2012. * [[Barbara Rosenwein]] and Riccardo Cristiani, ''What is the History of Emotions?'' Cambridge: [[Polity (publisher)|Polity]], 2018. * Richard Firth-Godbehere, ''A Human History of Emotions'', London: [[4th Estate (imprint)|4th Estate]], 2022. === Literature === * Rob Boddice, The History of Emotions: Past, Present, Future, in: Revista de Estudios Sociales, 62 (2017), pp.&nbsp;10–15. * Rob Boddice, The History of Emotions, in: New Directions in Social and Cultural History, ed. [[Sasha Handley]], Rohan McWilliam, Lucy Noakes, London: Bloomsbury, 2018. * Susan J. Matt, Current Emotion Research in History: Or, Doing History from the Inside Out, in: Emotion Review 3, 1 (2011), p.&nbsp;117–124. * Bettina Hitzer, Emotionsgeschichte - ein Anfang mit Folgen. Forschungsbericht.<ref>{{cite web |title=Emotionsgeschicte - ein Anfang mit Folgen |url=http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/forum/2011-11-001.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160131035907/http://hsozkult.geschichte.hu-berlin.de/forum/2011-11-001.pdf |archive-date=31 January 2016 |access-date=22 February 2015 |publisher=Hsozkult.geschite.hu-berlin.de}}</ref> * Anna Wierzbicka, The “History of Emotions” and the Future of Emotion Research, in: Emotion Review 2, 3 (2010), p.&nbsp;269-273. * Barbara Rosenwein, Problems and Methods in the History of Emotions.<ref>{{cite web |author=Barbara H. Rosenwein |title=Problems and Methods in the history of Emotions |url=http://www.passionsincontext.de/uploads/media/01_Rosenwein.pdf |access-date=22 February 2015 |publisher=Passionsincontext.de}}</ref> * William M. Reddy, Historical Research on the Self and Emotions, in : Emotion Review 1, 4 (2009), p.&nbsp;302-315. * Florian Weber, Von der klassischen Affektenlehre zur Neurowissenschaft und zurück. Wege der Emotionsforschung in den Geistes- und Sozialwissenschaften, in: Neue Politische Literatur 53 (2008), p.&nbsp;21-42. * Daniela Saxer, Mit Gefühl handeln. Ansätze der Emotionsgeschichte.<ref>{{cite web |title=SEALS - Server für digitalisierte Zeitschriften |url=http://retro.seals.ch/digbib/de/view?rid=tra-001:2007:2::19&id=browse&id2=browse3&id3= |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20130407145005/http://retro.seals.ch/digbib/de/view?rid=tra-001:2007:2::19&id=browse&id2=browse3&id3= |archive-date=7 April 2013 |access-date=2 February 2022 |website=retro.seals.ch}}</ref> * Alexandra Przyrembel, Sehnsucht nach Gefühlen. Zur Konjunktur der Emotionen in der Geschichtswissenschaft, in: L’homme 16 (2005), p.&nbsp;116-124. * Rüdiger Schnell, Historische Emotionsforschung. Eine mediävistische Standortbestimmung, in: Frühmittelalterliche Studien 38 (2004), p.&nbsp;173-276. === Methodological discussions === * AHR Conversation: The Historical Study of Emotions.<ref>{{cite journal |last1=Rosenwein |first1=Barbara H. |last2=Reddy |first2=William M. |last3=Plamper |first3=Jan |last4=Livingston |first4=Julie |last5=Lean |first5=Eugenia |last6=Eustace |first6=Nicole |date=2012 |title=TAHR Conversions : The Historical Study of Emotions |journal=The American Historical Review |volume=117 |issue=5 |pages=1487–1531 |doi=10.1093/ahr/117.5.1487}}</ref> * Frank Biess, Discussion Forum „History of Emotions“ (with Alon Confino, Ute Frevert, Uffa Jensen, Lyndal Roper, Daniela Saxer), in: German History 28 (2010), H. 1, p.&nbsp;67-80. * [[:de:Maren Lorenz|Maren Lorenz]]: [https://www.ruhr-uni-bochum.de/fnzgg/mam/content/lorenz__tiefe_wunden_jpr-festschrift.pdf Tiefe Wunden. Gewalterfahrung in den Kriegen der Frühen Neuzeit], in: Ulrich Bielefeld/Heinz Bude/Bernd Greiner (Hg.): Gesellschaft - Gewalt – Vertrauen. Jan Philipp Reemtsma zum 60. Geburtstag, Hamburger Edition: Hamburg 2012, S. 332–354. * Jan Plamper, The History of Emotions: An Interview with William Reddy, Barbara Rosenwein, and Peter Stearns, in: History and Theory 49, no. 2 (2010): 237–265. === Research centres and organizations === * ACCESS The Amsterdam Centre for Cross-disciplinary Emotion and Sensory Studies<ref>{{cite web |title=ACCESS &#124; Amsterdam Centre for Cross-Disciplinary Emotions and Senses Studies |url=http://access-emotionsandsenses.nl/ |access-date=2015-02-22 |publisher=Access-emotionsandsenses.nl}}</ref> * ARC Centre of Excellence for the History of Emotions (1100-1800)<ref>{{cite web |title=Home &#124; ARC Centre of Excellence for the History of Emotion |url=http://www.historyofemotions.org.au/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120920000700/http://www.historyofemotions.org.au/ |archive-date=2012-09-20 |access-date=2015-02-22 |publisher=Historyofemotions.org.au}}</ref> * Center for the History of Emotions, Max Planck-Institute for Human Development, Berlin<ref>{{cite web |title=History of Emotions &#124; Max Planck Institute for Human Development |url=http://www.mpib-berlin.mpg.de/en/research/history-of-emotions |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150505125400/https://www.mpib-berlin.mpg.de/en/research/history-of-emotions |archive-date=2015-05-05 |access-date=2015-02-22 |publisher=Mpib-berlin.mpg.de}}</ref> * NACHE The North American Chapter on the History of Emotion<ref>{{cite web |title=The North American Chapter on the History of Emotion |url=https://nachemotion.com/ |access-date=2018-10-01 |publisher=nachemotion.com}}</ref> * Queen Mary Centre for the History of Emotions, London<ref>{{cite web |title=The Centre for the History of the Emotions, Queen Mary, University of London |url=http://www.qmul.ac.uk/emotions/ |access-date=2015-02-22 |publisher=Qmul.ac.uk}}</ref> * Les Émotions au Moyen Age (EMMA)<ref>{{cite web |title=Les émotions au Moyen Âge, carnet d'EMMA |url=http://emma.hypotheses.org/ |access-date=2015-02-22 |publisher=Emma.hypotheses.org}}</ref> * CHEP: An International Network for the Cultural History of Emotions in Premodernity<ref>{{cite web |title=CHEP : An International Network for the Cultural History of Emotions in Premodernity |url=http://chep.idesam.umu.se/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20121105150230/http://chep.idesam.umu.se/ |archive-date=November 5, 2012 |access-date=June 4, 2015}}</ref> * The Emotions Project: The Social and Cultural Construction of Emotions: The Greek Paradigm, Oxford<ref>{{cite web |title=Welcome - School of Archaeology - University of Oxford |url=http://emotions.classics.ox.ac.uk/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150222151813/http://emotions.classics.ox.ac.uk/ |archive-date=2015-02-22 |access-date=2015-02-22 |publisher=Emotions.classics.ox.ac.uk}}</ref> * Historia cultural del concimiento. Discursos, prácticas, representaciones, Centro de Ciencias humanas y sociales, Madrid<ref>{{cite web |title=Historia cultural del conocimiento. Discursos, prácticas, representaciones &#124; Centro de Ciencias Humanas y Sociales |url=http://www.cchs.csic.es/es/content/historia-cultural-del-conocimiento-discursos-pr%C3%A1cticas-representaciones |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607085048/http://www.cchs.csic.es/es/content/historia-cultural-del-conocimiento-discursos-pr%C3%A1cticas-representaciones |archive-date=2010-06-07 |access-date=2015-02-22 |publisher=Cchs.csic.es}}</ref> * Cluster of Excellence "Languages of Emotion", FU Berlin<ref>{{cite web |date=2011-05-28 |title=Languages of Emotion: Startseite |url=http://www.languages-of-emotion.de/ |access-date=2015-02-22 |publisher=Languages-of-emotion.de}}</ref> == References == {{Reflist|colwidth=30em}} == External links == * [http://emotionsblog.history.qmul.ac.uk/ History of Emotions Blog], Queen Mary Centre for the History of Emotions * {{usurped|[https://web.archive.org/web/20130401090832/http://historiesofemotion.com CHE Histories of Emotions Blog]}}, ARC Centre of Excellence for the History of Emotions (Europe 1100-1800) * [http://www.socemot.com/ Sociology of Emotions] * [https://web.archive.org/web/20131101155731/http://emotions.arts.uwa.edu.au/wiki/ History of Emotions data base] run by the ARC Centre of Excellence for the History of Emotions (Europe 1100-1800) * [https://www.history-of-emotions.mpg.de/en "History of Emotions - Insights into Research"] website with short articles on methods of the History of Emotions, run by the Center for the History of Emotions, Max Planck Institute for Human Development, Berlin (Germany){{Emotion-footer}} https://en.wikipedia.org/wiki/The_Answer_to_the_Riddle_Is_Me '''Հանելուկի պատասխանը ես եմ''' գիրքը Դեյվիդ Ստյուարտ Մաքլինի 2014 թվականի [[Հուշագրություն|հուշագրությունն]] է, որը կենտրոնանում է 2002 թվականի միջադեպի վրա, որի ժամանակ նա մալարիայի դեմ Լարիում դեղամիջոցի ազդեցության տակ ծանր [[ամնեզիա]] էր զարգացրել, և հետագա ապաքինման, որի ընթացքում նա ստիպված էր վերականգնել և վերագտնել իր ինքնությունը։ Մաքլինի առաջին աշխատանքը<ref name="Kirkus">[https://www.kirkusreviews.com/book-reviews/david-stuart-maclean/the-answer-to-the-riddle-is-me/ THE ANSWER TO THE RIDDLE IS ME A MEMOIR OF AMNESIA], reviewed at ''[[Kirkus Reviews]]''; posted online December 21, 2013; retrieved September 2, 2024</ref>` սա նրա 2010 թվականի «This American Life» ալբոմում կատարած ավելի կարճ ստեղծագործության ընդլայնումն է<ref name="ChicagoTribune">[https://www.chicagotribune.com/2014/01/09/review-the-answer-to-the-riddle-is-me-by-david-maclean/ Review: ‘The Answer to the Riddle Is Me’ by David MacLean], by Abel Uribe; at ''[[The Chicago Tribune]]''; published January 9, 2014; retrieved September 2, 2024</ref><ref name="TAL">[https://www.thisamericanlife.org/399/contents-unknown/act-three Contents Unknown: Act Three: The Answer to the Riddle is Me], by David Stuart MacLean, at ''[[This American Life]]''; episode 399 (first broadcast January 22, 2010; retrieved September 2, 2024</ref>: Այն հրատարակվել է «Հաութոն Միֆլին Հարքորթ»-ի կողմից։ == Ընդունարան == [[Նյու Յորք Թայմս]]-ը Հնդկաստանի մարդաշատ գնացքի կայարանում մթնշաղից դուրս եկող Մաքլինի բացման տեսարանը համեմատել է [[Ռոբերտ Լադլեմ|Ռոբերտ Լադլեմի]] ստեղծագործության հետ և նշել, որ «[իրադարձությունների] նկարագրություններում կարելի է ճանաչել, թե ինչ լավ գեղարվեստական ​​գրող պետք է լիներ նա նույնիսկ նախքան ամնեզիան նրան ստիպեր նորովի նայել աշխարհին»<ref name="NYTimes">[https://www.nytimes.com/2014/02/18/health/the-answer-to-the-riddle-is-me-a-debut-takes-on-memory-loss.html A Writer Recalls His Amnesia: For David Stuart MacLean, anti-malaria medication touched off a break with reality.], by Gregory Cowles, at ''[[The New York Times]]''; published February 17, 2014; retrieved September 2, 2024</ref>: [[Լոս Անջելես Թայմս|Լոս Անջելես Թայմս-]]<nowiki/>ը այն գովաբանել է որպես «ամնեզիայի խորապես հուզիչ պատմություն, որը ուսումնասիրում է ինքնության դժվարին իրավիճակը» և «հաճախ զվարճալի, բայց նաև մեկ մարդու հոգու կեսգիշերի մասին գրավիչ պատմություն»՝ զուգահեռներ անցկացնելով [[Մայքլ Օնդաժե|Մայքլ Օնդաժեի]] և [[Վիլյամ Սթայրոն|Ուիլյամ Սթայրոնի]] աշխատանքների հետ<ref name="LATimes">[https://www.latimes.com/books/jacketcopy/la-ca-jc-david-stuart-maclean-20140126-story.html Amnesia makes David Stuart MacLean a ‘Riddle’ he must solve], by Meehan Crist; in ''[[The Los Angeles Times]]''; published January 24, 2014; retrieved September 2, 2024</ref>: Չիկագո Թրիբյունը գովաբանել է Մաքլինի «մանրամասնությունների նկատմամբ աչքը» և «քայլ առ քայլ քայլելու տաղանդը», միաժամանակ նշելով, որ «գնացքի տոմսերի, բժիշկների նամակների, հոգեբուժական կենտրոնի հաշիվների և այլ ժամանակավոր փաստաթղթերի պատճենների» ներառումը «հավանաբար անհրաժեշտ միջոց է հուշագրություններում [[Ջեյմս Գրեյ|Ջեյմս Ֆրեյի]] չափազանց շատ պահերից հետո», և նկատել է, որ չնայած Մաքլինը «տրամադրում է մեֆլոքինի պատմության հստակ և համառոտ ուրվագիծ», գիրքը «բժշկական լրագրության» աշխատանք չէ<ref name="ChicagoTribune" />: [[Վաշինգտոն Փոստ]]-ը կարծում էր, որ Մաքլինի «կրկնվելու վախը շարունակվում է ամբողջ գրքի ընթացքում և, թերևս, ամենասարսափելի մասն է», բայց քննադատում էր արձակը «երբեմն փոխաբերությունների գերբեռնվածության մեջ ընկնելու» համար<ref name="WaPo">[https://www.washingtonpost.com/opinions/book-review-the-answer-to-the-riddle-is-me-by-david-stuart-maclean/2014/01/23/4ed7f406-7df4-11e3-9556-4a4bf7bcbd84_story.html Book review: ‘The Answer to the Riddle Is Me’ by David Stuart MacLean], by Lisa Bonos, at ''[[The Washington Post]]''; published January 23, 2014; retrieved September 2, 2024</ref>: Բոստոն Գլոբ-ը այն անվանել է «անհապաղ անեկդոտային», «փխրուն ինքնավերլուծություն» և «իր սեփական լավագույն կերպարները խաթարելով զվարճացող մարդու ուսումնասիրություն», որում «հեղինակը գրեթե մարտահրավեր է նետում մեզ՝ Լարիումից առաջ և հետո նրա գործողությունները համակրելի համարելով»<ref name="BostonGlobe">[https://www.bostonglobe.com/arts/2014/01/16/book-review-the-answer-riddle-memoir-amnesia-david-stuart-maclean/ILnGrdsNhSN54QnvdX1BJM/story.html ‘The Answer to the Riddle Is Me’ by David Stuart Maclean],reviewed by Jan Stuart<!-- NOT the same person as art historian [[Jan Stuart]]-->, at ''[[The Boston Globe]]''; published January 16, 2014; retrieved September 2, 2024</ref>: Յորք Դեյլի Ռեքորդ-ը համարել է, որ Մաքլինը պետք է գրքի ավելի մեծ մասը նվիրեր ինքնության և ինքնության հարցերին, և գնահատել է, որ գրքի առաջին կեսը (որը պատկերում էր Մաքլինի փորձը Հնդկաստանի հոգեբուժարանում, որտեղ նա «տատանվում էր հոգեբանական խանգարումների և պարզության միջև») գերազանցում էր երկրորդ կեսին (որը պատկերում էր Մաքլինի փորձը Ամերիկա վերադառնալուց հետո). «(Նրա) շատ հասկանալի դեպրեսիան, ալկոհոլով լի երեկոները, լավ և վատ ընտրությունների միջև տատանումները և ինքնաճանաչումը մի փոքր միապաղաղ էին թվում»<ref name="YDR">[https://www.ydr.com/story/entertainment/books/blogs/book-buzz/2014/04/08/book-review-the-answer-to-the-riddle-is-me-a-memoir-of-amnesia-by-david-stuart-maclean/31962507/ Book Review: 'The Answer to the Riddle is Me: A Memoir of Amnesia' by David Stuart MacLean], by Rebecca Thiegs, in the ''[[York Daily Record]]''; published April 8, 2014; retrieved September 2, 2024</ref>: Green Mountains Review-ն այն դեպքերը նկարագրել է, որոնց ընթացքում Մաքլինը «բացահայտում է իր անցյալի այնպիսի կողմեր, որոնք իրեն դուր չեն գալիս», որպես «զարմանալի և սրտաճմլիկ»<ref name="GMR">[https://greenmountainsreview.com/review-of-the-answer-to-the-riddle-is-me-a-memoir-of-amnesia-by-david-stuart-maclean/ Review of The Answer to the Riddle Is Me: A Memoir of Amnesia by David Stuart MacLean], by Will Donnelly; in ''[[Green Mountains Review]]''; published April 8, 2014; retrieved September 2, 2024</ref>: Փիթեր Գրանդբոյսը, գրելով «Los Angeles Review of Books»-ում, նշել է, որ «ինքդ քեզ բացահայտելու անհրաժեշտության և այդ «ինքդ քեզ»-ից հեռանալու միաժամանակյա անհրաժեշտության միջև լարվածությունը մղում է գրքի երկրորդ կեսը», բայց ընդհանուր առմամբ այն համարել է «իր խոստումը չբավարարող», մասնավորապես քննադատելով Մաքլինի կողմից [[Մեծն Գեթսբի (վեպ)|Մեծն Գեթսբի]]-ից հատվածների օգտագործումը՝ այն անվանելով «ծույլ և որոշ չափով արհեստական»։ American Journal of Bioethics Neuroscience-ի գրախոսականում նշվում է, որ չնայած Մաքլինը ունեցել է «գրեթե ամբողջական, ապա ժամանակային առումով աստիճանական հետադարձ ամնեզիա՝ մինչև էպիզոդիկ և դեկլարատիվ հիշողություն», նրա «լեզվական, իմաստային և պրոցեդուրային հիշողությունը մնացել է հիմնականում անփոփոխ»՝ մարմնավորելով «մի օրինաչափություն, որը պետք է ծանոթ լինի նյարդաբանին», և որ սա «կարող է բացատրել, թե ինչպես, թեև զգալի հուշումներով, Մաքլինը կարողացել է մուտքագրել իր էլեկտրոնային փոստի գաղտնաբառը և կապ հաստատել իր ընտանիքի հետ, չնայած որ ժամեր առաջ նա տեղյակ չէր իր անունից և իմաստալից հիշողություն չուներ, թե ում հետ էր կապվում»<ref name="AJoBN">[https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/21507740.2014.951777 A Memoir of Mefloquine Amnesia: A Review of ''The Answer to the Riddle Is Me'' by David Stuart MacLean], by Remington Lee Hopkins, in ''American Journal of Bioethics Neuroscience''; volume 5, issue 4 (2014); p. 88-91; DOI: 10.1080/21507740.2014.951777</ref>: == References == {{reflist}} == External links == *[https://www.thisamericanlife.org/399/contents-unknown/act-three David Stuart MacLean reading the essay later expanded into ''The Answer to the Riddle Is Me''], at ''[[This American Life]]'' {{Authority control}} rdofmubt1h0eknk2pvlimyocfnonce3 2 1302458 10722307 10719183 2026-04-08T17:29:50Z Daydream moon 146410 /* Իմ մասին */ 10722307 wikitext text/x-wiki {{Բաբելոն|hy|en-5|ru-3|fr-1}} == Իմ մասին == <div style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA;" > <div class= style="-moz-column-count:1; column-count:1; -webkit-column-count:1;"> {| border="0" cellpadding="2" |{{userbox|Orange|Whit|[[Պատկեր:OOjs UI indicator alert-invert.svg|38px]]|Այս մասնակիցը խնդրում է իրեն դիմել մասնակցային անունով և չհրապարակել անձնական ինֆորմացիա։}} |{{Մասնակից/Հայ}} |{{Մասնակից/Վիքիստաժ|տարի=2024|ամիս=07|օր=07}} |{{Մասնակից/Երևանից}} |- |{{Մասնակից/Ֆեմինիստ}} |{{Կաղապար:Մասնակից/Արվեստ}} |{{Userbox |id =| id-c = white |info = Այս մասնակիցը լսում է [[ինդի ռոք]]|info-c = #FFC0CB|border-c = pink}} |- |{{Կաղապար:Մասնակից/Հետաքրքրություն:Աշխարհագրություն}} |{{Կաղապար:Մասնակից/Հետաքրքրություն:Կենսաբանություն}} |{{Մասնակից/Հետաքրքրություն:Իրավունք}} |- |{{Մասնակից/Հետաքրքրություն:Ճապոնիա}} |{{userbox|Black|White|[[Պատկեր:Netflix 2015 logo.svg|125px]]|Այս մասնակիցը շատ է սիրում [[Նեթֆլիքս]] հեռուստաընկերության սերիալները}} | |- |{{ԵԱՎՃ 2024/մասնակից}} |{{Մասնակից/Հոդվածների տոկոսային հաշվիչ|86}} |- |{{ԵԱՎՃ 2025/մասնակից}} |{{Մասնակից/Երաժշտությունը փրկում է}} |{{Կաղապար:Դրոշագիտարան/մասնակից}} |} </div> </div> == Հոդվածներ == === Անձինք === * [[Էսթեր Ֆիլիպս]] * [[Կրիստոբալ Էնրիկես Վիլյագրա]] * [[Ալի Աքբար Սանաթի]] * [[Գրիգորի Օստեր]] * [[Իվան դե լա Պենյա]] * [[Յորգեն Ռոեդ]] * [[Չո Սումի]] * [[Մարգարեթ Շթեյֆ]] === Գրականություն=== * [[Դիմակի խոստովանությունը]] * [[Մի հաջողակ օր]] * [[Խուան Բատիստա Դավիլա]] * [[Յուրի (ժանր)]] === Դիցաբանություն === * [[Էգինա (դիցաբանություն)]] * [[Էսոն (դիցաբանություն)]] * [[Նեսոս (դիցաբանություն)]] * [[Լաերտես (դիցաբանություն)]] * [[Էրիգոնե (դիցաբանություն)]] === Երաժշտություն === * [[What Child Is This?]] * [[Black Box Recorder]] === Խոհանոց === * [[Ֆլիպ (կոկտեյլ)]] * [[Վագյու]] === Գիտություն և մաթեմատիկա === * [[NGC 2169]] * [[Friendly Floatees]] * [[Բացասական զրո]] * [[Ոսկի անկյուն]] * [[I Can Eat Glass]] === Բժշկություն, անատոմիա և հոգեբանություն === * [[Անտոնի համախտանիշ]] * [[Լավ ոստիկան, վատ ոստիկան]] * [[Բադերի ժանտախտ]] * [[Դողէրոցք]] * [[Vena amoris]] * [[Թուի նա]] * [[Ալերգիկ ողջույն]] * [[Ատլասի բարդույթ]] * [[Թասկիգիի սիֆիլիսի ուսումնասիրություն]] === Հեռուստատեսություն, ֆիլմեր և ընդհանուր արվեստ === * [[Լուսատտիկներն այգում]] * [[Բարանկին, մարդ եղիր]] * [[Խորքային ուսուցում (Հարավային այգի)]] * [[Կետային անբարոյականներ]] * [[Սեզոնի եզրափակիչ (Հարավային այգի)]] * [[Թանոս (Կաղամարի խաղ)]] * [[Չո Հյուն-ջու]] * [[Կատվի վերադարձը]] * [[Հետալիա]] === Հասարակություն === * [[Թունավոր առնականություն]] * [[Կապույտ-յոթի երևույթ]] === Մեմեր === * [[Nyan Cat]] * [[Keyboard Cat]] * [[6-7 (մեմ)]] * [[Փութ Լովատո]] * [[Ի՞նչ կասես սրան, Իլոն Մասկ]] * [[Բիլեֆելդի դավադրության տեսություն]] === Հանցագործություններ === * [[Մաալոտի կոտորած]] * [[Կաորու Կոբայաշի (մարդասպան)]] * [[Աում Սինրինկյո]] * [[Այվա Մացուոյի սպանություն]] * [[Ապամարդկայնացում]] * [[Վրեժխնդրության պոռնոգրաֆիա]] * [[Ժիզել Պելիկո]] * [[Սատոմի Միտարայի սպանություն]] * [[Յուկա Տակաոկա]] * [[Էլիզաբեթ Օլտենի սպանություն]] * [[Ակադեմիայի մոլագարներ]] * [[Կոլումբայնի էֆեկտ]] * [[Պիցցագեյթ]] === Աշխարհագրություն === * [[Յակուտսկի զինանշան]] * [[Նյու Յորք նահանգի դրոշ]] * [[Տալլինի դրոշ]] * [[Վարշավայի դրոշ]] * [[Սաարի դրոշ]] === Համակարգչային խաղեր === * [[Saya no Uta]] * [[The Coffin of Andy and Leyley]] === Այլ հոդվածներ === * [[Հակասեմականություն (տերմին)]] * [[Օսիկացու]] * [[Երկնագույն]] * [[Անձնակազմը այն հետո կերավ]] * [[ԼԳԲՏ իրավունքները Օրեգոնում]] * [[ԼԳԲՏ իրավունքները Այդահոյում]] * [[Polandball (կերպար)]] * [[Համբուրգեր (պատկերակ)]] * [[Առողջ միտքը առողջ մարմնում]] * [[Omnia mea mecum porto]] * [[Ձու պաշոտ]] bw3a29fi5g0dduujz93rlfp1vru9la7 10722308 10722307 2026-04-08T17:31:09Z Daydream moon 146410 /* Հեռուստատեսություն, ֆիլմեր և ընդհանուր արվեստ */ 10722308 wikitext text/x-wiki {{Բաբելոն|hy|en-5|ru-3|fr-1}} == Իմ մասին == <div style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA;" > <div class= style="-moz-column-count:1; column-count:1; -webkit-column-count:1;"> {| border="0" cellpadding="2" |{{userbox|Orange|Whit|[[Պատկեր:OOjs UI indicator alert-invert.svg|38px]]|Այս մասնակիցը խնդրում է իրեն դիմել մասնակցային անունով և չհրապարակել անձնական ինֆորմացիա։}} |{{Մասնակից/Հայ}} |{{Մասնակից/Վիքիստաժ|տարի=2024|ամիս=07|օր=07}} |{{Մասնակից/Երևանից}} |- |{{Մասնակից/Ֆեմինիստ}} |{{Կաղապար:Մասնակից/Արվեստ}} |{{Userbox |id =| id-c = white |info = Այս մասնակիցը լսում է [[ինդի ռոք]]|info-c = #FFC0CB|border-c = pink}} |- |{{Կաղապար:Մասնակից/Հետաքրքրություն:Աշխարհագրություն}} |{{Կաղապար:Մասնակից/Հետաքրքրություն:Կենսաբանություն}} |{{Մասնակից/Հետաքրքրություն:Իրավունք}} |- |{{Մասնակից/Հետաքրքրություն:Ճապոնիա}} |{{userbox|Black|White|[[Պատկեր:Netflix 2015 logo.svg|125px]]|Այս մասնակիցը շատ է սիրում [[Նեթֆլիքս]] հեռուստաընկերության սերիալները}} | |- |{{ԵԱՎՃ 2024/մասնակից}} |{{Մասնակից/Հոդվածների տոկոսային հաշվիչ|86}} |- |{{ԵԱՎՃ 2025/մասնակից}} |{{Մասնակից/Երաժշտությունը փրկում է}} |{{Կաղապար:Դրոշագիտարան/մասնակից}} |} </div> </div> == Հոդվածներ == === Անձինք === * [[Էսթեր Ֆիլիպս]] * [[Կրիստոբալ Էնրիկես Վիլյագրա]] * [[Ալի Աքբար Սանաթի]] * [[Գրիգորի Օստեր]] * [[Իվան դե լա Պենյա]] * [[Յորգեն Ռոեդ]] * [[Չո Սումի]] * [[Մարգարեթ Շթեյֆ]] === Գրականություն=== * [[Դիմակի խոստովանությունը]] * [[Մի հաջողակ օր]] * [[Խուան Բատիստա Դավիլա]] * [[Յուրի (ժանր)]] === Դիցաբանություն === * [[Էգինա (դիցաբանություն)]] * [[Էսոն (դիցաբանություն)]] * [[Նեսոս (դիցաբանություն)]] * [[Լաերտես (դիցաբանություն)]] * [[Էրիգոնե (դիցաբանություն)]] === Երաժշտություն === * [[What Child Is This?]] * [[Black Box Recorder]] === Խոհանոց === * [[Ֆլիպ (կոկտեյլ)]] * [[Վագյու]] === Գիտություն և մաթեմատիկա === * [[NGC 2169]] * [[Friendly Floatees]] * [[Բացասական զրո]] * [[Ոսկի անկյուն]] * [[I Can Eat Glass]] === Բժշկություն, անատոմիա և հոգեբանություն === * [[Անտոնի համախտանիշ]] * [[Լավ ոստիկան, վատ ոստիկան]] * [[Բադերի ժանտախտ]] * [[Դողէրոցք]] * [[Vena amoris]] * [[Թուի նա]] * [[Ալերգիկ ողջույն]] * [[Ատլասի բարդույթ]] * [[Թասկիգիի սիֆիլիսի ուսումնասիրություն]] === Հեռուստատեսություն, ֆիլմեր և ընդհանուր արվեստ === * [[Լուսատտիկներն այգում]] * [[Բարանկին, մարդ եղիր]] * [[Խորքային ուսուցում (Հարավային այգի)]] * [[Կետային անբարոյականներ]] * [[Սեզոնի եզրափակիչ (Հարավային այգի)]] * [[Թանոս (Կաղամարի խաղ)]] * [[Չո Հյուն-ջու]] * [[Կատվի վերադարձը]] * [[Հետալիա]] * [[Կուջո (ֆիլմ)]] === Հասարակություն === * [[Թունավոր առնականություն]] * [[Կապույտ-յոթի երևույթ]] === Մեմեր === * [[Nyan Cat]] * [[Keyboard Cat]] * [[6-7 (մեմ)]] * [[Փութ Լովատո]] * [[Ի՞նչ կասես սրան, Իլոն Մասկ]] * [[Բիլեֆելդի դավադրության տեսություն]] === Հանցագործություններ === * [[Մաալոտի կոտորած]] * [[Կաորու Կոբայաշի (մարդասպան)]] * [[Աում Սինրինկյո]] * [[Այվա Մացուոյի սպանություն]] * [[Ապամարդկայնացում]] * [[Վրեժխնդրության պոռնոգրաֆիա]] * [[Ժիզել Պելիկո]] * [[Սատոմի Միտարայի սպանություն]] * [[Յուկա Տակաոկա]] * [[Էլիզաբեթ Օլտենի սպանություն]] * [[Ակադեմիայի մոլագարներ]] * [[Կոլումբայնի էֆեկտ]] * [[Պիցցագեյթ]] === Աշխարհագրություն === * [[Յակուտսկի զինանշան]] * [[Նյու Յորք նահանգի դրոշ]] * [[Տալլինի դրոշ]] * [[Վարշավայի դրոշ]] * [[Սաարի դրոշ]] === Համակարգչային խաղեր === * [[Saya no Uta]] * [[The Coffin of Andy and Leyley]] === Այլ հոդվածներ === * [[Հակասեմականություն (տերմին)]] * [[Օսիկացու]] * [[Երկնագույն]] * [[Անձնակազմը այն հետո կերավ]] * [[ԼԳԲՏ իրավունքները Օրեգոնում]] * [[ԼԳԲՏ իրավունքները Այդահոյում]] * [[Polandball (կերպար)]] * [[Համբուրգեր (պատկերակ)]] * [[Առողջ միտքը առողջ մարմնում]] * [[Omnia mea mecum porto]] * [[Ձու պաշոտ]] r5uguzxavthqfqwyzzxvo2rasv56tyw 10722461 10722308 2026-04-09T06:42:41Z Daydream moon 146410 /* Իմ մասին */ 10722461 wikitext text/x-wiki {{Բաբելոն|hy|en-5|ru-3|fr-1}} == Իմ մասին == <div style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA;" > <div class= style="-moz-column-count:1; column-count:1; -webkit-column-count:1;"> {| border="0" cellpadding="2" |{{userbox|Orange|Whit|[[Պատկեր:OOjs UI indicator alert-invert.svg|38px]]|Այս մասնակիցը խնդրում է իրեն դիմել մասնակցային անունով և չհրապարակել անձնական ինֆորմացիա։}} |{{Մասնակից/Հայ}} |{{Մասնակից/Վիքիստաժ|տարի=2024|ամիս=07|օր=07}} |{{Մասնակից/Երևանից}} |- |{{Մասնակից/Ֆեմինիստ}} |{{Կաղապար:Մասնակից/Արվեստ}} |{{Userbox |id =| id-c = white |info = Այս մասնակիցը լսում է [[ինդի ռոք]]|info-c = #FFC0CB|border-c = pink}} |- |{{Կաղապար:Մասնակից/Հետաքրքրություն:Աշխարհագրություն}} |{{Կաղապար:Մասնակից/Հետաքրքրություն:Կենսաբանություն}} |{{Մասնակից/Հետաքրքրություն:Իրավունք}} |- |{{Մասնակից/Հետաքրքրություն:Ճապոնիա}} |{{userbox|Black|White|[[Պատկեր:Netflix 2015 logo.svg|125px]]|Այս մասնակիցը շատ է սիրում [[Նեթֆլիքս]] հեռուստաընկերության սերիալները}} | |- |{{ԵԱՎՃ 2024/մասնակից}} |{{Մասնակից/Հոդվածների տոկոսային հաշվիչ|87}} |- |{{ԵԱՎՃ 2025/մասնակից}} |{{Մասնակից/Երաժշտությունը փրկում է}} |{{Կաղապար:Դրոշագիտարան/մասնակից}} |} </div> </div> == Հոդվածներ == === Անձինք === * [[Էսթեր Ֆիլիպս]] * [[Կրիստոբալ Էնրիկես Վիլյագրա]] * [[Ալի Աքբար Սանաթի]] * [[Գրիգորի Օստեր]] * [[Իվան դե լա Պենյա]] * [[Յորգեն Ռոեդ]] * [[Չո Սումի]] * [[Մարգարեթ Շթեյֆ]] === Գրականություն=== * [[Դիմակի խոստովանությունը]] * [[Մի հաջողակ օր]] * [[Խուան Բատիստա Դավիլա]] * [[Յուրի (ժանր)]] === Դիցաբանություն === * [[Էգինա (դիցաբանություն)]] * [[Էսոն (դիցաբանություն)]] * [[Նեսոս (դիցաբանություն)]] * [[Լաերտես (դիցաբանություն)]] * [[Էրիգոնե (դիցաբանություն)]] === Երաժշտություն === * [[What Child Is This?]] * [[Black Box Recorder]] === Խոհանոց === * [[Ֆլիպ (կոկտեյլ)]] * [[Վագյու]] === Գիտություն և մաթեմատիկա === * [[NGC 2169]] * [[Friendly Floatees]] * [[Բացասական զրո]] * [[Ոսկի անկյուն]] * [[I Can Eat Glass]] === Բժշկություն, անատոմիա և հոգեբանություն === * [[Անտոնի համախտանիշ]] * [[Լավ ոստիկան, վատ ոստիկան]] * [[Բադերի ժանտախտ]] * [[Դողէրոցք]] * [[Vena amoris]] * [[Թուի նա]] * [[Ալերգիկ ողջույն]] * [[Ատլասի բարդույթ]] * [[Թասկիգիի սիֆիլիսի ուսումնասիրություն]] === Հեռուստատեսություն, ֆիլմեր և ընդհանուր արվեստ === * [[Լուսատտիկներն այգում]] * [[Բարանկին, մարդ եղիր]] * [[Խորքային ուսուցում (Հարավային այգի)]] * [[Կետային անբարոյականներ]] * [[Սեզոնի եզրափակիչ (Հարավային այգի)]] * [[Թանոս (Կաղամարի խաղ)]] * [[Չո Հյուն-ջու]] * [[Կատվի վերադարձը]] * [[Հետալիա]] * [[Կուջո (ֆիլմ)]] === Հասարակություն === * [[Թունավոր առնականություն]] * [[Կապույտ-յոթի երևույթ]] === Մեմեր === * [[Nyan Cat]] * [[Keyboard Cat]] * [[6-7 (մեմ)]] * [[Փութ Լովատո]] * [[Ի՞նչ կասես սրան, Իլոն Մասկ]] * [[Բիլեֆելդի դավադրության տեսություն]] === Հանցագործություններ === * [[Մաալոտի կոտորած]] * [[Կաորու Կոբայաշի (մարդասպան)]] * [[Աում Սինրինկյո]] * [[Այվա Մացուոյի սպանություն]] * [[Ապամարդկայնացում]] * [[Վրեժխնդրության պոռնոգրաֆիա]] * [[Ժիզել Պելիկո]] * [[Սատոմի Միտարայի սպանություն]] * [[Յուկա Տակաոկա]] * [[Էլիզաբեթ Օլտենի սպանություն]] * [[Ակադեմիայի մոլագարներ]] * [[Կոլումբայնի էֆեկտ]] * [[Պիցցագեյթ]] === Աշխարհագրություն === * [[Յակուտսկի զինանշան]] * [[Նյու Յորք նահանգի դրոշ]] * [[Տալլինի դրոշ]] * [[Վարշավայի դրոշ]] * [[Սաարի դրոշ]] === Համակարգչային խաղեր === * [[Saya no Uta]] * [[The Coffin of Andy and Leyley]] === Այլ հոդվածներ === * [[Հակասեմականություն (տերմին)]] * [[Օսիկացու]] * [[Երկնագույն]] * [[Անձնակազմը այն հետո կերավ]] * [[ԼԳԲՏ իրավունքները Օրեգոնում]] * [[ԼԳԲՏ իրավունքները Այդահոյում]] * [[Polandball (կերպար)]] * [[Համբուրգեր (պատկերակ)]] * [[Առողջ միտքը առողջ մարմնում]] * [[Omnia mea mecum porto]] * [[Ձու պաշոտ]] ih5699ktg3u13wexzl18iewsiwq6mul 10722462 10722461 2026-04-09T06:43:10Z Daydream moon 146410 /* Հանցագործություններ */ 10722462 wikitext text/x-wiki {{Բաբելոն|hy|en-5|ru-3|fr-1}} == Իմ մասին == <div style="height: 250px; overflow: auto; padding: 3px; border:1px solid #AAAAAA;" > <div class= style="-moz-column-count:1; column-count:1; -webkit-column-count:1;"> {| border="0" cellpadding="2" |{{userbox|Orange|Whit|[[Պատկեր:OOjs UI indicator alert-invert.svg|38px]]|Այս մասնակիցը խնդրում է իրեն դիմել մասնակցային անունով և չհրապարակել անձնական ինֆորմացիա։}} |{{Մասնակից/Հայ}} |{{Մասնակից/Վիքիստաժ|տարի=2024|ամիս=07|օր=07}} |{{Մասնակից/Երևանից}} |- |{{Մասնակից/Ֆեմինիստ}} |{{Կաղապար:Մասնակից/Արվեստ}} |{{Userbox |id =| id-c = white |info = Այս մասնակիցը լսում է [[ինդի ռոք]]|info-c = #FFC0CB|border-c = pink}} |- |{{Կաղապար:Մասնակից/Հետաքրքրություն:Աշխարհագրություն}} |{{Կաղապար:Մասնակից/Հետաքրքրություն:Կենսաբանություն}} |{{Մասնակից/Հետաքրքրություն:Իրավունք}} |- |{{Մասնակից/Հետաքրքրություն:Ճապոնիա}} |{{userbox|Black|White|[[Պատկեր:Netflix 2015 logo.svg|125px]]|Այս մասնակիցը շատ է սիրում [[Նեթֆլիքս]] հեռուստաընկերության սերիալները}} | |- |{{ԵԱՎՃ 2024/մասնակից}} |{{Մասնակից/Հոդվածների տոկոսային հաշվիչ|87}} |- |{{ԵԱՎՃ 2025/մասնակից}} |{{Մասնակից/Երաժշտությունը փրկում է}} |{{Կաղապար:Դրոշագիտարան/մասնակից}} |} </div> </div> == Հոդվածներ == === Անձինք === * [[Էսթեր Ֆիլիպս]] * [[Կրիստոբալ Էնրիկես Վիլյագրա]] * [[Ալի Աքբար Սանաթի]] * [[Գրիգորի Օստեր]] * [[Իվան դե լա Պենյա]] * [[Յորգեն Ռոեդ]] * [[Չո Սումի]] * [[Մարգարեթ Շթեյֆ]] === Գրականություն=== * [[Դիմակի խոստովանությունը]] * [[Մի հաջողակ օր]] * [[Խուան Բատիստա Դավիլա]] * [[Յուրի (ժանր)]] === Դիցաբանություն === * [[Էգինա (դիցաբանություն)]] * [[Էսոն (դիցաբանություն)]] * [[Նեսոս (դիցաբանություն)]] * [[Լաերտես (դիցաբանություն)]] * [[Էրիգոնե (դիցաբանություն)]] === Երաժշտություն === * [[What Child Is This?]] * [[Black Box Recorder]] === Խոհանոց === * [[Ֆլիպ (կոկտեյլ)]] * [[Վագյու]] === Գիտություն և մաթեմատիկա === * [[NGC 2169]] * [[Friendly Floatees]] * [[Բացասական զրո]] * [[Ոսկի անկյուն]] * [[I Can Eat Glass]] === Բժշկություն, անատոմիա և հոգեբանություն === * [[Անտոնի համախտանիշ]] * [[Լավ ոստիկան, վատ ոստիկան]] * [[Բադերի ժանտախտ]] * [[Դողէրոցք]] * [[Vena amoris]] * [[Թուի նա]] * [[Ալերգիկ ողջույն]] * [[Ատլասի բարդույթ]] * [[Թասկիգիի սիֆիլիսի ուսումնասիրություն]] === Հեռուստատեսություն, ֆիլմեր և ընդհանուր արվեստ === * [[Լուսատտիկներն այգում]] * [[Բարանկին, մարդ եղիր]] * [[Խորքային ուսուցում (Հարավային այգի)]] * [[Կետային անբարոյականներ]] * [[Սեզոնի եզրափակիչ (Հարավային այգի)]] * [[Թանոս (Կաղամարի խաղ)]] * [[Չո Հյուն-ջու]] * [[Կատվի վերադարձը]] * [[Հետալիա]] * [[Կուջո (ֆիլմ)]] === Հասարակություն === * [[Թունավոր առնականություն]] * [[Կապույտ-յոթի երևույթ]] === Մեմեր === * [[Nyan Cat]] * [[Keyboard Cat]] * [[6-7 (մեմ)]] * [[Փութ Լովատո]] * [[Ի՞նչ կասես սրան, Իլոն Մասկ]] * [[Բիլեֆելդի դավադրության տեսություն]] === Հանցագործություններ === * [[Մաալոտի կոտորած]] * [[Կաորու Կոբայաշի (մարդասպան)]] * [[Աում Սինրինկյո]] * [[Այվա Մացուոյի սպանություն]] * [[Ապամարդկայնացում]] * [[Վրեժխնդրության պոռնոգրաֆիա]] * [[Ժիզել Պելիկո]] * [[Սատոմի Միտարայի սպանություն]] * [[Յուկա Տակաոկա]] * [[Էլիզաբեթ Օլտենի սպանություն]] * [[Ակադեմիայի մոլագարներ]] * [[Կոլումբայնի էֆեկտ]] * [[Պիցցագեյթ]] * [[Ջորջե Մարտինովիչի միջադեպ]] === Աշխարհագրություն === * [[Յակուտսկի զինանշան]] * [[Նյու Յորք նահանգի դրոշ]] * [[Տալլինի դրոշ]] * [[Վարշավայի դրոշ]] * [[Սաարի դրոշ]] === Համակարգչային խաղեր === * [[Saya no Uta]] * [[The Coffin of Andy and Leyley]] === Այլ հոդվածներ === * [[Հակասեմականություն (տերմին)]] * [[Օսիկացու]] * [[Երկնագույն]] * [[Անձնակազմը այն հետո կերավ]] * [[ԼԳԲՏ իրավունքները Օրեգոնում]] * [[ԼԳԲՏ իրավունքները Այդահոյում]] * [[Polandball (կերպար)]] * [[Համբուրգեր (պատկերակ)]] * [[Առողջ միտքը առողջ մարմնում]] * [[Omnia mea mecum porto]] * [[Ձու պաշոտ]] oj6sgv1gd1ctpn2jskq8xk7ywphjnwv 0 1305501 10722425 10428011 2026-04-09T00:57:04Z ~2026-19448-54 169293 /* Փրկարարություն */ 10722425 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջեֆրի Լյուն''' ({{lang-en|Jeffrey Leung}}, {{ԱԾ}}), [[Հոնկոնգ|Հոնկոնգում]] ծնված մարդու իրավունքների պաշտպան, որը ներկայումս բնակվում է [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներում]]։ Նա հայտնի է որպես ամենաերիտասարդ քաղբանտարկյալներից մեկը (15 տարեկան)՝ իր տեսակետները խաղաղ արտահայտելու և այլախոհներին փրկելու համար։ 16 տարեկանում նա միայնակ փախավ Միացյալ Նահանգներ՝ քաղաքական ապաստան խնդրելու։ Նա նաև հայտնի է որպես «Փխրուն Բարդ»։ Մինչև իր փախուստը նա սովորել է Հոնկոնգի թագավորական քոլեջում, որը հեղինակավոր հաստատություն է՝ սերտորեն կապված Հոնկոնգի կառավարության հետ, որտեղից էլ ծնվել է Հոնկոնգի նախկին առաջնորդ և [[Չինաստան|Չինաստանի]] ժողովրդական քաղաքական խորհրդատվական համաժողովի ազգային կոմիտեի ներկայիս փոխնախագահ Սի Լյունը։ 15 տարեկանում նա ձերբակալվել և հարցաքննվել է Հոնկոնգի ոստիկանության Ազգային անվտանգության բյուրոյի կողմից, իսկ նրա համակարգիչն ու հեռախոսը խուզարկվել են՝ [[Սի Ծինփին|Սի Ցզինպինին]], Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությանը և նրա կառավարությանը ծաղրող սոցիալական ցանցերում գրառումներ անելու համար<ref name=":0">{{Cite web |date=2024 թ․ փետրվարի 23 |title=15歲港男惡搞習近平「慘遭政治迫害」，飛美求庇護仍有陰影：回不去了 |trans-title=A 15-year-old Hong Konger satirized Xi Jinping and "suffered political persecution". Flew to the United States to seek asylum, but still under shadow: He can't go back |url=https://www.ftvnews.com.tw/news/detail/2024223W0047 |publisher=FTV News |language=zh}}</ref>: Ջեֆրի Լյունն իր աշխատանքներն ու կարծիքները հրապարակում է իր «The Fragile Object Chronicle» YouTube ալիքում, «Discord»-ում և այլ հարթակներում։ Մականունը ոգեշնչված է Նամեուիի «Fragile» երգից, որը ծաղրում է «Little Pink»-ին և չինացի ծայրահեղ ազգայնականների զգայունությունը ցանկացած քննադատության նկատմամբ<ref name="rfa2">{{Cite web |date=2024 թ․ ապրիլի 10 |title=香港少年易碎君、小维尼熊和言论自由 (2) |trans-title=Hong Kong youth Jeffrey Leung (Fragile Bard) , Winnie the Pooh, and freedom of speech (2) |url=https://www.rfa.org/mandarin/zhuanlan/wangluoboyi/iwar-04102024160103.html |publisher=[[Radio Free Asia]] |language=zh}}</ref>: == Փորձառություն == 2021 թվականի սեպտեմբերին Ջեֆրի Լյունը ընդունվեց ավագ դպրոց և ծանոթացավ վիճահարույց «Քաղաքացիություն և սոցիալական զարգացում» դասընթացին, որը Հոնկոնգում կասկածի տակ է առնվում որպես ուղեղի լվացման մեթոդ<ref name="cmn1">{{Cite web |title=專訪前英皇中學學生易碎君：公社科究竟在教什麼？為什麼流亡前要帶走教材？ |trans-title=Interview with Former King's College Student Jeffrey Leung: What Exactly Does "Citizenship and Social Development" Teach? Why Did He Take Teaching Materials with him Pre-exile? |url=https://commonshk.com/2024/02/01/%E3%80%90%E5%85%AC%E7%A4%BE%E7%A7%91%E8%A7%A3%E6%AF%92%F0%9F%92%A3%E3%80%91%E5%B0%88%E8%A8%AA%E5%89%8D%E8%8B%B1%E7%9A%87%E4%B8%AD%E5%AD%B8%E5%AD%B8%E7%94%9F%E6%98%93%E7%A2%8E%E5%90%9B%EF%BC%8E/ |language=zh}}</ref>: Այս դասընթացն ավելի դրդեց նրան ծաղրել և նմանակել [[Սի Ծինփին|Սի Ցզինպինին]]<ref name=":0" /><ref name="rfa1">{{Cite web |title=香港少年易碎君、小维尼熊和言论自由 (1) |trans-title=Hong Kong youth Jeffrey Leung (Fragile Bard) , Winnie the Pooh, and freedom of speech (1) |url=https://www.rfa.org/mandarin/zhuanlan/wangluoboyi/iwar-04032024154533.html |publisher=[[Radio Free Asia]] |language=zh}}</ref><ref name="rfa2" />: 2022 թվականի փետրվարի 10-ին Ազգային անվտանգության դեպարտամենտի հինգ ոստիկաններ գնացել են Ջեֆրի Լյունի տուն՝ Արևմտյան Կոուլունի մագիստրոսական դատարանի կողմից տրված խուզարկության օրդերով, հետաքննություն են անցկացրել, նրան տարել ոստիկանական բաժանմունք և հարցաքննել նրա YouTube հաշվի և «Ռութերս ասոցիացիայի»՝ «ՉԿԿ»-ի դեմ հանդես եկող հեղինակների միավորման վերաբերյալ, որի անդամ էր Ջեֆրի Լյունը<ref name=":3">{{Cite web |title=流亡美國香港少年開始就讀大學，沒帶仇怨誓要活好每一天 |trans-title=Hong Kong teenager in exile in the United States begins to attend college, aims to live well every day without grudges |url=https://www.voacantonese.com/a/exiled-hong-kong-student-carries-a-new-college-life-in-the-us/7799103.html |access-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 26 |publisher=Voice of America |language=zh}}</ref>: Ոստիկանությունը Ջեֆրի Լյունին մեղադրեց խռովություն հրահրելու մեջ, պահանջեց, որ նա ստորագրի խոստովանական ցուցմունք՝ իր ալիքի էկրանի կադրերով, և առգրավեց նրա համակարգիչը, բջջային հեռախոսը և այլ անձնական իրեր։ Այդ ժամանակվանից ի վեր Ազգային անվտանգության ոստիկանությունը անընդհատ հետապնդում է Ջեֆրի Լյունին և ճնշում է գործադրում նրա վրա, որպեսզի նա դառնա լրտես և տեղեկություններ տրամադրի «Ռութերս ասոցիացիայի» մյուս անդամների մասին<ref name=":0" /><ref name="rfa2" />: Ձերբակալությունից, հարցաքննությունից և հալածանքներից սթրեսի և անհանգստության մեջ Ջեֆրի Լյունն ավարտեց Քինգս քոլեջում իր 10-րդ կուրսը<ref name=":3" />: 2022 թվականի օգոստոսին Ջեֆրի Լյունը որոշեց լքել Հոնկոնգը։ Ավագ եղբոր օգնությամբ նա միայնակ՝ որպես անչափահաս, թռավ Սան Ֆրանցիսկո և քաղաքական ապաստան խնդրեց։ Միացյալ Նահանգներ ժամանելուց հետո Ջեֆրի Լյունը ավելի քան երեք ամիս պահվել է ներգաղթյալների կալանավայրում և ապրել է երկու խնամատար ընտանիքների հետ<ref name=":3" />: Մինչ ապաստան տրամադրելու վերաբերյալ նրա դիմումը քննվում է, նա կարող է օրինական կերպով բնակվել Միացյալ Նահանգներում։ Կալանքից ազատվելուց հետո Ջեֆրի Լյունը ընդունվեց պետական ավագ դպրոց։ Այդ նույն ժամանակ նրա ընտանիքը լքեց Հոնկոնգը և տեղափոխվեց Մեծ Բրիտանիա<ref>{{Cite web |date=2024 թ․ հունվարի 6 |title=逃離新香港：香港國安法下的年輕受害者，易碎君的抗爭與流亡之路 |trans-title=Escaping from the New Hong Kong: Young victim of the Hong Kong National Security Law, Jeffrey Leung's (Fragile Bard) path of resistance and exile |url=https://commonshk.com/2024/01/06/%E3%80%90%E9%80%83%E9%9B%A2%E6%96%B0%E9%A6%99%E6%B8%AF%E3%80%91%E9%A6%99%E6%B8%AF%E5%9C%8B%E5%AE%89%E6%B3%95%E4%B8%8B%E7%9A%84%E5%B9%B4%E8%BC%95%E5%8F%97%E5%AE%B3%E8%80%85%EF%BC%8C%E6%98%93%E7%A2%8E/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921232214/https://commonshk.com/2024/01/06/%E3%80%90%E9%80%83%E9%9B%A2%E6%96%B0%E9%A6%99%E6%B8%AF%E3%80%91%E9%A6%99%E6%B8%AF%E5%9C%8B%E5%AE%89%E6%B3%95%E4%B8%8B%E7%9A%84%E5%B9%B4%E8%BC%95%E5%8F%97%E5%AE%B3%E8%80%85%EF%BC%8C%E6%98%93%E7%A2%8E/ |archive-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 21 |access-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 21 |website=Commons (news website){{!}}Commons |language=zh}}</ref>: Ջեֆրի Լյունի («Փխրուն Բարդը») փորձառությունն արտացոլում է խոսքի ազատության ճնշումը Հոնկոնգի Ազգային անվտանգության մասին օրենքով։ Հարցազրույցում նա ասել է, որ շատ երիտասարդներ որոշել են լքել Հոնկոնգը քաղաքական իրավիճակի պատճառով<ref name="rfa2" />: 2024 թվականի սեպտեմբերին Ջեֆրի Լյունը սկսեց համալսարանում ուսումնասիրել համակարգչային գիտություններ՝ մտադիր լինելով իր հմտություններն օգտագործել հասարակության բարօրության համար<ref name=":3" />: Ջեֆրի Լյունը հայտարարել է մարդու իրավունքների պաշտպանության ոլորտում իր ակտիվ գործունեությունը շարունակելու մտադրության մասին, այդ թվում՝ մասնակցելով «Մեծ թարգմանիչների շարժմանը» և տարբեր հարթակների միջոցով բարձրացնելով Հոնկոնգի և Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության հետ կապված հարցերի վերաբերյալ իրազեկվածությունը։ Նա հույս հայտնեց, որ ի վերջո կվերադառնա Հոնկոնգ, եթե երկրում լինի ազատ և ժողովրդավարական հասարակություն։ Ջեֆրի Լյունը մասնակցել է «47 անդամի նախնական ընտրությունների գործ»-ի աջակցության միջազգային համերաշխության հանրահավաքներին և իր ելույթում նշել է, որ գործով մեղադրյալներից մեկը իր հոնկոնգցի համակուրսեցու հայրն է։ Դատավճռի հրապարակումից հետո նրա համակուրսեցին զանգահարել էր նրան՝ իր դժգոհությունը հայտնելու համար։ Ջեֆրի Լյունը նշել է. «Իմ ընկերներից մեկը՝ դեռահաս, որի հայրը միայն ուզում էր ծառայել ժողովրդին, ի՞նչ հանցագործություն է կատարել, որ արժանի է տարիներ շարունակ բռնի կերպով բաժանվելուն»։ Նա քննադատեց ռեժիմին ոչ միայն 45 մեղադրյալի դատապարտելու, այլև ընտրություններում վաղաժամկետ քվեարկությանը մասնակցած հարյուր հազարավոր քաղաքացիների, ինչպես նաև կառավարությունում ներկայացված լինել ցանկացող բոլոր նրանց նկատմամբ ճնշում գործադրելու համար։ Նա դա անվանեց ժողովրդավարության դեմ ուղղված բացահայտ հարձակում<ref>{{Cite web |title=Primary Election 47 Case｜Owen Chow, Helena Wong, Tiffany Yuen, and Winnie Yu Appeal as UK, US, Canada, Taiwan, and Hong Kongers Hold Relay Rallies in Solidarity |url=https://thechasernews.co.uk/%E9%84%92%E5%AE%B6%E6%88%90%E9%BB%83%E7%A2%A7%E9%9B%B2%E6%A5%8A%E9%9B%AA%E7%9B%88%E4%BD%99%E6%85%A7%E6%98%8E%E4%B8%8A%E8%A8%B4/}}</ref>: 2025 թվականին Ջեֆրի Լյունը մասնակցեց «FAPA-LA»-ի 228-րդ կառավարական բռնության կանխարգելման սիմպոզիումին, որը ֆորումի վերջին խոշոր միջոցառումն էր Մեծ Լոս Անջելեսի Թայվան կենտրոնում՝ դրա քանդումից և վերակառուցումից առաջ։ Նա նաև մտքեր փոխանակեց հիմնական զեկուցող Հիլարի Վուի հետ՝ հասկանալու փետրվարի 28-ի միջադեպի ազդեցությունը Թայվանի բնիկ ժողովրդի վրա։ Ջեֆրի Լյունը ներկայացրեց իր անցյալի փորձը և ապագայի ծրագրերը, ինչպես նաև օգտվեց առիթից՝ արտահայտելու իր տեսակետը, որ «Չինաստանը ժողովրդավարական երկրների զարգացման ամենամեծ սպառնալիքն է»<ref>{{Cite web |title=FAPA-LA "228 Prevention of Government Violence Symposium" with Cross-Ethnic Participation |url=https://taiwandaily.net/%E5%8D%97%E5%8A%A0%E7%A4%BE%E5%8D%80/64904/}}</ref>: == Փրկարարություն == 2024 թվականի սեպտեմբերից ի վեր այն նաև իրավաբանական և սոցիալական օգնություն է տրամադրել այնպիսի մարդկանց, ինչպիսին է Յուեն Հոնգ Թամը՝ մի երիտասարդ, որը մասնակցել է «Մեծ թարգմանչական շարժմանը» և ապաստան է խնդրել Միացյալ Նահանգներում<ref name=":rfa4">{{Cite web |title=Hong Kong Participant of the "Great Translation Movement" Seeks Political Asylum in the U.S. |url=https://www.rfa.org/mandarin/yataibaodao/gangtai/sc-hk-refugee-07302024094339.html?encoding=traditional |quote=Yuen Hong Tam's friend, 18-year-old Hong Kong teenager Jeffrey Leung (Fragile Bard) , who resides in Los Angeles, shared that Tam had previously translated one of his speeches during a protest outside the Chinese consulate in Los Angeles into English and posted it on the official Twitter account of the Great Translation Movement. Jeffrey Leung said, "He also told me that he planned to seek asylum in the United States, but he didn't share specific details or timelines. It wasn't until he ended up in immigration detention and realized the situation wasn't as optimistic as he had imagined that he called me to inform me of his current circumstances." When asked by reporters if he was satisfied with his decision to come to the U.S., Tam expressed gratitude to Jeffrey Leung and others who had helped him, saying his situation had shifted from "desperation" to "gradual improvement." He added, "The conditions here are absolutely better than in Hong Kong's prisons—absolutely, absolutely."}}</ref>: == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> * [[Կատեգորիա:Ապրող անձինք]] [[Կատեգորիա:Իրավապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտման զոհեր]] [[Կատեգորիա:Յություբերներ]] ll3xj3e9sv1a1am3ha42sk1937g85fa 10722434 10722425 2026-04-09T02:53:03Z 23artashes 2675 [[Special:Contributions/~2026-19448-54|~2026-19448-54]] ([[User talk:~2026-19448-54|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:ԱշբոտՏՆՂ|ԱշբոտՏՆՂ]] մասնակցի վերջին տարբերակին։ 10428011 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջեֆրի Լյուն''' ({{lang-en|Jeffrey Leung}}, {{ԱԾ}}), [[Հոնկոնգ|Հոնկոնգում]] ծնված մարդու իրավունքների պաշտպան, որը ներկայումս բնակվում է [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներում]]։ Նա հայտնի է որպես ամենաերիտասարդ քաղբանտարկյալներից մեկը (15 տարեկան)՝ իր տեսակետները խաղաղ արտահայտելու և այլախոհներին փրկելու համար։ 16 տարեկանում նա միայնակ փախավ Միացյալ Նահանգներ՝ քաղաքական ապաստան խնդրելու։ Նա նաև հայտնի է որպես «Փխրուն Բարդ»։ Մինչև իր փախուստը նա սովորել է Հոնկոնգի թագավորական քոլեջում, որը հեղինակավոր հաստատություն է՝ սերտորեն կապված Հոնկոնգի կառավարության հետ, որտեղից էլ ծնվել է Հոնկոնգի նախկին առաջնորդ և [[Չինաստան|Չինաստանի]] ժողովրդական քաղաքական խորհրդատվական համաժողովի ազգային կոմիտեի ներկայիս փոխնախագահ Սի Լյունը։ 15 տարեկանում նա ձերբակալվել և հարցաքննվել է Հոնկոնգի ոստիկանության Ազգային անվտանգության բյուրոյի կողմից, իսկ նրա համակարգիչն ու հեռախոսը խուզարկվել են՝ [[Սի Ծինփին|Սի Ցզինպինին]], Չինաստանի կոմունիստական կուսակցությանը և նրա կառավարությանը ծաղրող սոցիալական ցանցերում գրառումներ անելու համար<ref name=":0">{{Cite web |date=2024 թ․ փետրվարի 23 |title=15歲港男惡搞習近平「慘遭政治迫害」，飛美求庇護仍有陰影：回不去了 |trans-title=A 15-year-old Hong Konger satirized Xi Jinping and "suffered political persecution". Flew to the United States to seek asylum, but still under shadow: He can't go back |url=https://www.ftvnews.com.tw/news/detail/2024223W0047 |publisher=FTV News |language=zh}}</ref>: Ջեֆրի Լյունն իր աշխատանքներն ու կարծիքները հրապարակում է իր «The Fragile Object Chronicle» YouTube ալիքում, «Discord»-ում և այլ հարթակներում։ Մականունը ոգեշնչված է Նամեուիի «Fragile» երգից, որը ծաղրում է «Little Pink»-ին և չինացի ծայրահեղ ազգայնականների զգայունությունը ցանկացած քննադատության նկատմամբ<ref name="rfa2">{{Cite web |date=2024 թ․ ապրիլի 10 |title=香港少年易碎君、小维尼熊和言论自由 (2) |trans-title=Hong Kong youth Jeffrey Leung (Fragile Bard) , Winnie the Pooh, and freedom of speech (2) |url=https://www.rfa.org/mandarin/zhuanlan/wangluoboyi/iwar-04102024160103.html |publisher=[[Radio Free Asia]] |language=zh}}</ref>: == Փորձառություն == 2021 թվականի սեպտեմբերին Ջեֆրի Լյունը ընդունվեց ավագ դպրոց և ծանոթացավ վիճահարույց «Քաղաքացիություն և սոցիալական զարգացում» դասընթացին, որը Հոնկոնգում կասկածի տակ է առնվում որպես ուղեղի լվացման մեթոդ<ref name="cmn1">{{Cite web |title=專訪前英皇中學學生易碎君：公社科究竟在教什麼？為什麼流亡前要帶走教材？ |trans-title=Interview with Former King's College Student Jeffrey Leung: What Exactly Does "Citizenship and Social Development" Teach? Why Did He Take Teaching Materials with him Pre-exile? |url=https://commonshk.com/2024/02/01/%E3%80%90%E5%85%AC%E7%A4%BE%E7%A7%91%E8%A7%A3%E6%AF%92%F0%9F%92%A3%E3%80%91%E5%B0%88%E8%A8%AA%E5%89%8D%E8%8B%B1%E7%9A%87%E4%B8%AD%E5%AD%B8%E5%AD%B8%E7%94%9F%E6%98%93%E7%A2%8E%E5%90%9B%EF%BC%8E/ |language=zh}}</ref>: Այս դասընթացն ավելի դրդեց նրան ծաղրել և նմանակել [[Սի Ծինփին|Սի Ցզինպինին]]<ref name=":0" /><ref name="rfa1">{{Cite web |title=香港少年易碎君、小维尼熊和言论自由 (1) |trans-title=Hong Kong youth Jeffrey Leung (Fragile Bard) , Winnie the Pooh, and freedom of speech (1) |url=https://www.rfa.org/mandarin/zhuanlan/wangluoboyi/iwar-04032024154533.html |publisher=[[Radio Free Asia]] |language=zh}}</ref><ref name="rfa2" />: 2022 թվականի փետրվարի 10-ին Ազգային անվտանգության դեպարտամենտի հինգ ոստիկաններ գնացել են Ջեֆրի Լյունի տուն՝ Արևմտյան Կոուլունի մագիստրոսական դատարանի կողմից տրված խուզարկության օրդերով, հետաքննություն են անցկացրել, նրան տարել ոստիկանական բաժանմունք և հարցաքննել նրա YouTube հաշվի և «Ռութերս ասոցիացիայի»՝ «ՉԿԿ»-ի դեմ հանդես եկող հեղինակների միավորման վերաբերյալ, որի անդամ էր Ջեֆրի Լյունը<ref name=":3">{{Cite web |title=流亡美國香港少年開始就讀大學，沒帶仇怨誓要活好每一天 |trans-title=Hong Kong teenager in exile in the United States begins to attend college, aims to live well every day without grudges |url=https://www.voacantonese.com/a/exiled-hong-kong-student-carries-a-new-college-life-in-the-us/7799103.html |access-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 26 |publisher=Voice of America |language=zh}}</ref>: Ոստիկանությունը Ջեֆրի Լյունին մեղադրեց խռովություն հրահրելու մեջ, պահանջեց, որ նա ստորագրի խոստովանական ցուցմունք՝ իր ալիքի էկրանի կադրերով, և առգրավեց նրա համակարգիչը, բջջային հեռախոսը և այլ անձնական իրեր։ Այդ ժամանակվանից ի վեր Ազգային անվտանգության ոստիկանությունը անընդհատ հետապնդում է Ջեֆրի Լյունին և ճնշում է գործադրում նրա վրա, որպեսզի նա դառնա լրտես և տեղեկություններ տրամադրի «Ռութերս ասոցիացիայի» մյուս անդամների մասին<ref name=":0" /><ref name="rfa2" />: Ձերբակալությունից, հարցաքննությունից և հալածանքներից սթրեսի և անհանգստության մեջ Ջեֆրի Լյունն ավարտեց Քինգս քոլեջում իր 10-րդ կուրսը<ref name=":3" />: 2022 թվականի օգոստոսին Ջեֆրի Լյունը որոշեց լքել Հոնկոնգը։ Ավագ եղբոր օգնությամբ նա միայնակ՝ որպես անչափահաս, թռավ Սան Ֆրանցիսկո և քաղաքական ապաստան խնդրեց։ Միացյալ Նահանգներ ժամանելուց հետո Ջեֆրի Լյունը ավելի քան երեք ամիս պահվել է ներգաղթյալների կալանավայրում և ապրել է երկու խնամատար ընտանիքների հետ<ref name=":3" />: Մինչ ապաստան տրամադրելու վերաբերյալ նրա դիմումը քննվում է, նա կարող է օրինական կերպով բնակվել Միացյալ Նահանգներում։ Կալանքից ազատվելուց հետո Ջեֆրի Լյունը ընդունվեց պետական ավագ դպրոց։ Այդ նույն ժամանակ նրա ընտանիքը լքեց Հոնկոնգը և տեղափոխվեց Մեծ Բրիտանիա<ref>{{Cite web |date=2024 թ․ հունվարի 6 |title=逃離新香港：香港國安法下的年輕受害者，易碎君的抗爭與流亡之路 |trans-title=Escaping from the New Hong Kong: Young victim of the Hong Kong National Security Law, Jeffrey Leung's (Fragile Bard) path of resistance and exile |url=https://commonshk.com/2024/01/06/%E3%80%90%E9%80%83%E9%9B%A2%E6%96%B0%E9%A6%99%E6%B8%AF%E3%80%91%E9%A6%99%E6%B8%AF%E5%9C%8B%E5%AE%89%E6%B3%95%E4%B8%8B%E7%9A%84%E5%B9%B4%E8%BC%95%E5%8F%97%E5%AE%B3%E8%80%85%EF%BC%8C%E6%98%93%E7%A2%8E/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240921232214/https://commonshk.com/2024/01/06/%E3%80%90%E9%80%83%E9%9B%A2%E6%96%B0%E9%A6%99%E6%B8%AF%E3%80%91%E9%A6%99%E6%B8%AF%E5%9C%8B%E5%AE%89%E6%B3%95%E4%B8%8B%E7%9A%84%E5%B9%B4%E8%BC%95%E5%8F%97%E5%AE%B3%E8%80%85%EF%BC%8C%E6%98%93%E7%A2%8E/ |archive-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 21 |access-date=2024 թ․ սեպտեմբերի 21 |website=Commons (news website){{!}}Commons |language=zh}}</ref>: Ջեֆրի Լյունի («Փխրուն Բարդը») փորձառությունն արտացոլում է խոսքի ազատության ճնշումը Հոնկոնգի Ազգային անվտանգության մասին օրենքով։ Հարցազրույցում նա ասել է, որ շատ երիտասարդներ որոշել են լքել Հոնկոնգը քաղաքական իրավիճակի պատճառով<ref name="rfa2" />: 2024 թվականի սեպտեմբերին Ջեֆրի Լյունը սկսեց համալսարանում ուսումնասիրել համակարգչային գիտություններ՝ մտադիր լինելով իր հմտություններն օգտագործել հասարակության բարօրության համար<ref name=":3" />: Ջեֆրի Լյունը հայտարարել է մարդու իրավունքների պաշտպանության ոլորտում իր ակտիվ գործունեությունը շարունակելու մտադրության մասին, այդ թվում՝ մասնակցելով «Մեծ թարգմանիչների շարժմանը» և տարբեր հարթակների միջոցով բարձրացնելով Հոնկոնգի և Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության հետ կապված հարցերի վերաբերյալ իրազեկվածությունը։ Նա հույս հայտնեց, որ ի վերջո կվերադառնա Հոնկոնգ, եթե երկրում լինի ազատ և ժողովրդավարական հասարակություն։ Ջեֆրի Լյունը մասնակցել է «47 անդամի նախնական ընտրությունների գործ»-ի աջակցության միջազգային համերաշխության հանրահավաքներին և իր ելույթում նշել է, որ գործով մեղադրյալներից մեկը իր հոնկոնգցի համակուրսեցու հայրն է։ Դատավճռի հրապարակումից հետո նրա համակուրսեցին զանգահարել էր նրան՝ իր դժգոհությունը հայտնելու համար։ Ջեֆրի Լյունը նշել է. «Իմ ընկերներից մեկը՝ դեռահաս, որի հայրը միայն ուզում էր ծառայել ժողովրդին, ի՞նչ հանցագործություն է կատարել, որ արժանի է տարիներ շարունակ բռնի կերպով բաժանվելուն»։ Նա քննադատեց ռեժիմին ոչ միայն 45 մեղադրյալի դատապարտելու, այլև ընտրություններում վաղաժամկետ քվեարկությանը մասնակցած հարյուր հազարավոր քաղաքացիների, ինչպես նաև կառավարությունում ներկայացված լինել ցանկացող բոլոր նրանց նկատմամբ ճնշում գործադրելու համար։ Նա դա անվանեց ժողովրդավարության դեմ ուղղված բացահայտ հարձակում<ref>{{Cite web |title=Primary Election 47 Case｜Owen Chow, Helena Wong, Tiffany Yuen, and Winnie Yu Appeal as UK, US, Canada, Taiwan, and Hong Kongers Hold Relay Rallies in Solidarity |url=https://thechasernews.co.uk/%E9%84%92%E5%AE%B6%E6%88%90%E9%BB%83%E7%A2%A7%E9%9B%B2%E6%A5%8A%E9%9B%AA%E7%9B%88%E4%BD%99%E6%85%A7%E6%98%8E%E4%B8%8A%E8%A8%B4/}}</ref>: 2025 թվականին Ջեֆրի Լյունը մասնակցեց «FAPA-LA»-ի 228-րդ կառավարական բռնության կանխարգելման սիմպոզիումին, որը ֆորումի վերջին խոշոր միջոցառումն էր Մեծ Լոս Անջելեսի Թայվան կենտրոնում՝ դրա քանդումից և վերակառուցումից առաջ։ Նա նաև մտքեր փոխանակեց հիմնական զեկուցող Հիլարի Վուի հետ՝ հասկանալու փետրվարի 28-ի միջադեպի ազդեցությունը Թայվանի բնիկ ժողովրդի վրա։ Ջեֆրի Լյունը ներկայացրեց իր անցյալի փորձը և ապագայի ծրագրերը, ինչպես նաև օգտվեց առիթից՝ արտահայտելու իր տեսակետը, որ «Չինաստանը ժողովրդավարական երկրների զարգացման ամենամեծ սպառնալիքն է»<ref>{{Cite web |title=FAPA-LA "228 Prevention of Government Violence Symposium" with Cross-Ethnic Participation |url=https://taiwandaily.net/%E5%8D%97%E5%8A%A0%E7%A4%BE%E5%8D%80/64904/}}</ref>: == Փրկարարություն == 2024 թվականի մարտին Ջեֆրի Լյունը օգնեց Ահ-Լունգ անունով 14-ամյա դեռահասի, ով [[Դոքսինգ|դոքսինգի]] էր ենթարկվում «Roblox»-ում հակակոմունիստական խումբ հիմնադրելուց հետո։ Ջեֆրի Լյունը աջակցեց Ահ Լանգին Կանադայում քաղաքական ապաստան տրամադրելու նրա խնդրանքում, որը նույն տարի ավելի ուշ տրամադրվեց<ref name="rfa3">{{Cite web |title=Hong Kong Teen Allegedly Doxxed for Creating Anti-CCP Roblox Group Seeks Political Asylum in Canada |url=https://www.rfa.org/mandarin/zhuanlan/wangluoboyi/iwar-04172024155155.html |language=zh |quote=In a recent episode of Radio Free Asia's program "Online Gambit", a 17-year-old Hong Kong teenager now in the United States, Jeffrey Leung (Fragile Bard) , revealed that he recently organized the rescue of another 15-year-old Hong Kong dissident, helping them leave Hong Kong to seek political asylum in Canada.}}</ref>: 2024 թվականի սեպտեմբերից ի վեր այն նաև իրավաբանական և սոցիալական օգնություն է տրամադրել այնպիսի մարդկանց, ինչպիսին է Յուեն Հոնգ Թամը՝ մի երիտասարդ, որը մասնակցել է «Մեծ թարգմանչական շարժմանը» և ապաստան է խնդրել Միացյալ Նահանգներում<ref name=":rfa4">{{Cite web |title=Hong Kong Participant of the "Great Translation Movement" Seeks Political Asylum in the U.S. |url=https://www.rfa.org/mandarin/yataibaodao/gangtai/sc-hk-refugee-07302024094339.html?encoding=traditional |quote=Yuen Hong Tam's friend, 18-year-old Hong Kong teenager Jeffrey Leung (Fragile Bard) , who resides in Los Angeles, shared that Tam had previously translated one of his speeches during a protest outside the Chinese consulate in Los Angeles into English and posted it on the official Twitter account of the Great Translation Movement. Jeffrey Leung said, "He also told me that he planned to seek asylum in the United States, but he didn't share specific details or timelines. It wasn't until he ended up in immigration detention and realized the situation wasn't as optimistic as he had imagined that he called me to inform me of his current circumstances." When asked by reporters if he was satisfied with his decision to come to the U.S., Tam expressed gratitude to Jeffrey Leung and others who had helped him, saying his situation had shifted from "desperation" to "gradual improvement." He added, "The conditions here are absolutely better than in Hong Kong's prisons—absolutely, absolutely."}}</ref>: == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> * [[Կատեգորիա:Ապրող անձինք]] [[Կատեգորիա:Իրավապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Մարդու իրավունքների խախտման զոհեր]] [[Կատեգորիա:Յություբերներ]] bodmlalq7x8dmjame89chlh0d4pnkmi 2 1311051 10722179 10696784 2026-04-08T12:45:39Z Beko 1511 10722179 wikitext text/x-wiki {{Short description|Purchase of a company by another company}} {{Other uses}} {{Redirect|Hostile takeover||Hostile Takeover (disambiguation){{!}}Hostile Takeover|7=|Owner=}} In [[Business studies|business]], a '''takeover''' is the purchase of one [[company (law)|company]] (the ''target'') by another (the ''acquirer'' or ''bidder''). In the [[UK]], the term refers to the acquisition of a [[public company]] whose shares are publicly listed, in contrast to the [[mergers and acquisitions|acquisition]] of a [[private company]]. Management of the target company may or may not agree with a proposed takeover, and this has resulted in the following takeover classifications: friendly, hostile, reverse or back-flip. Financing a takeover often involves loans or bond issues which may include [[junk bond]]s as well as a simple cash offer. It can also include shares in the new company. == Takeover types == === Friendly takeover === {{Further|White knight (business)}} A ''friendly takeover'' is an acquisition which is approved by the management of the target company. Before a bidder makes an [[tender offer|offer]] for another company, it usually first informs the company's [[board of directors]]. In a private company, because the shareholders and the board are usually the same people or closely connected with one another, private acquisitions are usually friendly. If the shareholders agree to sell the company, then the board is usually of the same mind or sufficiently under the orders of the equity shareholders to cooperate with the bidder. This point is not relevant to the UK concept of takeovers, which always involve the acquisition of a public company.<ref>{{cite web |title=Companies to which the Code applies |url=https://www.thetakeoverpanel.org.uk/the-code/companies-to-which-the-takeover-code-applies |publisher=The [[Panel on Takeovers and Mergers]] |access-date=2026-03-10}}</ref> A "bear hug" is an unsolicited takeover bid which is so generous that the shareholders of the target company are very likely to submit, accepting the offer.<ref>{{cite book |last=Wasserstein |first=Bruce |author-link=Bruce Wasserstein |title=Big Deal: Mergers and Acquisitions in the Digital Age |publisher=Warner Books |year=2000 |page=691-694 |chapter=Bear Hug |isbn=978-0-446-67521-5 |chapter-url=https://archive.org/details/bigdealmergersac00wass/page/690/mode/2up?q=%22bear+hug%22 }}</ref> === Hostile takeover === {{Main|Corporate raid}} A ''hostile takeover'' allows a bidder to take over a target company whose [[management]] is unwilling to agree to a [[Mergers and acquisitions|merger]] or takeover. The party who initiates a hostile takeover bid approaches the [[shareholders]] directly, as opposed to seeking approval from officers or directors of the company.<ref name="west2015">{{Cite book |last1=West |first1=Lindy Lou |title=The SAGE Encyclopedia of Economics and Society |publisher=SAGE Publishing |year=2015 |isbn=9781452217970 |editor-last1=Wherry |editor-first1=Frederick F. |pages=882–885 |oclc=936331906 |editor-last2=Schor |editor-first2=Juliet }}</ref> A takeover is considered ''hostile'' if the target company's board rejects the offer, and if the bidder continues to pursue it, or the bidder makes the offer directly after having announced its firm intention to make an offer. Development of the hostile takeover is attributed to [[Louis Wolfson]].<ref>{{Cite news |last=Manne |first=Henry G. |date=2008-01-18 |title=The Original Corporate Raider |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB120062429680899679 |access-date=2022-02-04 |issn=0099-9660}}</ref> Hostile takeovers are relatively rare; by one estimate, only 40 takeovers (out of 3,300) in 1986 were hostile{{Outdated statistic}}.<ref>{{Cite journal |last=Jensen |first=Michael C. |date=1988 |title=Takeovers: Their Causes and Consequences |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.2.1.21 |journal=Journal of Economic Perspectives |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=21–48 |doi=10.1257/jep.2.1.21 |issn=0895-3309 |jstor=1942738}}</ref> An SEC working paper tracking hostile takeovers from 1965 to 2013 found that such deals accounted for about 40% of total M&A activity in the late 1960s but declined to around 5% by 2013, making them a small share of overall takeover activity by the 2000s.<ref>{{Cite web |last=Cain |first=Matthew D. |last2=McKeon |first2=Stephen B. |last3=Davidoff Solomon |first3=Steven |date=October 2014 |title=DO TAKEOVER LAWS MATTER? EVIDENCE FROM FIVE DECADES OF HOSTILE TAKEOVERS |url=https://www.sec.gov/files/dera-wp-takeover-laws.pdf |access-date=28 February 2026 |website=[[United States Securities and Exchange Commission|SEC]]}}</ref> A hostile takeover can be conducted in several ways. A [[tender offer]] can be made where the acquiring company makes a public offer at a fixed price above the current [[market price]].<ref name="hostile">{{Cite web |title=What Is a Hostile Takeover? |url=https://www.thebalance.com/what-is-a-hostile-takeover-5185686|access-date=2022-02-04 |publisher=The Balance |first=Erin |last=Gobler |editor-first1=Anthony |editor-last1=Battle |editor-first2=David |editor-last2=Rubin |date=April 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824015154/https://www.thebalance.com/what-is-a-hostile-takeover-5185686 |archive-date=August 24, 2022 |url-status=dead}}</ref> An acquiring company can also engage in a [[proxy fight]], whereby it tries to persuade enough shareholders, usually a [[majority|simple majority]], to replace the management with a new one which will approve the takeover.<ref name="hostile" /> Another method involves quietly purchasing enough stock on the open market, known as a ''creeping tender offer'' or ''dawn raid'',{{Sfn|Picot|2002|p=99}} to effect a change in management. In all of these ways, management resists the acquisition, but it is carried out anyway.<ref name="hostile" /> In the United States, a common defense against hostile takeovers is to seek an injunction under Section 16 of the [[Clayton Antitrust Act of 1914|Clayton Act]]. The target company argues that the acquisition would violate Section 7 of the Act, which prohibits transactions that may substantially lessen competition or create a monopoly.<ref>{{cite web |author=Joseph Gregory Sidak |title= Antitrust Preliminary Injunctions in Hostile Tender Offers, 30 KAN. L. REV. 491, 492 |year=1982 |url=https://www.criterioneconomics.com/docs/antitrust_preliminary_injunctions_in_hostile_tender_offers1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717054131/https://www.criterioneconomics.com/docs/antitrust_preliminary_injunctions_in_hostile_tender_offers1.pdf |archive-date=2015-07-17 |publisher=criterioneconomics.com}}</ref> The main consequence of a bid being considered hostile is practical rather than legal. If the board of the target cooperates, the bidder can conduct extensive [[due diligence]] into the affairs of the target company, providing the bidder with a comprehensive analysis of the target company's finances. In contrast, a hostile bidder will only have more limited, publicly available information about the target company available, rendering the bidder vulnerable to hidden risks regarding the target company's finances. Since takeovers often require loans provided by [[bank]]s in order to service the offer, banks are often less willing to back a hostile bidder because of the relative lack of target information which is available to them. Under [[Delaware]] law, boards must engage in defensive actions that are proportional to the hostile bidder's threat to the target company.<ref>{{cite journal |last1=Badawi |first1=Adam B. |last2=Webber |first2=David H. |author-link2=David H. Webber |title=Does the Quality of the Plaintiffs' Law Firm Matter in Deal Litigation? |journal=The Journal of Corporation Law |date=2015 |volume=41 |issue=2 |page=107 |url=https://scholarship.law.bu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1036&context=faculty_scholarship |access-date=19 November 2019 |ssrn=2469573 |doi=10.2139/ssrn.2469573}}</ref> A well-known example of an extremely hostile takeover was [[Oracle Corporation|Oracle]]'s bid to acquire [[PeopleSoft]].<ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=2004-12-13 |title=Oracle to acquire PeopleSoft for $10.3 billion |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna6705516 |access-date=2024-12-15 |work=NBC News |language=en}}</ref> As of 2018, about 1,788 hostile takeovers with a total value of US$28.86&nbsp;billion had been announced.<ref>{{Cite news|url=https://imaa-institute.org/m-and-a-statistics-transaction-type/|title=M&A by Transaction Type - Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|publisher=Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|access-date=2018-02-27}}</ref> === Reverse takeover === {{Main|Reverse takeover}} A ''reverse takeover'' is a type of takeover where a private company acquires a public company. This is usually done at the instigation of the private company, the purpose being for the private company to effectively [[Float (finance)|float]] itself while avoiding some of the expense and time involved in a conventional [[initial public offering|IPO]]. However, in the [[United Kingdom|UK]] under [[Alternative Investment Market|AIM]] rules, a reverse takeover is an acquisition or acquisitions in a twelve-month period which for an AIM company would: * exceed 100 percent in any of the class tests; or * result in a fundamental change in its business, board or voting control; or * in the case of an investing company, depart substantially from the investing strategy stated in its admission document or, where no admission document was produced on admission, depart substantially from the investing strategy stated in its pre-admission announcement or, depart substantially from the investing strategy. An individual or organization, sometimes known as a [[corporate raider]], can purchase a large fraction of the company's stock and, in doing so, get enough votes to replace the board of directors and the [[Chief executive officer|CEO]]. With a new agreeable management team, the stock is, potentially, a much more attractive investment, which might result in a price rise and a [[Profit (accounting)|profit]] for the corporate raider and the other shareholders. A well-known example of a reverse takeover in the United Kingdom was [[Darwen Group]]'s 2008 takeover of [[Optare plc]]. This was also an example of a back-flip takeover (see below) as Darwen was rebranded to the more well-known Optare name.{{citation needed||date=May 2024}} === Backflip takeover === A ''backflip takeover'' is any sort of takeover in which the acquiring company turns itself into a [[subsidiary]] of the purchased company. This type of takeover can occur when a larger but less well-known company purchases a struggling company with a very well-known brand. Examples include: * The [[Texas Air Corporation]] takeover of [[Continental Airlines]] but taking the Continental name as it was better known. * The SBC takeover of the ailing [[AT&T]] and subsequent rename to AT&T.<ref>{{Cite web |title=SBC completes purchase of AT&T |date=18 November 2005 |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna10100350 |access-date=2022-06-15 |publisher=NBC News }}</ref> * Westinghouse's 1995 purchase of CBS and 1997 renaming to [[CBS Corporation]], with [[Westinghouse Licensing Corporation|Westinghouse]] becoming a brand name owned by the company. * [[NationsBank]]'s takeover of the [[Bank of America]], but adopting Bank of America's name. * Norwest purchased [[Wells Fargo]] but kept the latter due to its name recognition and historical legacy in the American West. * [[Interceptor Entertainment|Interceptor Entertainment's]] acquisition of [[3D Realms]], but kept the name 3D Realms. * Nordic Games buying [[THQ]] assets and trademark and renaming itself to [[THQ Nordic]]. * Infogrames Entertainment, SA becoming [[Atari SA]]. * The Avago Technologies takeover of [[Broadcom Corporation]] and subsequent rename to [[Broadcom Inc.]] * [[Overkill Software]]'s takeover of [[Starbreeze Studios|Starbreeze]].<ref name="eg starbreeze">{{cite news | url = https://www.eurogamer.net/articles/2019-01-28-the-fall-of-swedish-game-wonder-starbreeze | title = The fall of Starbreeze |first =Wesley | last= Yin-Poole | date = 28 January 2019 | access-date = 28 January 2019 | work = [[Eurogamer]] }}</ref> == Takeover financing == === Funding === Often a company acquiring another pays a specified amount for it. This money can be raised in a number of ways. Although the company may have sufficient funds available in its account, remitting payment entirely from the acquiring company's cash on hand is unusual. More often, it will be [[loan|borrowed]] from a [[bank]], or raised by an issue of [[bond (finance)|bonds]]. Acquisitions financed through debt are known as [[leveraged buyout]]s, and the debt will often be moved down onto the [[balance sheet]] of the acquired company. The acquired company then has to pay back the debt. This is a technique often used by private equity companies. The debt ratio of financing can go as high as 80% in some cases. In such a case, the acquiring company would only need to raise 20% of the purchase price.{{citation needed||date=May 2024}} === Loan note alternatives === Cash offers for [[Public company|public companies]] often include a "loan note alternative" that allows shareholders to take a part or all of their [[consideration]] in [[loan note]]s rather than cash. This is done primarily to make the offer more attractive in terms of [[taxation]]. A conversion of shares into cash is counted as a disposal that triggers a payment of [[capital gains tax]], whereas if the shares are converted into other [[Security (finance)|securities]], such as loan notes, the tax is rolled over. == Takeover deals == === All-share deals === A takeover, particularly a [[reverse takeover]], may be financed by an all-share deal. The bidder does not pay money, but instead issues new [[Share (finance)|shares]] in itself to the shareholders of the company being acquired. In a reverse takeover the shareholders of the company being acquired end up with a majority of the shares in, and so control of, the company making the bid. The company has managerial rights.{{citation needed||date=May 2024}} === All-cash deals === If a takeover of a company consists of simply an offer of an amount of money per share (as opposed to all or part of the payment being in shares or loan notes), then this is an all-cash deal.<ref>{{cite web | url=http://www.canada.com/business/Japans+Tokio+Marine+insurer+billion+allcash+takeover/11124382/story.html | title=Japan's Tokio Marine to buy US insurer HCC for $7.5 billion in all-cash takeover | publisher=Canada.com | date=10 June 2015 | access-date=17 August 2015}}</ref> The purchasing company can source the necessary cash in a variety of ways, including existing cash resources, loans, or a separate issue of [[Share (finance)|company shares]]. == Mechanics == === In the United Kingdom === Takeovers in the UK (meaning acquisitions of public companies only) are governed by the [[City Code on Takeovers and Mergers]], also known as the 'City Code' or 'Takeover Code'. The rules for a takeover can be found in what is primarily known as 'The Blue Book'. The Code used to be a non-statutory set of rules that was controlled by city institutions on a theoretically voluntary basis. However, as a breach of the Code brought such reputational damage and the possibility of exclusion from city services run by those institutions, it was regarded as binding. In 2006, the Code was put onto a statutory footing as part of the UK's compliance with the [[Takeover Directive|European Takeover Directive]] (2004/25/EC).<ref>{{CELEX|32004L0025|format=PDF|text=Directive 2004/25/EC of the European Parliament and of the Council of 21 april 2004 on takeover bids}}</ref> The Code requires that all shareholders in a company should be treated equally. It regulates when and what information companies must and cannot release publicly in relation to the bid, sets timetables for certain aspects of the bid, and sets minimum bid levels following a previous purchase of shares. In particular: * a shareholder must make an offer when its shareholding, including that of parties acting in concert (a "[[concert party (business)|concert party]]"), reaches 30% of the target; * information relating to the bid must not be released except by announcements regulated by the Code; * the bidder must make an announcement if rumour or speculation have affected a company's share price; * the level of the offer must not be less than any price paid by the bidder in the twelve months before the announcement of a firm intention to make an offer; * if shares are bought during the offer period at a price higher than the offer price, the offer must be increased to that price; The Rules Governing the Substantial Acquisition of Shares, which used to accompany the Code and which regulated the announcement of certain levels of shareholdings, have now been abolished, though similar provisions still exist in the [[Companies Act 1985]]. == Strategies == There are a variety of reasons why an acquiring company may wish to purchase another company. Some takeovers are ''opportunistic'' – the target company may simply be very reasonably priced for one reason or another and the acquiring company may decide that in the long run, it will end up making money by purchasing the target company. The large [[holding company]] [[Berkshire Hathaway]] has profited well over time by purchasing many companies opportunistically in this manner. Other takeovers are ''strategic'' in that they are thought to have secondary effects beyond the simple effect of the profitability of the target company being added to the acquiring company's profitability. For example, an acquiring company may decide to purchase a company that is profitable and has good [[distribution (business)|distribution]] capabilities in new areas which the acquiring company can use for its own products as well. A target company might be attractive because it allows the acquiring company to enter a new market without having to take on the risk, time and expense of starting a new division. An acquiring company could decide to take over a competitor not only because the competitor is profitable, but in order to eliminate competition in its field and make it easier, in the long term, to raise prices. Also a takeover could fulfill the belief that the combined company can be more profitable than the two companies would be separately due to a reduction of redundant functions. == Executive compensation == Takeovers may also benefit from a [[principal-agent problem]] associated with top executive compensation. For example, it is fairly easy for a top executive to reduce the price of their company's stock due to [[information asymmetry]]. The executive can accelerate accounting of expected expenses, delay accounting of expected revenue, engage in [[off-balance-sheet]] transactions to make the company's profitability appear temporarily poorer, or simply promote and report severely conservative (i.e. pessimistic) estimates of future earnings. Such seemingly adverse earnings news will be likely to (at least temporarily) reduce the company's stock price. (This is again due to information asymmetries since it is more common for top executives to do everything they can to [[window dress]] their company's earnings forecasts.) There are typically very few legal risks to being 'too conservative' in one's accounting and earnings estimates.{{citation needed||date=May 2024}} A reduced share price makes a company an easier takeover target. When the company gets bought out (or taken private)&nbsp;– at a dramatically lower price&nbsp;– the takeover artist gains a windfall from the former top executive's actions to surreptitiously reduce the company's stock price. This can represent tens of billions of dollars (questionably) transferred from previous [[shareholders]] to the takeover artist. The former top executive is then rewarded with a [[golden handshake]] for presiding over the [[fire sale]] that can sometimes be in the hundreds of millions of dollars for one or two years of work. This is nevertheless an excellent bargain for the takeover artist, who will tend to benefit from developing a reputation of being very generous to parting top executives. This is just one example of a principal-agent problem, otherwise regarded as [[perverse incentive]]. Similar issues occur when a publicly held asset or non-profit organization undergoes [[privatization]]. Top executives often reap tremendous monetary benefits when a government owned or non-profit entity is sold to private hands. Just as in the example above, they can facilitate this process by making the entity appear to be in financial crisis. This perception can reduce the sale price (to the profit of the purchaser) and make non-profits and governments more likely to sell. It can also contribute to a public perception that private entities are more efficiently run, reinforcing the political will to sell off public assets.{{citation needed|date=December 2017}} == Debt for equity == Takeovers also tend to substitute debt for equity. In a sense, any government tax policy of allowing for deduction of interest expenses but not of [[dividend]]s, has essentially provided a substantial subsidy to takeovers. It can punish more-conservative or prudent management that does not allow their companies to [[leverage (finance)|leverage]] themselves into a high-risk position. High leverage will lead to high profits if circumstances go well but can lead to catastrophic failure if they do not. This can create substantial [[negative externalities]] for governments, employees, suppliers and other [[Stakeholder (corporate)|stakeholders]].{{citation needed||date=May 2024}} == Golden share == {{Main|Golden share}} Corporate takeovers occur frequently in the [[United States]], [[Canada]], [[United Kingdom]], [[France]] and [[Spain]]. They happen only occasionally in [[Italy]] because larger shareholders (typically controlling families) often have special board voting privileges designed to keep them in control. They do not happen often in [[Germany]] because of the [[dual board]] structure, nor in [[Japan]] because companies have interlocking sets of ownerships known as [[keiretsu]], nor in the [[People's Republic of China]] because many publicly listed companies are [[State owned company|state owned]].{{citation needed||date=May 2024}} == Tactics against hostile takeover == There are quite a few tactics or techniques which can be used to deter a hostile takeover. <!-- Please respect alphabetical order --> {{div col|colwidth=22em}} * [[Bankmail]] * [[Crown jewel defense]] * [[Golden parachute]] * [[Greenmail]] * [[Killer bees (business)|Killer bees]] * [[Leveraged recapitalization]] * [[Lobster trap (finance)|Lobster trap]] * [[Lock-up provision]] * [[Nancy Reagan defense]] * [[Non-voting stock]] * [[Pac-Man defense]] * [[Shareholder rights plan|Poison pill (shareholder rights plan)]] ** [[Flip-in]] ** [[Flip-over]] ** [[Jonestown defense]] ** [[Pension parachute]] ** People pill ** [[Voting plan]]s * [[Safe harbor (commerce)|Safe harbor]] * [[Scorched-earth defense]] * [[Staggered board of directors]] * [[Standstill agreement]] * [[Targeted repurchase]] * [[Top-ups]] * [[Treasury stock]] * [[White knight (business)#Hostile firm's strategies|Gray knight]] * [[White knight (business)|White knight]] * [[Whitemail#Economics|Whitemail]] {{div col end}} == See also ==<!-- Please respect alphabetical order --> * [[Breakup fee]] * [[Concentration of media ownership]] * [[Control premium]] * [[List of largest mergers and acquisitions]] * [[Mergers and acquisitions]] * [[Revlon, Inc. v. MacAndrews & Forbes Holdings, Inc.]] * [[Scrip bid]] * [[Squeeze out]] * [[Successor company]] * [[Transformational acquisition]] == Further reading == * Scherer, F M. 1988. "Corporate Takeovers: The Efficiency Arguments." ''Journal of Economic Perspectives'' 2 (1): 69–82. == References == {{Reflist}} == Works cited == * {{Cite book |editor-last=Picot |editor-first=Gerhard |url=https://archive.org/details/handbookofintern0000unse_l8z0 |title=Handbook of International Mergers and Acquisitions: Preparation, Implementation, and Integration |year=2002 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=0-333-96867-0 |oclc=48588374 |url-access=registration}} {{Corporate finance and investment banking}} {{Authority control}} [[Category:Mergers and acquisitions]] [[Category:Corporate finance]] [[Category:Takeover defense]] 0snx2bl8jnynubpix4ecx82bkya9ynw 10722180 10722179 2026-04-08T12:49:03Z Beko 1511 10722180 wikitext text/x-wiki In [[Business studies|business]], a '''takeover''' is the purchase of one [[company (law)|company]] (the ''target'') by another (the ''acquirer'' or ''bidder''). In the [[UK]], the term refers to the acquisition of a [[public company]] whose shares are publicly listed, in contrast to the [[mergers and acquisitions|acquisition]] of a [[private company]]. Management of the target company may or may not agree with a proposed takeover, and this has resulted in the following takeover classifications: friendly, hostile, reverse or back-flip. Financing a takeover often involves loans or bond issues which may include [[junk bond]]s as well as a simple cash offer. It can also include shares in the new company. == Takeover types == === Friendly takeover === {{Further|White knight (business)}} [[Մենեջմենթ]].<ref>{{cite web |title=Companies to which the Code applies |url=https://www.thetakeoverpanel.org.uk/the-code/companies-to-which-the-takeover-code-applies |publisher=The [[Panel on Takeovers and Mergers]] |access-date=2026-03-10}}</ref> A "bear hug" is an unsolicited takeover bid which is so generous that the shareholders of the target company are very likely to submit, accepting the offer.<ref>{{cite book |last=Wasserstein |first=Bruce |author-link=Bruce Wasserstein |title=Big Deal: Mergers and Acquisitions in the Digital Age |publisher=Warner Books |year=2000 |page=691-694 |chapter=Bear Hug |isbn=978-0-446-67521-5 |chapter-url=https://archive.org/details/bigdealmergersac00wass/page/690/mode/2up?q=%22bear+hug%22 }}</ref> === Hostile takeover === {{Main|Corporate raid}} A ''hostile takeover'' allows a bidder to take over a target company whose [[management]] is unwilling to agree to a [[Mergers and acquisitions|merger]] or takeover. The party who initiates a hostile takeover bid approaches the [[shareholders]] directly, as opposed to seeking approval from officers or directors of the company.<ref name="west2015">{{Cite book |last1=West |first1=Lindy Lou |title=The SAGE Encyclopedia of Economics and Society |publisher=SAGE Publishing |year=2015 |isbn=9781452217970 |editor-last1=Wherry |editor-first1=Frederick F. |pages=882–885 |oclc=936331906 |editor-last2=Schor |editor-first2=Juliet }}</ref> A takeover is considered ''hostile'' if the target company's board rejects the offer, and if the bidder continues to pursue it, or the bidder makes the offer directly after having announced its firm intention to make an offer. Development of the hostile takeover is attributed to [[Louis Wolfson]].<ref>{{Cite news |last=Manne |first=Henry G. |date=2008-01-18 |title=The Original Corporate Raider |work=The Wall Street Journal |url=https://www.wsj.com/articles/SB120062429680899679 |access-date=2022-02-04 |issn=0099-9660}}</ref> Hostile takeovers are relatively rare; by one estimate, only 40 takeovers (out of 3,300) in 1986 were hostile{{Outdated statistic}}.<ref>{{Cite journal |last=Jensen |first=Michael C. |date=1988 |title=Takeovers: Their Causes and Consequences |url=https://www.aeaweb.org/articles?id=10.1257/jep.2.1.21 |journal=Journal of Economic Perspectives |language=en |volume=2 |issue=1 |pages=21–48 |doi=10.1257/jep.2.1.21 |issn=0895-3309 |jstor=1942738}}</ref> An SEC working paper tracking hostile takeovers from 1965 to 2013 found that such deals accounted for about 40% of total M&A activity in the late 1960s but declined to around 5% by 2013, making them a small share of overall takeover activity by the 2000s.<ref>{{Cite web |last=Cain |first=Matthew D. |last2=McKeon |first2=Stephen B. |last3=Davidoff Solomon |first3=Steven |date=October 2014 |title=DO TAKEOVER LAWS MATTER? EVIDENCE FROM FIVE DECADES OF HOSTILE TAKEOVERS |url=https://www.sec.gov/files/dera-wp-takeover-laws.pdf |access-date=28 February 2026 |website=[[United States Securities and Exchange Commission|SEC]]}}</ref> A hostile takeover can be conducted in several ways. A [[tender offer]] can be made where the acquiring company makes a public offer at a fixed price above the current [[market price]].<ref name="hostile">{{Cite web |title=What Is a Hostile Takeover? |url=https://www.thebalance.com/what-is-a-hostile-takeover-5185686|access-date=2022-02-04 |publisher=The Balance |first=Erin |last=Gobler |editor-first1=Anthony |editor-last1=Battle |editor-first2=David |editor-last2=Rubin |date=April 17, 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220824015154/https://www.thebalance.com/what-is-a-hostile-takeover-5185686 |archive-date=August 24, 2022 |url-status=dead}}</ref> An acquiring company can also engage in a [[proxy fight]], whereby it tries to persuade enough shareholders, usually a [[majority|simple majority]], to replace the management with a new one which will approve the takeover.<ref name="hostile" /> Another method involves quietly purchasing enough stock on the open market, known as a ''creeping tender offer'' or ''dawn raid'',{{Sfn|Picot|2002|p=99}} to effect a change in management. In all of these ways, management resists the acquisition, but it is carried out anyway.<ref name="hostile" /> In the United States, a common defense against hostile takeovers is to seek an injunction under Section 16 of the [[Clayton Antitrust Act of 1914|Clayton Act]]. The target company argues that the acquisition would violate Section 7 of the Act, which prohibits transactions that may substantially lessen competition or create a monopoly.<ref>{{cite web |author=Joseph Gregory Sidak |title= Antitrust Preliminary Injunctions in Hostile Tender Offers, 30 KAN. L. REV. 491, 492 |year=1982 |url=https://www.criterioneconomics.com/docs/antitrust_preliminary_injunctions_in_hostile_tender_offers1.pdf |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20150717054131/https://www.criterioneconomics.com/docs/antitrust_preliminary_injunctions_in_hostile_tender_offers1.pdf |archive-date=2015-07-17 |publisher=criterioneconomics.com}}</ref> The main consequence of a bid being considered hostile is practical rather than legal. If the board of the target cooperates, the bidder can conduct extensive [[due diligence]] into the affairs of the target company, providing the bidder with a comprehensive analysis of the target company's finances. In contrast, a hostile bidder will only have more limited, publicly available information about the target company available, rendering the bidder vulnerable to hidden risks regarding the target company's finances. Since takeovers often require loans provided by [[bank]]s in order to service the offer, banks are often less willing to back a hostile bidder because of the relative lack of target information which is available to them. Under [[Delaware]] law, boards must engage in defensive actions that are proportional to the hostile bidder's threat to the target company.<ref>{{cite journal |last1=Badawi |first1=Adam B. |last2=Webber |first2=David H. |author-link2=David H. Webber |title=Does the Quality of the Plaintiffs' Law Firm Matter in Deal Litigation? |journal=The Journal of Corporation Law |date=2015 |volume=41 |issue=2 |page=107 |url=https://scholarship.law.bu.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1036&context=faculty_scholarship |access-date=19 November 2019 |ssrn=2469573 |doi=10.2139/ssrn.2469573}}</ref> A well-known example of an extremely hostile takeover was [[Oracle Corporation|Oracle]]'s bid to acquire [[PeopleSoft]].<ref>{{Cite news |agency=Associated Press |date=2004-12-13 |title=Oracle to acquire PeopleSoft for $10.3 billion |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna6705516 |access-date=2024-12-15 |work=NBC News |language=en}}</ref> As of 2018, about 1,788 hostile takeovers with a total value of US$28.86&nbsp;billion had been announced.<ref>{{Cite news|url=https://imaa-institute.org/m-and-a-statistics-transaction-type/|title=M&A by Transaction Type - Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|publisher=Institute for Mergers, Acquisitions and Alliances (IMAA)|access-date=2018-02-27}}</ref> === Reverse takeover === {{Main|Reverse takeover}} A ''reverse takeover'' is a type of takeover where a private company acquires a public company. This is usually done at the instigation of the private company, the purpose being for the private company to effectively [[Float (finance)|float]] itself while avoiding some of the expense and time involved in a conventional [[initial public offering|IPO]]. However, in the [[United Kingdom|UK]] under [[Alternative Investment Market|AIM]] rules, a reverse takeover is an acquisition or acquisitions in a twelve-month period which for an AIM company would: * exceed 100 percent in any of the class tests; or * result in a fundamental change in its business, board or voting control; or * in the case of an investing company, depart substantially from the investing strategy stated in its admission document or, where no admission document was produced on admission, depart substantially from the investing strategy stated in its pre-admission announcement or, depart substantially from the investing strategy. An individual or organization, sometimes known as a [[corporate raider]], can purchase a large fraction of the company's stock and, in doing so, get enough votes to replace the board of directors and the [[Chief executive officer|CEO]]. With a new agreeable management team, the stock is, potentially, a much more attractive investment, which might result in a price rise and a [[Profit (accounting)|profit]] for the corporate raider and the other shareholders. A well-known example of a reverse takeover in the United Kingdom was [[Darwen Group]]'s 2008 takeover of [[Optare plc]]. This was also an example of a back-flip takeover (see below) as Darwen was rebranded to the more well-known Optare name.{{citation needed||date=May 2024}} === Backflip takeover === A ''backflip takeover'' is any sort of takeover in which the acquiring company turns itself into a [[subsidiary]] of the purchased company. This type of takeover can occur when a larger but less well-known company purchases a struggling company with a very well-known brand. Examples include: * The [[Texas Air Corporation]] takeover of [[Continental Airlines]] but taking the Continental name as it was better known. * The SBC takeover of the ailing [[AT&T]] and subsequent rename to AT&T.<ref>{{Cite web |title=SBC completes purchase of AT&T |date=18 November 2005 |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna10100350 |access-date=2022-06-15 |publisher=NBC News }}</ref> * Westinghouse's 1995 purchase of CBS and 1997 renaming to [[CBS Corporation]], with [[Westinghouse Licensing Corporation|Westinghouse]] becoming a brand name owned by the company. * [[NationsBank]]'s takeover of the [[Bank of America]], but adopting Bank of America's name. * Norwest purchased [[Wells Fargo]] but kept the latter due to its name recognition and historical legacy in the American West. * [[Interceptor Entertainment|Interceptor Entertainment's]] acquisition of [[3D Realms]], but kept the name 3D Realms. * Nordic Games buying [[THQ]] assets and trademark and renaming itself to [[THQ Nordic]]. * Infogrames Entertainment, SA becoming [[Atari SA]]. * The Avago Technologies takeover of [[Broadcom Corporation]] and subsequent rename to [[Broadcom Inc.]] * [[Overkill Software]]'s takeover of [[Starbreeze Studios|Starbreeze]].<ref name="eg starbreeze">{{cite news | url = https://www.eurogamer.net/articles/2019-01-28-the-fall-of-swedish-game-wonder-starbreeze | title = The fall of Starbreeze |first =Wesley | last= Yin-Poole | date = 28 January 2019 | access-date = 28 January 2019 | work = [[Eurogamer]] }}</ref> == Takeover financing == === Funding === Often a company acquiring another pays a specified amount for it. This money can be raised in a number of ways. Although the company may have sufficient funds available in its account, remitting payment entirely from the acquiring company's cash on hand is unusual. More often, it will be [[loan|borrowed]] from a [[bank]], or raised by an issue of [[bond (finance)|bonds]]. Acquisitions financed through debt are known as [[leveraged buyout]]s, and the debt will often be moved down onto the [[balance sheet]] of the acquired company. The acquired company then has to pay back the debt. This is a technique often used by private equity companies. The debt ratio of financing can go as high as 80% in some cases. In such a case, the acquiring company would only need to raise 20% of the purchase price.{{citation needed||date=May 2024}} === Loan note alternatives === Cash offers for [[Public company|public companies]] often include a "loan note alternative" that allows shareholders to take a part or all of their [[consideration]] in [[loan note]]s rather than cash. This is done primarily to make the offer more attractive in terms of [[taxation]]. A conversion of shares into cash is counted as a disposal that triggers a payment of [[capital gains tax]], whereas if the shares are converted into other [[Security (finance)|securities]], such as loan notes, the tax is rolled over. == Takeover deals == === All-share deals === A takeover, particularly a [[reverse takeover]], may be financed by an all-share deal. The bidder does not pay money, but instead issues new [[Share (finance)|shares]] in itself to the shareholders of the company being acquired. In a reverse takeover the shareholders of the company being acquired end up with a majority of the shares in, and so control of, the company making the bid. The company has managerial rights.{{citation needed||date=May 2024}} === All-cash deals === If a takeover of a company consists of simply an offer of an amount of money per share (as opposed to all or part of the payment being in shares or loan notes), then this is an all-cash deal.<ref>{{cite web | url=http://www.canada.com/business/Japans+Tokio+Marine+insurer+billion+allcash+takeover/11124382/story.html | title=Japan's Tokio Marine to buy US insurer HCC for $7.5 billion in all-cash takeover | publisher=Canada.com | date=10 June 2015 | access-date=17 August 2015}}</ref> The purchasing company can source the necessary cash in a variety of ways, including existing cash resources, loans, or a separate issue of [[Share (finance)|company shares]]. == Mechanics == === In the United Kingdom === Takeovers in the UK (meaning acquisitions of public companies only) are governed by the [[City Code on Takeovers and Mergers]], also known as the 'City Code' or 'Takeover Code'. The rules for a takeover can be found in what is primarily known as 'The Blue Book'. The Code used to be a non-statutory set of rules that was controlled by city institutions on a theoretically voluntary basis. However, as a breach of the Code brought such reputational damage and the possibility of exclusion from city services run by those institutions, it was regarded as binding. In 2006, the Code was put onto a statutory footing as part of the UK's compliance with the [[Takeover Directive|European Takeover Directive]] (2004/25/EC).<ref>{{CELEX|32004L0025|format=PDF|text=Directive 2004/25/EC of the European Parliament and of the Council of 21 april 2004 on takeover bids}}</ref> The Code requires that all shareholders in a company should be treated equally. It regulates when and what information companies must and cannot release publicly in relation to the bid, sets timetables for certain aspects of the bid, and sets minimum bid levels following a previous purchase of shares. In particular: * a shareholder must make an offer when its shareholding, including that of parties acting in concert (a "[[concert party (business)|concert party]]"), reaches 30% of the target; * information relating to the bid must not be released except by announcements regulated by the Code; * the bidder must make an announcement if rumour or speculation have affected a company's share price; * the level of the offer must not be less than any price paid by the bidder in the twelve months before the announcement of a firm intention to make an offer; * if shares are bought during the offer period at a price higher than the offer price, the offer must be increased to that price; The Rules Governing the Substantial Acquisition of Shares, which used to accompany the Code and which regulated the announcement of certain levels of shareholdings, have now been abolished, though similar provisions still exist in the [[Companies Act 1985]]. == Strategies == There are a variety of reasons why an acquiring company may wish to purchase another company. Some takeovers are ''opportunistic'' – the target company may simply be very reasonably priced for one reason or another and the acquiring company may decide that in the long run, it will end up making money by purchasing the target company. The large [[holding company]] [[Berkshire Hathaway]] has profited well over time by purchasing many companies opportunistically in this manner. Other takeovers are ''strategic'' in that they are thought to have secondary effects beyond the simple effect of the profitability of the target company being added to the acquiring company's profitability. For example, an acquiring company may decide to purchase a company that is profitable and has good [[distribution (business)|distribution]] capabilities in new areas which the acquiring company can use for its own products as well. A target company might be attractive because it allows the acquiring company to enter a new market without having to take on the risk, time and expense of starting a new division. An acquiring company could decide to take over a competitor not only because the competitor is profitable, but in order to eliminate competition in its field and make it easier, in the long term, to raise prices. Also a takeover could fulfill the belief that the combined company can be more profitable than the two companies would be separately due to a reduction of redundant functions. == Executive compensation == Takeovers may also benefit from a [[principal-agent problem]] associated with top executive compensation. For example, it is fairly easy for a top executive to reduce the price of their company's stock due to [[information asymmetry]]. The executive can accelerate accounting of expected expenses, delay accounting of expected revenue, engage in [[off-balance-sheet]] transactions to make the company's profitability appear temporarily poorer, or simply promote and report severely conservative (i.e. pessimistic) estimates of future earnings. Such seemingly adverse earnings news will be likely to (at least temporarily) reduce the company's stock price. (This is again due to information asymmetries since it is more common for top executives to do everything they can to [[window dress]] their company's earnings forecasts.) There are typically very few legal risks to being 'too conservative' in one's accounting and earnings estimates.{{citation needed||date=May 2024}} A reduced share price makes a company an easier takeover target. When the company gets bought out (or taken private)&nbsp;– at a dramatically lower price&nbsp;– the takeover artist gains a windfall from the former top executive's actions to surreptitiously reduce the company's stock price. This can represent tens of billions of dollars (questionably) transferred from previous [[shareholders]] to the takeover artist. The former top executive is then rewarded with a [[golden handshake]] for presiding over the [[fire sale]] that can sometimes be in the hundreds of millions of dollars for one or two years of work. This is nevertheless an excellent bargain for the takeover artist, who will tend to benefit from developing a reputation of being very generous to parting top executives. This is just one example of a principal-agent problem, otherwise regarded as [[perverse incentive]]. Similar issues occur when a publicly held asset or non-profit organization undergoes [[privatization]]. Top executives often reap tremendous monetary benefits when a government owned or non-profit entity is sold to private hands. Just as in the example above, they can facilitate this process by making the entity appear to be in financial crisis. This perception can reduce the sale price (to the profit of the purchaser) and make non-profits and governments more likely to sell. It can also contribute to a public perception that private entities are more efficiently run, reinforcing the political will to sell off public assets.{{citation needed|date=December 2017}} == Debt for equity == Takeovers also tend to substitute debt for equity. In a sense, any government tax policy of allowing for deduction of interest expenses but not of [[dividend]]s, has essentially provided a substantial subsidy to takeovers. It can punish more-conservative or prudent management that does not allow their companies to [[leverage (finance)|leverage]] themselves into a high-risk position. High leverage will lead to high profits if circumstances go well but can lead to catastrophic failure if they do not. This can create substantial [[negative externalities]] for governments, employees, suppliers and other [[Stakeholder (corporate)|stakeholders]].{{citation needed||date=May 2024}} == Golden share == {{Main|Golden share}} Corporate takeovers occur frequently in the [[United States]], [[Canada]], [[United Kingdom]], [[France]] and [[Spain]]. They happen only occasionally in [[Italy]] because larger shareholders (typically controlling families) often have special board voting privileges designed to keep them in control. They do not happen often in [[Germany]] because of the [[dual board]] structure, nor in [[Japan]] because companies have interlocking sets of ownerships known as [[keiretsu]], nor in the [[People's Republic of China]] because many publicly listed companies are [[State owned company|state owned]].{{citation needed||date=May 2024}} == Tactics against hostile takeover == There are quite a few tactics or techniques which can be used to deter a hostile takeover. <!-- Please respect alphabetical order --> {{div col|colwidth=22em}} * [[Bankmail]] * [[Crown jewel defense]] * [[Golden parachute]] * [[Greenmail]] * [[Killer bees (business)|Killer bees]] * [[Leveraged recapitalization]] * [[Lobster trap (finance)|Lobster trap]] * [[Lock-up provision]] * [[Nancy Reagan defense]] * [[Non-voting stock]] * [[Pac-Man defense]] * [[Shareholder rights plan|Poison pill (shareholder rights plan)]] ** [[Flip-in]] ** [[Flip-over]] ** [[Jonestown defense]] ** [[Pension parachute]] ** People pill ** [[Voting plan]]s * [[Safe harbor (commerce)|Safe harbor]] * [[Scorched-earth defense]] * [[Staggered board of directors]] * [[Standstill agreement]] * [[Targeted repurchase]] * [[Top-ups]] * [[Treasury stock]] * [[White knight (business)#Hostile firm's strategies|Gray knight]] * [[White knight (business)|White knight]] * [[Whitemail#Economics|Whitemail]] {{div col end}} == See also ==<!-- Please respect alphabetical order --> * [[Breakup fee]] * [[Concentration of media ownership]] * [[Control premium]] * [[List of largest mergers and acquisitions]] * [[Mergers and acquisitions]] * [[Revlon, Inc. v. MacAndrews & Forbes Holdings, Inc.]] * [[Scrip bid]] * [[Squeeze out]] * [[Successor company]] * [[Transformational acquisition]] == Further reading == * Scherer, F M. 1988. "Corporate Takeovers: The Efficiency Arguments." ''Journal of Economic Perspectives'' 2 (1): 69–82. == References == {{Reflist}} == Works cited == * {{Cite book |editor-last=Picot |editor-first=Gerhard |url=https://archive.org/details/handbookofintern0000unse_l8z0 |title=Handbook of International Mergers and Acquisitions: Preparation, Implementation, and Integration |year=2002 |publisher=[[Palgrave Macmillan]] |isbn=0-333-96867-0 |oclc=48588374 |url-access=registration}} {{Authority control}} [[Category:Mergers and acquisitions]] [[Category:Corporate finance]] [[Category:Takeover defense]] fx9opi65kk4ic5sek8dwt09wsaktrgh 10722182 10722180 2026-04-08T12:57:01Z Beko 1511 Ջնջվում է էջի ամբողջ պարունակությունը 10722182 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 1311929 10722333 10487249 2026-04-08T18:19:29Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]], [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] 10722333 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջոն Քլարկ''' ({{ԱԾ}}) բրիտանացի փորձարարական ֆիզիկոս է և [[Բերքլիի համալսարան|Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի]] վաստակավոր պրոֆեսոր:<ref>{{Cite web |title=John Clarke, Professor Emeritus of the Graduate School {{!}} Physics |url=https://physics.berkeley.edu/people/faculty/john-clarke |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008043838/https://physics.berkeley.edu/people/faculty/john-clarke |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 8 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=physics.berkeley.edu}}</ref> Նա հայտնի է [[Գերհաղորդականություն|գերհաղորդականության]] վրա հիմնված չափիչ սարքերի վերաբերյալ իր տարբեր աշխատանքներով։ Սթիվեն Գիրվինը Քլարկին անվանել է «գերհաղորդիչ էլեկտրոնիկայի կնքահայր»:<ref>{{Cite news |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=Nobel Prize in Physics Is Awarded for Work in Quantum Mechanics |url=https://www.nytimes.com/2025/10/07/science/nobel-prize-physics.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20251007113232/https://www.nytimes.com/2025/10/07/science/nobel-prize-physics.html |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |language=en}}</ref> 1980-ականներին Քլարկը ղեկավարել է հետազոտական ​​​​խումբ, որի կազմում էին [[Ջոն Մ. Մարտինիսը]] և [[Միշել Դևորեն]]։<ref name=":1" /> Ջոզեֆսոնի էֆեկտի միջոցով մակրոսկոպիկ քվանտային երևույթների վերաբերյալ նրանց հայտնագործությունները նրանց 2025 թվականին բերեցին ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ։<ref name=":1">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=AIP Congratulates 2025 Nobel Prize Winners in Physics - AIP.ORG |url=https://www.aip.org/aip/aip-congratulates-2025-nobel-prize-winners-in-physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007132009/https://www.aip.org/aip/aip-congratulates-2025-nobel-prize-winners-in-physics |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=AIP |language=en}}</ref> == Կրթություն և կարիերա == Ջոն Քլարկը ծնվել է 1942 թվականի փետրվարի 10-ին [[Քեմբրիջ|Քեմբրիջում]], Անգլիա:<ref name=Nobel>{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=John Clarke |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/clarke/facts/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007130839/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/clarke/facts/ |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=nobelprize.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Clarke, John, 1942– |url=https://history.aip.org/phn/11504003.html |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=AIP}}</ref> Մինչ Քեմբրիջի Քրիստոսի քոլեջում բնական գիտությունների բակալավրի աստիճան ստանալը նա սովորել է Պերսի դպրոցում։<ref name=timesnownews/> 1,740 / 5,000 Նա 1964 թվականին ստացել է ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան, ապա դոկտորական աստիճանի համար սովորել է ֆիզիկայի Քեմբրիջի համալսարանի Թագավորական ընկերության Մոնդ լաբորատորիայում։.<ref name=berkeley/> 1965 թվականին Քլարկը դարձավ Քեմբրիջի նորաստեղծ [[Դարվինի քոլեջ (Քեմբրիջ)|Դարվինի քոլեջ]] ընդունված առաջին ուսանողներից մեկը և Դարվինի քոլեջի ուսանողական ասոցիացիայի առաջին նախագահը։<ref>{{Cite web |date=2024 թ․ հուլիս |title=John Clarke: DCSA President 1966–67 |url=https://www.darwin.cam.ac.uk/60th/anniversary/article/john-clarke-dcsa-president-1966-67/ |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=darwin.cam.ac.uk}}</ref> Դոկտորական աշխատանքը կատարելիս, որը ղեկավարում էր Բրայան Փիփարդը, Քլարկը մշակեց շատ զգայուն վոլտմետր, որը հետագայում անվանեց «SLUG» (Գերհաղորդիչ ցածր ինդուկտիվության ալիքավոր գալվանոմետր)։<ref name="timesnownews">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=Cambridge Celebrates Its 126th Nobel Laureate as Alumnus John Clarke Wins 2025 Physics Prize |url=https://www.timesnownews.com/education/cambridge-celebrates-its-126th-nobel-laureate-as-alumnus-john-clarke-wins-2025-physics-prize-article-152957573 |website=Times Now}}</ref><ref name=berkeley>{{Cite web |title=John Clarke (E) &#124; UC Berkeley Physics |url=http://physics.berkeley.edu/people/faculty/John-Clarke |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007131525/https://physics.berkeley.edu/people/faculty/John-Clarke |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref> Ն1968 թվականին նա դոկտորի կոչում ստացավ:<ref name="berkeley" /> Քլարկը բազմիցս ասել է, որ իր աշխատանքի վրա ազդեցություն է ունեցել Նոբելյան մրցանակակիր Բրայան Ջոզեֆսոնը, որը 1962 թվականին կանխատեսել էր Ջոզեֆսոնի էֆեկտը։<ref>{{Cite book |last1=Rogalla |first1=Horst |url=https://books.google.com/books?id=fnbRBQAAQBAJ&dq=pippard+clarke+brian+josephson&pg=PA321 |title=100 Years of Superconductivity |last2=Kes |first2=Peter H. |date=2011 թ․ նոյեմբերի 11 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-4398-4948-4 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nobel Prize in Physics 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/clarke/interview/ |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> Դոկտորական աստիճան ստանալուց հետո Քլարկը Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանում ստացավ հետդոկտորական հետազոտողի պաշտոն, և իր ողջ ակադեմիական կարիերայի ընթացքում աշխատեց որպես պրոֆեսորի օգնական (1969), դոցենտ (1971) և ֆիզիկայի պրոֆեսոր (1973–2010)։<ref name="Christs">{{Cite web |title=Professor John Clarke FRS |url=https://www.christs.cam.ac.uk/college/people/fellows/professor-john-clarke |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=christs.cam.ac.uk}}</ref> 1969 թվականին Քլարկը միացավ նաև Լոուրենս Բերկլիի ազգային լաբորատորիային, որտեղից 2010 թվականին թոշակի անցավ որպես նյութագիտության բաժնի ավագ գիտաշխատող։<ref name="LBNL">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 24 |title=Former Berkeley Lab Scientist John Clarke Wins 2025 Nobel Prize in Physics |url=https://newscenter.lbl.gov/2025/10/07/former-berkeley-lab-scientist-john-clarke-wins-2025-nobel-prize-in-physics/ |website=LBL.gov |language=en-US}}</ref> Քլարկի կապը Քեմբրիջի համալսարանի հետ շարունակվեց նաև ԱՄՆ տեղափոխվելուց հետո<ref name=Christs/><ref name=Christs/> 1972 թվականին նա ընտրվեց Քրիստոսի քոլեջի անդամ, 1989 թվականին նա Քեմբրիջի Քլեր Հոլում հրավիրված գիտաշխատող էր, իսկ 1998 թվականին ընտրվեց Քեմբրիջի Չերչիլի քոլեջի անդամ և ֆիզիկայի պրոֆեսոր (1973–2010)։<ref name=Christs/> Նա 1997 թվականին ընտրվեց Քրիստոսի քոլեջի պատվավոր անդամ, իսկ 2023 թվականին՝ Դարվինի քոլեջի պատվավոր անդամ.<ref name=Christs/> == Հետազոտություն == Քլարկի հետազոտությունները կենտրոնանում են գերհաղորդականության և գերհաղորդիչ էլեկտրոնիկայի վրա, մասնավորապես՝ [[Գերհաղորդիչ քվանտային ինտերֆերենսի գործիք|գերհաղորդիչ քվանտային ինտերֆերենցիայի սարքերի]] (SQUID) մշակման և կիրառման մեջ, որոնք [[Մագնիսական հոսք|մագնիսական հոսքի]] գերզգայուն դետեկտորներ են:<ref name="RS" /><ref name=Ford2005>{{Cite book |last1=Ford |first1=P. J. |title=The Rise of the Superconductors |last2=Saunders |first2=G. A. |date=2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-203-64631-1 |page=169 |language=en |chapter=9. Electron applications of high temperature super conductors |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9JDgxu6BtrcC&pg=PA169}}</ref><ref name=Lakhani2025>{{Cite book |last1=Lakhani |first1=Nikhil |url=https://books.google.com/books?id=DZlIEQAAQBAJ&pg=PT138 |title=Solid-State Physics: Core Principles |date=2025 |publisher=Educohack Press |isbn=978-93-6152-073-0 |page=138}}</ref> 1985 թվականին Քլարկը, Ջոն Մ. Մարտինիսը (նրա ասպիրանտը) և Միշել Դևորեն (այդ ժամանակ հետդոկտորական հետազոտող) ցուցադրեցին [[Ջոզեֆսոնի երևույթ|Ջոզեֆսոնի երևույթի]] քվանտային վարքագիծը։ /><ref name=":2">{{Cite book |last=Hassinger |first=Sebastian |url=https://books.google.com/books?id=cE8hEQAAQBAJ&dq=martinis+phd+%22advisor%22+clarke+devoret&pg=PA113 |title=The New Quantum Era |date=2024 թ․ սեպտեմբերի 11 |publisher="O'Reilly Media, Inc." |isbn=978-1-0981-4938-3 |language=en}}</ref> Նրանք ցույց տվեցին, որ ցածր ջերմաստիճանում գերհաղորդիչների հետ կապված մակրոսկոպիկ էլեկտրոնային վիճակը զրոյական լարման դեպքում ենթարկվում է [[Թունելային երևույթ|քվանտային թունելավորման]]:<ref>{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 8 |title=What was the key experiment conducted by Michel H. Devoret, John Clarke, and John M. Martinis at Berkeley? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-was-the-key-experiment-conducted-by-Michel-H-Devoret-John-Clarke-and-John-M-Martinis-at-Berkeley |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Նույն թվականին, համակարգին միկրոալիքային իմպուլսներ ուղարկելով, ռեզոնանսները ցույց տվեցին քվանտային էներգիայի մակարդակներ։<ref>{{Cite web |title=Quantum effects in electrical circuits honored with Physics Nobel |url=https://www.science.org/content/article/physics-nobel-awarded-macro-demonstration-quantum-effects |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |website=www.science.org |language=en}}</ref> Այս փորձը շղթայի քվանտային էլեկտրոդինամիկայի առաջին ապացույցն էր, որը հետագայում դարձավ գերհաղորդիչ քվանտային հաշվարկների հիմքը:<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Blais |first1=Alexandre |last2=Grimsmo |first2=Arne L. |last3=Girvin |first3=S. M. |last4=Wallraff |first4=Andreas |date=2021 թ․ մայիսի 19 |title=Circuit quantum electrodynamics |url=https://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.93.025005 |journal=Reviews of Modern Physics |volume=93 |issue=2 |arxiv=2005.12667 |bibcode=2021RvMP...93b5005B |doi=10.1103/RevModPhys.93.025005 |article-number=025005}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The ABC of cQED |url=https://www.nature.com/articles/s41567-020-0847-3 |journal=Nature Physics |language=en |volume=16 |issue=3 |pages=233 |bibcode=2020NatPh..16..233. |doi=10.1038/s41567-020-0847-3 |issn=1745-2481}}</ref> Աշխատանքը, որը 2025 թվականին արժանացավ ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի, մեծ մասամբ ֆինանսավորվել է ԱՄՆ Էներգետիկայի դեպարտամենտի Հիմնական Էներգետիկ Գիտությունների Գրասենյակի կողմից։ <ref name="APS">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 24 |title=The quiet winner of the Nobel Prizes in science |url=https://www.aps.org/apsnews/2025/10/quiet-winner-nobel-prizes-science |website=APS.org |language=en-US}}</ref> Քլարկը նաև աշխատել է քվանտային աղմուկի սահմանափակ ուժեղացուցիչների տեսքով կարգավորված SQUID-ների կիրառման վրա՝ մութ նյութի հնարավոր բաղադրիչ հանդիսացող աքսիոնը որոնելու համար։<ref name="RS">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=John Clarke |url=https://royalsociety.org/people/john-clarke-11230/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007130334/https://royalsociety.org/people/john-clarke-11230/ |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2017 թ․ հունիսի 15 |publisher=Royal Society}}</ref> == Մրցանակներ և մեծարումներ == 1970 Քլարկը ստացել է Ալֆրեդ Պ. Սլոանի անվան կրթաթոշակ,<ref>{{Cite web |title=Fellows Database {{!}} Alfred P. Sloan Foundation |url=https://sloan.org/fellows-database |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=sloan.org |language=en}}</ref> 1977 թվականին Գուգենհայմի անվան կրթաթոշակ։<ref>{{Cite web |title=Guggenheim Fellowships: Supporting Artists, Scholars, & Scientists |url=https://www.gf.org/fellows/john-clarke |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=www.gf.org}}</ref> 1986 թվականին Քլարկն ընտրվել է Թագավորական ընկերության անդամ։<ref name= RS/> 2025 թվականին Քլարկը, Միշել Դևորեն և Ջոն Մ. Մարտինիսը համատեղ արժանացել են ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակին՝ «էլեկտրական շղթայում մակրոսկոպիկ քվանտային մեխանիկական թունելավորման և էներգիայի քվանտացման հայտնաբերման համար»։<ref name="Nobel Prize">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=m9FUkAis62s |title=Announcement of the 2025 Nobel Prize in Physics |date=2025 թ․ սեպտեմբերի 15 |last=Nobel Prize |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |via=YouTube}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] n9y57vcp9ya0gkadmyojo4a8e8f4myt 10722334 10722333 2026-04-08T18:19:44Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722334 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջոն Քլարկ''' ({{ԱԾ}}) բրիտանացի փորձարարական ֆիզիկոս է և [[Բերքլիի համալսարան|Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի]] վաստակավոր պրոֆեսոր:<ref>{{Cite web |title=John Clarke, Professor Emeritus of the Graduate School {{!}} Physics |url=https://physics.berkeley.edu/people/faculty/john-clarke |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008043838/https://physics.berkeley.edu/people/faculty/john-clarke |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 8 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=physics.berkeley.edu}}</ref> Նա հայտնի է [[Գերհաղորդականություն|գերհաղորդականության]] վրա հիմնված չափիչ սարքերի վերաբերյալ իր տարբեր աշխատանքներով։ Սթիվեն Գիրվինը Քլարկին անվանել է «գերհաղորդիչ էլեկտրոնիկայի կնքահայր»:<ref>{{Cite news |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=Nobel Prize in Physics Is Awarded for Work in Quantum Mechanics |url=https://www.nytimes.com/2025/10/07/science/nobel-prize-physics.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20251007113232/https://www.nytimes.com/2025/10/07/science/nobel-prize-physics.html |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |language=en}}</ref> 1980-ականներին Քլարկը ղեկավարել է հետազոտական ​​​​խումբ, որի կազմում էին [[Ջոն Մ. Մարտինիսը]] և [[Միշել Դևորեն]]։<ref name=":1" /> Ջոզեֆսոնի էֆեկտի միջոցով մակրոսկոպիկ քվանտային երևույթների վերաբերյալ նրանց հայտնագործությունները նրանց 2025 թվականին բերեցին ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ։<ref name=":1">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=AIP Congratulates 2025 Nobel Prize Winners in Physics - AIP.ORG |url=https://www.aip.org/aip/aip-congratulates-2025-nobel-prize-winners-in-physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007132009/https://www.aip.org/aip/aip-congratulates-2025-nobel-prize-winners-in-physics |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=AIP |language=en}}</ref> == Կրթություն և կարիերա == Ջոն Քլարկը ծնվել է 1942 թվականի փետրվարի 10-ին [[Քեմբրիջ|Քեմբրիջում]], Անգլիա:<ref name=Nobel>{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=John Clarke |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/clarke/facts/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007130839/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/clarke/facts/ |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=nobelprize.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Clarke, John, 1942– |url=https://history.aip.org/phn/11504003.html |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=AIP}}</ref> Մինչ Քեմբրիջի Քրիստոսի քոլեջում բնական գիտությունների բակալավրի աստիճան ստանալը նա սովորել է Պերսի դպրոցում։<ref name=timesnownews/> 1,740 / 5,000 Նա 1964 թվականին ստացել է ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան, ապա դոկտորական աստիճանի համար սովորել է ֆիզիկայի Քեմբրիջի համալսարանի Թագավորական ընկերության Մոնդ լաբորատորիայում։.<ref name=berkeley/> 1965 թվականին Քլարկը դարձավ Քեմբրիջի նորաստեղծ [[Դարվինի քոլեջ (Քեմբրիջ)|Դարվինի քոլեջ]] ընդունված առաջին ուսանողներից մեկը և Դարվինի քոլեջի ուսանողական ասոցիացիայի առաջին նախագահը։<ref>{{Cite web |date=2024 թ․ հուլիս |title=John Clarke: DCSA President 1966–67 |url=https://www.darwin.cam.ac.uk/60th/anniversary/article/john-clarke-dcsa-president-1966-67/ |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=darwin.cam.ac.uk}}</ref> Դոկտորական աշխատանքը կատարելիս, որը ղեկավարում էր Բրայան Փիփարդը, Քլարկը մշակեց շատ զգայուն վոլտմետր, որը հետագայում անվանեց «SLUG» (Գերհաղորդիչ ցածր ինդուկտիվության ալիքավոր գալվանոմետր)։<ref name="timesnownews">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=Cambridge Celebrates Its 126th Nobel Laureate as Alumnus John Clarke Wins 2025 Physics Prize |url=https://www.timesnownews.com/education/cambridge-celebrates-its-126th-nobel-laureate-as-alumnus-john-clarke-wins-2025-physics-prize-article-152957573 |website=Times Now}}</ref><ref name=berkeley>{{Cite web |title=John Clarke (E) &#124; UC Berkeley Physics |url=http://physics.berkeley.edu/people/faculty/John-Clarke |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007131525/https://physics.berkeley.edu/people/faculty/John-Clarke |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref> Ն1968 թվականին նա դոկտորի կոչում ստացավ:<ref name="berkeley" /> Քլարկը բազմիցս ասել է, որ իր աշխատանքի վրա ազդեցություն է ունեցել Նոբելյան մրցանակակիր Բրայան Ջոզեֆսոնը, որը 1962 թվականին կանխատեսել էր Ջոզեֆսոնի էֆեկտը։<ref>{{Cite book |last1=Rogalla |first1=Horst |url=https://books.google.com/books?id=fnbRBQAAQBAJ&dq=pippard+clarke+brian+josephson&pg=PA321 |title=100 Years of Superconductivity |last2=Kes |first2=Peter H. |date=2011 թ․ նոյեմբերի 11 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-4398-4948-4 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nobel Prize in Physics 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/clarke/interview/ |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> Դոկտորական աստիճան ստանալուց հետո Քլարկը Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանում ստացավ հետդոկտորական հետազոտողի պաշտոն, և իր ողջ ակադեմիական կարիերայի ընթացքում աշխատեց որպես պրոֆեսորի օգնական (1969), դոցենտ (1971) և ֆիզիկայի պրոֆեսոր (1973–2010)։<ref name="Christs">{{Cite web |title=Professor John Clarke FRS |url=https://www.christs.cam.ac.uk/college/people/fellows/professor-john-clarke |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=christs.cam.ac.uk}}</ref> 1969 թվականին Քլարկը միացավ նաև Լոուրենս Բերկլիի ազգային լաբորատորիային, որտեղից 2010 թվականին թոշակի անցավ որպես նյութագիտության բաժնի ավագ գիտաշխատող։<ref name="LBNL">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 24 |title=Former Berkeley Lab Scientist John Clarke Wins 2025 Nobel Prize in Physics |url=https://newscenter.lbl.gov/2025/10/07/former-berkeley-lab-scientist-john-clarke-wins-2025-nobel-prize-in-physics/ |website=LBL.gov |language=en-US}}</ref> Քլարկի կապը Քեմբրիջի համալսարանի հետ շարունակվեց նաև ԱՄՆ տեղափոխվելուց հետո<ref name=Christs/><ref name=Christs/> 1972 թվականին նա ընտրվեց Քրիստոսի քոլեջի անդամ, 1989 թվականին նա Քեմբրիջի Քլեր Հոլում հրավիրված գիտաշխատող էր, իսկ 1998 թվականին ընտրվեց Քեմբրիջի Չերչիլի քոլեջի անդամ և ֆիզիկայի պրոֆեսոր (1973–2010)։<ref name=Christs/> Նա 1997 թվականին ընտրվեց Քրիստոսի քոլեջի պատվավոր անդամ, իսկ 2023 թվականին՝ Դարվինի քոլեջի պատվավոր անդամ.<ref name=Christs/> == Հետազոտություն == Քլարկի հետազոտությունները կենտրոնանում են գերհաղորդականության և գերհաղորդիչ էլեկտրոնիկայի վրա, մասնավորապես՝ [[Գերհաղորդիչ քվանտային ինտերֆերենսի գործիք|գերհաղորդիչ քվանտային ինտերֆերենցիայի սարքերի]] (SQUID) մշակման և կիրառման մեջ, որոնք [[Մագնիսական հոսք|մագնիսական հոսքի]] գերզգայուն դետեկտորներ են:<ref name="RS" /><ref name=Ford2005>{{Cite book |last1=Ford |first1=P. J. |title=The Rise of the Superconductors |last2=Saunders |first2=G. A. |date=2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-203-64631-1 |page=169 |language=en |chapter=9. Electron applications of high temperature super conductors |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9JDgxu6BtrcC&pg=PA169}}</ref><ref name=Lakhani2025>{{Cite book |last1=Lakhani |first1=Nikhil |url=https://books.google.com/books?id=DZlIEQAAQBAJ&pg=PT138 |title=Solid-State Physics: Core Principles |date=2025 |publisher=Educohack Press |isbn=978-93-6152-073-0 |page=138}}</ref> 1985 թվականին Քլարկը, Ջոն Մ. Մարտինիսը (նրա ասպիրանտը) և Միշել Դևորեն (այդ ժամանակ հետդոկտորական հետազոտող) ցուցադրեցին [[Ջոզեֆսոնի երևույթ|Ջոզեֆսոնի երևույթի]] քվանտային վարքագիծը։ /><ref name=":2">{{Cite book |last=Hassinger |first=Sebastian |url=https://books.google.com/books?id=cE8hEQAAQBAJ&dq=martinis+phd+%22advisor%22+clarke+devoret&pg=PA113 |title=The New Quantum Era |date=2024 թ․ սեպտեմբերի 11 |publisher="O'Reilly Media, Inc." |isbn=978-1-0981-4938-3 |language=en}}</ref> Նրանք ցույց տվեցին, որ ցածր ջերմաստիճանում գերհաղորդիչների հետ կապված մակրոսկոպիկ էլեկտրոնային վիճակը զրոյական լարման դեպքում ենթարկվում է [[Թունելային երևույթ|քվանտային թունելավորման]]:<ref>{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 8 |title=What was the key experiment conducted by Michel H. Devoret, John Clarke, and John M. Martinis at Berkeley? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-was-the-key-experiment-conducted-by-Michel-H-Devoret-John-Clarke-and-John-M-Martinis-at-Berkeley |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Նույն թվականին, համակարգին միկրոալիքային իմպուլսներ ուղարկելով, ռեզոնանսները ցույց տվեցին քվանտային էներգիայի մակարդակներ։<ref>{{Cite web |title=Quantum effects in electrical circuits honored with Physics Nobel |url=https://www.science.org/content/article/physics-nobel-awarded-macro-demonstration-quantum-effects |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |website=www.science.org |language=en}}</ref> Այս փորձը շղթայի քվանտային էլեկտրոդինամիկայի առաջին ապացույցն էր, որը հետագայում դարձավ գերհաղորդիչ քվանտային հաշվարկների հիմքը:<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Blais |first1=Alexandre |last2=Grimsmo |first2=Arne L. |last3=Girvin |first3=S. M. |last4=Wallraff |first4=Andreas |date=2021 թ․ մայիսի 19 |title=Circuit quantum electrodynamics |url=https://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.93.025005 |journal=Reviews of Modern Physics |volume=93 |issue=2 |arxiv=2005.12667 |bibcode=2021RvMP...93b5005B |doi=10.1103/RevModPhys.93.025005 |article-number=025005}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The ABC of cQED |url=https://www.nature.com/articles/s41567-020-0847-3 |journal=Nature Physics |language=en |volume=16 |issue=3 |pages=233 |bibcode=2020NatPh..16..233. |doi=10.1038/s41567-020-0847-3 |issn=1745-2481}}</ref> Աշխատանքը, որը 2025 թվականին արժանացավ ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի, մեծ մասամբ ֆինանսավորվել է ԱՄՆ Էներգետիկայի դեպարտամենտի Հիմնական Էներգետիկ Գիտությունների Գրասենյակի կողմից։ <ref name="APS">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 24 |title=The quiet winner of the Nobel Prizes in science |url=https://www.aps.org/apsnews/2025/10/quiet-winner-nobel-prizes-science |website=APS.org |language=en-US}}</ref> Քլարկը նաև աշխատել է քվանտային աղմուկի սահմանափակ ուժեղացուցիչների տեսքով կարգավորված SQUID-ների կիրառման վրա՝ մութ նյութի հնարավոր բաղադրիչ հանդիսացող աքսիոնը որոնելու համար։<ref name="RS">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=John Clarke |url=https://royalsociety.org/people/john-clarke-11230/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007130334/https://royalsociety.org/people/john-clarke-11230/ |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2017 թ․ հունիսի 15 |publisher=Royal Society}}</ref> == Մրցանակներ և մեծարումներ == 1970 Քլարկը ստացել է Ալֆրեդ Պ. Սլոանի անվան կրթաթոշակ,<ref>{{Cite web |title=Fellows Database {{!}} Alfred P. Sloan Foundation |url=https://sloan.org/fellows-database |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=sloan.org |language=en}}</ref> 1977 թվականին Գուգենհայմի անվան կրթաթոշակ։<ref>{{Cite web |title=Guggenheim Fellowships: Supporting Artists, Scholars, & Scientists |url=https://www.gf.org/fellows/john-clarke |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=www.gf.org}}</ref> 1986 թվականին Քլարկն ընտրվել է Թագավորական ընկերության անդամ։<ref name= RS/> 2025 թվականին Քլարկը, Միշել Դևորեն և Ջոն Մ. Մարտինիսը համատեղ արժանացել են ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակին՝ «էլեկտրական շղթայում մակրոսկոպիկ քվանտային մեխանիկական թունելավորման և էներգիայի քվանտացման հայտնաբերման համար»։<ref name="Nobel Prize">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=m9FUkAis62s |title=Announcement of the 2025 Nobel Prize in Physics |date=2025 թ․ սեպտեմբերի 15 |last=Nobel Prize |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |via=YouTube}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] fgfq9xolegjyw3g10h2g5jlocxsz9mc 10722335 10722334 2026-04-08T18:20:12Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722335 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջոն Քլարկ''' ({{ԱԾ}}) բրիտանացի փորձարարական ֆիզիկոս է և [[Բերքլիի համալսարան|Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանի]] վաստակավոր պրոֆեսոր:<ref>{{Cite web |title=John Clarke, Professor Emeritus of the Graduate School {{!}} Physics |url=https://physics.berkeley.edu/people/faculty/john-clarke |archive-url=https://web.archive.org/web/20251008043838/https://physics.berkeley.edu/people/faculty/john-clarke |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 8 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=physics.berkeley.edu}}</ref> Նա հայտնի է [[Գերհաղորդականություն|գերհաղորդականության]] վրա հիմնված չափիչ սարքերի վերաբերյալ իր տարբեր աշխատանքներով։ Սթիվեն Գիրվինը Քլարկին անվանել է «գերհաղորդիչ էլեկտրոնիկայի կնքահայր»:<ref>{{Cite news |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=Nobel Prize in Physics Is Awarded for Work in Quantum Mechanics |url=https://www.nytimes.com/2025/10/07/science/nobel-prize-physics.html |archive-url=http://web.archive.org/web/20251007113232/https://www.nytimes.com/2025/10/07/science/nobel-prize-physics.html |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |language=en}}</ref> 1980-ականներին Քլարկը ղեկավարել է հետազոտական ​​​​խումբ, որի կազմում էին [[Ջոն Մ. Մարտինիսը]] և [[Միշել Դևորեն]]։<ref name=":1" /> Ջոզեֆսոնի էֆեկտի միջոցով մակրոսկոպիկ քվանտային երևույթների վերաբերյալ նրանց հայտնագործությունները նրանց 2025 թվականին բերեցին ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակ։<ref name=":1">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=AIP Congratulates 2025 Nobel Prize Winners in Physics - AIP.ORG |url=https://www.aip.org/aip/aip-congratulates-2025-nobel-prize-winners-in-physics |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007132009/https://www.aip.org/aip/aip-congratulates-2025-nobel-prize-winners-in-physics |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=AIP |language=en}}</ref> == Կրթություն և կարիերա == Ջոն Քլարկը ծնվել է 1942 թվականի փետրվարի 10-ին [[Քեմբրիջ|Քեմբրիջում]], Անգլիա:<ref name=Nobel>{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=John Clarke |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/clarke/facts/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007130839/https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/clarke/facts/ |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=nobelprize.org}}</ref><ref>{{Cite web |title=Clarke, John, 1942– |url=https://history.aip.org/phn/11504003.html |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=AIP}}</ref> Մինչ Քեմբրիջի Քրիստոսի քոլեջում բնական գիտությունների բակալավրի աստիճան ստանալը նա սովորել է Պերսի դպրոցում։<ref name=timesnownews/> 1,740 / 5,000 Նա 1964 թվականին ստացել է ֆիզիկայի բակալավրի աստիճան, ապա դոկտորական աստիճանի համար սովորել է ֆիզիկայի Քեմբրիջի համալսարանի Թագավորական ընկերության Մոնդ լաբորատորիայում։.<ref name=berkeley/> 1965 թվականին Քլարկը դարձավ Քեմբրիջի նորաստեղծ [[Դարվինի քոլեջ (Քեմբրիջ)|Դարվինի քոլեջ]] ընդունված առաջին ուսանողներից մեկը և Դարվինի քոլեջի ուսանողական ասոցիացիայի առաջին նախագահը։<ref>{{Cite web |date=2024 թ․ հուլիս |title=John Clarke: DCSA President 1966–67 |url=https://www.darwin.cam.ac.uk/60th/anniversary/article/john-clarke-dcsa-president-1966-67/ |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=darwin.cam.ac.uk}}</ref> Դոկտորական աշխատանքը կատարելիս, որը ղեկավարում էր Բրայան Փիփարդը, Քլարկը մշակեց շատ զգայուն վոլտմետր, որը հետագայում անվանեց «SLUG» (Գերհաղորդիչ ցածր ինդուկտիվության ալիքավոր գալվանոմետր)։<ref name="timesnownews">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=Cambridge Celebrates Its 126th Nobel Laureate as Alumnus John Clarke Wins 2025 Physics Prize |url=https://www.timesnownews.com/education/cambridge-celebrates-its-126th-nobel-laureate-as-alumnus-john-clarke-wins-2025-physics-prize-article-152957573 |website=Times Now}}</ref><ref name=berkeley>{{Cite web |title=John Clarke (E) &#124; UC Berkeley Physics |url=http://physics.berkeley.edu/people/faculty/John-Clarke |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007131525/https://physics.berkeley.edu/people/faculty/John-Clarke |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7}}</ref> Ն1968 թվականին նա դոկտորի կոչում ստացավ:<ref name="berkeley" /> Քլարկը բազմիցս ասել է, որ իր աշխատանքի վրա ազդեցություն է ունեցել Նոբելյան մրցանակակիր Բրայան Ջոզեֆսոնը, որը 1962 թվականին կանխատեսել էր Ջոզեֆսոնի էֆեկտը։<ref>{{Cite book |last1=Rogalla |first1=Horst |url=https://books.google.com/books?id=fnbRBQAAQBAJ&dq=pippard+clarke+brian+josephson&pg=PA321 |title=100 Years of Superconductivity |last2=Kes |first2=Peter H. |date=2011 թ․ նոյեմբերի 11 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-1-4398-4948-4 |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Nobel Prize in Physics 2025 |url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2025/clarke/interview/ |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |website=NobelPrize.org |language=en-US}}</ref> Դոկտորական աստիճան ստանալուց հետո Քլարկը Բերկլիի Կալիֆոռնիայի համալսարանում ստացավ հետդոկտորական հետազոտողի պաշտոն, և իր ողջ ակադեմիական կարիերայի ընթացքում աշխատեց որպես պրոֆեսորի օգնական (1969), դոցենտ (1971) և ֆիզիկայի պրոֆեսոր (1973–2010)։<ref name="Christs">{{Cite web |title=Professor John Clarke FRS |url=https://www.christs.cam.ac.uk/college/people/fellows/professor-john-clarke |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=christs.cam.ac.uk}}</ref> 1969 թվականին Քլարկը միացավ նաև Լոուրենս Բերկլիի ազգային լաբորատորիային, որտեղից 2010 թվականին թոշակի անցավ որպես նյութագիտության բաժնի ավագ գիտաշխատող։<ref name="LBNL">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 24 |title=Former Berkeley Lab Scientist John Clarke Wins 2025 Nobel Prize in Physics |url=https://newscenter.lbl.gov/2025/10/07/former-berkeley-lab-scientist-john-clarke-wins-2025-nobel-prize-in-physics/ |website=LBL.gov |language=en-US}}</ref> Քլարկի կապը Քեմբրիջի համալսարանի հետ շարունակվեց նաև ԱՄՆ տեղափոխվելուց հետո<ref name=Christs/><ref name=Christs/> 1972 թվականին նա ընտրվեց Քրիստոսի քոլեջի անդամ, 1989 թվականին նա Քեմբրիջի Քլեր Հոլում հրավիրված գիտաշխատող էր, իսկ 1998 թվականին ընտրվեց Քեմբրիջի Չերչիլի քոլեջի անդամ և ֆիզիկայի պրոֆեսոր (1973–2010)։<ref name=Christs/> Նա 1997 թվականին ընտրվեց Քրիստոսի քոլեջի պատվավոր անդամ, իսկ 2023 թվականին՝ Դարվինի քոլեջի պատվավոր անդամ.<ref name=Christs/> == Հետազոտություն == Քլարկի հետազոտությունները կենտրոնանում են գերհաղորդականության և գերհաղորդիչ էլեկտրոնիկայի վրա, մասնավորապես՝ [[Գերհաղորդիչ քվանտային ինտերֆերենսի գործիք|գերհաղորդիչ քվանտային ինտերֆերենցիայի սարքերի]] (SQUID) մշակման և կիրառման մեջ, որոնք [[Մագնիսական հոսք|մագնիսական հոսքի]] գերզգայուն դետեկտորներ են:<ref name="RS" /><ref name=Ford2005>{{Cite book |last1=Ford |first1=P. J. |title=The Rise of the Superconductors |last2=Saunders |first2=G. A. |date=2005 |publisher=CRC Press |isbn=978-0-203-64631-1 |page=169 |language=en |chapter=9. Electron applications of high temperature super conductors |chapter-url=https://books.google.com/books?id=9JDgxu6BtrcC&pg=PA169}}</ref><ref name=Lakhani2025>{{Cite book |last1=Lakhani |first1=Nikhil |url=https://books.google.com/books?id=DZlIEQAAQBAJ&pg=PT138 |title=Solid-State Physics: Core Principles |date=2025 |publisher=Educohack Press |isbn=978-93-6152-073-0 |page=138}}</ref> 1985 թվականին Քլարկը, Ջոն Մ. Մարտինիսը (նրա ասպիրանտը) և Միշել Դևորեն (այդ ժամանակ հետդոկտորական հետազոտող) ցուցադրեցին [[Ջոզեֆսոնի երևույթ|Ջոզեֆսոնի երևույթի]] քվանտային վարքագիծը։ /><ref name=":2">{{Cite book |last=Hassinger |first=Sebastian |url=https://books.google.com/books?id=cE8hEQAAQBAJ&dq=martinis+phd+%22advisor%22+clarke+devoret&pg=PA113 |title=The New Quantum Era |date=2024 թ․ սեպտեմբերի 11 |publisher="O'Reilly Media, Inc." |isbn=978-1-0981-4938-3 |language=en}}</ref> Նրանք ցույց տվեցին, որ ցածր ջերմաստիճանում գերհաղորդիչների հետ կապված մակրոսկոպիկ էլեկտրոնային վիճակը զրոյական լարման դեպքում ենթարկվում է [[Թունելային երևույթ|քվանտային թունելավորման]]:<ref>{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 8 |title=What was the key experiment conducted by Michel H. Devoret, John Clarke, and John M. Martinis at Berkeley? {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/question/What-was-the-key-experiment-conducted-by-Michel-H-Devoret-John-Clarke-and-John-M-Martinis-at-Berkeley |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> Նույն թվականին, համակարգին միկրոալիքային իմպուլսներ ուղարկելով, ռեզոնանսները ցույց տվեցին քվանտային էներգիայի մակարդակներ։<ref>{{Cite web |title=Quantum effects in electrical circuits honored with Physics Nobel |url=https://www.science.org/content/article/physics-nobel-awarded-macro-demonstration-quantum-effects |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 9 |website=www.science.org |language=en}}</ref> Այս փորձը շղթայի քվանտային էլեկտրոդինամիկայի առաջին ապացույցն էր, որը հետագայում դարձավ գերհաղորդիչ քվանտային հաշվարկների հիմքը:<ref name=":3">{{Cite journal |last1=Blais |first1=Alexandre |last2=Grimsmo |first2=Arne L. |last3=Girvin |first3=S. M. |last4=Wallraff |first4=Andreas |date=2021 թ․ մայիսի 19 |title=Circuit quantum electrodynamics |url=https://link.aps.org/doi/10.1103/RevModPhys.93.025005 |journal=Reviews of Modern Physics |volume=93 |issue=2 |arxiv=2005.12667 |bibcode=2021RvMP...93b5005B |doi=10.1103/RevModPhys.93.025005 |article-number=025005}}</ref><ref>{{Cite journal |date=2020 |title=The ABC of cQED |url=https://www.nature.com/articles/s41567-020-0847-3 |journal=Nature Physics |language=en |volume=16 |issue=3 |pages=233 |bibcode=2020NatPh..16..233. |doi=10.1038/s41567-020-0847-3 |issn=1745-2481}}</ref> Աշխատանքը, որը 2025 թվականին արժանացավ ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակի, մեծ մասամբ ֆինանսավորվել է ԱՄՆ Էներգետիկայի դեպարտամենտի Հիմնական Էներգետիկ Գիտությունների Գրասենյակի կողմից։ <ref name="APS">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 24 |title=The quiet winner of the Nobel Prizes in science |url=https://www.aps.org/apsnews/2025/10/quiet-winner-nobel-prizes-science |website=APS.org |language=en-US}}</ref> Քլարկը նաև աշխատել է քվանտային աղմուկի սահմանափակ ուժեղացուցիչների տեսքով կարգավորված SQUID-ների կիրառման վրա՝ մութ նյութի հնարավոր բաղադրիչ հանդիսացող աքսիոնը որոնելու համար։<ref name="RS">{{Cite web |date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |title=John Clarke |url=https://royalsociety.org/people/john-clarke-11230/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20251007130334/https://royalsociety.org/people/john-clarke-11230/ |archive-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |access-date=2017 թ․ հունիսի 15 |publisher=Royal Society}}</ref> == Մրցանակներ և մեծարումներ == 1970 Քլարկը ստացել է Ալֆրեդ Պ. Սլոանի անվան կրթաթոշակ,<ref>{{Cite web |title=Fellows Database {{!}} Alfred P. Sloan Foundation |url=https://sloan.org/fellows-database |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=sloan.org |language=en}}</ref> 1977 թվականին Գուգենհայմի անվան կրթաթոշակ։<ref>{{Cite web |title=Guggenheim Fellowships: Supporting Artists, Scholars, & Scientists |url=https://www.gf.org/fellows/john-clarke |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |website=www.gf.org}}</ref> 1986 թվականին Քլարկն ընտրվել է Թագավորական ընկերության անդամ։<ref name= RS/> 2025 թվականին Քլարկը, Միշել Դևորեն և Ջոն Մ. Մարտինիսը համատեղ արժանացել են ֆիզիկայի Նոբելյան մրցանակին՝ «էլեկտրական շղթայում մակրոսկոպիկ քվանտային մեխանիկական թունելավորման և էներգիայի քվանտացման հայտնաբերման համար»։<ref name="Nobel Prize">{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=m9FUkAis62s |title=Announcement of the 2025 Nobel Prize in Physics |date=2025 թ․ սեպտեմբերի 15 |last=Nobel Prize |access-date=2025 թ․ հոկտեմբերի 7 |via=YouTube}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Անգլիացի ֆիզիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան փիլիսոփայական ընկերության անդամներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Կատեգորիա:Փիլիսոփայական գիտությունների դոկտորներ]] 2y57c6rcsfm33q44vdptebgi88a813r 0 1314132 10722431 10648891 2026-04-09T02:51:30Z Armineaghayan 25187 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Բրիտանացի քիմիկոսներ]], [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի գիտնականներ]], [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]], [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երկարակյացներ]] 10722431 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջոն Ուորքափ Քորնֆորթ կրտսեր'''({{lang-en|Sir John Warcup Cornforth Jr}})<ref name="NNDB">{cite web |url=http://www.nndb.com/people/611/000100311/ |title=John Cornforth |website=[[NNDB]] |access-date=1 July 2017}}</ref>. {{ԱԾ}}), ավստրալա-բրիտանացի քիմիկոս, ով 1975 թվականին արժանացել է քիմիայի [[Նոբելյան մրցանակ]]ի՝ [[ֆերմենտ|ֆերմենտային]] [[կատալիզ|կատալիզացված]] ռեակցիաների ստերեոքիմիայի վերաբերյալ իր աշխատանքի համար։<ref name="nature_obit">{{Cite journal |last1=Hanson |first1=Jim |year=2014 |title=John Cornforth (1917–2013) Nobel-prizewinning chemist who tracked how enzymes build cholesterol |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=506 |issue=7486 |pages=35 |bibcode=2014Natur.506...35H |doi=10.1038/506035a |pmid=24499912 |doi-access=free}}</ref><ref name="EB">{{Cite encyclopedia |year=2012 |title=Sir John Cornforth |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/138017/Sir-John-Cornforth}}</ref> Նա [[Նոր Հարավային Ուելս (նահանգ)|Նոր Հարավային Ուելսում]] ծնված միակ Նոբելյան մրցանակակիրն էր։<ref name=frs/><ref>{{Cite web |last=Dean |first=Chris |title=John 'Kappa' Cornforth |url=http://vega.org.uk/video/programme/19 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |website=[[Vega Science Trust]]}}</ref><ref name=nytobit>{{Cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 19 |title=John W. Cornforth, 96, Nobel-Winning Chemist, Dies |url=https://www.nytimes.com/2013/12/20/world/asia/john-w-cornforth-96-nobel-winning-chemist-dies.html |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |newspaper=[[The New York Times]]}}</ref> == Վաղ կյանք և ընտանիք == Քորնֆորթը ծնվել է Սիդնեյում անգլիացի դպրոցի ուսուցիչ Ջոն Ուորքափ Քորնֆորթի և Հիլդա Էյփերի 4 երեխաներից երկրորդն էր։<ref name="NNDB" /><ref name="UniSyd">{{Cite web |title=Sir John Cornforth (1917–2013) |url=http://sydney.edu.au/science/chemistry/aboutus/cornforth.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207160559/http://sydney.edu.au/science/chemistry/aboutus/cornforth.html |archive-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 7 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |work=University of Sydney, School of Chemistry}}</ref> Քորնֆորթը մեծացել է Սիդնեյում, ինչպես նաև [[Արմիդեյլ|Արմիդեյլում]]՝ Նոր Հարավային Ուելսի հյուսիսում,[,<ref name="nobelprize">{{Cite web |year=2014 |title=John Cornforth – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/cornforth-bio.html |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |work=Nobelprize.org}}</ref> որտեղ և ստացել է տարրական կրթությունը։<ref name="UniSyd" /> 10 տարեկանում,<ref name="UniSyd 2">{{Cite web |title=How the Cornforths started out in chemistry |url=http://sydney.edu.au/science/chemistry/history/cornforths-history.shtml |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |work=University of Sydney, School of Chemistry}}</ref> Քորնֆորթի մոտ խլության նշաններ էին նկատվել, որոնք հանգեցրել էին օտոսկլերոզի՝ միջին ականջի հիվանդությանը, ինչը առաջացնում է լսողության աստիճանական կորուստ։ Սա 20 տարեկանում նրան լիովին խլացրեց, և ճակատագրականորեն ազդեց նրա կարիերայի ուղղության վրա։ Նա հեռացավ իրավունքից, որը նրա սկզբնական ուսումնական ոլորտն էր, և ուղղվեց դեպի քիմիա։<ref>[http://biotechnology-innovation.com.au/scientists/john_cornforth.html John Cornforth] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110215220920/http://www.biotechnology-innovation.com.au/scientists/john_cornforth.html |date=15 February 2011 }}, biotechnology-innovation.com.au</ref><ref>{{Cite web |last=II |first=Thomas H. Maugh |date=2013-12-28 |title=John Cornforth dies at 96; Nobel Prize-winning chemist |url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-john-cornforth-20131229-story.html |access-date=2023-04-11 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> «Վեգա Սայենս Թրաստ»-ի համար սըր [[Հարրի Կրոտո|Հարրի Կրոտոյի]] հետ հարցազրույցում Քորնֆորթը բացատրել է.<blockquote>Ես պետք է գտնեի մի բան, որի դեպքում լսողության կորուստը չափազանց լուրջ խոչընդոտ չէր լինի... Ես ընտրեցի քիմիան... Ամենաազատագրող բանը այն գիտակցումն էր, որ գրականությունը ամբողջովին ճիշտ չէր։ Սկզբում դա ինձ համար բավականին ցնցող էր, ապա՝ հիացմունք։ Որովհետև ես կարող եմ սա շտկել։<ref>{{Cite web |last=Cornforth |first=John |date=2002 թ․ հունվար |title=Sir John Cornforth: An Interview by Bob Thomas and Sir Harry Kroto |url=http://www.vega.org.uk/video/programme/130 |access-date=2023 թ․ ապրիլի 11}}</ref></blockquote> == Կրթություն == Կորնֆորթը կրթություն է ստացել Սիդնեյի տղաների ավագ դպրոցում, որտեղ նա գերազանց առաջադիմություն է ցուցաբերել:<ref>{{Cite news |author=Sperans |date=1932 թ․ հունվարի 18 |title=Bright students: intermediate stage |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1301&dat=19320118&id=meNjAAAAIBAJ&pg=4470,1530519 |newspaper=The Sydney Morning Herald |page=8}}</ref> Նա ոգեշնչվելով քիմիայի ուսուցիչ Լեոնարդ («Լեն») Բասերի կողմից,<ref>{{Cite book |last=Doherty |first=P. C. |url=https://archive.org/details/beginnersguideto00dohe |title=The Beginner's Guide to Winning the Nobel Prize: A Life in Science |publisher=Columbia University Press |year=2006 |isbn=9780231511261 |page=[https://archive.org/details/beginnersguideto00dohe/page/n113 89] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |title=Patrons |url=http://www.shsobu.org.au/our-patrons/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321133700/http://www.shsobu.org.au/our-patrons/ |archive-date=2019 թ․ մարտի 21 |access-date=2012 թ․ հուլիսի 17 |website=Sydney High School Old Boys Union}}</ref> իր կարիերայի ուղղությունը փոխեց իրավաբանությունից քիմիայի։<ref name="UniSyd 2" /><ref>{{Cite magazine |last=Cribb |first=J. |date=2006 թ․ սեպտեմբերի 6 |title=Master of the molecules |url=http://www.cosmosmagazine.com/node/630/full |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905022725/http://www.cosmosmagazine.com/node/630/full |archive-date=2012 թ․ սեպտեմբերի 5 |magazine=[[Cosmos (magazine)|Cosmos]]}}</ref> Կորնֆորթը 16 տարեկանում ավարտել է Սիդնեյի տղաների ավագ դպրոցը։<ref name="Eckert">{{Cite web |last=Eckert |first=Jim |title=Jim Eckert writes about the Cornforth |url=http://sydney.edu.au/science/chemistry/enewsletters/fund_profiles/cornforth_fund_profile.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140114081148/http://sydney.edu.au/science/chemistry/enewsletters/fund_profiles/cornforth_fund_profile.html |archive-date=2014 թ․ հունվարի 14 |publisher=University of Sydney, School of Chemistry}}</ref> 1934 թվականին Քորնֆորթը ընդունվեց Սիդնեյի համալսարան,<ref name="Eckert"/><ref>{{Cite news |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 14 |title=John Cornforth: Brilliant chemist was profoundly deaf |url=http://www.smh.com.au/comment/obituaries/john-cornforth-brilliant-chemist-was-profoundly-deaf-20131213-2zcou.html |newspaper=The Sydney Morning Herald}}</ref> որտեղ նա օրգանական քիմիա ուսումնասիրեց Սիդնեյի համալսարանի քիմիայի դպրոցում և այն ավարտեց 1937 թվականին՝ առաջին կարգի գերազանցությամբ համալսարանական մեդալով։<ref name="RIAUS" /><ref name="UniSyd 3">{{Cite web |title=Nobel Laureates – Chemistry |url=http://www.chem.usyd.edu.au/aboutus/laureates.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213102912/http://www.chem.usyd.edu.au/aboutus/laureates.html |archive-date=2010 թ․ փետրվարի 13 |access-date=2009 թ․ դեկտեմբերի 3 |website=The University of Sydney}}</ref> Ուսման ընթացքում նրա լսողությունը աստիճանաբար վատացավ, ինչը դասախոսություններ լսելը դժվարացրեց։<ref>{{Cite web |title=John Conforth - The Nobel Prize |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1975/cornforth/biographical/ |access-date=2024-10-10 |website=nobelprize.org}}</ref> Սիդնեյի համալսարանում սովորելու տարիներին Քորնֆորթը հանդիպեց իր ապագա կնոջը՝ քիմիկոս-գործընկերոջը և գիտական ​​​​համագործակցին՝ Ռիտա Հարադենսին։<ref name="SGGHS"/><ref name="Cornforths"/> == Կարիերա == Օքսֆորդ ժամանելուց հետո Քորնֆորթը զգալիորեն ազդեց պենիցիլինի վերաբերյալ աշխատանքների վրա, մասնավորապես՝ դրա մաքրման և կոնցենտրացիայի վրա։<ref>{{Cite book |title=The Chemistry of Penicillin |publisher=Princeton University Press |year=1949 |editor-last1=Clarke |editor-first1=H. T. |location=New Jersey |editor-last2=Johnson |editor-first2=J. R. |editor-last3=Robinson |editor-first3=R.}}</ref> 1946 թվականին Քորնֆորթները, ովքեր արդեն ամուսնացած էին, լքեցին Օքսֆորդը և միացան Բժշկական հետազոտությունների խորհրդին (MRC), աշխատելով Բժշկական հետազոտությունների ազգային ինստիտուտում (NIMR), որտեղ նրանք շարունակեցին ստերոլների, այդ թվում՝ խոլեստերինի սինթեզի նախկին աշխատանքները։<ref>{{Cite journal |year=1999 |title=Professor George Joseph Popjak, MD, DSc, FRS: May 5, 1914 – December 30, 1998 |url=https://archive.org/details/sim_arteriosclerosis-thrombosis-and-vascular-biology_1999-04_19_4/page/830 |journal=Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology |volume=19 |issue=4 |pages=830 |doi=10.1161/01.ATV.19.4.830 |doi-access=free}}</ref> 1975 թվականին Քորնֆորթը Վլադիմիր Պրելոգի հետ միասին արժանացավ քիմիայի Նոբելյան մրցանակի։ Իր ընդունելության խոսքում Քորնֆորթն ասաց.{{blockquote|Իմ գիտական ​​կարիերայի ընթացքում կինս եղել է իմ ամենահաստատուն գործընկերը։ նա անչափելիորեն թեթևացրել է խլության հետ կապված հաղորդակցման դժվարությունները.<ref name="Rita Cornforth Fellowships">{{Cite web |title=Rita Cornforth Fellowships |url=http://wwwrsphysse.anu.edu.au/admin/women/rsc.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091026095350/http://wwwrsphysse.anu.edu.au/admin/women/rsc.html |archive-date=2009 թ․ հոկտեմբերի 26 |access-date=2016 թ․ մայիսի 27 |publisher=[[Australian National University]]}}</ref>}} 1975 թվականին նա տեղափոխվեց Բրայթոնի Սասեքսի համալսարան՝ որպես Թագավորական ընկերության հետազոտական ​​պրոֆեսոր<ref name="nobelprize"/><ref>{{Cite book |last1=Daintith |first1=John |url=https://archive.org/details/dictionaryscient00dain |title=A Dictionary of Scientists |last2=Gjertsen |first2=Derek |date=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=0192800868 |edition=Abridged and updated |location=Oxford, UK |page=[https://archive.org/details/dictionaryscient00dain/page/n229 112] |url-access=limited}}</ref> և ակտիվորեն մասնակցեց հետազոտական ​​աշխատանքներին մինչև իր մահ։<ref name="SussexLifesci">{{Cite web |title=Sir John Cornforth: School of Life Sciences |url=http://www.sussex.ac.uk/lifesci/about/sirjohncornforth |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |website=University of Sussex}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sir John Warcup Cornforth |url=http://sydney.edu.au/science/about_us/fame_cornforth.shtml |website=The University of Sydney}}</ref> == Անձնական կյանք == 1941 թվականին Քորնֆորթը ամուսնացավ Ռիտա Հարիեթ Հարադենսի հետ,<ref name="EB" /><ref name="SGGHS"/><ref>{{Cite web |title=Cornforth, Rita (1915–2012) |url=http://www.eoas.info/biogs/P004913b.htm |website=Encyclopedia of Australian Science}}</ref> ում հետ նա ունեցավ մեկ որդի՝ Ջոնը, և երկու դուստր՝ Բրենդան և Ֆիլիպան։<ref name="NNDB" /><ref name="The Telegraph obit">{{Cite news |date=2014 թ․ հունվարի 9 |title=Sir John Cornforth |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10547687/Sir-John-Cornforth-obituary.html |newspaper=The Daily Telegraph}}</ref> Cornforth had met Harradence after she had broken a [[Rainer Ludwig Claisen|Claisen]] flask in their second year at the University of Sydney; Cornforth, with his expertise of [[glassblowing]] and the use of a [[Blowpipe (tool)|blowpipe]], mended the break.<ref name="Bob Thomas">{{Cite web |title=Kappa interviewed by Bob Thomas |url=http://vega.org.uk/video/internal/8 |website=The Vega Science Trust}}</ref> Rita Cornforth died on 6 November 2012,<ref>{{Cite web |title=Obituary: Dr Lady Rita Cornforth |url=http://sydney.edu.au/science/chemistry/enewsletters/2013/issue-22-2013/ritacornforth.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321133206/http://sydney.edu.au/science/chemistry/enewsletters/2013/issue-22-2013/ritacornforth.html |archive-date=2014 թ․ մարտի 21 |website=University of Sydney}}</ref> at home with her family around her,<ref>{{Cite web |title=Lady Rita Harriet Cornforth: Obituary |url=http://announce.jpress.co.uk/21321771 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140321071811/http://announce.jpress.co.uk/21321771 |archive-date=2014 թ․ մարտի 21 |access-date=2014 թ․ մարտի 21 |website=Announce.Jpress}}</ref> following a long illness.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=Newsletter No. 29 |url=http://www.sussex.ac.uk/suss-ex/Newsletter29.html |website=The Suss-Ex Club}}</ref> Քորնֆորթը մահացավ Սասեքսում 2013 թվականի դեկտեմբերի 8-ին։<ref name="The Telegraph obit"/><ref>{{Cite news |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 13 |title=Sir John Warcup Cornforth: Obituary |url=http://announce.jpress.co.uk/33157840 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20151218141806/http://announce.jpress.co.uk/sussex-express/obituary/cornforth-sir-john-warcup-cornforth/33157840 |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 18 |access-date=2014 թ․ մարտի 21 |newspaper=Sussex Express}}</ref><ref>{{Cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 20 |title=John W. Cornforth, 96, Nobel-Winning Chemist, Dies |url=https://www.nytimes.com/2013/12/20/world/asia/john-w-cornforth-96-nobel-winning-chemist-dies.html |newspaper=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite news |last=Young |first=Douglas |date=2014 թ․ հունվարի 13 |title=Sir John Cornforth obituary |url=https://www.theguardian.com/science/2014/jan/12/sir-john-cornforth |newspaper=The Guardian}}</ref> 96 տարեկան հասակում։<ref>{{Cite web |title=Obituary: Professor Sir John Cornforth |url=http://www.sussex.ac.uk/newsandevents/?id=22455 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219222640/http://www.sussex.ac.uk/newsandevents/?id=22455 |archive-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 19 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 18 |website=University of Sussex}}</ref> Քորնֆորթից հետո մնացել են երեք երեխաներ և չորս թոռներ։<ref>{{Cite web |date=2023 թ․ մայիսի 21 |title=John Warcup Cornforth, the only Australian to win Nobel Prize for chemistry, dies age 95 |url=http://www.radioaustralia.net.au/international/2013-12-14/john-warcup-cornforth-the-only-australian-to-win-nobel-prize-for-chemistry-dies-age-95/1234694 |publisher=ABC Radio Australia}}</ref> Նա սկեպտիկ էր և աթեիստ։[<ref>{{Cite journal |last=Kroto |first=Harold |author-link=Harold Kroto |year=2015 |title=Sir John Cornforth ('Kappa'): Some Personal Recollections |journal=[[Australian Journal of Chemistry]] |volume=68 |issue=4 |pages=697–698 |doi=10.1071/CH14601}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Բրիտանացի քիմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երկարակյացներ]] 1wgxqvz4zibgi97us5pdxxpfqpu8b0i 10722432 10722431 2026-04-09T02:51:46Z Armineaghayan 25187 ավելացվեց [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722432 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջոն Ուորքափ Քորնֆորթ կրտսեր'''({{lang-en|Sir John Warcup Cornforth Jr}})<ref name="NNDB">{cite web |url=http://www.nndb.com/people/611/000100311/ |title=John Cornforth |website=[[NNDB]] |access-date=1 July 2017}}</ref>. {{ԱԾ}}), ավստրալա-բրիտանացի քիմիկոս, ով 1975 թվականին արժանացել է քիմիայի [[Նոբելյան մրցանակ]]ի՝ [[ֆերմենտ|ֆերմենտային]] [[կատալիզ|կատալիզացված]] ռեակցիաների ստերեոքիմիայի վերաբերյալ իր աշխատանքի համար։<ref name="nature_obit">{{Cite journal |last1=Hanson |first1=Jim |year=2014 |title=John Cornforth (1917–2013) Nobel-prizewinning chemist who tracked how enzymes build cholesterol |journal=[[Nature (journal)|Nature]] |volume=506 |issue=7486 |pages=35 |bibcode=2014Natur.506...35H |doi=10.1038/506035a |pmid=24499912 |doi-access=free}}</ref><ref name="EB">{{Cite encyclopedia |year=2012 |title=Sir John Cornforth |encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]] |url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/138017/Sir-John-Cornforth}}</ref> Նա [[Նոր Հարավային Ուելս (նահանգ)|Նոր Հարավային Ուելսում]] ծնված միակ Նոբելյան մրցանակակիրն էր։<ref name=frs/><ref>{{Cite web |last=Dean |first=Chris |title=John 'Kappa' Cornforth |url=http://vega.org.uk/video/programme/19 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |website=[[Vega Science Trust]]}}</ref><ref name=nytobit>{{Cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 19 |title=John W. Cornforth, 96, Nobel-Winning Chemist, Dies |url=https://www.nytimes.com/2013/12/20/world/asia/john-w-cornforth-96-nobel-winning-chemist-dies.html |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |newspaper=[[The New York Times]]}}</ref> == Վաղ կյանք և ընտանիք == Քորնֆորթը ծնվել է Սիդնեյում անգլիացի դպրոցի ուսուցիչ Ջոն Ուորքափ Քորնֆորթի և Հիլդա Էյփերի 4 երեխաներից երկրորդն էր։<ref name="NNDB" /><ref name="UniSyd">{{Cite web |title=Sir John Cornforth (1917–2013) |url=http://sydney.edu.au/science/chemistry/aboutus/cornforth.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131207160559/http://sydney.edu.au/science/chemistry/aboutus/cornforth.html |archive-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 7 |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |work=University of Sydney, School of Chemistry}}</ref> Քորնֆորթը մեծացել է Սիդնեյում, ինչպես նաև [[Արմիդեյլ|Արմիդեյլում]]՝ Նոր Հարավային Ուելսի հյուսիսում,[,<ref name="nobelprize">{{Cite web |year=2014 |title=John Cornforth – Biographical |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/chemistry/laureates/1975/cornforth-bio.html |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |work=Nobelprize.org}}</ref> որտեղ և ստացել է տարրական կրթությունը։<ref name="UniSyd" /> 10 տարեկանում,<ref name="UniSyd 2">{{Cite web |title=How the Cornforths started out in chemistry |url=http://sydney.edu.au/science/chemistry/history/cornforths-history.shtml |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |work=University of Sydney, School of Chemistry}}</ref> Քորնֆորթի մոտ խլության նշաններ էին նկատվել, որոնք հանգեցրել էին օտոսկլերոզի՝ միջին ականջի հիվանդությանը, ինչը առաջացնում է լսողության աստիճանական կորուստ։ Սա 20 տարեկանում նրան լիովին խլացրեց, և ճակատագրականորեն ազդեց նրա կարիերայի ուղղության վրա։ Նա հեռացավ իրավունքից, որը նրա սկզբնական ուսումնական ոլորտն էր, և ուղղվեց դեպի քիմիա։<ref>[http://biotechnology-innovation.com.au/scientists/john_cornforth.html John Cornforth] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110215220920/http://www.biotechnology-innovation.com.au/scientists/john_cornforth.html |date=15 February 2011 }}, biotechnology-innovation.com.au</ref><ref>{{Cite web |last=II |first=Thomas H. Maugh |date=2013-12-28 |title=John Cornforth dies at 96; Nobel Prize-winning chemist |url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-john-cornforth-20131229-story.html |access-date=2023-04-11 |website=Los Angeles Times |language=en-US}}</ref> «Վեգա Սայենս Թրաստ»-ի համար սըր [[Հարրի Կրոտո|Հարրի Կրոտոյի]] հետ հարցազրույցում Քորնֆորթը բացատրել է.<blockquote>Ես պետք է գտնեի մի բան, որի դեպքում լսողության կորուստը չափազանց լուրջ խոչընդոտ չէր լինի... Ես ընտրեցի քիմիան... Ամենաազատագրող բանը այն գիտակցումն էր, որ գրականությունը ամբողջովին ճիշտ չէր։ Սկզբում դա ինձ համար բավականին ցնցող էր, ապա՝ հիացմունք։ Որովհետև ես կարող եմ սա շտկել։<ref>{{Cite web |last=Cornforth |first=John |date=2002 թ․ հունվար |title=Sir John Cornforth: An Interview by Bob Thomas and Sir Harry Kroto |url=http://www.vega.org.uk/video/programme/130 |access-date=2023 թ․ ապրիլի 11}}</ref></blockquote> == Կրթություն == Կորնֆորթը կրթություն է ստացել Սիդնեյի տղաների ավագ դպրոցում, որտեղ նա գերազանց առաջադիմություն է ցուցաբերել:<ref>{{Cite news |author=Sperans |date=1932 թ․ հունվարի 18 |title=Bright students: intermediate stage |url=https://news.google.com/newspapers?nid=1301&dat=19320118&id=meNjAAAAIBAJ&pg=4470,1530519 |newspaper=The Sydney Morning Herald |page=8}}</ref> Նա ոգեշնչվելով քիմիայի ուսուցիչ Լեոնարդ («Լեն») Բասերի կողմից,<ref>{{Cite book |last=Doherty |first=P. C. |url=https://archive.org/details/beginnersguideto00dohe |title=The Beginner's Guide to Winning the Nobel Prize: A Life in Science |publisher=Columbia University Press |year=2006 |isbn=9780231511261 |page=[https://archive.org/details/beginnersguideto00dohe/page/n113 89] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite web |title=Patrons |url=http://www.shsobu.org.au/our-patrons/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20190321133700/http://www.shsobu.org.au/our-patrons/ |archive-date=2019 թ․ մարտի 21 |access-date=2012 թ․ հուլիսի 17 |website=Sydney High School Old Boys Union}}</ref> իր կարիերայի ուղղությունը փոխեց իրավաբանությունից քիմիայի։<ref name="UniSyd 2" /><ref>{{Cite magazine |last=Cribb |first=J. |date=2006 թ․ սեպտեմբերի 6 |title=Master of the molecules |url=http://www.cosmosmagazine.com/node/630/full |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120905022725/http://www.cosmosmagazine.com/node/630/full |archive-date=2012 թ․ սեպտեմբերի 5 |magazine=[[Cosmos (magazine)|Cosmos]]}}</ref> Կորնֆորթը 16 տարեկանում ավարտել է Սիդնեյի տղաների ավագ դպրոցը։<ref name="Eckert">{{Cite web |last=Eckert |first=Jim |title=Jim Eckert writes about the Cornforth |url=http://sydney.edu.au/science/chemistry/enewsletters/fund_profiles/cornforth_fund_profile.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140114081148/http://sydney.edu.au/science/chemistry/enewsletters/fund_profiles/cornforth_fund_profile.html |archive-date=2014 թ․ հունվարի 14 |publisher=University of Sydney, School of Chemistry}}</ref> 1934 թվականին Քորնֆորթը ընդունվեց Սիդնեյի համալսարան,<ref name="Eckert"/><ref>{{Cite news |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 14 |title=John Cornforth: Brilliant chemist was profoundly deaf |url=http://www.smh.com.au/comment/obituaries/john-cornforth-brilliant-chemist-was-profoundly-deaf-20131213-2zcou.html |newspaper=The Sydney Morning Herald}}</ref> որտեղ նա օրգանական քիմիա ուսումնասիրեց Սիդնեյի համալսարանի քիմիայի դպրոցում և այն ավարտեց 1937 թվականին՝ առաջին կարգի գերազանցությամբ համալսարանական մեդալով։<ref name="RIAUS" /><ref name="UniSyd 3">{{Cite web |title=Nobel Laureates – Chemistry |url=http://www.chem.usyd.edu.au/aboutus/laureates.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100213102912/http://www.chem.usyd.edu.au/aboutus/laureates.html |archive-date=2010 թ․ փետրվարի 13 |access-date=2009 թ․ դեկտեմբերի 3 |website=The University of Sydney}}</ref> Ուսման ընթացքում նրա լսողությունը աստիճանաբար վատացավ, ինչը դասախոսություններ լսելը դժվարացրեց։<ref>{{Cite web |title=John Conforth - The Nobel Prize |url=https://www.nobelprize.org/prizes/chemistry/1975/cornforth/biographical/ |access-date=2024-10-10 |website=nobelprize.org}}</ref> Սիդնեյի համալսարանում սովորելու տարիներին Քորնֆորթը հանդիպեց իր ապագա կնոջը՝ քիմիկոս-գործընկերոջը և գիտական ​​​​համագործակցին՝ Ռիտա Հարադենսին։<ref name="SGGHS"/><ref name="Cornforths"/> == Կարիերա == Օքսֆորդ ժամանելուց հետո Քորնֆորթը զգալիորեն ազդեց պենիցիլինի վերաբերյալ աշխատանքների վրա, մասնավորապես՝ դրա մաքրման և կոնցենտրացիայի վրա։<ref>{{Cite book |title=The Chemistry of Penicillin |publisher=Princeton University Press |year=1949 |editor-last1=Clarke |editor-first1=H. T. |location=New Jersey |editor-last2=Johnson |editor-first2=J. R. |editor-last3=Robinson |editor-first3=R.}}</ref> 1946 թվականին Քորնֆորթները, ովքեր արդեն ամուսնացած էին, լքեցին Օքսֆորդը և միացան Բժշկական հետազոտությունների խորհրդին (MRC), աշխատելով Բժշկական հետազոտությունների ազգային ինստիտուտում (NIMR), որտեղ նրանք շարունակեցին ստերոլների, այդ թվում՝ խոլեստերինի սինթեզի նախկին աշխատանքները։<ref>{{Cite journal |year=1999 |title=Professor George Joseph Popjak, MD, DSc, FRS: May 5, 1914 – December 30, 1998 |url=https://archive.org/details/sim_arteriosclerosis-thrombosis-and-vascular-biology_1999-04_19_4/page/830 |journal=Arteriosclerosis, Thrombosis, and Vascular Biology |volume=19 |issue=4 |pages=830 |doi=10.1161/01.ATV.19.4.830 |doi-access=free}}</ref> 1975 թվականին Քորնֆորթը Վլադիմիր Պրելոգի հետ միասին արժանացավ քիմիայի Նոբելյան մրցանակի։ Իր ընդունելության խոսքում Քորնֆորթն ասաց.{{blockquote|Իմ գիտական ​​կարիերայի ընթացքում կինս եղել է իմ ամենահաստատուն գործընկերը։ նա անչափելիորեն թեթևացրել է խլության հետ կապված հաղորդակցման դժվարությունները.<ref name="Rita Cornforth Fellowships">{{Cite web |title=Rita Cornforth Fellowships |url=http://wwwrsphysse.anu.edu.au/admin/women/rsc.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20091026095350/http://wwwrsphysse.anu.edu.au/admin/women/rsc.html |archive-date=2009 թ․ հոկտեմբերի 26 |access-date=2016 թ․ մայիսի 27 |publisher=[[Australian National University]]}}</ref>}} 1975 թվականին նա տեղափոխվեց Բրայթոնի Սասեքսի համալսարան՝ որպես Թագավորական ընկերության հետազոտական ​​պրոֆեսոր<ref name="nobelprize"/><ref>{{Cite book |last1=Daintith |first1=John |url=https://archive.org/details/dictionaryscient00dain |title=A Dictionary of Scientists |last2=Gjertsen |first2=Derek |date=1999 |publisher=Oxford University Press |isbn=0192800868 |edition=Abridged and updated |location=Oxford, UK |page=[https://archive.org/details/dictionaryscient00dain/page/n229 112] |url-access=limited}}</ref> և ակտիվորեն մասնակցեց հետազոտական ​​աշխատանքներին մինչև իր մահ։<ref name="SussexLifesci">{{Cite web |title=Sir John Cornforth: School of Life Sciences |url=http://www.sussex.ac.uk/lifesci/about/sirjohncornforth |access-date=2017 թ․ հուլիսի 1 |website=University of Sussex}}</ref><ref>{{Cite web |title=Sir John Warcup Cornforth |url=http://sydney.edu.au/science/about_us/fame_cornforth.shtml |website=The University of Sydney}}</ref> == Անձնական կյանք == 1941 թվականին Քորնֆորթը ամուսնացավ Ռիտա Հարիեթ Հարադենսի հետ,<ref name="EB" /><ref name="SGGHS"/><ref>{{Cite web |title=Cornforth, Rita (1915–2012) |url=http://www.eoas.info/biogs/P004913b.htm |website=Encyclopedia of Australian Science}}</ref> ում հետ նա ունեցավ մեկ որդի՝ Ջոնը, և երկու դուստր՝ Բրենդան և Ֆիլիպան։<ref name="NNDB" /><ref name="The Telegraph obit">{{Cite news |date=2014 թ․ հունվարի 9 |title=Sir John Cornforth |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/10547687/Sir-John-Cornforth-obituary.html |newspaper=The Daily Telegraph}}</ref> Cornforth had met Harradence after she had broken a [[Rainer Ludwig Claisen|Claisen]] flask in their second year at the University of Sydney; Cornforth, with his expertise of [[glassblowing]] and the use of a [[Blowpipe (tool)|blowpipe]], mended the break.<ref name="Bob Thomas">{{Cite web |title=Kappa interviewed by Bob Thomas |url=http://vega.org.uk/video/internal/8 |website=The Vega Science Trust}}</ref> Rita Cornforth died on 6 November 2012,<ref>{{Cite web |title=Obituary: Dr Lady Rita Cornforth |url=http://sydney.edu.au/science/chemistry/enewsletters/2013/issue-22-2013/ritacornforth.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140321133206/http://sydney.edu.au/science/chemistry/enewsletters/2013/issue-22-2013/ritacornforth.html |archive-date=2014 թ․ մարտի 21 |website=University of Sydney}}</ref> at home with her family around her,<ref>{{Cite web |title=Lady Rita Harriet Cornforth: Obituary |url=http://announce.jpress.co.uk/21321771 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20140321071811/http://announce.jpress.co.uk/21321771 |archive-date=2014 թ․ մարտի 21 |access-date=2014 թ․ մարտի 21 |website=Announce.Jpress}}</ref> following a long illness.<ref>{{Cite web |year=2014 |title=Newsletter No. 29 |url=http://www.sussex.ac.uk/suss-ex/Newsletter29.html |website=The Suss-Ex Club}}</ref> Քորնֆորթը մահացավ Սասեքսում 2013 թվականի դեկտեմբերի 8-ին։<ref name="The Telegraph obit"/><ref>{{Cite news |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 13 |title=Sir John Warcup Cornforth: Obituary |url=http://announce.jpress.co.uk/33157840 |url-status=dead |archive-url=https://archive.today/20151218141806/http://announce.jpress.co.uk/sussex-express/obituary/cornforth-sir-john-warcup-cornforth/33157840 |archive-date=2015 թ․ դեկտեմբերի 18 |access-date=2014 թ․ մարտի 21 |newspaper=Sussex Express}}</ref><ref>{{Cite news |last=Chang |first=Kenneth |date=2013 թ․ դեկտեմբերի 20 |title=John W. Cornforth, 96, Nobel-Winning Chemist, Dies |url=https://www.nytimes.com/2013/12/20/world/asia/john-w-cornforth-96-nobel-winning-chemist-dies.html |newspaper=The New York Times}}</ref><ref>{{Cite news |last=Young |first=Douglas |date=2014 թ․ հունվարի 13 |title=Sir John Cornforth obituary |url=https://www.theguardian.com/science/2014/jan/12/sir-john-cornforth |newspaper=The Guardian}}</ref> 96 տարեկան հասակում։<ref>{{Cite web |title=Obituary: Professor Sir John Cornforth |url=http://www.sussex.ac.uk/newsandevents/?id=22455 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131219222640/http://www.sussex.ac.uk/newsandevents/?id=22455 |archive-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 19 |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 18 |website=University of Sussex}}</ref> Քորնֆորթից հետո մնացել են երեք երեխաներ և չորս թոռներ։<ref>{{Cite web |date=2023 թ․ մայիսի 21 |title=John Warcup Cornforth, the only Australian to win Nobel Prize for chemistry, dies age 95 |url=http://www.radioaustralia.net.au/international/2013-12-14/john-warcup-cornforth-the-only-australian-to-win-nobel-prize-for-chemistry-dies-age-95/1234694 |publisher=ABC Radio Australia}}</ref> Նա սկեպտիկ էր և աթեիստ։[<ref>{{Cite journal |last=Kroto |first=Harold |author-link=Harold Kroto |year=2015 |title=Sir John Cornforth ('Kappa'): Some Personal Recollections |journal=[[Australian Journal of Chemistry]] |volume=68 |issue=4 |pages=697–698 |doi=10.1071/CH14601}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Բրիտանացի քիմիկոսներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրալիացի գիտնականներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանական ակադեմիայի անդամներ]] [[Կատեգորիա:Բրիտանացի երկարակյացներ]] [[Կատեգորիա:ԱՄՆ-ի գիտությունների ազգային ակադեմիայի արտասահմանյան անդամներ]] ret3n76r5odbv4v3mod8n9n804vte7f 2 1316459 10722220 10721989 2026-04-08T14:55:05Z Խմբագրող 136173 /* Կրոն */ 10722220 wikitext text/x-wiki == CEE Spring 2026 == === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Վերափոխման տաճար (Վառնա)}} ([[:en:Dormition of the Mother of God Cathedral, Varna|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Տորբեշի}} ([[:en:Torbeši|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Ընկերություն (մետրոյի կայարան)}} ([[:ru:Дружба (станция метро, София)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Շարենա մզկիթ}} ([[:en:Šarena Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} ([[:en:Cathedral of St Joseph, Sofia|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յովան Բիգորսկի վանք}} ([[:en:Saint Jovan Bigorski Monastery|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Ջումա մզկիթ (Պլովդիվ)}} ([[:en:Джума-мечеть (Пловдив)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Պոմակներ}} ([[:en:Pomaks|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Իսլամն Ալբանիայում}} ([[:en:Islam in Albania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Չարշի մզկիթ}} ([[:en:Çarshi Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Էլբասան)}} ([[:en:King Mosque, Elbasan|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Պրիշտինա)}} ([[:en:Imperial Mosque (Pristina)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Ֆաթիհ մզկիթ (Դուրես)}} ([[:en:Fatih Mosque, Durrës|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Սուրբ Քրիստոս Փրկիչ եկեղեցի (Պրիշտինա)}} ([[:en:Church of Christ the Saviour, Pristina|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Մեծ մզկիթ (Տիրանա)}} ([[:en:Namazgah Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Շտիմլեի մզկիթ}} ([[:en:Shtime Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Բերատ)}} ([[:en:King Mosque, Berat|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Զոչիշտե վանք}} ([[:en:Zočište Monastery|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տնտեսություն)|Տնտեսություն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փիբեր դաշնային ձիաբուծարան}} ([[:en:Piber Federal Stud|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Եվրոպայի մայրուղի}} ([[:en:Main Line for Europe|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փֆաներ}} ([[:en:Pfanner|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը Եվրոպական Միությունում}} ([[:en:Water supply and sanitation in the European Union|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիեննայի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Vienna|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրի շրջանակային դիրեկտիվ}} ([[:en:Water Framework Directive|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նաուդերս}} ([[:en:Nauders|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ինդոնեզիա-ԵՄ առևտրային հարաբերություններ}} ([[:en:Indonesia–European Union trade relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Շլոս Գոբելսբուրգ}} ([[:en:Schloss Gobelsburg|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Նոր Զելանդիա-ԵՄ հարաբերություններ}} ([[:en:New Zealand–European Union relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Օրեստիադա}} ([[:en:Orestiada|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Փարավոնի որսաշուն}} ([[:en:Pharaoh Hound|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Կիցոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Кицос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ջորդան փարոս}} ([[:en:Giordan Lighthouse|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ֆոտոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Фотос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չիրկևա}} ([[:en:Ċirkewwa|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խիոսի գինի}} ([[:en:Chian wine|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թումաս գրուպ}} ([[:en:Tumas Group|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խայդարի}} ([[:en:Haidari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Մալթայում}} ([[:en:Tourism in Malta|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տրանսպորտ)|Տրանսպորտ]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Chișinău International Airport|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Յաշի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Iași railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Chișinău railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ռումինիայի երկաթուղի}} ([[:en:Rail transport in Romania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի աէրոդրոմ}} ([[:en:Tiraspol Airfield|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Օլտենիցա}} ([[:en:Oltenița|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Tiraspol railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Պոարտա Ալբա}} ([[:en:Poarta Albă|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Մոլդովայի երկաթուղի}} ([[:en:Calea Ferată din Moldova|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Նավոդար}} ([[:en:Năvodari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Օպոլեի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Opole Główne railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Ծիծեռնակ (շոգենավ)}} ([[:ru:Ласточка (теплоход)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Շչեցինի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Szczecin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Կիևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kyiv-Pasazhyrskyi railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիվեց}} ([[:en:Żywiec|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kharkiv railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիխլին}} ([[:en:Żychlin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի մետրոյի կամուրջ}} ([[:ru:Харьковский метромост|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժարի (քաղաք)}} ([[:en:Żary|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Kharkiv International Airport|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} == Կարևոր == * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք բացակայում են]] * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք կարճ են]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85553 կարճ հոդվածները] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85552 նոր կարճ հոդվածները] * [[:Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ|Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ]] * [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական տեղեկատու] * [https://mbh.toolforge.org/cgi-bin/pages-wo-iwiki?sourcewiki=ru.wikipedia&category=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B&depth=0&template=&pagetype=articles&type=nonexist&targetwiki=hy.wikipedia&miniwiki=1&sort=iwiki Հայերենում չհանդիպող հոդվածներ, որոնք կան ռուսերենի օրինակով] * [https://orient.sci.am/archive/1037/article-d1pN5PUmyWosEnlXMVe8jrTZiOgzAGHtI420xkqL.pdf Հայ գաղթավայրերի պատմություն] * [https://quarry.wmcloud.org/query/80114 Անհրաժեշտ էջերը] * [[Մասնակից:Hayk.arabaget/Հայաստանի բնակավայրեր|Հայաստանի բնակավայրեր, 2019]] == Սփյուռք == * [[Հայերը Բուլղարիայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Հունգարիայում]] * [[Հայերը Ղրիմում]] * [[Հայերը Մոլդովայում]] * [[Հայերը Լեհաստանում]] * [[Հայերը Լիտվայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չեխիայում]] * [[Հայերը Ռումինիայում]] * [[Հայերը Սերբիայում]] * [[Հայերն Ուկրաինայում]] * [[Հայերը Տաջիկստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չինաստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆիլիպիններում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆինլանդիայում]] {{արված է}} * [[Հայերի թվաքանակը]] * [[Հայերի պատմական թվաքանակ]] * [[Հայեր ըստ երկրի]] * [[Հայերի թիվը աշխարհում]] == Կատեգորիաներ == * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում|Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր|Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ]] * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր|Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր]] * [[:Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)|Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի|Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ քահանաներ|Կատեգորիա:Հայ քահանաներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիա|Կատեգորիա:Կիլիկիա]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան|Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան]] * [[:Կատեգորիա:Հայոց պատմություն|Կատեգորիա:Հայոց պատմություն]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ|Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ|Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ|Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:հայ գեներալներ|Կատեգորիա:Հայ գեներալներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ|Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ|Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] == Գավառներ== {{Սյուն|3}} # {{Pagesize|Դարանաղի}} # {{Pagesize|Աղիվն}} # {{Pagesize|Մնձուր (գավառ)}} # {{Pagesize|Եկեղյաց}} # {{Pagesize|Մանանաղի}} # {{Pagesize|Դերջան (գավառ)}} # {{Pagesize|Սպեր}} # {{Pagesize|Շաղագոմք}} # {{Pagesize|Կարին (գավառ)}} # {{Pagesize|Խորձեան}} # {{Pagesize|Հաշտյանք}} # {{Pagesize|Պաղնատուն}} # {{Pagesize|Բալահովիտ}} # {{Pagesize|Փոքր Ծոփք}} # {{Pagesize|Անձիտ}} # '''{{Pagesize|Դեգիք}}''' # '''{{Pagesize|Գավրեք}}''' # {{Pagesize|Անգեղտուն}} # {{Pagesize|Նփրկերտ}} # {{Pagesize|Աղձն}} # {{Pagesize|Կեթիկ}} # {{Pagesize|Տատիկ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ազնվաց ձոր}} # {{Pagesize|Երխեթք (Սերխեթք)}} # {{Pagesize|Գզեղխ}} # {{Pagesize|Սալնո ձոր}} # {{Pagesize|Սանասունք}} # {{Pagesize|Քաղ}} # {{Pagesize|Խույթ}} # {{Pagesize|Ասպակունյաց ձոր}} # {{Pagesize|Տարոն (գավառ)}} # {{Pagesize|Աշմունիք}} # {{Pagesize|Մարդաղի}} # {{Pagesize|Դասնավորք}} # {{Pagesize|Տվարածատափ}} # {{Pagesize|Դալառ}} # {{Pagesize|Հարք}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Տուրուբերան)}} # {{Pagesize|Բզնունիք}} # {{Pagesize|Երևարք}} # {{Pagesize|Աղիովիտ}} # {{Pagesize|Ապահունիք}} # {{Pagesize|Կորի գավառ}} # {{Pagesize|Խորխոռունիք}} # {{Pagesize|Իշայր}} # '''{{Pagesize|Մյուս Իշայր}}''' # '''{{Pagesize|Իշոց գավառ}}''' # {{Pagesize|Առվենից ձոր}} # '''{{Pagesize|Միջա}}''' # {{Pagesize|Մոկք Առանձնակ}} # '''{{Pagesize|Արգաստովիտ}}''' # {{Pagesize|Ջերմաձոր}} # {{Pagesize|Արքայից գավառ}} # {{Pagesize|Ռշտունիք}} # {{Pagesize|Տոսպ}} # {{Pagesize|Բոգունիք}} # {{Pagesize|Արճիշակովիտ}} # {{Pagesize|Կուղանովիտ}} # {{Pagesize|Առբերանի}} # {{Pagesize|Գառնի (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուժունիք}} # {{Pagesize|Առնոյոտն}} # {{Pagesize|Անձևացիք}} # {{Pagesize|Տրպատունիք}} # {{Pagesize|Հայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուն Մարդաստան}} # {{Pagesize|Մարդաստան}} # {{Pagesize|Արտազ}} # '''{{Pagesize|Ակե}}''' # {{Pagesize|Մեծ Աղբակ}} # {{Pagesize|Անձախի ձոր}} # {{Pagesize|Թոռնավան}} # {{Pagesize|Ճվաշռոտ}} # {{Pagesize|Կրճունիք}} # {{Pagesize|Մեծնունիք}} # {{Pagesize|Պալունիք}} # {{Pagesize|Գուկանք}} # {{Pagesize|Աղանդռոտ (գավառ)}} # {{Pagesize|Պարսպատունիք}} # {{Pagesize|Արտաշիսյան}} # {{Pagesize|Բաքրան}} # {{Pagesize|Գաբիթյան}} # {{Pagesize|Գազրիկյան}} # {{Pagesize|Տայգրյան}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Վասպուրական)}} # {{Pagesize|Գողթն}} # {{Pagesize|Նախճավան}} # {{Pagesize|Երնջակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճահուկ գավառ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Վայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Գեղարքունիք (գավառ)}} # {{Pagesize|Սոթք (գավառ)}} # {{Pagesize|Աղահեճք}} # {{Pagesize|Ծղուկք}} # {{Pagesize|Հաբանդ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Բաղք}} # {{Pagesize|Ձորք}} # {{Pagesize|Արևիք}} # {{Pagesize|Կովսական (գավառ)}} # {{Pagesize|Մյուս Հաբանդ}} # {{Pagesize|Սիսական-ի-Կոտակ}} # {{Pagesize|Վայկունիք}} # {{Pagesize|Բերդաձոր}} # {{Pagesize|Մեծ Առանք}} # {{Pagesize|Մեծ Կուանք}} # {{Pagesize|Հարճլանք}} # {{Pagesize|Մուխանք}} # {{Pagesize|Պիանք}} # {{Pagesize|Պարզկանք}} # {{Pagesize|Քուստ-ի-Փառնես}} # {{Pagesize|Կողթ}} # {{Pagesize|Կողբափոր}} # {{Pagesize|Ծոբոփոր գավառ}} # {{Pagesize|Տաշիր (գավառ)}} # {{Pagesize|Թռեղք}} # {{Pagesize|Կանգարք}} # {{Pagesize|Վերին Ջավախք}} # {{Pagesize|Արտահան}} # {{Pagesize|Կղարջք}} # '''{{Pagesize|Քվիշափոր}}''' # {{Pagesize|Բողնոփոր}} # {{Pagesize|Շավշեթ}} # {{Pagesize|Մանգլյաց փոր}} # {{Pagesize|Կող (գավառ)}} # {{Pagesize|Բերդաց փոր}} # {{Pagesize|Պարտիզաց փոր}} # '''{{Pagesize|Ճակք}}''' # '''{{Pagesize|Բողխա}}''' # {{Pagesize|Ոքաղե}} # {{Pagesize|Ազորդաց փոր}} # {{Pagesize|Արսյացփոր}} # {{Pagesize|Բասեն}} # '''{{Pagesize|Գաբեղյանք}}''' # {{Pagesize|Աբեղյանք}} # {{Pagesize|Հավնունիք}} # {{Pagesize|Արշարունիք}} # {{Pagesize|Բագրևանդ}} # {{Pagesize|Ծաղկոտն}} # {{Pagesize|Վանանդ (գավառ)}} # {{Pagesize|Շիրակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Արագածոտն (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճակատք}} # {{Pagesize|Մասյացոտն}} # {{Pagesize|Կոգովիտ}} # {{Pagesize|Աշոցք (գավառ)}} # {{Pagesize|Նիգ}} # {{Pagesize|Կոտայք (գավառ)}} # {{Pagesize|Մազազ}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Այրարատ)}} # {{Pagesize|Ոստան Հայոց}} # '''{{Pagesize|Ուրծաձոր}}''' # {{Pagesize|Արած}} # {{Pagesize|Շարուրդաշտ}} {{Սյունակ ավարտ}} i7ea84ekp293znjnhogzyyko5mb9dwa 10722242 10722220 2026-04-08T15:39:42Z Խմբագրող 136173 /* Կրոն */ 10722242 wikitext text/x-wiki == CEE Spring 2026 == === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Տորբեշի}} ([[:en:Torbeši|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Ընկերություն (մետրոյի կայարան)}} ([[:ru:Дружба (станция метро, София)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Շարենա մզկիթ}} ([[:en:Šarena Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} ([[:en:Cathedral of St Joseph, Sofia|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յովան Բիգորսկի վանք}} ([[:en:Saint Jovan Bigorski Monastery|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Ջումա մզկիթ (Պլովդիվ)}} ([[:en:Джума-мечеть (Пловдив)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Պոմակներ}} ([[:en:Pomaks|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Իսլամն Ալբանիայում}} ([[:en:Islam in Albania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Չարշի մզկիթ}} ([[:en:Çarshi Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Էլբասան)}} ([[:en:King Mosque, Elbasan|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Պրիշտինա)}} ([[:en:Imperial Mosque (Pristina)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Ֆաթիհ մզկիթ (Դուրես)}} ([[:en:Fatih Mosque, Durrës|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Սուրբ Քրիստոս Փրկիչ եկեղեցի (Պրիշտինա)}} ([[:en:Church of Christ the Saviour, Pristina|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Մեծ մզկիթ (Տիրանա)}} ([[:en:Namazgah Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Շտիմլեի մզկիթ}} ([[:en:Shtime Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Բերատ)}} ([[:en:King Mosque, Berat|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Զոչիշտե վանք}} ([[:en:Zočište Monastery|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տնտեսություն)|Տնտեսություն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փիբեր դաշնային ձիաբուծարան}} ([[:en:Piber Federal Stud|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Եվրոպայի մայրուղի}} ([[:en:Main Line for Europe|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փֆաներ}} ([[:en:Pfanner|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը Եվրոպական Միությունում}} ([[:en:Water supply and sanitation in the European Union|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիեննայի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Vienna|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրի շրջանակային դիրեկտիվ}} ([[:en:Water Framework Directive|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նաուդերս}} ([[:en:Nauders|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ինդոնեզիա-ԵՄ առևտրային հարաբերություններ}} ([[:en:Indonesia–European Union trade relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Շլոս Գոբելսբուրգ}} ([[:en:Schloss Gobelsburg|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Նոր Զելանդիա-ԵՄ հարաբերություններ}} ([[:en:New Zealand–European Union relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Օրեստիադա}} ([[:en:Orestiada|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Փարավոնի որսաշուն}} ([[:en:Pharaoh Hound|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Կիցոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Кицос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ջորդան փարոս}} ([[:en:Giordan Lighthouse|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ֆոտոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Фотос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չիրկևա}} ([[:en:Ċirkewwa|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խիոսի գինի}} ([[:en:Chian wine|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թումաս գրուպ}} ([[:en:Tumas Group|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խայդարի}} ([[:en:Haidari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Մալթայում}} ([[:en:Tourism in Malta|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տրանսպորտ)|Տրանսպորտ]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Chișinău International Airport|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Յաշի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Iași railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Chișinău railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ռումինիայի երկաթուղի}} ([[:en:Rail transport in Romania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի աէրոդրոմ}} ([[:en:Tiraspol Airfield|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Օլտենիցա}} ([[:en:Oltenița|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Tiraspol railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Պոարտա Ալբա}} ([[:en:Poarta Albă|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Մոլդովայի երկաթուղի}} ([[:en:Calea Ferată din Moldova|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Նավոդար}} ([[:en:Năvodari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Օպոլեի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Opole Główne railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Ծիծեռնակ (շոգենավ)}} ([[:ru:Ласточка (теплоход)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Շչեցինի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Szczecin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Կիևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kyiv-Pasazhyrskyi railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիվեց}} ([[:en:Żywiec|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kharkiv railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիխլին}} ([[:en:Żychlin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի մետրոյի կամուրջ}} ([[:ru:Харьковский метромост|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժարի (քաղաք)}} ([[:en:Żary|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Kharkiv International Airport|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} == Կարևոր == * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք բացակայում են]] * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք կարճ են]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85553 կարճ հոդվածները] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85552 նոր կարճ հոդվածները] * [[:Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ|Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ]] * [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական տեղեկատու] * [https://mbh.toolforge.org/cgi-bin/pages-wo-iwiki?sourcewiki=ru.wikipedia&category=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B&depth=0&template=&pagetype=articles&type=nonexist&targetwiki=hy.wikipedia&miniwiki=1&sort=iwiki Հայերենում չհանդիպող հոդվածներ, որոնք կան ռուսերենի օրինակով] * [https://orient.sci.am/archive/1037/article-d1pN5PUmyWosEnlXMVe8jrTZiOgzAGHtI420xkqL.pdf Հայ գաղթավայրերի պատմություն] * [https://quarry.wmcloud.org/query/80114 Անհրաժեշտ էջերը] * [[Մասնակից:Hayk.arabaget/Հայաստանի բնակավայրեր|Հայաստանի բնակավայրեր, 2019]] == Սփյուռք == * [[Հայերը Բուլղարիայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Հունգարիայում]] * [[Հայերը Ղրիմում]] * [[Հայերը Մոլդովայում]] * [[Հայերը Լեհաստանում]] * [[Հայերը Լիտվայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չեխիայում]] * [[Հայերը Ռումինիայում]] * [[Հայերը Սերբիայում]] * [[Հայերն Ուկրաինայում]] * [[Հայերը Տաջիկստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չինաստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆիլիպիններում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆինլանդիայում]] {{արված է}} * [[Հայերի թվաքանակը]] * [[Հայերի պատմական թվաքանակ]] * [[Հայեր ըստ երկրի]] * [[Հայերի թիվը աշխարհում]] == Կատեգորիաներ == * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում|Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր|Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ]] * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր|Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր]] * [[:Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)|Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի|Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ քահանաներ|Կատեգորիա:Հայ քահանաներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիա|Կատեգորիա:Կիլիկիա]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան|Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան]] * [[:Կատեգորիա:Հայոց պատմություն|Կատեգորիա:Հայոց պատմություն]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ|Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ|Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ|Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:հայ գեներալներ|Կատեգորիա:Հայ գեներալներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ|Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ|Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] == Գավառներ== {{Սյուն|3}} # {{Pagesize|Դարանաղի}} # {{Pagesize|Աղիվն}} # {{Pagesize|Մնձուր (գավառ)}} # {{Pagesize|Եկեղյաց}} # {{Pagesize|Մանանաղի}} # {{Pagesize|Դերջան (գավառ)}} # {{Pagesize|Սպեր}} # {{Pagesize|Շաղագոմք}} # {{Pagesize|Կարին (գավառ)}} # {{Pagesize|Խորձեան}} # {{Pagesize|Հաշտյանք}} # {{Pagesize|Պաղնատուն}} # {{Pagesize|Բալահովիտ}} # {{Pagesize|Փոքր Ծոփք}} # {{Pagesize|Անձիտ}} # '''{{Pagesize|Դեգիք}}''' # '''{{Pagesize|Գավրեք}}''' # {{Pagesize|Անգեղտուն}} # {{Pagesize|Նփրկերտ}} # {{Pagesize|Աղձն}} # {{Pagesize|Կեթիկ}} # {{Pagesize|Տատիկ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ազնվաց ձոր}} # {{Pagesize|Երխեթք (Սերխեթք)}} # {{Pagesize|Գզեղխ}} # {{Pagesize|Սալնո ձոր}} # {{Pagesize|Սանասունք}} # {{Pagesize|Քաղ}} # {{Pagesize|Խույթ}} # {{Pagesize|Ասպակունյաց ձոր}} # {{Pagesize|Տարոն (գավառ)}} # {{Pagesize|Աշմունիք}} # {{Pagesize|Մարդաղի}} # {{Pagesize|Դասնավորք}} # {{Pagesize|Տվարածատափ}} # {{Pagesize|Դալառ}} # {{Pagesize|Հարք}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Տուրուբերան)}} # {{Pagesize|Բզնունիք}} # {{Pagesize|Երևարք}} # {{Pagesize|Աղիովիտ}} # {{Pagesize|Ապահունիք}} # {{Pagesize|Կորի գավառ}} # {{Pagesize|Խորխոռունիք}} # {{Pagesize|Իշայր}} # '''{{Pagesize|Մյուս Իշայր}}''' # '''{{Pagesize|Իշոց գավառ}}''' # {{Pagesize|Առվենից ձոր}} # '''{{Pagesize|Միջա}}''' # {{Pagesize|Մոկք Առանձնակ}} # '''{{Pagesize|Արգաստովիտ}}''' # {{Pagesize|Ջերմաձոր}} # {{Pagesize|Արքայից գավառ}} # {{Pagesize|Ռշտունիք}} # {{Pagesize|Տոսպ}} # {{Pagesize|Բոգունիք}} # {{Pagesize|Արճիշակովիտ}} # {{Pagesize|Կուղանովիտ}} # {{Pagesize|Առբերանի}} # {{Pagesize|Գառնի (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուժունիք}} # {{Pagesize|Առնոյոտն}} # {{Pagesize|Անձևացիք}} # {{Pagesize|Տրպատունիք}} # {{Pagesize|Հայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուն Մարդաստան}} # {{Pagesize|Մարդաստան}} # {{Pagesize|Արտազ}} # '''{{Pagesize|Ակե}}''' # {{Pagesize|Մեծ Աղբակ}} # {{Pagesize|Անձախի ձոր}} # {{Pagesize|Թոռնավան}} # {{Pagesize|Ճվաշռոտ}} # {{Pagesize|Կրճունիք}} # {{Pagesize|Մեծնունիք}} # {{Pagesize|Պալունիք}} # {{Pagesize|Գուկանք}} # {{Pagesize|Աղանդռոտ (գավառ)}} # {{Pagesize|Պարսպատունիք}} # {{Pagesize|Արտաշիսյան}} # {{Pagesize|Բաքրան}} # {{Pagesize|Գաբիթյան}} # {{Pagesize|Գազրիկյան}} # {{Pagesize|Տայգրյան}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Վասպուրական)}} # {{Pagesize|Գողթն}} # {{Pagesize|Նախճավան}} # {{Pagesize|Երնջակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճահուկ գավառ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Վայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Գեղարքունիք (գավառ)}} # {{Pagesize|Սոթք (գավառ)}} # {{Pagesize|Աղահեճք}} # {{Pagesize|Ծղուկք}} # {{Pagesize|Հաբանդ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Բաղք}} # {{Pagesize|Ձորք}} # {{Pagesize|Արևիք}} # {{Pagesize|Կովսական (գավառ)}} # {{Pagesize|Մյուս Հաբանդ}} # {{Pagesize|Սիսական-ի-Կոտակ}} # {{Pagesize|Վայկունիք}} # {{Pagesize|Բերդաձոր}} # {{Pagesize|Մեծ Առանք}} # {{Pagesize|Մեծ Կուանք}} # {{Pagesize|Հարճլանք}} # {{Pagesize|Մուխանք}} # {{Pagesize|Պիանք}} # {{Pagesize|Պարզկանք}} # {{Pagesize|Քուստ-ի-Փառնես}} # {{Pagesize|Կողթ}} # {{Pagesize|Կողբափոր}} # {{Pagesize|Ծոբոփոր գավառ}} # {{Pagesize|Տաշիր (գավառ)}} # {{Pagesize|Թռեղք}} # {{Pagesize|Կանգարք}} # {{Pagesize|Վերին Ջավախք}} # {{Pagesize|Արտահան}} # {{Pagesize|Կղարջք}} # '''{{Pagesize|Քվիշափոր}}''' # {{Pagesize|Բողնոփոր}} # {{Pagesize|Շավշեթ}} # {{Pagesize|Մանգլյաց փոր}} # {{Pagesize|Կող (գավառ)}} # {{Pagesize|Բերդաց փոր}} # {{Pagesize|Պարտիզաց փոր}} # '''{{Pagesize|Ճակք}}''' # '''{{Pagesize|Բողխա}}''' # {{Pagesize|Ոքաղե}} # {{Pagesize|Ազորդաց փոր}} # {{Pagesize|Արսյացփոր}} # {{Pagesize|Բասեն}} # '''{{Pagesize|Գաբեղյանք}}''' # {{Pagesize|Աբեղյանք}} # {{Pagesize|Հավնունիք}} # {{Pagesize|Արշարունիք}} # {{Pagesize|Բագրևանդ}} # {{Pagesize|Ծաղկոտն}} # {{Pagesize|Վանանդ (գավառ)}} # {{Pagesize|Շիրակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Արագածոտն (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճակատք}} # {{Pagesize|Մասյացոտն}} # {{Pagesize|Կոգովիտ}} # {{Pagesize|Աշոցք (գավառ)}} # {{Pagesize|Նիգ}} # {{Pagesize|Կոտայք (գավառ)}} # {{Pagesize|Մազազ}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Այրարատ)}} # {{Pagesize|Ոստան Հայոց}} # '''{{Pagesize|Ուրծաձոր}}''' # {{Pagesize|Արած}} # {{Pagesize|Շարուրդաշտ}} {{Սյունակ ավարտ}} rclhp4m1zjadjini41gayhj4sr4vy3f 10722251 10722242 2026-04-08T16:00:11Z Խմբագրող 136173 /* Կրոն */ 10722251 wikitext text/x-wiki == CEE Spring 2026 == === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Տորբեշի}} ([[:en:Torbeši|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)}} ([[:bg:Свети Димитър (Видин)|բուլղարերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Շարենա մզկիթ}} ([[:en:Šarena Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} ([[:en:Cathedral of St Joseph, Sofia|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յովան Բիգորսկի վանք}} ([[:en:Saint Jovan Bigorski Monastery|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Ջումա մզկիթ (Պլովդիվ)}} ([[:en:Джума-мечеть (Пловдив)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Պոմակներ}} ([[:en:Pomaks|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Իսլամն Ալբանիայում}} ([[:en:Islam in Albania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Չարշի մզկիթ}} ([[:en:Çarshi Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Էլբասան)}} ([[:en:King Mosque, Elbasan|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Պրիշտինա)}} ([[:en:Imperial Mosque (Pristina)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Ֆաթիհ մզկիթ (Դուրես)}} ([[:en:Fatih Mosque, Durrës|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Սուրբ Քրիստոս Փրկիչ եկեղեցի (Պրիշտինա)}} ([[:en:Church of Christ the Saviour, Pristina|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Մեծ մզկիթ (Տիրանա)}} ([[:en:Namazgah Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Շտիմլեի մզկիթ}} ([[:en:Shtime Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Բերատ)}} ([[:en:King Mosque, Berat|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Զոչիշտե վանք}} ([[:en:Zočište Monastery|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տնտեսություն)|Տնտեսություն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փիբեր դաշնային ձիաբուծարան}} ([[:en:Piber Federal Stud|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Եվրոպայի մայրուղի}} ([[:en:Main Line for Europe|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փֆաներ}} ([[:en:Pfanner|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը Եվրոպական Միությունում}} ([[:en:Water supply and sanitation in the European Union|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիեննայի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Vienna|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրի շրջանակային դիրեկտիվ}} ([[:en:Water Framework Directive|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նաուդերս}} ([[:en:Nauders|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ինդոնեզիա-ԵՄ առևտրային հարաբերություններ}} ([[:en:Indonesia–European Union trade relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Շլոս Գոբելսբուրգ}} ([[:en:Schloss Gobelsburg|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Նոր Զելանդիա-ԵՄ հարաբերություններ}} ([[:en:New Zealand–European Union relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Օրեստիադա}} ([[:en:Orestiada|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Փարավոնի որսաշուն}} ([[:en:Pharaoh Hound|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Կիցոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Кицос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ջորդան փարոս}} ([[:en:Giordan Lighthouse|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ֆոտոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Фотос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չիրկևա}} ([[:en:Ċirkewwa|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խիոսի գինի}} ([[:en:Chian wine|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թումաս գրուպ}} ([[:en:Tumas Group|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խայդարի}} ([[:en:Haidari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Մալթայում}} ([[:en:Tourism in Malta|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տրանսպորտ)|Տրանսպորտ]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Chișinău International Airport|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Յաշի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Iași railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Chișinău railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ռումինիայի երկաթուղի}} ([[:en:Rail transport in Romania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի աէրոդրոմ}} ([[:en:Tiraspol Airfield|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Օլտենիցա}} ([[:en:Oltenița|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Tiraspol railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Պոարտա Ալբա}} ([[:en:Poarta Albă|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Մոլդովայի երկաթուղի}} ([[:en:Calea Ferată din Moldova|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Նավոդար}} ([[:en:Năvodari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Օպոլեի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Opole Główne railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Ծիծեռնակ (շոգենավ)}} ([[:ru:Ласточка (теплоход)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Շչեցինի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Szczecin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Կիևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kyiv-Pasazhyrskyi railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիվեց}} ([[:en:Żywiec|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kharkiv railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիխլին}} ([[:en:Żychlin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի մետրոյի կամուրջ}} ([[:ru:Харьковский метромост|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժարի (քաղաք)}} ([[:en:Żary|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Kharkiv International Airport|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} == Կարևոր == * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք բացակայում են]] * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք կարճ են]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85553 կարճ հոդվածները] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85552 նոր կարճ հոդվածները] * [[:Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ|Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ]] * [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական տեղեկատու] * [https://mbh.toolforge.org/cgi-bin/pages-wo-iwiki?sourcewiki=ru.wikipedia&category=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B&depth=0&template=&pagetype=articles&type=nonexist&targetwiki=hy.wikipedia&miniwiki=1&sort=iwiki Հայերենում չհանդիպող հոդվածներ, որոնք կան ռուսերենի օրինակով] * [https://orient.sci.am/archive/1037/article-d1pN5PUmyWosEnlXMVe8jrTZiOgzAGHtI420xkqL.pdf Հայ գաղթավայրերի պատմություն] * [https://quarry.wmcloud.org/query/80114 Անհրաժեշտ էջերը] * [[Մասնակից:Hayk.arabaget/Հայաստանի բնակավայրեր|Հայաստանի բնակավայրեր, 2019]] == Սփյուռք == * [[Հայերը Բուլղարիայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Հունգարիայում]] * [[Հայերը Ղրիմում]] * [[Հայերը Մոլդովայում]] * [[Հայերը Լեհաստանում]] * [[Հայերը Լիտվայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չեխիայում]] * [[Հայերը Ռումինիայում]] * [[Հայերը Սերբիայում]] * [[Հայերն Ուկրաինայում]] * [[Հայերը Տաջիկստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չինաստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆիլիպիններում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆինլանդիայում]] {{արված է}} * [[Հայերի թվաքանակը]] * [[Հայերի պատմական թվաքանակ]] * [[Հայեր ըստ երկրի]] * [[Հայերի թիվը աշխարհում]] == Կատեգորիաներ == * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում|Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր|Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ]] * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր|Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր]] * [[:Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)|Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի|Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ քահանաներ|Կատեգորիա:Հայ քահանաներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիա|Կատեգորիա:Կիլիկիա]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան|Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան]] * [[:Կատեգորիա:Հայոց պատմություն|Կատեգորիա:Հայոց պատմություն]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ|Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ|Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ|Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:հայ գեներալներ|Կատեգորիա:Հայ գեներալներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ|Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ|Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] == Գավառներ== {{Սյուն|3}} # {{Pagesize|Դարանաղի}} # {{Pagesize|Աղիվն}} # {{Pagesize|Մնձուր (գավառ)}} # {{Pagesize|Եկեղյաց}} # {{Pagesize|Մանանաղի}} # {{Pagesize|Դերջան (գավառ)}} # {{Pagesize|Սպեր}} # {{Pagesize|Շաղագոմք}} # {{Pagesize|Կարին (գավառ)}} # {{Pagesize|Խորձեան}} # {{Pagesize|Հաշտյանք}} # {{Pagesize|Պաղնատուն}} # {{Pagesize|Բալահովիտ}} # {{Pagesize|Փոքր Ծոփք}} # {{Pagesize|Անձիտ}} # '''{{Pagesize|Դեգիք}}''' # '''{{Pagesize|Գավրեք}}''' # {{Pagesize|Անգեղտուն}} # {{Pagesize|Նփրկերտ}} # {{Pagesize|Աղձն}} # {{Pagesize|Կեթիկ}} # {{Pagesize|Տատիկ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ազնվաց ձոր}} # {{Pagesize|Երխեթք (Սերխեթք)}} # {{Pagesize|Գզեղխ}} # {{Pagesize|Սալնո ձոր}} # {{Pagesize|Սանասունք}} # {{Pagesize|Քաղ}} # {{Pagesize|Խույթ}} # {{Pagesize|Ասպակունյաց ձոր}} # {{Pagesize|Տարոն (գավառ)}} # {{Pagesize|Աշմունիք}} # {{Pagesize|Մարդաղի}} # {{Pagesize|Դասնավորք}} # {{Pagesize|Տվարածատափ}} # {{Pagesize|Դալառ}} # {{Pagesize|Հարք}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Տուրուբերան)}} # {{Pagesize|Բզնունիք}} # {{Pagesize|Երևարք}} # {{Pagesize|Աղիովիտ}} # {{Pagesize|Ապահունիք}} # {{Pagesize|Կորի գավառ}} # {{Pagesize|Խորխոռունիք}} # {{Pagesize|Իշայր}} # '''{{Pagesize|Մյուս Իշայր}}''' # '''{{Pagesize|Իշոց գավառ}}''' # {{Pagesize|Առվենից ձոր}} # '''{{Pagesize|Միջա}}''' # {{Pagesize|Մոկք Առանձնակ}} # '''{{Pagesize|Արգաստովիտ}}''' # {{Pagesize|Ջերմաձոր}} # {{Pagesize|Արքայից գավառ}} # {{Pagesize|Ռշտունիք}} # {{Pagesize|Տոսպ}} # {{Pagesize|Բոգունիք}} # {{Pagesize|Արճիշակովիտ}} # {{Pagesize|Կուղանովիտ}} # {{Pagesize|Առբերանի}} # {{Pagesize|Գառնի (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուժունիք}} # {{Pagesize|Առնոյոտն}} # {{Pagesize|Անձևացիք}} # {{Pagesize|Տրպատունիք}} # {{Pagesize|Հայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուն Մարդաստան}} # {{Pagesize|Մարդաստան}} # {{Pagesize|Արտազ}} # '''{{Pagesize|Ակե}}''' # {{Pagesize|Մեծ Աղբակ}} # {{Pagesize|Անձախի ձոր}} # {{Pagesize|Թոռնավան}} # {{Pagesize|Ճվաշռոտ}} # {{Pagesize|Կրճունիք}} # {{Pagesize|Մեծնունիք}} # {{Pagesize|Պալունիք}} # {{Pagesize|Գուկանք}} # {{Pagesize|Աղանդռոտ (գավառ)}} # {{Pagesize|Պարսպատունիք}} # {{Pagesize|Արտաշիսյան}} # {{Pagesize|Բաքրան}} # {{Pagesize|Գաբիթյան}} # {{Pagesize|Գազրիկյան}} # {{Pagesize|Տայգրյան}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Վասպուրական)}} # {{Pagesize|Գողթն}} # {{Pagesize|Նախճավան}} # {{Pagesize|Երնջակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճահուկ գավառ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Վայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Գեղարքունիք (գավառ)}} # {{Pagesize|Սոթք (գավառ)}} # {{Pagesize|Աղահեճք}} # {{Pagesize|Ծղուկք}} # {{Pagesize|Հաբանդ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Բաղք}} # {{Pagesize|Ձորք}} # {{Pagesize|Արևիք}} # {{Pagesize|Կովսական (գավառ)}} # {{Pagesize|Մյուս Հաբանդ}} # {{Pagesize|Սիսական-ի-Կոտակ}} # {{Pagesize|Վայկունիք}} # {{Pagesize|Բերդաձոր}} # {{Pagesize|Մեծ Առանք}} # {{Pagesize|Մեծ Կուանք}} # {{Pagesize|Հարճլանք}} # {{Pagesize|Մուխանք}} # {{Pagesize|Պիանք}} # {{Pagesize|Պարզկանք}} # {{Pagesize|Քուստ-ի-Փառնես}} # {{Pagesize|Կողթ}} # {{Pagesize|Կողբափոր}} # {{Pagesize|Ծոբոփոր գավառ}} # {{Pagesize|Տաշիր (գավառ)}} # {{Pagesize|Թռեղք}} # {{Pagesize|Կանգարք}} # {{Pagesize|Վերին Ջավախք}} # {{Pagesize|Արտահան}} # {{Pagesize|Կղարջք}} # '''{{Pagesize|Քվիշափոր}}''' # {{Pagesize|Բողնոփոր}} # {{Pagesize|Շավշեթ}} # {{Pagesize|Մանգլյաց փոր}} # {{Pagesize|Կող (գավառ)}} # {{Pagesize|Բերդաց փոր}} # {{Pagesize|Պարտիզաց փոր}} # '''{{Pagesize|Ճակք}}''' # '''{{Pagesize|Բողխա}}''' # {{Pagesize|Ոքաղե}} # {{Pagesize|Ազորդաց փոր}} # {{Pagesize|Արսյացփոր}} # {{Pagesize|Բասեն}} # '''{{Pagesize|Գաբեղյանք}}''' # {{Pagesize|Աբեղյանք}} # {{Pagesize|Հավնունիք}} # {{Pagesize|Արշարունիք}} # {{Pagesize|Բագրևանդ}} # {{Pagesize|Ծաղկոտն}} # {{Pagesize|Վանանդ (գավառ)}} # {{Pagesize|Շիրակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Արագածոտն (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճակատք}} # {{Pagesize|Մասյացոտն}} # {{Pagesize|Կոգովիտ}} # {{Pagesize|Աշոցք (գավառ)}} # {{Pagesize|Նիգ}} # {{Pagesize|Կոտայք (գավառ)}} # {{Pagesize|Մազազ}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Այրարատ)}} # {{Pagesize|Ոստան Հայոց}} # '''{{Pagesize|Ուրծաձոր}}''' # {{Pagesize|Արած}} # {{Pagesize|Շարուրդաշտ}} {{Սյունակ ավարտ}} 38wz8cb2sxzywhywfyn6x3y3cyzwydg 10722346 10722251 2026-04-08T18:42:24Z Խմբագրող 136173 /* Կրոն */ 10722346 wikitext text/x-wiki == CEE Spring 2026 == === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)}} ([[:bg:Свети Димитър (Видин)|բուլղարերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Շարենա մզկիթ}} ([[:en:Šarena Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} ([[:en:Cathedral of St Joseph, Sofia|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յովան Բիգորսկի վանք}} ([[:en:Saint Jovan Bigorski Monastery|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Ջումա մզկիթ (Պլովդիվ)}} ([[:en:Джума-мечеть (Пловдив)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Պոմակներ}} ([[:en:Pomaks|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Իսլամն Ալբանիայում}} ([[:en:Islam in Albania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Չարշի մզկիթ}} ([[:en:Çarshi Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Էլբասան)}} ([[:en:King Mosque, Elbasan|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Պրիշտինա)}} ([[:en:Imperial Mosque (Pristina)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Ֆաթիհ մզկիթ (Դուրես)}} ([[:en:Fatih Mosque, Durrës|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Սուրբ Քրիստոս Փրկիչ եկեղեցի (Պրիշտինա)}} ([[:en:Church of Christ the Saviour, Pristina|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Մեծ մզկիթ (Տիրանա)}} ([[:en:Namazgah Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Շտիմլեի մզկիթ}} ([[:en:Shtime Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Բերատ)}} ([[:en:King Mosque, Berat|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Զոչիշտե վանք}} ([[:en:Zočište Monastery|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տնտեսություն)|Տնտեսություն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փիբեր դաշնային ձիաբուծարան}} ([[:en:Piber Federal Stud|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Եվրոպայի մայրուղի}} ([[:en:Main Line for Europe|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փֆաներ}} ([[:en:Pfanner|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը Եվրոպական Միությունում}} ([[:en:Water supply and sanitation in the European Union|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիեննայի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Vienna|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրի շրջանակային դիրեկտիվ}} ([[:en:Water Framework Directive|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նաուդերս}} ([[:en:Nauders|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ինդոնեզիա-ԵՄ առևտրային հարաբերություններ}} ([[:en:Indonesia–European Union trade relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Շլոս Գոբելսբուրգ}} ([[:en:Schloss Gobelsburg|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Նոր Զելանդիա-ԵՄ հարաբերություններ}} ([[:en:New Zealand–European Union relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Օրեստիադա}} ([[:en:Orestiada|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Փարավոնի որսաշուն}} ([[:en:Pharaoh Hound|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Կիցոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Кицос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ջորդան փարոս}} ([[:en:Giordan Lighthouse|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ֆոտոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Фотос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չիրկևա}} ([[:en:Ċirkewwa|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խիոսի գինի}} ([[:en:Chian wine|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թումաս գրուպ}} ([[:en:Tumas Group|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խայդարի}} ([[:en:Haidari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Մալթայում}} ([[:en:Tourism in Malta|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տրանսպորտ)|Տրանսպորտ]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Chișinău International Airport|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Յաշի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Iași railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Chișinău railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ռումինիայի երկաթուղի}} ([[:en:Rail transport in Romania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի աէրոդրոմ}} ([[:en:Tiraspol Airfield|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Օլտենիցա}} ([[:en:Oltenița|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Tiraspol railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Պոարտա Ալբա}} ([[:en:Poarta Albă|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Մոլդովայի երկաթուղի}} ([[:en:Calea Ferată din Moldova|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Նավոդար}} ([[:en:Năvodari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Օպոլեի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Opole Główne railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Ծիծեռնակ (շոգենավ)}} ([[:ru:Ласточка (теплоход)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Շչեցինի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Szczecin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Կիևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kyiv-Pasazhyrskyi railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիվեց}} ([[:en:Żywiec|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kharkiv railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիխլին}} ([[:en:Żychlin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի մետրոյի կամուրջ}} ([[:ru:Харьковский метромост|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժարի (քաղաք)}} ([[:en:Żary|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Kharkiv International Airport|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} == Կարևոր == * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք բացակայում են]] * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք կարճ են]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85553 կարճ հոդվածները] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85552 նոր կարճ հոդվածները] * [[:Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ|Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ]] * [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական տեղեկատու] * [https://mbh.toolforge.org/cgi-bin/pages-wo-iwiki?sourcewiki=ru.wikipedia&category=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B&depth=0&template=&pagetype=articles&type=nonexist&targetwiki=hy.wikipedia&miniwiki=1&sort=iwiki Հայերենում չհանդիպող հոդվածներ, որոնք կան ռուսերենի օրինակով] * [https://orient.sci.am/archive/1037/article-d1pN5PUmyWosEnlXMVe8jrTZiOgzAGHtI420xkqL.pdf Հայ գաղթավայրերի պատմություն] * [https://quarry.wmcloud.org/query/80114 Անհրաժեշտ էջերը] * [[Մասնակից:Hayk.arabaget/Հայաստանի բնակավայրեր|Հայաստանի բնակավայրեր, 2019]] == Սփյուռք == * [[Հայերը Բուլղարիայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Հունգարիայում]] * [[Հայերը Ղրիմում]] * [[Հայերը Մոլդովայում]] * [[Հայերը Լեհաստանում]] * [[Հայերը Լիտվայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չեխիայում]] * [[Հայերը Ռումինիայում]] * [[Հայերը Սերբիայում]] * [[Հայերն Ուկրաինայում]] * [[Հայերը Տաջիկստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չինաստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆիլիպիններում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆինլանդիայում]] {{արված է}} * [[Հայերի թվաքանակը]] * [[Հայերի պատմական թվաքանակ]] * [[Հայեր ըստ երկրի]] * [[Հայերի թիվը աշխարհում]] == Կատեգորիաներ == * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում|Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր|Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ]] * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր|Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր]] * [[:Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)|Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի|Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ քահանաներ|Կատեգորիա:Հայ քահանաներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիա|Կատեգորիա:Կիլիկիա]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան|Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան]] * [[:Կատեգորիա:Հայոց պատմություն|Կատեգորիա:Հայոց պատմություն]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ|Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ|Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ|Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:հայ գեներալներ|Կատեգորիա:Հայ գեներալներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ|Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ|Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] == Գավառներ== {{Սյուն|3}} # {{Pagesize|Դարանաղի}} # {{Pagesize|Աղիվն}} # {{Pagesize|Մնձուր (գավառ)}} # {{Pagesize|Եկեղյաց}} # {{Pagesize|Մանանաղի}} # {{Pagesize|Դերջան (գավառ)}} # {{Pagesize|Սպեր}} # {{Pagesize|Շաղագոմք}} # {{Pagesize|Կարին (գավառ)}} # {{Pagesize|Խորձեան}} # {{Pagesize|Հաշտյանք}} # {{Pagesize|Պաղնատուն}} # {{Pagesize|Բալահովիտ}} # {{Pagesize|Փոքր Ծոփք}} # {{Pagesize|Անձիտ}} # '''{{Pagesize|Դեգիք}}''' # '''{{Pagesize|Գավրեք}}''' # {{Pagesize|Անգեղտուն}} # {{Pagesize|Նփրկերտ}} # {{Pagesize|Աղձն}} # {{Pagesize|Կեթիկ}} # {{Pagesize|Տատիկ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ազնվաց ձոր}} # {{Pagesize|Երխեթք (Սերխեթք)}} # {{Pagesize|Գզեղխ}} # {{Pagesize|Սալնո ձոր}} # {{Pagesize|Սանասունք}} # {{Pagesize|Քաղ}} # {{Pagesize|Խույթ}} # {{Pagesize|Ասպակունյաց ձոր}} # {{Pagesize|Տարոն (գավառ)}} # {{Pagesize|Աշմունիք}} # {{Pagesize|Մարդաղի}} # {{Pagesize|Դասնավորք}} # {{Pagesize|Տվարածատափ}} # {{Pagesize|Դալառ}} # {{Pagesize|Հարք}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Տուրուբերան)}} # {{Pagesize|Բզնունիք}} # {{Pagesize|Երևարք}} # {{Pagesize|Աղիովիտ}} # {{Pagesize|Ապահունիք}} # {{Pagesize|Կորի գավառ}} # {{Pagesize|Խորխոռունիք}} # {{Pagesize|Իշայր}} # '''{{Pagesize|Մյուս Իշայր}}''' # '''{{Pagesize|Իշոց գավառ}}''' # {{Pagesize|Առվենից ձոր}} # '''{{Pagesize|Միջա}}''' # {{Pagesize|Մոկք Առանձնակ}} # '''{{Pagesize|Արգաստովիտ}}''' # {{Pagesize|Ջերմաձոր}} # {{Pagesize|Արքայից գավառ}} # {{Pagesize|Ռշտունիք}} # {{Pagesize|Տոսպ}} # {{Pagesize|Բոգունիք}} # {{Pagesize|Արճիշակովիտ}} # {{Pagesize|Կուղանովիտ}} # {{Pagesize|Առբերանի}} # {{Pagesize|Գառնի (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուժունիք}} # {{Pagesize|Առնոյոտն}} # {{Pagesize|Անձևացիք}} # {{Pagesize|Տրպատունիք}} # {{Pagesize|Հայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուն Մարդաստան}} # {{Pagesize|Մարդաստան}} # {{Pagesize|Արտազ}} # '''{{Pagesize|Ակե}}''' # {{Pagesize|Մեծ Աղբակ}} # {{Pagesize|Անձախի ձոր}} # {{Pagesize|Թոռնավան}} # {{Pagesize|Ճվաշռոտ}} # {{Pagesize|Կրճունիք}} # {{Pagesize|Մեծնունիք}} # {{Pagesize|Պալունիք}} # {{Pagesize|Գուկանք}} # {{Pagesize|Աղանդռոտ (գավառ)}} # {{Pagesize|Պարսպատունիք}} # {{Pagesize|Արտաշիսյան}} # {{Pagesize|Բաքրան}} # {{Pagesize|Գաբիթյան}} # {{Pagesize|Գազրիկյան}} # {{Pagesize|Տայգրյան}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Վասպուրական)}} # {{Pagesize|Գողթն}} # {{Pagesize|Նախճավան}} # {{Pagesize|Երնջակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճահուկ գավառ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Վայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Գեղարքունիք (գավառ)}} # {{Pagesize|Սոթք (գավառ)}} # {{Pagesize|Աղահեճք}} # {{Pagesize|Ծղուկք}} # {{Pagesize|Հաբանդ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Բաղք}} # {{Pagesize|Ձորք}} # {{Pagesize|Արևիք}} # {{Pagesize|Կովսական (գավառ)}} # {{Pagesize|Մյուս Հաբանդ}} # {{Pagesize|Սիսական-ի-Կոտակ}} # {{Pagesize|Վայկունիք}} # {{Pagesize|Բերդաձոր}} # {{Pagesize|Մեծ Առանք}} # {{Pagesize|Մեծ Կուանք}} # {{Pagesize|Հարճլանք}} # {{Pagesize|Մուխանք}} # {{Pagesize|Պիանք}} # {{Pagesize|Պարզկանք}} # {{Pagesize|Քուստ-ի-Փառնես}} # {{Pagesize|Կողթ}} # {{Pagesize|Կողբափոր}} # {{Pagesize|Ծոբոփոր գավառ}} # {{Pagesize|Տաշիր (գավառ)}} # {{Pagesize|Թռեղք}} # {{Pagesize|Կանգարք}} # {{Pagesize|Վերին Ջավախք}} # {{Pagesize|Արտահան}} # {{Pagesize|Կղարջք}} # '''{{Pagesize|Քվիշափոր}}''' # {{Pagesize|Բողնոփոր}} # {{Pagesize|Շավշեթ}} # {{Pagesize|Մանգլյաց փոր}} # {{Pagesize|Կող (գավառ)}} # {{Pagesize|Բերդաց փոր}} # {{Pagesize|Պարտիզաց փոր}} # '''{{Pagesize|Ճակք}}''' # '''{{Pagesize|Բողխա}}''' # {{Pagesize|Ոքաղե}} # {{Pagesize|Ազորդաց փոր}} # {{Pagesize|Արսյացփոր}} # {{Pagesize|Բասեն}} # '''{{Pagesize|Գաբեղյանք}}''' # {{Pagesize|Աբեղյանք}} # {{Pagesize|Հավնունիք}} # {{Pagesize|Արշարունիք}} # {{Pagesize|Բագրևանդ}} # {{Pagesize|Ծաղկոտն}} # {{Pagesize|Վանանդ (գավառ)}} # {{Pagesize|Շիրակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Արագածոտն (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճակատք}} # {{Pagesize|Մասյացոտն}} # {{Pagesize|Կոգովիտ}} # {{Pagesize|Աշոցք (գավառ)}} # {{Pagesize|Նիգ}} # {{Pagesize|Կոտայք (գավառ)}} # {{Pagesize|Մազազ}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Այրարատ)}} # {{Pagesize|Ոստան Հայոց}} # '''{{Pagesize|Ուրծաձոր}}''' # {{Pagesize|Արած}} # {{Pagesize|Շարուրդաշտ}} {{Սյունակ ավարտ}} k4i7m5ellrwfsuze1qv08xf57z8y6ni 10722364 10722346 2026-04-08T20:04:01Z Խմբագրող 136173 /* Կրոն */ 10722364 wikitext text/x-wiki == CEE Spring 2026 == === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Շարենա մզկիթ}} ([[:en:Šarena Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} ([[:en:Cathedral of St Joseph, Sofia|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յովան Բիգորսկի վանք}} ([[:en:Saint Jovan Bigorski Monastery|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Ջումա մզկիթ (Պլովդիվ)}} ([[:en:Джума-мечеть (Пловдив)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Պոմակներ}} ([[:en:Pomaks|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Իսլամն Ալբանիայում}} ([[:en:Islam in Albania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Չարշի մզկիթ}} ([[:en:Çarshi Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Էլբասան)}} ([[:en:King Mosque, Elbasan|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Պրիշտինա)}} ([[:en:Imperial Mosque (Pristina)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Ֆաթիհ մզկիթ (Դուրես)}} ([[:en:Fatih Mosque, Durrës|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Սուրբ Քրիստոս Փրկիչ եկեղեցի (Պրիշտինա)}} ([[:en:Church of Christ the Saviour, Pristina|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Մեծ մզկիթ (Տիրանա)}} ([[:en:Namazgah Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Շտիմլեի մզկիթ}} ([[:en:Shtime Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Բերատ)}} ([[:en:King Mosque, Berat|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Զոչիշտե վանք}} ([[:en:Zočište Monastery|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տնտեսություն)|Տնտեսություն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փիբեր դաշնային ձիաբուծարան}} ([[:en:Piber Federal Stud|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Եվրոպայի մայրուղի}} ([[:en:Main Line for Europe|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փֆաներ}} ([[:en:Pfanner|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը Եվրոպական Միությունում}} ([[:en:Water supply and sanitation in the European Union|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիեննայի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Vienna|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրի շրջանակային դիրեկտիվ}} ([[:en:Water Framework Directive|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նաուդերս}} ([[:en:Nauders|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ինդոնեզիա-ԵՄ առևտրային հարաբերություններ}} ([[:en:Indonesia–European Union trade relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Շլոս Գոբելսբուրգ}} ([[:en:Schloss Gobelsburg|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Նոր Զելանդիա-ԵՄ հարաբերություններ}} ([[:en:New Zealand–European Union relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Օրեստիադա}} ([[:en:Orestiada|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Փարավոնի որսաշուն}} ([[:en:Pharaoh Hound|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Կիցոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Кицос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ջորդան փարոս}} ([[:en:Giordan Lighthouse|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ֆոտոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Фотос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չիրկևա}} ([[:en:Ċirkewwa|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խիոսի գինի}} ([[:en:Chian wine|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թումաս գրուպ}} ([[:en:Tumas Group|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խայդարի}} ([[:en:Haidari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Մալթայում}} ([[:en:Tourism in Malta|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տրանսպորտ)|Տրանսպորտ]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Chișinău International Airport|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Յաշի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Iași railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Chișinău railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ռումինիայի երկաթուղի}} ([[:en:Rail transport in Romania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի աէրոդրոմ}} ([[:en:Tiraspol Airfield|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Օլտենիցա}} ([[:en:Oltenița|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Tiraspol railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Պոարտա Ալբա}} ([[:en:Poarta Albă|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Մոլդովայի երկաթուղի}} ([[:en:Calea Ferată din Moldova|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Նավոդար}} ([[:en:Năvodari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Օպոլեի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Opole Główne railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Ծիծեռնակ (շոգենավ)}} ([[:ru:Ласточка (теплоход)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Շչեցինի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Szczecin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Կիևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kyiv-Pasazhyrskyi railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիվեց}} ([[:en:Żywiec|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kharkiv railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիխլին}} ([[:en:Żychlin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի մետրոյի կամուրջ}} ([[:ru:Харьковский метромост|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժարի (քաղաք)}} ([[:en:Żary|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Kharkiv International Airport|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} == Կարևոր == * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք բացակայում են]] * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք կարճ են]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85553 կարճ հոդվածները] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85552 նոր կարճ հոդվածները] * [[:Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ|Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ]] * [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական տեղեկատու] * [https://mbh.toolforge.org/cgi-bin/pages-wo-iwiki?sourcewiki=ru.wikipedia&category=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B&depth=0&template=&pagetype=articles&type=nonexist&targetwiki=hy.wikipedia&miniwiki=1&sort=iwiki Հայերենում չհանդիպող հոդվածներ, որոնք կան ռուսերենի օրինակով] * [https://orient.sci.am/archive/1037/article-d1pN5PUmyWosEnlXMVe8jrTZiOgzAGHtI420xkqL.pdf Հայ գաղթավայրերի պատմություն] * [https://quarry.wmcloud.org/query/80114 Անհրաժեշտ էջերը] * [[Մասնակից:Hayk.arabaget/Հայաստանի բնակավայրեր|Հայաստանի բնակավայրեր, 2019]] == Սփյուռք == * [[Հայերը Բուլղարիայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Հունգարիայում]] * [[Հայերը Ղրիմում]] * [[Հայերը Մոլդովայում]] * [[Հայերը Լեհաստանում]] * [[Հայերը Լիտվայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չեխիայում]] * [[Հայերը Ռումինիայում]] * [[Հայերը Սերբիայում]] * [[Հայերն Ուկրաինայում]] * [[Հայերը Տաջիկստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չինաստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆիլիպիններում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆինլանդիայում]] {{արված է}} * [[Հայերի թվաքանակը]] * [[Հայերի պատմական թվաքանակ]] * [[Հայեր ըստ երկրի]] * [[Հայերի թիվը աշխարհում]] == Կատեգորիաներ == * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում|Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր|Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ]] * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր|Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր]] * [[:Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)|Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի|Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ քահանաներ|Կատեգորիա:Հայ քահանաներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիա|Կատեգորիա:Կիլիկիա]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան|Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան]] * [[:Կատեգորիա:Հայոց պատմություն|Կատեգորիա:Հայոց պատմություն]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ|Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ|Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ|Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:հայ գեներալներ|Կատեգորիա:Հայ գեներալներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ|Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ|Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] == Գավառներ== {{Սյուն|3}} # {{Pagesize|Դարանաղի}} # {{Pagesize|Աղիվն}} # {{Pagesize|Մնձուր (գավառ)}} # {{Pagesize|Եկեղյաց}} # {{Pagesize|Մանանաղի}} # {{Pagesize|Դերջան (գավառ)}} # {{Pagesize|Սպեր}} # {{Pagesize|Շաղագոմք}} # {{Pagesize|Կարին (գավառ)}} # {{Pagesize|Խորձեան}} # {{Pagesize|Հաշտյանք}} # {{Pagesize|Պաղնատուն}} # {{Pagesize|Բալահովիտ}} # {{Pagesize|Փոքր Ծոփք}} # {{Pagesize|Անձիտ}} # '''{{Pagesize|Դեգիք}}''' # '''{{Pagesize|Գավրեք}}''' # {{Pagesize|Անգեղտուն}} # {{Pagesize|Նփրկերտ}} # {{Pagesize|Աղձն}} # {{Pagesize|Կեթիկ}} # {{Pagesize|Տատիկ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ազնվաց ձոր}} # {{Pagesize|Երխեթք (Սերխեթք)}} # {{Pagesize|Գզեղխ}} # {{Pagesize|Սալնո ձոր}} # {{Pagesize|Սանասունք}} # {{Pagesize|Քաղ}} # {{Pagesize|Խույթ}} # {{Pagesize|Ասպակունյաց ձոր}} # {{Pagesize|Տարոն (գավառ)}} # {{Pagesize|Աշմունիք}} # {{Pagesize|Մարդաղի}} # {{Pagesize|Դասնավորք}} # {{Pagesize|Տվարածատափ}} # {{Pagesize|Դալառ}} # {{Pagesize|Հարք}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Տուրուբերան)}} # {{Pagesize|Բզնունիք}} # {{Pagesize|Երևարք}} # {{Pagesize|Աղիովիտ}} # {{Pagesize|Ապահունիք}} # {{Pagesize|Կորի գավառ}} # {{Pagesize|Խորխոռունիք}} # {{Pagesize|Իշայր}} # '''{{Pagesize|Մյուս Իշայր}}''' # '''{{Pagesize|Իշոց գավառ}}''' # {{Pagesize|Առվենից ձոր}} # '''{{Pagesize|Միջա}}''' # {{Pagesize|Մոկք Առանձնակ}} # '''{{Pagesize|Արգաստովիտ}}''' # {{Pagesize|Ջերմաձոր}} # {{Pagesize|Արքայից գավառ}} # {{Pagesize|Ռշտունիք}} # {{Pagesize|Տոսպ}} # {{Pagesize|Բոգունիք}} # {{Pagesize|Արճիշակովիտ}} # {{Pagesize|Կուղանովիտ}} # {{Pagesize|Առբերանի}} # {{Pagesize|Գառնի (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուժունիք}} # {{Pagesize|Առնոյոտն}} # {{Pagesize|Անձևացիք}} # {{Pagesize|Տրպատունիք}} # {{Pagesize|Հայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուն Մարդաստան}} # {{Pagesize|Մարդաստան}} # {{Pagesize|Արտազ}} # '''{{Pagesize|Ակե}}''' # {{Pagesize|Մեծ Աղբակ}} # {{Pagesize|Անձախի ձոր}} # {{Pagesize|Թոռնավան}} # {{Pagesize|Ճվաշռոտ}} # {{Pagesize|Կրճունիք}} # {{Pagesize|Մեծնունիք}} # {{Pagesize|Պալունիք}} # {{Pagesize|Գուկանք}} # {{Pagesize|Աղանդռոտ (գավառ)}} # {{Pagesize|Պարսպատունիք}} # {{Pagesize|Արտաշիսյան}} # {{Pagesize|Բաքրան}} # {{Pagesize|Գաբիթյան}} # {{Pagesize|Գազրիկյան}} # {{Pagesize|Տայգրյան}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Վասպուրական)}} # {{Pagesize|Գողթն}} # {{Pagesize|Նախճավան}} # {{Pagesize|Երնջակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճահուկ գավառ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Վայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Գեղարքունիք (գավառ)}} # {{Pagesize|Սոթք (գավառ)}} # {{Pagesize|Աղահեճք}} # {{Pagesize|Ծղուկք}} # {{Pagesize|Հաբանդ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Բաղք}} # {{Pagesize|Ձորք}} # {{Pagesize|Արևիք}} # {{Pagesize|Կովսական (գավառ)}} # {{Pagesize|Մյուս Հաբանդ}} # {{Pagesize|Սիսական-ի-Կոտակ}} # {{Pagesize|Վայկունիք}} # {{Pagesize|Բերդաձոր}} # {{Pagesize|Մեծ Առանք}} # {{Pagesize|Մեծ Կուանք}} # {{Pagesize|Հարճլանք}} # {{Pagesize|Մուխանք}} # {{Pagesize|Պիանք}} # {{Pagesize|Պարզկանք}} # {{Pagesize|Քուստ-ի-Փառնես}} # {{Pagesize|Կողթ}} # {{Pagesize|Կողբափոր}} # {{Pagesize|Ծոբոփոր գավառ}} # {{Pagesize|Տաշիր (գավառ)}} # {{Pagesize|Թռեղք}} # {{Pagesize|Կանգարք}} # {{Pagesize|Վերին Ջավախք}} # {{Pagesize|Արտահան}} # {{Pagesize|Կղարջք}} # '''{{Pagesize|Քվիշափոր}}''' # {{Pagesize|Բողնոփոր}} # {{Pagesize|Շավշեթ}} # {{Pagesize|Մանգլյաց փոր}} # {{Pagesize|Կող (գավառ)}} # {{Pagesize|Բերդաց փոր}} # {{Pagesize|Պարտիզաց փոր}} # '''{{Pagesize|Ճակք}}''' # '''{{Pagesize|Բողխա}}''' # {{Pagesize|Ոքաղե}} # {{Pagesize|Ազորդաց փոր}} # {{Pagesize|Արսյացփոր}} # {{Pagesize|Բասեն}} # '''{{Pagesize|Գաբեղյանք}}''' # {{Pagesize|Աբեղյանք}} # {{Pagesize|Հավնունիք}} # {{Pagesize|Արշարունիք}} # {{Pagesize|Բագրևանդ}} # {{Pagesize|Ծաղկոտն}} # {{Pagesize|Վանանդ (գավառ)}} # {{Pagesize|Շիրակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Արագածոտն (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճակատք}} # {{Pagesize|Մասյացոտն}} # {{Pagesize|Կոգովիտ}} # {{Pagesize|Աշոցք (գավառ)}} # {{Pagesize|Նիգ}} # {{Pagesize|Կոտայք (գավառ)}} # {{Pagesize|Մազազ}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Այրարատ)}} # {{Pagesize|Ոստան Հայոց}} # '''{{Pagesize|Ուրծաձոր}}''' # {{Pagesize|Արած}} # {{Pagesize|Շարուրդաշտ}} {{Սյունակ ավարտ}} ctfej7pqrw3oftfdtl5iffe33gvigpd 10722385 10722364 2026-04-08T21:47:28Z Խմբագրող 136173 /* Կրոն */ 10722385 wikitext text/x-wiki == CEE Spring 2026 == === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} ([[:en:Cathedral of St Joseph, Sofia|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յովան Բիգորսկի վանք}} ([[:en:Saint Jovan Bigorski Monastery|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Ջումա մզկիթ (Պլովդիվ)}} ([[:en:Джума-мечеть (Пловдив)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Պոմակներ}} ([[:en:Pomaks|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Իսլամն Ալբանիայում}} ([[:en:Islam in Albania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Չարշի մզկիթ}} ([[:en:Çarshi Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Էլբասան)}} ([[:en:King Mosque, Elbasan|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Պրիշտինա)}} ([[:en:Imperial Mosque (Pristina)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Ֆաթիհ մզկիթ (Դուրես)}} ([[:en:Fatih Mosque, Durrës|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Սուրբ Քրիստոս Փրկիչ եկեղեցի (Պրիշտինա)}} ([[:en:Church of Christ the Saviour, Pristina|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Մեծ մզկիթ (Տիրանա)}} ([[:en:Namazgah Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Շտիմլեի մզկիթ}} ([[:en:Shtime Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Բերատ)}} ([[:en:King Mosque, Berat|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Զոչիշտե վանք}} ([[:en:Zočište Monastery|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տնտեսություն)|Տնտեսություն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փիբեր դաշնային ձիաբուծարան}} ([[:en:Piber Federal Stud|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Եվրոպայի մայրուղի}} ([[:en:Main Line for Europe|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փֆաներ}} ([[:en:Pfanner|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը Եվրոպական Միությունում}} ([[:en:Water supply and sanitation in the European Union|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիեննայի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Vienna|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրի շրջանակային դիրեկտիվ}} ([[:en:Water Framework Directive|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նաուդերս}} ([[:en:Nauders|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ինդոնեզիա-ԵՄ առևտրային հարաբերություններ}} ([[:en:Indonesia–European Union trade relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Շլոս Գոբելսբուրգ}} ([[:en:Schloss Gobelsburg|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Նոր Զելանդիա-ԵՄ հարաբերություններ}} ([[:en:New Zealand–European Union relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Օրեստիադա}} ([[:en:Orestiada|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Փարավոնի որսաշուն}} ([[:en:Pharaoh Hound|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Կիցոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Кицос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ջորդան փարոս}} ([[:en:Giordan Lighthouse|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ֆոտոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Фотос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չիրկևա}} ([[:en:Ċirkewwa|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խիոսի գինի}} ([[:en:Chian wine|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թումաս գրուպ}} ([[:en:Tumas Group|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խայդարի}} ([[:en:Haidari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Մալթայում}} ([[:en:Tourism in Malta|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տրանսպորտ)|Տրանսպորտ]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Chișinău International Airport|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Յաշի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Iași railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Chișinău railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ռումինիայի երկաթուղի}} ([[:en:Rail transport in Romania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի աէրոդրոմ}} ([[:en:Tiraspol Airfield|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Օլտենիցա}} ([[:en:Oltenița|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Tiraspol railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Պոարտա Ալբա}} ([[:en:Poarta Albă|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Մոլդովայի երկաթուղի}} ([[:en:Calea Ferată din Moldova|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Նավոդար}} ([[:en:Năvodari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Օպոլեի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Opole Główne railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Ծիծեռնակ (շոգենավ)}} ([[:ru:Ласточка (теплоход)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Շչեցինի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Szczecin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Կիևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kyiv-Pasazhyrskyi railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիվեց}} ([[:en:Żywiec|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kharkiv railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիխլին}} ([[:en:Żychlin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի մետրոյի կամուրջ}} ([[:ru:Харьковский метромост|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժարի (քաղաք)}} ([[:en:Żary|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Kharkiv International Airport|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} == Կարևոր == * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք բացակայում են]] * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք կարճ են]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85553 կարճ հոդվածները] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85552 նոր կարճ հոդվածները] * [[:Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ|Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ]] * [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական տեղեկատու] * [https://mbh.toolforge.org/cgi-bin/pages-wo-iwiki?sourcewiki=ru.wikipedia&category=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B&depth=0&template=&pagetype=articles&type=nonexist&targetwiki=hy.wikipedia&miniwiki=1&sort=iwiki Հայերենում չհանդիպող հոդվածներ, որոնք կան ռուսերենի օրինակով] * [https://orient.sci.am/archive/1037/article-d1pN5PUmyWosEnlXMVe8jrTZiOgzAGHtI420xkqL.pdf Հայ գաղթավայրերի պատմություն] * [https://quarry.wmcloud.org/query/80114 Անհրաժեշտ էջերը] * [[Մասնակից:Hayk.arabaget/Հայաստանի բնակավայրեր|Հայաստանի բնակավայրեր, 2019]] == Սփյուռք == * [[Հայերը Բուլղարիայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Հունգարիայում]] * [[Հայերը Ղրիմում]] * [[Հայերը Մոլդովայում]] * [[Հայերը Լեհաստանում]] * [[Հայերը Լիտվայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չեխիայում]] * [[Հայերը Ռումինիայում]] * [[Հայերը Սերբիայում]] * [[Հայերն Ուկրաինայում]] * [[Հայերը Տաջիկստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չինաստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆիլիպիններում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆինլանդիայում]] {{արված է}} * [[Հայերի թվաքանակը]] * [[Հայերի պատմական թվաքանակ]] * [[Հայեր ըստ երկրի]] * [[Հայերի թիվը աշխարհում]] == Կատեգորիաներ == * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում|Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր|Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ]] * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր|Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր]] * [[:Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)|Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի|Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ քահանաներ|Կատեգորիա:Հայ քահանաներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիա|Կատեգորիա:Կիլիկիա]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան|Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան]] * [[:Կատեգորիա:Հայոց պատմություն|Կատեգորիա:Հայոց պատմություն]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ|Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ|Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ|Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:հայ գեներալներ|Կատեգորիա:Հայ գեներալներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ|Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ|Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] == Գավառներ== {{Սյուն|3}} # {{Pagesize|Դարանաղի}} # {{Pagesize|Աղիվն}} # {{Pagesize|Մնձուր (գավառ)}} # {{Pagesize|Եկեղյաց}} # {{Pagesize|Մանանաղի}} # {{Pagesize|Դերջան (գավառ)}} # {{Pagesize|Սպեր}} # {{Pagesize|Շաղագոմք}} # {{Pagesize|Կարին (գավառ)}} # {{Pagesize|Խորձեան}} # {{Pagesize|Հաշտյանք}} # {{Pagesize|Պաղնատուն}} # {{Pagesize|Բալահովիտ}} # {{Pagesize|Փոքր Ծոփք}} # {{Pagesize|Անձիտ}} # '''{{Pagesize|Դեգիք}}''' # '''{{Pagesize|Գավրեք}}''' # {{Pagesize|Անգեղտուն}} # {{Pagesize|Նփրկերտ}} # {{Pagesize|Աղձն}} # {{Pagesize|Կեթիկ}} # {{Pagesize|Տատիկ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ազնվաց ձոր}} # {{Pagesize|Երխեթք (Սերխեթք)}} # {{Pagesize|Գզեղխ}} # {{Pagesize|Սալնո ձոր}} # {{Pagesize|Սանասունք}} # {{Pagesize|Քաղ}} # {{Pagesize|Խույթ}} # {{Pagesize|Ասպակունյաց ձոր}} # {{Pagesize|Տարոն (գավառ)}} # {{Pagesize|Աշմունիք}} # {{Pagesize|Մարդաղի}} # {{Pagesize|Դասնավորք}} # {{Pagesize|Տվարածատափ}} # {{Pagesize|Դալառ}} # {{Pagesize|Հարք}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Տուրուբերան)}} # {{Pagesize|Բզնունիք}} # {{Pagesize|Երևարք}} # {{Pagesize|Աղիովիտ}} # {{Pagesize|Ապահունիք}} # {{Pagesize|Կորի գավառ}} # {{Pagesize|Խորխոռունիք}} # {{Pagesize|Իշայր}} # '''{{Pagesize|Մյուս Իշայր}}''' # '''{{Pagesize|Իշոց գավառ}}''' # {{Pagesize|Առվենից ձոր}} # '''{{Pagesize|Միջա}}''' # {{Pagesize|Մոկք Առանձնակ}} # '''{{Pagesize|Արգաստովիտ}}''' # {{Pagesize|Ջերմաձոր}} # {{Pagesize|Արքայից գավառ}} # {{Pagesize|Ռշտունիք}} # {{Pagesize|Տոսպ}} # {{Pagesize|Բոգունիք}} # {{Pagesize|Արճիշակովիտ}} # {{Pagesize|Կուղանովիտ}} # {{Pagesize|Առբերանի}} # {{Pagesize|Գառնի (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուժունիք}} # {{Pagesize|Առնոյոտն}} # {{Pagesize|Անձևացիք}} # {{Pagesize|Տրպատունիք}} # {{Pagesize|Հայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուն Մարդաստան}} # {{Pagesize|Մարդաստան}} # {{Pagesize|Արտազ}} # '''{{Pagesize|Ակե}}''' # {{Pagesize|Մեծ Աղբակ}} # {{Pagesize|Անձախի ձոր}} # {{Pagesize|Թոռնավան}} # {{Pagesize|Ճվաշռոտ}} # {{Pagesize|Կրճունիք}} # {{Pagesize|Մեծնունիք}} # {{Pagesize|Պալունիք}} # {{Pagesize|Գուկանք}} # {{Pagesize|Աղանդռոտ (գավառ)}} # {{Pagesize|Պարսպատունիք}} # {{Pagesize|Արտաշիսյան}} # {{Pagesize|Բաքրան}} # {{Pagesize|Գաբիթյան}} # {{Pagesize|Գազրիկյան}} # {{Pagesize|Տայգրյան}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Վասպուրական)}} # {{Pagesize|Գողթն}} # {{Pagesize|Նախճավան}} # {{Pagesize|Երնջակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճահուկ գավառ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Վայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Գեղարքունիք (գավառ)}} # {{Pagesize|Սոթք (գավառ)}} # {{Pagesize|Աղահեճք}} # {{Pagesize|Ծղուկք}} # {{Pagesize|Հաբանդ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Բաղք}} # {{Pagesize|Ձորք}} # {{Pagesize|Արևիք}} # {{Pagesize|Կովսական (գավառ)}} # {{Pagesize|Մյուս Հաբանդ}} # {{Pagesize|Սիսական-ի-Կոտակ}} # {{Pagesize|Վայկունիք}} # {{Pagesize|Բերդաձոր}} # {{Pagesize|Մեծ Առանք}} # {{Pagesize|Մեծ Կուանք}} # {{Pagesize|Հարճլանք}} # {{Pagesize|Մուխանք}} # {{Pagesize|Պիանք}} # {{Pagesize|Պարզկանք}} # {{Pagesize|Քուստ-ի-Փառնես}} # {{Pagesize|Կողթ}} # {{Pagesize|Կողբափոր}} # {{Pagesize|Ծոբոփոր գավառ}} # {{Pagesize|Տաշիր (գավառ)}} # {{Pagesize|Թռեղք}} # {{Pagesize|Կանգարք}} # {{Pagesize|Վերին Ջավախք}} # {{Pagesize|Արտահան}} # {{Pagesize|Կղարջք}} # '''{{Pagesize|Քվիշափոր}}''' # {{Pagesize|Բողնոփոր}} # {{Pagesize|Շավշեթ}} # {{Pagesize|Մանգլյաց փոր}} # {{Pagesize|Կող (գավառ)}} # {{Pagesize|Բերդաց փոր}} # {{Pagesize|Պարտիզաց փոր}} # '''{{Pagesize|Ճակք}}''' # '''{{Pagesize|Բողխա}}''' # {{Pagesize|Ոքաղե}} # {{Pagesize|Ազորդաց փոր}} # {{Pagesize|Արսյացփոր}} # {{Pagesize|Բասեն}} # '''{{Pagesize|Գաբեղյանք}}''' # {{Pagesize|Աբեղյանք}} # {{Pagesize|Հավնունիք}} # {{Pagesize|Արշարունիք}} # {{Pagesize|Բագրևանդ}} # {{Pagesize|Ծաղկոտն}} # {{Pagesize|Վանանդ (գավառ)}} # {{Pagesize|Շիրակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Արագածոտն (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճակատք}} # {{Pagesize|Մասյացոտն}} # {{Pagesize|Կոգովիտ}} # {{Pagesize|Աշոցք (գավառ)}} # {{Pagesize|Նիգ}} # {{Pagesize|Կոտայք (գավառ)}} # {{Pagesize|Մազազ}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Այրարատ)}} # {{Pagesize|Ոստան Հայոց}} # '''{{Pagesize|Ուրծաձոր}}''' # {{Pagesize|Արած}} # {{Pagesize|Շարուրդաշտ}} {{Սյունակ ավարտ}} g8re7onffh4yfivm8mtjjau7p2v605o 10722393 10722385 2026-04-08T22:18:38Z Խմբագրող 136173 /* Կրոն */ 10722393 wikitext text/x-wiki == CEE Spring 2026 == === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յովան Բիգորսկի վանք}} ([[:en:Saint Jovan Bigorski Monastery|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Ջումա մզկիթ (Պլովդիվ)}} ([[:en:Джума-мечеть (Пловдив)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Պոմակներ}} ([[:en:Pomaks|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Իսլամն Ալբանիայում}} ([[:en:Islam in Albania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Չարշի մզկիթ}} ([[:en:Çarshi Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Էլբասան)}} ([[:en:King Mosque, Elbasan|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Պրիշտինա)}} ([[:en:Imperial Mosque (Pristina)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Ֆաթիհ մզկիթ (Դուրես)}} ([[:en:Fatih Mosque, Durrës|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Սուրբ Քրիստոս Փրկիչ եկեղեցի (Պրիշտինա)}} ([[:en:Church of Christ the Saviour, Pristina|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Մեծ մզկիթ (Տիրանա)}} ([[:en:Namazgah Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Շտիմլեի մզկիթ}} ([[:en:Shtime Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Բերատ)}} ([[:en:King Mosque, Berat|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Զոչիշտե վանք}} ([[:en:Zočište Monastery|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տնտեսություն)|Տնտեսություն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փիբեր դաշնային ձիաբուծարան}} ([[:en:Piber Federal Stud|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Եվրոպայի մայրուղի}} ([[:en:Main Line for Europe|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փֆաներ}} ([[:en:Pfanner|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը Եվրոպական Միությունում}} ([[:en:Water supply and sanitation in the European Union|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիեննայի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Vienna|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրի շրջանակային դիրեկտիվ}} ([[:en:Water Framework Directive|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նաուդերս}} ([[:en:Nauders|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ինդոնեզիա-ԵՄ առևտրային հարաբերություններ}} ([[:en:Indonesia–European Union trade relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Շլոս Գոբելսբուրգ}} ([[:en:Schloss Gobelsburg|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Նոր Զելանդիա-ԵՄ հարաբերություններ}} ([[:en:New Zealand–European Union relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Օրեստիադա}} ([[:en:Orestiada|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Փարավոնի որսաշուն}} ([[:en:Pharaoh Hound|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Կիցոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Кицос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ջորդան փարոս}} ([[:en:Giordan Lighthouse|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ֆոտոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Фотос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չիրկևա}} ([[:en:Ċirkewwa|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խիոսի գինի}} ([[:en:Chian wine|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թումաս գրուպ}} ([[:en:Tumas Group|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խայդարի}} ([[:en:Haidari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Մալթայում}} ([[:en:Tourism in Malta|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տրանսպորտ)|Տրանսպորտ]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Chișinău International Airport|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Յաշի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Iași railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Chișinău railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ռումինիայի երկաթուղի}} ([[:en:Rail transport in Romania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի աէրոդրոմ}} ([[:en:Tiraspol Airfield|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Օլտենիցա}} ([[:en:Oltenița|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Tiraspol railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Պոարտա Ալբա}} ([[:en:Poarta Albă|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Մոլդովայի երկաթուղի}} ([[:en:Calea Ferată din Moldova|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Նավոդար}} ([[:en:Năvodari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Օպոլեի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Opole Główne railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Ծիծեռնակ (շոգենավ)}} ([[:ru:Ласточка (теплоход)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Շչեցինի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Szczecin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Կիևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kyiv-Pasazhyrskyi railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիվեց}} ([[:en:Żywiec|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kharkiv railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիխլին}} ([[:en:Żychlin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի մետրոյի կամուրջ}} ([[:ru:Харьковский метромост|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժարի (քաղաք)}} ([[:en:Żary|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Kharkiv International Airport|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} == Կարևոր == * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք բացակայում են]] * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք կարճ են]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85553 կարճ հոդվածները] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85552 նոր կարճ հոդվածները] * [[:Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ|Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ]] * [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական տեղեկատու] * [https://mbh.toolforge.org/cgi-bin/pages-wo-iwiki?sourcewiki=ru.wikipedia&category=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B&depth=0&template=&pagetype=articles&type=nonexist&targetwiki=hy.wikipedia&miniwiki=1&sort=iwiki Հայերենում չհանդիպող հոդվածներ, որոնք կան ռուսերենի օրինակով] * [https://orient.sci.am/archive/1037/article-d1pN5PUmyWosEnlXMVe8jrTZiOgzAGHtI420xkqL.pdf Հայ գաղթավայրերի պատմություն] * [https://quarry.wmcloud.org/query/80114 Անհրաժեշտ էջերը] * [[Մասնակից:Hayk.arabaget/Հայաստանի բնակավայրեր|Հայաստանի բնակավայրեր, 2019]] == Սփյուռք == * [[Հայերը Բուլղարիայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Հունգարիայում]] * [[Հայերը Ղրիմում]] * [[Հայերը Մոլդովայում]] * [[Հայերը Լեհաստանում]] * [[Հայերը Լիտվայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չեխիայում]] * [[Հայերը Ռումինիայում]] * [[Հայերը Սերբիայում]] * [[Հայերն Ուկրաինայում]] * [[Հայերը Տաջիկստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չինաստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆիլիպիններում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆինլանդիայում]] {{արված է}} * [[Հայերի թվաքանակը]] * [[Հայերի պատմական թվաքանակ]] * [[Հայեր ըստ երկրի]] * [[Հայերի թիվը աշխարհում]] == Կատեգորիաներ == * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում|Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր|Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ]] * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր|Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր]] * [[:Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)|Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի|Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ քահանաներ|Կատեգորիա:Հայ քահանաներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիա|Կատեգորիա:Կիլիկիա]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան|Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան]] * [[:Կատեգորիա:Հայոց պատմություն|Կատեգորիա:Հայոց պատմություն]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ|Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ|Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ|Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:հայ գեներալներ|Կատեգորիա:Հայ գեներալներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ|Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ|Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] == Գավառներ== {{Սյուն|3}} # {{Pagesize|Դարանաղի}} # {{Pagesize|Աղիվն}} # {{Pagesize|Մնձուր (գավառ)}} # {{Pagesize|Եկեղյաց}} # {{Pagesize|Մանանաղի}} # {{Pagesize|Դերջան (գավառ)}} # {{Pagesize|Սպեր}} # {{Pagesize|Շաղագոմք}} # {{Pagesize|Կարին (գավառ)}} # {{Pagesize|Խորձեան}} # {{Pagesize|Հաշտյանք}} # {{Pagesize|Պաղնատուն}} # {{Pagesize|Բալահովիտ}} # {{Pagesize|Փոքր Ծոփք}} # {{Pagesize|Անձիտ}} # '''{{Pagesize|Դեգիք}}''' # '''{{Pagesize|Գավրեք}}''' # {{Pagesize|Անգեղտուն}} # {{Pagesize|Նփրկերտ}} # {{Pagesize|Աղձն}} # {{Pagesize|Կեթիկ}} # {{Pagesize|Տատիկ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ազնվաց ձոր}} # {{Pagesize|Երխեթք (Սերխեթք)}} # {{Pagesize|Գզեղխ}} # {{Pagesize|Սալնո ձոր}} # {{Pagesize|Սանասունք}} # {{Pagesize|Քաղ}} # {{Pagesize|Խույթ}} # {{Pagesize|Ասպակունյաց ձոր}} # {{Pagesize|Տարոն (գավառ)}} # {{Pagesize|Աշմունիք}} # {{Pagesize|Մարդաղի}} # {{Pagesize|Դասնավորք}} # {{Pagesize|Տվարածատափ}} # {{Pagesize|Դալառ}} # {{Pagesize|Հարք}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Տուրուբերան)}} # {{Pagesize|Բզնունիք}} # {{Pagesize|Երևարք}} # {{Pagesize|Աղիովիտ}} # {{Pagesize|Ապահունիք}} # {{Pagesize|Կորի գավառ}} # {{Pagesize|Խորխոռունիք}} # {{Pagesize|Իշայր}} # '''{{Pagesize|Մյուս Իշայր}}''' # '''{{Pagesize|Իշոց գավառ}}''' # {{Pagesize|Առվենից ձոր}} # '''{{Pagesize|Միջա}}''' # {{Pagesize|Մոկք Առանձնակ}} # '''{{Pagesize|Արգաստովիտ}}''' # {{Pagesize|Ջերմաձոր}} # {{Pagesize|Արքայից գավառ}} # {{Pagesize|Ռշտունիք}} # {{Pagesize|Տոսպ}} # {{Pagesize|Բոգունիք}} # {{Pagesize|Արճիշակովիտ}} # {{Pagesize|Կուղանովիտ}} # {{Pagesize|Առբերանի}} # {{Pagesize|Գառնի (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուժունիք}} # {{Pagesize|Առնոյոտն}} # {{Pagesize|Անձևացիք}} # {{Pagesize|Տրպատունիք}} # {{Pagesize|Հայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուն Մարդաստան}} # {{Pagesize|Մարդաստան}} # {{Pagesize|Արտազ}} # '''{{Pagesize|Ակե}}''' # {{Pagesize|Մեծ Աղբակ}} # {{Pagesize|Անձախի ձոր}} # {{Pagesize|Թոռնավան}} # {{Pagesize|Ճվաշռոտ}} # {{Pagesize|Կրճունիք}} # {{Pagesize|Մեծնունիք}} # {{Pagesize|Պալունիք}} # {{Pagesize|Գուկանք}} # {{Pagesize|Աղանդռոտ (գավառ)}} # {{Pagesize|Պարսպատունիք}} # {{Pagesize|Արտաշիսյան}} # {{Pagesize|Բաքրան}} # {{Pagesize|Գաբիթյան}} # {{Pagesize|Գազրիկյան}} # {{Pagesize|Տայգրյան}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Վասպուրական)}} # {{Pagesize|Գողթն}} # {{Pagesize|Նախճավան}} # {{Pagesize|Երնջակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճահուկ գավառ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Վայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Գեղարքունիք (գավառ)}} # {{Pagesize|Սոթք (գավառ)}} # {{Pagesize|Աղահեճք}} # {{Pagesize|Ծղուկք}} # {{Pagesize|Հաբանդ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Բաղք}} # {{Pagesize|Ձորք}} # {{Pagesize|Արևիք}} # {{Pagesize|Կովսական (գավառ)}} # {{Pagesize|Մյուս Հաբանդ}} # {{Pagesize|Սիսական-ի-Կոտակ}} # {{Pagesize|Վայկունիք}} # {{Pagesize|Բերդաձոր}} # {{Pagesize|Մեծ Առանք}} # {{Pagesize|Մեծ Կուանք}} # {{Pagesize|Հարճլանք}} # {{Pagesize|Մուխանք}} # {{Pagesize|Պիանք}} # {{Pagesize|Պարզկանք}} # {{Pagesize|Քուստ-ի-Փառնես}} # {{Pagesize|Կողթ}} # {{Pagesize|Կողբափոր}} # {{Pagesize|Ծոբոփոր գավառ}} # {{Pagesize|Տաշիր (գավառ)}} # {{Pagesize|Թռեղք}} # {{Pagesize|Կանգարք}} # {{Pagesize|Վերին Ջավախք}} # {{Pagesize|Արտահան}} # {{Pagesize|Կղարջք}} # '''{{Pagesize|Քվիշափոր}}''' # {{Pagesize|Բողնոփոր}} # {{Pagesize|Շավշեթ}} # {{Pagesize|Մանգլյաց փոր}} # {{Pagesize|Կող (գավառ)}} # {{Pagesize|Բերդաց փոր}} # {{Pagesize|Պարտիզաց փոր}} # '''{{Pagesize|Ճակք}}''' # '''{{Pagesize|Բողխա}}''' # {{Pagesize|Ոքաղե}} # {{Pagesize|Ազորդաց փոր}} # {{Pagesize|Արսյացփոր}} # {{Pagesize|Բասեն}} # '''{{Pagesize|Գաբեղյանք}}''' # {{Pagesize|Աբեղյանք}} # {{Pagesize|Հավնունիք}} # {{Pagesize|Արշարունիք}} # {{Pagesize|Բագրևանդ}} # {{Pagesize|Ծաղկոտն}} # {{Pagesize|Վանանդ (գավառ)}} # {{Pagesize|Շիրակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Արագածոտն (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճակատք}} # {{Pagesize|Մասյացոտն}} # {{Pagesize|Կոգովիտ}} # {{Pagesize|Աշոցք (գավառ)}} # {{Pagesize|Նիգ}} # {{Pagesize|Կոտայք (գավառ)}} # {{Pagesize|Մազազ}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Այրարատ)}} # {{Pagesize|Ոստան Հայոց}} # '''{{Pagesize|Ուրծաձոր}}''' # {{Pagesize|Արած}} # {{Pagesize|Շարուրդաշտ}} {{Սյունակ ավարտ}} 0oqn5fvzicv6sqxakz1j25xwcj0rv45 10722404 10722393 2026-04-08T23:32:35Z Խմբագրող 136173 /* CEE Spring 2026 */ 10722404 wikitext text/x-wiki == CEE Spring 2026 == === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Օրխիդի ուղղափառ արքեպիսկոպոսություն}} ([[:en:Orthodox Ohrid Archbishopric|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Յոթ սրբերի եկեղեցի (Սոֆիա)}} ([[:en:Seven Saints Church, Sofia|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Պոմակներ}} ([[:en:Pomaks|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Իսլամն Ալբանիայում}} ([[:en:Islam in Albania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Չարշի մզկիթ}} ([[:en:Çarshi Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Էլբասան)}} ([[:en:King Mosque, Elbasan|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Պրիշտինա)}} ([[:en:Imperial Mosque (Pristina)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Ֆաթիհ մզկիթ (Դուրես)}} ([[:en:Fatih Mosque, Durrës|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Սուրբ Քրիստոս Փրկիչ եկեղեցի (Պրիշտինա)}} ([[:en:Church of Christ the Saviour, Pristina|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Մեծ մզկիթ (Տիրանա)}} ([[:en:Namazgah Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Շտիմլեի մզկիթ}} ([[:en:Shtime Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Բերատ)}} ([[:en:King Mosque, Berat|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Զոչիշտե վանք}} ([[:en:Zočište Monastery|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տնտեսություն)|Տնտեսություն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փիբեր դաշնային ձիաբուծարան}} ([[:en:Piber Federal Stud|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Եվրոպայի մայրուղի}} ([[:en:Main Line for Europe|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փֆաներ}} ([[:en:Pfanner|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը և ջրահեռացումը Եվրոպական Միությունում}} ([[:en:Water supply and sanitation in the European Union|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիեննայի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Vienna|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրի շրջանակային դիրեկտիվ}} ([[:en:Water Framework Directive|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նաուդերս}} ([[:en:Nauders|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ինդոնեզիա-ԵՄ առևտրային հարաբերություններ}} ([[:en:Indonesia–European Union trade relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Շլոս Գոբելսբուրգ}} ([[:en:Schloss Gobelsburg|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Նոր Զելանդիա-ԵՄ հարաբերություններ}} ([[:en:New Zealand–European Union relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը և ջրահեռացումը Հունաստանում}} ([[:en:Water supply and sanitation in Greece|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Փարավոնի որսաշուն}} ([[:en:Pharaoh Hound|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Կիցոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Кицос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ջորդան փարոս}} ([[:en:Giordan Lighthouse|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ֆոտոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Фотос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չիրկևա}} ([[:en:Ċirkewwa|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խիոսի գինի}} ([[:en:Chian wine|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թումաս գրուպ}} ([[:en:Tumas Group|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խայդարի}} ([[:en:Haidari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Մալթայում}} ([[:en:Tourism in Malta|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տրանսպորտ)|Տրանսպորտ]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Chișinău International Airport|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Յաշի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Iași railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Chișinău railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ռումինիայի երկաթուղի}} ([[:en:Rail transport in Romania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի աէրոդրոմ}} ([[:en:Tiraspol Airfield|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Օլտենիցա}} ([[:en:Oltenița|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Tiraspol railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Պոարտա Ալբա}} ([[:en:Poarta Albă|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Մոլդովայի երկաթուղի}} ([[:en:Calea Ferată din Moldova|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Նավոդար}} ([[:en:Năvodari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Օպոլեի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Opole Główne railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Ծիծեռնակ (շոգենավ)}} ([[:ru:Ласточка (теплоход)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Շչեցինի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Szczecin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Կիևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kyiv-Pasazhyrskyi railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիվեց}} ([[:en:Żywiec|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kharkiv railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիխլին}} ([[:en:Żychlin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի մետրոյի կամուրջ}} ([[:ru:Харьковский метромост|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժարի (քաղաք)}} ([[:en:Żary|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Kharkiv International Airport|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} == Կարևոր == * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք բացակայում են]] * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք կարճ են]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85553 կարճ հոդվածները] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85552 նոր կարճ հոդվածները] * [[:Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ|Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ]] * [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական տեղեկատու] * [https://mbh.toolforge.org/cgi-bin/pages-wo-iwiki?sourcewiki=ru.wikipedia&category=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B&depth=0&template=&pagetype=articles&type=nonexist&targetwiki=hy.wikipedia&miniwiki=1&sort=iwiki Հայերենում չհանդիպող հոդվածներ, որոնք կան ռուսերենի օրինակով] * [https://orient.sci.am/archive/1037/article-d1pN5PUmyWosEnlXMVe8jrTZiOgzAGHtI420xkqL.pdf Հայ գաղթավայրերի պատմություն] * [https://quarry.wmcloud.org/query/80114 Անհրաժեշտ էջերը] * [[Մասնակից:Hayk.arabaget/Հայաստանի բնակավայրեր|Հայաստանի բնակավայրեր, 2019]] == Սփյուռք == * [[Հայերը Բուլղարիայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Հունգարիայում]] * [[Հայերը Ղրիմում]] * [[Հայերը Մոլդովայում]] * [[Հայերը Լեհաստանում]] * [[Հայերը Լիտվայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չեխիայում]] * [[Հայերը Ռումինիայում]] * [[Հայերը Սերբիայում]] * [[Հայերն Ուկրաինայում]] * [[Հայերը Տաջիկստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չինաստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆիլիպիններում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆինլանդիայում]] {{արված է}} * [[Հայերի թվաքանակը]] * [[Հայերի պատմական թվաքանակ]] * [[Հայեր ըստ երկրի]] * [[Հայերի թիվը աշխարհում]] == Կատեգորիաներ == * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում|Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր|Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ]] * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր|Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր]] * [[:Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)|Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի|Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ քահանաներ|Կատեգորիա:Հայ քահանաներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիա|Կատեգորիա:Կիլիկիա]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան|Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան]] * [[:Կատեգորիա:Հայոց պատմություն|Կատեգորիա:Հայոց պատմություն]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ|Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ|Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ|Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:հայ գեներալներ|Կատեգորիա:Հայ գեներալներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ|Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ|Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] == Գավառներ== {{Սյուն|3}} # {{Pagesize|Դարանաղի}} # {{Pagesize|Աղիվն}} # {{Pagesize|Մնձուր (գավառ)}} # {{Pagesize|Եկեղյաց}} # {{Pagesize|Մանանաղի}} # {{Pagesize|Դերջան (գավառ)}} # {{Pagesize|Սպեր}} # {{Pagesize|Շաղագոմք}} # {{Pagesize|Կարին (գավառ)}} # {{Pagesize|Խորձեան}} # {{Pagesize|Հաշտյանք}} # {{Pagesize|Պաղնատուն}} # {{Pagesize|Բալահովիտ}} # {{Pagesize|Փոքր Ծոփք}} # {{Pagesize|Անձիտ}} # '''{{Pagesize|Դեգիք}}''' # '''{{Pagesize|Գավրեք}}''' # {{Pagesize|Անգեղտուն}} # {{Pagesize|Նփրկերտ}} # {{Pagesize|Աղձն}} # {{Pagesize|Կեթիկ}} # {{Pagesize|Տատիկ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ազնվաց ձոր}} # {{Pagesize|Երխեթք (Սերխեթք)}} # {{Pagesize|Գզեղխ}} # {{Pagesize|Սալնո ձոր}} # {{Pagesize|Սանասունք}} # {{Pagesize|Քաղ}} # {{Pagesize|Խույթ}} # {{Pagesize|Ասպակունյաց ձոր}} # {{Pagesize|Տարոն (գավառ)}} # {{Pagesize|Աշմունիք}} # {{Pagesize|Մարդաղի}} # {{Pagesize|Դասնավորք}} # {{Pagesize|Տվարածատափ}} # {{Pagesize|Դալառ}} # {{Pagesize|Հարք}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Տուրուբերան)}} # {{Pagesize|Բզնունիք}} # {{Pagesize|Երևարք}} # {{Pagesize|Աղիովիտ}} # {{Pagesize|Ապահունիք}} # {{Pagesize|Կորի գավառ}} # {{Pagesize|Խորխոռունիք}} # {{Pagesize|Իշայր}} # '''{{Pagesize|Մյուս Իշայր}}''' # '''{{Pagesize|Իշոց գավառ}}''' # {{Pagesize|Առվենից ձոր}} # '''{{Pagesize|Միջա}}''' # {{Pagesize|Մոկք Առանձնակ}} # '''{{Pagesize|Արգաստովիտ}}''' # {{Pagesize|Ջերմաձոր}} # {{Pagesize|Արքայից գավառ}} # {{Pagesize|Ռշտունիք}} # {{Pagesize|Տոսպ}} # {{Pagesize|Բոգունիք}} # {{Pagesize|Արճիշակովիտ}} # {{Pagesize|Կուղանովիտ}} # {{Pagesize|Առբերանի}} # {{Pagesize|Գառնի (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուժունիք}} # {{Pagesize|Առնոյոտն}} # {{Pagesize|Անձևացիք}} # {{Pagesize|Տրպատունիք}} # {{Pagesize|Հայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուն Մարդաստան}} # {{Pagesize|Մարդաստան}} # {{Pagesize|Արտազ}} # '''{{Pagesize|Ակե}}''' # {{Pagesize|Մեծ Աղբակ}} # {{Pagesize|Անձախի ձոր}} # {{Pagesize|Թոռնավան}} # {{Pagesize|Ճվաշռոտ}} # {{Pagesize|Կրճունիք}} # {{Pagesize|Մեծնունիք}} # {{Pagesize|Պալունիք}} # {{Pagesize|Գուկանք}} # {{Pagesize|Աղանդռոտ (գավառ)}} # {{Pagesize|Պարսպատունիք}} # {{Pagesize|Արտաշիսյան}} # {{Pagesize|Բաքրան}} # {{Pagesize|Գաբիթյան}} # {{Pagesize|Գազրիկյան}} # {{Pagesize|Տայգրյան}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Վասպուրական)}} # {{Pagesize|Գողթն}} # {{Pagesize|Նախճավան}} # {{Pagesize|Երնջակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճահուկ գավառ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Վայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Գեղարքունիք (գավառ)}} # {{Pagesize|Սոթք (գավառ)}} # {{Pagesize|Աղահեճք}} # {{Pagesize|Ծղուկք}} # {{Pagesize|Հաբանդ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Բաղք}} # {{Pagesize|Ձորք}} # {{Pagesize|Արևիք}} # {{Pagesize|Կովսական (գավառ)}} # {{Pagesize|Մյուս Հաբանդ}} # {{Pagesize|Սիսական-ի-Կոտակ}} # {{Pagesize|Վայկունիք}} # {{Pagesize|Բերդաձոր}} # {{Pagesize|Մեծ Առանք}} # {{Pagesize|Մեծ Կուանք}} # {{Pagesize|Հարճլանք}} # {{Pagesize|Մուխանք}} # {{Pagesize|Պիանք}} # {{Pagesize|Պարզկանք}} # {{Pagesize|Քուստ-ի-Փառնես}} # {{Pagesize|Կողթ}} # {{Pagesize|Կողբափոր}} # {{Pagesize|Ծոբոփոր գավառ}} # {{Pagesize|Տաշիր (գավառ)}} # {{Pagesize|Թռեղք}} # {{Pagesize|Կանգարք}} # {{Pagesize|Վերին Ջավախք}} # {{Pagesize|Արտահան}} # {{Pagesize|Կղարջք}} # '''{{Pagesize|Քվիշափոր}}''' # {{Pagesize|Բողնոփոր}} # {{Pagesize|Շավշեթ}} # {{Pagesize|Մանգլյաց փոր}} # {{Pagesize|Կող (գավառ)}} # {{Pagesize|Բերդաց փոր}} # {{Pagesize|Պարտիզաց փոր}} # '''{{Pagesize|Ճակք}}''' # '''{{Pagesize|Բողխա}}''' # {{Pagesize|Ոքաղե}} # {{Pagesize|Ազորդաց փոր}} # {{Pagesize|Արսյացփոր}} # {{Pagesize|Բասեն}} # '''{{Pagesize|Գաբեղյանք}}''' # {{Pagesize|Աբեղյանք}} # {{Pagesize|Հավնունիք}} # {{Pagesize|Արշարունիք}} # {{Pagesize|Բագրևանդ}} # {{Pagesize|Ծաղկոտն}} # {{Pagesize|Վանանդ (գավառ)}} # {{Pagesize|Շիրակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Արագածոտն (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճակատք}} # {{Pagesize|Մասյացոտն}} # {{Pagesize|Կոգովիտ}} # {{Pagesize|Աշոցք (գավառ)}} # {{Pagesize|Նիգ}} # {{Pagesize|Կոտայք (գավառ)}} # {{Pagesize|Մազազ}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Այրարատ)}} # {{Pagesize|Ոստան Հայոց}} # '''{{Pagesize|Ուրծաձոր}}''' # {{Pagesize|Արած}} # {{Pagesize|Շարուրդաշտ}} {{Սյունակ ավարտ}} k5crg16f5a4l68x873h9g5udyvxru6a 10722405 10722404 2026-04-08T23:35:54Z Խմբագրող 136173 /* Կրոն */ 10722405 wikitext text/x-wiki == CEE Spring 2026 == === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Օրխիդի ուղղափառ արքեպիսկոպոսություն}} ([[:en:Orthodox Ohrid Archbishopric|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Յոթ սրբերի եկեղեցի (Սոֆիա)}} ([[:en:Seven Saints Church, Sofia|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Պոմակներ}} ([[:en:Pomaks|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Իսլամն Ալբանիայում}} ([[:en:Islam in Albania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Զոչիշտե վանք}} ([[:en:Zočište Monastery|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Էլբասան)}} ([[:en:King Mosque, Elbasan|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Պրիշտինա)}} ([[:en:Imperial Mosque (Pristina)|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Ֆաթիհ մզկիթ (Դուրես)}} ([[:en:Fatih Mosque, Durrës|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Սուրբ Քրիստոս Փրկիչ եկեղեցի (Պրիշտինա)}} ([[:en:Church of Christ the Saviour, Pristina|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Մեծ մզկիթ (Տիրանա)}} ([[:en:Namazgah Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Շտիմլեի մզկիթ}} ([[:en:Shtime Mosque|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Թագավորական մզկիթ (Բերատ)}} ([[:en:King Mosque, Berat|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Չարշի մզկիթ}} ([[:en:Çarshi Mosque|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տնտեսություն)|Տնտեսություն]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փիբեր դաշնային ձիաբուծարան}} ([[:en:Piber Federal Stud|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Եվրոպայի մայրուղի}} ([[:en:Main Line for Europe|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Փֆաներ}} ([[:en:Pfanner|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը և ջրահեռացումը Եվրոպական Միությունում}} ([[:en:Water supply and sanitation in the European Union|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիեննայի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Vienna|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ջրի շրջանակային դիրեկտիվ}} ([[:en:Water Framework Directive|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նաուդերս}} ([[:en:Nauders|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Ինդոնեզիա-ԵՄ առևտրային հարաբերություններ}} ([[:en:Indonesia–European Union trade relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Շլոս Գոբելսբուրգ}} ([[:en:Schloss Gobelsburg|անգլերեն]]) # {{դրոշ|ԵՄ}} {{Pagesize|Նոր Զելանդիա-ԵՄ հարաբերություններ}} ([[:en:New Zealand–European Union relations|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ջրամատակարարումը և ջրահեռացումը Հունաստանում}} ([[:en:Water supply and sanitation in Greece|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Փարավոնի որսաշուն}} ([[:en:Pharaoh Hound|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Կիցոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Кицос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ջորդան փարոս}} ([[:en:Giordan Lighthouse|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Ֆոտոս Ձավելաս}} ([[:ru:Дзавелас, Фотос|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չիրկևա}} ([[:en:Ċirkewwa|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խիոսի գինի}} ([[:en:Chian wine|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թումաս գրուպ}} ([[:en:Tumas Group|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Խայդարի}} ([[:en:Haidari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Մալթայում}} ([[:en:Tourism in Malta|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} === [[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Տրանսպորտ)|Տրանսպորտ]] === {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Chișinău International Airport|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Յաշի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Iași railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Քիշնևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Chișinău railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ռումինիայի երկաթուղի}} ([[:en:Rail transport in Romania|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի աէրոդրոմ}} ([[:en:Tiraspol Airfield|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Օլտենիցա}} ([[:en:Oltenița|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Տիրասպոլի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Tiraspol railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Պոարտա Ալբա}} ([[:en:Poarta Albă|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Մոլդովա}} {{Pagesize|Մոլդովայի երկաթուղի}} ([[:en:Calea Ferată din Moldova|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Նավոդար}} ([[:en:Năvodari|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Օպոլեի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Opole Główne railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Ծիծեռնակ (շոգենավ)}} ([[:ru:Ласточка (теплоход)|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Շչեցինի նավահանգիստ}} ([[:en:Port of Szczecin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Կիևի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kyiv-Pasazhyrskyi railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիվեց}} ([[:en:Żywiec|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի երկաթուղային կայարան}} ([[:en:Kharkiv railway station|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժիխլին}} ([[:en:Żychlin|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի մետրոյի կամուրջ}} ([[:ru:Харьковский метромост|ռուսերեն]]) # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ժարի (քաղաք)}} ([[:en:Żary|անգլերեն]]) # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Խարկովի միջազգային օդանավակայան}} ([[:en:Kharkiv International Airport|անգլերեն]]) {{Սյունակ ավարտ}} == Կարևոր == * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք բացակայում են]] * [[Վիքիպեդիա:Կարևորագույն հոդվածներ, որոնք կարճ են]] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85553 կարճ հոդվածները] * [https://quarry.wmcloud.org/query/85552 նոր կարճ հոդվածները] * [[:Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ|Կատեգորիա:Ձուլման ենթակա հոդվածներ]] * [http://issuu.com/5420/docs/texekatu?e=3902245/2725897 Տերմինաբանական տեղեկատու] * [https://mbh.toolforge.org/cgi-bin/pages-wo-iwiki?sourcewiki=ru.wikipedia&category=%D0%A2%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%8B&depth=0&template=&pagetype=articles&type=nonexist&targetwiki=hy.wikipedia&miniwiki=1&sort=iwiki Հայերենում չհանդիպող հոդվածներ, որոնք կան ռուսերենի օրինակով] * [https://orient.sci.am/archive/1037/article-d1pN5PUmyWosEnlXMVe8jrTZiOgzAGHtI420xkqL.pdf Հայ գաղթավայրերի պատմություն] * [https://quarry.wmcloud.org/query/80114 Անհրաժեշտ էջերը] * [[Մասնակից:Hayk.arabaget/Հայաստանի բնակավայրեր|Հայաստանի բնակավայրեր, 2019]] == Սփյուռք == * [[Հայերը Բուլղարիայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Հունգարիայում]] * [[Հայերը Ղրիմում]] * [[Հայերը Մոլդովայում]] * [[Հայերը Լեհաստանում]] * [[Հայերը Լիտվայում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չեխիայում]] * [[Հայերը Ռումինիայում]] * [[Հայերը Սերբիայում]] * [[Հայերն Ուկրաինայում]] * [[Հայերը Տաջիկստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Չինաստանում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆիլիպիններում]] {{արված է}} * [[Հայերը Ֆինլանդիայում]] {{արված է}} * [[Հայերի թվաքանակը]] * [[Հայերի պատմական թվաքանակ]] * [[Հայեր ըստ երկրի]] * [[Հայերի թիվը աշխարհում]] == Կատեգորիաներ == * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:պարբերականներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայկական պարբերականներ ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի|Կատեգորիա:Հայեր ըստ երկրի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում|Կատեգորիա:Հայերը Վրաստանում]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր|Կատեգորիա:Սփյուռքահայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Եկեղեցիներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով|Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի հայ առաքելական տաճարներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ավերված շենքեր և կառույցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Կիլիկյան Հայաստանի վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ|Կատեգորիա:Անիի հայկական վանքեր և եկեղեցիներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի ամրոցներ]] * [[:Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ|Կատեգորիա:Թուրքիայի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լեռներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր|Կատեգորիա:Կիլիկիայի բերդեր]] * [[:Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)|Կատեգորիա:Հայկական բերդեր և ամրոցներ (Թուրքիա)]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ եկեղեցական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ կրոնական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևոր գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորական գործիչներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ|Կատեգորիա:Հայ հոգևորականներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի|Կատեգորիա:Հայ կաթողիկե եկեղեցի]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ արքեպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ|Կատեգորիա:Հայ եպիսկոպոսներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ քահանաներ|Կատեգորիա:Հայ քահանաներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Կիլիկիա|Կատեգորիա:Կիլիկիա]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ|Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան|Կատեգորիա:Արևմտյան Հայաստան]] * [[:Կատեգորիա:Հայոց պատմություն|Կատեգորիա:Հայոց պատմություն]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ռազմական գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ|Կատեգորիա:Գեներալ-լեյտենանտներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ|Կատեգորիա:Գեներալ-մայորներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ|Կատեգորիա:Գեներալ-գնդապետներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:հայ գեներալներ|Կատեգորիա:Հայ գեներալներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին մասնակցած հայեր]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ|Կատեգորիա:Հայրենական մեծ պատերազմի մասնակիցներ]] {{արված է}} * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական պայքարի գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ|Կատեգորիա:Հայ ազատագրական շարժման գործիչներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ|Կատեգորիա:Հայ ֆիդայիներ]] * [[:Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ|Կատեգորիա:Հայ ազատամարտիկներ]] == Գավառներ== {{Սյուն|3}} # {{Pagesize|Դարանաղի}} # {{Pagesize|Աղիվն}} # {{Pagesize|Մնձուր (գավառ)}} # {{Pagesize|Եկեղյաց}} # {{Pagesize|Մանանաղի}} # {{Pagesize|Դերջան (գավառ)}} # {{Pagesize|Սպեր}} # {{Pagesize|Շաղագոմք}} # {{Pagesize|Կարին (գավառ)}} # {{Pagesize|Խորձեան}} # {{Pagesize|Հաշտյանք}} # {{Pagesize|Պաղնատուն}} # {{Pagesize|Բալահովիտ}} # {{Pagesize|Փոքր Ծոփք}} # {{Pagesize|Անձիտ}} # '''{{Pagesize|Դեգիք}}''' # '''{{Pagesize|Գավրեք}}''' # {{Pagesize|Անգեղտուն}} # {{Pagesize|Նփրկերտ}} # {{Pagesize|Աղձն}} # {{Pagesize|Կեթիկ}} # {{Pagesize|Տատիկ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ազնվաց ձոր}} # {{Pagesize|Երխեթք (Սերխեթք)}} # {{Pagesize|Գզեղխ}} # {{Pagesize|Սալնո ձոր}} # {{Pagesize|Սանասունք}} # {{Pagesize|Քաղ}} # {{Pagesize|Խույթ}} # {{Pagesize|Ասպակունյաց ձոր}} # {{Pagesize|Տարոն (գավառ)}} # {{Pagesize|Աշմունիք}} # {{Pagesize|Մարդաղի}} # {{Pagesize|Դասնավորք}} # {{Pagesize|Տվարածատափ}} # {{Pagesize|Դալառ}} # {{Pagesize|Հարք}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Տուրուբերան)}} # {{Pagesize|Բզնունիք}} # {{Pagesize|Երևարք}} # {{Pagesize|Աղիովիտ}} # {{Pagesize|Ապահունիք}} # {{Pagesize|Կորի գավառ}} # {{Pagesize|Խորխոռունիք}} # {{Pagesize|Իշայր}} # '''{{Pagesize|Մյուս Իշայր}}''' # '''{{Pagesize|Իշոց գավառ}}''' # {{Pagesize|Առվենից ձոր}} # '''{{Pagesize|Միջա}}''' # {{Pagesize|Մոկք Առանձնակ}} # '''{{Pagesize|Արգաստովիտ}}''' # {{Pagesize|Ջերմաձոր}} # {{Pagesize|Արքայից գավառ}} # {{Pagesize|Ռշտունիք}} # {{Pagesize|Տոսպ}} # {{Pagesize|Բոգունիք}} # {{Pagesize|Արճիշակովիտ}} # {{Pagesize|Կուղանովիտ}} # {{Pagesize|Առբերանի}} # {{Pagesize|Գառնի (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուժունիք}} # {{Pagesize|Առնոյոտն}} # {{Pagesize|Անձևացիք}} # {{Pagesize|Տրպատունիք}} # {{Pagesize|Հայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Բուն Մարդաստան}} # {{Pagesize|Մարդաստան}} # {{Pagesize|Արտազ}} # '''{{Pagesize|Ակե}}''' # {{Pagesize|Մեծ Աղբակ}} # {{Pagesize|Անձախի ձոր}} # {{Pagesize|Թոռնավան}} # {{Pagesize|Ճվաշռոտ}} # {{Pagesize|Կրճունիք}} # {{Pagesize|Մեծնունիք}} # {{Pagesize|Պալունիք}} # {{Pagesize|Գուկանք}} # {{Pagesize|Աղանդռոտ (գավառ)}} # {{Pagesize|Պարսպատունիք}} # {{Pagesize|Արտաշիսյան}} # {{Pagesize|Բաքրան}} # {{Pagesize|Գաբիթյան}} # {{Pagesize|Գազրիկյան}} # {{Pagesize|Տայգրյան}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Վասպուրական)}} # {{Pagesize|Գողթն}} # {{Pagesize|Նախճավան}} # {{Pagesize|Երնջակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճահուկ գավառ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Վայոց ձոր (գավառ)}} # {{Pagesize|Գեղարքունիք (գավառ)}} # {{Pagesize|Սոթք (գավառ)}} # {{Pagesize|Աղահեճք}} # {{Pagesize|Ծղուկք}} # {{Pagesize|Հաբանդ (Սյունիք)}} # {{Pagesize|Բաղք}} # {{Pagesize|Ձորք}} # {{Pagesize|Արևիք}} # {{Pagesize|Կովսական (գավառ)}} # {{Pagesize|Մյուս Հաբանդ}} # {{Pagesize|Սիսական-ի-Կոտակ}} # {{Pagesize|Վայկունիք}} # {{Pagesize|Բերդաձոր}} # {{Pagesize|Մեծ Առանք}} # {{Pagesize|Մեծ Կուանք}} # {{Pagesize|Հարճլանք}} # {{Pagesize|Մուխանք}} # {{Pagesize|Պիանք}} # {{Pagesize|Պարզկանք}} # {{Pagesize|Քուստ-ի-Փառնես}} # {{Pagesize|Կողթ}} # {{Pagesize|Կողբափոր}} # {{Pagesize|Ծոբոփոր գավառ}} # {{Pagesize|Տաշիր (գավառ)}} # {{Pagesize|Թռեղք}} # {{Pagesize|Կանգարք}} # {{Pagesize|Վերին Ջավախք}} # {{Pagesize|Արտահան}} # {{Pagesize|Կղարջք}} # '''{{Pagesize|Քվիշափոր}}''' # {{Pagesize|Բողնոփոր}} # {{Pagesize|Շավշեթ}} # {{Pagesize|Մանգլյաց փոր}} # {{Pagesize|Կող (գավառ)}} # {{Pagesize|Բերդաց փոր}} # {{Pagesize|Պարտիզաց փոր}} # '''{{Pagesize|Ճակք}}''' # '''{{Pagesize|Բողխա}}''' # {{Pagesize|Ոքաղե}} # {{Pagesize|Ազորդաց փոր}} # {{Pagesize|Արսյացփոր}} # {{Pagesize|Բասեն}} # '''{{Pagesize|Գաբեղյանք}}''' # {{Pagesize|Աբեղյանք}} # {{Pagesize|Հավնունիք}} # {{Pagesize|Արշարունիք}} # {{Pagesize|Բագրևանդ}} # {{Pagesize|Ծաղկոտն}} # {{Pagesize|Վանանդ (գավառ)}} # {{Pagesize|Շիրակ (գավառ)}} # {{Pagesize|Արագածոտն (գավառ)}} # {{Pagesize|Ճակատք}} # {{Pagesize|Մասյացոտն}} # {{Pagesize|Կոգովիտ}} # {{Pagesize|Աշոցք (գավառ)}} # {{Pagesize|Նիգ}} # {{Pagesize|Կոտայք (գավառ)}} # {{Pagesize|Մազազ}} # {{Pagesize|Վարաժնունիք (Այրարատ)}} # {{Pagesize|Ոստան Հայոց}} # '''{{Pagesize|Ուրծաձոր}}''' # {{Pagesize|Արած}} # {{Pagesize|Շարուրդաշտ}} {{Սյունակ ավարտ}} 7w8vv1sx6ou57r0kbtf1b2xyfru15c1 10 1317022 10722270 10720617 2026-04-08T16:23:52Z Խմբագրող 136173 10722270 wikitext text/x-wiki {{Նավարկման աղյուսակ |անվանում = Արաբական գրականություն |գույն = {{Հիմնական գույն}} |navbar = |state = collapsed |հիմնական_վերնագրի_ոճ =background:{{Հիմնական գույն}}; |վերնագիր = [[Արաբական գրականություն]] |պատկեր = |մարմնի_ոճ = |վերնագրերի_ոճ = text-align:left; background:; |ցանկերի_ոճ = |կենտերի_ոճ = |զույգերի_ոճ = background:#f0f0f0; |վերևում_ոճ = background:; |վերևում = |վերնագիր1 = <div class="center">'''[[Մուալլականեր|Նախաիսլամական]]<br>շրջան'''</div> |ցանկ1 = {{Navbox|child | groupstyle = width:10em; background:{{Հիմնական գույն}}; text-align:center; | liststyle = width:auto; | group1 = հեղինակներ | list1 =<div style=padding-left:3px;>[[Աբու Լեյլա ալ-Մուհալհիլ]] {{*}} [[Ադի իբն Զեյդ]] {{*}} [[Ամիր իբն ալ-Տուֆեյլ]] {{*}} [[Ամր իբն Քուլսում]] {{*}} [[Անտարա իբն Շադդադ]] {{*}} [[Ալ-Աշա]] {{*}} [[Զուհեյր իբն Ջանաբ]] {{*}} [[Զուհեյր իբն աբի Սուլմա]] {{*}} [[Իմրուլկայս]] {{*}} [[Հաթիմ ալ-Տաի]] {{*}} [[Ալ-Հարիս իբն Հիլիզա]] {{*}} [[Ալ-Հուջեյջա]] {{*}} [[Ալ-Հուրկա]] {{*}} [[Լաբիդ]] {{*}} [[Լեյլա բինթ Լուքեյզ]] {{*}} [[Ալ-Մունախխալ]] {{*}} [[Ալ-Նաբիղա]] {{*}} [[Ալ-Շանֆառա]] {{*}} [[Սամաուալ իբն Ադիյա]] {{*}} [[Տարաֆա]] {{*}} [[Ուսման իբն ալ-Հուվեյրիթ]] | group2 = երկեր | list2 =<div style=padding-left:3px;>[[Այյամ ալ-Արաբ]] {{*}} [[Խաբար (նախաիսլամական պոեզիա)|Խաբար]] {{*}} [[Կասիդա]] {{*}} [[Կիտա]] {{*}} [[Մուալլականեր]] {{*}} [[ալ-Նամառա արձանագրություն]] ([[:en:Namara inscription|en]]) {{*}} [[Նախաիսլամական արաբական արձանագրություններ]] ([[:en:Pre-Islamic Arabic inscriptions|en]]) {{*}} [[Նախաիսլամական արաբական պոեզիա]] ([[:en:Pre-Islamic Arabic poetry|en]]) {{*}} [[Ուքազի շուկա]] </div> }} |վերնագիր2 = <div class="center">'''Վաղ իսլամական<br>շրջան'''</div> |ցանկ2 = {{Navbox|child | groupstyle = width:10em; background:{{Հիմնական գույն}}; text-align:center; | liststyle = width:auto; | group1 = հեղինակներ | list1 =<div style=padding-left:3px;>[[Ալ-Ախտալ]] {{*}} [[Դուրեյդ իբն ալ-Սումաա]] ([[:en:Dorayd bin Al Soma|en]]) {{*}} [[Զուֆար ալ-Քիլաբի]] ([[:en:Zufar ibn al-Harith al-Kilabi|en]]) {{*}} [[Իբն աբի Հասինա]] ([[:en:Ibn Abi Hasina|en]]) {{*}} [[Լեյլա ալ-Ախյալիա]] {{*}} [[Ալ-Խանսա]] {{*}} [[Կատարի իբն ալ-Ֆուջաա]] {{*}} [[Կութեյլա ուխթ ալ-Նադր]] ([[:en:Qutayla ukht al-Nadr|en]]) {{*}} [[Հասսան իբն Սաբիթ]] {{*}} [[Մեյսուն բինթ Բահդալ]] ([[:en:Maysun bint Bahdal|en]]) {{*}} [[Ալ-Մուֆադդալ ալ-Դաբբի]] ([[:en:Al-Mufaddal al-Dabbi|en]]) {{*}} [[Ջարիր իբն Ատիյա]] {{*}} [[Քաաբ իբն Զուհեյր]] {{*}} [[Օմար իբն Աբի Ռաբիա]] {{*}} [[Ալ-Ֆարազդակ]] | group2 = երկեր | list2 =<div style=padding-left:3px;>[[Օմարյան պոեզիա]] {{*}} [[Ուզրական պոեզիա]] </div> }} |վերնագիր3 = <div class="center">'''[[Աբբասյան խալիֆայություն|Աբբասյան շրջան]]'''</div> |ցանկ3 = {{Navbox|child | groupstyle = width:10em; background:{{Հիմնական գույն}}; text-align:center; | liststyle = width:auto; | group1 = <br>հեղինակներ | list1 =<div style=padding-left:3px;>[[Աբբաս իբն ալ-Ահնաֆ]] {{*}} [[Աբդալլահ իբն ալ-Մութազզ]] ([[:en:Abdallah ibn al-Mu'tazz|en]]) {{*}} [[Աբդալլահ իբն ալ-Մուկաֆֆաա]] {{*}} [[Աբու ալ-Աթահիա]] {{*}} [[Աբու ալ-Ալա ալ-Մաարրի]] {{*}} [[Աբու Բաքր ալ-Սուլի]] ([[:en:Abu Bakr bin Yahya al-Suli|en]]) {{*}} [[Աբու Թամմամ]] {{*}} [[Աբու ալ-Կասիմ ալ-Մաղրիբի]] ([[:en:Abu'l-Qasim al-Husayn ibn Ali al-Maghribi|en]]) {{*}} [[Աբու Հայյան ալ-Թաուհիդի]] ([[:en:Abū Hayyān al-Tawhīdī|en]]) {{*}} [[Աբու Նուվաս]] {{*}} [[Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի]] {{*}} [[Աբու Ֆիրաս ալ-Համդանի]] {{*}} [[Ալ-Ասմաի]] ([[:en:Al-Asma'i|en]]) {{*}} [[Արիբ ալ-Մամունիա]] ([[:en:Arib al-Ma'muniyya|en]]) {{*}} [[Բադի ալ-Զաման ալ-Համադանի]] {{*}} [[Բաշշար իբն Բուրդ]] {{*}} [[Ալ-Բուհթուրի]] {{*}} [[Դիք ալ-Ջին]] ([[:en:Dik al-Jinn|en]]) {{*}} [[Մուհամմադ ալ-Հարիրի]] {{*}} [[Իբն Ադլան]] ([[:en:Ibn 'Adlan|en]]) {{*}} [[Իբն Դուրեյդ]] ([[:en:Ibn Duraid|en]]) {{*}} [[Իբն Կութեյբա]] ([[:en:Ibn Qutaybah|en]]) {{*}} [[Իբն Հայյուս]] ([[:en:Ibn Hayyus|en]]) {{*}} [[Իբն ալ-Նաֆիս]] {{*}} [[Իբն ալ-Ռումի]] ([[:en:Ibn al-Rumi|en]]) {{*}} [[Իբն ալ-Ֆարիդ]] ([[:en:Ibn al-Farid|en]]) {{*}} [[Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի]] {{*}} [[Ինան]] ([[:en:‘Inān|en]]) {{*}} [[Ալ-Խալիլ իբն Ահմադ ալ-Ֆարահիդի]] {{*}} [[Կուդամա]] {{*}} [[Մանսուր ալ-Հալլաջ]] ([[:en:Mansur Al-Hallaj|en]]) {{*}} [[Մարվան իբն աբի Հաֆսա]] ([[:en:Marwan ibn Abi Hafsa|en]]) {{*}} [[Ալ-Մուբառռադ]] ([[:en:Al-Mubarrad|en]]) {{*}} [[Ալ-Մութանաբբի]] {{*}} [[Յակութ ալ-Համավի]] {{*}} [[Նիֆտաուեյհի]] {{*}} [[Շահաբ ալ-Դին ալ-Սուհրավարդի]] ([[:en:Shahab al-Din Yahya ibn Habash Suhrawardi|en]]) {{*}} [[Շառիա]] ([[:en:Shāriyah|en]]) {{*}} [[Ալ-Շարիֆ ալ-Ռադի]] ([[:en:Al-Sharif al-Radi|en]]) {{*}} [[Ալ-Ջահիզ]] {{*}} [[Ալ-Սաալիբի]] {{*}} [[Ռաբիա Բասրի]] {{*}} [[Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի]] {{*}} [[Սիբաուեյհի]] {{*}} [[Ուլայյա բինթ ալ-Մահդի]] ([[:en:‘Ulayya bint al-Mahdī|en]]) {{*}} [[Ուսամա իբն Մունկիզ]] ([[:en:Usama ibn Munqidh|en]]) {{*}} [[Ալ-Ֆաթհ իբն Խական]] ([[:en:Al-Fath ibn Khaqan|en]]) | group2 = երկեր | list2 =<div style=padding-left:3px;>[[Ադուդիյաթ (ալ-Մութանաբբի)|Ադուդիյաթ]] {{*}} [[Հազար ու մի գիշեր]] {{*}} [[Մակամա]] {{*}} [[Շամմիյաթ (ալ-Մութանաբբի)|Շամմիյաթ]] {{*}} [[Սայֆիյաթ (ալ-Մութանաբբի)|Սայֆիյաթ]] {{*}} [[Քալիլա և Դիմնա]] {{*}} [[Քաֆուրիյաթ (ալ-Մութանաբբիի)|Քաֆուրիյաթ]] </div> }} |վերնագիր4 = <div class="center">'''[[ալ-Անդալուս]]<br>և [[Մաղրիբ]]'''</div> |ցանկ4 = {{Navbox|child | groupstyle = width:10em; background:{{Հիմնական գույն}}; text-align:center; | liststyle = width:auto; | group1 = <br>հեղինակներ | list1 =<div style=padding-left:3px;>[[Աբու ալ-Հասան ալ-Շուշթարի]] ([[:en:Abu al-Hasan al-Shushtari|en]]) {{*}} [[Աբու Մադյան]] ([[:en:Abu Madyan|en]]) {{*}} [[Իբն ալ-Ջայյաբ]] ([[:en:Ibn al-Jayyab|en]]) {{*}} [[Իբն Ջուբեյր]] {{*}} [[Աբու ալ-Վալիդ ալ-Բաջի]] ([[:en:Abu al-Walid al-Baji|en]]) {{*}} [[Իբն ալ-Աբբար]] ([[:en:Ibn al-Abbar|en]]) {{*}} [[Իբն Աբդ Ռաբբիհ]] ([[:en:Ibn Abd Rabbih|en]]) {{*}} [[Իբն Արաբի]] ([[:en:Ibn Arabi|en]]) {{*}} [[Իբն Բաջա]] {{*}} [[Իբն Զեյդուն]] ([[:en:Ibn Zaydun|en]]) {{*}} [[Իբն ալ-Խատիբ]] ([[:en:Ibn al-Khatib|en]]) {{*}} [[Իբն Կուզման]] ([[:en:Ibn Quzman|en]]) {{*}} [[Իբն Հազմ]] ([[:en:Ibn Hazm|en]]) {{*}} [[Իբն Համդիս]] ([[:en:Ibn Hamdis|en]]) {{*}} [[Իբն Ջուզեյ]] ([[:en:Ibn Juzayy|en]]) {{*}} [[Իբն Տուֆեյլ]] {{*}} [[Ալ-Մութամիդ իբն Աբբադ]] ([[:en:Al-Mu'tamid ibn Abbad|en]]) {{*}} [[Մուհամմադ իբն Հանի]] ([[:en:Muhammad ibn Hani al-Andalusi al-Azdi|en]]) {{*}} [[Նազհուն ալ-Ղարնաթիա]] ([[:en:Nazhun al-Garnatiya bint al-Qulaiʽiya|en]]) {{*}} [[Ալ-Ռումեյքիա]] ([[:en:Al-Rumaikiyya|en]]) {{*}} [[Վալլադա բինթ ալ-Մուսթաքֆի]] ([[:en:Wallada bint al-Mustakfi|en]]) | group2 = երկեր | list2 =<div style=padding-left:3px;>[[Անդալուսյան պոեզիա]] {{*}} [[Զաջալ]] {{*}} [[Մուվաշշահ]] </div> }} |վերնագիր5 = <div class="center">'''[[Մամլուքների սուլթանություն|Մամլուքյան]] և<br>[[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան շրջան]]'''</div> |ցանկ5 = {{Navbox|child | groupstyle = width:10em; background:{{Հիմնական գույն}}; text-align:center; | liststyle = width:auto; | group1 = հեղինակներ | list1 =<div style=padding-left:3px;>[[Աբդ ալ-Կադիր ալ-Բաղդադի]] ([[:en:Abd al-Qadir al-Baghdadi|en]]) {{*}} [[Աբդ ալ-Ղանի ալ-Նաբլուսի]] ([[:en:Abd al-Ghani al-Nabulsi|en]]) {{*}} [[Ահմադ իբն ալ-Թրիքի]] ([[:en:Ahmed Ben Triki|en]]) {{*}} [[Այիշա ալ-Բաունիա]] ([[:en:'A'isha al-Ba'uniyya|en]]) {{*}} [[Ալ-Բուսիրի]] ([[:en:Al-Busiri|en]]) {{*}} [[Իբն Բատուտա]] {{*}} [[Իբն Խալդուն]] {{*}} [[Իբն Մանզուր]] ([[:en:Ibn Manzur|en]]) {{*}} [[Իբն Նուբաթա]] ([[:en:Ibn Nubata|en]]) {{*}} [[Իբն ալ-Վարդի]] ([[:en:Ibn al-Wardi|en]]) {{*}} [[Ալ-Կալկաշանդի]] {{*}} [[Համդալլահ Մուստաուֆի]] ([[:en:Hamdallah Mustawfi|en]]) {{*}} [[Հաննա Դիաբ]] ([[:en:Hanna Diyab|en]]) {{*}} [[Տալաի իբն Ռուզիք]] | group2 = երկեր | list2 =<div style=padding-left:3px;>[[Հրաշքների գիրք (արաբական ձեռագիր)|Հրաշքների գիրք]] </div> }} |վերնագիր6 = <div class="center">'''[[Նահդա]] և<br>[[Արդի արաբերեն գրականություն|Արդի շրջան]]'''</div> |ցանկ6 = {{Navbox|child | groupstyle = width:10em; background:{{Հիմնական գույն}}; text-align:center; | liststyle = width:auto; | group1 = հեղինակներ | list1 =[[Աբբաս ալ-Ակկադ]] {{*}} [[Աբդալլահ ալ-Արուի]] {{*}} [[Աբդ ալ-Լատիֆ ալ-Լաաբի]] {{*}} [[Աբդ ալ-Մալիք Նուռի]] {{*}} [[Աբդ ալ-Մասիհ Հադդադ]] {{*}} [[Աբդ ալ-Ռահման Շուքրի]] {{*}} [[Աբդ ալ-Ռահման ալ-Մունիֆ]] {{*}} [[Աբդ ալ-Ռահման Քաշղարի]] {{*}} [[Աբդ ալ-Ռահման ալ-Քաուաքիբի]] {{*}} [[Աբդ ալ-Վահհաբ ալ-Բայաթի]] {{*}} [[Աբդալլահ Մարաշ]] {{*}} [[Աբդալլահ ալ-Նադիմ]] {{*}} [[Աբու ալ-Կասիմ ալ-Շաբբի]] {{*}} [[Աբու Շադի]] {{*}} [[Աբու Սալմա]] {{*}} [[Ադիբ Իսհակ]] {{*}} [[Ադունիս]] {{*}} [[Աիշա Թեյմուր]] {{*}} [[Ալաա ալ-Ասուանի]] {{*}} [[Ալի ալ-Դուաջի]] {{*}} [[Ալի Մահմուդ Տահա]] {{*}} [[Ալի Մուբարաք]] {{*}} [[Ալիֆա Ռիֆաաթ]] {{*}} [[Ահլամ Մուսթաղանիմի]] {{*}} [[Ահմադ Աբդ ալ-Ղաֆուր Ատտառ]] {{*}} [[Ահմադ Զաքի Փաշա]] {{*}} [[Ահմադ Մատառ]] {{*}} [[Ահմադ Շաուկի]] {{*}} [[Ահմադ Ռիդա]] {{*}} [[Ահմադ Ֆարիս ալ-Շիդիակ]] {{*}} [[Ամալ Դունկուլ]] {{*}} [[Ամալ Նասիր]] {{*}} [[Ամին ալ-Ռեյհանի]] {{*}} [[Անտուան Սաադա]] {{*}} [[Բադր Շաքիր ալ-Սայյաբ]] {{*}} [[Բուտրուս ալ-Բուսթանի]] {{*}} [[Զաքարիա Թամիր]] {{*}} [[Զու ալ-Նուն Այյուբ]] {{*}} [[Էդվարդ Սաիդ]] {{*}} [[Էթել Ադնան]] {{*}} [[Էմիլ Հաբիբի]] {{*}} [[Թաուֆիկ ալ-Հաքիմ]] {{*}} [[Իբրահիմ ալ-Մազինի]] {{*}} [[Իբրահիմ ալ-Յազիջի]] {{*}} [[Իբրահիմ Նագի]] {{*}} [[Իբրահիմ Նասրալլահ]] {{*}} [[Իհսան Աբդ ալ-Կուդդուս]] {{*}} [[Իլյա աբու Մադի]] {{*}} [[Լեյլա աբու Զեյդ]] {{*}} [[Լեյլա Աբուլելա]] {{*}} [[Խալիլ Մուտրան]] {{*}} [[Կուստաքի ալ-Հիմսի]] {{*}} [[Հաննա Մինա]] {{*}} [[Հասան Թաուֆիկ]] {{*}} [[Հաֆիզ Իբրահիմ]] {{*}} [[Հուդա Բարաքաթ]] {{*}} [[Ղադա ալ-Սամման]] {{*}} [[Ղասսան Քանաֆանի]] {{*}} [[Մահմուդ Դարվիշ]] {{*}} [[Մահմուդ Թեյմուր]] {{*}} [[Մահմուդ Սամի ալ-Բարուդի]] {{*}} [[Մահմուդ Տահիր Լաշին]] {{*}} [[Մալաք Հիֆնի Նասիֆ]] {{*}} [[Մարի Աջամի]] {{*}} [[Մարյանա Մարաշ]] {{*}} [[Մարուն Աբուդ]] {{*}} [[Մարուֆ ալ-Ռուսաֆի]] {{*}} [[Մեյ Զիադա]] {{*}} [[Միխայիլ Նուայմե]] {{*}} [[Մուհամմադ Աբդո]] {{*}} [[Մուհամմադ Բաննիս]] {{*}} [[Մուհամմադ Թեյմուր]] {{*}} [[Մուհամմադ Ալուան]] {{*}} [[Մուհամմադ ալ-Մաղուտ]] {{*}} [[Մուհամմադ ալ-Մուվեյլիհի]] {{*}} [[Մուհամմադ Շուքրի]] {{*}} [[Մուհամմադ ալ-Ջաուահիրի]] {{*}} [[Մուստաֆա ալ-Թալ]] {{*}} [[Մուստաֆա Քամիլ]] {{*}} [[Մուֆդի Զաքարիա]] {{*}} [[Յահյա Հակկի]] {{*}} [[Յակուբ Սաննու]] {{*}} [[Յուսուֆ Զիդան]] {{*}} [[Յուսուֆ Իդրիս]] {{*}} [[Յուսուֆ ալ-Խալ]] {{*}} [[Նագիբ Մահֆուզ]] {{*}} [[Նազիք ալ-Մալաիքա]] {{*}} [[Նադրա Հադդադ]] {{*}} [[Նասիբ Արիդա]] {{*}} [[Նասիֆ ալ-Յազիջի]] {{*}} [[Նաուալ ալ-Սաադաուի]] {{*}} [[Նաում Մուքարզիլ]] {{*}} [[Նիզար Կաբբանի]] {{*}} [[Ջաբրա Իբրահիմ Ջաբրա]] {{*}} [[Ջալալ Բարջաս]] {{*}} [[Ջամիլ Սիդկի ալ-Զահավի]] {{*}} [[Ջիրջի Զեյդան]] {{*}} [[Ջուբրան Խալիլ Ջուբրան]] {{*}} [[Ռաշիդ Այյուբ]] {{*}} [[Ռիզկալլա Հասուն]] {{*}} [[Ռիֆաա Ռաֆի ալ-Տահտաուի]] {{*}} [[Սաադի Յուսուֆ]] {{*}} [[Սաիդ Ակլ]] {{*}} [[Սաուդ ալ-Սանուսի]] {{*}} [[Սալահ Ջահին]] {{*}} [[Սալիմ ալ-Բուսթանի]] {{*}} [[Սամիհ ալ-Կասիմ]] {{*}} [[Սաֆա Խուլուսի]] {{*}} [[Սինան Անտուն]] {{*}} [[Սուլեյման ալ-Բուսթանի]] {{*}} [[Սուհեյր ալ-Կալամաուի]] {{*}} [[Վալի ալ-Դին Յաքուն]] {{*}} [[Վահբի ալ-Բուրի]] {{*}} [[Տահա Հուսեյն]] {{*}} [[Ալ-Տահիր Ջաուտ]] {{*}} [[ալ-Տայիբ Սալիհ]] {{*}} [[Քաթիբ Յասին]] {{*}} [[Քոլեթ Խուրի]] {{*}} [[Օմար Աբու Ռիշա]] {{*}} [[Ֆադիա ալ-Ֆակիր]] {{*}} [[Ֆաիկ Աբդ ալ-Ջալիլ]] {{*}} [[Ֆառահ Անտուն]] {{*}} [[Ֆրանսիս Մարաշ]] | group2 = երկեր | list2 =<div style=padding-left:3px;>[[Արաբական հրապարակախոսություն]] {{*}} [[Բռնապետության բնույթը և ստրկացման վերացումը (Աբդ ալ-Ռահման ալ-Քաուաքիբի)|Բռնապետության բնույթը և ստրկացման վերացումը]] {{*}} [[Հյուսիսային ուխտագնացության ժամանակը]] {{*}} [[Շահրազադ (Թաուֆիկ ալ-Հաքիմ)|Շահրազադ]] {{*}} [[Պիգմալիոն (Թաուֆիկ ալ-Հաքիմ)|Պիգմալիոն]] {{*}} [[Քաղաքների մայրը (Աբդ ալ-Ռահման ալ-Քաուաքիբի)|Քաղաքների մայրը]] {{*}} [[Քարանձավի մարդիկ (Թաուֆիկ ալ-Հաքիմ)|Քարանձավի մարդիկ]] | group3 = խմբակներ | list3 =<div style=padding-left:3px;>[[Ապոլլոն (գրական խմբակ)|Ապոլլոն]] {{*}} [[Դիվան (գրական խմբակ)|Դիվան]] {{*}} [[Նոր դպրոց (գրական միություն)|Նոր դպրոց]] {{*}} [[Փետուրի միավորում]] </div> }} |վերնագիր7 = <div class="center">'''[[Արաբական գրականություն|Արաբական երկրների<br>գրականություն]]'''</div> |ցանկ7 =[[Ալժիրյան գրականություն|Ալժիր]] {{*}} [[Բահրեյնի գրականություն|Բահրեյն]] {{*}} [[Եգիպտական գրականություն|Եգիպտոս]] ([[Ղպտի-արաբական գրականություն|Ղպտի-արաբական]]) {{*}} [[Թունիսյան գրականություն|Թունիս]] {{*}} [[Իրաքյան գրականություն|Իրաք]] {{*}} [[Լիբանանյան գրականություն|Լիբանան]] {{*}} [[Լիբիական գրականություն|Լիբիա]] {{*}} [[Կատարի գրականություն|Կատար]] {{*}} [[Մարոկկոյի գրականություն|Մարոկկո]] {{*}} [[Պաղեստինյան գրականություն|Պաղեստին]] {{*}} [[Սիրիական գրականություն|Սիրիա]] {{*}} [[Սոմալիի գրականություն|Սոմալի]] {{*}} [[Սուդանի գրականություն|Սուդան]] </div> }} a5pdsijz9vftwq476hvh6e8no8unzmo 0 1317306 10722265 10722065 2026-04-08T16:22:09Z Խմբագրող 136173 Վերահղվում է դեպի [[Օմար Աբու Ռիշա]] 10722265 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Օմար Աբու Ռիշա]] mwak683id894aygplnmh15bl00cw9lt 2 1318235 10722564 10699880 2026-04-09T11:33:38Z Սյուզի Սիրադեղյան 165717 10722564 wikitext text/x-wiki https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%B4%D0%B5%D0%B2%D1%8F%D1%82%D0%B8%D1%85%D0%B2%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BE%D0%B3%D0%BE_%D0%BB%D0%B8%D1%81%D0%B0 '''«Պատմություն իննը պոչանի աղվեսի մասին»''' ({{lang-ko|구미호뎐}}, նաև հայտնի է որպես «Կումիհոյի պատմություն»),[[Հարավային Կորեա|Հարավային Կորեայի]] [[դորամա]] ժանրը [[ֆանտաստիկա]] և [[դրամա]] 2020-2023 թվականների ։Գլխավոր դերերում [[Լի Դոնգ Ուկ|Լի Դոնգ ՈՒկ]],[[Կիմ Սոնգ Բոմ]] և [[Չո Բո Ա]]<ref>{{Cite web |title=김범, tvN '구미호뎐' 합류…이동욱과 호흡 &#91;공식&#93;|url=https://www.tvreport.co.kr/2038253|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211219180345/https://www.tvreport.co.kr/2038253|archive-date=2021-12-19|access-date=2022-04-27}}</ref><ref>{{Cite web |title=이동욱X조보아, 드라마 ‘구미호뎐’ 주연으로 캐스팅 |url=https://sports.khan.co.kr/entertainment/sk_index.html?art_id=201912261547003&sec_id=540201 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220427195700/https://sports.khan.co.kr/entertainment/sk_index.html?art_id=201912261547003&sec_id=540201 |archive-date=2022-04-27 |access-date=2022-04-27}}</ref>։ == Սյուժե == Լի Յոն ([[Լի Դոնգ Ուկ|Լի Դոնգ ՈՒկ]] ),Կումիհո ,որը ավելի քան 1000 տարեկան է։Նա ով ժամանակին եղել է Պեկտու լեռան պահապան հոգին այժմ դարձել է քաղաքի բնակիչ։Նա աշխատում Տալիֆայի մոտ(Կիմ Չեն Նան),Սանձու գետի պահապան և հանդերձյալ աշխարհից հատուկ գործակալ ով պաշտպանում էր մահկանացուների աշխարհը ցանկացած գերբնական վտանգներից։Լի Յոնը ապրում էր քաղաքում,որտեղ նրան օգնում էր իր ենթակա,ընկեր և անասնաբույժ Գու Սին Ջու ն։ Աղվես բռնելու առաքելության ժամանակ,որը սպանել և կերել էր շատ մարդկանց լյարդեր և հիմա քողարկված մարդու մարմնում փորձում էր ամուսնանալ,նրան նկատում խելացի անվախ հեռուստատեսության պրոդյուսեր Նամ Ջիա ն ([[Չո Բո Ա]] )։ Ջիան Յոնին ճանաչում է,երբ նա հեռանում է առաքելության կատարման վայրից և հետո գտավ որտեղ է ապրում Յոնը,որ նա տիրապետում է գերբնական ուժերի ,և նրա գերբնական ուժերը, ինչը նա ի վերջո հաստատում է՝ ցատկելով իր բնակարանի պատշգամբից՝ ձեռքին ֆլեշ կրիչ, որը պարունակում էր տեսանյութ, որտեղ Յոնը կռվում է մեկ այլ աղվեսի (իր եղբայր Լի Ռան) հետ և ստիպում Յոնին փրկել նրան։ Այնուհետև պարզվում է ,որ Ջիայի իննամյակի օրը Ջիան և իր ծնողները ճանապարհատրանսպորտային պատահարի մեջ էին ընկել և նրա ծնողները պետք է մահացած լինեին ։Սակայն Ջիան միակն էր ով հիշում էր երկու անհատների ովքեր ձևանում էին իր ծնողները։Նրանք փորձում էին ուտել Ջիային ,սակայն Յոնը փրկել էր նրան։Ավելի ուշ նա գնացել էր վթարի վայր,սակայնի ծնողների մարմիանները այդպես էլ չէր գտել։Սա ստիպեց նրան ,որ ծնողները ողջ են և դրա համար նա որոշեց ուսումնասիրել գերբնական ուժերը ,որպեսզի անհրաժեշտության դեպքում գտնի և փրկի իր սիրելի ծնողներին։ Այնուհետև պարզվում է,որ Նամ Ջիան Յոնի առաջին սիրո [[Ռեինկարնացիա (վերամարմնավորում)|ռենկարնացիան]] է։Նա մահացել էր Յոնի ձեռքերի մեջ,փորձելով փրկել լեռան ոգուն չար վիշապ Իմուգիից ,որը փորձում էր տիրանալ նրա մարմնին։ Չարաշահելով իր լիազորությունները՝ վշտահար Յոնը կանգնեցրեց Աիմին Սանձու գետի վրայով տանող նավակը, համբուրեց նրան և տվեց աղվեսի ուլունք՝ խնդրելով վերածնվել։Փոխարենը նա խոստացավ Աիմին ,որ նա իրեն կգտնի այդ ուլունքի օգնությամբ։Այդ դարերի ընթացքում Յոնը հանդիպել է Աիմի բազում կրկնօրինակների,բայց նրանցից ոչ մեկի մոտ չկար աղվեսի ուլունքը։Պատմությունը ծավալվում է այն ժամանակ, երբ Լի Յոնը փորձում է պայքարել Նամ Ջիայի նկատմամբ իր աճող հրապուրանքի դեմ, չնայած աղվեսի ուլունքի բացակայությանը։Մինչ դեռ Յոնը ստիպված էր զբաղվել Լի Ռանով( [[Կիմ Սոնգ Բոմ]]) ՝ իր եղբորով էր ով իրեն լքված էր զգում այն բանից հետո ,երբ Յոնը հրաժարվել էր լեռան ոգու պահապանը լինելուց ,որպեսզի Տալիֆայի մոտ աշխատի Աիմի ռենկարնացիայի դիմաց։ Ռանը խորը թշնամանք էր տածում եղբոր նկատմամբ՝ Աիմին իրենից վեր դասելու և լեռան պաշտպանը չդառնալու համար։ Այդ ժամանակ երկրային վիշապ Իմուգին ավարտում է ռենկարնացիան և այս անգամ նա ոչ միայն Յոնի մարմինն էր ուզում այլ նաև Ջիայի սիրտը։ == Դերերում == Գլխավոր դերերում [[Լի Դոնգ Ուկ|Լի Դոնգ ՈՒկ]] ը Լի Յոնի դերում Կումիհո (իննը պոչանի աղվես) նախկին լեռան հոգի և Պեկտու լեռան պահապան , Աիմին/Ջիային սիրեկանը և Լի Ռանի եղբայրը։Նա առաքելություններ է կատարում հանդերձյալ կյանքի ներգաղթի բյուրոյի համար՝ միաժամանակ փնտրելով Աիմի վերամարմնավորմանը։ [[Կիմ Սոնգ Բոմ]] ը Լի Ռանի դերում Լի Ջու-վոն երիտասարդ Լի Ռանի դերում Կիսակումիհո լինելով և Լի Յոնի կրտսեր եղբայրը, նա վրեժ է լուծում իր եղբորից։ Նա միտումնավոր վնասում է մարդկանց, ինչը, իր հերթին, խնդիրներ է առաջացնում Յոնի համար։ Նա թաքցնում է իր հոգատար բնույթը՝ խորը վրդովմունքով լցված եղբոր նկատմամբ։ Մանկության տարիներին նրան լքել է իր մարդկային մայրը՝ «Քաղցած ուրվականների անտառում»։ Այնտեղ նրա վրա հարձակվել են ուրվականներ, բայց Յոնը փրկել է նրան։ Նա հետևել է եղբորը լեռան վրա՝ նոր կյանք սկսելու և երջանիկ ապրելու համար։ Սակայն, երբ Աիմը մահանում է, Յոնը լքում է Պեկտու լեռը և հրաժարվում լեռնային ոգու իր կարգավիճակից՝ թողնելով Ռանին մենակ, ինչը սնուցում է նրա աճող ատելությունը Լի Յոնի նկատմամբ։ [[Չո Բո Ա]] Նամ Ջիայի /Աիմի/տարբեր ժամանակներում Աիմի վերամարմնավորումների դերերում։ Նամ Ջիան 30-ամյա պրոդյուսեր է TVC-ում: Նա Լի Յոնի նախկին սիրեցյալի՝ Աիմի՝ Չոսոնի թագավորի յոթերորդ դստեր վերամարմնավորումն է: Իմուգիի կողմից տիրապետվող հորը փրկելու համար նա թույլ տվեց վիշապին վերցնել իրեն՝ խոստանալով նրան տանել Յոնի մոտ: Այնուհետև Աիմը խնդրում է Լի Յոնին սպանել իրեն, որպեսզի նա պաշտպանի իրեն զոհաբերելուց: Նամ Ջիան վերամարմնավորվելուց հետո հաճախակի ունենում է անհատականության բաժանված խանգարումներ, որոնք հետագայում պարզվում է, որ նրա մեջ Իմուգիից մնացած մասին պատճառով է։ {| class="wikitable" |+ !Դերասան !Կերպար !Դեր |- |[[Լի Դոնգ Ուկ|Լի Դոնգ ՈՒկ]] |Լի Յոն |գլխավոր |- |[[Կիմ Սոնգ Բոմ]] |Լի Ռան |գլխավոր |- |Լի Ջու Վոն |Լի Ռան(երիտասարդ) |երկրորդական |- |Չո Բո Ա |Նամ Ջիա/Աիմ |գլխավոր |- |Պակ Դա Յոն |Նամ Ջիա/Աիմ(երիտասարդ) |երկրորդակ |- |Կիմ Յոն Ջի |Կիմ Յուրի |գլխավոր |- |Կիմ Հի Ջոն |Յի Յոն Սուն/Նամ Ջիայի մայրը |երկրորդակ |- |Չոն Սի Յուլ |Կիմ Սու Օ |երկրորդական |- |Հվան Հի |Կու Սին Ջու |գլխավոր |- |Կիմ Ջոն Նան |Թալիֆա |գլխավոր |- |Ան Գիլ Գան |Կենեո(Թալիֆայի ամուսին) |գլխավոր |- |Չժու Սոկ Թհե |Чхве Тхэ Сок |երկրորդական |- |Չոն Ի Սո |Կիմ Սե Ռոմ |երկրորդական |- |Կիմ Կան Մին |Պյո Ջե Հվան |երկրորդական |- |Սունգ Վու Հյուն |Չոնգ Հյուն Վու |հյուր |- |Օհմ Հյո Սոպ |Քվոն Հի Ռյոն,TV նախագահ |երկրորդական |- |Սոնգ Յանգ-Գյու |Նամ Ջոն Սու,Նամ Ջիայի հայրը |երկրորդական |- |Դո Յոն Ջին |Սեո Փյունգ Հի |հյուր |- |Մեն Բոն Հակ |Սո Գի Չխան |հյուր |- |Չան Յոն Չխոլ |ձկնորս |հյուր |- |Գիմ Դոն Հյոն |ձկնորս |հյուր |- |Չի Հոն Իլ |Չին Սիկ |հյուր |- |Կիմ Սոն Յուլ |Կղզու անտառային ոգի |հյուր |- |Կիմ Յոն Սոն |Շամանուհի |հյուր |- |Կիմ Սու Ջին |Բոկ Հե Ջա(խխունջ հարսնացու) |երկրորդական |- |Չան Ոն Հիոն |Պեկ Սի ՈՒ |երկրորդական |- |Լի Ջոն Մին |հարսնացու |հյուր |- |Լի Թխեկ Գին |ամուսին |հյուր |- |ՈՒ Հյոն |աղվեսի անցած շրջադարձի տոտեմ |հյուր |- |Լի Գյու Հյոն |տեղակալ |երկրորդական |- |Կիմ Թխե Յուլ |Իմուգի(երիտասարդ) |երկրորդական |- |Սիմ Սո Յոն |խավարի հոգի |գլխավոր |- |Լի Թխե Րի |Իմուգի |գլխավոր |} == Трансляция == Телесериал выходил в эфир на канале [[TVN (Республика Корея)|tvN]] с 7 октября по 3 декабря 2020 года<ref>{{Cite web |title=3 Wednesday-Thursday dramas kick off together |url=http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20201011000151&np=1&mp=1 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201011170601/http://www.koreaherald.com/view.php?ud=20201011000151&np=1&mp=1 |archive-date=2020-10-11 |access-date=2022-04-27}}</ref>. 18 ноября 2020 года в эфире дорамы был сделан недельный перерыв, чтобы обеспечить лучшее производство оставшихся четырёх эпизодов. Вместо них был показан закулисный специальный выпуск под названием «Сказка о девятихвостых: 600-летняя легенда» ({{lang-ko|구미호뎐-600년의 전설}})<ref>{{Cite web |title='구미호뎐' 결방 후 스페셜방송으로 대체 «남은 4회 극 완성도 높기 위해» |url=http://www.newsinside.kr/news/articleView.html?idxno=1095134 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206133914/http://www.newsinside.kr/news/articleView.html?idxno=1095134 |archive-date=2022-02-06 |access-date=2022-04-27}}</ref>. С 18 ноября по 4 декабря в эфире также транслировался [[спин-офф]] из трёх частей под названием «Сказка о девятихвостом лисе: Незаконченная история» ({{lang-ko|구미호뎐: 못다한 이야기}}), в центре внимания которого оказался младший брат Ли Ёна Ли Ран и его сообщница Ки Ю Ри<ref>{{Cite web |title='구미호뎐' 결방, 스페셜 '600년의 전설'·스핀오프 '구미호뎐 못다한이야기' 방송 |url=http://enter.etoday.co.kr/view/news_view.php?varAtcId=191644 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206133920/http://enter.etoday.co.kr/view/news_view.php?varAtcId=191644 |archive-date=2022-02-06 |access-date=2022-04-27}}</ref><ref>{{Cite web |title=Here’s Why You Should Watch Kim Bum’s 'Tale Of The Nine-Tailed' Spinoff |url=https://thebeaulife.co/art-entertainment-news/untold-story-tale-of-the-nine-tailed-kim-bum-kim-jong-yi |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220206133913/https://thebeaulife.co/art-entertainment-news/untold-story-tale-of-the-nine-tailed-kim-bum-kim-jong-yi |archive-date=2022-02-06 |access-date=2022-04-27}}</ref>. В России премьера на федеральном телевидении состоялась 20 мая 2022 года на телеканале [[ТВ-3]] с показом новых серий каждую пятницу в 19:30<ref>[https://tvmag.ru/article/serials/2022-05-11-kanal-tv-3-nazval-datu-vykhoda-novogo-seriala-iz-korei-istoriya-devyatikhvostogo-lisa/ Телеканал ТВ-3 назвал дату премьеры у себя в эфире нового южнокорейского сериала «История девятихвостого лиса»]</ref><ref>[https://tv3.ru/post/istoriya-devyatikhvostogo-lisa-startuet-20-maya-na-tv-3 Дорама "История девятихвостого лиса" стартует 20 мая на ТВ-3]</ref>. == Примечания == {{примечания}}{{ВС}} [[Категория:Телесериалы Республики Корея, запущенные в 2020 году]] [[Категория:Телесериалы на корейском языке]] [[Категория:Телесериалы Республики Корея, завершённые в 2020 году]] du1shyog9oxo8ofwxy7y22h6jkl8fzc 0 1321305 10722514 10700492 2026-04-09T08:58:49Z 23artashes 2675 Ժամկետանց կաղապարի հեռացում 10722514 wikitext text/x-wiki {{Փողոց | անվանում = Բաղդադի փողոց | բնօրինակ անվանում = {{lang-ar|شارع بغداد}} | պատկեր = | նկարագրություն = | երկիր = {{դրոշավորում|ԱՄԷ}} | շրջան = | գտնվում է = [[Դուբայ]] | մարզ = [[Դուբայի Էմիրություն]] | պատմական շրջան = | միկրոշրջան = | տեղանք = | երկարություն = | լայնություն = | սկիզբ = | ավարտ = | մետրո = | գնացք = | տրամվայ = | տրոլեյբուս = | ավտոբուս = | երթուղային տաքսի = | նախկին անվանում = | անվանվել է = | ինդեքս = | հեռախոսահամարներ = | պարամետրի անվանում = | պարամետր = | քարտեզ = | կոորդինատներ = {{Coord|25|16|34|N|55|23|14|E|type:landmark_region:AE|display=inline,title}} | wikimapia = | openstreetmap = | yandexmaps = | googlemaps = | mapia = }} '''Բաղդադի փողոց''' ({{Lang-ar|شارع بغداد}}), փողոց [[Արաբական Միացյալ Էմիրություններ]]ի [[Դուբայ]] քաղաքում։ Ունի 2,3 կիլոմետր երկարություն<ref>{{Cite web |title=الشوارع التي سيمر بها طواف دبي في مرحلته الأخيرة |url=https://www.albayan.ae/sports/all-games/2016-02-06-1.2567126 |access-date=2022-07-07 |website=www.albayan.ae |language=ar}}</ref>։ Անվանակոչվել է [[Իրաք]]ի մայրաքաղաք [[Բաղդադ]]ի պատվին։ Այն սկիզբ է առնում [[Ալ Նահդա (Դուբայ)|Ալ Նահդա]] թաղամասի Ալ Իթիհադ մայրուղուց ու մինչև E 311 ավտոմայրուղուն (Շեյխ Մոհամեդ իբն Զայեդի մայրուղի) միանալը, անցնում է [[Ալ Ղուսայս]] և [[Մուհայսնահ]] թաղամասերով։ Ավտոմայրուղու սպասարկմամբ և կառավարմամբ զբաղվում է Դուբայի ճանապարհների և տրանսպորտի վարչությունը<ref>{{Cite web |last=الوشاحي |first=دبي-سعيد |title=«طرق دبي» تُلبّي مقترحات الجمهور |url=https://www.albayan.ae/across-the-uae/news-and-reports/2018-03-12-1.3208279 |access-date=2022-07-07 |website=www.albayan.ae |language=ar}}</ref><ref>{{Cite web |title=انجاز مشروع الاشارات المعلقة على كافة تقاطعات دبي |url=https://www.albayan.ae/across-the-uae/2002-05-12-1.1329739 |access-date=2022-07-07 |website=www.albayan.ae |language=ar}}</ref>։ 2009 թվականին Դուբայի Ճանապարհային երթևեկության գլխավոր վարչությունը նշել է, որ փողոցում գրանցվել են հետիոտների կողմից սխալ տեղով փողոցն անցնելու երկրորդ ամենաշատ դեպքերը<ref>{{Cite web |title=3067 مخالفة لعبور المشاة خلال الربع الأول العام الحالي |url=https://www.albayan.ae/across-the-uae/2009-04-05-1.421340 |access-date=2022-07-07 |website=www.albayan.ae |language=ar}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Դուբայի փողոցներ]] rabmj4rcclp04tlzoyhnvdmruavta5b 4 1321799 10722221 10722148 2026-04-08T14:55:50Z Խմբագրող 136173 /* Խմբագրող */ 10722221 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ բաժին/գլխագիր}} Ստորև ներկայացված օրինակը ավելացրեք ցանկի ներքևում և լրացրեք տվյալները՝ երկիրն ու հոդվածի անունը։ <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> == Մասնակցային անուն == # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} </pre></div> <!-- ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍՏԵՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ ՑԱՆԿԻ ՎԵՐՋՈՒՄ --> == [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գունարս Աստրա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սալեհ Մոհամմադի}} # Նովգորոդյան երկիր, {{Pagesize|Գալինա Շիրշինա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Բուխարեստի թափառող շներ}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ստրադա Սֆորիի}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թերի Լ. Բենչինի}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իրանիկա հանրագիտարան}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Հելենա Սիրկուս}} # {{դրոշ|Թաթարստան}} {{Pagesize|Գալիա Կայբիցկայա}} == [[User:Slava Sahakyan70|<font face="Helvetica="black">'''Slava Sahakyan70'''</font>]][[User talk:Slava Sahakyan70|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարթա Շտեֆի Բրաուն}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դելինա Ֆիկո}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ադելհայդ Քոֆլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հերմինե Բաումա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վերենա Ալտենբերգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ուրսուլա Շտրաուս}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թամարա Բյոշ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարտինա Գորիչանեց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պատրիսիա Կովաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էլֆի ֆոն Դասանովսկի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ինգրիդ Հեբլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Չիբինի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Անիտա Վախթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քեյթ Ալլեն}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզիա Քիսլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իվոնա Դադիչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պիա Ցերքհոլդ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատյա Վիներռոյթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նադին Վերաչնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դանիելա Ուլբինգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մագդալենա Կրսակովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թրուփե}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թանցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լաուրա Սթիգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզա Շթադլոբեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Զոֆի Զորշագ}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դրիթա Զիրի}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Լորա Խրիստովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Շվայնբերգեր}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Եվգենիա Բուրտասովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դորոթեա Շվարց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Շիխթլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբինա Փայեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յուլիա Շվայգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Արիանե Ռեդլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Ռամզաուեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յոհաննա Ռայխերտ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ժանին Ռոսներ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կարոլինա Փիլհաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Եվա Փինքելնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիկտորյա Փինթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լուբյանա Պիովեսանա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ռեգինա Տայսլ Պոկոռնա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միրյամ Փուխներ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Յարոսլավ Լավրենյուկ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Տաիսիա Մարչենկո}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Տոնի Վոդիշեկ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իզաբել Փլախ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Բիրգիտ Փլացեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբրինա Ֆիլցմոզեր}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Խորվաթիայի պատանի ձեռնագնդորդների հավաքական}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միռնեսա և Միռնետա Բեչիրովիչներ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Բեդեչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատրին Բայեռլ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Էգլե Յուրգայտիտե}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Մուհամմադքոդիր Համրոլիև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Շերզոդ Նասրուլլաև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աբդուվոհիդ Նեմատով}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էրիկա Ֆիշեր}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աքմալ Մոզգովոյ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուզանիտա}} == [[User:Արարատ Թրվանց|<font face="Helvetica="black">'''Արարատ Թրվանց'''</font>]][[User talk:Արարատ Թրվանց|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Նիկոս Վուցիս}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Տարանեհ Ջավանբախտ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ադամ Սանդուրսկի}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Հունգարիայի օրհներգ}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ան-26-ի ավիաաղետ Կույբիշևի մոտակայքում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալեքսանդր Օտրոշչենկո}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ստեֆան Մազուրկևիչ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Բրոնիսլավ Կնաստեր}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Ժուժա Ռադնոտի}} == [[User:Արշո|<font face="Helvetica="black">'''Արշո'''</font>]][[User talk:Արշո|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պետրո Մարկո}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պորտո Պալերմո ամրոց}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Ալեքսանդրա Մախրովսկայա}} # {{Pagesize|Սերգեյ Մագնիտսկի}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Թամարա Կացենելենբոգեն}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Աննա Զելենովա}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Իսա Ռուստամով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Խրոմենկով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Իվաշին}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Վլադիմիր Ցեսլեր}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի մետալուրգիական գործարան}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Մարդու իրավունքների խախտումները բելառուսական բողոքի ակցիաների ճնշման ժամանակ (2020)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Յուրի Բանդաժևսկի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխաների իրավունքների հանձնակատար}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Մարմնավաճառությունը Բուլղարիայում}} == [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] == Հոդվածները գրվելու են բացառապես միջազգայնորեն ճանաչված 34 երկրների և երկու կազմակերպությունների (ընդամենը 36) մասին՝ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Դրանց քանակը համապատասխանեցվելու է հայերենի այբուբենի տառերից 36-ի հետ (բացառելով ր, և, ու տառերը՝ հասկանալի պատճառներով)՝ դարձյալ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Այսպիսով՝ 180 հոդված ինը խոշոր թեմայով (հասարակություն, քաղաքականություն, մշակույթ, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն, կրթություն, տնտեսություն, տրանսպորտ)՝ 36 երկրի մասին։ ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Հասարակություն)|Հասարակություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Հույները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Հրեաները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ղրղզները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ղազախները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Արաբները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Արաբներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Հրեաները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Հրեաներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Լեհերը Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Լեհերն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ռուսները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ռուսներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Քաղաքականություն)|Քաղաքականություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Բալթյան ասամբլեա}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Բալթյան Անտանտ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Վալդիս Բիրկավս}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ալգիրդաս Բրազաուսկաս}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գերմանա-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Գերմանա-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ղազախ-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ղազախ-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ռուս-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ռուս-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-ֆիննական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Էստոնիայում}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Ֆինլանդիայում}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-ֆիննական հարաբերություններ}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Մշակույթ)|Մշակույթ]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Բաբ Մանսուր ալ-Ալջ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Այթ Բեն Հադդու}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Ալ-Մորավիների գմբեթ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|ալ-Սաալիբի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կապիտոլիումի տաճար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Նիֆտաուեյհի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կարակալլայի կամար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Սեյֆ ալ-Մուլք}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Էսին Էնգին}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Որոտի ուղով}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նեշեթ Էրթաշ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Լեյլի և Մեջնուն (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նազլը Էջևիթ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Յոթ գեղեցկուհիներ}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Ճերմակ հրեշտակ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Կույսի աշտարակ (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Չալըքուշու}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Աշխարհագրություն)|Աշխարհագրություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Կրավիցայի ջրվեժ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Հյուսիսային Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դուբոկա}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Պակլենիցա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Տիտոյի քարանձավ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Ջուրջևացի ավազներ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Գրաբովաչա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զվորնիկի ամրոց}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցերյե քարանձավ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Շկադար լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Եգրիչկայի բնության պարկ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Վրաժյե}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցարսկա Բարա}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Տռնովաչկո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Օվչար-Կաբլար կիրճ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Ցռնո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Յաբլանիցա (գետ)}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Սվետի Ստեֆան}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Պատմություն)|Պատմություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձերժինսկի (գյուղ, Բելառուս)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ընտանիք (ամսագիր)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Փոս (հուշարձան)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ղազախստանի միացումը Ռուսական կայսրությանը}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժիլիչի պատմական համալիր-թանգարան}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ճապոնացի սուզորդները Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժեմիսլավլի ապարանք}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Սոֆյա Ձերժինսկայա}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձմեռային այգի (Գոմել)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Զեմսկի ժողով}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Պատերազմների վետերանների կոմիտե}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ընկերություն (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Երազներ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Վարդեն Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Մերձավոր արտասահման}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Շալվա Ծերեթելի}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Ապառուսականացում}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Գեորգի Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Միջպետական բանկ}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ալեքսի Ծերեթելի}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրթություն)|Կրթություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ճարտարապետության ինստիտուտ (Պրահա)}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Մարեկ Ֆիլա}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Պետր Չարվատ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Լյուդովիտ Օդոր}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Յոսեֆ Դոբրովսկի}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Սլովակիայի բժշկական համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Չեխական քոլեջ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Դանուբի համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ֆինանսների և կառավարման համալսարան}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Պրեշովի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Իվան Վիտանյի}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Լավո Ցերմել}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Եբրայագիտության համալսարան (Բուդապեշտ)}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Եսենիցեի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Թոմաս Մանի գիմնազիա}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Սլովենիայի ազգային կրթության ինստիտուտ}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Դիոժյորի ամրոց}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Ցեկին}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Գյուլա Փիքլեր}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Նովո Մեստոյի քերականական դպրոց}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- == Gohar Piloyan == # {{դրոշ|Հայաստան}} {{Pagesize|Վիշապ (դիցաբանական կերպար)}} - Հայաստանի կամ հայկական թեմատիկայով հոդվածները մրցույթին չեն մասնակցում: # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} == Յան == # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Education in Kazakhstan}} == Armineaghayan == # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Բրյուս Լիի հուշարձան (Մոստար)}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Լեոնիդ Պոպով}} / բարելավում # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դամիր Նիկշիչ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Միրկո Ռաչկի}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Լազար Դրլյաչա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Շամս Փահլավի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ֆաթիմա Բուտաևա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Իրինա Կուկսենկովա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Նինա Ալյոշինա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սադեք Ղոթբզադե}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Մարգարիտա Շտիգլից}}/ Նովգորոդյան երկիր # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չետտա Շևալիե}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Կարմնի Գրիմա}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Մարիա Թերեզա Նուցցո}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ամեդեո Պրեցիոզի}} == Դանայուհի == # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Կոռուպցիան Սերբիայում}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Սերբական ազգային ինքնություն}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ընտրությունները Սերբիայում}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թրաֆիքինգը Կոսովոյում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Գործազրկությունը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալկոհոլը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize| Հակապատերազմական բողոքի ցույցեր Ռուսաստանում (2022-այժմ)}} == Էլֆուհի == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Նիկ Ջելիլայ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ատվարա}} == [[user:O'micron|O'micron]] == # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Սուրբ Պողոսի ծոց}} == Պողոսյան Արամայիս == e9j1sty4h0gwq8cym6qugnqd3gwttk7 10722244 10722221 2026-04-08T15:41:02Z Խմբագրող 136173 /* Խմբագրող */ 10722244 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ բաժին/գլխագիր}} Ստորև ներկայացված օրինակը ավելացրեք ցանկի ներքևում և լրացրեք տվյալները՝ երկիրն ու հոդվածի անունը։ <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> == Մասնակցային անուն == # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} </pre></div> <!-- ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍՏԵՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ ՑԱՆԿԻ ՎԵՐՋՈՒՄ --> == [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գունարս Աստրա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սալեհ Մոհամմադի}} # Նովգորոդյան երկիր, {{Pagesize|Գալինա Շիրշինա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Բուխարեստի թափառող շներ}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ստրադա Սֆորիի}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թերի Լ. Բենչինի}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իրանիկա հանրագիտարան}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Հելենա Սիրկուս}} # {{դրոշ|Թաթարստան}} {{Pagesize|Գալիա Կայբիցկայա}} == [[User:Slava Sahakyan70|<font face="Helvetica="black">'''Slava Sahakyan70'''</font>]][[User talk:Slava Sahakyan70|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարթա Շտեֆի Բրաուն}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դելինա Ֆիկո}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ադելհայդ Քոֆլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հերմինե Բաումա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վերենա Ալտենբերգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ուրսուլա Շտրաուս}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թամարա Բյոշ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարտինա Գորիչանեց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պատրիսիա Կովաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էլֆի ֆոն Դասանովսկի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ինգրիդ Հեբլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Չիբինի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Անիտա Վախթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քեյթ Ալլեն}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզիա Քիսլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իվոնա Դադիչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պիա Ցերքհոլդ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատյա Վիներռոյթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նադին Վերաչնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դանիելա Ուլբինգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մագդալենա Կրսակովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թրուփե}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թանցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լաուրա Սթիգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզա Շթադլոբեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Զոֆի Զորշագ}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դրիթա Զիրի}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Լորա Խրիստովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Շվայնբերգեր}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Եվգենիա Բուրտասովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դորոթեա Շվարց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Շիխթլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբինա Փայեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յուլիա Շվայգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Արիանե Ռեդլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Ռամզաուեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յոհաննա Ռայխերտ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ժանին Ռոսներ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կարոլինա Փիլհաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Եվա Փինքելնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիկտորյա Փինթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լուբյանա Պիովեսանա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ռեգինա Տայսլ Պոկոռնա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միրյամ Փուխներ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Յարոսլավ Լավրենյուկ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Տաիսիա Մարչենկո}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Տոնի Վոդիշեկ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իզաբել Փլախ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Բիրգիտ Փլացեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբրինա Ֆիլցմոզեր}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Խորվաթիայի պատանի ձեռնագնդորդների հավաքական}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միռնեսա և Միռնետա Բեչիրովիչներ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Բեդեչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատրին Բայեռլ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Էգլե Յուրգայտիտե}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Մուհամմադքոդիր Համրոլիև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Շերզոդ Նասրուլլաև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աբդուվոհիդ Նեմատով}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էրիկա Ֆիշեր}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աքմալ Մոզգովոյ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուզանիտա}} == [[User:Արարատ Թրվանց|<font face="Helvetica="black">'''Արարատ Թրվանց'''</font>]][[User talk:Արարատ Թրվանց|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Նիկոս Վուցիս}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Տարանեհ Ջավանբախտ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ադամ Սանդուրսկի}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Հունգարիայի օրհներգ}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ան-26-ի ավիաաղետ Կույբիշևի մոտակայքում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալեքսանդր Օտրոշչենկո}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ստեֆան Մազուրկևիչ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Բրոնիսլավ Կնաստեր}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Ժուժա Ռադնոտի}} == [[User:Արշո|<font face="Helvetica="black">'''Արշո'''</font>]][[User talk:Արշո|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պետրո Մարկո}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պորտո Պալերմո ամրոց}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Ալեքսանդրա Մախրովսկայա}} # {{Pagesize|Սերգեյ Մագնիտսկի}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Թամարա Կացենելենբոգեն}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Աննա Զելենովա}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Իսա Ռուստամով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Խրոմենկով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Իվաշին}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Վլադիմիր Ցեսլեր}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի մետալուրգիական գործարան}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Մարդու իրավունքների խախտումները բելառուսական բողոքի ակցիաների ճնշման ժամանակ (2020)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Յուրի Բանդաժևսկի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխաների իրավունքների հանձնակատար}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Մարմնավաճառությունը Բուլղարիայում}} == [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] == Հոդվածները գրվելու են բացառապես միջազգայնորեն ճանաչված 34 երկրների և երկու կազմակերպությունների (ընդամենը 36) մասին՝ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Դրանց քանակը համապատասխանեցվելու է հայերենի այբուբենի տառերից 36-ի հետ (բացառելով ր, և, ու տառերը՝ հասկանալի պատճառներով)՝ դարձյալ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Այսպիսով՝ 180 հոդված ինը խոշոր թեմայով (հասարակություն, քաղաքականություն, մշակույթ, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն, կրթություն, տնտեսություն, տրանսպորտ)՝ 36 երկրի մասին։ ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Հասարակություն)|Հասարակություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Հույները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Հրեաները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ղրղզները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ղազախները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Արաբները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Արաբներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Հրեաները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Հրեաներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Լեհերը Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Լեհերն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ռուսները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ռուսներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Քաղաքականություն)|Քաղաքականություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Բալթյան ասամբլեա}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Բալթյան Անտանտ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Վալդիս Բիրկավս}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ալգիրդաս Բրազաուսկաս}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գերմանա-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Գերմանա-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ղազախ-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ղազախ-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ռուս-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ռուս-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-ֆիննական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Էստոնիայում}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Ֆինլանդիայում}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-ֆիննական հարաբերություններ}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Մշակույթ)|Մշակույթ]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Բաբ Մանսուր ալ-Ալջ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Այթ Բեն Հադդու}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Ալ-Մորավիների գմբեթ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|ալ-Սաալիբի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կապիտոլիումի տաճար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Նիֆտաուեյհի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կարակալլայի կամար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Սեյֆ ալ-Մուլք}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Էսին Էնգին}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Որոտի ուղով}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նեշեթ Էրթաշ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Լեյլի և Մեջնուն (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նազլը Էջևիթ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Յոթ գեղեցկուհիներ}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Ճերմակ հրեշտակ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Կույսի աշտարակ (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Չալըքուշու}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Աշխարհագրություն)|Աշխարհագրություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Կրավիցայի ջրվեժ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Հյուսիսային Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դուբոկա}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Պակլենիցա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Տիտոյի քարանձավ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Ջուրջևացի ավազներ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Գրաբովաչա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զվորնիկի ամրոց}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցերյե քարանձավ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Շկադար լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Եգրիչկայի բնության պարկ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Վրաժյե}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցարսկա Բարա}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Տռնովաչկո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Օվչար-Կաբլար կիրճ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Ցռնո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Յաբլանիցա (գետ)}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Սվետի Ստեֆան}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Պատմություն)|Պատմություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձերժինսկի (գյուղ, Բելառուս)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ընտանիք (ամսագիր)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Փոս (հուշարձան)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ղազախստանի միացումը Ռուսական կայսրությանը}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժիլիչի պատմական համալիր-թանգարան}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ճապոնացի սուզորդները Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժեմիսլավլի ապարանք}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Սոֆյա Ձերժինսկայա}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձմեռային այգի (Գոմել)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Զեմսկի ժողով}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Պատերազմների վետերանների կոմիտե}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ընկերություն (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Երազներ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Վարդեն Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Մերձավոր արտասահման}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Շալվա Ծերեթելի}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Ապառուսականացում}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Գեորգի Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Միջպետական բանկ}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ալեքսի Ծերեթելի}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրթություն)|Կրթություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ճարտարապետության ինստիտուտ (Պրահա)}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Մարեկ Ֆիլա}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Պետր Չարվատ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Լյուդովիտ Օդոր}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Յոսեֆ Դոբրովսկի}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Սլովակիայի բժշկական համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Չեխական քոլեջ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Դանուբի համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ֆինանսների և կառավարման համալսարան}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Պրեշովի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Իվան Վիտանյի}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Լավո Ցերմել}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Եբրայագիտության համալսարան (Բուդապեշտ)}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Եսենիցեի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Թոմաս Մանի գիմնազիա}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Սլովենիայի ազգային կրթության ինստիտուտ}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Դիոժյորի ամրոց}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Ցեկին}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Գյուլա Փիքլեր}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Նովո Մեստոյի քերականական դպրոց}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Վերափոխման տաճար (Վառնա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- == Gohar Piloyan == # {{դրոշ|Հայաստան}} {{Pagesize|Վիշապ (դիցաբանական կերպար)}} - Հայաստանի կամ հայկական թեմատիկայով հոդվածները մրցույթին չեն մասնակցում: # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} == Յան == # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Education in Kazakhstan}} == Armineaghayan == # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Բրյուս Լիի հուշարձան (Մոստար)}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Լեոնիդ Պոպով}} / բարելավում # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դամիր Նիկշիչ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Միրկո Ռաչկի}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Լազար Դրլյաչա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Շամս Փահլավի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ֆաթիմա Բուտաևա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Իրինա Կուկսենկովա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Նինա Ալյոշինա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սադեք Ղոթբզադե}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Մարգարիտա Շտիգլից}}/ Նովգորոդյան երկիր # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չետտա Շևալիե}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Կարմնի Գրիմա}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Մարիա Թերեզա Նուցցո}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ամեդեո Պրեցիոզի}} == Դանայուհի == # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Կոռուպցիան Սերբիայում}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Սերբական ազգային ինքնություն}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ընտրությունները Սերբիայում}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թրաֆիքինգը Կոսովոյում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Գործազրկությունը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալկոհոլը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize| Հակապատերազմական բողոքի ցույցեր Ռուսաստանում (2022-այժմ)}} == Էլֆուհի == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Նիկ Ջելիլայ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ատվարա}} == [[user:O'micron|O'micron]] == # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Սուրբ Պողոսի ծոց}} == Պողոսյան Արամայիս == hti4sn1knv8o1q0iyr2vkflt69qka9l 10722252 10722244 2026-04-08T16:01:00Z Խմբագրող 136173 /* Խմբագրող */ 10722252 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ բաժին/գլխագիր}} Ստորև ներկայացված օրինակը ավելացրեք ցանկի ներքևում և լրացրեք տվյալները՝ երկիրն ու հոդվածի անունը։ <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> == Մասնակցային անուն == # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} </pre></div> <!-- ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍՏԵՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ ՑԱՆԿԻ ՎԵՐՋՈՒՄ --> == [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գունարս Աստրա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սալեհ Մոհամմադի}} # Նովգորոդյան երկիր, {{Pagesize|Գալինա Շիրշինա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Բուխարեստի թափառող շներ}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ստրադա Սֆորիի}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թերի Լ. Բենչինի}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իրանիկա հանրագիտարան}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Հելենա Սիրկուս}} # {{դրոշ|Թաթարստան}} {{Pagesize|Գալիա Կայբիցկայա}} == [[User:Slava Sahakyan70|<font face="Helvetica="black">'''Slava Sahakyan70'''</font>]][[User talk:Slava Sahakyan70|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարթա Շտեֆի Բրաուն}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դելինա Ֆիկո}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ադելհայդ Քոֆլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հերմինե Բաումա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վերենա Ալտենբերգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ուրսուլա Շտրաուս}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թամարա Բյոշ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարտինա Գորիչանեց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պատրիսիա Կովաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էլֆի ֆոն Դասանովսկի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ինգրիդ Հեբլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Չիբինի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Անիտա Վախթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քեյթ Ալլեն}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզիա Քիսլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իվոնա Դադիչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պիա Ցերքհոլդ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատյա Վիներռոյթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նադին Վերաչնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դանիելա Ուլբինգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մագդալենա Կրսակովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թրուփե}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թանցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լաուրա Սթիգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզա Շթադլոբեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Զոֆի Զորշագ}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դրիթա Զիրի}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Լորա Խրիստովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Շվայնբերգեր}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Եվգենիա Բուրտասովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դորոթեա Շվարց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Շիխթլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբինա Փայեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յուլիա Շվայգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Արիանե Ռեդլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Ռամզաուեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յոհաննա Ռայխերտ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ժանին Ռոսներ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կարոլինա Փիլհաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Եվա Փինքելնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիկտորյա Փինթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լուբյանա Պիովեսանա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ռեգինա Տայսլ Պոկոռնա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միրյամ Փուխներ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Յարոսլավ Լավրենյուկ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Տաիսիա Մարչենկո}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Տոնի Վոդիշեկ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իզաբել Փլախ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Բիրգիտ Փլացեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբրինա Ֆիլցմոզեր}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Խորվաթիայի պատանի ձեռնագնդորդների հավաքական}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միռնեսա և Միռնետա Բեչիրովիչներ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Բեդեչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատրին Բայեռլ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Էգլե Յուրգայտիտե}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Մուհամմադքոդիր Համրոլիև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Շերզոդ Նասրուլլաև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աբդուվոհիդ Նեմատով}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էրիկա Ֆիշեր}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աքմալ Մոզգովոյ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուզանիտա}} == [[User:Արարատ Թրվանց|<font face="Helvetica="black">'''Արարատ Թրվանց'''</font>]][[User talk:Արարատ Թրվանց|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Նիկոս Վուցիս}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Տարանեհ Ջավանբախտ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ադամ Սանդուրսկի}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Հունգարիայի օրհներգ}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ան-26-ի ավիաաղետ Կույբիշևի մոտակայքում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալեքսանդր Օտրոշչենկո}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ստեֆան Մազուրկևիչ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Բրոնիսլավ Կնաստեր}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Ժուժա Ռադնոտի}} == [[User:Արշո|<font face="Helvetica="black">'''Արշո'''</font>]][[User talk:Արշո|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պետրո Մարկո}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պորտո Պալերմո ամրոց}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Ալեքսանդրա Մախրովսկայա}} # {{Pagesize|Սերգեյ Մագնիտսկի}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Թամարա Կացենելենբոգեն}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Աննա Զելենովա}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Իսա Ռուստամով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Խրոմենկով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Իվաշին}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Վլադիմիր Ցեսլեր}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի մետալուրգիական գործարան}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Մարդու իրավունքների խախտումները բելառուսական բողոքի ակցիաների ճնշման ժամանակ (2020)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Յուրի Բանդաժևսկի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխաների իրավունքների հանձնակատար}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Մարմնավաճառությունը Բուլղարիայում}} == [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] == Հոդվածները գրվելու են բացառապես միջազգայնորեն ճանաչված 34 երկրների և երկու կազմակերպությունների (ընդամենը 36) մասին՝ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Դրանց քանակը համապատասխանեցվելու է հայերենի այբուբենի տառերից 36-ի հետ (բացառելով ր, և, ու տառերը՝ հասկանալի պատճառներով)՝ դարձյալ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Այսպիսով՝ 180 հոդված ինը խոշոր թեմայով (հասարակություն, քաղաքականություն, մշակույթ, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն, կրթություն, տնտեսություն, տրանսպորտ)՝ 36 երկրի մասին։ ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Հասարակություն)|Հասարակություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Հույները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Հրեաները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ղրղզները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ղազախները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Արաբները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Արաբներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Հրեաները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Հրեաներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Լեհերը Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Լեհերն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ռուսները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ռուսներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Քաղաքականություն)|Քաղաքականություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Բալթյան ասամբլեա}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Բալթյան Անտանտ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Վալդիս Բիրկավս}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ալգիրդաս Բրազաուսկաս}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գերմանա-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Գերմանա-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ղազախ-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ղազախ-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ռուս-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ռուս-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-ֆիննական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Էստոնիայում}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Ֆինլանդիայում}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-ֆիննական հարաբերություններ}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Մշակույթ)|Մշակույթ]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Բաբ Մանսուր ալ-Ալջ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Այթ Բեն Հադդու}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Ալ-Մորավիների գմբեթ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|ալ-Սաալիբի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կապիտոլիումի տաճար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Նիֆտաուեյհի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կարակալլայի կամար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Սեյֆ ալ-Մուլք}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Էսին Էնգին}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Որոտի ուղով}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նեշեթ Էրթաշ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Լեյլի և Մեջնուն (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նազլը Էջևիթ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Յոթ գեղեցկուհիներ}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Ճերմակ հրեշտակ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Կույսի աշտարակ (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Չալըքուշու}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Աշխարհագրություն)|Աշխարհագրություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Կրավիցայի ջրվեժ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Հյուսիսային Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դուբոկա}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Պակլենիցա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Տիտոյի քարանձավ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Ջուրջևացի ավազներ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Գրաբովաչա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զվորնիկի ամրոց}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցերյե քարանձավ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Շկադար լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Եգրիչկայի բնության պարկ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Վրաժյե}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցարսկա Բարա}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Տռնովաչկո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Օվչար-Կաբլար կիրճ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Ցռնո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Յաբլանիցա (գետ)}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Սվետի Ստեֆան}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Պատմություն)|Պատմություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձերժինսկի (գյուղ, Բելառուս)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ընտանիք (ամսագիր)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Փոս (հուշարձան)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ղազախստանի միացումը Ռուսական կայսրությանը}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժիլիչի պատմական համալիր-թանգարան}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ճապոնացի սուզորդները Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժեմիսլավլի ապարանք}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Սոֆյա Ձերժինսկայա}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձմեռային այգի (Գոմել)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Զեմսկի ժողով}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Պատերազմների վետերանների կոմիտե}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ընկերություն (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Երազներ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Վարդեն Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Մերձավոր արտասահման}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Շալվա Ծերեթելի}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Ընկեր (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Գեորգի Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Միջպետական բանկ}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ալեքսի Ծերեթելի}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրթություն)|Կրթություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ճարտարապետության ինստիտուտ (Պրահա)}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Մարեկ Ֆիլա}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Պետր Չարվատ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Լյուդովիտ Օդոր}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Յոսեֆ Դոբրովսկի}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Սլովակիայի բժշկական համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Չեխական քոլեջ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Դանուբի համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ֆինանսների և կառավարման համալսարան}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Պրեշովի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Իվան Վիտանյի}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Լավո Ցերմել}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Եբրայագիտության համալսարան (Բուդապեշտ)}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Եսենիցեի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Թոմաս Մանի գիմնազիա}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Սլովենիայի ազգային կրթության ինստիտուտ}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Դիոժյորի ամրոց}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Ցեկին}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Գյուլա Փիքլեր}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Նովո Մեստոյի քերականական դպրոց}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Վերափոխման տաճար (Վառնա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- == Gohar Piloyan == # {{դրոշ|Հայաստան}} {{Pagesize|Վիշապ (դիցաբանական կերպար)}} - Հայաստանի կամ հայկական թեմատիկայով հոդվածները մրցույթին չեն մասնակցում: # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} == Յան == # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Education in Kazakhstan}} == Armineaghayan == # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Բրյուս Լիի հուշարձան (Մոստար)}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Լեոնիդ Պոպով}} / բարելավում # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դամիր Նիկշիչ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Միրկո Ռաչկի}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Լազար Դրլյաչա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Շամս Փահլավի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ֆաթիմա Բուտաևա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Իրինա Կուկսենկովա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Նինա Ալյոշինա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սադեք Ղոթբզադե}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Մարգարիտա Շտիգլից}}/ Նովգորոդյան երկիր # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չետտա Շևալիե}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Կարմնի Գրիմա}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Մարիա Թերեզա Նուցցո}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ամեդեո Պրեցիոզի}} == Դանայուհի == # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Կոռուպցիան Սերբիայում}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Սերբական ազգային ինքնություն}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ընտրությունները Սերբիայում}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թրաֆիքինգը Կոսովոյում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Գործազրկությունը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալկոհոլը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize| Հակապատերազմական բողոքի ցույցեր Ռուսաստանում (2022-այժմ)}} == Էլֆուհի == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Նիկ Ջելիլայ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ատվարա}} == [[user:O'micron|O'micron]] == # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Սուրբ Պողոսի ծոց}} == Պողոսյան Արամայիս == cxhfwl4q2ifaxuvvnvsisp850kr2erm 10722303 10722252 2026-04-08T17:28:23Z Slava Sahakyan70 65321 /* Slava Sahakyan70Քննարկում */ 10722303 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ բաժին/գլխագիր}} Ստորև ներկայացված օրինակը ավելացրեք ցանկի ներքևում և լրացրեք տվյալները՝ երկիրն ու հոդվածի անունը։ <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> == Մասնակցային անուն == # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} </pre></div> <!-- ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍՏԵՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ ՑԱՆԿԻ ՎԵՐՋՈՒՄ --> == [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գունարս Աստրա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սալեհ Մոհամմադի}} # Նովգորոդյան երկիր, {{Pagesize|Գալինա Շիրշինա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Բուխարեստի թափառող շներ}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ստրադա Սֆորիի}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թերի Լ. Բենչինի}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իրանիկա հանրագիտարան}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Հելենա Սիրկուս}} # {{դրոշ|Թաթարստան}} {{Pagesize|Գալիա Կայբիցկայա}} == [[User:Slava Sahakyan70|<font face="Helvetica="black">'''Slava Sahakyan70'''</font>]][[User talk:Slava Sahakyan70|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարթա Շտեֆի Բրաուն}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դելինա Ֆիկո}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ադելհայդ Քոֆլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հերմինե Բաումա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վերենա Ալտենբերգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ուրսուլա Շտրաուս}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թամարա Բյոշ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարտինա Գորիչանեց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պատրիսիա Կովաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էլֆի ֆոն Դասանովսկի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ինգրիդ Հեբլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Չիբինի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Անիտա Վախթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քեյթ Ալլեն}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզիա Քիսլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իվոնա Դադիչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պիա Ցերքհոլդ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատյա Վիներռոյթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նադին Վերաչնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դանիելա Ուլբինգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մագդալենա Կրսակովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թրուփե}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թանցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լաուրա Սթիգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզա Շթադլոբեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Զոֆի Զորշագ}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դրիթա Զիրի}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Լորա Խրիստովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Շվայնբերգեր}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Եվգենիա Բուրտասովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դորոթեա Շվարց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Շիխթլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբինա Փայեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յուլիա Շվայգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Արիանե Ռեդլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Ռամզաուեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յոհաննա Ռայխերտ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ժանին Ռոսներ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կարոլինա Փիլհաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Եվա Փինքելնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիկտորյա Փինթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լուբյանա Պիովեսանա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ռեգինա Տայսլ Պոկոռնա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միրյամ Փուխներ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Յարոսլավ Լավրենյուկ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Տաիսիա Մարչենկո}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Տոնի Վոդիշեկ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իզաբել Փլախ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Բիրգիտ Փլացեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբրինա Ֆիլցմոզեր}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Խորվաթիայի պատանի ձեռնագնդորդների հավաքական}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միռնեսա և Միռնետա Բեչիրովիչներ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Բեդեչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատրին Բայեռլ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Էգլե Յուրգայտիտե}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Մուհամմադքոդիր Համրոլիև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Շերզոդ Նասրուլլաև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աբդուվոհիդ Նեմատով}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էրիկա Ֆիշեր}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աքմալ Մոզգովոյ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուզանիտա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սիմոնե Շտելցեր}} == [[User:Արարատ Թրվանց|<font face="Helvetica="black">'''Արարատ Թրվանց'''</font>]][[User talk:Արարատ Թրվանց|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Նիկոս Վուցիս}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Տարանեհ Ջավանբախտ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ադամ Սանդուրսկի}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Հունգարիայի օրհներգ}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ան-26-ի ավիաաղետ Կույբիշևի մոտակայքում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալեքսանդր Օտրոշչենկո}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ստեֆան Մազուրկևիչ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Բրոնիսլավ Կնաստեր}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Ժուժա Ռադնոտի}} == [[User:Արշո|<font face="Helvetica="black">'''Արշո'''</font>]][[User talk:Արշո|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պետրո Մարկո}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պորտո Պալերմո ամրոց}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Ալեքսանդրա Մախրովսկայա}} # {{Pagesize|Սերգեյ Մագնիտսկի}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Թամարա Կացենելենբոգեն}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Աննա Զելենովա}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Իսա Ռուստամով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Խրոմենկով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Իվաշին}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Վլադիմիր Ցեսլեր}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի մետալուրգիական գործարան}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Մարդու իրավունքների խախտումները բելառուսական բողոքի ակցիաների ճնշման ժամանակ (2020)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Յուրի Բանդաժևսկի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխաների իրավունքների հանձնակատար}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Մարմնավաճառությունը Բուլղարիայում}} == [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] == Հոդվածները գրվելու են բացառապես միջազգայնորեն ճանաչված 34 երկրների և երկու կազմակերպությունների (ընդամենը 36) մասին՝ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Դրանց քանակը համապատասխանեցվելու է հայերենի այբուբենի տառերից 36-ի հետ (բացառելով ր, և, ու տառերը՝ հասկանալի պատճառներով)՝ դարձյալ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Այսպիսով՝ 180 հոդված ինը խոշոր թեմայով (հասարակություն, քաղաքականություն, մշակույթ, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն, կրթություն, տնտեսություն, տրանսպորտ)՝ 36 երկրի մասին։ ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Հասարակություն)|Հասարակություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Հույները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Հրեաները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ղրղզները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ղազախները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Արաբները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Արաբներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Հրեաները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Հրեաներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Լեհերը Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Լեհերն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ռուսները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ռուսներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Քաղաքականություն)|Քաղաքականություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Բալթյան ասամբլեա}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Բալթյան Անտանտ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Վալդիս Բիրկավս}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ալգիրդաս Բրազաուսկաս}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գերմանա-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Գերմանա-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ղազախ-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ղազախ-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ռուս-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ռուս-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-ֆիննական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Էստոնիայում}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Ֆինլանդիայում}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-ֆիննական հարաբերություններ}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Մշակույթ)|Մշակույթ]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Բաբ Մանսուր ալ-Ալջ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Այթ Բեն Հադդու}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Ալ-Մորավիների գմբեթ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|ալ-Սաալիբի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կապիտոլիումի տաճար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Նիֆտաուեյհի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կարակալլայի կամար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Սեյֆ ալ-Մուլք}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Էսին Էնգին}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Որոտի ուղով}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նեշեթ Էրթաշ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Լեյլի և Մեջնուն (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նազլը Էջևիթ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Յոթ գեղեցկուհիներ}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Ճերմակ հրեշտակ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Կույսի աշտարակ (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Չալըքուշու}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Աշխարհագրություն)|Աշխարհագրություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Կրավիցայի ջրվեժ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Հյուսիսային Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դուբոկա}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Պակլենիցա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Տիտոյի քարանձավ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Ջուրջևացի ավազներ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Գրաբովաչա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զվորնիկի ամրոց}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցերյե քարանձավ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Շկադար լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Եգրիչկայի բնության պարկ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Վրաժյե}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցարսկա Բարա}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Տռնովաչկո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Օվչար-Կաբլար կիրճ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Ցռնո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Յաբլանիցա (գետ)}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Սվետի Ստեֆան}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Պատմություն)|Պատմություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձերժինսկի (գյուղ, Բելառուս)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ընտանիք (ամսագիր)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Փոս (հուշարձան)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ղազախստանի միացումը Ռուսական կայսրությանը}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժիլիչի պատմական համալիր-թանգարան}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ճապոնացի սուզորդները Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժեմիսլավլի ապարանք}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Սոֆյա Ձերժինսկայա}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձմեռային այգի (Գոմել)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Զեմսկի ժողով}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Պատերազմների վետերանների կոմիտե}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ընկերություն (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Երազներ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Վարդեն Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Մերձավոր արտասահման}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Շալվա Ծերեթելի}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Ընկեր (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Գեորգի Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Միջպետական բանկ}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ալեքսի Ծերեթելի}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրթություն)|Կրթություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ճարտարապետության ինստիտուտ (Պրահա)}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Մարեկ Ֆիլա}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Պետր Չարվատ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Լյուդովիտ Օդոր}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Յոսեֆ Դոբրովսկի}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Սլովակիայի բժշկական համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Չեխական քոլեջ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Դանուբի համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ֆինանսների և կառավարման համալսարան}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Պրեշովի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Իվան Վիտանյի}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Լավո Ցերմել}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Եբրայագիտության համալսարան (Բուդապեշտ)}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Եսենիցեի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Թոմաս Մանի գիմնազիա}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Սլովենիայի ազգային կրթության ինստիտուտ}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Դիոժյորի ամրոց}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Ցեկին}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Գյուլա Փիքլեր}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Նովո Մեստոյի քերականական դպրոց}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Վերափոխման տաճար (Վառնա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- == Gohar Piloyan == # {{դրոշ|Հայաստան}} {{Pagesize|Վիշապ (դիցաբանական կերպար)}} - Հայաստանի կամ հայկական թեմատիկայով հոդվածները մրցույթին չեն մասնակցում: # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} == Յան == # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Education in Kazakhstan}} == Armineaghayan == # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Բրյուս Լիի հուշարձան (Մոստար)}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Լեոնիդ Պոպով}} / բարելավում # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դամիր Նիկշիչ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Միրկո Ռաչկի}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Լազար Դրլյաչա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Շամս Փահլավի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ֆաթիմա Բուտաևա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Իրինա Կուկսենկովա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Նինա Ալյոշինա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սադեք Ղոթբզադե}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Մարգարիտա Շտիգլից}}/ Նովգորոդյան երկիր # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չետտա Շևալիե}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Կարմնի Գրիմա}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Մարիա Թերեզա Նուցցո}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ամեդեո Պրեցիոզի}} == Դանայուհի == # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Կոռուպցիան Սերբիայում}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Սերբական ազգային ինքնություն}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ընտրությունները Սերբիայում}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թրաֆիքինգը Կոսովոյում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Գործազրկությունը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալկոհոլը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize| Հակապատերազմական բողոքի ցույցեր Ռուսաստանում (2022-այժմ)}} == Էլֆուհի == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Նիկ Ջելիլայ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ատվարա}} == [[user:O'micron|O'micron]] == # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Սուրբ Պողոսի ծոց}} == Պողոսյան Արամայիս == 8jni7el6wgmflcmw8rdphg4ebtytkvp 10722340 10722303 2026-04-08T18:27:04Z Slava Sahakyan70 65321 /* Slava Sahakyan70Քննարկում */ 10722340 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ բաժին/գլխագիր}} Ստորև ներկայացված օրինակը ավելացրեք ցանկի ներքևում և լրացրեք տվյալները՝ երկիրն ու հոդվածի անունը։ <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> == Մասնակցային անուն == # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} </pre></div> <!-- ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍՏԵՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ ՑԱՆԿԻ ՎԵՐՋՈՒՄ --> == [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գունարս Աստրա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սալեհ Մոհամմադի}} # Նովգորոդյան երկիր, {{Pagesize|Գալինա Շիրշինա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Բուխարեստի թափառող շներ}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ստրադա Սֆորիի}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թերի Լ. Բենչինի}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իրանիկա հանրագիտարան}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Հելենա Սիրկուս}} # {{դրոշ|Թաթարստան}} {{Pagesize|Գալիա Կայբիցկայա}} == [[User:Slava Sahakyan70|<font face="Helvetica="black">'''Slava Sahakyan70'''</font>]][[User talk:Slava Sahakyan70|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարթա Շտեֆի Բրաուն}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դելինա Ֆիկո}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ադելհայդ Քոֆլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հերմինե Բաումա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վերենա Ալտենբերգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ուրսուլա Շտրաուս}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թամարա Բյոշ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարտինա Գորիչանեց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պատրիսիա Կովաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էլֆի ֆոն Դասանովսկի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ինգրիդ Հեբլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Չիբինի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Անիտա Վախթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քեյթ Ալլեն}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզիա Քիսլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իվոնա Դադիչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պիա Ցերքհոլդ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատյա Վիներռոյթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նադին Վերաչնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դանիելա Ուլբինգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մագդալենա Կրսակովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թրուփե}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թանցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լաուրա Սթիգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզա Շթադլոբեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Զոֆի Զորշագ}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դրիթա Զիրի}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Լորա Խրիստովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Շվայնբերգեր}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Եվգենիա Բուրտասովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դորոթեա Շվարց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Շիխթլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբինա Փայեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յուլիա Շվայգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Արիանե Ռեդլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Ռամզաուեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յոհաննա Ռայխերտ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ժանին Ռոսներ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կարոլինա Փիլհաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Եվա Փինքելնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիկտորյա Փինթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լուբյանա Պիովեսանա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ռեգինա Տայսլ Պոկոռնա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միրյամ Փուխներ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Յարոսլավ Լավրենյուկ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Տաիսիա Մարչենկո}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Տոնի Վոդիշեկ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իզաբել Փլախ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Բիրգիտ Փլացեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբրինա Ֆիլցմոզեր}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Խորվաթիայի պատանի ձեռնագնդորդների հավաքական}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միռնեսա և Միռնետա Բեչիրովիչներ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Բեդեչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատրին Բայեռլ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Էգլե Յուրգայտիտե}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Մուհամմադքոդիր Համրոլիև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Շերզոդ Նասրուլլաև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աբդուվոհիդ Նեմատով}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էրիկա Ֆիշեր}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աքմալ Մոզգովոյ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուզանիտա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սիմոնե Շտելցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հաննա}} == [[User:Արարատ Թրվանց|<font face="Helvetica="black">'''Արարատ Թրվանց'''</font>]][[User talk:Արարատ Թրվանց|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Նիկոս Վուցիս}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Տարանեհ Ջավանբախտ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ադամ Սանդուրսկի}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Հունգարիայի օրհներգ}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ան-26-ի ավիաաղետ Կույբիշևի մոտակայքում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալեքսանդր Օտրոշչենկո}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ստեֆան Մազուրկևիչ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Բրոնիսլավ Կնաստեր}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Ժուժա Ռադնոտի}} == [[User:Արշո|<font face="Helvetica="black">'''Արշո'''</font>]][[User talk:Արշո|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պետրո Մարկո}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պորտո Պալերմո ամրոց}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Ալեքսանդրա Մախրովսկայա}} # {{Pagesize|Սերգեյ Մագնիտսկի}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Թամարա Կացենելենբոգեն}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Աննա Զելենովա}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Իսա Ռուստամով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Խրոմենկով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Իվաշին}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Վլադիմիր Ցեսլեր}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի մետալուրգիական գործարան}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Մարդու իրավունքների խախտումները բելառուսական բողոքի ակցիաների ճնշման ժամանակ (2020)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Յուրի Բանդաժևսկի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխաների իրավունքների հանձնակատար}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Մարմնավաճառությունը Բուլղարիայում}} == [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] == Հոդվածները գրվելու են բացառապես միջազգայնորեն ճանաչված 34 երկրների և երկու կազմակերպությունների (ընդամենը 36) մասին՝ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Դրանց քանակը համապատասխանեցվելու է հայերենի այբուբենի տառերից 36-ի հետ (բացառելով ր, և, ու տառերը՝ հասկանալի պատճառներով)՝ դարձյալ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Այսպիսով՝ 180 հոդված ինը խոշոր թեմայով (հասարակություն, քաղաքականություն, մշակույթ, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն, կրթություն, տնտեսություն, տրանսպորտ)՝ 36 երկրի մասին։ ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Հասարակություն)|Հասարակություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Հույները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Հրեաները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ղրղզները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ղազախները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Արաբները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Արաբներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Հրեաները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Հրեաներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Լեհերը Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Լեհերն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ռուսները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ռուսներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Քաղաքականություն)|Քաղաքականություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Բալթյան ասամբլեա}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Բալթյան Անտանտ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Վալդիս Բիրկավս}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ալգիրդաս Բրազաուսկաս}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գերմանա-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Գերմանա-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ղազախ-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ղազախ-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ռուս-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ռուս-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-ֆիննական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Էստոնիայում}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Ֆինլանդիայում}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-ֆիննական հարաբերություններ}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Մշակույթ)|Մշակույթ]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Բաբ Մանսուր ալ-Ալջ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Այթ Բեն Հադդու}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Ալ-Մորավիների գմբեթ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|ալ-Սաալիբի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կապիտոլիումի տաճար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Նիֆտաուեյհի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կարակալլայի կամար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Սեյֆ ալ-Մուլք}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Էսին Էնգին}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Որոտի ուղով}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նեշեթ Էրթաշ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Լեյլի և Մեջնուն (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նազլը Էջևիթ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Յոթ գեղեցկուհիներ}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Ճերմակ հրեշտակ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Կույսի աշտարակ (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Չալըքուշու}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Աշխարհագրություն)|Աշխարհագրություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Կրավիցայի ջրվեժ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Հյուսիսային Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դուբոկա}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Պակլենիցա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Տիտոյի քարանձավ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Ջուրջևացի ավազներ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Գրաբովաչա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զվորնիկի ամրոց}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցերյե քարանձավ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Շկադար լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Եգրիչկայի բնության պարկ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Վրաժյե}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցարսկա Բարա}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Տռնովաչկո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Օվչար-Կաբլար կիրճ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Ցռնո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Յաբլանիցա (գետ)}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Սվետի Ստեֆան}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Պատմություն)|Պատմություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձերժինսկի (գյուղ, Բելառուս)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ընտանիք (ամսագիր)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Փոս (հուշարձան)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ղազախստանի միացումը Ռուսական կայսրությանը}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժիլիչի պատմական համալիր-թանգարան}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ճապոնացի սուզորդները Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժեմիսլավլի ապարանք}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Սոֆյա Ձերժինսկայա}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձմեռային այգի (Գոմել)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Զեմսկի ժողով}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Պատերազմների վետերանների կոմիտե}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ընկերություն (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Երազներ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Վարդեն Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Մերձավոր արտասահման}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Շալվա Ծերեթելի}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Ընկեր (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Գեորգի Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Միջպետական բանկ}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ալեքսի Ծերեթելի}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրթություն)|Կրթություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ճարտարապետության ինստիտուտ (Պրահա)}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Մարեկ Ֆիլա}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Պետր Չարվատ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Լյուդովիտ Օդոր}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Յոսեֆ Դոբրովսկի}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Սլովակիայի բժշկական համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Չեխական քոլեջ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Դանուբի համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ֆինանսների և կառավարման համալսարան}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Պրեշովի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Իվան Վիտանյի}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Լավո Ցերմել}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Եբրայագիտության համալսարան (Բուդապեշտ)}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Եսենիցեի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Թոմաս Մանի գիմնազիա}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Սլովենիայի ազգային կրթության ինստիտուտ}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Դիոժյորի ամրոց}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Ցեկին}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Գյուլա Փիքլեր}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Նովո Մեստոյի քերականական դպրոց}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Վերափոխման տաճար (Վառնա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- == Gohar Piloyan == # {{դրոշ|Հայաստան}} {{Pagesize|Վիշապ (դիցաբանական կերպար)}} - Հայաստանի կամ հայկական թեմատիկայով հոդվածները մրցույթին չեն մասնակցում: # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} == Յան == # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Education in Kazakhstan}} == Armineaghayan == # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Բրյուս Լիի հուշարձան (Մոստար)}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Լեոնիդ Պոպով}} / բարելավում # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դամիր Նիկշիչ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Միրկո Ռաչկի}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Լազար Դրլյաչա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Շամս Փահլավի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ֆաթիմա Բուտաևա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Իրինա Կուկսենկովա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Նինա Ալյոշինա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սադեք Ղոթբզադե}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Մարգարիտա Շտիգլից}}/ Նովգորոդյան երկիր # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չետտա Շևալիե}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Կարմնի Գրիմա}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Մարիա Թերեզա Նուցցո}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ամեդեո Պրեցիոզի}} == Դանայուհի == # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Կոռուպցիան Սերբիայում}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Սերբական ազգային ինքնություն}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ընտրությունները Սերբիայում}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թրաֆիքինգը Կոսովոյում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Գործազրկությունը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալկոհոլը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize| Հակապատերազմական բողոքի ցույցեր Ռուսաստանում (2022-այժմ)}} == Էլֆուհի == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Նիկ Ջելիլայ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ատվարա}} == [[user:O'micron|O'micron]] == # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Սուրբ Պողոսի ծոց}} == Պողոսյան Արամայիս == osx67lebcc9qz1yxixit3oi3y538r8i 10722344 10722340 2026-04-08T18:35:34Z Խմբագրող 136173 /* Խմբագրող */ 10722344 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ բաժին/գլխագիր}} Ստորև ներկայացված օրինակը ավելացրեք ցանկի ներքևում և լրացրեք տվյալները՝ երկիրն ու հոդվածի անունը։ <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> == Մասնակցային անուն == # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} </pre></div> <!-- ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍՏԵՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ ՑԱՆԿԻ ՎԵՐՋՈՒՄ --> == [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գունարս Աստրա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սալեհ Մոհամմադի}} # Նովգորոդյան երկիր, {{Pagesize|Գալինա Շիրշինա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Բուխարեստի թափառող շներ}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ստրադա Սֆորիի}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թերի Լ. Բենչինի}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իրանիկա հանրագիտարան}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Հելենա Սիրկուս}} # {{դրոշ|Թաթարստան}} {{Pagesize|Գալիա Կայբիցկայա}} == [[User:Slava Sahakyan70|<font face="Helvetica="black">'''Slava Sahakyan70'''</font>]][[User talk:Slava Sahakyan70|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարթա Շտեֆի Բրաուն}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դելինա Ֆիկո}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ադելհայդ Քոֆլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հերմինե Բաումա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վերենա Ալտենբերգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ուրսուլա Շտրաուս}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թամարա Բյոշ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարտինա Գորիչանեց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պատրիսիա Կովաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էլֆի ֆոն Դասանովսկի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ինգրիդ Հեբլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Չիբինի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Անիտա Վախթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քեյթ Ալլեն}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզիա Քիսլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իվոնա Դադիչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պիա Ցերքհոլդ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատյա Վիներռոյթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նադին Վերաչնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դանիելա Ուլբինգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մագդալենա Կրսակովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թրուփե}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թանցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լաուրա Սթիգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզա Շթադլոբեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Զոֆի Զորշագ}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դրիթա Զիրի}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Լորա Խրիստովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Շվայնբերգեր}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Եվգենիա Բուրտասովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դորոթեա Շվարց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Շիխթլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբինա Փայեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յուլիա Շվայգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Արիանե Ռեդլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Ռամզաուեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յոհաննա Ռայխերտ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ժանին Ռոսներ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կարոլինա Փիլհաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Եվա Փինքելնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիկտորյա Փինթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լուբյանա Պիովեսանա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ռեգինա Տայսլ Պոկոռնա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միրյամ Փուխներ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Յարոսլավ Լավրենյուկ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Տաիսիա Մարչենկո}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Տոնի Վոդիշեկ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իզաբել Փլախ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Բիրգիտ Փլացեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբրինա Ֆիլցմոզեր}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Խորվաթիայի պատանի ձեռնագնդորդների հավաքական}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միռնեսա և Միռնետա Բեչիրովիչներ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Բեդեչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատրին Բայեռլ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Էգլե Յուրգայտիտե}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Մուհամմադքոդիր Համրոլիև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Շերզոդ Նասրուլլաև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աբդուվոհիդ Նեմատով}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էրիկա Ֆիշեր}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աքմալ Մոզգովոյ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուզանիտա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սիմոնե Շտելցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հաննա}} == [[User:Արարատ Թրվանց|<font face="Helvetica="black">'''Արարատ Թրվանց'''</font>]][[User talk:Արարատ Թրվանց|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Նիկոս Վուցիս}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Տարանեհ Ջավանբախտ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ադամ Սանդուրսկի}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Հունգարիայի օրհներգ}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ան-26-ի ավիաաղետ Կույբիշևի մոտակայքում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալեքսանդր Օտրոշչենկո}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ստեֆան Մազուրկևիչ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Բրոնիսլավ Կնաստեր}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Ժուժա Ռադնոտի}} == [[User:Արշո|<font face="Helvetica="black">'''Արշո'''</font>]][[User talk:Արշո|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պետրո Մարկո}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պորտո Պալերմո ամրոց}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Ալեքսանդրա Մախրովսկայա}} # {{Pagesize|Սերգեյ Մագնիտսկի}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Թամարա Կացենելենբոգեն}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Աննա Զելենովա}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Իսա Ռուստամով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Խրոմենկով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Իվաշին}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Վլադիմիր Ցեսլեր}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի մետալուրգիական գործարան}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Մարդու իրավունքների խախտումները բելառուսական բողոքի ակցիաների ճնշման ժամանակ (2020)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Յուրի Բանդաժևսկի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխաների իրավունքների հանձնակատար}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Մարմնավաճառությունը Բուլղարիայում}} == [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] == Հոդվածները գրվելու են բացառապես միջազգայնորեն ճանաչված 34 երկրների և երկու կազմակերպությունների (ընդամենը 36) մասին՝ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Դրանց քանակը համապատասխանեցվելու է հայերենի այբուբենի տառերից 36-ի հետ (բացառելով ր, և, ու տառերը՝ հասկանալի պատճառներով)՝ դարձյալ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Այսպիսով՝ 180 հոդված ինը խոշոր թեմայով (հասարակություն, քաղաքականություն, մշակույթ, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն, կրթություն, տնտեսություն, տրանսպորտ)՝ 36 երկրի մասին։ ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Հասարակություն)|Հասարակություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Հույները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Հրեաները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ղրղզները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ղազախները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Արաբները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Արաբներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Հրեաները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Հրեաներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Լեհերը Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Լեհերն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ռուսները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ռուսներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Քաղաքականություն)|Քաղաքականություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Բալթյան ասամբլեա}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Բալթյան Անտանտ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Վալդիս Բիրկավս}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ալգիրդաս Բրազաուսկաս}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գերմանա-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Գերմանա-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ղազախ-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ղազախ-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ռուս-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ռուս-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-ֆիննական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Էստոնիայում}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Ֆինլանդիայում}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-ֆիննական հարաբերություններ}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Մշակույթ)|Մշակույթ]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Բաբ Մանսուր ալ-Ալջ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Այթ Բեն Հադդու}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Ալ-Մորավիների գմբեթ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|ալ-Սաալիբի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կապիտոլիումի տաճար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Նիֆտաուեյհի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կարակալլայի կամար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Սեյֆ ալ-Մուլք}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Էսին Էնգին}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Որոտի ուղով}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նեշեթ Էրթաշ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Լեյլի և Մեջնուն (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նազլը Էջևիթ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Յոթ գեղեցկուհիներ}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Ճերմակ հրեշտակ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Կույսի աշտարակ (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Չալըքուշու}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Աշխարհագրություն)|Աշխարհագրություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Կրավիցայի ջրվեժ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Հյուսիսային Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դուբոկա}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Պակլենիցա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Տիտոյի քարանձավ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Ջուրջևացի ավազներ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Գրաբովաչա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զվորնիկի ամրոց}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցերյե քարանձավ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Շկադար լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Եգրիչկայի բնության պարկ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Վրաժյե}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցարսկա Բարա}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Տռնովաչկո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Օվչար-Կաբլար կիրճ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Ցռնո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Յաբլանիցա (գետ)}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Սվետի Ստեֆան}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Պատմություն)|Պատմություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձերժինսկի (գյուղ, Բելառուս)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ընտանիք (ամսագիր)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Փոս (հուշարձան)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ղազախստանի միացումը Ռուսական կայսրությանը}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժիլիչի պատմական համալիր-թանգարան}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ճապոնացի սուզորդները Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժեմիսլավլի ապարանք}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Սոֆյա Ձերժինսկայա}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձմեռային այգի (Գոմել)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Զեմսկի ժողով}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Պատերազմների վետերանների կոմիտե}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ընկերություն (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Երազներ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Վարդեն Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Մերձավոր արտասահման}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Շալվա Ծերեթելի}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Ընկեր (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Գեորգի Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Միջպետական բանկ}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ալեքսի Ծերեթելի}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրթություն)|Կրթություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ճարտարապետության ինստիտուտ (Պրահա)}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Մարեկ Ֆիլա}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Պետր Չարվատ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Լյուդովիտ Օդոր}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Յոսեֆ Դոբրովսկի}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Սլովակիայի բժշկական համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Չեխական քոլեջ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Դանուբի համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ֆինանսների և կառավարման համալսարան}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Պրեշովի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Իվան Վիտանյի}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Լավո Ցերմել}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Եբրայագիտության համալսարան (Բուդապեշտ)}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Եսենիցեի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Թոմաս Մանի գիմնազիա}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Սլովենիայի ազգային կրթության ինստիտուտ}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Դիոժյորի ամրոց}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Ցեկին}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Գյուլա Փիքլեր}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Նովո Մեստոյի քերականական դպրոց}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Վերափոխման տաճար (Վառնա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Տորբեշներ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- == Gohar Piloyan == # {{դրոշ|Հայաստան}} {{Pagesize|Վիշապ (դիցաբանական կերպար)}} - Հայաստանի կամ հայկական թեմատիկայով հոդվածները մրցույթին չեն մասնակցում: # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} == Յան == # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Education in Kazakhstan}} == Armineaghayan == # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Բրյուս Լիի հուշարձան (Մոստար)}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Լեոնիդ Պոպով}} / բարելավում # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դամիր Նիկշիչ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Միրկո Ռաչկի}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Լազար Դրլյաչա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Շամս Փահլավի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ֆաթիմա Բուտաևա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Իրինա Կուկսենկովա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Նինա Ալյոշինա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սադեք Ղոթբզադե}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Մարգարիտա Շտիգլից}}/ Նովգորոդյան երկիր # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չետտա Շևալիե}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Կարմնի Գրիմա}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Մարիա Թերեզա Նուցցո}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ամեդեո Պրեցիոզի}} == Դանայուհի == # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Կոռուպցիան Սերբիայում}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Սերբական ազգային ինքնություն}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ընտրությունները Սերբիայում}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թրաֆիքինգը Կոսովոյում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Գործազրկությունը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալկոհոլը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize| Հակապատերազմական բողոքի ցույցեր Ռուսաստանում (2022-այժմ)}} == Էլֆուհի == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Նիկ Ջելիլայ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ատվարա}} == [[user:O'micron|O'micron]] == # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Սուրբ Պողոսի ծոց}} == Պողոսյան Արամայիս == c1r5kjen92b0e5tjzhcc4aax2mw46t6 10722365 10722344 2026-04-08T20:04:36Z Խմբագրող 136173 /* Խմբագրող */ 10722365 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ բաժին/գլխագիր}} Ստորև ներկայացված օրինակը ավելացրեք ցանկի ներքևում և լրացրեք տվյալները՝ երկիրն ու հոդվածի անունը։ <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> == Մասնակցային անուն == # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} </pre></div> <!-- ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍՏԵՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ ՑԱՆԿԻ ՎԵՐՋՈՒՄ --> == [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գունարս Աստրա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սալեհ Մոհամմադի}} # Նովգորոդյան երկիր, {{Pagesize|Գալինա Շիրշինա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Բուխարեստի թափառող շներ}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ստրադա Սֆորիի}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թերի Լ. Բենչինի}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իրանիկա հանրագիտարան}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Հելենա Սիրկուս}} # {{դրոշ|Թաթարստան}} {{Pagesize|Գալիա Կայբիցկայա}} == [[User:Slava Sahakyan70|<font face="Helvetica="black">'''Slava Sahakyan70'''</font>]][[User talk:Slava Sahakyan70|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարթա Շտեֆի Բրաուն}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դելինա Ֆիկո}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ադելհայդ Քոֆլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հերմինե Բաումա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վերենա Ալտենբերգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ուրսուլա Շտրաուս}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թամարա Բյոշ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարտինա Գորիչանեց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պատրիսիա Կովաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էլֆի ֆոն Դասանովսկի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ինգրիդ Հեբլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Չիբինի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Անիտա Վախթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քեյթ Ալլեն}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզիա Քիսլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իվոնա Դադիչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պիա Ցերքհոլդ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատյա Վիներռոյթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նադին Վերաչնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դանիելա Ուլբինգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մագդալենա Կրսակովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թրուփե}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թանցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լաուրա Սթիգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզա Շթադլոբեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Զոֆի Զորշագ}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դրիթա Զիրի}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Լորա Խրիստովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Շվայնբերգեր}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Եվգենիա Բուրտասովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դորոթեա Շվարց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Շիխթլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբինա Փայեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յուլիա Շվայգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Արիանե Ռեդլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Ռամզաուեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յոհաննա Ռայխերտ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ժանին Ռոսներ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կարոլինա Փիլհաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Եվա Փինքելնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիկտորյա Փինթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լուբյանա Պիովեսանա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ռեգինա Տայսլ Պոկոռնա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միրյամ Փուխներ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Յարոսլավ Լավրենյուկ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Տաիսիա Մարչենկո}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Տոնի Վոդիշեկ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իզաբել Փլախ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Բիրգիտ Փլացեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբրինա Ֆիլցմոզեր}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Խորվաթիայի պատանի ձեռնագնդորդների հավաքական}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միռնեսա և Միռնետա Բեչիրովիչներ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Բեդեչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատրին Բայեռլ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Էգլե Յուրգայտիտե}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Մուհամմադքոդիր Համրոլիև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Շերզոդ Նասրուլլաև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աբդուվոհիդ Նեմատով}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էրիկա Ֆիշեր}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աքմալ Մոզգովոյ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուզանիտա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սիմոնե Շտելցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հաննա}} == [[User:Արարատ Թրվանց|<font face="Helvetica="black">'''Արարատ Թրվանց'''</font>]][[User talk:Արարատ Թրվանց|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Նիկոս Վուցիս}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Տարանեհ Ջավանբախտ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ադամ Սանդուրսկի}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Հունգարիայի օրհներգ}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ան-26-ի ավիաաղետ Կույբիշևի մոտակայքում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալեքսանդր Օտրոշչենկո}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ստեֆան Մազուրկևիչ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Բրոնիսլավ Կնաստեր}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Ժուժա Ռադնոտի}} == [[User:Արշո|<font face="Helvetica="black">'''Արշո'''</font>]][[User talk:Արշո|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պետրո Մարկո}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պորտո Պալերմո ամրոց}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Ալեքսանդրա Մախրովսկայա}} # {{Pagesize|Սերգեյ Մագնիտսկի}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Թամարա Կացենելենբոգեն}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Աննա Զելենովա}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Իսա Ռուստամով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Խրոմենկով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Իվաշին}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Վլադիմիր Ցեսլեր}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի մետալուրգիական գործարան}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Մարդու իրավունքների խախտումները բելառուսական բողոքի ակցիաների ճնշման ժամանակ (2020)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Յուրի Բանդաժևսկի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխաների իրավունքների հանձնակատար}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Մարմնավաճառությունը Բուլղարիայում}} == [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] == Հոդվածները գրվելու են բացառապես միջազգայնորեն ճանաչված 34 երկրների և երկու կազմակերպությունների (ընդամենը 36) մասին՝ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Դրանց քանակը համապատասխանեցվելու է հայերենի այբուբենի տառերից 36-ի հետ (բացառելով ր, և, ու տառերը՝ հասկանալի պատճառներով)՝ դարձյալ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Այսպիսով՝ 180 հոդված ինը խոշոր թեմայով (հասարակություն, քաղաքականություն, մշակույթ, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն, կրթություն, տնտեսություն, տրանսպորտ)՝ 36 երկրի մասին։ ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Հասարակություն)|Հասարակություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Հույները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Հրեաները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ղրղզները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ղազախները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Արաբները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Արաբներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Հրեաները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Հրեաներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Լեհերը Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Լեհերն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ռուսները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ռուսներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Քաղաքականություն)|Քաղաքականություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Բալթյան ասամբլեա}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Բալթյան Անտանտ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Վալդիս Բիրկավս}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ալգիրդաս Բրազաուսկաս}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գերմանա-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Գերմանա-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ղազախ-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ղազախ-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ռուս-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ռուս-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-ֆիննական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Էստոնիայում}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Ֆինլանդիայում}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-ֆիննական հարաբերություններ}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Մշակույթ)|Մշակույթ]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Բաբ Մանսուր ալ-Ալջ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Այթ Բեն Հադդու}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Ալ-Մորավիների գմբեթ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|ալ-Սաալիբի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կապիտոլիումի տաճար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Նիֆտաուեյհի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կարակալլայի կամար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Սեյֆ ալ-Մուլք}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Էսին Էնգին}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Որոտի ուղով}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նեշեթ Էրթաշ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Լեյլի և Մեջնուն (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նազլը Էջևիթ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Յոթ գեղեցկուհիներ}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Ճերմակ հրեշտակ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Կույսի աշտարակ (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Չալըքուշու}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Աշխարհագրություն)|Աշխարհագրություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Կրավիցայի ջրվեժ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Հյուսիսային Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դուբոկա}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Պակլենիցա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Տիտոյի քարանձավ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Ջուրջևացի ավազներ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Գրաբովաչա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զվորնիկի ամրոց}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցերյե քարանձավ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Շկադար լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Եգրիչկայի բնության պարկ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Վրաժյե}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցարսկա Բարա}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Տռնովաչկո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Օվչար-Կաբլար կիրճ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Ցռնո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Յաբլանիցա (գետ)}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Սվետի Ստեֆան}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Պատմություն)|Պատմություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձերժինսկի (գյուղ, Բելառուս)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ընտանիք (ամսագիր)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Փոս (հուշարձան)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ղազախստանի միացումը Ռուսական կայսրությանը}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժիլիչի պատմական համալիր-թանգարան}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ճապոնացի սուզորդները Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժեմիսլավլի ապարանք}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Սոֆյա Ձերժինսկայա}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձմեռային այգի (Գոմել)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Զեմսկի ժողով}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Պատերազմների վետերանների կոմիտե}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ընկերություն (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Երազներ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Վարդեն Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Մերձավոր արտասահման}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Շալվա Ծերեթելի}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Ընկեր (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Գեորգի Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Միջպետական բանկ}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ալեքսի Ծերեթելի}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրթություն)|Կրթություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ճարտարապետության ինստիտուտ (Պրահա)}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Մարեկ Ֆիլա}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Պետր Չարվատ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Լյուդովիտ Օդոր}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Յոսեֆ Դոբրովսկի}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Սլովակիայի բժշկական համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Չեխական քոլեջ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Դանուբի համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ֆինանսների և կառավարման համալսարան}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Պրեշովի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Իվան Վիտանյի}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Լավո Ցերմել}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Եբրայագիտության համալսարան (Բուդապեշտ)}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Եսենիցեի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Թոմաս Մանի գիմնազիա}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Սլովենիայի ազգային կրթության ինստիտուտ}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Դիոժյորի ամրոց}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Ցեկին}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Գյուլա Փիքլեր}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Նովո Մեստոյի քերականական դպրոց}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Վերափոխման տաճար (Վառնա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Տորբեշներ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- == Gohar Piloyan == # {{դրոշ|Հայաստան}} {{Pagesize|Վիշապ (դիցաբանական կերպար)}} - Հայաստանի կամ հայկական թեմատիկայով հոդվածները մրցույթին չեն մասնակցում: # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} == Յան == # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Education in Kazakhstan}} == Armineaghayan == # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Բրյուս Լիի հուշարձան (Մոստար)}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Լեոնիդ Պոպով}} / բարելավում # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դամիր Նիկշիչ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Միրկո Ռաչկի}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Լազար Դրլյաչա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Շամս Փահլավի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ֆաթիմա Բուտաևա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Իրինա Կուկսենկովա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Նինա Ալյոշինա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սադեք Ղոթբզադե}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Մարգարիտա Շտիգլից}}/ Նովգորոդյան երկիր # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չետտա Շևալիե}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Կարմնի Գրիմա}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Մարիա Թերեզա Նուցցո}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ամեդեո Պրեցիոզի}} == Դանայուհի == # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Կոռուպցիան Սերբիայում}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Սերբական ազգային ինքնություն}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ընտրությունները Սերբիայում}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թրաֆիքինգը Կոսովոյում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Գործազրկությունը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալկոհոլը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize| Հակապատերազմական բողոքի ցույցեր Ռուսաստանում (2022-այժմ)}} == Էլֆուհի == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Նիկ Ջելիլայ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ատվարա}} == [[user:O'micron|O'micron]] == # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Սուրբ Պողոսի ծոց}} == Պողոսյան Արամայիս == 8uz2vdxoyqx50x0zyewgyarhia1sq49 10722387 10722365 2026-04-08T21:48:30Z Խմբագրող 136173 /* Խմբագրող */ 10722387 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ բաժին/գլխագիր}} Ստորև ներկայացված օրինակը ավելացրեք ցանկի ներքևում և լրացրեք տվյալները՝ երկիրն ու հոդվածի անունը։ <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> == Մասնակցային անուն == # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} </pre></div> <!-- ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍՏԵՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ ՑԱՆԿԻ ՎԵՐՋՈՒՄ --> == [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գունարս Աստրա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սալեհ Մոհամմադի}} # Նովգորոդյան երկիր, {{Pagesize|Գալինա Շիրշինա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Բուխարեստի թափառող շներ}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ստրադա Սֆորիի}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թերի Լ. Բենչինի}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իրանիկա հանրագիտարան}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Հելենա Սիրկուս}} # {{դրոշ|Թաթարստան}} {{Pagesize|Գալիա Կայբիցկայա}} == [[User:Slava Sahakyan70|<font face="Helvetica="black">'''Slava Sahakyan70'''</font>]][[User talk:Slava Sahakyan70|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարթա Շտեֆի Բրաուն}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դելինա Ֆիկո}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ադելհայդ Քոֆլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հերմինե Բաումա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վերենա Ալտենբերգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ուրսուլա Շտրաուս}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թամարա Բյոշ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարտինա Գորիչանեց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պատրիսիա Կովաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էլֆի ֆոն Դասանովսկի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ինգրիդ Հեբլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Չիբինի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Անիտա Վախթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քեյթ Ալլեն}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզիա Քիսլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իվոնա Դադիչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պիա Ցերքհոլդ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատյա Վիներռոյթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նադին Վերաչնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դանիելա Ուլբինգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մագդալենա Կրսակովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թրուփե}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թանցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լաուրա Սթիգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզա Շթադլոբեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Զոֆի Զորշագ}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դրիթա Զիրի}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Լորա Խրիստովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Շվայնբերգեր}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Եվգենիա Բուրտասովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դորոթեա Շվարց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Շիխթլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբինա Փայեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յուլիա Շվայգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Արիանե Ռեդլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Ռամզաուեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յոհաննա Ռայխերտ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ժանին Ռոսներ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կարոլինա Փիլհաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Եվա Փինքելնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիկտորյա Փինթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լուբյանա Պիովեսանա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ռեգինա Տայսլ Պոկոռնա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միրյամ Փուխներ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Յարոսլավ Լավրենյուկ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Տաիսիա Մարչենկո}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Տոնի Վոդիշեկ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իզաբել Փլախ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Բիրգիտ Փլացեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբրինա Ֆիլցմոզեր}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Խորվաթիայի պատանի ձեռնագնդորդների հավաքական}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միռնեսա և Միռնետա Բեչիրովիչներ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Բեդեչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատրին Բայեռլ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Էգլե Յուրգայտիտե}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Մուհամմադքոդիր Համրոլիև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Շերզոդ Նասրուլլաև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աբդուվոհիդ Նեմատով}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էրիկա Ֆիշեր}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աքմալ Մոզգովոյ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուզանիտա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սիմոնե Շտելցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հաննա}} == [[User:Արարատ Թրվանց|<font face="Helvetica="black">'''Արարատ Թրվանց'''</font>]][[User talk:Արարատ Թրվանց|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Նիկոս Վուցիս}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Տարանեհ Ջավանբախտ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ադամ Սանդուրսկի}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Հունգարիայի օրհներգ}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ան-26-ի ավիաաղետ Կույբիշևի մոտակայքում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալեքսանդր Օտրոշչենկո}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ստեֆան Մազուրկևիչ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Բրոնիսլավ Կնաստեր}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Ժուժա Ռադնոտի}} == [[User:Արշո|<font face="Helvetica="black">'''Արշո'''</font>]][[User talk:Արշո|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պետրո Մարկո}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պորտո Պալերմո ամրոց}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Ալեքսանդրա Մախրովսկայա}} # {{Pagesize|Սերգեյ Մագնիտսկի}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Թամարա Կացենելենբոգեն}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Աննա Զելենովա}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Իսա Ռուստամով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Խրոմենկով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Իվաշին}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Վլադիմիր Ցեսլեր}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի մետալուրգիական գործարան}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Մարդու իրավունքների խախտումները բելառուսական բողոքի ակցիաների ճնշման ժամանակ (2020)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Յուրի Բանդաժևսկի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխաների իրավունքների հանձնակատար}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Մարմնավաճառությունը Բուլղարիայում}} == [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] == Հոդվածները գրվելու են բացառապես միջազգայնորեն ճանաչված 34 երկրների և երկու կազմակերպությունների (ընդամենը 36) մասին՝ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Դրանց քանակը համապատասխանեցվելու է հայերենի այբուբենի տառերից 36-ի հետ (բացառելով ր, և, ու տառերը՝ հասկանալի պատճառներով)՝ դարձյալ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Այսպիսով՝ 180 հոդված ինը խոշոր թեմայով (հասարակություն, քաղաքականություն, մշակույթ, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն, կրթություն, տնտեսություն, տրանսպորտ)՝ 36 երկրի մասին։ ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Հասարակություն)|Հասարակություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Հույները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Հրեաները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ղրղզները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ղազախները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Արաբները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Արաբներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Հրեաները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Հրեաներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Լեհերը Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Լեհերն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ռուսները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ռուսներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Քաղաքականություն)|Քաղաքականություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Բալթյան ասամբլեա}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Բալթյան Անտանտ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Վալդիս Բիրկավս}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ալգիրդաս Բրազաուսկաս}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գերմանա-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Գերմանա-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ղազախ-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ղազախ-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ռուս-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ռուս-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-ֆիննական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Էստոնիայում}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Ֆինլանդիայում}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-ֆիննական հարաբերություններ}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Մշակույթ)|Մշակույթ]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Բաբ Մանսուր ալ-Ալջ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Այթ Բեն Հադդու}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Ալ-Մորավիների գմբեթ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|ալ-Սաալիբի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կապիտոլիումի տաճար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Նիֆտաուեյհի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կարակալլայի կամար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Սեյֆ ալ-Մուլք}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Էսին Էնգին}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Որոտի ուղով}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նեշեթ Էրթաշ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Լեյլի և Մեջնուն (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նազլը Էջևիթ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Յոթ գեղեցկուհիներ}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Ճերմակ հրեշտակ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Կույսի աշտարակ (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Չալըքուշու}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Աշխարհագրություն)|Աշխարհագրություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Կրավիցայի ջրվեժ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Հյուսիսային Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դուբոկա}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Պակլենիցա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Տիտոյի քարանձավ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Ջուրջևացի ավազներ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Գրաբովաչա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զվորնիկի ամրոց}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցերյե քարանձավ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Շկադար լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Եգրիչկայի բնության պարկ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Վրաժյե}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցարսկա Բարա}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Տռնովաչկո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Օվչար-Կաբլար կիրճ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Ցռնո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Յաբլանիցա (գետ)}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Սվետի Ստեֆան}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Պատմություն)|Պատմություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձերժինսկի (գյուղ, Բելառուս)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ընտանիք (ամսագիր)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Փոս (հուշարձան)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ղազախստանի միացումը Ռուսական կայսրությանը}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժիլիչի պատմական համալիր-թանգարան}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ճապոնացի սուզորդները Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժեմիսլավլի ապարանք}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Սոֆյա Ձերժինսկայա}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձմեռային այգի (Գոմել)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Զեմսկի ժողով}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Պատերազմների վետերանների կոմիտե}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ընկերություն (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Երազներ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Վարդեն Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Մերձավոր արտասահման}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Շալվա Ծերեթելի}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Ընկեր (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Գեորգի Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Միջպետական բանկ}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ալեքսի Ծերեթելի}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրթություն)|Կրթություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ճարտարապետության ինստիտուտ (Պրահա)}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Մարեկ Ֆիլա}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Պետր Չարվատ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Լյուդովիտ Օդոր}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Յոսեֆ Դոբրովսկի}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Սլովակիայի բժշկական համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Չեխական քոլեջ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Դանուբի համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ֆինանսների և կառավարման համալսարան}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Պրեշովի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Իվան Վիտանյի}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Լավո Ցերմել}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Եբրայագիտության համալսարան (Բուդապեշտ)}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Եսենիցեի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Թոմաս Մանի գիմնազիա}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Սլովենիայի ազգային կրթության ինստիտուտ}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Դիոժյորի ամրոց}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Ցեկին}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Գյուլա Փիքլեր}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Նովո Մեստոյի քերականական դպրոց}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Վերափոխման տաճար (Վառնա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Տորբեշներ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Շարենա մզկիթ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- == Gohar Piloyan == # {{դրոշ|Հայաստան}} {{Pagesize|Վիշապ (դիցաբանական կերպար)}} - Հայաստանի կամ հայկական թեմատիկայով հոդվածները մրցույթին չեն մասնակցում: # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} == Յան == # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Education in Kazakhstan}} == Armineaghayan == # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Բրյուս Լիի հուշարձան (Մոստար)}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Լեոնիդ Պոպով}} / բարելավում # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դամիր Նիկշիչ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Միրկո Ռաչկի}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Լազար Դրլյաչա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Շամս Փահլավի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ֆաթիմա Բուտաևա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Իրինա Կուկսենկովա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Նինա Ալյոշինա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սադեք Ղոթբզադե}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Մարգարիտա Շտիգլից}}/ Նովգորոդյան երկիր # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չետտա Շևալիե}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Կարմնի Գրիմա}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Մարիա Թերեզա Նուցցո}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ամեդեո Պրեցիոզի}} == Դանայուհի == # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Կոռուպցիան Սերբիայում}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Սերբական ազգային ինքնություն}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ընտրությունները Սերբիայում}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թրաֆիքինգը Կոսովոյում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Գործազրկությունը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալկոհոլը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize| Հակապատերազմական բողոքի ցույցեր Ռուսաստանում (2022-այժմ)}} == Էլֆուհի == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Նիկ Ջելիլայ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ատվարա}} == [[user:O'micron|O'micron]] == # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Սուրբ Պողոսի ծոց}} == Պողոսյան Արամայիս == aniizrp2zz6cebh4aiwpipq88l1ngq4 10722394 10722387 2026-04-08T22:19:37Z Խմբագրող 136173 /* Խմբագրող */ 10722394 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ բաժին/գլխագիր}} Ստորև ներկայացված օրինակը ավելացրեք ցանկի ներքևում և լրացրեք տվյալները՝ երկիրն ու հոդվածի անունը։ <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> == Մասնակցային անուն == # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} </pre></div> <!-- ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍՏԵՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ ՑԱՆԿԻ ՎԵՐՋՈՒՄ --> == [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գունարս Աստրա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սալեհ Մոհամմադի}} # Նովգորոդյան երկիր, {{Pagesize|Գալինա Շիրշինա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Բուխարեստի թափառող շներ}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ստրադա Սֆորիի}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թերի Լ. Բենչինի}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իրանիկա հանրագիտարան}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Հելենա Սիրկուս}} # {{դրոշ|Թաթարստան}} {{Pagesize|Գալիա Կայբիցկայա}} == [[User:Slava Sahakyan70|<font face="Helvetica="black">'''Slava Sahakyan70'''</font>]][[User talk:Slava Sahakyan70|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարթա Շտեֆի Բրաուն}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դելինա Ֆիկո}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ադելհայդ Քոֆլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հերմինե Բաումա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վերենա Ալտենբերգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ուրսուլա Շտրաուս}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թամարա Բյոշ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարտինա Գորիչանեց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պատրիսիա Կովաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էլֆի ֆոն Դասանովսկի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ինգրիդ Հեբլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Չիբինի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Անիտա Վախթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քեյթ Ալլեն}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզիա Քիսլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իվոնա Դադիչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պիա Ցերքհոլդ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատյա Վիներռոյթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նադին Վերաչնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դանիելա Ուլբինգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մագդալենա Կրսակովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թրուփե}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թանցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լաուրա Սթիգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզա Շթադլոբեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Զոֆի Զորշագ}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դրիթա Զիրի}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Լորա Խրիստովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Շվայնբերգեր}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Եվգենիա Բուրտասովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դորոթեա Շվարց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Շիխթլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբինա Փայեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յուլիա Շվայգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Արիանե Ռեդլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Ռամզաուեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յոհաննա Ռայխերտ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ժանին Ռոսներ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կարոլինա Փիլհաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Եվա Փինքելնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիկտորյա Փինթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լուբյանա Պիովեսանա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ռեգինա Տայսլ Պոկոռնա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միրյամ Փուխներ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Յարոսլավ Լավրենյուկ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Տաիսիա Մարչենկո}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Տոնի Վոդիշեկ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իզաբել Փլախ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Բիրգիտ Փլացեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբրինա Ֆիլցմոզեր}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Խորվաթիայի պատանի ձեռնագնդորդների հավաքական}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միռնեսա և Միռնետա Բեչիրովիչներ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Բեդեչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատրին Բայեռլ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Էգլե Յուրգայտիտե}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Մուհամմադքոդիր Համրոլիև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Շերզոդ Նասրուլլաև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աբդուվոհիդ Նեմատով}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էրիկա Ֆիշեր}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աքմալ Մոզգովոյ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուզանիտա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սիմոնե Շտելցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հաննա}} == [[User:Արարատ Թրվանց|<font face="Helvetica="black">'''Արարատ Թրվանց'''</font>]][[User talk:Արարատ Թրվանց|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Նիկոս Վուցիս}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Տարանեհ Ջավանբախտ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ադամ Սանդուրսկի}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Հունգարիայի օրհներգ}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ան-26-ի ավիաաղետ Կույբիշևի մոտակայքում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալեքսանդր Օտրոշչենկո}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ստեֆան Մազուրկևիչ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Բրոնիսլավ Կնաստեր}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Ժուժա Ռադնոտի}} == [[User:Արշո|<font face="Helvetica="black">'''Արշո'''</font>]][[User talk:Արշո|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պետրո Մարկո}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պորտո Պալերմո ամրոց}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Ալեքսանդրա Մախրովսկայա}} # {{Pagesize|Սերգեյ Մագնիտսկի}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Թամարա Կացենելենբոգեն}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Աննա Զելենովա}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Իսա Ռուստամով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Խրոմենկով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Իվաշին}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Վլադիմիր Ցեսլեր}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի մետալուրգիական գործարան}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Մարդու իրավունքների խախտումները բելառուսական բողոքի ակցիաների ճնշման ժամանակ (2020)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Յուրի Բանդաժևսկի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխաների իրավունքների հանձնակատար}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Մարմնավաճառությունը Բուլղարիայում}} == [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] == Հոդվածները գրվելու են բացառապես միջազգայնորեն ճանաչված 34 երկրների և երկու կազմակերպությունների (ընդամենը 36) մասին՝ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Դրանց քանակը համապատասխանեցվելու է հայերենի այբուբենի տառերից 36-ի հետ (բացառելով ր, և, ու տառերը՝ հասկանալի պատճառներով)՝ դարձյալ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Այսպիսով՝ 180 հոդված ինը խոշոր թեմայով (հասարակություն, քաղաքականություն, մշակույթ, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն, կրթություն, տնտեսություն, տրանսպորտ)՝ 36 երկրի մասին։ ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Հասարակություն)|Հասարակություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Հույները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Հրեաները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ղրղզները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ղազախները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Արաբները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Արաբներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Հրեաները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Հրեաներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Լեհերը Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Լեհերն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ռուսները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ռուսներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Քաղաքականություն)|Քաղաքականություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Բալթյան ասամբլեա}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Բալթյան Անտանտ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Վալդիս Բիրկավս}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ալգիրդաս Բրազաուսկաս}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գերմանա-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Գերմանա-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ղազախ-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ղազախ-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ռուս-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ռուս-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-ֆիննական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Էստոնիայում}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Ֆինլանդիայում}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-ֆիննական հարաբերություններ}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Մշակույթ)|Մշակույթ]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Բաբ Մանսուր ալ-Ալջ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Այթ Բեն Հադդու}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Ալ-Մորավիների գմբեթ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|ալ-Սաալիբի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կապիտոլիումի տաճար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Նիֆտաուեյհի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կարակալլայի կամար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Սեյֆ ալ-Մուլք}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Էսին Էնգին}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Որոտի ուղով}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նեշեթ Էրթաշ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Լեյլի և Մեջնուն (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նազլը Էջևիթ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Յոթ գեղեցկուհիներ}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Ճերմակ հրեշտակ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Կույսի աշտարակ (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Չալըքուշու}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Աշխարհագրություն)|Աշխարհագրություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Կրավիցայի ջրվեժ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Հյուսիսային Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դուբոկա}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Պակլենիցա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Տիտոյի քարանձավ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Ջուրջևացի ավազներ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Գրաբովաչա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զվորնիկի ամրոց}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցերյե քարանձավ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Շկադար լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Եգրիչկայի բնության պարկ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Վրաժյե}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցարսկա Բարա}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Տռնովաչկո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Օվչար-Կաբլար կիրճ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Ցռնո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Յաբլանիցա (գետ)}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Սվետի Ստեֆան}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Պատմություն)|Պատմություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձերժինսկի (գյուղ, Բելառուս)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ընտանիք (ամսագիր)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Փոս (հուշարձան)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ղազախստանի միացումը Ռուսական կայսրությանը}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժիլիչի պատմական համալիր-թանգարան}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ճապոնացի սուզորդները Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժեմիսլավլի ապարանք}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Սոֆյա Ձերժինսկայա}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձմեռային այգի (Գոմել)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Զեմսկի ժողով}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Պատերազմների վետերանների կոմիտե}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ընկերություն (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Երազներ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Վարդեն Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Մերձավոր արտասահման}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Շալվա Ծերեթելի}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Ընկեր (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Գեորգի Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Միջպետական բանկ}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ալեքսի Ծերեթելի}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրթություն)|Կրթություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ճարտարապետության ինստիտուտ (Պրահա)}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Մարեկ Ֆիլա}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Պետր Չարվատ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Լյուդովիտ Օդոր}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Յոսեֆ Դոբրովսկի}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Սլովակիայի բժշկական համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Չեխական քոլեջ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Դանուբի համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ֆինանսների և կառավարման համալսարան}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Պրեշովի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Իվան Վիտանյի}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Լավո Ցերմել}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Եբրայագիտության համալսարան (Բուդապեշտ)}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Եսենիցեի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Թոմաս Մանի գիմնազիա}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Սլովենիայի ազգային կրթության ինստիտուտ}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Դիոժյորի ամրոց}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Ցեկին}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Գյուլա Փիքլեր}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Նովո Մեստոյի քերականական դպրոց}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Վերափոխման տաճար (Վառնա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Տորբեշներ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Շարենա մզկիթ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- == Gohar Piloyan == # {{դրոշ|Հայաստան}} {{Pagesize|Վիշապ (դիցաբանական կերպար)}} - Հայաստանի կամ հայկական թեմատիկայով հոդվածները մրցույթին չեն մասնակցում: # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} == Յան == # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Education in Kazakhstan}} == Armineaghayan == # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Բրյուս Լիի հուշարձան (Մոստար)}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Լեոնիդ Պոպով}} / բարելավում # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դամիր Նիկշիչ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Միրկո Ռաչկի}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Լազար Դրլյաչա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Շամս Փահլավի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ֆաթիմա Բուտաևա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Իրինա Կուկսենկովա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Նինա Ալյոշինա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սադեք Ղոթբզադե}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Մարգարիտա Շտիգլից}}/ Նովգորոդյան երկիր # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չետտա Շևալիե}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Կարմնի Գրիմա}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Մարիա Թերեզա Նուցցո}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ամեդեո Պրեցիոզի}} == Դանայուհի == # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Կոռուպցիան Սերբիայում}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Սերբական ազգային ինքնություն}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ընտրությունները Սերբիայում}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թրաֆիքինգը Կոսովոյում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Գործազրկությունը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալկոհոլը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize| Հակապատերազմական բողոքի ցույցեր Ռուսաստանում (2022-այժմ)}} == Էլֆուհի == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Նիկ Ջելիլայ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ատվարա}} == [[user:O'micron|O'micron]] == # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Սուրբ Պողոսի ծոց}} == Պողոսյան Արամայիս == 768r8xkf8zy20972ee9jshppwhtx9ro 10722519 10722394 2026-04-09T09:12:11Z Slava Sahakyan70 65321 /* Slava Sahakyan70Քննարկում */ 10722519 wikitext text/x-wiki {{Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026/Մասնակիցներ բաժին/գլխագիր}} Ստորև ներկայացված օրինակը ավելացրեք ցանկի ներքևում և լրացրեք տվյալները՝ երկիրն ու հոդվածի անունը։ <div style="width:470px; background:#E6F2FF; border:1px solid lightsteelblue; padding:0.5em 1em 0.5em 1em;"> <pre style="overflow:auto;"> == Մասնակցային անուն == # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} </pre></div> <!-- ՄԱՍՆԱԿՑԱՅԻՆ ԱՆՈՒՆՆԵՐԸ ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ԱՅՍՏԵՂԻՑ ՆԵՐՔԵՎ ՑԱՆԿԻ ՎԵՐՋՈՒՄ --> == [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գունարս Աստրա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սալեհ Մոհամմադի}} # Նովգորոդյան երկիր, {{Pagesize|Գալինա Շիրշինա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Բուխարեստի թափառող շներ}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Ստրադա Սֆորիի}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Թերի Լ. Բենչինի}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իրանիկա հանրագիտարան}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Հելենա Սիրկուս}} # {{դրոշ|Թաթարստան}} {{Pagesize|Գալիա Կայբիցկայա}} == [[User:Slava Sahakyan70|<font face="Helvetica="black">'''Slava Sahakyan70'''</font>]][[User talk:Slava Sahakyan70|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարթա Շտեֆի Բրաուն}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դելինա Ֆիկո}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ադելհայդ Քոֆլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հերմինե Բաումա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վերենա Ալտենբերգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ուրսուլա Շտրաուս}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թամարա Բյոշ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մարտինա Գորիչանեց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պատրիսիա Կովաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էլֆի ֆոն Դասանովսկի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ինգրիդ Հեբլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Չիբինի}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Անիտա Վախթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քեյթ Ալլեն}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզիա Քիսլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իվոնա Դադիչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Պիա Ցերքհոլդ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատյա Վիներռոյթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Նադին Վերաչնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դանիելա Ուլբինգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Մագդալենա Կրսակովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թրուփե}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Թանցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լաուրա Սթիգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Թերեզա Շթադլոբեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Զոֆի Զորշագ}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Դրիթա Զիրի}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Լորա Խրիստովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Շվայնբերգեր}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Եվգենիա Բուրտասովա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Դորոթեա Շվարց}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Շիխթլ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբինա Փայեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յուլիա Շվայգեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Արիանե Ռեդլեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատարինա Ռամզաուեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Յոհաննա Ռայխերտ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ժանին Ռոսներ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կարոլինա Փիլհաչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Եվա Փինքելնիգ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Վիկտորյա Փինթեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Լուբյանա Պիովեսանա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Ռեգինա Տայսլ Պոկոռնա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միրյամ Փուխներ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Յարոսլավ Լավրենյուկ}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Տաիսիա Մարչենկո}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Տոնի Վոդիշեկ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Իզաբել Փլախ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Բիրգիտ Փլացեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սաբրինա Ֆիլցմոզեր}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Խորվաթիայի պատանի ձեռնագնդորդների հավաքական}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Միռնեսա և Միռնետա Բեչիրովիչներ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Քրիստինա Բեդեչ}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Կատրին Բայեռլ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Էգլե Յուրգայտիտե}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Մուհամմադքոդիր Համրոլիև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Շերզոդ Նասրուլլաև}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աբդուվոհիդ Նեմատով}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Էրիկա Ֆիշեր}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Աքմալ Մոզգովոյ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուզանիտա}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Սիմոնե Շտելցեր}} # {{դրոշ|Ավստրիա}} {{Pagesize|Հաննա}} # {{դրոշ|Ռումինիա}} {{Pagesize|Օանա Գրեգորի}} == [[User:Արարատ Թրվանց|<font face="Helvetica="black">'''Արարատ Թրվանց'''</font>]][[User talk:Արարատ Թրվանց|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Հունաստան}} {{Pagesize|Նիկոս Վուցիս}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Տարանեհ Ջավանբախտ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ադամ Սանդուրսկի}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Հունգարիայի օրհներգ}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ան-26-ի ավիաաղետ Կույբիշևի մոտակայքում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալեքսանդր Օտրոշչենկո}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Ստեֆան Մազուրկևիչ}} # {{դրոշ|Լեհաստան}} {{Pagesize|Բրոնիսլավ Կնաստեր}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Ժուժա Ռադնոտի}} == [[User:Արշո|<font face="Helvetica="black">'''Արշո'''</font>]][[User talk:Արշո|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պետրո Մարկո}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Պորտո Պալերմո ամրոց}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Ալեքսանդրա Մախրովսկայա}} # {{Pagesize|Սերգեյ Մագնիտսկի}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Թամարա Կացենելենբոգեն}} # Նովգորոդյան երկիր {{Pagesize|Աննա Զելենովա}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Իսա Ռուստամով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Խրոմենկով}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Դենիս Իվաշին}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Վլադիմիր Ցեսլեր}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի մետալուրգիական գործարան}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Մարդու իրավունքների խախտումները բելառուսական բողոքի ակցիաների ճնշման ժամանակ (2020)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Բելառուսի Հանրապետության Նախարարների խորհուրդ}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Յուրի Բանդաժևսկի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ռուսաստանի Դաշնության Նախագահին առընթեր Երեխաների իրավունքների հանձնակատար}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Մարմնավաճառությունը Բուլղարիայում}} == [[Մասնակից:Խմբագրող|Խմբագրող]] == Հոդվածները գրվելու են բացառապես միջազգայնորեն ճանաչված 34 երկրների և երկու կազմակերպությունների (ընդամենը 36) մասին՝ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Դրանց քանակը համապատասխանեցվելու է հայերենի այբուբենի տառերից 36-ի հետ (բացառելով ր, և, ու տառերը՝ հասկանալի պատճառներով)՝ դարձյալ յուրաքանչյուրի մասով 5-ական հոդված։ Այսպիսով՝ 180 հոդված ինը խոշոր թեմայով (հասարակություն, քաղաքականություն, մշակույթ, աշխարհագրություն, պատմություն, կրոն, կրթություն, տնտեսություն, տրանսպորտ)՝ 36 երկրի մասին։ ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Հասարակություն)|Հասարակություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Գերմանացիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Հույները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Հրեաները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Լեհերը Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ղրղզները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ղազախները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղազախստանում}} # {{դրոշ|Ղրղզստան}} {{Pagesize|Ադրբեջանցիները Ղրղզստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Արաբները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Արաբներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Հրեաները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Հրեաներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Լեհերը Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Լեհերն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ռուսները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ռուսներն Ուզբեկստանում}} # {{դրոշ|Տաջիկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիները Տաջիկստանում}} # {{դրոշ|Ուզբեկստան}} {{Pagesize|Ուկրաինացիներն Ուզբեկստանում}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Քաղաքականություն)|Քաղաքականություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Բալթյան ասամբլեա}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Բալթյան Անտանտ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Վալդիս Բիրկավս}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ալգիրդաս Բրազաուսկաս}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Գերմանա-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Գերմանա-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ղազախ-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ղազախ-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ռուս-լատվիական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Լիտվա}} {{Pagesize|Ռուս-լիտվական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ուկրաինա-ֆիննական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի կառավարություն}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Էստոնիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ֆինլանդիայի վարչապետ}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Էստոնիայում}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ընտրություններ Ֆինլանդիայում}} # {{դրոշ|Էստոնիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-էստոնական հարաբերություններ}} # {{դրոշ|Ֆինլանդիա}} {{Pagesize|Ճապոնա-ֆիննական հարաբերություններ}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Մշակույթ)|Մշակույթ]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Աբու ալ-Ֆարաջ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Բաբ Մանսուր ալ-Ալջ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Ալ-Ռաղիբ ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Այթ Բեն Հադդու}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Իմադ ալ-Դին ալ-Իսֆահանի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Ալ-Մորավիների գմբեթ}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|ալ-Սաալիբի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կապիտոլիումի տաճար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Նիֆտաուեյհի}} # {{դրոշ|Մարոկկո}} {{Pagesize|Կարակալլայի կամար (Վոլուբիլիս)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Սեյֆ ալ-Մուլք}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Էսին Էնգին}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Որոտի ուղով}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նեշեթ Էրթաշ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Լեյլի և Մեջնուն (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Նազլը Էջևիթ}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Յոթ գեղեցկուհիներ}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Ճերմակ հրեշտակ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Ադրբեջան}} {{Pagesize|Կույսի աշտարակ (բալետ)}} # {{դրոշ|Թուրքիա}} {{Pagesize|Չալըքուշու}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Աշխարհագրություն)|Աշխարհագրություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Կրավիցայի ջրվեժ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Հյուսիսային Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դուբոկա}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Պակլենիցա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Տիտոյի քարանձավ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Ջուրջևացի ավազներ}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զբոսաշրջությունը Բոսնիա և Հերցեգովինայում}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Գրաբովաչա}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Զվորնիկի ամրոց}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Վելեբիտ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցերյե քարանձավ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Շկադար լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Եգրիչկայի բնության պարկ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Վրաժյե}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ցարսկա Բարա}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Տռնովաչկո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Օվչար-Կաբլար կիրճ}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Ցռնո լիճ}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Յաբլանիցա (գետ)}} # {{դրոշ|Չեռնոգորիա}} {{Pagesize|Սվետի Ստեֆան}} {{Սյունակ ավարտ}} ------- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Պատմություն)|Պատմություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձերժինսկի (գյուղ, Բելառուս)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ընտանիք (ամսագիր)}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Փոս (հուշարձան)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ղազախստանի միացումը Ռուսական կայսրությանը}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժիլիչի պատմական համալիր-թանգարան}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ճապոնացի սուզորդները Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ժեմիսլավլի ապարանք}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Սոֆյա Ձերժինսկայա}} # {{դրոշ|Բելառուս}} {{Pagesize|Ձմեռային այգի (Գոմել)}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Զեմսկի ժողով}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Պատերազմների վետերանների կոմիտե}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ընկերություն (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Երազներ (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Վարդեն Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Մերձավոր արտասահման}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Շալվա Ծերեթելի}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Ընկեր (ֆիլմ)}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Գեորգի Ծուլուկիձե}} # {{դրոշ|ԱՊՀ}} {{Pagesize|Միջպետական բանկ}} # {{դրոշ|Վրաստան}} {{Pagesize|Ալեքսի Ծերեթելի}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրթություն)|Կրթություն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ճարտարապետության ինստիտուտ (Պրահա)}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Մարեկ Ֆիլա}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Պետր Չարվատ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Լյուդովիտ Օդոր}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Յոսեֆ Դոբրովսկի}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Սլովակիայի բժշկական համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Չեխական քոլեջ}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Դանուբի համալսարան}} # {{դրոշ|Չեխիա}} {{Pagesize|Ֆինանսների և կառավարման համալսարան}} # {{դրոշ|Սլովակիա}} {{Pagesize|Պրեշովի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Իվան Վիտանյի}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Լավո Ցերմել}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Եբրայագիտության համալսարան (Բուդապեշտ)}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Եսենիցեի թանգարան}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Թոմաս Մանի գիմնազիա}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Սլովենիայի ազգային կրթության ինստիտուտ}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Դիոժյորի ամրոց}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Ցեկին}} # {{դրոշ|Հունգարիա}} {{Pagesize|Գյուլա Փիքլեր}} # {{դրոշ|Սլովենիա}} {{Pagesize|Նովո Մեստոյի քերականական դպրոց}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- ''[[:Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (թեմա՝ Կրոն)|Կրոն]]'' {{Սյուն|2}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Վերափոխման տաճար (Վառնա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Տորբեշներ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|Շարենա մզկիթ}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|Սուրբ Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Բուլղարիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Հյուսիսային Մակեդոնիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|}} {{Սյունակ ավարտ}} ----- == Gohar Piloyan == # {{դրոշ|Հայաստան}} {{Pagesize|Վիշապ (դիցաբանական կերպար)}} - Հայաստանի կամ հայկական թեմատիկայով հոդվածները մրցույթին չեն մասնակցում: # {{դրոշ|երկիր}} {{Pagesize|հոդված}} == Յան == # {{դրոշ|Ղազախստան}} {{Pagesize|Education in Kazakhstan}} == Armineaghayan == # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Բրյուս Լիի հուշարձան (Մոստար)}} # {{դրոշ|Ուկրաինա}} {{Pagesize|Լեոնիդ Պոպով}} / բարելավում # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Դամիր Նիկշիչ}} # {{դրոշ|Խորվաթիա}} {{Pagesize|Միրկո Ռաչկի}} # {{դրոշ|Բոսնիա և Հերցեգովինա}} {{Pagesize|Լազար Դրլյաչա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Շամս Փահլավի}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ֆաթիմա Բուտաևա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Իրինա Կուկսենկովա}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Նինա Ալյոշինա}} # {{դրոշ|Իրան}} {{Pagesize|Սադեք Ղոթբզադե}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Մարգարիտա Շտիգլից}}/ Նովգորոդյան երկիր # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Չետտա Շևալիե}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Կարմնի Գրիմա}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Մարիա Թերեզա Նուցցո}} # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Ամեդեո Պրեցիոզի}} == Դանայուհի == # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Կոռուպցիան Սերբիայում}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Սերբական ազգային ինքնություն}} # {{դրոշ|Սերբիա}} {{Pagesize|Ընտրությունները Սերբիայում}} # {{դրոշ|Կոսովո}} {{Pagesize|Թրաֆիքինգը Կոսովոյում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Գործազրկությունը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize|Ալկոհոլը Ռուսաստանում}} # {{դրոշ|Ռուսաստան}} {{Pagesize| Հակապատերազմական բողոքի ցույցեր Ռուսաստանում (2022-այժմ)}} == Էլֆուհի == # {{դրոշ|Ալբանիա}} {{Pagesize|Նիկ Ջելիլայ}} # {{դրոշ|Լատվիա}} {{Pagesize|Ատվարա}} == [[user:O'micron|O'micron]] == # {{դրոշ|Մալթա}} {{Pagesize|Սուրբ Պողոսի ծոց}} == Պողոսյան Արամայիս == abp0e3mf21uxjpedxxoctb20jsu1ko2 2 1323205 10722545 10717970 2026-04-09T10:59:28Z Ավագյան Լիլիթ 168170 10722545 wikitext text/x-wiki '''Զովքի''' պաշարում, տեղի է ունեցել 1111 թվականին, Զովքի ամրոցում, [[Կիլիկիայի հայկական թագավորություն|Կիլիկիայի հայկական թագավորության]] և [[Իկոնիայի սուլթանություն]] միջև։ == Նախապատմություն == Մի քանի տարի [[Թորոս Ա|Թորոս I-ը]] վայելում էր իր ամրոցների անվտանգության մեջ ունեցած հաջողությունների առատությունը։ Սակայն նրա անդորրը կրկին խախտվեց 1111 թվականին Իկոնիայի ([[Կոնիա]]) Մալիք շահի ևս մեկ ներխուժման պատճառով։ Այս անգամ Թորոսի երկու զորավարներ՝ Տիգրանը և Աբուլ-Ասադը, զոհվեցին ճակատամարտում {{Sfn|Ghazarian|2000|page=114}}{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ Լեոն՝ Թորոսի եղբայրը, որն այդ ժամանակ գտնվում էր նրանց մոտ, այնքան էր ազդվել նրանց մահից, որ կորցնելով իր ամբողջ վերահսկողությունը, կատաղի հարձակվեց թշնամու վրա՝ ամենուրեք տարածելով ավերածություններ և սարսափ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ == Պաշարում == Հակառակ դեպքում, թուրքական հորդաները փախուստի մեջ պաշարեցին Զովքի ամրոցը, սակայն դաժանորեն պարտվեցին այնտեղի հայկական կայազորին, որը գլխավորում էր մեծ հայ զորագլուխ Ապիրատ Պահլավունին, Գրիգոր Մագիստրոսի թոռը[3]և եղբայրներ Գրիգորի և Ներսես Շնորհալիի (Շնորհալի) հայրը[4][5]։ Սակայն նրանք չկարողացան գրավել ամրոցը և, ի վերջո, ստիպված եղան վերացնել պաշարումը և անցնել այլ արշավանքների։ Սակայն Աբիրադը, հայտնվելով պարիսպների վրա, վիրավորվեց նետից և մահացավ[2] ։Նրա որդին՝ Բասիլիոսը, հաջորդեց նրան իր կալվածքներում։ Դրանից մեկ տարի անց մահացավ Խորամանկ Բասիլիոսը, և քանի որ նա երեխաներ չուներ, նրա կառավարումն իրականացրեց Կամսարականների առաջնորդ Դեղա Բասիլիոսը[6][7]։<references /> h26nrb98wogqifdqxkxeganwrtwach6 10722555 10722545 2026-04-09T11:25:36Z Ավագյան Լիլիթ 168170 10722555 wikitext text/x-wiki '''Զովքի''' պաշարում, տեղի է ունեցել 1111 թվականին, Զովքի ամրոցում, [[Կիլիկիայի հայկական թագավորություն|Կիլիկիայի հայկական թագավորության]] և [[Իկոնիայի սուլթանություն]] միջև։ == Նախապատմություն == Մի քանի տարի [[Թորոս Ա|Թորոս I-ը]] վայելում էր իր ամրոցների անվտանգության մեջ ունեցած հաջողությունների առատությունը։ Սակայն նրա անդորրը կրկին խախտվեց 1111 թվականին Իկոնիայի ([[Կոնիա]]) Մալիք շահի ևս մեկ ներխուժման պատճառով։ Այս անգամ Թորոսի երկու զորավարներ՝ Տիգրանը և Աբուլ-Ասադը, զոհվեցին ճակատամարտում {{Sfn|Ghazarian|2000|page=114}}{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ Լեոն՝ Թորոսի եղբայրը, որն այդ ժամանակ գտնվում էր նրանց մոտ, այնքան էր ազդվել նրանց մահից, որ կորցնելով իր ամբողջ վերահսկողությունը, կատաղի հարձակվեց թշնամու վրա՝ ամենուրեք տարածելով ավերածություններ և սարսափ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ == Պաշարում == Հակառակ դեպքում, թուրքական հորդաները փախուստի մեջ պաշարեցին Զովքի ամրոցը, սակայն դաժանորեն պարտվեցին այնտեղի հայկական կայազորին, որը գլխավորում էր մեծ հայ զորագլուխ [[Ապիրատ Պահլավունին]], [[Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի|Գրիգոր Մագիստրոսի]] թոռը<ref>{{Cite book |last=Pynsent |first=Robert B. |url=https://www.google.am/books/edition/Reader_s_Encyclopedia_of_Eastern_Europea/Z4kYAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=Reader's Encyclopedia of Eastern European Literature |last2=Kanikova |first2=Sonia I. |date=1993 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-270007-0 |pages=282 |language=en}}</ref> և եղբայրներ [[Գրիգորի և Ներսես Շնորհալիի]] (Շնորհալի) հայրը<ref>{{Cite book |last=Hayrapetean |first=Srbuhi Pōghosi |url=https://www.google.am/books/edition/A_History_of_Armenian_Literature/ecIlAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=A History of Armenian Literature: From Ancient Times to the Nineteenth Century |date=1995 |publisher=Caravan Books |isbn=978-0-88206-059-0 |pages=266 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nersēs (Shnorhali) |first=Saint |url=https://www.google.am/books/edition/General_Epistle/LsIlAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=General Epistle |date=1996 |publisher=St. Nersess Armenian Seminary |isbn=978-1-885011-02-2 |pages=2 |language=en}}</ref>։ Սակայն նրանք չկարողացան գրավել ամրոցը և, ի վերջո, ստիպված եղան վերացնել պաշարումը և անցնել այլ արշավանքների։ Սակայն Աբիրադը, հայտնվելով պարիսպների վրա, վիրավորվեց նետից և մահացավ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։Նրա որդին՝ Բասիլիոսը, հաջորդեց նրան իր կալվածքներում։ Դրանից մեկ տարի անց մահացավ Խորամանկ Բասիլիոսը, և քանի որ նա երեխաներ չուներ, նրա կառավարումն իրականացրեց [[Կամսարականներ|Կամսարականների]] առաջնորդ [[Դեղա Բասիլիոս]]<ref>{{Cite book |last=Chʻamchʻyantsʻ |first=Mikʻayel |url=https://www.google.am/books/edition/History_of_Armenia_by_Father_Michael_Cha/EGYqAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Basilius+the+Crafty+died&pg=PA179&printsec=frontcover |title=History of Armenia, by Father Michael Chamich: From B. C. 2247 to the Year of Christ 1780, Or 1229 of the Armenian Era, Tr. from the Original Armenian, by Johannes Avdall |date=1827 |publisher=Printed at Bishop's college Press, by H. Townsend |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Issaverdens |first=James |url=https://www.google.am/books/edition/Armenia_and_the_Armenians/dsLKgz70GuQC?hl=en&gbpv=1&dq=Basilius+the+Crafty+died&pg=PA293&printsec=frontcover |title=Armenia and the Armenians: Being a Sketch of Its Geography, History, Church and Literature. I-II |date=1874 |publisher=Print. Armenian Monastery of St Lazarus |language=en}}</ref>։<references /> pdm4fakaiw6zlbg00mldz275ptacxaa 10722558 10722555 2026-04-09T11:27:34Z Ավագյան Լիլիթ 168170 10722558 wikitext text/x-wiki '''Զովքի''' պաշարում, տեղի է ունեցել 1111 թվականին, Զովքի ամրոցում, [[Կիլիկիայի հայկական թագավորություն|Կիլիկիայի հայկական թագավորության]] և [[Իկոնիայի սուլթանություն]] միջև։ == Նախապատմություն == Մի քանի տարի [[Թորոս Ա|Թորոս I-ը]] վայելում էր իր ամրոցների անվտանգության մեջ ունեցած հաջողությունների առատությունը։ Սակայն նրա անդորրը կրկին խախտվեց 1111 թվականին Իկոնիայի ([[Կոնիա]]) Մալիք շահի ևս մեկ ներխուժման պատճառով։ Այս անգամ Թորոսի երկու զորավարներ՝ Տիգրանը և Աբուլ-Ասադը, զոհվեցին ճակատամարտում {{Sfn|Ghazarian|2000|page=114}}{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ Լեոն՝ Թորոսի եղբայրը, որն այդ ժամանակ գտնվում էր նրանց մոտ, այնքան էր ազդվել նրանց մահից, որ կորցնելով իր ամբողջ վերահսկողությունը, կատաղի հարձակվեց թշնամու վրա՝ ամենուրեք տարածելով ավերածություններ և սարսափ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ == Պաշարում == Հակառակ դեպքում, թուրքական հորդաները փախուստի մեջ պաշարեցին Զովքի ամրոցը, սակայն դաժանորեն պարտվեցին այնտեղի հայկական կայազորին, որը գլխավորում էր մեծ հայ զորագլուխ [[Ապիրատ Պահլավունին]], [[Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի|Գրիգոր Մագիստրոսի]] թոռը<ref>{{Cite book |last=Pynsent |first=Robert B. |url=https://www.google.am/books/edition/Reader_s_Encyclopedia_of_Eastern_Europea/Z4kYAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=Reader's Encyclopedia of Eastern European Literature |last2=Kanikova |first2=Sonia I. |date=1993 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-270007-0 |pages=282 |language=en}}</ref> և եղբայրներ [[Գրիգորի և Ներսես Շնորհալիի]] (Շնորհալի) հայրը<ref>{{Cite book |last=Hayrapetean |first=Srbuhi Pōghosi |url=https://www.google.am/books/edition/A_History_of_Armenian_Literature/ecIlAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=A History of Armenian Literature: From Ancient Times to the Nineteenth Century |date=1995 |publisher=Caravan Books |isbn=978-0-88206-059-0 |pages=266 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nersēs (Shnorhali) |first=Saint |url=https://www.google.am/books/edition/General_Epistle/LsIlAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=General Epistle |date=1996 |publisher=St. Nersess Armenian Seminary |isbn=978-1-885011-02-2 |pages=2 |language=en}}</ref>։ Սակայն նրանք չկարողացան գրավել ամրոցը և, ի վերջո, ստիպված եղան վերացնել պաշարումը և անցնել այլ արշավանքների։ Սակայն Աբիրադը, հայտնվելով պարիսպների վրա, վիրավորվեց նետից և մահացավ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։Նրա որդին՝ Բասիլիոսը, հաջորդեց նրան իր կալվածքներում։ Դրանից մեկ տարի անց մահացավ Խորամանկ Բասիլիոսը, և քանի որ նա երեխաներ չուներ, նրա կառավարումն իրականացրեց [[Կամսարականներ|Կամսարականների]] առաջնորդ [[Դեղա Բասիլիոս]]<ref>{{Cite book |last=Chʻamchʻyantsʻ |first=Mikʻayel |url=https://www.google.am/books/edition/History_of_Armenia_by_Father_Michael_Cha/EGYqAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Basilius+the+Crafty+died&pg=PA179&printsec=frontcover |title=History of Armenia, by Father Michael Chamich: From B. C. 2247 to the Year of Christ 1780, Or 1229 of the Armenian Era, Tr. from the Original Armenian, by Johannes Avdall |date=1827 |publisher=Printed at Bishop's college Press, by H. Townsend |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Issaverdens |first=James |url=https://www.google.am/books/edition/Armenia_and_the_Armenians/dsLKgz70GuQC?hl=en&gbpv=1&dq=Basilius+the+Crafty+died&pg=PA293&printsec=frontcover |title=Armenia and the Armenians: Being a Sketch of Its Geography, History, Church and Literature. I-II |date=1874 |publisher=Print. Armenian Monastery of St Lazarus |language=en}}</ref>։<references /> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} 2ihotyyi0m421bo3jjcdsdv91pxr5ll 10722559 10722558 2026-04-09T11:28:17Z Ավագյան Լիլիթ 168170 10722559 wikitext text/x-wiki '''Զովքի''' պաշարում, տեղի է ունեցել 1111 թվականին, Զովքի ամրոցում, [[Կիլիկիայի հայկական թագավորություն|Կիլիկիայի հայկական թագավորության]] և [[Իկոնիայի սուլթանություն]] միջև։ == Նախապատմություն == Մի քանի տարի [[Թորոս Ա|Թորոս I-ը]] վայելում էր իր ամրոցների անվտանգության մեջ ունեցած հաջողությունների առատությունը։ Սակայն նրա անդորրը կրկին խախտվեց 1111 թվականին Իկոնիայի ([[Կոնիա]]) Մալիք շահի ևս մեկ ներխուժման պատճառով։ Այս անգամ Թորոսի երկու զորավարներ՝ Տիգրանը և Աբուլ-Ասադը, զոհվեցին ճակատամարտում {{Sfn|Ghazarian|2000|page=114}}{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ Լեոն՝ Թորոսի եղբայրը, որն այդ ժամանակ գտնվում էր նրանց մոտ, այնքան էր ազդվել նրանց մահից, որ կորցնելով իր ամբողջ վերահսկողությունը, կատաղի հարձակվեց թշնամու վրա՝ ամենուրեք տարածելով ավերածություններ և սարսափ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ == Պաշարում == Հակառակ դեպքում, թուրքական հորդաները փախուստի մեջ պաշարեցին Զովքի ամրոցը, սակայն դաժանորեն պարտվեցին այնտեղի հայկական կայազորին, որը գլխավորում էր մեծ հայ զորագլուխ [[Ապիրատ Պահլավունին]], [[Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի|Գրիգոր Մագիստրոսի]] թոռը<ref>{{Cite book |last=Pynsent |first=Robert B. |url=https://www.google.am/books/edition/Reader_s_Encyclopedia_of_Eastern_Europea/Z4kYAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=Reader's Encyclopedia of Eastern European Literature |last2=Kanikova |first2=Sonia I. |date=1993 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-270007-0 |pages=282 |language=en}}</ref> և եղբայրներ [[Գրիգորի և Ներսես Շնորհալիի]] (Շնորհալի) հայրը<ref>{{Cite book |last=Hayrapetean |first=Srbuhi Pōghosi |url=https://www.google.am/books/edition/A_History_of_Armenian_Literature/ecIlAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=A History of Armenian Literature: From Ancient Times to the Nineteenth Century |date=1995 |publisher=Caravan Books |isbn=978-0-88206-059-0 |pages=266 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nersēs (Shnorhali) |first=Saint |url=https://www.google.am/books/edition/General_Epistle/LsIlAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=General Epistle |date=1996 |publisher=St. Nersess Armenian Seminary |isbn=978-1-885011-02-2 |pages=2 |language=en}}</ref>։ Սակայն նրանք չկարողացան գրավել ամրոցը և, ի վերջո, ստիպված եղան վերացնել պաշարումը և անցնել այլ արշավանքների։ Սակայն Աբիրադը, հայտնվելով պարիսպների վրա, վիրավորվեց նետից և մահացավ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։Նրա որդին՝ Բասիլիոսը, հաջորդեց նրան իր կալվածքներում։ Դրանից մեկ տարի անց մահացավ Խորամանկ Բասիլիոսը, և քանի որ նա երեխաներ չուներ, նրա կառավարումն իրականացրեց [[Կամսարականներ|Կամսարականների]] առաջնորդ [[Դեղա Բասիլիոս]]<ref>{{Cite book |last=Chʻamchʻyantsʻ |first=Mikʻayel |url=https://www.google.am/books/edition/History_of_Armenia_by_Father_Michael_Cha/EGYqAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Basilius+the+Crafty+died&pg=PA179&printsec=frontcover |title=History of Armenia, by Father Michael Chamich: From B. C. 2247 to the Year of Christ 1780, Or 1229 of the Armenian Era, Tr. from the Original Armenian, by Johannes Avdall |date=1827 |publisher=Printed at Bishop's college Press, by H. Townsend |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Issaverdens |first=James |url=https://www.google.am/books/edition/Armenia_and_the_Armenians/dsLKgz70GuQC?hl=en&gbpv=1&dq=Basilius+the+Crafty+died&pg=PA293&printsec=frontcover |title=Armenia and the Armenians: Being a Sketch of Its Geography, History, Church and Literature. I-II |date=1874 |publisher=Print. Armenian Monastery of St Lazarus |language=en}}</ref>։<references /> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} brs6dxc1xfec0xe8i96dpvytoj3uob8 10722561 10722559 2026-04-09T11:29:37Z Ավագյան Լիլիթ 168170 10722561 wikitext text/x-wiki '''Զովքի''' պաշարում, տեղի է ունեցել 1111 թվականին, Զովքի ամրոցում, [[Կիլիկիայի հայկական թագավորություն|Կիլիկիայի հայկական թագավորության]] և [[Իկոնիայի սուլթանություն]] միջև։ == Նախապատմություն == Մի քանի տարի [[Թորոս Ա|Թորոս I-ը]] վայելում էր իր ամրոցների անվտանգության մեջ ունեցած հաջողությունների առատությունը։ Սակայն նրա անդորրը կրկին խախտվեց 1111 թվականին Իկոնիայի ([[Կոնիա]]) Մալիք շահի ևս մեկ ներխուժման պատճառով։ Այս անգամ Թորոսի երկու զորավարներ՝ Տիգրանը և Աբուլ-Ասադը, զոհվեցին ճակատամարտում {{Sfn|Ghazarian|2000|page=114}}{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ Լեոն՝ Թորոսի եղբայրը, որն այդ ժամանակ գտնվում էր նրանց մոտ, այնքան էր ազդվել նրանց մահից, որ կորցնելով իր ամբողջ վերահսկողությունը, կատաղի հարձակվեց թշնամու վրա՝ ամենուրեք տարածելով ավերածություններ և սարսափ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ == Պաշարում == Հակառակ դեպքում, թուրքական հորդաները փախուստի մեջ պաշարեցին Զովքի ամրոցը, սակայն դաժանորեն պարտվեցին այնտեղի հայկական կայազորին, որը գլխավորում էր մեծ հայ զորագլուխ [[Ապիրատ Պահլավունին]], [[Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի|Գրիգոր Մագիստրոսի]] թոռը<ref>{{Cite book |last=Pynsent |first=Robert B. |url=https://www.google.am/books/edition/Reader_s_Encyclopedia_of_Eastern_Europea/Z4kYAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=Reader's Encyclopedia of Eastern European Literature |last2=Kanikova |first2=Sonia I. |date=1993 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-270007-0 |pages=282 |language=en}}</ref> և եղբայրներ [[Գրիգորի և Ներսես Շնորհալիի]] (Շնորհալի) հայրը<ref>{{Cite book |last=Hayrapetean |first=Srbuhi Pōghosi |url=https://www.google.am/books/edition/A_History_of_Armenian_Literature/ecIlAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=A History of Armenian Literature: From Ancient Times to the Nineteenth Century |date=1995 |publisher=Caravan Books |isbn=978-0-88206-059-0 |pages=266 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nersēs (Shnorhali) |first=Saint |url=https://www.google.am/books/edition/General_Epistle/LsIlAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=General Epistle |date=1996 |publisher=St. Nersess Armenian Seminary |isbn=978-1-885011-02-2 |pages=2 |language=en}}</ref>։ Սակայն նրանք չկարողացան գրավել ամրոցը և, ի վերջո, ստիպված եղան վերացնել պաշարումը և անցնել այլ արշավանքների։ Սակայն Աբիրադը, հայտնվելով պարիսպների վրա, վիրավորվեց նետից և մահացավ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։Նրա որդին՝ Բասիլիոսը, հաջորդեց նրան իր կալվածքներում։ Դրանից մեկ տարի անց մահացավ Խորամանկ Բասիլիոսը, և քանի որ նա երեխաներ չուներ, նրա կառավարումն իրականացրեց [[Կամսարականներ|Կամսարականների]] առաջնորդ [[Դեղա Բասիլիոս]]<ref>{{Cite book |last=Chʻamchʻyantsʻ |first=Mikʻayel |url=https://www.google.am/books/edition/History_of_Armenia_by_Father_Michael_Cha/EGYqAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Basilius+the+Crafty+died&pg=PA179&printsec=frontcover |title=History of Armenia, by Father Michael Chamich: From B. C. 2247 to the Year of Christ 1780, Or 1229 of the Armenian Era, Tr. from the Original Armenian, by Johannes Avdall |date=1827 |publisher=Printed at Bishop's college Press, by H. Townsend |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Issaverdens |first=James |url=https://www.google.am/books/edition/Armenia_and_the_Armenians/dsLKgz70GuQC?hl=en&gbpv=1&dq=Basilius+the+Crafty+died&pg=PA293&printsec=frontcover |title=Armenia and the Armenians: Being a Sketch of Its Geography, History, Church and Literature. I-II |date=1874 |publisher=Print. Armenian Monastery of St Lazarus |language=en}}</ref>։<references /> pdm4fakaiw6zlbg00mldz275ptacxaa 10722562 10722561 2026-04-09T11:30:02Z Ավագյան Լիլիթ 168170 10722562 wikitext text/x-wiki '''Զովքի''' պաշարում, տեղի է ունեցել 1111 թվականին, Զովքի ամրոցում, [[Կիլիկիայի հայկական թագավորություն|Կիլիկիայի հայկական թագավորության]] և [[Իկոնիայի սուլթանություն]] միջև։ == Նախապատմություն == Մի քանի տարի [[Թորոս Ա|Թորոս I-ը]] վայելում էր իր ամրոցների անվտանգության մեջ ունեցած հաջողությունների առատությունը։ Սակայն նրա անդորրը կրկին խախտվեց 1111 թվականին Իկոնիայի ([[Կոնիա]]) Մալիք շահի ևս մեկ ներխուժման պատճառով։ Այս անգամ Թորոսի երկու զորավարներ՝ Տիգրանը և Աբուլ-Ասադը, զոհվեցին ճակատամարտում {{Sfn|Ghazarian|2000|page=114}}{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ Լեոն՝ Թորոսի եղբայրը, որն այդ ժամանակ գտնվում էր նրանց մոտ, այնքան էր ազդվել նրանց մահից, որ կորցնելով իր ամբողջ վերահսկողությունը, կատաղի հարձակվեց թշնամու վրա՝ ամենուրեք տարածելով ավերածություններ և սարսափ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։ == Պաշարում == Հակառակ դեպքում, թուրքական հորդաները փախուստի մեջ պաշարեցին Զովքի ամրոցը, սակայն դաժանորեն պարտվեցին այնտեղի հայկական կայազորին, որը գլխավորում էր մեծ հայ զորագլուխ [[Ապիրատ Պահլավունին]], [[Գրիգոր Մագիստրոս Պահլավունի|Գրիգոր Մագիստրոսի]] թոռը<ref>{{Cite book |last=Pynsent |first=Robert B. |url=https://www.google.am/books/edition/Reader_s_Encyclopedia_of_Eastern_Europea/Z4kYAAAAIAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=Reader's Encyclopedia of Eastern European Literature |last2=Kanikova |first2=Sonia I. |date=1993 |publisher=HarperCollins |isbn=978-0-06-270007-0 |pages=282 |language=en}}</ref> և եղբայրներ [[Գրիգորի և Ներսես Շնորհալիի]] (Շնորհալի) հայրը<ref>{{Cite book |last=Hayrapetean |first=Srbuhi Pōghosi |url=https://www.google.am/books/edition/A_History_of_Armenian_Literature/ecIlAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=A History of Armenian Literature: From Ancient Times to the Nineteenth Century |date=1995 |publisher=Caravan Books |isbn=978-0-88206-059-0 |pages=266 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Nersēs (Shnorhali) |first=Saint |url=https://www.google.am/books/edition/General_Epistle/LsIlAQAAMAAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=Apirat+Pahlavuni&dq=Apirat+Pahlavuni&printsec=frontcover |title=General Epistle |date=1996 |publisher=St. Nersess Armenian Seminary |isbn=978-1-885011-02-2 |pages=2 |language=en}}</ref>։ Սակայն նրանք չկարողացան գրավել ամրոցը և, ի վերջո, ստիպված եղան վերացնել պաշարումը և անցնել այլ արշավանքների։ Սակայն Աբիրադը, հայտնվելով պարիսպների վրա, վիրավորվեց նետից և մահացավ{{Sfn|Isavertenc̣|1878|page=292}}։Նրա որդին՝ Բասիլիոսը, հաջորդեց նրան իր կալվածքներում։ Դրանից մեկ տարի անց մահացավ Խորամանկ Բասիլիոսը, և քանի որ նա երեխաներ չուներ, նրա կառավարումն իրականացրեց [[Կամսարականներ|Կամսարականների]] առաջնորդ [[Դեղա Բասիլիոս]]<ref>{{Cite book |last=Chʻamchʻyantsʻ |first=Mikʻayel |url=https://www.google.am/books/edition/History_of_Armenia_by_Father_Michael_Cha/EGYqAAAAYAAJ?hl=en&gbpv=1&dq=Basilius+the+Crafty+died&pg=PA179&printsec=frontcover |title=History of Armenia, by Father Michael Chamich: From B. C. 2247 to the Year of Christ 1780, Or 1229 of the Armenian Era, Tr. from the Original Armenian, by Johannes Avdall |date=1827 |publisher=Printed at Bishop's college Press, by H. Townsend |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Issaverdens |first=James |url=https://www.google.am/books/edition/Armenia_and_the_Armenians/dsLKgz70GuQC?hl=en&gbpv=1&dq=Basilius+the+Crafty+died&pg=PA293&printsec=frontcover |title=Armenia and the Armenians: Being a Sketch of Its Geography, History, Church and Literature. I-II |date=1874 |publisher=Print. Armenian Monastery of St Lazarus |language=en}}</ref>։ == Ծանոթագրությունների ցանկ == <references /> 9yewa40sxvc3p8hnxtyc0jymartng5n 2 1323215 10722521 10720065 2026-04-09T09:29:55Z Margaryan Narek 168163 /* Հիշատակ */ 10722521 wikitext text/x-wiki '''Դամանսկի կղզում խորհրդա-չինական սահմանային հակամարտություն''', [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ժողովրդական Հանրապետության միջև [[Զինված հակամարտություն|զինված]] [[Զինված հակամարտություն|հակամարտություն]] [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 2]]-ին և [[Մարտի 15|15]]-ին Դամանսկի կղզու ([[չինարեն]]՝ 珍宝, Ժենբաո — «Թանկարժեք») մոտ՝ [[Ուսսուրի]] գետի վրա, [[Խաբարովսկ|Խաբարովսկից]] 230 կմ հարավ և Լուչեգորսկի մարզկենտրոնից 35 կմ արևմուտք։ 1969 թվականի սեպտեմբերին կնքվեց զինադադար, իսկ հոկտեմբերին սկսվեցին բանակցությունները։ Խորհրդային սահմանապահները, որոնք կղզի էին մտցվել հակամարտության սկզբում, դուրս բերվեցին այնտեղից։ [[2004|2004 թվականին]] կողմերը համաձայնության եկան, և կղզին վերջնականապես անցավ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության (ՉԺՀ) իրավասության ներքո։ == Հակամարտության նախապատմություն և պատճառներ == [[Ափիոնային երկրորդ պատերազմ|Ափիոնային երկրորդ պատերազմից]] հետո [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորությունը]], [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիան]] և [[Ռուսաստան|Ռուսաստանը]] կնքեցին չափազանց անբարենպաստ պայմանագրեր [[Ցին կայսրություն|Ցին կայսրության]] հետ։ Ռուսաստանը ստորագրեց Պեկինի պայմանագիրը (1860), որը սահմանը Մանջուրական կայսրության հետ գծեց [[Ամուր (գետ)|Ամուր]] գետի աջ ափով՝ այս պատմականորեն կարեւոր, բայց նոսր բնակեցված տարածաշրջանը բաժանելով Ներքին Մանջուրիայի (մնացել է Ցին կայսրության մաս) եւ Արտաքին [[Մանջուրիա|Մանջուրիայի]] (դարձել է Ռուսաստանի մաս)։ Ձեւականորեն սա մանջուրական գյուղացիներին զրկեց գետի տնտեսական օգտագործումից։ Սակայն սա մեծ խնդիր չէր կայսրության համար, քանի որ այդ ժամանակ մանջուրների մեծ մասն արդեն գաղթել էր Չինաստան (քանի որ հենց մանջուրներն էին կազմում կայսրության իշխող դասը եւ պահանջում էին տարբեր վարչական պաշտոններ՝ չինացիներին կառավարելո համար)։ Մասնավորապես, Ռուսաստանին միացված տարածքներում տեղի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բացակայում էր (կային միայն տեղի նանայական ժողովրդի ձկնորսական ճամբարներ), եւ մինչեւ 19-րդ դարի վերջը Մանջուրիայում չինացի գյուղացիներ չկային, քանի որ նրանց մուտքը Մանջուրիա արգելված էր։ Երկար տարիներ երկրների միջեւ հարաբերությունները բարեկամական էին, իսկ սահմանային բնակչությունը՝ սակավաթիվ, ուստի սահմանի դիրքը չէր հանգեցնում գետի վրա գտնվող անմարդաբնակ կղզիների պատկանելության հարցերի, եւ մանջուրցի ձկնորսները կարող էին խաղաղ ձկնորսություն անել Ամուր եւ Ուսուրի գետերում։ 1919 թվականի [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|Փարիզի խաղաղության]] [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|վեհաժողովից]] հետո ի հայտ եկավ մի դրույթ, որը սահմանում էր, որ պետությունների միջև սահմանները, որպես կանոն ( բայց ոչ պարտադիր), պետք է անցնեն [[Նավուղի|գետի գլխավոր նավուղու]] կենտրոնով։ Սակայն այս դրույթը նախատեսում էր նաև բացառություններ, ինչպիսիք են՝ սահմանի գծումը ափերից մեկի երկայնքով, երբ նման սահման պատմականորեն հաստատվել է՝ պայմանագրով կամ եթե մ կողմը գաղութացրել է մյուս ափը, նախքան մյուսը կսկսի գաղութացնել այն<ref>{{Cite web |title=Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |url=https://www.answers.com/search |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216224944/https://www.answers.com/search |archive-date=2019-12-16 |access-date=2019-08-17 |publisher=Answers.com |lang=en}}</ref>։ Ավելին, միջազգային պայմանագրերն ու համաձայնագրերը հետադարձ ուժ չունեն<ref>''Степанов Е. Д.'' Политика начинается с границы. Некоторые вопросы пограничной политики КНР второй половины XX в. — М.: [[Институт Дальнего Востока РАН|ИДВ РАН]], 2007.</ref>։ Այնուամենայնիվ, 1950-ականների վերջին, երբ [[Չինաստան|ՉԺՀ]]-ն, ձգտելով մեծացնել իր միջազգային ազդեցությունը, հակամարտության մեջ մտավ Թայվանի հետ (1958) և մասնակցեց [[Չին-հնդկական սահմանային պատերազմ (1962)|Հնդկաստանի հետ սահմանային պատերազմին (1962)]], ՉԺՀ իշխանությունները սահմանային նոր դրույթները օգտագործեցին որպես պատրվակ չին-խորհրդային սահմանը վերանայելու համար։ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] ղեկավարությունը պատրաստ էր համաձայնվել դրան, և 1964 թվականի փետրվարին սկսվեցին սահմանային հարցերի շուրջ խորհրդակցություններ<ref name="автоссылка1">{{Cite web |title=Архивированная копия |url=https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115103724/https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |archive-date=2021-01-15 |access-date=2021-01-05}}</ref>, սակայն դրանք ավարտվեցին անարդյունք։ Հարաբերությունները հատկապես սրվեցին գաղափարախոսական տարաձայնությունների պատճառով [[Չինաստանի մշակութային հեղափոխություն|Չինաստանում մշակութային հեղափոխության]] ժամանակ և [[Պրահայի գարուն|1968 թվականի Պրահայի գարնանից]] հետո, երբ չինական իշխանությունները հայտարարեցին, որ ԽՍՀՄ-ն ընտրել է «սոցիալիստական [[իմպերիալիզմ]]<nowiki/>» ուղին։ Կղզո հարցը չինական կողմին ներկայացվեց որպես խորհրդային [[ռեվիզիոնիզմ]] և սոցիալական իմպերիալիզմ խորհրդանիշ<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=РАЗ ВСЁ ЭТО ПРИДУМАЛ КГБ, ПУСТЬ ИХ ПОГРАНИЧНИКИ И ОТДУВАЮТСЯ |url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822041642/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |archive-date=2014-08-22 |access-date=2013-04-21}}</ref>։ Չինաստանի հետ լարվածության սրման հետևանքով խորհրդային սահմանապահները սկսեցին չափազանց խստորեն հետևել սահմանի ճշգրիտ դիրքին: Չինական պնդումների համաձայն՝ խորհրդային սահմանապահ պարեկային նավակները վախեցնում էին չինացի ձկնորսներին՝ մեծ արագությամբ անցնելով նրանց նավակների կողքով <ref>{{Cite web |author=派耀诚 |title=Sino-Soviet Border Disputes Explained (1969) |url=https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |archive-date=2022-06-08 |access-date=2018-12-19}}</ref> և սպառնալով խորտակել դրան<ref>{{Cite web |title=Anti China Atrocities of the New Tsars 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040352/https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-02-04 |lang=en}}</ref>։ Դամանսկի կղզին, որը [[Պոժարսկի շրջան|Պրիմորիեի երկրամասի Պոժարսկի շրջանի]] մաս է կազմում, գտնվում էր [[Ուսսուրի]] գետի գլխավոր հունի չինական կողմում: Այն ունի մոտավորապես 1700-1800 մետր երկարություն [[Հյուսիս|հյուսիսից]] [[հարավ]] և մոտավորապես 600-700 մետր [[Արևմուտք|արևմուտքից]] [[արևելք]] (մոտավորապես 1.2 քառակուսի կիլոմետր տարածք): Ջրհեղեղների սեզոններին կղզին գրեթե ամբողջությամբ ջրի տակ է անցնում, իսկ ջրհեղեղային դաշտերը արժեքավոր բնական ռեսուրս են: Այնուամենայնիվ, կղզում կան մի քանի աղյուսե շենքեր<ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |archive-date=2022-06-08 |access-date=2019-08-17 |publisher=Google Maps |lang=ru}}</ref>։ 1960-ականների սկզբից կղզո շրջակայքում լարվածությունը սրվել է: Խորհրդային կողմ տվյալներով՝ քաղաքացիական անձանց և զինվորականների խմբերը սկսել են համակարգված կերպով խախտել սահմանային կանոնները և մտնել խորհրդային տարածք, որտեղից նրանց ամեն անգամ վտարել են սահմանապահները՝ առանց զենքի օգտագործման: Սկզբում գյուղացիները ԽՍՀՄ էին մտնում չինական իշխանությունների հրամանով և ցուցադրաբար զբաղվում էին այնտեղ տնտեսական գործունեությամբ՝ խոտհունձով և արածեցմամբ՝ պնդելով, որ գտնվում են Չինաստանի տարածքում: Նման սադրանքների թիվը կտրուկ աճեց. 1960 թվականին դրանց թիվը 100 էր, իսկ 1962 թվականին՝ ավելի քան 5000: Այնուհետև [[Հունվեյբիններ|Կարմիր գվարդիան]] սկսեց հարձակվել սահմանապահ պարեկների վրա<ref>{{Cite web |author=Pseudologic |title=Damansky Island Incident Part 1 (English Subtitles) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040351/https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ Նման միջադեպերի թիվը հազարավոր էր, որոնցից յուրաքանչյուրում ներգրավված էր մինչև մի քանի հարյուր մարդ: Խորհրդային Միության հերոս Յուրի Բաբանսկին, որը հակամարտության տարում ծառայել է սահմանային դիրքում՝ կրտսեր սերժանտի կոչումով, հիշում է. «... փետրվարին ես անսպասելիորեն նշանակվեցի դիրքի ջոկի հրամանատար, որի հրամանատարը ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկով էր։ Ես հասա դիրք, և այնտեղ ոչ ոք չկար, բացի խոհարարից։ «Բոլորը,- ասում է նա,- ափին են և կռվում են չինացիների դեմ»։ Այսպիսով, իհարկե, ես ուսս վերցրի գնդացիրս և ուղղվեցի դեպի Ուսուրի։ Եվ այնտեղ, իրոք, կռիվ տեղի ունեցավ։ Չինացի սահմանապահները սառույցի վրայով անցան Ուսուրի գետը և ներխուժեցին մեր տարածք։ Այսպիսով, Ստրելնիկովը դիրքը «պատրաստության» դրեց։ Մեր տղաները ավելի բարձրահասակ և առողջ էին։ Բայց չինացիները նույնպես հեշտ չէին. նրանք ճարպիկ էին և խուսափողական. նրանք չէին կռվում, նրանք ամեն ինչ անում էին մեր հարվածներից խուսափելո համար։ Մինչև մենք բոլորին հաղթեցինք, անցել էր մեկուկես ժամ»։ Բայց առանց մեկ կրակոցի։ Միայն մեկ կրակոց դեմքին։ Այդ ժամանակ մտածեցի. «Ուրախ դիրք»<ref name="autogenerated2" />։ Ըստ իրադարձությունների չինական տարբերակի՝ խորհրդային սահմանապահներն իրենք են «բեմադրել» սադրանքներ և ծեծել տնտեսական գործունեությամբ զբաղվող չինացի քաղաքացիներին, որտեղ միշտ էլ դա արել են։ Կիրկինսկի կղզում տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ խորհրդային սահմանապահներն օգտագործել են զրահափոխադրիչ՝ քաղաքացիական անձանց տեղահանելո համար, իսկ [[1969|1969 թվականի]] [[փետրվարի 7]]-ին ավտոմատ զենքից մ քանի կրակոց են արձակել չինական սահմանապահ ջոկատի ուղղությամբ։ Բազմիցս նշվել է, որ այս բախումներից ոչ մեկը, անկախ նրանից, թե ով էր մեղավոր, չէր կարող վերածվել լուրջ զինված հակամարտության առանցիշխանությունների համաձայնության։ Այն պնդումը, որ մարտի 2-ին և 15-ին Դամանսկի կղզո շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունները Չինաստանի կողմից ուշադիր պլանավորված գործողության արդյունք էին, այժմ ամենատարածվածն է, այդ թվում՝ շատ չինացի պատմաբանների կողմից ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ընդունվածը։ Օրինակ՝ Լի Դանհուեյը գրում է, որ 1968-1969 թվականներին «խորհրդային սադրանքներին» արձագանքը սահմանափակվել է ՉԿԿ Կենտկոմ հրահանգներով. միայն 1969 թվականի հունվարի 25-ին էթույլտվություն տրվել «պատասխան ռազմական գործողություններ» պլանավորել մոտակայքում։ Դամանսկի կղզին՝ երեք վաշտով<ref name="dz31">[http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html Россия: Китайско-советский пограничный конфликт 1969] {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html|date=20140524075530}}.</ref>։ [[Փետրվարի 19]]-ին Գլխավոր շտաբը և Չինաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը տվեցին իրենց համաձայնությունը։ Կա մի տեսություն, որ խորհրդային ղեկավարությունը նախապես տեղեկացված էր մարշալ Լին Բիաոյի միջոցով Չինաստանի առաջիկա գործողությունների մասին, որոնք հանգեցրին հակամարտության<ref name="autogenerated1" />։ [[ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ|ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի]] 1969 թվականի հուլիսի 13-ի հետախուզական տեղեկագրում ասվում էր. «Չինական քարոզչությունը շեշտում էր ներքին միասնության անհրաժեշտությունը և խրախուսում էր բնակչությանը պատրաստվել պատերազմ: Կարելի է եզրակացնել, որ միջադեպերը բեմադրվել են բացառապես ներքին քաղաքականությունը ամրապնդելո համար»<ref name="autogenerated2" />։ Չինաստանում [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի նախկին բնակիչ Յուրի Դրոզդովը պնդում էր, որ հետախուզությունը խորհրդային ղեկավարությանը ժամանակին (նույնիսկ Խրուշչովի օրոք) և համապարփակ նախազգուշացումներ է տրամադրել Դամանսկի շրջանում սպասվող զինված սադրանքի մասին<ref>{{cite web |title=Юрий Дроздов: Россия для США - не поверженный противник |url=http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325004449/http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |archive-date=2013-03-25 |access-date=2013-04-21 |publisher=Фонтанка.Ру}}</ref>։ == Իրադարձությունների ժամանակագրություն == === Մարտի 1-2-ի և հաջորդ շաբաթվա իրադարձություններ === [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 1]]-ի լույս [[Մարտի 2|2]]-ի գիշերը, ձմեռային [[Քողարկող ռազմազգեստ|քողարկող ռազմազգեստով]] մոտ 77 չինացի զինվորներ, զինված ՍԻՄ (Սիմոնովի ինքնաբեռնվող կարաբին) [[Կարաբին|կարաբիններով]] և (մի քանի) [[Կալաշնիկովի ինքնաձիգ|Կալաշնիկովի ինքնաձիգներով]], անցան Դամանսկի և դիրքավորվեցին կղզո արևմտյան բարձր ափին։ Խումբը մնաց աննկատ մինչև ժամը 10:20-ը, երբ 57-րդ Իմանի սահմանային ջոկատի 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքը դիտակետից հաղորդագրություն ստացավ, որ մինչև 30 զինված տղամարդկանցից բաղկացած խումբ է շարժվում դեպի Դամանսկի։ Երեսուներկու խորհրդային սահմանապահներ, այդ թվում՝ ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը, 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքի հրամանատարը, մեկնեցին դեպքի վայր [[ԳԱԶ-69]] և ԳԱԶ-66 մեքենաներով և մեկ [[ԲՏՌ-60]]ՊԲ (№ 04) տանկով։ Նրանք ժամանեցին կղզու հարավային ծայր ժամը 10:40-ին։ Սահմանապահները բաժանվեցին երկու խմբի։ Առաջին խումբը՝ Ստրելնիկովի հրամանատարությամբ, ուղղվեց դեպի կղզու հարավ-արևմուտքում գտնվող սառույցի վրա տեղակայված չինացի զինվորների խումբը: Երկրորդ խումբը՝ սերժանտ Վլադիմիր Ռաբովիչի հրամանատարությամբ, պետք է պաշտպաներ Ստրելնիկովի խումբը կղզու հարավային ափից՝ կտրելով ցամաք շարժվող չինացի զինվորների խմբի (մոտ 20 հոգի) ճանապարհը։ Մոտավորապես ժամը 10:45-ին Ստրելնիկովը բողոքեց սահմանի խախտման դեմ և պահանջեց, որ չինացի զինվորները լքեն խորհրդային տարածքը: Չինացի զինվորներից մեկը բարձրացրեց ձեռքը, ինչը ծառայեց որպես ազդանշան չինացիների համար՝ կրակ բացելու Ստրելնիկովի և Ռաբովիչի խմբերի վրա: Ռազմական ֆոտոլրագրող, շարքային Նիկոլայ Պետրովը ֆիքսեց զինված սադրանքի պահը: Այդ պահին Ռաբովիչի խումբը դուրս էր եկել հողե պարսպից և դարանակալվել կղզու ափին, և սահմանապահների վրա կրակ բացվեց փոքր զենքերից: Ստրելնիկովը և նրան հետևող սահմանապահները (յոթ տղամարդ) սպանվեցին, նրանց մարմինները ծանրորեն խեղաթյուրված էին չինացի զորքերի կողմից: Կարճատև մարտում սերժանտ Ռաբովիչի գլխավորությամբ ամբողջ սահմանապահ ջոկատը (11 մարդ) գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։ Միակ կենդանի մնացածները շարքային Գենադի Սերեբրովն ու կապրալ Պավել Ակուլովն էին, ով հետագայում անգիտակից վիճակում գերի ընկավ։ (Ակուլովի մարմինը, որի վրա բազմաթիվ կտտանքների հետքեր էին, խորհրդային կողմին հանձնվեց 1969 թվականի ապրիլի 17-ին): Կղզում կրակոցների մասին հաղորդագրություն ստանալուց հետո, հարևան 1-ին Կուլեբյակինի Սոպկիի դիրքի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը, ճանապարհ ընկավ BTR-60PB (№ 01) և GAZ-69-ով՝ 23 զինվորների օգնությամբ։ Ժամը 11:30-ին կղզի հասնելուն պես Բուբենինը պաշտպանական դիրքեր զբաղեցրեց Յուրի Բաբանսկու խմբի և երկու BTR-ների հետ։ Փոխհրաձգությունը տևեց մոտ 30 րոպե, որի ընթացքում չինացիները ականանետներ արձակեցին սահմանապահների կազմավորումների վրա։ Մարտի ընթացքում Բուբենինի BTR-ի ծանր գնդացիրը խափանվեց, ինչը ստիպեց նրան վերադառնալ իր սկզբնական դիրքը՝ այն փոխարինելու համար։ Այնուհետև նա որոշեց իր BTR-ը տեղափոխել չինական թիկունք՝ շրջանցելով կղզու հյուսիսային ծայրը սառույցի վրա, հասնելով Ուսուրիի նեղուցին և մոտենալով կղզու ուղղությամբ շարժվող չինական հետևակային վաշտին։ Այնուհետև նա սկսեց կրակել դրա վրա՝ ոչնչացնելով այն սառույցի վրա։ Սակայն շուտով զրահափոխադրիչը խոցվեց, և Բուբենինը որոշեց իր մարդկանց հետ նահանջել խորհրդային ափ։ Հասնելով Ստրելնիկովի 04 զրահափոխադրիչին և նստելով այն, Բուբենինի խումբը շարժվեց չինական դիրքերի երկայնքով և ոչնչացրեց նրանց հրամանատարական կետը։ Սակայն, զրահափոխադրիչը խոցվեց վիրավորներին վերցնելու փորձի ժամանակ։ Չինացիները շարունակեցին հարձակվել կղզու մոտ գտնվող խորհրդային սահմանապահ դիրքերի վրա։ Նիժնե-Միխայլովկա գյուղի բնակիչները և 12370 զորամասի ավտոմոբիլային գումարտակի զինվորները օգնեցին սահմանապահներին վիրավորներին տարհանելու և զինամթերք մատակարարելու հարցում։ Ավագ սերժանտ Յուրի Բաբանսկին ստանձնեց փրկված սահմանապահների հրամանատարությունը։ Նրա ջոկատը կարողացել էր գաղտագողի ցրվել կղզու մոտ՝ դիրքից դուրս գալու ուշացման պատճառով, և զրահափոխադրիչի անձնակազմի հետ միասին սկսեց կրակոցներ։ Յու. Բաբանսկին հիշում է. «20 րոպե մարտից հետո 12 տղաներից 8-ը կենդանի մնացին, ևս 15-ից հետո՝ հինգը։ Իհարկե, մենք դեռ կարող էինք նահանջել, վերադառնալ դիրք և սպասել ջոկատի կողմից լրացուցիչ ուժերի։ Բայց մենք այնքան էինք զայրացած այս սրիկաների վրա, որ այդ պահերին մենք միայն մեկ բան էինք ուզում՝ սպանել նրանցից որքան հնարավոր է շատերին։ Տղաների համար, մեզ համար, այս թիզ հողի համար, որը ոչ մեկին պետք չէր, բայց դեռ մերն էր»<ref name="autogenerated2" />։ Մոտավորապես ժամը 13:00-ին չինացիները սկսեցին նահանջել։ Մարտի 2-ի մարտում զոհվեց 31 խորհրդային սահմանապահ, իսկ 14-ը՝ վիրավորվեց<ref name="hrono1969">[www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html Конфликт на острове Даманский] {{Cite web |title=Источник |url=http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616131201/http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |archive-date=2006-06-16 |access-date=2006-07-15}} // Хронос.</ref>։ Չինացիների կորուստները (ըստ գեներալ-գնդապետ Ն.Ս. Զախարովի նախագահությամբ [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի հանձնաժողովի) ։ Մոտավորապես ժամը 13:20-ին Դամանսկի ժամանեց Իմանի սահմանային ջոկատի հրամանատարությանը և նրա հրամանատար, [[գնդապետ]] դեմոկրատ Լեոնովին տեղափոխող [[Ուղղաթիռ|ուղղաթիռը]], ինչպես նաև հարևան դիրքերից լրացուցիչ ուժեր։ Տեղակայվեցին Խաղաղօվկիանոսյան և Հեռավոր Արևելքի սահմանային շրջանների պահեստազորայիններ։ Դամանսկի ուղարկվեցին սահմանապահ զորքերի ուժեղացված ջոկատներ, մինչդեռ թիկունքում տեղակայվեց Խորհրդային բանակի 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան, որը հագեցած էր հրետանով և [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)]] Գրադ բազմահրթիռային կայանքներով: Չինական կողմից մարտական ​​գործողությունների էր պատրաստվում 5000 հոգանոց 24-րդ հետևակային գունդը: [[Մարտի 3]]-ին Պեկինում Խորհրդային դեսպանատան մոտ տեղի ունեցավ ցույց<ref>{{Cite web |author=Footage File |title=Soviet China Border Conflict 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323232442/https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-23 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ [[Մարտի 4]]-ին չինական «Ռենմին Ռիբաո» և «Ջիեֆանգջուն Բաո» թերթերը հրապարակեցին «Նոր ցարերի հետ» վերնագրով խմբագրական, որում միջադեպի համար մեղադրում էին խորհրդային զորքերին, որոնք, ըստ հոդվածի հեղինակի, «ապստամբ ռևիզիոնիստների խմբավորման կողմից ղեկավարվող, անամոթաբար ներխուժեցին մեր երկրի [[Հեյլունցզյան]] նահանգի Վուսուլի գետի վրա գտնվող Չժենբաոդաո կղզի, հրացանային և թնդանոթային կրակ բացեցին Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի սահմանապահների վրա՝ սպանելով և վիրավորելով նրանցից շատերին»<ref name="newtsar">{{Cite web |title="Долой новых царей!" Передовая статья китайских газет "Жэньминь жибао" и "Цзефаньцзюнь бао" (4 марта 1969 г.), посвященная событиям на острове Даманский. |url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829114900/http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |archive-date=2014-08-29 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.coldwar.ru}}</ref>։ Նույն օրը խորհրդային «Պրավդա» թերթը հրապարակեց «Ամոթ սադրիչներին» վերնագրով հոդված: Հոդվածի հեղինակի խոսքերով՝ «չինական զինված ջոկատը հատել է Խորհրդային պետական ​​սահմանը և ուղղվել դեպի Դամանսկի կղզի։ Այս տարածքը պահպանող խորհրդային սահմանապահների վրա հանկարծակի կրակ է բացվել չինական կողմից։ «Կան զոհեր և վիրավորներ»<ref name="pravda1969">{{Cite web |title=Тема дня - 1 ноября 2016 г. - До свидания! |url=http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803114920/http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |archive-date=2019-08-03 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.temadnya.ru}}</ref>։ [[Մարտի 8]]-ին Դրուժբի փողոցում Չինաստանի դեսպանատան մոտ տեղի է ունեցել քաղաքացիական ցույց, որը դատապարտել է Մաո Ցզեդունի քաղաքականությունը և չինական զորքերի ներխուժումը ԽՍՀՄ։ Ցուցարարները կրել են պաստառներ՝ «Ամոթ Մաոյի կլիկային», «Կորչել չինացի առաջնորդների մեծ տերությունների շովինիզմը», «Մաո Ցզեդունի կլիկը դավաճանում է իմպերիալիզմի դեմ պայքարող ժողովուրդների գործին» և այլն գրություններով։ Ցույցը, ընդհանուր առմամբ, խաղաղ էր։ Ցուցարարները պարզապես բարձրացրել են բռունցքները և Չինաստանի դեսպանատան ուղղությամբ վանկարկել են «Ամոթ։ Ամոթ։ Ամոթ»։ Այդ օրը «Իզվեստիա» թերթը առաջին էջում հրապարակել է վերնագիր. «Մեր երկրի աշխատավոր ժողովուրդը խստորեն դատապարտում է մաոիստների սադրանքը»<ref name="Коммерсантъ">[https://www.kommersant.ru/doc/3909532 Неотъемлемая часть советской территории] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/3909532|date=20190727104818}} // Коммерсантъ</ref>։ === Մարտի 14-15-ի իրադարձություններ === [[Մարտի 14]]-ին, ժամը 11:15-ին, սահմանապահները նկատեցին կղզի շարժվող չինացիների մի խումբ։ Սահմանապահները կրակ բացեցին խմբի վրա՝ ստիպելով չինացիներին նահանջել իրենց ափ։[21] Ժամը 15:00-ին հրաման ստացվեց սահմանապահ ստորաբաժանումները կղզուց հեռացնելու մասին։ Խորհրդային սահմանապահների նահանջից անմիջապես հետո չինացի զինվորները սկսեցին գրավել կղզին։ Ի պատասխան, 57-րդ սահմանապահ ջոկատի մոտորային մանևրային խմբի ղեկավար, փոխգնդապետ Ե. Ի. Յանշինի հրամանատարությամբ ութ զրահափոխադրիչներ մարտական ​​​​շարժումով շարժվեցին դեպի Դամանսկի։ Չինացիները նահանջեցին իրենց ափ։ Ժամը 20:00-ին սահմանապահները հրաման ստացան գրավել կղզին։ Նույն գիշերը Յանշինի խումբը՝ 45 տղամարդ չորս զրահափոխադրիչներով, այնտեղ փորեց իր դիրքերը։ [[Մարտի 15]]-ին, ժամը 10:00-ին, երկու կողմերից բարձրախոսներով հեռարձակվելուց հետո, չինական 30-60 հրետանային և ականանետային արկեր սկսեցին հրետակոծել խորհրդային դիրքերը, մինչդեռ չինական հետևակի երեք վաշտ անցավ հարձակման: Սկսվեց մարտ: 400-500 չինացի զինվորներ դիրքավորվեցին կղզու հարավային մասի մոտ և պատրաստվեցին հարձակվել Յանշինի խմբի վրա թիկունքից: Նրա խմբի երկու զրահափոխադրիչները ոչնչացվեցին, և կապը խափանվեց: 57-րդ սահմանապահ ջոկատի հրամանատար գնդապետ Լեոնովի հրամանատարությամբ չորս [[Տ-62]] տանկեր հարձակվեցին չինացիների վրա կղզու հարավային ծայրում, բայց Լեոնովի տանկը ոչնչացվեց (տարբեր վարկածներով՝ RPG-2 նռնականետով կամ հակատանկային ականի հարվածով)<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 164—165. — ISBN 5-17-023613-1 ; 5-9578-0925-Х.</ref>, իսկ Լեոնովն ինքը սպանվեց չինացի դիպուկահարի կողմից՝ փորձելով փախչել իր այրվող մեքենայից: Իրավիճակը սրվեց Լեոնովի կղզու հետ անծանոթ լինելու պատճառով, ինչը հանգեցրեց նրան, որ խորհրդային տանկերը չափազանց մոտեցան չինական դիրքերին, բայց կորուստների գնով՝ խանգարելով չինացիներին հասնել կղզի: Երկու ժամ անց, սպառելով իրենց զինամթերքը, խորհրդային սահմանապահները վերջապես ստիպված եղան նահանջել կղզուց։ Պարզ դարձավ, որ մարտին տրամադրված ուժերը բավարար չէին, և չինացիները զգալիորեն գերազանցում էին սահմանապահներին։ Ժամը 17:00-ին, ճգնաժամային իրավիճակում, խախտելով Քաղբյուրոյի հրահանգը՝ խորհրդային զորքերը չներգրավել հակամարտության մեջ, Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Օլեգ Լոսիկի հրամանով, 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի այն ժամանակ գաղտնի [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|ԲՄ-21 Grad բազմակի հրթիռային համակարգերը (ՀԿՌՀ)]] կրակ բացեցին։ Արկերը ոչնչացրին չինական ուժերի նյութական և ռազմական ռեսուրսների մեծ մասը, այդ թվում՝ ուժեղացուցիչներ, ականանետներ և զինամթերքի պահեստներ։ Ժամը 17:10-ին 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի 199-րդ Վերխնե-Ուդինսկի մոտոհրաձգային գնդի 2-րդ գումարտակի զինվորները և փոխգնդապետ Սմիրնովի և գնդապետ Կոնստանտինովի հրամանատարությամբ սահմանապահները հարձակում սկսեցին չինական դիմադրությունը վերջնականապես ճնշելու նպատակով։ Չինացիները սկսեցին նահանջել իրենց դիրքերից։ Խորհրդային ուժերը նահանջեցին իրենց ափ, և չինական կողմը այլևս լայնածավալ թշնամական գործողություններ չձեռնարկեց սահմանի այս հատվածում։ Հակամարտությանը մասնակցող Խորհրդային բանակի ստորաբաժանումների անմիջական հրամանատարությունն իրականացնում էր Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատարի առաջին տեղակալ, [[Խորհրդային Միության հերոս]], [[գեներալ-լեյտենանտ]] Պավել Պլոտնիկովը: Դամանսկի կղզու շուրջ խորհրդա-չինական սահմանին ծավալված իրադարձությունները ստանձնեցին 45-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները: Կորպուսը հրամանատարում էր (1968 թվականի հուլիսի 27-ից մինչև 1970 թվականի ապրիլի 25-ը) գեներալ-մայոր Ստանիսլավ Ռժեչիցկին<ref>ЦАМО РФ, КУОС: УПК Ржечицкого С. А.</ref>։ == Չինական կողմի տեսակետ == Ինչպես վկայում է պատմության պրոֆեսոր Սյու Յանը, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական ռազմական խորհուրդը 1969 թվականի փետրվարի 19-ին որոշում ընդունեց Չժենբաոդաո կղզում (Դամանսկի) իրականացնել գործողություն՝ Չինաստանի ազգային-ազատագրական բանակի (ՉԱԱԲ) երեք վաշտերի ուժերով, և ստեղծել հատուկ հրամանատարություն։ Շենյանի ռազմական օկրուգի նախկին հրամանատար Չեն Սիլյանը հիշում էր, որ գործողության նախապատրաստությունը սկսվել էր դրա իրականացումից մոտ երեք ամիս առաջ։ Երեք դաշտային բանակների կազմից ձևավորվել էին երեք հետախուզական վաշտեր՝ յուրաքանչյուրում 200-300 մարդ։ Բոլոր սպաներն ունեին մարտական փորձ։ Անցկացվում էին լրացուցիչ վարժանքներ<ref name="автоссылка1" />։ Չինաստանում 1969 թ. մարտի իրադարձությունները ներկայումս գնահատվում են այլ կերպ<ref>{{Книга |ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/52449927 |автор=S. I︠A︡. Lavrenov |заглавие=Sovetskiĭ Soi︠u︡z v lokalʹnykh voĭnakh i konfliktakh |год=2003 |место=Moskva |издательство=AST |страниц=778 pages |isbn=5-17-011662-4, 978-5-17-011662-1, 5-271-05709-7, 978-5-271-05709-0}}</ref>․ «''1969 թ. մարտի 2-ին խորհրդային սահմանապահ զորքերի 70 հոգանոց խմբավորումը՝ երկու զրահափոխադրիչով (ԶՓ), մեկ բեռնատար և մեկ մարդատար ավտոմեքենայով, ներխուժեց Հեյլունցզյան նահանգի Հուլին գավառի մեր Չժենբաոդաո կղզի, ոչնչացրեց մեր պարեկային խումբը, այնուհետև կրակով սպանեց մեր բազմաթիվ սահմանապահների։ Սա ստիպեց մեր մարտիկներին դիմել ինքնապաշտպանական միջոցների։'' ''Մարտի 15-ին Խորհրդային Միությունը, անտեսելով Չինաստանի կառավարության բազմաթիվ նախազգուշացումները, 20 տանկի, 30 զրահափոխադրիչի և 200 հետևակայինի ուժերով, ինչպես նաև օդային աջակցությամբ, հարձակում սկսեց մեր դեմ։ 9 ժամ շարունակ կղզին քաջաբար պաշտպանող մարտիկներն ու ժողովրդական աշխարհազորայինները դիմակայեցին հակառակորդի երեք գրոհներին։ Մարտի 17-ին հակառակորդը մի քանի տանկերի, քարշակների և հետևակի ուժերով փորձեց դուրս բերել մեր զորքերի կողմից նախապես խոցված տանկը։ Մեր հրետանու փոթկահար պատասխան կրակը ոչնչացրեց հակառակորդի ուժերի մի մասը, իսկ ողջ մնացածները նահանջեցին''» (Սինվեն գունցզո շոուցե (Լրագրողի տեղեկատու)։ Պեկին, 1985 թ., էջ 251)։ == Կորուստներ == Ընդհանուր առմամբ, բախումների ընթացքում խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 58 զոհված և վերքերից մահացած (այդ թվում՝ չորս սպա) և 94 վիրավոր (այդ թվում՝ ինը սպա)<ref name="soldat">{{Cite web |title=Пограничные военные конфликты на Дальнем Востоке и в Казахстане (1969 г.) |url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129193951/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html#6_11 |archive-date=2008-01-29 |access-date=2008-02-01}}</ref>։ Չինական կողմի անդառնալի կորուստների մասին տեղեկատվությունը մինչ օրս փակ է. դրանք, ըստ տարբեր գնահատականների, կազմում են 100-ից մինչև 300 մարդ։ Բաոցին գավառում գտնվում է հուշահամալիր-գերեզմանատուն, որտեղ ամփոփված են 1969 թվականի մարտի 2-ին և 15-ին զոհված 68 չինացի զինծառայողների աճյունները։ Չինացի դասալիքից ստացված տեղեկատվությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ գոյություն ունեն նաև այլ թաղումներ<ref name="ryabushkin">''Рябушкин Д. С.'' [http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc Чем завершились события на острове Даманском] // Вопросы истории : журнал. — 2005. — № 12. — С. 168—170. {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc|date=20110516213511}}.</ref>։ Ցուցաբերած հերոսության համար հինգ զինծառայող արժանացել են [[Խորհրդային Միության հերոս|Խորհրդային Միության հերոսի]] կոչման՝ [[գնդապետ]] Դեմոկրատ Լեոնովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը (հետմահու), կրտսեր սերժանտ Վլադիմիր Օրեխովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը և կրտսեր սերժանտ Յուրի Բաբանսկին։ Բազմաթիվ սահմանապահներ և Խորհրդային բանակի զինծառայողներ պարգևատրվել են պետական պարգևներով. երեքը (հերոսի կոչման շնորհմամբ)՝ [[Լենինի շքանշան|Լենինի շքանշանով]], տասը՝ Կարմիր դրոշի շքանշանով, 31-ը՝ [[Կարմիր աստղի շքանշան|Կարմիր աստղի շքանշանով]], տասը՝ [[Փառքի շքանշան (ԽՍՀՄ)|Փառքի III աստիճանի շքանշանով]], 63-ը՝ [[«Խիզախության համար» մեդալ (ԽՍՀՄ)|«Խիզախության համար» մեդալով]], 31-ը՝ «Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով։ Խոցված [[Տ-62]] տանկը (բորտային համարը՝ 545) խորհրդային զինվորներին չհաջողվեց հետ բերել չինական կողմի մշտական գնդակոծությունների պատճառով։ Այն ականանետներով ոչնչացնելու փորձը հաջողությամբ չպսակվեց. տանկն անցավ սառույցի տակ։ Հետագայում չինացիներին հաջողվեց այն դուրս բերել իրենց ափ, և այժմ[ե՞րբ] այն գտնվում է Պեկինի ռազմական թանգարանում։ == Կարգավորում == Սառույցի հալվելուց հետո խորհրդային սահմանապահների մուտքը Դամանսկի դժվարացավ, և չինական կողմը այն գրավելու փորձերը ստիպված եղան խափանել դիպուկահարների և գնդացիրների կրակով։ [[1969|1969 թվականի]] [[սեպտեմբերի 10]]-ին հրաման տրվեց հրադադարի մասին, ըստ երևույթին, որպեսզի բարենպաստ ֆոն ստեղծվի հաջորդ օրը Պեկինի օդանավակայանում սկսված բանակցությունների համար։ Սեպտեմբերի 11-ին Պեկինում ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ [[Ալեքսեյ Կոսիգին|Ալեքսեյ Կոսիգինը]], վերադառնալով [[Հո Շի Մին|Հո Շի Մինի]] հուղարկավորությունից, և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Պետական ​​խորհրդի վարչապետ Չժոու Էնլայը համաձայնեցին դադարեցնել ռազմական գործողությունները, և որ զորքերը կմնան իրենց դիրքերում՝ առանց Դամանսկի մտնելու։ Դմիտրի Ռյաբուշկինի խոսքով՝ դրանից անմիջապես հետո չինացիները «հասան կղզի և հաստատվեցին այնտեղ», և, Ռյաբուշկինի կարծիքով, Դամանսկին 1969 թվականի սեպտեմբերից սկսած փաստացի վերահսկվում էր չինացիների կողմից<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 264.</ref>։ Ռյաբուշկինը որևէ մանրամասնություն չի տրամադրել այս վերահսկողության բնույթի մասին. թե արդյոք կղզում շենքեր են կառուցվել, թե՞ մշտական ​​բնակչություն է հաստատվել։ Սակայն Ռյաբուշկինը նշել է, որ Դամանսկին գարնանը ամբողջությամբ ողողվում է Ուսուրի գետով և չունի «հատուկ բուսականություն»<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 33.</ref>։ 1969 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ԽՍՀՄ և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունների ղեկավարների միջև նոր բանակցություններ են անցկացվել, և համաձայնություն է ձեռք բերվել խորհրդա-չինական սահմանը վերանայելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։ 1980-ականների վերջին Պեկինում և Մոսկվայում անցկացվեցին ևս մի շարք բանակցություններ։ [[1991|1991 թվականին]] Դամանսկի կղզին պաշտոնապես անցավ ՉԺՀ-ին։ 2010 թվականին ֆրանսիական «<nowiki/>[[Le Figaro]]<nowiki/>» թերթը հրապարակեց հոդվածների շարք՝ հղում անելով «Ժենմին ժիբաո» թերթի հավելվածին<ref>{{Cite web |date=2010-05-12 |title=Quand Nixon a sauvé la Chine du feu nucléaire soviétique |url=http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131929/http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=FIGARO}}</ref><ref>{{Cite web |title=Как Никсон спас Китай от советской ядерной бомбы |url=https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131924/https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.inopressa.ru}}</ref>, որտեղ պնդվում էր, թե ԽՍՀՄ-ը 1969 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին [[Միջուկային զենք|միջուկային հարված]] էր նախապատրաստում Չինաստանի դեմ։ Նմանատիպ հոդված հրապարակվեց նաև հոնկոնգյան «South China Morning Post» թերթում<ref>{{cite news |last=O'Neill |first=M. |date=2010-05-12 |title=Nixon intervention saved China from Soviet nuclear attack |url=http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304182132/http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-01-03 |work=South China Morning Post |language=en}}</ref>։ Ըստ այդ հոդվածների՝ ԱՄՆ-ը հրաժարվել էր [[չեզոքություն]] պահպանել Չինաստանին միջուկային հարված հասցնելու դեպքում և հոկտեմբերի 15-ին սպառնացել էր հարձակվել խորհրդային 130 քաղաքների վրա։ «Հինգ օր անց Մոսկվան չեղարկեց միջուկային հարվածի բոլոր պլանները, և Պեկինում սկսվեցին բանակցություններ. ճգնաժամն ավարտվեց», գրում է թերթը։ Հետազոտող Լյու Չենշանը, որը նկարագրում է Նիքսոնի հետ կապված այս դրվագը, չի հստակեցնում, թե արխիվային որ աղբյուրների վրա է հիմնվում։ Նա ընդունում է, որ այլ մասնագետներ համաձայն չեն իր պնդումների հետ։ == Հետևանքներ == Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած ռազմական հակամարտությունը, որը դարձավ [[Մաո Ցզե Դուն|Մաո Ցզեդունի]] խմբի «արկածախնդիր ուղու» գագաթնակետը (ըստ ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի նախարարության)<ref>«Доклад МИД СССР по внешнеполитическим вопросам и соображениям о возможных мероприятиях в связи с усилением враждебного Советскому Союзу курса китайского руководства». 15 мая 1969 г.</ref>, [[Կենտրոնական կոմիտե (ԽՄԿԿ)|ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեին]] դրդեց կնքել «գազատարների» համաձայնագիրը<ref>{{Cite web |title=«Новый исторический вестник»: МЕЖДУ ФРГ И ЯПОНИЕЙ: СССР В ПОИСКАХ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ПАРТНЁРСТВА В СЕРЕДИНЕ 1950-х – ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ 1970-х ГОДОВ |url=http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020330/http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |archive-date=2019-02-07 |access-date=2019-02-21}}</ref> և Մոսկվայի պայմանագիրը ԳԴՀ-ի հետ։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունը, նմանատիպ սահմանային հակամարտությունների հետ մեկտեղ, նպաստեց [[Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղային մայրուղի|Բայկալ-Ամուրյան երկաթային մայրուղու]]՝ որպես ռազմական շրջանցիկ ճանապարհի կառուցմանը<ref>{{Cite web |title="Мошкара и холод меня не пугали". Как через полстраны тянули БАМ - РИА Новости, 03.03.2020<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://ria.ru/20190929/1559208111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108093320/https://ria.ru/20190929/1559208111.html |archive-date=2021-01-08 |access-date=2021-01-05}}</ref>․ ''«Այս ժամանակ Չինաստանի հետ հարաբերությունները խիստ սրվեցին։ Պաշտպանության նախարարությունը պնդում էր Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու կառուցման վրա, քանի որ Տրանսսիբիրյան երկաթուղին, հազար կիլոմետր երկարությամբ, անցնում է Չինաստանի հետ սահմանից (ընդամենը) 30-50 կմ հեռավորության վրա։[37] Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու ռազմավարական դերը որպես Տրանսսիբիրյան երկաթուղու պահեստային տարբերակ պատերազմական ժամանակներում, երբ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների դեմ թշնամական գործողությունների ռիսկերը հատկապես բարձր են, դժվար է գերագնահատել»''։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունից հետո Հեռավոր Արևելքում սկսվեց խորհրդային ուժերի արագ կուտակումը (չինական աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել է 50 դիվիզիա<ref>{{Cite web |title=Советский Союз — социал-империалистическая сверхдержава — Маоизм.Ру<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://maoism.ru/9101#chapter-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208201954/http://maoism.ru/9101#chapter-3 |archive-date=2025-02-08 |access-date=2025-02-12}}</ref>, այլ աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել են 27 դիվիզիա, 10,000 տանկ, 1,350 կործանիչ և 350 ծանր ու միջին ռմբակոծիչներ<ref>[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/yadernyy-bumerang/?sphrase_id=241439293 РСМД :: Ядерный бумеранг<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>), այնտեղ նաև իրականացվել է լայնածավալ զորահավաք ծրագիր՝ հետագա ռազմական գործողությունների դեպքում<ref>''Дорохов В. Ж.'' Мобилизационная подготовка на приграничных с Китаем территориях СССР в 1969 году. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2018. — № 2. — С.11—15.</ref>։ Գեներալ-գնդապետ Ա. Դանիլևիչի խոսքերով․ ''«Ինչ վերաբերում է Լ. Ի. Բրեժնևին և Ա. Ա. Գրեչկոյին, ապա 1970-ականներին նրանք ավելի շատ վախենում էին Չինաստանից, քան Միացյալ Նահանգներից: Ամենաուժեղ զորքերի կենտրոնացումները ստեղծվել են արևելքում, և այնտեղ հիմնականում մատակարարվել է սովորական զենք»''։ [[Նիկոլայ Լեոնով|Նիկոլայ Լեոնովի]] խոսքերով՝ Դամանի հակամարտությունը նպաստել է Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև մերձեցմանը․ ''«ԱՄՆ-Չինաստան դաշինքը ԽՍՀՄ-ի դեմ մեծ մասամբ խորհրդային ղեկավարության անփութության հետևանք էր։ Մենք ինքներս ստեղծեցինք այն հողը, որի վրա Քիսինջերը հմտորեն կառուցեց հակասովետական ​​դաշինք։ Մենք վիճեցինք Ամուր գետի կղզիների շուրջ։ Ինչ-ինչ պատճառներով մեր ղեկավարությունը որոշեց, որ Չինաստանը թիվ մեկ թշնամին է»''։ Չինացի պատմաբանները նույնպես ընդունում են սա. ''«Չինաստանը սկսեց ԽՍՀՄ-ն դիտարկել ոչ միայն որպես ռևիզիոնիստական ​​ուղի ընտրող սոցիալիստական ​​երկիր, այլև որպես «նեոցարիստական» կայսրություն, ավելի սպառնալից և վտանգավոր, քան Ամերիկան: Ռազմավարության մեջ էական փոփոխություններ կատարվեցին: Ռազմական առումով Չինաստանը իր ջանքերը կենտրոնացրեց հյուսիսից հարձակումը հետ մղելու նախապատրաստման վրա, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ սկսեց դաշնակիցներ փնտրել: 1969 թվականի իրադարձությունների և Նիքսոնի օրոք Միացյալ Նահանգների հետ մերձեցման միջև կապը ակնհայտ է»''։ Չինաստանում Դամանի հակամարտությունը հանգեցրեց [[Մշակութային հեղափոխություն Խորհրդային Միությունում|Մշակութային հեղափոխության]], կամ առնվազն դրա առաջին փուլի ավարտին. ''«1969 թվականի ապրիլին ՉԿԿ 9-րդ համագումարում Մաո Ցզեդունը առաջ քաշեց «Ամրապնդեք միասնությունը, պատրաստվեք պատերազմի» կարգախոսը: Նոր ուղղությունը վերջ դրեց ներքին անկարգություններին, Կարմիր գվարդիաները սկսեցին ուղարկվել գյուղական վայրեր, և երկիրը սկսեց վերադառնալ գրեթե նորմալ կյանքի»''։ == Մշակույթում == Հակամարտությունը արտահայտվեց [[Վլադիմիր Վիսոցկի|Վիսոցկու]] երգերում<ref>''Марк Цыбульский.'' [http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html О «китайских» песнях Владимира Высоцкого] {{Wayback|url=http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html|date=20160819054347}} (2003)</ref>. ''«Մի անգամ, Մաոյի մեջբերումները կարդալուց հետո,'' ''Նրանք մեզ մոտ եկան նրա մեծ դիմանկարով։'' ''Մենք մի փոքր խախտեցինք կանոնները...'' ''Մնացածը դուք գիտեք թերթերից»''։ Կղզում տեղի ունեցող հակամարտությունը նաև լրագրող և գրող Նաում Մարի «Դամանսկի կղզի։ Մարտ։ 1969» ռազմական պատմության աշխատության թեման է, որը գրվել է 1969 թվականի իրադարձություններից անմիջապես հետո։ Գիրքը հիմնականում հիմնված է ոչ թե իրադարձությունների ժամանակագրության, այլ անմիջականորեն ներգրավված խորհրդային սահմանապահների հետ հարցազրույցների վրա։ 1969 թվականին Դամանսկի կղզում գրվել է «Քսաներորդ գարուն» երգը՝ Յան Ֆրենկելի երաժշտությամբ, Իգոր Շաֆերանի խոսքերով, և առաջին անգամ այնտեղ կատարել է [[Իոսիֆ Կոբզոն|Իոսիֆ Կոբզոնը]]։ Վերոնշյալ կոմպոզիտոր, բանաստեղծ և երգիչ կազմով պատվիրակությունը կղզի է մեկնել 1969 թվականի մարտի 2-ի իրադարձություններից անմիջապես հետո՝ զոհերի ընտանիքներին բարոյական աջակցություն ցուցաբերելու համար։ Նրանք մասնակցել են սահմանապահների հուղարկավորությանը, և երգը գրվել է այս ողբերգական տեսարանի ազդեցության տակ։ 1969 թվականին հրատարակվել է Միխայիլ Իորդանսկու «Դամանսկի կղզում» երգը՝ Իվան Նիկոլյուկինի տեքստերով<ref>{{Cite web |title=На острове Даманском. Музыка: Михаил Иорданский Слова: Иван Николюкин |url=http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407032638/http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |archive-date=2014-04-07 |access-date=2014-04-28}}</ref>: Դամանսկի կղզում և Ժալանաշկոլ լճում տեղի ունեցած իրադարձությունները նույնպես տեղ գտան խորհրդային զինվորների բանահյուսության մեջ<ref>{{Cite web |title=Песни о событиях на Даманском и Жаланашколе |url=http://avtomat2000.com/daman.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121022405/http://avtomat2000.com/daman.html |archive-date=2013-11-21 |access-date=2014-04-28}}</ref>: [[Յարոսլավլ|Յարոսլավլում]] [[Կոտորոսլ (գետ)|Կոտորոսլ]] գետի գետաբերանում գտնվող կղզին, որը պաշտոնական անուն չուներ, տեղի բնակիչների կողմից 1969 թվականին անվանվել է «Դամանսկի»՝ ի պատիվ Ուսուրի կղզում տեղի ունեցած իրադարձությունների<ref>[https://yarreg.ru/articles/20130917094100/ Ярославские топонимы: остров Даманский] {{Wayback|url=https://yarreg.ru/articles/20130917094100/|date=20200115171324}} // Ярославский регион</ref>: «Կոմունիզմ» խումբը Դամանսկի կղզին հիշատակում է իրենց «Նոր տարվա կենաց» («Զինվորի երազ», թրեք 15) երգում՝ «Եվ հետո նա ընկավ Դամանսկի կղզում / Շշնջաց քո անունը - Նատաշա» տողերով<ref>{{Cite web |title=ГрОб-Хроники {{!}} Новогодний тост (народн.) |url=https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131191838/https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |archive-date=2024-01-31 |access-date=2024-01-31 |website=grob-hroniki.org}}</ref>: Հակամարտության մասին նկարահանվել են վավերագրական ֆիլմեր. * «Ռազմական հակամարտություն Դամանսկի կղզում» (1969)<ref>{{Cite web |title=Кинохроника Военный конфликт на острове Даманский. (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.net-film.ru/film-27705/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611071245/https://www.net-film.ru/film-27705/ |archive-date=2019-06-11 |access-date=2025-08-15}}</ref> * «Ուսուրիի իրադարձությունների մասին» (1969)<ref>{{Cite web |title=К событиям на Уссури (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305134116/https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |archive-date=2025-03-05 |access-date=2026-01-21}}</ref> * «Դամանսկի կղզի։ 1969» (2004)<ref>[https://vk.com/wall-189974367_79434 VK.com | VK<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * Լեոնիդ Մլեչինի վավերագրական ֆիլմը {{YouTube|id=OS0AFuyBrww|title=«Արյուն ձյան վրա։ Դամանսկի»}} (2009) == Հիշատակ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Братская могила советских военнослужащих в Дальнереченске 1.jpg|Դալներեչենսկի զանգվածային գերեզմանը Պատկեր:Надгробие на могиле Николая Буйневича.jpg|Ավագ լեյտենանտ Բուինևիչ Պատկեր:Надгробие на могиле Демократа Леонова.jpg|գնդապետ Լեոնով Պատկեր:Надгробие на могиле Льва Маньковского.jpg|Ավագ լեյտենանտ Մանկովսկի Պատկեր:Надгробие на могиле Ивана Стрельникова.jpg|Ավագ լեյտենանտ Ստրելնիկով </gallery>Հեռավոր Արևելքում Դամանսկիի պաշտպանների պատվին կանգնեցվել են մի քանի հուշարձաններ: Դալներեչենսկում կանգնեցվել է հուշահամալիր՝ նվիրված 1969 թվականի մարտի 2-ին Դամանսկի կղզում զոհված հերոս սահմանապահներին: 2018 թվականին Լուչեգորսկում բացվել է Դամանսկիի իրադարձությունների հերոսներին նվիրված հուշահամալիր<ref>{{Cite web |title=В память о трагических событиях на острове Даманский в Лучегорске открыли мемориальный парк |url=https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017173958/https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |archive-date=2019-10-17 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ 2021 թվականին [[Վլադիվոստոկ|Վլադիվոստոկում]] բացվել է սահմանապահներ Իվան Ստրելնիկովի և Նիկոլայ Բուինևիչի հուշարձանը<ref>{{Cite web |title=Во Владивостоке открыли памятник героям - участникам пограничного конфликта на Даманском |url=https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209204930/https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |archive-date=2025-12-09 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{примечания}} == Գրականության ցանկ == * {{книга |автор=Бубенин Виталий. |заглавие=Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг |год=2004 |место=М.; Жуковский |издательство=Граница; Кучково поле |страниц=192 |isbn=5-86090-086-4}} * {{книга |ссылка=http://www.damanski-1969.ru/ |автор=Воропаев Виктор. |заглавие=Они отстояли свой остров Даманский! Альбом Памяти |год=2013 |страниц=591}} * {{книга |автор=Мусалов Андрей. |заглавие=Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооружённый конфликт 1969 года |год=2005 |место=М. |издательство=Экспринт |isbn=5-94038-072-7}} * Дзержинцы. / Сост. А. Садыков. Предисл. В. М. Комиссарчука. — [[Алма-Ата]]: [[Казахстан (издательство)|Казахстан]], 1975. * {{статья |ссылка= |автор=Морозов В. |заглавие=Даманский — 1969 |год=2015 |язык=ru |издание=журнал «Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра» |тип= |том= |номер=1 |страницы=7—14 |issn= |doi=}} * {{книга |ref=Петров |ссылка=http://loveread.ec/view_global.php?id=71006 |автор=Петров Игорь |заглавие=Советско-китайские войны. Пограничники против маоистов |ответственный= |год=2017 |место={{М}} |издательство=[[Эксмо (издательство)|Эксмо]] |страницы= |страниц=352 |серия=Герои в зелёных фуражках |isbn=978-5-699-95336-3 |тираж= |doi=}} * {{статья |ссылка= |автор=Плугатарёв И. |заглавие=Оружейные дебюты Даманского |год=2006 |язык= |издание=«Оружие» |тип=журнал |номер=10 |страницы=44—47 |issn= |doi=}} * {{книга |автор=Рябушкин Д. С. |заглавие=Мифы Даманского |год=2004 |место=М. |издательство=ООО «Издательство АСТ» |страниц=396 |isbn=5-17-023613-1}} * Рябушкин Д. С. Остров Даманский. Пограничный конфликт. Март 1969 г. — М.: Фонд Русские Витязи, 2015. — 172 с., ил. (Ратное дело) * Рябушкин Д. С. Это было на Даманском: монография. — Казань: Бук, 2019. — 258 с., ил. * Лободюк Н. Л. Остров Даманский: Интервью, воспоминания, фотографии. Дополнительные штрихи к событиям в марте 1969 года. Кн. изд. в год 45-летия событий на реке Уссури в мартовские дни 1969 года. — 2-е изд., доп. — М.: Граница, 2014. — 224 с., ил. * ''Полев В. А.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18024/ В снегах Даманского : (март 1969) : «Вспоминаем, чтобы помнить…» : (посвящается защитникам острова Доманский — пограничникам и воинам Советской Армии, уроженцам Земли Томской)]. — Томск : Ветер, 2018. — 238 с. * {{БРЭ|статья=Советско-китайский приграничный конфликт 1969–70|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив=https://web.archive.org/web/20221202141659/https://bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив дата=2022-12-02}} * ''Тарасов А. П.'' Даманский: оглянуться без ненависти: научное издание. — Чита : [б. и.], 2014. — 120 с. * {{книга |ссылка=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ |автор=William Burr |заглавие=The Sino-Soviet Border Conflict, 1969: U.S. Reactions and Diplomatic Maneuvers |год=2001 |язык=en |место=Washington |издательство=National Security Archive}} — сборник архивных документов [[США]]. == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] {{Wayback|url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php|date=20070208194641}} * {{cite web |author=Валерий Яременко. |date=2009-03-17 |title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны |url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/67Y6WCvly?url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |archive-date=2012-05-10 |access-date=2012-05-09 |work=Полит.ру}} * ''Рябушкин Д. С.'' [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Остров Даманский. 2 марта 1969 года] // [[Вопросы истории]]. 2004. № 5. С. 148—152. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * [https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri Горячий лёд Уссури] {{Wayback|url=https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri|date=20190308080728}} // ТАСС dv.land (02.03.2019) * [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвящённый столкновениям советских и китайских пограничников] {{Wayback|url=http://fuyuan.ru/2188/|date=20160304111753}} * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 {{Wayback|url=http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710|date=20140407081802}} * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] {{Wayback|url=http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm|date=20140415143419}} * Документальный фильм студии ГАЛАКОН {{YouTube|id=6leI3PmdCng|title=«Остров Даманский. 1969 год»}} (2004) tpfymmie527tqlncj9d4v63mv3g94sj 10722522 10722521 2026-04-09T09:31:17Z Margaryan Narek 168163 10722522 wikitext text/x-wiki '''Դամանսկի կղզում խորհրդա-չինական սահմանային հակամարտություն''', [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ժողովրդական Հանրապետության միջև [[Զինված հակամարտություն|զինված]] [[Զինված հակամարտություն|հակամարտություն]] [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 2]]-ին և [[Մարտի 15|15]]-ին Դամանսկի կղզու ([[չինարեն]]՝ 珍宝, Ժենբաո — «Թանկարժեք») մոտ՝ [[Ուսսուրի]] գետի վրա, [[Խաբարովսկ|Խաբարովսկից]] 230 կմ հարավ և Լուչեգորսկի մարզկենտրոնից 35 կմ արևմուտք։ 1969 թվականի սեպտեմբերին կնքվեց զինադադար, իսկ հոկտեմբերին սկսվեցին բանակցությունները։ Խորհրդային սահմանապահները, որոնք կղզի էին մտցվել հակամարտության սկզբում, դուրս բերվեցին այնտեղից։ [[2004|2004 թվականին]] կողմերը համաձայնության եկան, և կղզին վերջնականապես անցավ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության (ՉԺՀ) իրավասության ներքո։ == Հակամարտության նախապատմություն և պատճառներ == [[Ափիոնային երկրորդ պատերազմ|Ափիոնային երկրորդ պատերազմից]] հետո [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորությունը]], [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիան]] և [[Ռուսաստան|Ռուսաստանը]] կնքեցին չափազանց անբարենպաստ պայմանագրեր [[Ցին կայսրություն|Ցին կայսրության]] հետ։ Ռուսաստանը ստորագրեց Պեկինի պայմանագիրը (1860), որը սահմանը Մանջուրական կայսրության հետ գծեց [[Ամուր (գետ)|Ամուր]] գետի աջ ափով՝ այս պատմականորեն կարեւոր, բայց նոսր բնակեցված տարածաշրջանը բաժանելով Ներքին Մանջուրիայի (մնացել է Ցին կայսրության մաս) եւ Արտաքին [[Մանջուրիա|Մանջուրիայի]] (դարձել է Ռուսաստանի մաս)։ Ձեւականորեն սա մանջուրական գյուղացիներին զրկեց գետի տնտեսական օգտագործումից։ Սակայն սա մեծ խնդիր չէր կայսրության համար, քանի որ այդ ժամանակ մանջուրների մեծ մասն արդեն գաղթել էր Չինաստան (քանի որ հենց մանջուրներն էին կազմում կայսրության իշխող դասը եւ պահանջում էին տարբեր վարչական պաշտոններ՝ չինացիներին կառավարելո համար)։ Մասնավորապես, Ռուսաստանին միացված տարածքներում տեղի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բացակայում էր (կային միայն տեղի նանայական ժողովրդի ձկնորսական ճամբարներ), եւ մինչեւ 19-րդ դարի վերջը Մանջուրիայում չինացի գյուղացիներ չկային, քանի որ նրանց մուտքը Մանջուրիա արգելված էր։ Երկար տարիներ երկրների միջեւ հարաբերությունները բարեկամական էին, իսկ սահմանային բնակչությունը՝ սակավաթիվ, ուստի սահմանի դիրքը չէր հանգեցնում գետի վրա գտնվող անմարդաբնակ կղզիների պատկանելության հարցերի, եւ մանջուրցի ձկնորսները կարող էին խաղաղ ձկնորսություն անել Ամուր եւ Ուսուրի գետերում։ 1919 թվականի [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|Փարիզի խաղաղության]] [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|վեհաժողովից]] հետո ի հայտ եկավ մի դրույթ, որը սահմանում էր, որ պետությունների միջև սահմանները, որպես կանոն ( բայց ոչ պարտադիր), պետք է անցնեն [[Նավուղի|գետի գլխավոր նավուղու]] կենտրոնով։ Սակայն այս դրույթը նախատեսում էր նաև բացառություններ, ինչպիսիք են՝ սահմանի գծումը ափերից մեկի երկայնքով, երբ նման սահման պատմականորեն հաստատվել է՝ պայմանագրով կամ եթե մ կողմը գաղութացրել է մյուս ափը, նախքան մյուսը կսկսի գաղութացնել այն<ref>{{Cite web |title=Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |url=https://www.answers.com/search |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216224944/https://www.answers.com/search |archive-date=2019-12-16 |access-date=2019-08-17 |publisher=Answers.com |lang=en}}</ref>։ Ավելին, միջազգային պայմանագրերն ու համաձայնագրերը հետադարձ ուժ չունեն<ref>''Степанов Е. Д.'' Политика начинается с границы. Некоторые вопросы пограничной политики КНР второй половины XX в. — М.: [[Институт Дальнего Востока РАН|ИДВ РАН]], 2007.</ref>։ Այնուամենայնիվ, 1950-ականների վերջին, երբ [[Չինաստան|ՉԺՀ]]-ն, ձգտելով մեծացնել իր միջազգային ազդեցությունը, հակամարտության մեջ մտավ Թայվանի հետ (1958) և մասնակցեց [[Չին-հնդկական սահմանային պատերազմ (1962)|Հնդկաստանի հետ սահմանային պատերազմին (1962)]], ՉԺՀ իշխանությունները սահմանային նոր դրույթները օգտագործեցին որպես պատրվակ չին-խորհրդային սահմանը վերանայելու համար։ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] ղեկավարությունը պատրաստ էր համաձայնվել դրան, և 1964 թվականի փետրվարին սկսվեցին սահմանային հարցերի շուրջ խորհրդակցություններ<ref name="автоссылка1">{{Cite web |title=Архивированная копия |url=https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115103724/https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |archive-date=2021-01-15 |access-date=2021-01-05}}</ref>, սակայն դրանք ավարտվեցին անարդյունք։ Հարաբերությունները հատկապես սրվեցին գաղափարախոսական տարաձայնությունների պատճառով [[Չինաստանի մշակութային հեղափոխություն|Չինաստանում մշակութային հեղափոխության]] ժամանակ և [[Պրահայի գարուն|1968 թվականի Պրահայի գարնանից]] հետո, երբ չինական իշխանությունները հայտարարեցին, որ ԽՍՀՄ-ն ընտրել է «սոցիալիստական [[իմպերիալիզմ]]<nowiki/>» ուղին։ Կղզո հարցը չինական կողմին ներկայացվեց որպես խորհրդային [[ռեվիզիոնիզմ]] և սոցիալական իմպերիալիզմ խորհրդանիշ<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=РАЗ ВСЁ ЭТО ПРИДУМАЛ КГБ, ПУСТЬ ИХ ПОГРАНИЧНИКИ И ОТДУВАЮТСЯ |url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822041642/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |archive-date=2014-08-22 |access-date=2013-04-21}}</ref>։ Չինաստանի հետ լարվածության սրման հետևանքով խորհրդային սահմանապահները սկսեցին չափազանց խստորեն հետևել սահմանի ճշգրիտ դիրքին: Չինական պնդումների համաձայն՝ խորհրդային սահմանապահ պարեկային նավակները վախեցնում էին չինացի ձկնորսներին՝ մեծ արագությամբ անցնելով նրանց նավակների կողքով <ref>{{Cite web |author=派耀诚 |title=Sino-Soviet Border Disputes Explained (1969) |url=https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |archive-date=2022-06-08 |access-date=2018-12-19}}</ref> և սպառնալով խորտակել դրան<ref>{{Cite web |title=Anti China Atrocities of the New Tsars 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040352/https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-02-04 |lang=en}}</ref>։ Դամանսկի կղզին, որը [[Պոժարսկի շրջան|Պրիմորիեի երկրամասի Պոժարսկի շրջանի]] մաս է կազմում, գտնվում էր [[Ուսսուրի]] գետի գլխավոր հունի չինական կողմում: Այն ունի մոտավորապես 1700-1800 մետր երկարություն [[Հյուսիս|հյուսիսից]] [[հարավ]] և մոտավորապես 600-700 մետր [[Արևմուտք|արևմուտքից]] [[արևելք]] (մոտավորապես 1.2 քառակուսի կիլոմետր տարածք): Ջրհեղեղների սեզոններին կղզին գրեթե ամբողջությամբ ջրի տակ է անցնում, իսկ ջրհեղեղային դաշտերը արժեքավոր բնական ռեսուրս են: Այնուամենայնիվ, կղզում կան մի քանի աղյուսե շենքեր<ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |archive-date=2022-06-08 |access-date=2019-08-17 |publisher=Google Maps |lang=ru}}</ref>։ 1960-ականների սկզբից կղզո շրջակայքում լարվածությունը սրվել է: Խորհրդային կողմ տվյալներով՝ քաղաքացիական անձանց և զինվորականների խմբերը սկսել են համակարգված կերպով խախտել սահմանային կանոնները և մտնել խորհրդային տարածք, որտեղից նրանց ամեն անգամ վտարել են սահմանապահները՝ առանց զենքի օգտագործման: Սկզբում գյուղացիները ԽՍՀՄ էին մտնում չինական իշխանությունների հրամանով և ցուցադրաբար զբաղվում էին այնտեղ տնտեսական գործունեությամբ՝ խոտհունձով և արածեցմամբ՝ պնդելով, որ գտնվում են Չինաստանի տարածքում: Նման սադրանքների թիվը կտրուկ աճեց. 1960 թվականին դրանց թիվը 100 էր, իսկ 1962 թվականին՝ ավելի քան 5000: Այնուհետև [[Հունվեյբիններ|Կարմիր գվարդիան]] սկսեց հարձակվել սահմանապահ պարեկների վրա<ref>{{Cite web |author=Pseudologic |title=Damansky Island Incident Part 1 (English Subtitles) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040351/https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ Նման միջադեպերի թիվը հազարավոր էր, որոնցից յուրաքանչյուրում ներգրավված էր մինչև մի քանի հարյուր մարդ: Խորհրդային Միության հերոս Յուրի Բաբանսկին, որը հակամարտության տարում ծառայել է սահմանային դիրքում՝ կրտսեր սերժանտի կոչումով, հիշում է. «... փետրվարին ես անսպասելիորեն նշանակվեցի դիրքի ջոկի հրամանատար, որի հրամանատարը ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկով էր։ Ես հասա դիրք, և այնտեղ ոչ ոք չկար, բացի խոհարարից։ «Բոլորը,- ասում է նա,- ափին են և կռվում են չինացիների դեմ»։ Այսպիսով, իհարկե, ես ուսս վերցրի գնդացիրս և ուղղվեցի դեպի Ուսուրի։ Եվ այնտեղ, իրոք, կռիվ տեղի ունեցավ։ Չինացի սահմանապահները սառույցի վրայով անցան Ուսուրի գետը և ներխուժեցին մեր տարածք։ Այսպիսով, Ստրելնիկովը դիրքը «պատրաստության» դրեց։ Մեր տղաները ավելի բարձրահասակ և առողջ էին։ Բայց չինացիները նույնպես հեշտ չէին. նրանք ճարպիկ էին և խուսափողական. նրանք չէին կռվում, նրանք ամեն ինչ անում էին մեր հարվածներից խուսափելո համար։ Մինչև մենք բոլորին հաղթեցինք, անցել էր մեկուկես ժամ»։ Բայց առանց մեկ կրակոցի։ Միայն մեկ կրակոց դեմքին։ Այդ ժամանակ մտածեցի. «Ուրախ դիրք»։ Ըստ իրադարձությունների չինական տարբերակի՝ խորհրդային սահմանապահներն իրենք են «բեմադրել» սադրանքներ և ծեծել տնտեսական գործունեությամբ զբաղվող չինացի քաղաքացիներին, որտեղ միշտ էլ դա արել են։ Կիրկինսկի կղզում տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ խորհրդային սահմանապահներն օգտագործել են զրահափոխադրիչ՝ քաղաքացիական անձանց տեղահանելո համար, իսկ [[1969|1969 թվականի]] [[փետրվարի 7]]-ին ավտոմատ զենքից մ քանի կրակոց են արձակել չինական սահմանապահ ջոկատի ուղղությամբ։ Բազմիցս նշվել է, որ այս բախումներից ոչ մեկը, անկախ նրանից, թե ով էր մեղավոր, չէր կարող վերածվել լուրջ զինված հակամարտության առանցիշխանությունների համաձայնության։ Այն պնդումը, որ մարտի 2-ին և 15-ին Դամանսկի կղզո շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունները Չինաստանի կողմից ուշադիր պլանավորված գործողության արդյունք էին, այժմ ամենատարածվածն է, այդ թվում՝ շատ չինացի պատմաբանների կողմից ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ընդունվածը։ Օրինակ՝ Լի Դանհուեյը գրում է, որ 1968-1969 թվականներին «խորհրդային սադրանքներին» արձագանքը սահմանափակվել է ՉԿԿ Կենտկոմ հրահանգներով. միայն 1969 թվականի հունվարի 25-ին էթույլտվություն տրվել «պատասխան ռազմական գործողություններ» պլանավորել մոտակայքում։ Դամանսկի կղզին՝ երեք վաշտով<ref name="dz31">[http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html Россия: Китайско-советский пограничный конфликт 1969] {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html|date=20140524075530}}.</ref>։ [[Փետրվարի 19]]-ին Գլխավոր շտաբը և Չինաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը տվեցին իրենց համաձայնությունը։ Կա մի տեսություն, որ խորհրդային ղեկավարությունը նախապես տեղեկացված էր մարշալ Լին Բիաոյի միջոցով Չինաստանի առաջիկա գործողությունների մասին, որոնք հանգեցրին հակամարտության<ref name="autogenerated1" />։ [[ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ|ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի]] 1969 թվականի հուլիսի 13-ի հետախուզական տեղեկագրում ասվում էր. «Չինական քարոզչությունը շեշտում էր ներքին միասնության անհրաժեշտությունը և խրախուսում էր բնակչությանը պատրաստվել պատերազմ: Կարելի է եզրակացնել, որ միջադեպերը բեմադրվել են բացառապես ներքին քաղաքականությունը ամրապնդելո համար»<ref name="autogenerated2" />։ Չինաստանում [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի նախկին բնակիչ Յուրի Դրոզդովը պնդում էր, որ հետախուզությունը խորհրդային ղեկավարությանը ժամանակին (նույնիսկ Խրուշչովի օրոք) և համապարփակ նախազգուշացումներ է տրամադրել Դամանսկի շրջանում սպասվող զինված սադրանքի մասին<ref>{{cite web |title=Юрий Дроздов: Россия для США - не поверженный противник |url=http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325004449/http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |archive-date=2013-03-25 |access-date=2013-04-21 |publisher=Фонтанка.Ру}}</ref>։ == Իրադարձությունների ժամանակագրություն == === Մարտի 1-2-ի և հաջորդ շաբաթվա իրադարձություններ === [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 1]]-ի լույս [[Մարտի 2|2]]-ի գիշերը, ձմեռային [[Քողարկող ռազմազգեստ|քողարկող ռազմազգեստով]] մոտ 77 չինացի զինվորներ, զինված ՍԻՄ (Սիմոնովի ինքնաբեռնվող կարաբին) [[Կարաբին|կարաբիններով]] և (մի քանի) [[Կալաշնիկովի ինքնաձիգ|Կալաշնիկովի ինքնաձիգներով]], անցան Դամանսկի և դիրքավորվեցին կղզո արևմտյան բարձր ափին։ Խումբը մնաց աննկատ մինչև ժամը 10:20-ը, երբ 57-րդ Իմանի սահմանային ջոկատի 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքը դիտակետից հաղորդագրություն ստացավ, որ մինչև 30 զինված տղամարդկանցից բաղկացած խումբ է շարժվում դեպի Դամանսկի։ Երեսուներկու խորհրդային սահմանապահներ, այդ թվում՝ ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը, 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքի հրամանատարը, մեկնեցին դեպքի վայր [[ԳԱԶ-69]] և ԳԱԶ-66 մեքենաներով և մեկ [[ԲՏՌ-60]]ՊԲ (№ 04) տանկով։ Նրանք ժամանեցին կղզու հարավային ծայր ժամը 10:40-ին։ Սահմանապահները բաժանվեցին երկու խմբի։ Առաջին խումբը՝ Ստրելնիկովի հրամանատարությամբ, ուղղվեց դեպի կղզու հարավ-արևմուտքում գտնվող սառույցի վրա տեղակայված չինացի զինվորների խումբը: Երկրորդ խումբը՝ սերժանտ Վլադիմիր Ռաբովիչի հրամանատարությամբ, պետք է պաշտպաներ Ստրելնիկովի խումբը կղզու հարավային ափից՝ կտրելով ցամաք շարժվող չինացի զինվորների խմբի (մոտ 20 հոգի) ճանապարհը։ Մոտավորապես ժամը 10:45-ին Ստրելնիկովը բողոքեց սահմանի խախտման դեմ և պահանջեց, որ չինացի զինվորները լքեն խորհրդային տարածքը: Չինացի զինվորներից մեկը բարձրացրեց ձեռքը, ինչը ծառայեց որպես ազդանշան չինացիների համար՝ կրակ բացելու Ստրելնիկովի և Ռաբովիչի խմբերի վրա: Ռազմական ֆոտոլրագրող, շարքային Նիկոլայ Պետրովը ֆիքսեց զինված սադրանքի պահը: Այդ պահին Ռաբովիչի խումբը դուրս էր եկել հողե պարսպից և դարանակալվել կղզու ափին, և սահմանապահների վրա կրակ բացվեց փոքր զենքերից: Ստրելնիկովը և նրան հետևող սահմանապահները (յոթ տղամարդ) սպանվեցին, նրանց մարմինները ծանրորեն խեղաթյուրված էին չինացի զորքերի կողմից: Կարճատև մարտում սերժանտ Ռաբովիչի գլխավորությամբ ամբողջ սահմանապահ ջոկատը (11 մարդ) գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։ Միակ կենդանի մնացածները շարքային Գենադի Սերեբրովն ու կապրալ Պավել Ակուլովն էին, ով հետագայում անգիտակից վիճակում գերի ընկավ։ (Ակուլովի մարմինը, որի վրա բազմաթիվ կտտանքների հետքեր էին, խորհրդային կողմին հանձնվեց 1969 թվականի ապրիլի 17-ին): Կղզում կրակոցների մասին հաղորդագրություն ստանալուց հետո, հարևան 1-ին Կուլեբյակինի Սոպկիի դիրքի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը, ճանապարհ ընկավ BTR-60PB (№ 01) և GAZ-69-ով՝ 23 զինվորների օգնությամբ։ Ժամը 11:30-ին կղզի հասնելուն պես Բուբենինը պաշտպանական դիրքեր զբաղեցրեց Յուրի Բաբանսկու խմբի և երկու BTR-ների հետ։ Փոխհրաձգությունը տևեց մոտ 30 րոպե, որի ընթացքում չինացիները ականանետներ արձակեցին սահմանապահների կազմավորումների վրա։ Մարտի ընթացքում Բուբենինի BTR-ի ծանր գնդացիրը խափանվեց, ինչը ստիպեց նրան վերադառնալ իր սկզբնական դիրքը՝ այն փոխարինելու համար։ Այնուհետև նա որոշեց իր BTR-ը տեղափոխել չինական թիկունք՝ շրջանցելով կղզու հյուսիսային ծայրը սառույցի վրա, հասնելով Ուսուրիի նեղուցին և մոտենալով կղզու ուղղությամբ շարժվող չինական հետևակային վաշտին։ Այնուհետև նա սկսեց կրակել դրա վրա՝ ոչնչացնելով այն սառույցի վրա։ Սակայն շուտով զրահափոխադրիչը խոցվեց, և Բուբենինը որոշեց իր մարդկանց հետ նահանջել խորհրդային ափ։ Հասնելով Ստրելնիկովի 04 զրահափոխադրիչին և նստելով այն, Բուբենինի խումբը շարժվեց չինական դիրքերի երկայնքով և ոչնչացրեց նրանց հրամանատարական կետը։ Սակայն, զրահափոխադրիչը խոցվեց վիրավորներին վերցնելու փորձի ժամանակ։ Չինացիները շարունակեցին հարձակվել կղզու մոտ գտնվող խորհրդային սահմանապահ դիրքերի վրա։ Նիժնե-Միխայլովկա գյուղի բնակիչները և 12370 զորամասի ավտոմոբիլային գումարտակի զինվորները օգնեցին սահմանապահներին վիրավորներին տարհանելու և զինամթերք մատակարարելու հարցում։ Ավագ սերժանտ Յուրի Բաբանսկին ստանձնեց փրկված սահմանապահների հրամանատարությունը։ Նրա ջոկատը կարողացել էր գաղտագողի ցրվել կղզու մոտ՝ դիրքից դուրս գալու ուշացման պատճառով, և զրահափոխադրիչի անձնակազմի հետ միասին սկսեց կրակոցներ։ Յու. Բաբանսկին հիշում է. «20 րոպե մարտից հետո 12 տղաներից 8-ը կենդանի մնացին, ևս 15-ից հետո՝ հինգը։ Իհարկե, մենք դեռ կարող էինք նահանջել, վերադառնալ դիրք և սպասել ջոկատի կողմից լրացուցիչ ուժերի։ Բայց մենք այնքան էինք զայրացած այս սրիկաների վրա, որ այդ պահերին մենք միայն մեկ բան էինք ուզում՝ սպանել նրանցից որքան հնարավոր է շատերին։ Տղաների համար, մեզ համար, այս թիզ հողի համար, որը ոչ մեկին պետք չէր, բայց դեռ մերն էր»<ref name="autogenerated2" />։ Մոտավորապես ժամը 13:00-ին չինացիները սկսեցին նահանջել։ Մարտի 2-ի մարտում զոհվեց 31 խորհրդային սահմանապահ, իսկ 14-ը՝ վիրավորվեց<ref name="hrono1969">[www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html Конфликт на острове Даманский] {{Cite web |title=Источник |url=http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616131201/http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |archive-date=2006-06-16 |access-date=2006-07-15}} // Хронос.</ref>։ Չինացիների կորուստները (ըստ գեներալ-գնդապետ Ն.Ս. Զախարովի նախագահությամբ [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի հանձնաժողովի) ։ Մոտավորապես ժամը 13:20-ին Դամանսկի ժամանեց Իմանի սահմանային ջոկատի հրամանատարությանը և նրա հրամանատար, [[գնդապետ]] դեմոկրատ Լեոնովին տեղափոխող [[Ուղղաթիռ|ուղղաթիռը]], ինչպես նաև հարևան դիրքերից լրացուցիչ ուժեր։ Տեղակայվեցին Խաղաղօվկիանոսյան և Հեռավոր Արևելքի սահմանային շրջանների պահեստազորայիններ։ Դամանսկի ուղարկվեցին սահմանապահ զորքերի ուժեղացված ջոկատներ, մինչդեռ թիկունքում տեղակայվեց Խորհրդային բանակի 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան, որը հագեցած էր հրետանով և [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)]] Գրադ բազմահրթիռային կայանքներով: Չինական կողմից մարտական ​​գործողությունների էր պատրաստվում 5000 հոգանոց 24-րդ հետևակային գունդը: [[Մարտի 3]]-ին Պեկինում Խորհրդային դեսպանատան մոտ տեղի ունեցավ ցույց<ref>{{Cite web |author=Footage File |title=Soviet China Border Conflict 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323232442/https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-23 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ [[Մարտի 4]]-ին չինական «Ռենմին Ռիբաո» և «Ջիեֆանգջուն Բաո» թերթերը հրապարակեցին «Նոր ցարերի հետ» վերնագրով խմբագրական, որում միջադեպի համար մեղադրում էին խորհրդային զորքերին, որոնք, ըստ հոդվածի հեղինակի, «ապստամբ ռևիզիոնիստների խմբավորման կողմից ղեկավարվող, անամոթաբար ներխուժեցին մեր երկրի [[Հեյլունցզյան]] նահանգի Վուսուլի գետի վրա գտնվող Չժենբաոդաո կղզի, հրացանային և թնդանոթային կրակ բացեցին Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի սահմանապահների վրա՝ սպանելով և վիրավորելով նրանցից շատերին»<ref name="newtsar">{{Cite web |title="Долой новых царей!" Передовая статья китайских газет "Жэньминь жибао" и "Цзефаньцзюнь бао" (4 марта 1969 г.), посвященная событиям на острове Даманский. |url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829114900/http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |archive-date=2014-08-29 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.coldwar.ru}}</ref>։ Նույն օրը խորհրդային «Պրավդա» թերթը հրապարակեց «Ամոթ սադրիչներին» վերնագրով հոդված: Հոդվածի հեղինակի խոսքերով՝ «չինական զինված ջոկատը հատել է Խորհրդային պետական ​​սահմանը և ուղղվել դեպի Դամանսկի կղզի։ Այս տարածքը պահպանող խորհրդային սահմանապահների վրա հանկարծակի կրակ է բացվել չինական կողմից։ «Կան զոհեր և վիրավորներ»<ref name="pravda1969">{{Cite web |title=Тема дня - 1 ноября 2016 г. - До свидания! |url=http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803114920/http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |archive-date=2019-08-03 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.temadnya.ru}}</ref>։ [[Մարտի 8]]-ին Դրուժբի փողոցում Չինաստանի դեսպանատան մոտ տեղի է ունեցել քաղաքացիական ցույց, որը դատապարտել է Մաո Ցզեդունի քաղաքականությունը և չինական զորքերի ներխուժումը ԽՍՀՄ։ Ցուցարարները կրել են պաստառներ՝ «Ամոթ Մաոյի կլիկային», «Կորչել չինացի առաջնորդների մեծ տերությունների շովինիզմը», «Մաո Ցզեդունի կլիկը դավաճանում է իմպերիալիզմի դեմ պայքարող ժողովուրդների գործին» և այլն գրություններով։ Ցույցը, ընդհանուր առմամբ, խաղաղ էր։ Ցուցարարները պարզապես բարձրացրել են բռունցքները և Չինաստանի դեսպանատան ուղղությամբ վանկարկել են «Ամոթ։ Ամոթ։ Ամոթ»։ Այդ օրը «Իզվեստիա» թերթը առաջին էջում հրապարակել է վերնագիր. «Մեր երկրի աշխատավոր ժողովուրդը խստորեն դատապարտում է մաոիստների սադրանքը»<ref name="Коммерсантъ">[https://www.kommersant.ru/doc/3909532 Неотъемлемая часть советской территории] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/3909532|date=20190727104818}} // Коммерсантъ</ref>։ === Մարտի 14-15-ի իրադարձություններ === [[Մարտի 14]]-ին, ժամը 11:15-ին, սահմանապահները նկատեցին կղզի շարժվող չինացիների մի խումբ։ Սահմանապահները կրակ բացեցին խմբի վրա՝ ստիպելով չինացիներին նահանջել իրենց ափ։[21] Ժամը 15:00-ին հրաման ստացվեց սահմանապահ ստորաբաժանումները կղզուց հեռացնելու մասին։ Խորհրդային սահմանապահների նահանջից անմիջապես հետո չինացի զինվորները սկսեցին գրավել կղզին։ Ի պատասխան, 57-րդ սահմանապահ ջոկատի մոտորային մանևրային խմբի ղեկավար, փոխգնդապետ Ե. Ի. Յանշինի հրամանատարությամբ ութ զրահափոխադրիչներ մարտական ​​​​շարժումով շարժվեցին դեպի Դամանսկի։ Չինացիները նահանջեցին իրենց ափ։ Ժամը 20:00-ին սահմանապահները հրաման ստացան գրավել կղզին։ Նույն գիշերը Յանշինի խումբը՝ 45 տղամարդ չորս զրահափոխադրիչներով, այնտեղ փորեց իր դիրքերը։ [[Մարտի 15]]-ին, ժամը 10:00-ին, երկու կողմերից բարձրախոսներով հեռարձակվելուց հետո, չինական 30-60 հրետանային և ականանետային արկեր սկսեցին հրետակոծել խորհրդային դիրքերը, մինչդեռ չինական հետևակի երեք վաշտ անցավ հարձակման: Սկսվեց մարտ: 400-500 չինացի զինվորներ դիրքավորվեցին կղզու հարավային մասի մոտ և պատրաստվեցին հարձակվել Յանշինի խմբի վրա թիկունքից: Նրա խմբի երկու զրահափոխադրիչները ոչնչացվեցին, և կապը խափանվեց: 57-րդ սահմանապահ ջոկատի հրամանատար գնդապետ Լեոնովի հրամանատարությամբ չորս [[Տ-62]] տանկեր հարձակվեցին չինացիների վրա կղզու հարավային ծայրում, բայց Լեոնովի տանկը ոչնչացվեց (տարբեր վարկածներով՝ RPG-2 նռնականետով կամ հակատանկային ականի հարվածով)<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 164—165. — ISBN 5-17-023613-1 ; 5-9578-0925-Х.</ref>, իսկ Լեոնովն ինքը սպանվեց չինացի դիպուկահարի կողմից՝ փորձելով փախչել իր այրվող մեքենայից: Իրավիճակը սրվեց Լեոնովի կղզու հետ անծանոթ լինելու պատճառով, ինչը հանգեցրեց նրան, որ խորհրդային տանկերը չափազանց մոտեցան չինական դիրքերին, բայց կորուստների գնով՝ խանգարելով չինացիներին հասնել կղզի: Երկու ժամ անց, սպառելով իրենց զինամթերքը, խորհրդային սահմանապահները վերջապես ստիպված եղան նահանջել կղզուց։ Պարզ դարձավ, որ մարտին տրամադրված ուժերը բավարար չէին, և չինացիները զգալիորեն գերազանցում էին սահմանապահներին։ Ժամը 17:00-ին, ճգնաժամային իրավիճակում, խախտելով Քաղբյուրոյի հրահանգը՝ խորհրդային զորքերը չներգրավել հակամարտության մեջ, Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Օլեգ Լոսիկի հրամանով, 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի այն ժամանակ գաղտնի [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|ԲՄ-21 Grad բազմակի հրթիռային համակարգերը (ՀԿՌՀ)]] կրակ բացեցին։ Արկերը ոչնչացրին չինական ուժերի նյութական և ռազմական ռեսուրսների մեծ մասը, այդ թվում՝ ուժեղացուցիչներ, ականանետներ և զինամթերքի պահեստներ։ Ժամը 17:10-ին 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի 199-րդ Վերխնե-Ուդինսկի մոտոհրաձգային գնդի 2-րդ գումարտակի զինվորները և փոխգնդապետ Սմիրնովի և գնդապետ Կոնստանտինովի հրամանատարությամբ սահմանապահները հարձակում սկսեցին չինական դիմադրությունը վերջնականապես ճնշելու նպատակով։ Չինացիները սկսեցին նահանջել իրենց դիրքերից։ Խորհրդային ուժերը նահանջեցին իրենց ափ, և չինական կողմը այլևս լայնածավալ թշնամական գործողություններ չձեռնարկեց սահմանի այս հատվածում։ Հակամարտությանը մասնակցող Խորհրդային բանակի ստորաբաժանումների անմիջական հրամանատարությունն իրականացնում էր Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատարի առաջին տեղակալ, [[Խորհրդային Միության հերոս]], [[գեներալ-լեյտենանտ]] Պավել Պլոտնիկովը: Դամանսկի կղզու շուրջ խորհրդա-չինական սահմանին ծավալված իրադարձությունները ստանձնեցին 45-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները: Կորպուսը հրամանատարում էր (1968 թվականի հուլիսի 27-ից մինչև 1970 թվականի ապրիլի 25-ը) գեներալ-մայոր Ստանիսլավ Ռժեչիցկին<ref>ЦАМО РФ, КУОС: УПК Ржечицкого С. А.</ref>։ == Չինական կողմի տեսակետ == Ինչպես վկայում է պատմության պրոֆեսոր Սյու Յանը, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական ռազմական խորհուրդը 1969 թվականի փետրվարի 19-ին որոշում ընդունեց Չժենբաոդաո կղզում (Դամանսկի) իրականացնել գործողություն՝ Չինաստանի ազգային-ազատագրական բանակի (ՉԱԱԲ) երեք վաշտերի ուժերով, և ստեղծել հատուկ հրամանատարություն։ Շենյանի ռազմական օկրուգի նախկին հրամանատար Չեն Սիլյանը հիշում էր, որ գործողության նախապատրաստությունը սկսվել էր դրա իրականացումից մոտ երեք ամիս առաջ։ Երեք դաշտային բանակների կազմից ձևավորվել էին երեք հետախուզական վաշտեր՝ յուրաքանչյուրում 200-300 մարդ։ Բոլոր սպաներն ունեին մարտական փորձ։ Անցկացվում էին լրացուցիչ վարժանքներ<ref name="автоссылка1" />։ Չինաստանում 1969 թ. մարտի իրադարձությունները ներկայումս գնահատվում են այլ կերպ<ref>{{Книга |ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/52449927 |автор=S. I︠A︡. Lavrenov |заглавие=Sovetskiĭ Soi︠u︡z v lokalʹnykh voĭnakh i konfliktakh |год=2003 |место=Moskva |издательство=AST |страниц=778 pages |isbn=5-17-011662-4, 978-5-17-011662-1, 5-271-05709-7, 978-5-271-05709-0}}</ref>․ «''1969 թ. մարտի 2-ին խորհրդային սահմանապահ զորքերի 70 հոգանոց խմբավորումը՝ երկու զրահափոխադրիչով (ԶՓ), մեկ բեռնատար և մեկ մարդատար ավտոմեքենայով, ներխուժեց Հեյլունցզյան նահանգի Հուլին գավառի մեր Չժենբաոդաո կղզի, ոչնչացրեց մեր պարեկային խումբը, այնուհետև կրակով սպանեց մեր բազմաթիվ սահմանապահների։ Սա ստիպեց մեր մարտիկներին դիմել ինքնապաշտպանական միջոցների։'' ''Մարտի 15-ին Խորհրդային Միությունը, անտեսելով Չինաստանի կառավարության բազմաթիվ նախազգուշացումները, 20 տանկի, 30 զրահափոխադրիչի և 200 հետևակայինի ուժերով, ինչպես նաև օդային աջակցությամբ, հարձակում սկսեց մեր դեմ։ 9 ժամ շարունակ կղզին քաջաբար պաշտպանող մարտիկներն ու ժողովրդական աշխարհազորայինները դիմակայեցին հակառակորդի երեք գրոհներին։ Մարտի 17-ին հակառակորդը մի քանի տանկերի, քարշակների և հետևակի ուժերով փորձեց դուրս բերել մեր զորքերի կողմից նախապես խոցված տանկը։ Մեր հրետանու փոթկահար պատասխան կրակը ոչնչացրեց հակառակորդի ուժերի մի մասը, իսկ ողջ մնացածները նահանջեցին''» (Սինվեն գունցզո շոուցե (Լրագրողի տեղեկատու)։ Պեկին, 1985 թ., էջ 251)։ == Կորուստներ == Ընդհանուր առմամբ, բախումների ընթացքում խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 58 զոհված և վերքերից մահացած (այդ թվում՝ չորս սպա) և 94 վիրավոր (այդ թվում՝ ինը սպա)<ref name="soldat">{{Cite web |title=Пограничные военные конфликты на Дальнем Востоке и в Казахстане (1969 г.) |url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129193951/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html#6_11 |archive-date=2008-01-29 |access-date=2008-02-01}}</ref>։ Չինական կողմի անդառնալի կորուստների մասին տեղեկատվությունը մինչ օրս փակ է. դրանք, ըստ տարբեր գնահատականների, կազմում են 100-ից մինչև 300 մարդ։ Բաոցին գավառում գտնվում է հուշահամալիր-գերեզմանատուն, որտեղ ամփոփված են 1969 թվականի մարտի 2-ին և 15-ին զոհված 68 չինացի զինծառայողների աճյունները։ Չինացի դասալիքից ստացված տեղեկատվությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ գոյություն ունեն նաև այլ թաղումներ<ref name="ryabushkin">''Рябушкин Д. С.'' [http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc Чем завершились события на острове Даманском] // Вопросы истории : журнал. — 2005. — № 12. — С. 168—170. {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc|date=20110516213511}}.</ref>։ Ցուցաբերած հերոսության համար հինգ զինծառայող արժանացել են [[Խորհրդային Միության հերոս|Խորհրդային Միության հերոսի]] կոչման՝ [[գնդապետ]] Դեմոկրատ Լեոնովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը (հետմահու), կրտսեր սերժանտ Վլադիմիր Օրեխովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը և կրտսեր սերժանտ Յուրի Բաբանսկին։ Բազմաթիվ սահմանապահներ և Խորհրդային բանակի զինծառայողներ պարգևատրվել են պետական պարգևներով. երեքը (հերոսի կոչման շնորհմամբ)՝ [[Լենինի շքանշան|Լենինի շքանշանով]], տասը՝ Կարմիր դրոշի շքանշանով, 31-ը՝ [[Կարմիր աստղի շքանշան|Կարմիր աստղի շքանշանով]], տասը՝ [[Փառքի շքանշան (ԽՍՀՄ)|Փառքի III աստիճանի շքանշանով]], 63-ը՝ [[«Խիզախության համար» մեդալ (ԽՍՀՄ)|«Խիզախության համար» մեդալով]], 31-ը՝ «Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով։ Խոցված [[Տ-62]] տանկը (բորտային համարը՝ 545) խորհրդային զինվորներին չհաջողվեց հետ բերել չինական կողմի մշտական գնդակոծությունների պատճառով։ Այն ականանետներով ոչնչացնելու փորձը հաջողությամբ չպսակվեց. տանկն անցավ սառույցի տակ։ Հետագայում չինացիներին հաջողվեց այն դուրս բերել իրենց ափ, և այժմ[ե՞րբ] այն գտնվում է Պեկինի ռազմական թանգարանում։ == Կարգավորում == Սառույցի հալվելուց հետո խորհրդային սահմանապահների մուտքը Դամանսկի դժվարացավ, և չինական կողմը այն գրավելու փորձերը ստիպված եղան խափանել դիպուկահարների և գնդացիրների կրակով։ [[1969|1969 թվականի]] [[սեպտեմբերի 10]]-ին հրաման տրվեց հրադադարի մասին, ըստ երևույթին, որպեսզի բարենպաստ ֆոն ստեղծվի հաջորդ օրը Պեկինի օդանավակայանում սկսված բանակցությունների համար։ Սեպտեմբերի 11-ին Պեկինում ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ [[Ալեքսեյ Կոսիգին|Ալեքսեյ Կոսիգինը]], վերադառնալով [[Հո Շի Մին|Հո Շի Մինի]] հուղարկավորությունից, և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Պետական ​​խորհրդի վարչապետ Չժոու Էնլայը համաձայնեցին դադարեցնել ռազմական գործողությունները, և որ զորքերը կմնան իրենց դիրքերում՝ առանց Դամանսկի մտնելու։ Դմիտրի Ռյաբուշկինի խոսքով՝ դրանից անմիջապես հետո չինացիները «հասան կղզի և հաստատվեցին այնտեղ», և, Ռյաբուշկինի կարծիքով, Դամանսկին 1969 թվականի սեպտեմբերից սկսած փաստացի վերահսկվում էր չինացիների կողմից<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 264.</ref>։ Ռյաբուշկինը որևէ մանրամասնություն չի տրամադրել այս վերահսկողության բնույթի մասին. թե արդյոք կղզում շենքեր են կառուցվել, թե՞ մշտական ​​բնակչություն է հաստատվել։ Սակայն Ռյաբուշկինը նշել է, որ Դամանսկին գարնանը ամբողջությամբ ողողվում է Ուսուրի գետով և չունի «հատուկ բուսականություն»<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 33.</ref>։ 1969 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ԽՍՀՄ և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունների ղեկավարների միջև նոր բանակցություններ են անցկացվել, և համաձայնություն է ձեռք բերվել խորհրդա-չինական սահմանը վերանայելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։ 1980-ականների վերջին Պեկինում և Մոսկվայում անցկացվեցին ևս մի շարք բանակցություններ։ [[1991|1991 թվականին]] Դամանսկի կղզին պաշտոնապես անցավ ՉԺՀ-ին։ 2010 թվականին ֆրանսիական «<nowiki/>[[Le Figaro]]<nowiki/>» թերթը հրապարակեց հոդվածների շարք՝ հղում անելով «Ժենմին ժիբաո» թերթի հավելվածին<ref>{{Cite web |date=2010-05-12 |title=Quand Nixon a sauvé la Chine du feu nucléaire soviétique |url=http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131929/http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=FIGARO}}</ref><ref>{{Cite web |title=Как Никсон спас Китай от советской ядерной бомбы |url=https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131924/https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.inopressa.ru}}</ref>, որտեղ պնդվում էր, թե ԽՍՀՄ-ը 1969 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին [[Միջուկային զենք|միջուկային հարված]] էր նախապատրաստում Չինաստանի դեմ։ Նմանատիպ հոդված հրապարակվեց նաև հոնկոնգյան «South China Morning Post» թերթում<ref>{{cite news |last=O'Neill |first=M. |date=2010-05-12 |title=Nixon intervention saved China from Soviet nuclear attack |url=http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304182132/http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-01-03 |work=South China Morning Post |language=en}}</ref>։ Ըստ այդ հոդվածների՝ ԱՄՆ-ը հրաժարվել էր [[չեզոքություն]] պահպանել Չինաստանին միջուկային հարված հասցնելու դեպքում և հոկտեմբերի 15-ին սպառնացել էր հարձակվել խորհրդային 130 քաղաքների վրա։ «Հինգ օր անց Մոսկվան չեղարկեց միջուկային հարվածի բոլոր պլանները, և Պեկինում սկսվեցին բանակցություններ. ճգնաժամն ավարտվեց», գրում է թերթը։ Հետազոտող Լյու Չենշանը, որը նկարագրում է Նիքսոնի հետ կապված այս դրվագը, չի հստակեցնում, թե արխիվային որ աղբյուրների վրա է հիմնվում։ Նա ընդունում է, որ այլ մասնագետներ համաձայն չեն իր պնդումների հետ։ == Հետևանքներ == Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած ռազմական հակամարտությունը, որը դարձավ [[Մաո Ցզե Դուն|Մաո Ցզեդունի]] խմբի «արկածախնդիր ուղու» գագաթնակետը (ըստ ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի նախարարության)<ref>«Доклад МИД СССР по внешнеполитическим вопросам и соображениям о возможных мероприятиях в связи с усилением враждебного Советскому Союзу курса китайского руководства». 15 мая 1969 г.</ref>, [[Կենտրոնական կոմիտե (ԽՄԿԿ)|ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեին]] դրդեց կնքել «գազատարների» համաձայնագիրը<ref>{{Cite web |title=«Новый исторический вестник»: МЕЖДУ ФРГ И ЯПОНИЕЙ: СССР В ПОИСКАХ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ПАРТНЁРСТВА В СЕРЕДИНЕ 1950-х – ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ 1970-х ГОДОВ |url=http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020330/http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |archive-date=2019-02-07 |access-date=2019-02-21}}</ref> և Մոսկվայի պայմանագիրը ԳԴՀ-ի հետ։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունը, նմանատիպ սահմանային հակամարտությունների հետ մեկտեղ, նպաստեց [[Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղային մայրուղի|Բայկալ-Ամուրյան երկաթային մայրուղու]]՝ որպես ռազմական շրջանցիկ ճանապարհի կառուցմանը<ref>{{Cite web |title="Мошкара и холод меня не пугали". Как через полстраны тянули БАМ - РИА Новости, 03.03.2020<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://ria.ru/20190929/1559208111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108093320/https://ria.ru/20190929/1559208111.html |archive-date=2021-01-08 |access-date=2021-01-05}}</ref>․ ''«Այս ժամանակ Չինաստանի հետ հարաբերությունները խիստ սրվեցին։ Պաշտպանության նախարարությունը պնդում էր Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու կառուցման վրա, քանի որ Տրանսսիբիրյան երկաթուղին, հազար կիլոմետր երկարությամբ, անցնում է Չինաստանի հետ սահմանից (ընդամենը) 30-50 կմ հեռավորության վրա։[37] Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու ռազմավարական դերը որպես Տրանսսիբիրյան երկաթուղու պահեստային տարբերակ պատերազմական ժամանակներում, երբ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների դեմ թշնամական գործողությունների ռիսկերը հատկապես բարձր են, դժվար է գերագնահատել»''։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունից հետո Հեռավոր Արևելքում սկսվեց խորհրդային ուժերի արագ կուտակումը (չինական աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել է 50 դիվիզիա<ref>{{Cite web |title=Советский Союз — социал-империалистическая сверхдержава — Маоизм.Ру<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://maoism.ru/9101#chapter-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208201954/http://maoism.ru/9101#chapter-3 |archive-date=2025-02-08 |access-date=2025-02-12}}</ref>, այլ աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել են 27 դիվիզիա, 10,000 տանկ, 1,350 կործանիչ և 350 ծանր ու միջին ռմբակոծիչներ<ref>[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/yadernyy-bumerang/?sphrase_id=241439293 РСМД :: Ядерный бумеранг<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>), այնտեղ նաև իրականացվել է լայնածավալ զորահավաք ծրագիր՝ հետագա ռազմական գործողությունների դեպքում<ref>''Дорохов В. Ж.'' Мобилизационная подготовка на приграничных с Китаем территориях СССР в 1969 году. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2018. — № 2. — С.11—15.</ref>։ Գեներալ-գնդապետ Ա. Դանիլևիչի խոսքերով․ ''«Ինչ վերաբերում է Լ. Ի. Բրեժնևին և Ա. Ա. Գրեչկոյին, ապա 1970-ականներին նրանք ավելի շատ վախենում էին Չինաստանից, քան Միացյալ Նահանգներից: Ամենաուժեղ զորքերի կենտրոնացումները ստեղծվել են արևելքում, և այնտեղ հիմնականում մատակարարվել է սովորական զենք»''։ [[Նիկոլայ Լեոնով|Նիկոլայ Լեոնովի]] խոսքերով՝ Դամանի հակամարտությունը նպաստել է Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև մերձեցմանը․ ''«ԱՄՆ-Չինաստան դաշինքը ԽՍՀՄ-ի դեմ մեծ մասամբ խորհրդային ղեկավարության անփութության հետևանք էր։ Մենք ինքներս ստեղծեցինք այն հողը, որի վրա Քիսինջերը հմտորեն կառուցեց հակասովետական ​​դաշինք։ Մենք վիճեցինք Ամուր գետի կղզիների շուրջ։ Ինչ-ինչ պատճառներով մեր ղեկավարությունը որոշեց, որ Չինաստանը թիվ մեկ թշնամին է»''։ Չինացի պատմաբանները նույնպես ընդունում են սա. ''«Չինաստանը սկսեց ԽՍՀՄ-ն դիտարկել ոչ միայն որպես ռևիզիոնիստական ​​ուղի ընտրող սոցիալիստական ​​երկիր, այլև որպես «նեոցարիստական» կայսրություն, ավելի սպառնալից և վտանգավոր, քան Ամերիկան: Ռազմավարության մեջ էական փոփոխություններ կատարվեցին: Ռազմական առումով Չինաստանը իր ջանքերը կենտրոնացրեց հյուսիսից հարձակումը հետ մղելու նախապատրաստման վրա, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ սկսեց դաշնակիցներ փնտրել: 1969 թվականի իրադարձությունների և Նիքսոնի օրոք Միացյալ Նահանգների հետ մերձեցման միջև կապը ակնհայտ է»''։ Չինաստանում Դամանի հակամարտությունը հանգեցրեց [[Մշակութային հեղափոխություն Խորհրդային Միությունում|Մշակութային հեղափոխության]], կամ առնվազն դրա առաջին փուլի ավարտին. ''«1969 թվականի ապրիլին ՉԿԿ 9-րդ համագումարում Մաո Ցզեդունը առաջ քաշեց «Ամրապնդեք միասնությունը, պատրաստվեք պատերազմի» կարգախոսը: Նոր ուղղությունը վերջ դրեց ներքին անկարգություններին, Կարմիր գվարդիաները սկսեցին ուղարկվել գյուղական վայրեր, և երկիրը սկսեց վերադառնալ գրեթե նորմալ կյանքի»''։ == Մշակույթում == Հակամարտությունը արտահայտվեց [[Վլադիմիր Վիսոցկի|Վիսոցկու]] երգերում<ref>''Марк Цыбульский.'' [http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html О «китайских» песнях Владимира Высоцкого] {{Wayback|url=http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html|date=20160819054347}} (2003)</ref>. ''«Մի անգամ, Մաոյի մեջբերումները կարդալուց հետո,'' ''Նրանք մեզ մոտ եկան նրա մեծ դիմանկարով։'' ''Մենք մի փոքր խախտեցինք կանոնները...'' ''Մնացածը դուք գիտեք թերթերից»''։ Կղզում տեղի ունեցող հակամարտությունը նաև լրագրող և գրող Նաում Մարի «Դամանսկի կղզի։ Մարտ։ 1969» ռազմական պատմության աշխատության թեման է, որը գրվել է 1969 թվականի իրադարձություններից անմիջապես հետո։ Գիրքը հիմնականում հիմնված է ոչ թե իրադարձությունների ժամանակագրության, այլ անմիջականորեն ներգրավված խորհրդային սահմանապահների հետ հարցազրույցների վրա։ 1969 թվականին Դամանսկի կղզում գրվել է «Քսաներորդ գարուն» երգը՝ Յան Ֆրենկելի երաժշտությամբ, Իգոր Շաֆերանի խոսքերով, և առաջին անգամ այնտեղ կատարել է [[Իոսիֆ Կոբզոն|Իոսիֆ Կոբզոնը]]։ Վերոնշյալ կոմպոզիտոր, բանաստեղծ և երգիչ կազմով պատվիրակությունը կղզի է մեկնել 1969 թվականի մարտի 2-ի իրադարձություններից անմիջապես հետո՝ զոհերի ընտանիքներին բարոյական աջակցություն ցուցաբերելու համար։ Նրանք մասնակցել են սահմանապահների հուղարկավորությանը, և երգը գրվել է այս ողբերգական տեսարանի ազդեցության տակ։ 1969 թվականին հրատարակվել է Միխայիլ Իորդանսկու «Դամանսկի կղզում» երգը՝ Իվան Նիկոլյուկինի տեքստերով<ref>{{Cite web |title=На острове Даманском. Музыка: Михаил Иорданский Слова: Иван Николюкин |url=http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407032638/http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |archive-date=2014-04-07 |access-date=2014-04-28}}</ref>: Դամանսկի կղզում և Ժալանաշկոլ լճում տեղի ունեցած իրադարձությունները նույնպես տեղ գտան խորհրդային զինվորների բանահյուսության մեջ<ref>{{Cite web |title=Песни о событиях на Даманском и Жаланашколе |url=http://avtomat2000.com/daman.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121022405/http://avtomat2000.com/daman.html |archive-date=2013-11-21 |access-date=2014-04-28}}</ref>: [[Յարոսլավլ|Յարոսլավլում]] [[Կոտորոսլ (գետ)|Կոտորոսլ]] գետի գետաբերանում գտնվող կղզին, որը պաշտոնական անուն չուներ, տեղի բնակիչների կողմից 1969 թվականին անվանվել է «Դամանսկի»՝ ի պատիվ Ուսուրի կղզում տեղի ունեցած իրադարձությունների<ref>[https://yarreg.ru/articles/20130917094100/ Ярославские топонимы: остров Даманский] {{Wayback|url=https://yarreg.ru/articles/20130917094100/|date=20200115171324}} // Ярославский регион</ref>: «Կոմունիզմ» խումբը Դամանսկի կղզին հիշատակում է իրենց «Նոր տարվա կենաց» («Զինվորի երազ», թրեք 15) երգում՝ «Եվ հետո նա ընկավ Դամանսկի կղզում / Շշնջաց քո անունը - Նատաշա» տողերով<ref>{{Cite web |title=ГрОб-Хроники {{!}} Новогодний тост (народн.) |url=https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131191838/https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |archive-date=2024-01-31 |access-date=2024-01-31 |website=grob-hroniki.org}}</ref>: Հակամարտության մասին նկարահանվել են վավերագրական ֆիլմեր. * «Ռազմական հակամարտություն Դամանսկի կղզում» (1969)<ref>{{Cite web |title=Кинохроника Военный конфликт на острове Даманский. (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.net-film.ru/film-27705/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611071245/https://www.net-film.ru/film-27705/ |archive-date=2019-06-11 |access-date=2025-08-15}}</ref> * «Ուսուրիի իրադարձությունների մասին» (1969)<ref>{{Cite web |title=К событиям на Уссури (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305134116/https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |archive-date=2025-03-05 |access-date=2026-01-21}}</ref> * «Դամանսկի կղզի։ 1969» (2004)<ref>[https://vk.com/wall-189974367_79434 VK.com | VK<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * Լեոնիդ Մլեչինի վավերագրական ֆիլմը {{YouTube|id=OS0AFuyBrww|title=«Արյուն ձյան վրա։ Դամանսկի»}} (2009) == Հիշատակ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Братская могила советских военнослужащих в Дальнереченске 1.jpg|Դալներեչենսկի զանգվածային գերեզմանը Պատկեր:Надгробие на могиле Николая Буйневича.jpg|Ավագ լեյտենանտ Բուինևիչ Պատկեր:Надгробие на могиле Демократа Леонова.jpg|գնդապետ Լեոնով Պատկեր:Надгробие на могиле Льва Маньковского.jpg|Ավագ լեյտենանտ Մանկովսկի Պատկեր:Надгробие на могиле Ивана Стрельникова.jpg|Ավագ լեյտենանտ Ստրելնիկով </gallery>Հեռավոր Արևելքում Դամանսկիի պաշտպանների պատվին կանգնեցվել են մի քանի հուշարձաններ: Դալներեչենսկում կանգնեցվել է հուշահամալիր՝ նվիրված 1969 թվականի մարտի 2-ին Դամանսկի կղզում զոհված հերոս սահմանապահներին: 2018 թվականին Լուչեգորսկում բացվել է Դամանսկիի իրադարձությունների հերոսներին նվիրված հուշահամալիր<ref>{{Cite web |title=В память о трагических событиях на острове Даманский в Лучегорске открыли мемориальный парк |url=https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017173958/https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |archive-date=2019-10-17 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ 2021 թվականին [[Վլադիվոստոկ|Վլադիվոստոկում]] բացվել է սահմանապահներ Իվան Ստրելնիկովի և Նիկոլայ Բուինևիչի հուշարձանը<ref>{{Cite web |title=Во Владивостоке открыли памятник героям - участникам пограничного конфликта на Даманском |url=https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209204930/https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |archive-date=2025-12-09 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{примечания}} == Գրականության ցանկ == * {{книга |автор=Бубенин Виталий. |заглавие=Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг |год=2004 |место=М.; Жуковский |издательство=Граница; Кучково поле |страниц=192 |isbn=5-86090-086-4}} * {{книга |ссылка=http://www.damanski-1969.ru/ |автор=Воропаев Виктор. |заглавие=Они отстояли свой остров Даманский! Альбом Памяти |год=2013 |страниц=591}} * {{книга |автор=Мусалов Андрей. |заглавие=Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооружённый конфликт 1969 года |год=2005 |место=М. |издательство=Экспринт |isbn=5-94038-072-7}} * Дзержинцы. / Сост. А. Садыков. Предисл. В. М. Комиссарчука. — [[Алма-Ата]]: [[Казахстан (издательство)|Казахстан]], 1975. * {{статья |ссылка= |автор=Морозов В. |заглавие=Даманский — 1969 |год=2015 |язык=ru |издание=журнал «Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра» |тип= |том= |номер=1 |страницы=7—14 |issn= |doi=}} * {{книга |ref=Петров |ссылка=http://loveread.ec/view_global.php?id=71006 |автор=Петров Игорь |заглавие=Советско-китайские войны. Пограничники против маоистов |ответственный= |год=2017 |место={{М}} |издательство=[[Эксмо (издательство)|Эксмо]] |страницы= |страниц=352 |серия=Герои в зелёных фуражках |isbn=978-5-699-95336-3 |тираж= |doi=}} * {{статья |ссылка= |автор=Плугатарёв И. |заглавие=Оружейные дебюты Даманского |год=2006 |язык= |издание=«Оружие» |тип=журнал |номер=10 |страницы=44—47 |issn= |doi=}} * {{книга |автор=Рябушкин Д. С. |заглавие=Мифы Даманского |год=2004 |место=М. |издательство=ООО «Издательство АСТ» |страниц=396 |isbn=5-17-023613-1}} * Рябушкин Д. С. Остров Даманский. Пограничный конфликт. Март 1969 г. — М.: Фонд Русские Витязи, 2015. — 172 с., ил. (Ратное дело) * Рябушкин Д. С. Это было на Даманском: монография. — Казань: Бук, 2019. — 258 с., ил. * Лободюк Н. Л. Остров Даманский: Интервью, воспоминания, фотографии. Дополнительные штрихи к событиям в марте 1969 года. Кн. изд. в год 45-летия событий на реке Уссури в мартовские дни 1969 года. — 2-е изд., доп. — М.: Граница, 2014. — 224 с., ил. * ''Полев В. А.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18024/ В снегах Даманского : (март 1969) : «Вспоминаем, чтобы помнить…» : (посвящается защитникам острова Доманский — пограничникам и воинам Советской Армии, уроженцам Земли Томской)]. — Томск : Ветер, 2018. — 238 с. * {{БРЭ|статья=Советско-китайский приграничный конфликт 1969–70|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив=https://web.archive.org/web/20221202141659/https://bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив дата=2022-12-02}} * ''Тарасов А. П.'' Даманский: оглянуться без ненависти: научное издание. — Чита : [б. и.], 2014. — 120 с. * {{книга |ссылка=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ |автор=William Burr |заглавие=The Sino-Soviet Border Conflict, 1969: U.S. Reactions and Diplomatic Maneuvers |год=2001 |язык=en |место=Washington |издательство=National Security Archive}} — сборник архивных документов [[США]]. == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] {{Wayback|url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php|date=20070208194641}} * {{cite web |author=Валерий Яременко. |date=2009-03-17 |title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны |url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/67Y6WCvly?url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |archive-date=2012-05-10 |access-date=2012-05-09 |work=Полит.ру}} * ''Рябушкин Д. С.'' [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Остров Даманский. 2 марта 1969 года] // [[Вопросы истории]]. 2004. № 5. С. 148—152. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * [https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri Горячий лёд Уссури] {{Wayback|url=https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri|date=20190308080728}} // ТАСС dv.land (02.03.2019) * [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвящённый столкновениям советских и китайских пограничников] {{Wayback|url=http://fuyuan.ru/2188/|date=20160304111753}} * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 {{Wayback|url=http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710|date=20140407081802}} * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] {{Wayback|url=http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm|date=20140415143419}} * Документальный фильм студии ГАЛАКОН {{YouTube|id=6leI3PmdCng|title=«Остров Даманский. 1969 год»}} (2004) 3l5eu7iyd0nbwcknazjwvooffebx4ng 10722523 10722522 2026-04-09T09:31:56Z Margaryan Narek 168163 /* Մարտի 1-2-ի և հաջորդ շաբաթվա իրադարձություններ */ 10722523 wikitext text/x-wiki '''Դամանսկի կղզում խորհրդա-չինական սահմանային հակամարտություն''', [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ժողովրդական Հանրապետության միջև [[Զինված հակամարտություն|զինված]] [[Զինված հակամարտություն|հակամարտություն]] [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 2]]-ին և [[Մարտի 15|15]]-ին Դամանսկի կղզու ([[չինարեն]]՝ 珍宝, Ժենբաո — «Թանկարժեք») մոտ՝ [[Ուսսուրի]] գետի վրա, [[Խաբարովսկ|Խաբարովսկից]] 230 կմ հարավ և Լուչեգորսկի մարզկենտրոնից 35 կմ արևմուտք։ 1969 թվականի սեպտեմբերին կնքվեց զինադադար, իսկ հոկտեմբերին սկսվեցին բանակցությունները։ Խորհրդային սահմանապահները, որոնք կղզի էին մտցվել հակամարտության սկզբում, դուրս բերվեցին այնտեղից։ [[2004|2004 թվականին]] կողմերը համաձայնության եկան, և կղզին վերջնականապես անցավ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության (ՉԺՀ) իրավասության ներքո։ == Հակամարտության նախապատմություն և պատճառներ == [[Ափիոնային երկրորդ պատերազմ|Ափիոնային երկրորդ պատերազմից]] հետո [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորությունը]], [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիան]] և [[Ռուսաստան|Ռուսաստանը]] կնքեցին չափազանց անբարենպաստ պայմանագրեր [[Ցին կայսրություն|Ցին կայսրության]] հետ։ Ռուսաստանը ստորագրեց Պեկինի պայմանագիրը (1860), որը սահմանը Մանջուրական կայսրության հետ գծեց [[Ամուր (գետ)|Ամուր]] գետի աջ ափով՝ այս պատմականորեն կարեւոր, բայց նոսր բնակեցված տարածաշրջանը բաժանելով Ներքին Մանջուրիայի (մնացել է Ցին կայսրության մաս) եւ Արտաքին [[Մանջուրիա|Մանջուրիայի]] (դարձել է Ռուսաստանի մաս)։ Ձեւականորեն սա մանջուրական գյուղացիներին զրկեց գետի տնտեսական օգտագործումից։ Սակայն սա մեծ խնդիր չէր կայսրության համար, քանի որ այդ ժամանակ մանջուրների մեծ մասն արդեն գաղթել էր Չինաստան (քանի որ հենց մանջուրներն էին կազմում կայսրության իշխող դասը եւ պահանջում էին տարբեր վարչական պաշտոններ՝ չինացիներին կառավարելո համար)։ Մասնավորապես, Ռուսաստանին միացված տարածքներում տեղի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բացակայում էր (կային միայն տեղի նանայական ժողովրդի ձկնորսական ճամբարներ), եւ մինչեւ 19-րդ դարի վերջը Մանջուրիայում չինացի գյուղացիներ չկային, քանի որ նրանց մուտքը Մանջուրիա արգելված էր։ Երկար տարիներ երկրների միջեւ հարաբերությունները բարեկամական էին, իսկ սահմանային բնակչությունը՝ սակավաթիվ, ուստի սահմանի դիրքը չէր հանգեցնում գետի վրա գտնվող անմարդաբնակ կղզիների պատկանելության հարցերի, եւ մանջուրցի ձկնորսները կարող էին խաղաղ ձկնորսություն անել Ամուր եւ Ուսուրի գետերում։ 1919 թվականի [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|Փարիզի խաղաղության]] [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|վեհաժողովից]] հետո ի հայտ եկավ մի դրույթ, որը սահմանում էր, որ պետությունների միջև սահմանները, որպես կանոն ( բայց ոչ պարտադիր), պետք է անցնեն [[Նավուղի|գետի գլխավոր նավուղու]] կենտրոնով։ Սակայն այս դրույթը նախատեսում էր նաև բացառություններ, ինչպիսիք են՝ սահմանի գծումը ափերից մեկի երկայնքով, երբ նման սահման պատմականորեն հաստատվել է՝ պայմանագրով կամ եթե մ կողմը գաղութացրել է մյուս ափը, նախքան մյուսը կսկսի գաղութացնել այն<ref>{{Cite web |title=Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |url=https://www.answers.com/search |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216224944/https://www.answers.com/search |archive-date=2019-12-16 |access-date=2019-08-17 |publisher=Answers.com |lang=en}}</ref>։ Ավելին, միջազգային պայմանագրերն ու համաձայնագրերը հետադարձ ուժ չունեն<ref>''Степанов Е. Д.'' Политика начинается с границы. Некоторые вопросы пограничной политики КНР второй половины XX в. — М.: [[Институт Дальнего Востока РАН|ИДВ РАН]], 2007.</ref>։ Այնուամենայնիվ, 1950-ականների վերջին, երբ [[Չինաստան|ՉԺՀ]]-ն, ձգտելով մեծացնել իր միջազգային ազդեցությունը, հակամարտության մեջ մտավ Թայվանի հետ (1958) և մասնակցեց [[Չին-հնդկական սահմանային պատերազմ (1962)|Հնդկաստանի հետ սահմանային պատերազմին (1962)]], ՉԺՀ իշխանությունները սահմանային նոր դրույթները օգտագործեցին որպես պատրվակ չին-խորհրդային սահմանը վերանայելու համար։ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] ղեկավարությունը պատրաստ էր համաձայնվել դրան, և 1964 թվականի փետրվարին սկսվեցին սահմանային հարցերի շուրջ խորհրդակցություններ<ref name="автоссылка1">{{Cite web |title=Архивированная копия |url=https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115103724/https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |archive-date=2021-01-15 |access-date=2021-01-05}}</ref>, սակայն դրանք ավարտվեցին անարդյունք։ Հարաբերությունները հատկապես սրվեցին գաղափարախոսական տարաձայնությունների պատճառով [[Չինաստանի մշակութային հեղափոխություն|Չինաստանում մշակութային հեղափոխության]] ժամանակ և [[Պրահայի գարուն|1968 թվականի Պրահայի գարնանից]] հետո, երբ չինական իշխանությունները հայտարարեցին, որ ԽՍՀՄ-ն ընտրել է «սոցիալիստական [[իմպերիալիզմ]]<nowiki/>» ուղին։ Կղզո հարցը չինական կողմին ներկայացվեց որպես խորհրդային [[ռեվիզիոնիզմ]] և սոցիալական իմպերիալիզմ խորհրդանիշ<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=РАЗ ВСЁ ЭТО ПРИДУМАЛ КГБ, ПУСТЬ ИХ ПОГРАНИЧНИКИ И ОТДУВАЮТСЯ |url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822041642/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |archive-date=2014-08-22 |access-date=2013-04-21}}</ref>։ Չինաստանի հետ լարվածության սրման հետևանքով խորհրդային սահմանապահները սկսեցին չափազանց խստորեն հետևել սահմանի ճշգրիտ դիրքին: Չինական պնդումների համաձայն՝ խորհրդային սահմանապահ պարեկային նավակները վախեցնում էին չինացի ձկնորսներին՝ մեծ արագությամբ անցնելով նրանց նավակների կողքով <ref>{{Cite web |author=派耀诚 |title=Sino-Soviet Border Disputes Explained (1969) |url=https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |archive-date=2022-06-08 |access-date=2018-12-19}}</ref> և սպառնալով խորտակել դրան<ref>{{Cite web |title=Anti China Atrocities of the New Tsars 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040352/https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-02-04 |lang=en}}</ref>։ Դամանսկի կղզին, որը [[Պոժարսկի շրջան|Պրիմորիեի երկրամասի Պոժարսկի շրջանի]] մաս է կազմում, գտնվում էր [[Ուսսուրի]] գետի գլխավոր հունի չինական կողմում: Այն ունի մոտավորապես 1700-1800 մետր երկարություն [[Հյուսիս|հյուսիսից]] [[հարավ]] և մոտավորապես 600-700 մետր [[Արևմուտք|արևմուտքից]] [[արևելք]] (մոտավորապես 1.2 քառակուսի կիլոմետր տարածք): Ջրհեղեղների սեզոններին կղզին գրեթե ամբողջությամբ ջրի տակ է անցնում, իսկ ջրհեղեղային դաշտերը արժեքավոր բնական ռեսուրս են: Այնուամենայնիվ, կղզում կան մի քանի աղյուսե շենքեր<ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |archive-date=2022-06-08 |access-date=2019-08-17 |publisher=Google Maps |lang=ru}}</ref>։ 1960-ականների սկզբից կղզո շրջակայքում լարվածությունը սրվել է: Խորհրդային կողմ տվյալներով՝ քաղաքացիական անձանց և զինվորականների խմբերը սկսել են համակարգված կերպով խախտել սահմանային կանոնները և մտնել խորհրդային տարածք, որտեղից նրանց ամեն անգամ վտարել են սահմանապահները՝ առանց զենքի օգտագործման: Սկզբում գյուղացիները ԽՍՀՄ էին մտնում չինական իշխանությունների հրամանով և ցուցադրաբար զբաղվում էին այնտեղ տնտեսական գործունեությամբ՝ խոտհունձով և արածեցմամբ՝ պնդելով, որ գտնվում են Չինաստանի տարածքում: Նման սադրանքների թիվը կտրուկ աճեց. 1960 թվականին դրանց թիվը 100 էր, իսկ 1962 թվականին՝ ավելի քան 5000: Այնուհետև [[Հունվեյբիններ|Կարմիր գվարդիան]] սկսեց հարձակվել սահմանապահ պարեկների վրա<ref>{{Cite web |author=Pseudologic |title=Damansky Island Incident Part 1 (English Subtitles) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040351/https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ Նման միջադեպերի թիվը հազարավոր էր, որոնցից յուրաքանչյուրում ներգրավված էր մինչև մի քանի հարյուր մարդ: Խորհրդային Միության հերոս Յուրի Բաբանսկին, որը հակամարտության տարում ծառայել է սահմանային դիրքում՝ կրտսեր սերժանտի կոչումով, հիշում է. «... փետրվարին ես անսպասելիորեն նշանակվեցի դիրքի ջոկի հրամանատար, որի հրամանատարը ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկով էր։ Ես հասա դիրք, և այնտեղ ոչ ոք չկար, բացի խոհարարից։ «Բոլորը,- ասում է նա,- ափին են և կռվում են չինացիների դեմ»։ Այսպիսով, իհարկե, ես ուսս վերցրի գնդացիրս և ուղղվեցի դեպի Ուսուրի։ Եվ այնտեղ, իրոք, կռիվ տեղի ունեցավ։ Չինացի սահմանապահները սառույցի վրայով անցան Ուսուրի գետը և ներխուժեցին մեր տարածք։ Այսպիսով, Ստրելնիկովը դիրքը «պատրաստության» դրեց։ Մեր տղաները ավելի բարձրահասակ և առողջ էին։ Բայց չինացիները նույնպես հեշտ չէին. նրանք ճարպիկ էին և խուսափողական. նրանք չէին կռվում, նրանք ամեն ինչ անում էին մեր հարվածներից խուսափելո համար։ Մինչև մենք բոլորին հաղթեցինք, անցել էր մեկուկես ժամ»։ Բայց առանց մեկ կրակոցի։ Միայն մեկ կրակոց դեմքին։ Այդ ժամանակ մտածեցի. «Ուրախ դիրք»։ Ըստ իրադարձությունների չինական տարբերակի՝ խորհրդային սահմանապահներն իրենք են «բեմադրել» սադրանքներ և ծեծել տնտեսական գործունեությամբ զբաղվող չինացի քաղաքացիներին, որտեղ միշտ էլ դա արել են։ Կիրկինսկի կղզում տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ խորհրդային սահմանապահներն օգտագործել են զրահափոխադրիչ՝ քաղաքացիական անձանց տեղահանելո համար, իսկ [[1969|1969 թվականի]] [[փետրվարի 7]]-ին ավտոմատ զենքից մ քանի կրակոց են արձակել չինական սահմանապահ ջոկատի ուղղությամբ։ Բազմիցս նշվել է, որ այս բախումներից ոչ մեկը, անկախ նրանից, թե ով էր մեղավոր, չէր կարող վերածվել լուրջ զինված հակամարտության առանցիշխանությունների համաձայնության։ Այն պնդումը, որ մարտի 2-ին և 15-ին Դամանսկի կղզո շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունները Չինաստանի կողմից ուշադիր պլանավորված գործողության արդյունք էին, այժմ ամենատարածվածն է, այդ թվում՝ շատ չինացի պատմաբանների կողմից ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ընդունվածը։ Օրինակ՝ Լի Դանհուեյը գրում է, որ 1968-1969 թվականներին «խորհրդային սադրանքներին» արձագանքը սահմանափակվել է ՉԿԿ Կենտկոմ հրահանգներով. միայն 1969 թվականի հունվարի 25-ին էթույլտվություն տրվել «պատասխան ռազմական գործողություններ» պլանավորել մոտակայքում։ Դամանսկի կղզին՝ երեք վաշտով<ref name="dz31">[http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html Россия: Китайско-советский пограничный конфликт 1969] {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html|date=20140524075530}}.</ref>։ [[Փետրվարի 19]]-ին Գլխավոր շտաբը և Չինաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը տվեցին իրենց համաձայնությունը։ Կա մի տեսություն, որ խորհրդային ղեկավարությունը նախապես տեղեկացված էր մարշալ Լին Բիաոյի միջոցով Չինաստանի առաջիկա գործողությունների մասին, որոնք հանգեցրին հակամարտության<ref name="autogenerated1" />։ [[ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ|ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի]] 1969 թվականի հուլիսի 13-ի հետախուզական տեղեկագրում ասվում էր. «Չինական քարոզչությունը շեշտում էր ներքին միասնության անհրաժեշտությունը և խրախուսում էր բնակչությանը պատրաստվել պատերազմ: Կարելի է եզրակացնել, որ միջադեպերը բեմադրվել են բացառապես ներքին քաղաքականությունը ամրապնդելո համար»<ref name="autogenerated2" />։ Չինաստանում [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի նախկին բնակիչ Յուրի Դրոզդովը պնդում էր, որ հետախուզությունը խորհրդային ղեկավարությանը ժամանակին (նույնիսկ Խրուշչովի օրոք) և համապարփակ նախազգուշացումներ է տրամադրել Դամանսկի շրջանում սպասվող զինված սադրանքի մասին<ref>{{cite web |title=Юрий Дроздов: Россия для США - не поверженный противник |url=http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325004449/http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |archive-date=2013-03-25 |access-date=2013-04-21 |publisher=Фонтанка.Ру}}</ref>։ == Իրադարձությունների ժամանակագրություն == === Մարտի 1-2-ի և հաջորդ շաբաթվա իրադարձություններ === [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 1]]-ի լույս [[Մարտի 2|2]]-ի գիշերը, ձմեռային [[Քողարկող ռազմազգեստ|քողարկող ռազմազգեստով]] մոտ 77 չինացի զինվորներ, զինված ՍԻՄ (Սիմոնովի ինքնաբեռնվող կարաբին) [[Կարաբին|կարաբիններով]] և (մի քանի) [[Կալաշնիկովի ինքնաձիգ|Կալաշնիկովի ինքնաձիգներով]], անցան Դամանսկի և դիրքավորվեցին կղզո արևմտյան բարձր ափին։ Խումբը մնաց աննկատ մինչև ժամը 10:20-ը, երբ 57-րդ Իմանի սահմանային ջոկատի 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքը դիտակետից հաղորդագրություն ստացավ, որ մինչև 30 զինված տղամարդկանցից բաղկացած խումբ է շարժվում դեպի Դամանսկի։ Երեսուներկու խորհրդային սահմանապահներ, այդ թվում՝ ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը, 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքի հրամանատարը, մեկնեցին դեպքի վայր [[ԳԱԶ-69]] և ԳԱԶ-66 մեքենաներով և մեկ [[ԲՏՌ-60]]ՊԲ (№ 04) տանկով։ Նրանք ժամանեցին կղզու հարավային ծայր ժամը 10:40-ին։ Սահմանապահները բաժանվեցին երկու խմբի։ Առաջին խումբը՝ Ստրելնիկովի հրամանատարությամբ, ուղղվեց դեպի կղզու հարավ-արևմուտքում գտնվող սառույցի վրա տեղակայված չինացի զինվորների խումբը: Երկրորդ խումբը՝ սերժանտ Վլադիմիր Ռաբովիչի հրամանատարությամբ, պետք է պաշտպաներ Ստրելնիկովի խումբը կղզու հարավային ափից՝ կտրելով ցամաք շարժվող չինացի զինվորների խմբի (մոտ 20 հոգի) ճանապարհը։ Մոտավորապես ժամը 10:45-ին Ստրելնիկովը բողոքեց սահմանի խախտման դեմ և պահանջեց, որ չինացի զինվորները լքեն խորհրդային տարածքը: Չինացի զինվորներից մեկը բարձրացրեց ձեռքը, ինչը ծառայեց որպես ազդանշան չինացիների համար՝ կրակ բացելու Ստրելնիկովի և Ռաբովիչի խմբերի վրա: Ռազմական ֆոտոլրագրող, շարքային Նիկոլայ Պետրովը ֆիքսեց զինված սադրանքի պահը: Այդ պահին Ռաբովիչի խումբը դուրս էր եկել հողե պարսպից և դարանակալվել կղզու ափին, և սահմանապահների վրա կրակ բացվեց փոքր զենքերից: Ստրելնիկովը և նրան հետևող սահմանապահները (յոթ տղամարդ) սպանվեցին, նրանց մարմինները ծանրորեն խեղաթյուրված էին չինացի զորքերի կողմից: Կարճատև մարտում սերժանտ Ռաբովիչի գլխավորությամբ ամբողջ սահմանապահ ջոկատը (11 մարդ) գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։ Միակ կենդանի մնացածները շարքային Գենադի Սերեբրովն ու կապրալ Պավել Ակուլովն էին, ով հետագայում անգիտակից վիճակում գերի ընկավ։ (Ակուլովի մարմինը, որի վրա բազմաթիվ կտտանքների հետքեր էին, խորհրդային կողմին հանձնվեց 1969 թվականի ապրիլի 17-ին): Կղզում կրակոցների մասին հաղորդագրություն ստանալուց հետո, հարևան 1-ին Կուլեբյակինի Սոպկիի դիրքի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը, ճանապարհ ընկավ BTR-60PB (№ 01) և GAZ-69-ով՝ 23 զինվորների օգնությամբ։ Ժամը 11:30-ին կղզի հասնելուն պես Բուբենինը պաշտպանական դիրքեր զբաղեցրեց Յուրի Բաբանսկու խմբի և երկու BTR-ների հետ։ Փոխհրաձգությունը տևեց մոտ 30 րոպե, որի ընթացքում չինացիները ականանետներ արձակեցին սահմանապահների կազմավորումների վրա։ Մարտի ընթացքում Բուբենինի BTR-ի ծանր գնդացիրը խափանվեց, ինչը ստիպեց նրան վերադառնալ իր սկզբնական դիրքը՝ այն փոխարինելու համար։ Այնուհետև նա որոշեց իր BTR-ը տեղափոխել չինական թիկունք՝ շրջանցելով կղզու հյուսիսային ծայրը սառույցի վրա, հասնելով Ուսուրիի նեղուցին և մոտենալով կղզու ուղղությամբ շարժվող չինական հետևակային վաշտին։ Այնուհետև նա սկսեց կրակել դրա վրա՝ ոչնչացնելով այն սառույցի վրա։ Սակայն շուտով զրահափոխադրիչը խոցվեց, և Բուբենինը որոշեց իր մարդկանց հետ նահանջել խորհրդային ափ։ Հասնելով Ստրելնիկովի 04 զրահափոխադրիչին և նստելով այն, Բուբենինի խումբը շարժվեց չինական դիրքերի երկայնքով և ոչնչացրեց նրանց հրամանատարական կետը։ Սակայն, զրահափոխադրիչը խոցվեց վիրավորներին վերցնելու փորձի ժամանակ։ Չինացիները շարունակեցին հարձակվել կղզու մոտ գտնվող խորհրդային սահմանապահ դիրքերի վրա։ Նիժնե-Միխայլովկա գյուղի բնակիչները և 12370 զորամասի ավտոմոբիլային գումարտակի զինվորները օգնեցին սահմանապահներին վիրավորներին տարհանելու և զինամթերք մատակարարելու հարցում։ Ավագ սերժանտ Յուրի Բաբանսկին ստանձնեց փրկված սահմանապահների հրամանատարությունը։ Նրա ջոկատը կարողացել էր գաղտագողի ցրվել կղզու մոտ՝ դիրքից դուրս գալու ուշացման պատճառով, և զրահափոխադրիչի անձնակազմի հետ միասին սկսեց կրակոցներ։ Յու. Բաբանսկին հիշում է. «20 րոպե մարտից հետո 12 տղաներից 8-ը կենդանի մնացին, ևս 15-ից հետո՝ հինգը։ Իհարկե, մենք դեռ կարող էինք նահանջել, վերադառնալ դիրք և սպասել ջոկատի կողմից լրացուցիչ ուժերի։ Բայց մենք այնքան էինք զայրացած այս սրիկաների վրա, որ այդ պահերին մենք միայն մեկ բան էինք ուզում՝ սպանել նրանցից որքան հնարավոր է շատերին։ Տղաների համար, մեզ համար, այս թիզ հողի համար, որը ոչ մեկին պետք չէր, բայց դեռ մերն էր»։ Մոտավորապես ժամը 13:00-ին չինացիները սկսեցին նահանջել։ Մարտի 2-ի մարտում զոհվեց 31 խորհրդային սահմանապահ, իսկ 14-ը՝ վիրավորվեց<ref name="hrono1969">[www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html Конфликт на острове Даманский] {{Cite web |title=Источник |url=http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616131201/http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |archive-date=2006-06-16 |access-date=2006-07-15}} // Хронос.</ref>։ Չինացիների կորուստները (ըստ գեներալ-գնդապետ Ն.Ս. Զախարովի նախագահությամբ [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի հանձնաժողովի) ։ Մոտավորապես ժամը 13:20-ին Դամանսկի ժամանեց Իմանի սահմանային ջոկատի հրամանատարությանը և նրա հրամանատար, [[գնդապետ]] դեմոկրատ Լեոնովին տեղափոխող [[Ուղղաթիռ|ուղղաթիռը]], ինչպես նաև հարևան դիրքերից լրացուցիչ ուժեր։ Տեղակայվեցին Խաղաղօվկիանոսյան և Հեռավոր Արևելքի սահմանային շրջանների պահեստազորայիններ։ Դամանսկի ուղարկվեցին սահմանապահ զորքերի ուժեղացված ջոկատներ, մինչդեռ թիկունքում տեղակայվեց Խորհրդային բանակի 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան, որը հագեցած էր հրետանով և [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)]] Գրադ բազմահրթիռային կայանքներով: Չինական կողմից մարտական ​​գործողությունների էր պատրաստվում 5000 հոգանոց 24-րդ հետևակային գունդը: [[Մարտի 3]]-ին Պեկինում Խորհրդային դեսպանատան մոտ տեղի ունեցավ ցույց<ref>{{Cite web |author=Footage File |title=Soviet China Border Conflict 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323232442/https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-23 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ [[Մարտի 4]]-ին չինական «Ռենմին Ռիբաո» և «Ջիեֆանգջուն Բաո» թերթերը հրապարակեցին «Նոր ցարերի հետ» վերնագրով խմբագրական, որում միջադեպի համար մեղադրում էին խորհրդային զորքերին, որոնք, ըստ հոդվածի հեղինակի, «ապստամբ ռևիզիոնիստների խմբավորման կողմից ղեկավարվող, անամոթաբար ներխուժեցին մեր երկրի [[Հեյլունցզյան]] նահանգի Վուսուլի գետի վրա գտնվող Չժենբաոդաո կղզի, հրացանային և թնդանոթային կրակ բացեցին Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի սահմանապահների վրա՝ սպանելով և վիրավորելով նրանցից շատերին»<ref name="newtsar">{{Cite web |title="Долой новых царей!" Передовая статья китайских газет "Жэньминь жибао" и "Цзефаньцзюнь бао" (4 марта 1969 г.), посвященная событиям на острове Даманский. |url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829114900/http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |archive-date=2014-08-29 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.coldwar.ru}}</ref>։ Նույն օրը խորհրդային «Պրավդա» թերթը հրապարակեց «Ամոթ սադրիչներին» վերնագրով հոդված: Հոդվածի հեղինակի խոսքերով՝ «չինական զինված ջոկատը հատել է Խորհրդային պետական ​​սահմանը և ուղղվել դեպի Դամանսկի կղզի։ Այս տարածքը պահպանող խորհրդային սահմանապահների վրա հանկարծակի կրակ է բացվել չինական կողմից։ «Կան զոհեր և վիրավորներ»<ref name="pravda1969">{{Cite web |title=Тема дня - 1 ноября 2016 г. - До свидания! |url=http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803114920/http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |archive-date=2019-08-03 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.temadnya.ru}}</ref>։ [[Մարտի 8]]-ին Դրուժբի փողոցում Չինաստանի դեսպանատան մոտ տեղի է ունեցել քաղաքացիական ցույց, որը դատապարտել է Մաո Ցզեդունի քաղաքականությունը և չինական զորքերի ներխուժումը ԽՍՀՄ։ Ցուցարարները կրել են պաստառներ՝ «Ամոթ Մաոյի կլիկային», «Կորչել չինացի առաջնորդների մեծ տերությունների շովինիզմը», «Մաո Ցզեդունի կլիկը դավաճանում է իմպերիալիզմի դեմ պայքարող ժողովուրդների գործին» և այլն գրություններով։ Ցույցը, ընդհանուր առմամբ, խաղաղ էր։ Ցուցարարները պարզապես բարձրացրել են բռունցքները և Չինաստանի դեսպանատան ուղղությամբ վանկարկել են «Ամոթ։ Ամոթ։ Ամոթ»։ Այդ օրը «Իզվեստիա» թերթը առաջին էջում հրապարակել է վերնագիր. «Մեր երկրի աշխատավոր ժողովուրդը խստորեն դատապարտում է մաոիստների սադրանքը»<ref name="Коммерсантъ">[https://www.kommersant.ru/doc/3909532 Неотъемлемая часть советской территории] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/3909532|date=20190727104818}} // Коммерсантъ</ref>։ === Մարտի 14-15-ի իրադարձություններ === [[Մարտի 14]]-ին, ժամը 11:15-ին, սահմանապահները նկատեցին կղզի շարժվող չինացիների մի խումբ։ Սահմանապահները կրակ բացեցին խմբի վրա՝ ստիպելով չինացիներին նահանջել իրենց ափ։[21] Ժամը 15:00-ին հրաման ստացվեց սահմանապահ ստորաբաժանումները կղզուց հեռացնելու մասին։ Խորհրդային սահմանապահների նահանջից անմիջապես հետո չինացի զինվորները սկսեցին գրավել կղզին։ Ի պատասխան, 57-րդ սահմանապահ ջոկատի մոտորային մանևրային խմբի ղեկավար, փոխգնդապետ Ե. Ի. Յանշինի հրամանատարությամբ ութ զրահափոխադրիչներ մարտական ​​​​շարժումով շարժվեցին դեպի Դամանսկի։ Չինացիները նահանջեցին իրենց ափ։ Ժամը 20:00-ին սահմանապահները հրաման ստացան գրավել կղզին։ Նույն գիշերը Յանշինի խումբը՝ 45 տղամարդ չորս զրահափոխադրիչներով, այնտեղ փորեց իր դիրքերը։ [[Մարտի 15]]-ին, ժամը 10:00-ին, երկու կողմերից բարձրախոսներով հեռարձակվելուց հետո, չինական 30-60 հրետանային և ականանետային արկեր սկսեցին հրետակոծել խորհրդային դիրքերը, մինչդեռ չինական հետևակի երեք վաշտ անցավ հարձակման: Սկսվեց մարտ: 400-500 չինացի զինվորներ դիրքավորվեցին կղզու հարավային մասի մոտ և պատրաստվեցին հարձակվել Յանշինի խմբի վրա թիկունքից: Նրա խմբի երկու զրահափոխադրիչները ոչնչացվեցին, և կապը խափանվեց: 57-րդ սահմանապահ ջոկատի հրամանատար գնդապետ Լեոնովի հրամանատարությամբ չորս [[Տ-62]] տանկեր հարձակվեցին չինացիների վրա կղզու հարավային ծայրում, բայց Լեոնովի տանկը ոչնչացվեց (տարբեր վարկածներով՝ RPG-2 նռնականետով կամ հակատանկային ականի հարվածով)<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 164—165. — ISBN 5-17-023613-1 ; 5-9578-0925-Х.</ref>, իսկ Լեոնովն ինքը սպանվեց չինացի դիպուկահարի կողմից՝ փորձելով փախչել իր այրվող մեքենայից: Իրավիճակը սրվեց Լեոնովի կղզու հետ անծանոթ լինելու պատճառով, ինչը հանգեցրեց նրան, որ խորհրդային տանկերը չափազանց մոտեցան չինական դիրքերին, բայց կորուստների գնով՝ խանգարելով չինացիներին հասնել կղզի: Երկու ժամ անց, սպառելով իրենց զինամթերքը, խորհրդային սահմանապահները վերջապես ստիպված եղան նահանջել կղզուց։ Պարզ դարձավ, որ մարտին տրամադրված ուժերը բավարար չէին, և չինացիները զգալիորեն գերազանցում էին սահմանապահներին։ Ժամը 17:00-ին, ճգնաժամային իրավիճակում, խախտելով Քաղբյուրոյի հրահանգը՝ խորհրդային զորքերը չներգրավել հակամարտության մեջ, Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Օլեգ Լոսիկի հրամանով, 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի այն ժամանակ գաղտնի [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|ԲՄ-21 Grad բազմակի հրթիռային համակարգերը (ՀԿՌՀ)]] կրակ բացեցին։ Արկերը ոչնչացրին չինական ուժերի նյութական և ռազմական ռեսուրսների մեծ մասը, այդ թվում՝ ուժեղացուցիչներ, ականանետներ և զինամթերքի պահեստներ։ Ժամը 17:10-ին 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի 199-րդ Վերխնե-Ուդինսկի մոտոհրաձգային գնդի 2-րդ գումարտակի զինվորները և փոխգնդապետ Սմիրնովի և գնդապետ Կոնստանտինովի հրամանատարությամբ սահմանապահները հարձակում սկսեցին չինական դիմադրությունը վերջնականապես ճնշելու նպատակով։ Չինացիները սկսեցին նահանջել իրենց դիրքերից։ Խորհրդային ուժերը նահանջեցին իրենց ափ, և չինական կողմը այլևս լայնածավալ թշնամական գործողություններ չձեռնարկեց սահմանի այս հատվածում։ Հակամարտությանը մասնակցող Խորհրդային բանակի ստորաբաժանումների անմիջական հրամանատարությունն իրականացնում էր Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատարի առաջին տեղակալ, [[Խորհրդային Միության հերոս]], [[գեներալ-լեյտենանտ]] Պավել Պլոտնիկովը: Դամանսկի կղզու շուրջ խորհրդա-չինական սահմանին ծավալված իրադարձությունները ստանձնեցին 45-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները: Կորպուսը հրամանատարում էր (1968 թվականի հուլիսի 27-ից մինչև 1970 թվականի ապրիլի 25-ը) գեներալ-մայոր Ստանիսլավ Ռժեչիցկին<ref>ЦАМО РФ, КУОС: УПК Ржечицкого С. А.</ref>։ == Չինական կողմի տեսակետ == Ինչպես վկայում է պատմության պրոֆեսոր Սյու Յանը, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական ռազմական խորհուրդը 1969 թվականի փետրվարի 19-ին որոշում ընդունեց Չժենբաոդաո կղզում (Դամանսկի) իրականացնել գործողություն՝ Չինաստանի ազգային-ազատագրական բանակի (ՉԱԱԲ) երեք վաշտերի ուժերով, և ստեղծել հատուկ հրամանատարություն։ Շենյանի ռազմական օկրուգի նախկին հրամանատար Չեն Սիլյանը հիշում էր, որ գործողության նախապատրաստությունը սկսվել էր դրա իրականացումից մոտ երեք ամիս առաջ։ Երեք դաշտային բանակների կազմից ձևավորվել էին երեք հետախուզական վաշտեր՝ յուրաքանչյուրում 200-300 մարդ։ Բոլոր սպաներն ունեին մարտական փորձ։ Անցկացվում էին լրացուցիչ վարժանքներ<ref name="автоссылка1" />։ Չինաստանում 1969 թ. մարտի իրադարձությունները ներկայումս գնահատվում են այլ կերպ<ref>{{Книга |ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/52449927 |автор=S. I︠A︡. Lavrenov |заглавие=Sovetskiĭ Soi︠u︡z v lokalʹnykh voĭnakh i konfliktakh |год=2003 |место=Moskva |издательство=AST |страниц=778 pages |isbn=5-17-011662-4, 978-5-17-011662-1, 5-271-05709-7, 978-5-271-05709-0}}</ref>․ «''1969 թ. մարտի 2-ին խորհրդային սահմանապահ զորքերի 70 հոգանոց խմբավորումը՝ երկու զրահափոխադրիչով (ԶՓ), մեկ բեռնատար և մեկ մարդատար ավտոմեքենայով, ներխուժեց Հեյլունցզյան նահանգի Հուլին գավառի մեր Չժենբաոդաո կղզի, ոչնչացրեց մեր պարեկային խումբը, այնուհետև կրակով սպանեց մեր բազմաթիվ սահմանապահների։ Սա ստիպեց մեր մարտիկներին դիմել ինքնապաշտպանական միջոցների։'' ''Մարտի 15-ին Խորհրդային Միությունը, անտեսելով Չինաստանի կառավարության բազմաթիվ նախազգուշացումները, 20 տանկի, 30 զրահափոխադրիչի և 200 հետևակայինի ուժերով, ինչպես նաև օդային աջակցությամբ, հարձակում սկսեց մեր դեմ։ 9 ժամ շարունակ կղզին քաջաբար պաշտպանող մարտիկներն ու ժողովրդական աշխարհազորայինները դիմակայեցին հակառակորդի երեք գրոհներին։ Մարտի 17-ին հակառակորդը մի քանի տանկերի, քարշակների և հետևակի ուժերով փորձեց դուրս բերել մեր զորքերի կողմից նախապես խոցված տանկը։ Մեր հրետանու փոթկահար պատասխան կրակը ոչնչացրեց հակառակորդի ուժերի մի մասը, իսկ ողջ մնացածները նահանջեցին''» (Սինվեն գունցզո շոուցե (Լրագրողի տեղեկատու)։ Պեկին, 1985 թ., էջ 251)։ == Կորուստներ == Ընդհանուր առմամբ, բախումների ընթացքում խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 58 զոհված և վերքերից մահացած (այդ թվում՝ չորս սպա) և 94 վիրավոր (այդ թվում՝ ինը սպա)<ref name="soldat">{{Cite web |title=Пограничные военные конфликты на Дальнем Востоке и в Казахстане (1969 г.) |url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129193951/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html#6_11 |archive-date=2008-01-29 |access-date=2008-02-01}}</ref>։ Չինական կողմի անդառնալի կորուստների մասին տեղեկատվությունը մինչ օրս փակ է. դրանք, ըստ տարբեր գնահատականների, կազմում են 100-ից մինչև 300 մարդ։ Բաոցին գավառում գտնվում է հուշահամալիր-գերեզմանատուն, որտեղ ամփոփված են 1969 թվականի մարտի 2-ին և 15-ին զոհված 68 չինացի զինծառայողների աճյունները։ Չինացի դասալիքից ստացված տեղեկատվությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ գոյություն ունեն նաև այլ թաղումներ<ref name="ryabushkin">''Рябушкин Д. С.'' [http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc Чем завершились события на острове Даманском] // Вопросы истории : журнал. — 2005. — № 12. — С. 168—170. {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc|date=20110516213511}}.</ref>։ Ցուցաբերած հերոսության համար հինգ զինծառայող արժանացել են [[Խորհրդային Միության հերոս|Խորհրդային Միության հերոսի]] կոչման՝ [[գնդապետ]] Դեմոկրատ Լեոնովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը (հետմահու), կրտսեր սերժանտ Վլադիմիր Օրեխովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը և կրտսեր սերժանտ Յուրի Բաբանսկին։ Բազմաթիվ սահմանապահներ և Խորհրդային բանակի զինծառայողներ պարգևատրվել են պետական պարգևներով. երեքը (հերոսի կոչման շնորհմամբ)՝ [[Լենինի շքանշան|Լենինի շքանշանով]], տասը՝ Կարմիր դրոշի շքանշանով, 31-ը՝ [[Կարմիր աստղի շքանշան|Կարմիր աստղի շքանշանով]], տասը՝ [[Փառքի շքանշան (ԽՍՀՄ)|Փառքի III աստիճանի շքանշանով]], 63-ը՝ [[«Խիզախության համար» մեդալ (ԽՍՀՄ)|«Խիզախության համար» մեդալով]], 31-ը՝ «Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով։ Խոցված [[Տ-62]] տանկը (բորտային համարը՝ 545) խորհրդային զինվորներին չհաջողվեց հետ բերել չինական կողմի մշտական գնդակոծությունների պատճառով։ Այն ականանետներով ոչնչացնելու փորձը հաջողությամբ չպսակվեց. տանկն անցավ սառույցի տակ։ Հետագայում չինացիներին հաջողվեց այն դուրս բերել իրենց ափ, և այժմ[ե՞րբ] այն գտնվում է Պեկինի ռազմական թանգարանում։ == Կարգավորում == Սառույցի հալվելուց հետո խորհրդային սահմանապահների մուտքը Դամանսկի դժվարացավ, և չինական կողմը այն գրավելու փորձերը ստիպված եղան խափանել դիպուկահարների և գնդացիրների կրակով։ [[1969|1969 թվականի]] [[սեպտեմբերի 10]]-ին հրաման տրվեց հրադադարի մասին, ըստ երևույթին, որպեսզի բարենպաստ ֆոն ստեղծվի հաջորդ օրը Պեկինի օդանավակայանում սկսված բանակցությունների համար։ Սեպտեմբերի 11-ին Պեկինում ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ [[Ալեքսեյ Կոսիգին|Ալեքսեյ Կոսիգինը]], վերադառնալով [[Հո Շի Մին|Հո Շի Մինի]] հուղարկավորությունից, և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Պետական ​​խորհրդի վարչապետ Չժոու Էնլայը համաձայնեցին դադարեցնել ռազմական գործողությունները, և որ զորքերը կմնան իրենց դիրքերում՝ առանց Դամանսկի մտնելու։ Դմիտրի Ռյաբուշկինի խոսքով՝ դրանից անմիջապես հետո չինացիները «հասան կղզի և հաստատվեցին այնտեղ», և, Ռյաբուշկինի կարծիքով, Դամանսկին 1969 թվականի սեպտեմբերից սկսած փաստացի վերահսկվում էր չինացիների կողմից<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 264.</ref>։ Ռյաբուշկինը որևէ մանրամասնություն չի տրամադրել այս վերահսկողության բնույթի մասին. թե արդյոք կղզում շենքեր են կառուցվել, թե՞ մշտական ​​բնակչություն է հաստատվել։ Սակայն Ռյաբուշկինը նշել է, որ Դամանսկին գարնանը ամբողջությամբ ողողվում է Ուսուրի գետով և չունի «հատուկ բուսականություն»<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 33.</ref>։ 1969 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ԽՍՀՄ և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունների ղեկավարների միջև նոր բանակցություններ են անցկացվել, և համաձայնություն է ձեռք բերվել խորհրդա-չինական սահմանը վերանայելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։ 1980-ականների վերջին Պեկինում և Մոսկվայում անցկացվեցին ևս մի շարք բանակցություններ։ [[1991|1991 թվականին]] Դամանսկի կղզին պաշտոնապես անցավ ՉԺՀ-ին։ 2010 թվականին ֆրանսիական «<nowiki/>[[Le Figaro]]<nowiki/>» թերթը հրապարակեց հոդվածների շարք՝ հղում անելով «Ժենմին ժիբաո» թերթի հավելվածին<ref>{{Cite web |date=2010-05-12 |title=Quand Nixon a sauvé la Chine du feu nucléaire soviétique |url=http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131929/http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=FIGARO}}</ref><ref>{{Cite web |title=Как Никсон спас Китай от советской ядерной бомбы |url=https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131924/https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.inopressa.ru}}</ref>, որտեղ պնդվում էր, թե ԽՍՀՄ-ը 1969 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին [[Միջուկային զենք|միջուկային հարված]] էր նախապատրաստում Չինաստանի դեմ։ Նմանատիպ հոդված հրապարակվեց նաև հոնկոնգյան «South China Morning Post» թերթում<ref>{{cite news |last=O'Neill |first=M. |date=2010-05-12 |title=Nixon intervention saved China from Soviet nuclear attack |url=http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304182132/http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-01-03 |work=South China Morning Post |language=en}}</ref>։ Ըստ այդ հոդվածների՝ ԱՄՆ-ը հրաժարվել էր [[չեզոքություն]] պահպանել Չինաստանին միջուկային հարված հասցնելու դեպքում և հոկտեմբերի 15-ին սպառնացել էր հարձակվել խորհրդային 130 քաղաքների վրա։ «Հինգ օր անց Մոսկվան չեղարկեց միջուկային հարվածի բոլոր պլանները, և Պեկինում սկսվեցին բանակցություններ. ճգնաժամն ավարտվեց», գրում է թերթը։ Հետազոտող Լյու Չենշանը, որը նկարագրում է Նիքսոնի հետ կապված այս դրվագը, չի հստակեցնում, թե արխիվային որ աղբյուրների վրա է հիմնվում։ Նա ընդունում է, որ այլ մասնագետներ համաձայն չեն իր պնդումների հետ։ == Հետևանքներ == Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած ռազմական հակամարտությունը, որը դարձավ [[Մաո Ցզե Դուն|Մաո Ցզեդունի]] խմբի «արկածախնդիր ուղու» գագաթնակետը (ըստ ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի նախարարության)<ref>«Доклад МИД СССР по внешнеполитическим вопросам и соображениям о возможных мероприятиях в связи с усилением враждебного Советскому Союзу курса китайского руководства». 15 мая 1969 г.</ref>, [[Կենտրոնական կոմիտե (ԽՄԿԿ)|ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեին]] դրդեց կնքել «գազատարների» համաձայնագիրը<ref>{{Cite web |title=«Новый исторический вестник»: МЕЖДУ ФРГ И ЯПОНИЕЙ: СССР В ПОИСКАХ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ПАРТНЁРСТВА В СЕРЕДИНЕ 1950-х – ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ 1970-х ГОДОВ |url=http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020330/http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |archive-date=2019-02-07 |access-date=2019-02-21}}</ref> և Մոսկվայի պայմանագիրը ԳԴՀ-ի հետ։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունը, նմանատիպ սահմանային հակամարտությունների հետ մեկտեղ, նպաստեց [[Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղային մայրուղի|Բայկալ-Ամուրյան երկաթային մայրուղու]]՝ որպես ռազմական շրջանցիկ ճանապարհի կառուցմանը<ref>{{Cite web |title="Мошкара и холод меня не пугали". Как через полстраны тянули БАМ - РИА Новости, 03.03.2020<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://ria.ru/20190929/1559208111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108093320/https://ria.ru/20190929/1559208111.html |archive-date=2021-01-08 |access-date=2021-01-05}}</ref>․ ''«Այս ժամանակ Չինաստանի հետ հարաբերությունները խիստ սրվեցին։ Պաշտպանության նախարարությունը պնդում էր Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու կառուցման վրա, քանի որ Տրանսսիբիրյան երկաթուղին, հազար կիլոմետր երկարությամբ, անցնում է Չինաստանի հետ սահմանից (ընդամենը) 30-50 կմ հեռավորության վրա։[37] Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու ռազմավարական դերը որպես Տրանսսիբիրյան երկաթուղու պահեստային տարբերակ պատերազմական ժամանակներում, երբ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների դեմ թշնամական գործողությունների ռիսկերը հատկապես բարձր են, դժվար է գերագնահատել»''։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունից հետո Հեռավոր Արևելքում սկսվեց խորհրդային ուժերի արագ կուտակումը (չինական աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել է 50 դիվիզիա<ref>{{Cite web |title=Советский Союз — социал-империалистическая сверхдержава — Маоизм.Ру<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://maoism.ru/9101#chapter-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208201954/http://maoism.ru/9101#chapter-3 |archive-date=2025-02-08 |access-date=2025-02-12}}</ref>, այլ աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել են 27 դիվիզիա, 10,000 տանկ, 1,350 կործանիչ և 350 ծանր ու միջին ռմբակոծիչներ<ref>[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/yadernyy-bumerang/?sphrase_id=241439293 РСМД :: Ядерный бумеранг<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>), այնտեղ նաև իրականացվել է լայնածավալ զորահավաք ծրագիր՝ հետագա ռազմական գործողությունների դեպքում<ref>''Дорохов В. Ж.'' Мобилизационная подготовка на приграничных с Китаем территориях СССР в 1969 году. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2018. — № 2. — С.11—15.</ref>։ Գեներալ-գնդապետ Ա. Դանիլևիչի խոսքերով․ ''«Ինչ վերաբերում է Լ. Ի. Բրեժնևին և Ա. Ա. Գրեչկոյին, ապա 1970-ականներին նրանք ավելի շատ վախենում էին Չինաստանից, քան Միացյալ Նահանգներից: Ամենաուժեղ զորքերի կենտրոնացումները ստեղծվել են արևելքում, և այնտեղ հիմնականում մատակարարվել է սովորական զենք»''։ [[Նիկոլայ Լեոնով|Նիկոլայ Լեոնովի]] խոսքերով՝ Դամանի հակամարտությունը նպաստել է Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև մերձեցմանը․ ''«ԱՄՆ-Չինաստան դաշինքը ԽՍՀՄ-ի դեմ մեծ մասամբ խորհրդային ղեկավարության անփութության հետևանք էր։ Մենք ինքներս ստեղծեցինք այն հողը, որի վրա Քիսինջերը հմտորեն կառուցեց հակասովետական ​​դաշինք։ Մենք վիճեցինք Ամուր գետի կղզիների շուրջ։ Ինչ-ինչ պատճառներով մեր ղեկավարությունը որոշեց, որ Չինաստանը թիվ մեկ թշնամին է»''։ Չինացի պատմաբանները նույնպես ընդունում են սա. ''«Չինաստանը սկսեց ԽՍՀՄ-ն դիտարկել ոչ միայն որպես ռևիզիոնիստական ​​ուղի ընտրող սոցիալիստական ​​երկիր, այլև որպես «նեոցարիստական» կայսրություն, ավելի սպառնալից և վտանգավոր, քան Ամերիկան: Ռազմավարության մեջ էական փոփոխություններ կատարվեցին: Ռազմական առումով Չինաստանը իր ջանքերը կենտրոնացրեց հյուսիսից հարձակումը հետ մղելու նախապատրաստման վրա, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ սկսեց դաշնակիցներ փնտրել: 1969 թվականի իրադարձությունների և Նիքսոնի օրոք Միացյալ Նահանգների հետ մերձեցման միջև կապը ակնհայտ է»''։ Չինաստանում Դամանի հակամարտությունը հանգեցրեց [[Մշակութային հեղափոխություն Խորհրդային Միությունում|Մշակութային հեղափոխության]], կամ առնվազն դրա առաջին փուլի ավարտին. ''«1969 թվականի ապրիլին ՉԿԿ 9-րդ համագումարում Մաո Ցզեդունը առաջ քաշեց «Ամրապնդեք միասնությունը, պատրաստվեք պատերազմի» կարգախոսը: Նոր ուղղությունը վերջ դրեց ներքին անկարգություններին, Կարմիր գվարդիաները սկսեցին ուղարկվել գյուղական վայրեր, և երկիրը սկսեց վերադառնալ գրեթե նորմալ կյանքի»''։ == Մշակույթում == Հակամարտությունը արտահայտվեց [[Վլադիմիր Վիսոցկի|Վիսոցկու]] երգերում<ref>''Марк Цыбульский.'' [http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html О «китайских» песнях Владимира Высоцкого] {{Wayback|url=http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html|date=20160819054347}} (2003)</ref>. ''«Մի անգամ, Մաոյի մեջբերումները կարդալուց հետո,'' ''Նրանք մեզ մոտ եկան նրա մեծ դիմանկարով։'' ''Մենք մի փոքր խախտեցինք կանոնները...'' ''Մնացածը դուք գիտեք թերթերից»''։ Կղզում տեղի ունեցող հակամարտությունը նաև լրագրող և գրող Նաում Մարի «Դամանսկի կղզի։ Մարտ։ 1969» ռազմական պատմության աշխատության թեման է, որը գրվել է 1969 թվականի իրադարձություններից անմիջապես հետո։ Գիրքը հիմնականում հիմնված է ոչ թե իրադարձությունների ժամանակագրության, այլ անմիջականորեն ներգրավված խորհրդային սահմանապահների հետ հարցազրույցների վրա։ 1969 թվականին Դամանսկի կղզում գրվել է «Քսաներորդ գարուն» երգը՝ Յան Ֆրենկելի երաժշտությամբ, Իգոր Շաֆերանի խոսքերով, և առաջին անգամ այնտեղ կատարել է [[Իոսիֆ Կոբզոն|Իոսիֆ Կոբզոնը]]։ Վերոնշյալ կոմպոզիտոր, բանաստեղծ և երգիչ կազմով պատվիրակությունը կղզի է մեկնել 1969 թվականի մարտի 2-ի իրադարձություններից անմիջապես հետո՝ զոհերի ընտանիքներին բարոյական աջակցություն ցուցաբերելու համար։ Նրանք մասնակցել են սահմանապահների հուղարկավորությանը, և երգը գրվել է այս ողբերգական տեսարանի ազդեցության տակ։ 1969 թվականին հրատարակվել է Միխայիլ Իորդանսկու «Դամանսկի կղզում» երգը՝ Իվան Նիկոլյուկինի տեքստերով<ref>{{Cite web |title=На острове Даманском. Музыка: Михаил Иорданский Слова: Иван Николюкин |url=http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407032638/http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |archive-date=2014-04-07 |access-date=2014-04-28}}</ref>: Դամանսկի կղզում և Ժալանաշկոլ լճում տեղի ունեցած իրադարձությունները նույնպես տեղ գտան խորհրդային զինվորների բանահյուսության մեջ<ref>{{Cite web |title=Песни о событиях на Даманском и Жаланашколе |url=http://avtomat2000.com/daman.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121022405/http://avtomat2000.com/daman.html |archive-date=2013-11-21 |access-date=2014-04-28}}</ref>: [[Յարոսլավլ|Յարոսլավլում]] [[Կոտորոսլ (գետ)|Կոտորոսլ]] գետի գետաբերանում գտնվող կղզին, որը պաշտոնական անուն չուներ, տեղի բնակիչների կողմից 1969 թվականին անվանվել է «Դամանսկի»՝ ի պատիվ Ուսուրի կղզում տեղի ունեցած իրադարձությունների<ref>[https://yarreg.ru/articles/20130917094100/ Ярославские топонимы: остров Даманский] {{Wayback|url=https://yarreg.ru/articles/20130917094100/|date=20200115171324}} // Ярославский регион</ref>: «Կոմունիզմ» խումբը Դամանսկի կղզին հիշատակում է իրենց «Նոր տարվա կենաց» («Զինվորի երազ», թրեք 15) երգում՝ «Եվ հետո նա ընկավ Դամանսկի կղզում / Շշնջաց քո անունը - Նատաշա» տողերով<ref>{{Cite web |title=ГрОб-Хроники {{!}} Новогодний тост (народн.) |url=https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131191838/https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |archive-date=2024-01-31 |access-date=2024-01-31 |website=grob-hroniki.org}}</ref>: Հակամարտության մասին նկարահանվել են վավերագրական ֆիլմեր. * «Ռազմական հակամարտություն Դամանսկի կղզում» (1969)<ref>{{Cite web |title=Кинохроника Военный конфликт на острове Даманский. (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.net-film.ru/film-27705/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611071245/https://www.net-film.ru/film-27705/ |archive-date=2019-06-11 |access-date=2025-08-15}}</ref> * «Ուսուրիի իրադարձությունների մասին» (1969)<ref>{{Cite web |title=К событиям на Уссури (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305134116/https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |archive-date=2025-03-05 |access-date=2026-01-21}}</ref> * «Դամանսկի կղզի։ 1969» (2004)<ref>[https://vk.com/wall-189974367_79434 VK.com | VK<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * Լեոնիդ Մլեչինի վավերագրական ֆիլմը {{YouTube|id=OS0AFuyBrww|title=«Արյուն ձյան վրա։ Դամանսկի»}} (2009) == Հիշատակ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Братская могила советских военнослужащих в Дальнереченске 1.jpg|Դալներեչենսկի զանգվածային գերեզմանը Պատկեր:Надгробие на могиле Николая Буйневича.jpg|Ավագ լեյտենանտ Բուինևիչ Պատկեր:Надгробие на могиле Демократа Леонова.jpg|գնդապետ Լեոնով Պատկեր:Надгробие на могиле Льва Маньковского.jpg|Ավագ լեյտենանտ Մանկովսկի Պատկեր:Надгробие на могиле Ивана Стрельникова.jpg|Ավագ լեյտենանտ Ստրելնիկով </gallery>Հեռավոր Արևելքում Դամանսկիի պաշտպանների պատվին կանգնեցվել են մի քանի հուշարձաններ: Դալներեչենսկում կանգնեցվել է հուշահամալիր՝ նվիրված 1969 թվականի մարտի 2-ին Դամանսկի կղզում զոհված հերոս սահմանապահներին: 2018 թվականին Լուչեգորսկում բացվել է Դամանսկիի իրադարձությունների հերոսներին նվիրված հուշահամալիր<ref>{{Cite web |title=В память о трагических событиях на острове Даманский в Лучегорске открыли мемориальный парк |url=https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017173958/https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |archive-date=2019-10-17 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ 2021 թվականին [[Վլադիվոստոկ|Վլադիվոստոկում]] բացվել է սահմանապահներ Իվան Ստրելնիկովի և Նիկոլայ Բուինևիչի հուշարձանը<ref>{{Cite web |title=Во Владивостоке открыли памятник героям - участникам пограничного конфликта на Даманском |url=https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209204930/https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |archive-date=2025-12-09 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{примечания}} == Գրականության ցանկ == * {{книга |автор=Бубенин Виталий. |заглавие=Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг |год=2004 |место=М.; Жуковский |издательство=Граница; Кучково поле |страниц=192 |isbn=5-86090-086-4}} * {{книга |ссылка=http://www.damanski-1969.ru/ |автор=Воропаев Виктор. |заглавие=Они отстояли свой остров Даманский! Альбом Памяти |год=2013 |страниц=591}} * {{книга |автор=Мусалов Андрей. |заглавие=Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооружённый конфликт 1969 года |год=2005 |место=М. |издательство=Экспринт |isbn=5-94038-072-7}} * Дзержинцы. / Сост. А. Садыков. Предисл. В. М. Комиссарчука. — [[Алма-Ата]]: [[Казахстан (издательство)|Казахстан]], 1975. * {{статья |ссылка= |автор=Морозов В. |заглавие=Даманский — 1969 |год=2015 |язык=ru |издание=журнал «Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра» |тип= |том= |номер=1 |страницы=7—14 |issn= |doi=}} * {{книга |ref=Петров |ссылка=http://loveread.ec/view_global.php?id=71006 |автор=Петров Игорь |заглавие=Советско-китайские войны. Пограничники против маоистов |ответственный= |год=2017 |место={{М}} |издательство=[[Эксмо (издательство)|Эксмо]] |страницы= |страниц=352 |серия=Герои в зелёных фуражках |isbn=978-5-699-95336-3 |тираж= |doi=}} * {{статья |ссылка= |автор=Плугатарёв И. |заглавие=Оружейные дебюты Даманского |год=2006 |язык= |издание=«Оружие» |тип=журнал |номер=10 |страницы=44—47 |issn= |doi=}} * {{книга |автор=Рябушкин Д. С. |заглавие=Мифы Даманского |год=2004 |место=М. |издательство=ООО «Издательство АСТ» |страниц=396 |isbn=5-17-023613-1}} * Рябушкин Д. С. Остров Даманский. Пограничный конфликт. Март 1969 г. — М.: Фонд Русские Витязи, 2015. — 172 с., ил. (Ратное дело) * Рябушкин Д. С. Это было на Даманском: монография. — Казань: Бук, 2019. — 258 с., ил. * Лободюк Н. Л. Остров Даманский: Интервью, воспоминания, фотографии. Дополнительные штрихи к событиям в марте 1969 года. Кн. изд. в год 45-летия событий на реке Уссури в мартовские дни 1969 года. — 2-е изд., доп. — М.: Граница, 2014. — 224 с., ил. * ''Полев В. А.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18024/ В снегах Даманского : (март 1969) : «Вспоминаем, чтобы помнить…» : (посвящается защитникам острова Доманский — пограничникам и воинам Советской Армии, уроженцам Земли Томской)]. — Томск : Ветер, 2018. — 238 с. * {{БРЭ|статья=Советско-китайский приграничный конфликт 1969–70|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив=https://web.archive.org/web/20221202141659/https://bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив дата=2022-12-02}} * ''Тарасов А. П.'' Даманский: оглянуться без ненависти: научное издание. — Чита : [б. и.], 2014. — 120 с. * {{книга |ссылка=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ |автор=William Burr |заглавие=The Sino-Soviet Border Conflict, 1969: U.S. Reactions and Diplomatic Maneuvers |год=2001 |язык=en |место=Washington |издательство=National Security Archive}} — сборник архивных документов [[США]]. == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] {{Wayback|url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php|date=20070208194641}} * {{cite web |author=Валерий Яременко. |date=2009-03-17 |title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны |url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/67Y6WCvly?url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |archive-date=2012-05-10 |access-date=2012-05-09 |work=Полит.ру}} * ''Рябушкин Д. С.'' [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Остров Даманский. 2 марта 1969 года] // [[Вопросы истории]]. 2004. № 5. С. 148—152. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * [https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri Горячий лёд Уссури] {{Wayback|url=https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri|date=20190308080728}} // ТАСС dv.land (02.03.2019) * [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвящённый столкновениям советских и китайских пограничников] {{Wayback|url=http://fuyuan.ru/2188/|date=20160304111753}} * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 {{Wayback|url=http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710|date=20140407081802}} * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] {{Wayback|url=http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm|date=20140415143419}} * Документальный фильм студии ГАЛАКОН {{YouTube|id=6leI3PmdCng|title=«Остров Даманский. 1969 год»}} (2004) 1x2il97t2ok31v88gr65t83zie28bem 10722524 10722523 2026-04-09T09:32:46Z Margaryan Narek 168163 /* Հակամարտության նախապատմություն և պատճառներ */ 10722524 wikitext text/x-wiki '''Դամանսկի կղզում խորհրդա-չինական սահմանային հակամարտություն''', [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ժողովրդական Հանրապետության միջև [[Զինված հակամարտություն|զինված]] [[Զինված հակամարտություն|հակամարտություն]] [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 2]]-ին և [[Մարտի 15|15]]-ին Դամանսկի կղզու ([[չինարեն]]՝ 珍宝, Ժենբաո — «Թանկարժեք») մոտ՝ [[Ուսսուրի]] գետի վրա, [[Խաբարովսկ|Խաբարովսկից]] 230 կմ հարավ և Լուչեգորսկի մարզկենտրոնից 35 կմ արևմուտք։ 1969 թվականի սեպտեմբերին կնքվեց զինադադար, իսկ հոկտեմբերին սկսվեցին բանակցությունները։ Խորհրդային սահմանապահները, որոնք կղզի էին մտցվել հակամարտության սկզբում, դուրս բերվեցին այնտեղից։ [[2004|2004 թվականին]] կողմերը համաձայնության եկան, և կղզին վերջնականապես անցավ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության (ՉԺՀ) իրավասության ներքո։ == Հակամարտության նախապատմություն և պատճառներ == [[Ափիոնային երկրորդ պատերազմ|Ափիոնային երկրորդ պատերազմից]] հետո [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորությունը]], [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիան]] և [[Ռուսաստան|Ռուսաստանը]] կնքեցին չափազանց անբարենպաստ պայմանագրեր [[Ցին կայսրություն|Ցին կայսրության]] հետ։ Ռուսաստանը ստորագրեց Պեկինի պայմանագիրը (1860), որը սահմանը Մանջուրական կայսրության հետ գծեց [[Ամուր (գետ)|Ամուր]] գետի աջ ափով՝ այս պատմականորեն կարեւոր, բայց նոսր բնակեցված տարածաշրջանը բաժանելով Ներքին Մանջուրիայի (մնացել է Ցին կայսրության մաս) եւ Արտաքին [[Մանջուրիա|Մանջուրիայի]] (դարձել է Ռուսաստանի մաս)։ Ձեւականորեն սա մանջուրական գյուղացիներին զրկեց գետի տնտեսական օգտագործումից։ Սակայն սա մեծ խնդիր չէր կայսրության համար, քանի որ այդ ժամանակ մանջուրների մեծ մասն արդեն գաղթել էր Չինաստան (քանի որ հենց մանջուրներն էին կազմում կայսրության իշխող դասը եւ պահանջում էին տարբեր վարչական պաշտոններ՝ չինացիներին կառավարելո համար)։ Մասնավորապես, Ռուսաստանին միացված տարածքներում տեղի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բացակայում էր (կային միայն տեղի նանայական ժողովրդի ձկնորսական ճամբարներ), եւ մինչեւ 19-րդ դարի վերջը Մանջուրիայում չինացի գյուղացիներ չկային, քանի որ նրանց մուտքը Մանջուրիա արգելված էր։ Երկար տարիներ երկրների միջեւ հարաբերությունները բարեկամական էին, իսկ սահմանային բնակչությունը՝ սակավաթիվ, ուստի սահմանի դիրքը չէր հանգեցնում գետի վրա գտնվող անմարդաբնակ կղզիների պատկանելության հարցերի, եւ մանջուրցի ձկնորսները կարող էին խաղաղ ձկնորսություն անել Ամուր եւ Ուսուրի գետերում։ 1919 թվականի [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|Փարիզի խաղաղության]] [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|վեհաժողովից]] հետո ի հայտ եկավ մի դրույթ, որը սահմանում էր, որ պետությունների միջև սահմանները, որպես կանոն ( բայց ոչ պարտադիր), պետք է անցնեն [[Նավուղի|գետի գլխավոր նավուղու]] կենտրոնով։ Սակայն այս դրույթը նախատեսում էր նաև բացառություններ, ինչպիսիք են՝ սահմանի գծումը ափերից մեկի երկայնքով, երբ նման սահման պատմականորեն հաստատվել է՝ պայմանագրով կամ եթե մ կողմը գաղութացրել է մյուս ափը, նախքան մյուսը կսկսի գաղութացնել այն<ref>{{Cite web |title=Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |url=https://www.answers.com/search |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216224944/https://www.answers.com/search |archive-date=2019-12-16 |access-date=2019-08-17 |publisher=Answers.com |lang=en}}</ref>։ Ավելին, միջազգային պայմանագրերն ու համաձայնագրերը հետադարձ ուժ չունեն<ref>''Степанов Е. Д.'' Политика начинается с границы. Некоторые вопросы пограничной политики КНР второй половины XX в. — М.: [[Институт Дальнего Востока РАН|ИДВ РАН]], 2007.</ref>։ Այնուամենայնիվ, 1950-ականների վերջին, երբ [[Չինաստան|ՉԺՀ]]-ն, ձգտելով մեծացնել իր միջազգային ազդեցությունը, հակամարտության մեջ մտավ Թայվանի հետ (1958) և մասնակցեց [[Չին-հնդկական սահմանային պատերազմ (1962)|Հնդկաստանի հետ սահմանային պատերազմին (1962)]], ՉԺՀ իշխանությունները սահմանային նոր դրույթները օգտագործեցին որպես պատրվակ չին-խորհրդային սահմանը վերանայելու համար։ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] ղեկավարությունը պատրաստ էր համաձայնվել դրան, և 1964 թվականի փետրվարին սկսվեցին սահմանային հարցերի շուրջ խորհրդակցություններ<ref name="автоссылка1">{{Cite web |title=Архивированная копия |url=https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115103724/https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |archive-date=2021-01-15 |access-date=2021-01-05}}</ref>, սակայն դրանք ավարտվեցին անարդյունք։ Հարաբերությունները հատկապես սրվեցին գաղափարախոսական տարաձայնությունների պատճառով [[Չինաստանի մշակութային հեղափոխություն|Չինաստանում մշակութային հեղափոխության]] ժամանակ և [[Պրահայի գարուն|1968 թվականի Պրահայի գարնանից]] հետո, երբ չինական իշխանությունները հայտարարեցին, որ ԽՍՀՄ-ն ընտրել է «սոցիալիստական [[իմպերիալիզմ]]<nowiki/>» ուղին։ Կղզո հարցը չինական կողմին ներկայացվեց որպես խորհրդային [[ռեվիզիոնիզմ]] և սոցիալական իմպերիալիզմ խորհրդանիշ<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=РАЗ ВСЁ ЭТО ПРИДУМАЛ КГБ, ПУСТЬ ИХ ПОГРАНИЧНИКИ И ОТДУВАЮТСЯ |url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822041642/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |archive-date=2014-08-22 |access-date=2013-04-21}}</ref>։ Չինաստանի հետ լարվածության սրման հետևանքով խորհրդային սահմանապահները սկսեցին չափազանց խստորեն հետևել սահմանի ճշգրիտ դիրքին: Չինական պնդումների համաձայն՝ խորհրդային սահմանապահ պարեկային նավակները վախեցնում էին չինացի ձկնորսներին՝ մեծ արագությամբ անցնելով նրանց նավակների կողքով <ref>{{Cite web |author=派耀诚 |title=Sino-Soviet Border Disputes Explained (1969) |url=https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |archive-date=2022-06-08 |access-date=2018-12-19}}</ref> և սպառնալով խորտակել դրան<ref>{{Cite web |title=Anti China Atrocities of the New Tsars 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040352/https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-02-04 |lang=en}}</ref>։ Դամանսկի կղզին, որը [[Պոժարսկի շրջան|Պրիմորիեի երկրամասի Պոժարսկի շրջանի]] մաս է կազմում, գտնվում էր [[Ուսսուրի]] գետի գլխավոր հունի չինական կողմում: Այն ունի մոտավորապես 1700-1800 մետր երկարություն [[Հյուսիս|հյուսիսից]] [[հարավ]] և մոտավորապես 600-700 մետր [[Արևմուտք|արևմուտքից]] [[արևելք]] (մոտավորապես 1.2 քառակուսի կիլոմետր տարածք): Ջրհեղեղների սեզոններին կղզին գրեթե ամբողջությամբ ջրի տակ է անցնում, իսկ ջրհեղեղային դաշտերը արժեքավոր բնական ռեսուրս են: Այնուամենայնիվ, կղզում կան մի քանի աղյուսե շենքեր<ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |archive-date=2022-06-08 |access-date=2019-08-17 |publisher=Google Maps |lang=ru}}</ref>։ 1960-ականների սկզբից կղզո շրջակայքում լարվածությունը սրվել է: Խորհրդային կողմ տվյալներով՝ քաղաքացիական անձանց և զինվորականների խմբերը սկսել են համակարգված կերպով խախտել սահմանային կանոնները և մտնել խորհրդային տարածք, որտեղից նրանց ամեն անգամ վտարել են սահմանապահները՝ առանց զենքի օգտագործման: Սկզբում գյուղացիները ԽՍՀՄ էին մտնում չինական իշխանությունների հրամանով և ցուցադրաբար զբաղվում էին այնտեղ տնտեսական գործունեությամբ՝ խոտհունձով և արածեցմամբ՝ պնդելով, որ գտնվում են Չինաստանի տարածքում: Նման սադրանքների թիվը կտրուկ աճեց. 1960 թվականին դրանց թիվը 100 էր, իսկ 1962 թվականին՝ ավելի քան 5000: Այնուհետև [[Հունվեյբիններ|Կարմիր գվարդիան]] սկսեց հարձակվել սահմանապահ պարեկների վրա<ref>{{Cite web |author=Pseudologic |title=Damansky Island Incident Part 1 (English Subtitles) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040351/https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ Նման միջադեպերի թիվը հազարավոր էր, որոնցից յուրաքանչյուրում ներգրավված էր մինչև մի քանի հարյուր մարդ: Խորհրդային Միության հերոս Յուրի Բաբանսկին, որը հակամարտության տարում ծառայել է սահմանային դիրքում՝ կրտսեր սերժանտի կոչումով, հիշում է. «... փետրվարին ես անսպասելիորեն նշանակվեցի դիրքի ջոկի հրամանատար, որի հրամանատարը ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկով էր։ Ես հասա դիրք, և այնտեղ ոչ ոք չկար, բացի խոհարարից։ «Բոլորը,- ասում է նա,- ափին են և կռվում են չինացիների դեմ»։ Այսպիսով, իհարկե, ես ուսս վերցրի գնդացիրս և ուղղվեցի դեպի Ուսուրի։ Եվ այնտեղ, իրոք, կռիվ տեղի ունեցավ։ Չինացի սահմանապահները սառույցի վրայով անցան Ուսուրի գետը և ներխուժեցին մեր տարածք։ Այսպիսով, Ստրելնիկովը դիրքը «պատրաստության» դրեց։ Մեր տղաները ավելի բարձրահասակ և առողջ էին։ Բայց չինացիները նույնպես հեշտ չէին. նրանք ճարպիկ էին և խուսափողական. նրանք չէին կռվում, նրանք ամեն ինչ անում էին մեր հարվածներից խուսափելո համար։ Մինչև մենք բոլորին հաղթեցինք, անցել էր մեկուկես ժամ»։ Բայց առանց մեկ կրակոցի։ Միայն մեկ կրակոց դեմքին։ Այդ ժամանակ մտածեցի. «Ուրախ դիրք»։ Ըստ իրադարձությունների չինական տարբերակի՝ խորհրդային սահմանապահներն իրենք են «բեմադրել» սադրանքներ և ծեծել տնտեսական գործունեությամբ զբաղվող չինացի քաղաքացիներին, որտեղ միշտ էլ դա արել են։ Կիրկինսկի կղզում տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ խորհրդային սահմանապահներն օգտագործել են զրահափոխադրիչ՝ քաղաքացիական անձանց տեղահանելո համար, իսկ [[1969|1969 թվականի]] [[փետրվարի 7]]-ին ավտոմատ զենքից մ քանի կրակոց են արձակել չինական սահմանապահ ջոկատի ուղղությամբ։ Բազմիցս նշվել է, որ այս բախումներից ոչ մեկը, անկախ նրանից, թե ով էր մեղավոր, չէր կարող վերածվել լուրջ զինված հակամարտության առանցիշխանությունների համաձայնության։ Այն պնդումը, որ մարտի 2-ին և 15-ին Դամանսկի կղզո շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունները Չինաստանի կողմից ուշադիր պլանավորված գործողության արդյունք էին, այժմ ամենատարածվածն է, այդ թվում՝ շատ չինացի պատմաբանների կողմից ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ընդունվածը։ Օրինակ՝ Լի Դանհուեյը գրում է, որ 1968-1969 թվականներին «խորհրդային սադրանքներին» արձագանքը սահմանափակվել է ՉԿԿ Կենտկոմ հրահանգներով. միայն 1969 թվականի հունվարի 25-ին էթույլտվություն տրվել «պատասխան ռազմական գործողություններ» պլանավորել մոտակայքում։ Դամանսկի կղզին՝ երեք վաշտով<ref name="dz31">[http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html Россия: Китайско-советский пограничный конфликт 1969] {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html|date=20140524075530}}.</ref>։ [[Փետրվարի 19]]-ին Գլխավոր շտաբը և Չինաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը տվեցին իրենց համաձայնությունը։ Կա մի տեսություն, որ խորհրդային ղեկավարությունը նախապես տեղեկացված էր մարշալ Լին Բիաոյի միջոցով Չինաստանի առաջիկա գործողությունների մասին, որոնք հանգեցրին հակամարտության<ref name="autogenerated1" />։ [[ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ|ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի]] 1969 թվականի հուլիսի 13-ի հետախուզական տեղեկագրում ասվում էր. «Չինական քարոզչությունը շեշտում էր ներքին միասնության անհրաժեշտությունը և խրախուսում էր բնակչությանը պատրաստվել պատերազմ: Կարելի է եզրակացնել, որ միջադեպերը բեմադրվել են բացառապես ներքին քաղաքականությունը ամրապնդելո համար»։ Չինաստանում [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի նախկին բնակիչ Յուրի Դրոզդովը պնդում էր, որ հետախուզությունը խորհրդային ղեկավարությանը ժամանակին (նույնիսկ Խրուշչովի օրոք) և համապարփակ նախազգուշացումներ է տրամադրել Դամանսկի շրջանում սպասվող զինված սադրանքի մասին<ref>{{cite web |title=Юрий Дроздов: Россия для США - не поверженный противник |url=http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325004449/http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |archive-date=2013-03-25 |access-date=2013-04-21 |publisher=Фонтанка.Ру}}</ref>։ == Իրադարձությունների ժամանակագրություն == === Մարտի 1-2-ի և հաջորդ շաբաթվա իրադարձություններ === [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 1]]-ի լույս [[Մարտի 2|2]]-ի գիշերը, ձմեռային [[Քողարկող ռազմազգեստ|քողարկող ռազմազգեստով]] մոտ 77 չինացի զինվորներ, զինված ՍԻՄ (Սիմոնովի ինքնաբեռնվող կարաբին) [[Կարաբին|կարաբիններով]] և (մի քանի) [[Կալաշնիկովի ինքնաձիգ|Կալաշնիկովի ինքնաձիգներով]], անցան Դամանսկի և դիրքավորվեցին կղզո արևմտյան բարձր ափին։ Խումբը մնաց աննկատ մինչև ժամը 10:20-ը, երբ 57-րդ Իմանի սահմանային ջոկատի 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքը դիտակետից հաղորդագրություն ստացավ, որ մինչև 30 զինված տղամարդկանցից բաղկացած խումբ է շարժվում դեպի Դամանսկի։ Երեսուներկու խորհրդային սահմանապահներ, այդ թվում՝ ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը, 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքի հրամանատարը, մեկնեցին դեպքի վայր [[ԳԱԶ-69]] և ԳԱԶ-66 մեքենաներով և մեկ [[ԲՏՌ-60]]ՊԲ (№ 04) տանկով։ Նրանք ժամանեցին կղզու հարավային ծայր ժամը 10:40-ին։ Սահմանապահները բաժանվեցին երկու խմբի։ Առաջին խումբը՝ Ստրելնիկովի հրամանատարությամբ, ուղղվեց դեպի կղզու հարավ-արևմուտքում գտնվող սառույցի վրա տեղակայված չինացի զինվորների խումբը: Երկրորդ խումբը՝ սերժանտ Վլադիմիր Ռաբովիչի հրամանատարությամբ, պետք է պաշտպաներ Ստրելնիկովի խումբը կղզու հարավային ափից՝ կտրելով ցամաք շարժվող չինացի զինվորների խմբի (մոտ 20 հոգի) ճանապարհը։ Մոտավորապես ժամը 10:45-ին Ստրելնիկովը բողոքեց սահմանի խախտման դեմ և պահանջեց, որ չինացի զինվորները լքեն խորհրդային տարածքը: Չինացի զինվորներից մեկը բարձրացրեց ձեռքը, ինչը ծառայեց որպես ազդանշան չինացիների համար՝ կրակ բացելու Ստրելնիկովի և Ռաբովիչի խմբերի վրա: Ռազմական ֆոտոլրագրող, շարքային Նիկոլայ Պետրովը ֆիքսեց զինված սադրանքի պահը: Այդ պահին Ռաբովիչի խումբը դուրս էր եկել հողե պարսպից և դարանակալվել կղզու ափին, և սահմանապահների վրա կրակ բացվեց փոքր զենքերից: Ստրելնիկովը և նրան հետևող սահմանապահները (յոթ տղամարդ) սպանվեցին, նրանց մարմինները ծանրորեն խեղաթյուրված էին չինացի զորքերի կողմից: Կարճատև մարտում սերժանտ Ռաբովիչի գլխավորությամբ ամբողջ սահմանապահ ջոկատը (11 մարդ) գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։ Միակ կենդանի մնացածները շարքային Գենադի Սերեբրովն ու կապրալ Պավել Ակուլովն էին, ով հետագայում անգիտակից վիճակում գերի ընկավ։ (Ակուլովի մարմինը, որի վրա բազմաթիվ կտտանքների հետքեր էին, խորհրդային կողմին հանձնվեց 1969 թվականի ապրիլի 17-ին): Կղզում կրակոցների մասին հաղորդագրություն ստանալուց հետո, հարևան 1-ին Կուլեբյակինի Սոպկիի դիրքի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը, ճանապարհ ընկավ BTR-60PB (№ 01) և GAZ-69-ով՝ 23 զինվորների օգնությամբ։ Ժամը 11:30-ին կղզի հասնելուն պես Բուբենինը պաշտպանական դիրքեր զբաղեցրեց Յուրի Բաբանսկու խմբի և երկու BTR-ների հետ։ Փոխհրաձգությունը տևեց մոտ 30 րոպե, որի ընթացքում չինացիները ականանետներ արձակեցին սահմանապահների կազմավորումների վրա։ Մարտի ընթացքում Բուբենինի BTR-ի ծանր գնդացիրը խափանվեց, ինչը ստիպեց նրան վերադառնալ իր սկզբնական դիրքը՝ այն փոխարինելու համար։ Այնուհետև նա որոշեց իր BTR-ը տեղափոխել չինական թիկունք՝ շրջանցելով կղզու հյուսիսային ծայրը սառույցի վրա, հասնելով Ուսուրիի նեղուցին և մոտենալով կղզու ուղղությամբ շարժվող չինական հետևակային վաշտին։ Այնուհետև նա սկսեց կրակել դրա վրա՝ ոչնչացնելով այն սառույցի վրա։ Սակայն շուտով զրահափոխադրիչը խոցվեց, և Բուբենինը որոշեց իր մարդկանց հետ նահանջել խորհրդային ափ։ Հասնելով Ստրելնիկովի 04 զրահափոխադրիչին և նստելով այն, Բուբենինի խումբը շարժվեց չինական դիրքերի երկայնքով և ոչնչացրեց նրանց հրամանատարական կետը։ Սակայն, զրահափոխադրիչը խոցվեց վիրավորներին վերցնելու փորձի ժամանակ։ Չինացիները շարունակեցին հարձակվել կղզու մոտ գտնվող խորհրդային սահմանապահ դիրքերի վրա։ Նիժնե-Միխայլովկա գյուղի բնակիչները և 12370 զորամասի ավտոմոբիլային գումարտակի զինվորները օգնեցին սահմանապահներին վիրավորներին տարհանելու և զինամթերք մատակարարելու հարցում։ Ավագ սերժանտ Յուրի Բաբանսկին ստանձնեց փրկված սահմանապահների հրամանատարությունը։ Նրա ջոկատը կարողացել էր գաղտագողի ցրվել կղզու մոտ՝ դիրքից դուրս գալու ուշացման պատճառով, և զրահափոխադրիչի անձնակազմի հետ միասին սկսեց կրակոցներ։ Յու. Բաբանսկին հիշում է. «20 րոպե մարտից հետո 12 տղաներից 8-ը կենդանի մնացին, ևս 15-ից հետո՝ հինգը։ Իհարկե, մենք դեռ կարող էինք նահանջել, վերադառնալ դիրք և սպասել ջոկատի կողմից լրացուցիչ ուժերի։ Բայց մենք այնքան էինք զայրացած այս սրիկաների վրա, որ այդ պահերին մենք միայն մեկ բան էինք ուզում՝ սպանել նրանցից որքան հնարավոր է շատերին։ Տղաների համար, մեզ համար, այս թիզ հողի համար, որը ոչ մեկին պետք չէր, բայց դեռ մերն էր»։ Մոտավորապես ժամը 13:00-ին չինացիները սկսեցին նահանջել։ Մարտի 2-ի մարտում զոհվեց 31 խորհրդային սահմանապահ, իսկ 14-ը՝ վիրավորվեց<ref name="hrono1969">[www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html Конфликт на острове Даманский] {{Cite web |title=Источник |url=http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616131201/http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |archive-date=2006-06-16 |access-date=2006-07-15}} // Хронос.</ref>։ Չինացիների կորուստները (ըստ գեներալ-գնդապետ Ն.Ս. Զախարովի նախագահությամբ [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի հանձնաժողովի) ։ Մոտավորապես ժամը 13:20-ին Դամանսկի ժամանեց Իմանի սահմանային ջոկատի հրամանատարությանը և նրա հրամանատար, [[գնդապետ]] դեմոկրատ Լեոնովին տեղափոխող [[Ուղղաթիռ|ուղղաթիռը]], ինչպես նաև հարևան դիրքերից լրացուցիչ ուժեր։ Տեղակայվեցին Խաղաղօվկիանոսյան և Հեռավոր Արևելքի սահմանային շրջանների պահեստազորայիններ։ Դամանսկի ուղարկվեցին սահմանապահ զորքերի ուժեղացված ջոկատներ, մինչդեռ թիկունքում տեղակայվեց Խորհրդային բանակի 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան, որը հագեցած էր հրետանով և [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)]] Գրադ բազմահրթիռային կայանքներով: Չինական կողմից մարտական ​​գործողությունների էր պատրաստվում 5000 հոգանոց 24-րդ հետևակային գունդը: [[Մարտի 3]]-ին Պեկինում Խորհրդային դեսպանատան մոտ տեղի ունեցավ ցույց<ref>{{Cite web |author=Footage File |title=Soviet China Border Conflict 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323232442/https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-23 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ [[Մարտի 4]]-ին չինական «Ռենմին Ռիբաո» և «Ջիեֆանգջուն Բաո» թերթերը հրապարակեցին «Նոր ցարերի հետ» վերնագրով խմբագրական, որում միջադեպի համար մեղադրում էին խորհրդային զորքերին, որոնք, ըստ հոդվածի հեղինակի, «ապստամբ ռևիզիոնիստների խմբավորման կողմից ղեկավարվող, անամոթաբար ներխուժեցին մեր երկրի [[Հեյլունցզյան]] նահանգի Վուսուլի գետի վրա գտնվող Չժենբաոդաո կղզի, հրացանային և թնդանոթային կրակ բացեցին Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի սահմանապահների վրա՝ սպանելով և վիրավորելով նրանցից շատերին»<ref name="newtsar">{{Cite web |title="Долой новых царей!" Передовая статья китайских газет "Жэньминь жибао" и "Цзефаньцзюнь бао" (4 марта 1969 г.), посвященная событиям на острове Даманский. |url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829114900/http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |archive-date=2014-08-29 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.coldwar.ru}}</ref>։ Նույն օրը խորհրդային «Պրավդա» թերթը հրապարակեց «Ամոթ սադրիչներին» վերնագրով հոդված: Հոդվածի հեղինակի խոսքերով՝ «չինական զինված ջոկատը հատել է Խորհրդային պետական ​​սահմանը և ուղղվել դեպի Դամանսկի կղզի։ Այս տարածքը պահպանող խորհրդային սահմանապահների վրա հանկարծակի կրակ է բացվել չինական կողմից։ «Կան զոհեր և վիրավորներ»<ref name="pravda1969">{{Cite web |title=Тема дня - 1 ноября 2016 г. - До свидания! |url=http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803114920/http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |archive-date=2019-08-03 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.temadnya.ru}}</ref>։ [[Մարտի 8]]-ին Դրուժբի փողոցում Չինաստանի դեսպանատան մոտ տեղի է ունեցել քաղաքացիական ցույց, որը դատապարտել է Մաո Ցզեդունի քաղաքականությունը և չինական զորքերի ներխուժումը ԽՍՀՄ։ Ցուցարարները կրել են պաստառներ՝ «Ամոթ Մաոյի կլիկային», «Կորչել չինացի առաջնորդների մեծ տերությունների շովինիզմը», «Մաո Ցզեդունի կլիկը դավաճանում է իմպերիալիզմի դեմ պայքարող ժողովուրդների գործին» և այլն գրություններով։ Ցույցը, ընդհանուր առմամբ, խաղաղ էր։ Ցուցարարները պարզապես բարձրացրել են բռունցքները և Չինաստանի դեսպանատան ուղղությամբ վանկարկել են «Ամոթ։ Ամոթ։ Ամոթ»։ Այդ օրը «Իզվեստիա» թերթը առաջին էջում հրապարակել է վերնագիր. «Մեր երկրի աշխատավոր ժողովուրդը խստորեն դատապարտում է մաոիստների սադրանքը»<ref name="Коммерсантъ">[https://www.kommersant.ru/doc/3909532 Неотъемлемая часть советской территории] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/3909532|date=20190727104818}} // Коммерсантъ</ref>։ === Մարտի 14-15-ի իրադարձություններ === [[Մարտի 14]]-ին, ժամը 11:15-ին, սահմանապահները նկատեցին կղզի շարժվող չինացիների մի խումբ։ Սահմանապահները կրակ բացեցին խմբի վրա՝ ստիպելով չինացիներին նահանջել իրենց ափ։[21] Ժամը 15:00-ին հրաման ստացվեց սահմանապահ ստորաբաժանումները կղզուց հեռացնելու մասին։ Խորհրդային սահմանապահների նահանջից անմիջապես հետո չինացի զինվորները սկսեցին գրավել կղզին։ Ի պատասխան, 57-րդ սահմանապահ ջոկատի մոտորային մանևրային խմբի ղեկավար, փոխգնդապետ Ե. Ի. Յանշինի հրամանատարությամբ ութ զրահափոխադրիչներ մարտական ​​​​շարժումով շարժվեցին դեպի Դամանսկի։ Չինացիները նահանջեցին իրենց ափ։ Ժամը 20:00-ին սահմանապահները հրաման ստացան գրավել կղզին։ Նույն գիշերը Յանշինի խումբը՝ 45 տղամարդ չորս զրահափոխադրիչներով, այնտեղ փորեց իր դիրքերը։ [[Մարտի 15]]-ին, ժամը 10:00-ին, երկու կողմերից բարձրախոսներով հեռարձակվելուց հետո, չինական 30-60 հրետանային և ականանետային արկեր սկսեցին հրետակոծել խորհրդային դիրքերը, մինչդեռ չինական հետևակի երեք վաշտ անցավ հարձակման: Սկսվեց մարտ: 400-500 չինացի զինվորներ դիրքավորվեցին կղզու հարավային մասի մոտ և պատրաստվեցին հարձակվել Յանշինի խմբի վրա թիկունքից: Նրա խմբի երկու զրահափոխադրիչները ոչնչացվեցին, և կապը խափանվեց: 57-րդ սահմանապահ ջոկատի հրամանատար գնդապետ Լեոնովի հրամանատարությամբ չորս [[Տ-62]] տանկեր հարձակվեցին չինացիների վրա կղզու հարավային ծայրում, բայց Լեոնովի տանկը ոչնչացվեց (տարբեր վարկածներով՝ RPG-2 նռնականետով կամ հակատանկային ականի հարվածով)<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 164—165. — ISBN 5-17-023613-1 ; 5-9578-0925-Х.</ref>, իսկ Լեոնովն ինքը սպանվեց չինացի դիպուկահարի կողմից՝ փորձելով փախչել իր այրվող մեքենայից: Իրավիճակը սրվեց Լեոնովի կղզու հետ անծանոթ լինելու պատճառով, ինչը հանգեցրեց նրան, որ խորհրդային տանկերը չափազանց մոտեցան չինական դիրքերին, բայց կորուստների գնով՝ խանգարելով չինացիներին հասնել կղզի: Երկու ժամ անց, սպառելով իրենց զինամթերքը, խորհրդային սահմանապահները վերջապես ստիպված եղան նահանջել կղզուց։ Պարզ դարձավ, որ մարտին տրամադրված ուժերը բավարար չէին, և չինացիները զգալիորեն գերազանցում էին սահմանապահներին։ Ժամը 17:00-ին, ճգնաժամային իրավիճակում, խախտելով Քաղբյուրոյի հրահանգը՝ խորհրդային զորքերը չներգրավել հակամարտության մեջ, Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Օլեգ Լոսիկի հրամանով, 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի այն ժամանակ գաղտնի [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|ԲՄ-21 Grad բազմակի հրթիռային համակարգերը (ՀԿՌՀ)]] կրակ բացեցին։ Արկերը ոչնչացրին չինական ուժերի նյութական և ռազմական ռեսուրսների մեծ մասը, այդ թվում՝ ուժեղացուցիչներ, ականանետներ և զինամթերքի պահեստներ։ Ժամը 17:10-ին 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի 199-րդ Վերխնե-Ուդինսկի մոտոհրաձգային գնդի 2-րդ գումարտակի զինվորները և փոխգնդապետ Սմիրնովի և գնդապետ Կոնստանտինովի հրամանատարությամբ սահմանապահները հարձակում սկսեցին չինական դիմադրությունը վերջնականապես ճնշելու նպատակով։ Չինացիները սկսեցին նահանջել իրենց դիրքերից։ Խորհրդային ուժերը նահանջեցին իրենց ափ, և չինական կողմը այլևս լայնածավալ թշնամական գործողություններ չձեռնարկեց սահմանի այս հատվածում։ Հակամարտությանը մասնակցող Խորհրդային բանակի ստորաբաժանումների անմիջական հրամանատարությունն իրականացնում էր Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատարի առաջին տեղակալ, [[Խորհրդային Միության հերոս]], [[գեներալ-լեյտենանտ]] Պավել Պլոտնիկովը: Դամանսկի կղզու շուրջ խորհրդա-չինական սահմանին ծավալված իրադարձությունները ստանձնեցին 45-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները: Կորպուսը հրամանատարում էր (1968 թվականի հուլիսի 27-ից մինչև 1970 թվականի ապրիլի 25-ը) գեներալ-մայոր Ստանիսլավ Ռժեչիցկին<ref>ЦАМО РФ, КУОС: УПК Ржечицкого С. А.</ref>։ == Չինական կողմի տեսակետ == Ինչպես վկայում է պատմության պրոֆեսոր Սյու Յանը, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական ռազմական խորհուրդը 1969 թվականի փետրվարի 19-ին որոշում ընդունեց Չժենբաոդաո կղզում (Դամանսկի) իրականացնել գործողություն՝ Չինաստանի ազգային-ազատագրական բանակի (ՉԱԱԲ) երեք վաշտերի ուժերով, և ստեղծել հատուկ հրամանատարություն։ Շենյանի ռազմական օկրուգի նախկին հրամանատար Չեն Սիլյանը հիշում էր, որ գործողության նախապատրաստությունը սկսվել էր դրա իրականացումից մոտ երեք ամիս առաջ։ Երեք դաշտային բանակների կազմից ձևավորվել էին երեք հետախուզական վաշտեր՝ յուրաքանչյուրում 200-300 մարդ։ Բոլոր սպաներն ունեին մարտական փորձ։ Անցկացվում էին լրացուցիչ վարժանքներ<ref name="автоссылка1" />։ Չինաստանում 1969 թ. մարտի իրադարձությունները ներկայումս գնահատվում են այլ կերպ<ref>{{Книга |ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/52449927 |автор=S. I︠A︡. Lavrenov |заглавие=Sovetskiĭ Soi︠u︡z v lokalʹnykh voĭnakh i konfliktakh |год=2003 |место=Moskva |издательство=AST |страниц=778 pages |isbn=5-17-011662-4, 978-5-17-011662-1, 5-271-05709-7, 978-5-271-05709-0}}</ref>․ «''1969 թ. մարտի 2-ին խորհրդային սահմանապահ զորքերի 70 հոգանոց խմբավորումը՝ երկու զրահափոխադրիչով (ԶՓ), մեկ բեռնատար և մեկ մարդատար ավտոմեքենայով, ներխուժեց Հեյլունցզյան նահանգի Հուլին գավառի մեր Չժենբաոդաո կղզի, ոչնչացրեց մեր պարեկային խումբը, այնուհետև կրակով սպանեց մեր բազմաթիվ սահմանապահների։ Սա ստիպեց մեր մարտիկներին դիմել ինքնապաշտպանական միջոցների։'' ''Մարտի 15-ին Խորհրդային Միությունը, անտեսելով Չինաստանի կառավարության բազմաթիվ նախազգուշացումները, 20 տանկի, 30 զրահափոխադրիչի և 200 հետևակայինի ուժերով, ինչպես նաև օդային աջակցությամբ, հարձակում սկսեց մեր դեմ։ 9 ժամ շարունակ կղզին քաջաբար պաշտպանող մարտիկներն ու ժողովրդական աշխարհազորայինները դիմակայեցին հակառակորդի երեք գրոհներին։ Մարտի 17-ին հակառակորդը մի քանի տանկերի, քարշակների և հետևակի ուժերով փորձեց դուրս բերել մեր զորքերի կողմից նախապես խոցված տանկը։ Մեր հրետանու փոթկահար պատասխան կրակը ոչնչացրեց հակառակորդի ուժերի մի մասը, իսկ ողջ մնացածները նահանջեցին''» (Սինվեն գունցզո շոուցե (Լրագրողի տեղեկատու)։ Պեկին, 1985 թ., էջ 251)։ == Կորուստներ == Ընդհանուր առմամբ, բախումների ընթացքում խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 58 զոհված և վերքերից մահացած (այդ թվում՝ չորս սպա) և 94 վիրավոր (այդ թվում՝ ինը սպա)<ref name="soldat">{{Cite web |title=Пограничные военные конфликты на Дальнем Востоке и в Казахстане (1969 г.) |url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129193951/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html#6_11 |archive-date=2008-01-29 |access-date=2008-02-01}}</ref>։ Չինական կողմի անդառնալի կորուստների մասին տեղեկատվությունը մինչ օրս փակ է. դրանք, ըստ տարբեր գնահատականների, կազմում են 100-ից մինչև 300 մարդ։ Բաոցին գավառում գտնվում է հուշահամալիր-գերեզմանատուն, որտեղ ամփոփված են 1969 թվականի մարտի 2-ին և 15-ին զոհված 68 չինացի զինծառայողների աճյունները։ Չինացի դասալիքից ստացված տեղեկատվությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ գոյություն ունեն նաև այլ թաղումներ<ref name="ryabushkin">''Рябушкин Д. С.'' [http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc Чем завершились события на острове Даманском] // Вопросы истории : журнал. — 2005. — № 12. — С. 168—170. {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc|date=20110516213511}}.</ref>։ Ցուցաբերած հերոսության համար հինգ զինծառայող արժանացել են [[Խորհրդային Միության հերոս|Խորհրդային Միության հերոսի]] կոչման՝ [[գնդապետ]] Դեմոկրատ Լեոնովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը (հետմահու), կրտսեր սերժանտ Վլադիմիր Օրեխովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը և կրտսեր սերժանտ Յուրի Բաբանսկին։ Բազմաթիվ սահմանապահներ և Խորհրդային բանակի զինծառայողներ պարգևատրվել են պետական պարգևներով. երեքը (հերոսի կոչման շնորհմամբ)՝ [[Լենինի շքանշան|Լենինի շքանշանով]], տասը՝ Կարմիր դրոշի շքանշանով, 31-ը՝ [[Կարմիր աստղի շքանշան|Կարմիր աստղի շքանշանով]], տասը՝ [[Փառքի շքանշան (ԽՍՀՄ)|Փառքի III աստիճանի շքանշանով]], 63-ը՝ [[«Խիզախության համար» մեդալ (ԽՍՀՄ)|«Խիզախության համար» մեդալով]], 31-ը՝ «Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով։ Խոցված [[Տ-62]] տանկը (բորտային համարը՝ 545) խորհրդային զինվորներին չհաջողվեց հետ բերել չինական կողմի մշտական գնդակոծությունների պատճառով։ Այն ականանետներով ոչնչացնելու փորձը հաջողությամբ չպսակվեց. տանկն անցավ սառույցի տակ։ Հետագայում չինացիներին հաջողվեց այն դուրս բերել իրենց ափ, և այժմ[ե՞րբ] այն գտնվում է Պեկինի ռազմական թանգարանում։ == Կարգավորում == Սառույցի հալվելուց հետո խորհրդային սահմանապահների մուտքը Դամանսկի դժվարացավ, և չինական կողմը այն գրավելու փորձերը ստիպված եղան խափանել դիպուկահարների և գնդացիրների կրակով։ [[1969|1969 թվականի]] [[սեպտեմբերի 10]]-ին հրաման տրվեց հրադադարի մասին, ըստ երևույթին, որպեսզի բարենպաստ ֆոն ստեղծվի հաջորդ օրը Պեկինի օդանավակայանում սկսված բանակցությունների համար։ Սեպտեմբերի 11-ին Պեկինում ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ [[Ալեքսեյ Կոսիգին|Ալեքսեյ Կոսիգինը]], վերադառնալով [[Հո Շի Մին|Հո Շի Մինի]] հուղարկավորությունից, և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Պետական ​​խորհրդի վարչապետ Չժոու Էնլայը համաձայնեցին դադարեցնել ռազմական գործողությունները, և որ զորքերը կմնան իրենց դիրքերում՝ առանց Դամանսկի մտնելու։ Դմիտրի Ռյաբուշկինի խոսքով՝ դրանից անմիջապես հետո չինացիները «հասան կղզի և հաստատվեցին այնտեղ», և, Ռյաբուշկինի կարծիքով, Դամանսկին 1969 թվականի սեպտեմբերից սկսած փաստացի վերահսկվում էր չինացիների կողմից<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 264.</ref>։ Ռյաբուշկինը որևէ մանրամասնություն չի տրամադրել այս վերահսկողության բնույթի մասին. թե արդյոք կղզում շենքեր են կառուցվել, թե՞ մշտական ​​բնակչություն է հաստատվել։ Սակայն Ռյաբուշկինը նշել է, որ Դամանսկին գարնանը ամբողջությամբ ողողվում է Ուսուրի գետով և չունի «հատուկ բուսականություն»<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 33.</ref>։ 1969 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ԽՍՀՄ և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունների ղեկավարների միջև նոր բանակցություններ են անցկացվել, և համաձայնություն է ձեռք բերվել խորհրդա-չինական սահմանը վերանայելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։ 1980-ականների վերջին Պեկինում և Մոսկվայում անցկացվեցին ևս մի շարք բանակցություններ։ [[1991|1991 թվականին]] Դամանսկի կղզին պաշտոնապես անցավ ՉԺՀ-ին։ 2010 թվականին ֆրանսիական «<nowiki/>[[Le Figaro]]<nowiki/>» թերթը հրապարակեց հոդվածների շարք՝ հղում անելով «Ժենմին ժիբաո» թերթի հավելվածին<ref>{{Cite web |date=2010-05-12 |title=Quand Nixon a sauvé la Chine du feu nucléaire soviétique |url=http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131929/http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=FIGARO}}</ref><ref>{{Cite web |title=Как Никсон спас Китай от советской ядерной бомбы |url=https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131924/https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.inopressa.ru}}</ref>, որտեղ պնդվում էր, թե ԽՍՀՄ-ը 1969 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին [[Միջուկային զենք|միջուկային հարված]] էր նախապատրաստում Չինաստանի դեմ։ Նմանատիպ հոդված հրապարակվեց նաև հոնկոնգյան «South China Morning Post» թերթում<ref>{{cite news |last=O'Neill |first=M. |date=2010-05-12 |title=Nixon intervention saved China from Soviet nuclear attack |url=http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304182132/http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-01-03 |work=South China Morning Post |language=en}}</ref>։ Ըստ այդ հոդվածների՝ ԱՄՆ-ը հրաժարվել էր [[չեզոքություն]] պահպանել Չինաստանին միջուկային հարված հասցնելու դեպքում և հոկտեմբերի 15-ին սպառնացել էր հարձակվել խորհրդային 130 քաղաքների վրա։ «Հինգ օր անց Մոսկվան չեղարկեց միջուկային հարվածի բոլոր պլանները, և Պեկինում սկսվեցին բանակցություններ. ճգնաժամն ավարտվեց», գրում է թերթը։ Հետազոտող Լյու Չենշանը, որը նկարագրում է Նիքսոնի հետ կապված այս դրվագը, չի հստակեցնում, թե արխիվային որ աղբյուրների վրա է հիմնվում։ Նա ընդունում է, որ այլ մասնագետներ համաձայն չեն իր պնդումների հետ։ == Հետևանքներ == Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած ռազմական հակամարտությունը, որը դարձավ [[Մաո Ցզե Դուն|Մաո Ցզեդունի]] խմբի «արկածախնդիր ուղու» գագաթնակետը (ըստ ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի նախարարության)<ref>«Доклад МИД СССР по внешнеполитическим вопросам и соображениям о возможных мероприятиях в связи с усилением враждебного Советскому Союзу курса китайского руководства». 15 мая 1969 г.</ref>, [[Կենտրոնական կոմիտե (ԽՄԿԿ)|ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեին]] դրդեց կնքել «գազատարների» համաձայնագիրը<ref>{{Cite web |title=«Новый исторический вестник»: МЕЖДУ ФРГ И ЯПОНИЕЙ: СССР В ПОИСКАХ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ПАРТНЁРСТВА В СЕРЕДИНЕ 1950-х – ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ 1970-х ГОДОВ |url=http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020330/http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |archive-date=2019-02-07 |access-date=2019-02-21}}</ref> և Մոսկվայի պայմանագիրը ԳԴՀ-ի հետ։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունը, նմանատիպ սահմանային հակամարտությունների հետ մեկտեղ, նպաստեց [[Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղային մայրուղի|Բայկալ-Ամուրյան երկաթային մայրուղու]]՝ որպես ռազմական շրջանցիկ ճանապարհի կառուցմանը<ref>{{Cite web |title="Мошкара и холод меня не пугали". Как через полстраны тянули БАМ - РИА Новости, 03.03.2020<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://ria.ru/20190929/1559208111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108093320/https://ria.ru/20190929/1559208111.html |archive-date=2021-01-08 |access-date=2021-01-05}}</ref>․ ''«Այս ժամանակ Չինաստանի հետ հարաբերությունները խիստ սրվեցին։ Պաշտպանության նախարարությունը պնդում էր Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու կառուցման վրա, քանի որ Տրանսսիբիրյան երկաթուղին, հազար կիլոմետր երկարությամբ, անցնում է Չինաստանի հետ սահմանից (ընդամենը) 30-50 կմ հեռավորության վրա։[37] Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու ռազմավարական դերը որպես Տրանսսիբիրյան երկաթուղու պահեստային տարբերակ պատերազմական ժամանակներում, երբ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների դեմ թշնամական գործողությունների ռիսկերը հատկապես բարձր են, դժվար է գերագնահատել»''։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունից հետո Հեռավոր Արևելքում սկսվեց խորհրդային ուժերի արագ կուտակումը (չինական աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել է 50 դիվիզիա<ref>{{Cite web |title=Советский Союз — социал-империалистическая сверхдержава — Маоизм.Ру<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://maoism.ru/9101#chapter-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208201954/http://maoism.ru/9101#chapter-3 |archive-date=2025-02-08 |access-date=2025-02-12}}</ref>, այլ աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել են 27 դիվիզիա, 10,000 տանկ, 1,350 կործանիչ և 350 ծանր ու միջին ռմբակոծիչներ<ref>[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/yadernyy-bumerang/?sphrase_id=241439293 РСМД :: Ядерный бумеранг<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>), այնտեղ նաև իրականացվել է լայնածավալ զորահավաք ծրագիր՝ հետագա ռազմական գործողությունների դեպքում<ref>''Дорохов В. Ж.'' Мобилизационная подготовка на приграничных с Китаем территориях СССР в 1969 году. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2018. — № 2. — С.11—15.</ref>։ Գեներալ-գնդապետ Ա. Դանիլևիչի խոսքերով․ ''«Ինչ վերաբերում է Լ. Ի. Բրեժնևին և Ա. Ա. Գրեչկոյին, ապա 1970-ականներին նրանք ավելի շատ վախենում էին Չինաստանից, քան Միացյալ Նահանգներից: Ամենաուժեղ զորքերի կենտրոնացումները ստեղծվել են արևելքում, և այնտեղ հիմնականում մատակարարվել է սովորական զենք»''։ [[Նիկոլայ Լեոնով|Նիկոլայ Լեոնովի]] խոսքերով՝ Դամանի հակամարտությունը նպաստել է Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև մերձեցմանը․ ''«ԱՄՆ-Չինաստան դաշինքը ԽՍՀՄ-ի դեմ մեծ մասամբ խորհրդային ղեկավարության անփութության հետևանք էր։ Մենք ինքներս ստեղծեցինք այն հողը, որի վրա Քիսինջերը հմտորեն կառուցեց հակասովետական ​​դաշինք։ Մենք վիճեցինք Ամուր գետի կղզիների շուրջ։ Ինչ-ինչ պատճառներով մեր ղեկավարությունը որոշեց, որ Չինաստանը թիվ մեկ թշնամին է»''։ Չինացի պատմաբանները նույնպես ընդունում են սա. ''«Չինաստանը սկսեց ԽՍՀՄ-ն դիտարկել ոչ միայն որպես ռևիզիոնիստական ​​ուղի ընտրող սոցիալիստական ​​երկիր, այլև որպես «նեոցարիստական» կայսրություն, ավելի սպառնալից և վտանգավոր, քան Ամերիկան: Ռազմավարության մեջ էական փոփոխություններ կատարվեցին: Ռազմական առումով Չինաստանը իր ջանքերը կենտրոնացրեց հյուսիսից հարձակումը հետ մղելու նախապատրաստման վրա, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ սկսեց դաշնակիցներ փնտրել: 1969 թվականի իրադարձությունների և Նիքսոնի օրոք Միացյալ Նահանգների հետ մերձեցման միջև կապը ակնհայտ է»''։ Չինաստանում Դամանի հակամարտությունը հանգեցրեց [[Մշակութային հեղափոխություն Խորհրդային Միությունում|Մշակութային հեղափոխության]], կամ առնվազն դրա առաջին փուլի ավարտին. ''«1969 թվականի ապրիլին ՉԿԿ 9-րդ համագումարում Մաո Ցզեդունը առաջ քաշեց «Ամրապնդեք միասնությունը, պատրաստվեք պատերազմի» կարգախոսը: Նոր ուղղությունը վերջ դրեց ներքին անկարգություններին, Կարմիր գվարդիաները սկսեցին ուղարկվել գյուղական վայրեր, և երկիրը սկսեց վերադառնալ գրեթե նորմալ կյանքի»''։ == Մշակույթում == Հակամարտությունը արտահայտվեց [[Վլադիմիր Վիսոցկի|Վիսոցկու]] երգերում<ref>''Марк Цыбульский.'' [http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html О «китайских» песнях Владимира Высоцкого] {{Wayback|url=http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html|date=20160819054347}} (2003)</ref>. ''«Մի անգամ, Մաոյի մեջբերումները կարդալուց հետո,'' ''Նրանք մեզ մոտ եկան նրա մեծ դիմանկարով։'' ''Մենք մի փոքր խախտեցինք կանոնները...'' ''Մնացածը դուք գիտեք թերթերից»''։ Կղզում տեղի ունեցող հակամարտությունը նաև լրագրող և գրող Նաում Մարի «Դամանսկի կղզի։ Մարտ։ 1969» ռազմական պատմության աշխատության թեման է, որը գրվել է 1969 թվականի իրադարձություններից անմիջապես հետո։ Գիրքը հիմնականում հիմնված է ոչ թե իրադարձությունների ժամանակագրության, այլ անմիջականորեն ներգրավված խորհրդային սահմանապահների հետ հարցազրույցների վրա։ 1969 թվականին Դամանսկի կղզում գրվել է «Քսաներորդ գարուն» երգը՝ Յան Ֆրենկելի երաժշտությամբ, Իգոր Շաֆերանի խոսքերով, և առաջին անգամ այնտեղ կատարել է [[Իոսիֆ Կոբզոն|Իոսիֆ Կոբզոնը]]։ Վերոնշյալ կոմպոզիտոր, բանաստեղծ և երգիչ կազմով պատվիրակությունը կղզի է մեկնել 1969 թվականի մարտի 2-ի իրադարձություններից անմիջապես հետո՝ զոհերի ընտանիքներին բարոյական աջակցություն ցուցաբերելու համար։ Նրանք մասնակցել են սահմանապահների հուղարկավորությանը, և երգը գրվել է այս ողբերգական տեսարանի ազդեցության տակ։ 1969 թվականին հրատարակվել է Միխայիլ Իորդանսկու «Դամանսկի կղզում» երգը՝ Իվան Նիկոլյուկինի տեքստերով<ref>{{Cite web |title=На острове Даманском. Музыка: Михаил Иорданский Слова: Иван Николюкин |url=http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407032638/http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |archive-date=2014-04-07 |access-date=2014-04-28}}</ref>: Դամանսկի կղզում և Ժալանաշկոլ լճում տեղի ունեցած իրադարձությունները նույնպես տեղ գտան խորհրդային զինվորների բանահյուսության մեջ<ref>{{Cite web |title=Песни о событиях на Даманском и Жаланашколе |url=http://avtomat2000.com/daman.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121022405/http://avtomat2000.com/daman.html |archive-date=2013-11-21 |access-date=2014-04-28}}</ref>: [[Յարոսլավլ|Յարոսլավլում]] [[Կոտորոսլ (գետ)|Կոտորոսլ]] գետի գետաբերանում գտնվող կղզին, որը պաշտոնական անուն չուներ, տեղի բնակիչների կողմից 1969 թվականին անվանվել է «Դամանսկի»՝ ի պատիվ Ուսուրի կղզում տեղի ունեցած իրադարձությունների<ref>[https://yarreg.ru/articles/20130917094100/ Ярославские топонимы: остров Даманский] {{Wayback|url=https://yarreg.ru/articles/20130917094100/|date=20200115171324}} // Ярославский регион</ref>: «Կոմունիզմ» խումբը Դամանսկի կղզին հիշատակում է իրենց «Նոր տարվա կենաց» («Զինվորի երազ», թրեք 15) երգում՝ «Եվ հետո նա ընկավ Դամանսկի կղզում / Շշնջաց քո անունը - Նատաշա» տողերով<ref>{{Cite web |title=ГрОб-Хроники {{!}} Новогодний тост (народн.) |url=https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131191838/https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |archive-date=2024-01-31 |access-date=2024-01-31 |website=grob-hroniki.org}}</ref>: Հակամարտության մասին նկարահանվել են վավերագրական ֆիլմեր. * «Ռազմական հակամարտություն Դամանսկի կղզում» (1969)<ref>{{Cite web |title=Кинохроника Военный конфликт на острове Даманский. (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.net-film.ru/film-27705/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611071245/https://www.net-film.ru/film-27705/ |archive-date=2019-06-11 |access-date=2025-08-15}}</ref> * «Ուսուրիի իրադարձությունների մասին» (1969)<ref>{{Cite web |title=К событиям на Уссури (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305134116/https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |archive-date=2025-03-05 |access-date=2026-01-21}}</ref> * «Դամանսկի կղզի։ 1969» (2004)<ref>[https://vk.com/wall-189974367_79434 VK.com | VK<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * Լեոնիդ Մլեչինի վավերագրական ֆիլմը {{YouTube|id=OS0AFuyBrww|title=«Արյուն ձյան վրա։ Դամանսկի»}} (2009) == Հիշատակ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Братская могила советских военнослужащих в Дальнереченске 1.jpg|Դալներեչենսկի զանգվածային գերեզմանը Պատկեր:Надгробие на могиле Николая Буйневича.jpg|Ավագ լեյտենանտ Բուինևիչ Պատկեր:Надгробие на могиле Демократа Леонова.jpg|գնդապետ Լեոնով Պատկեր:Надгробие на могиле Льва Маньковского.jpg|Ավագ լեյտենանտ Մանկովսկի Պատկեր:Надгробие на могиле Ивана Стрельникова.jpg|Ավագ լեյտենանտ Ստրելնիկով </gallery>Հեռավոր Արևելքում Դամանսկիի պաշտպանների պատվին կանգնեցվել են մի քանի հուշարձաններ: Դալներեչենսկում կանգնեցվել է հուշահամալիր՝ նվիրված 1969 թվականի մարտի 2-ին Դամանսկի կղզում զոհված հերոս սահմանապահներին: 2018 թվականին Լուչեգորսկում բացվել է Դամանսկիի իրադարձությունների հերոսներին նվիրված հուշահամալիր<ref>{{Cite web |title=В память о трагических событиях на острове Даманский в Лучегорске открыли мемориальный парк |url=https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017173958/https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |archive-date=2019-10-17 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ 2021 թվականին [[Վլադիվոստոկ|Վլադիվոստոկում]] բացվել է սահմանապահներ Իվան Ստրելնիկովի և Նիկոլայ Բուինևիչի հուշարձանը<ref>{{Cite web |title=Во Владивостоке открыли памятник героям - участникам пограничного конфликта на Даманском |url=https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209204930/https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |archive-date=2025-12-09 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{примечания}} == Գրականության ցանկ == * {{книга |автор=Бубенин Виталий. |заглавие=Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг |год=2004 |место=М.; Жуковский |издательство=Граница; Кучково поле |страниц=192 |isbn=5-86090-086-4}} * {{книга |ссылка=http://www.damanski-1969.ru/ |автор=Воропаев Виктор. |заглавие=Они отстояли свой остров Даманский! Альбом Памяти |год=2013 |страниц=591}} * {{книга |автор=Мусалов Андрей. |заглавие=Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооружённый конфликт 1969 года |год=2005 |место=М. |издательство=Экспринт |isbn=5-94038-072-7}} * Дзержинцы. / Сост. А. Садыков. Предисл. В. М. Комиссарчука. — [[Алма-Ата]]: [[Казахстан (издательство)|Казахстан]], 1975. * {{статья |ссылка= |автор=Морозов В. |заглавие=Даманский — 1969 |год=2015 |язык=ru |издание=журнал «Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра» |тип= |том= |номер=1 |страницы=7—14 |issn= |doi=}} * {{книга |ref=Петров |ссылка=http://loveread.ec/view_global.php?id=71006 |автор=Петров Игорь |заглавие=Советско-китайские войны. Пограничники против маоистов |ответственный= |год=2017 |место={{М}} |издательство=[[Эксмо (издательство)|Эксмо]] |страницы= |страниц=352 |серия=Герои в зелёных фуражках |isbn=978-5-699-95336-3 |тираж= |doi=}} * {{статья |ссылка= |автор=Плугатарёв И. |заглавие=Оружейные дебюты Даманского |год=2006 |язык= |издание=«Оружие» |тип=журнал |номер=10 |страницы=44—47 |issn= |doi=}} * {{книга |автор=Рябушкин Д. С. |заглавие=Мифы Даманского |год=2004 |место=М. |издательство=ООО «Издательство АСТ» |страниц=396 |isbn=5-17-023613-1}} * Рябушкин Д. С. Остров Даманский. Пограничный конфликт. Март 1969 г. — М.: Фонд Русские Витязи, 2015. — 172 с., ил. (Ратное дело) * Рябушкин Д. С. Это было на Даманском: монография. — Казань: Бук, 2019. — 258 с., ил. * Лободюк Н. Л. Остров Даманский: Интервью, воспоминания, фотографии. Дополнительные штрихи к событиям в марте 1969 года. Кн. изд. в год 45-летия событий на реке Уссури в мартовские дни 1969 года. — 2-е изд., доп. — М.: Граница, 2014. — 224 с., ил. * ''Полев В. А.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18024/ В снегах Даманского : (март 1969) : «Вспоминаем, чтобы помнить…» : (посвящается защитникам острова Доманский — пограничникам и воинам Советской Армии, уроженцам Земли Томской)]. — Томск : Ветер, 2018. — 238 с. * {{БРЭ|статья=Советско-китайский приграничный конфликт 1969–70|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив=https://web.archive.org/web/20221202141659/https://bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив дата=2022-12-02}} * ''Тарасов А. П.'' Даманский: оглянуться без ненависти: научное издание. — Чита : [б. и.], 2014. — 120 с. * {{книга |ссылка=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ |автор=William Burr |заглавие=The Sino-Soviet Border Conflict, 1969: U.S. Reactions and Diplomatic Maneuvers |год=2001 |язык=en |место=Washington |издательство=National Security Archive}} — сборник архивных документов [[США]]. == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] {{Wayback|url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php|date=20070208194641}} * {{cite web |author=Валерий Яременко. |date=2009-03-17 |title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны |url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/67Y6WCvly?url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |archive-date=2012-05-10 |access-date=2012-05-09 |work=Полит.ру}} * ''Рябушкин Д. С.'' [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Остров Даманский. 2 марта 1969 года] // [[Вопросы истории]]. 2004. № 5. С. 148—152. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * [https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri Горячий лёд Уссури] {{Wayback|url=https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri|date=20190308080728}} // ТАСС dv.land (02.03.2019) * [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвящённый столкновениям советских и китайских пограничников] {{Wayback|url=http://fuyuan.ru/2188/|date=20160304111753}} * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 {{Wayback|url=http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710|date=20140407081802}} * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] {{Wayback|url=http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm|date=20140415143419}} * Документальный фильм студии ГАЛАКОН {{YouTube|id=6leI3PmdCng|title=«Остров Даманский. 1969 год»}} (2004) cp83ss1le0zkvxhulky2x8o08bpmed9 2 1323263 10722574 10718718 2026-04-09T11:54:28Z Vaxtang.Yeganyan.2000 168167 10722574 wikitext text/x-wiki '''Թուրքմենստանի պատմություն''', այս երկրի տարածքի և թուրքմեն ժողովրդի անցյալն է։ [[Թուրքմենստան|Թուրքմենստանը]] գտնվում է Կենտրոնական Ասիայի հարավ-արևմտյան հատվածում և պատմականորեն հանդիսացել է կարևոր կապող օղակ Արևելքի և Արևմուտքի միջև։ Նրա աշխարհագրական դիրքը՝ [[Մետաքսի ճանապարհ|Մետաքսի ճանապարհի]] հիմնական ուղիների վրա, պայմանավորել է ոչ միայն տնտեսական ակտիվությունը, այլև բազմազան մշակութային ազդեցությունների ներթափանցումը։ Թուրքմենստանի պատմությունը ներառում է հնագույն երկրագործական մշակույթներից մինչև ժամանակակից անկախ պետության ձևավորում։ Այս աշխատանքը նպատակ ունի համակարգված ներկայացնել այդ զարգացումը՝ հիմնվելով պատմագիտական և միջազգային գիտական աղբյուրների վրա։ == Հին պատմություն == [[Թուրքմենստան|Թուրքմենստանի]] տարածքում մարդկային գործունեության առաջին վկայությունները վերաբերում են նեոլիթին (մ.թ.ա. VII–V հազարամյակներ)։ Այս շրջանի կարևոր մշակույթներից են Ջեյթունի, Անաուի և Յազի մշակույթները, որոնք ներկայացնում են վաղ երկրագործական հասարակություններ։ Ջեյթունի մշակույթը համարվում է Կենտրոնական Ասիայի առաջին նստակյաց երկրագործական մշակույթներից մեկը։ Այստեղ հայտնաբերված հնագիտական տվյալները վկայում են ցորենի մշակման, անասնապահության և կավե բնակարանների գոյության մասին։ Մ.թ.ա. I հազարամյակում տարածաշրջանը մտնում էր [[Խորեզմ|Խորեզմի]] ազդեցության գոտի։ Հետագայում այն ընդգրկվեց [[Աքեմենյան Պարսկաստան|Աքեմենյան Պարսկաստանի]] կազմում՝ որպես սատրապություն։ IV դարում մ.թ.ա. տարածաշրջանը նվաճվեց [[Ալեքսանդր Մակեդոնացի|Ալեքսանդր Մակեդոնացիի]] կողմից, ինչի արդյունքում սկսվեց հելլենիստական մշակույթի տարածումը։ Հետագա դարերում տարածքը գտնվել է [[Պարթևական թագավորություն|Պարթևական թագավորությունի]] և [[Սասանյան Պարսկաստան|Սասանյան Պարսկաստանի]] կազմում։ Արևմտյան Թուրքմենստանի Յանգադժա և Կարա-Տենգիր գյուղերի միջև հայտնաբերվել են հնագույն տեսք ունեցող մշակված կայծքարեր, մուստերյան և ուշ պալեոլիթի տիպի քարե գործիքներ։[1][2] 1949 թվականին հնագիտական ​​ուսումնասիրություններ է իրականացրել Ալեքսեյ Օկլադնիկովը։[3] Նա առաջին գտածոները կատարել է 1950-ական թվականներին։[4][5] Գործիքների և ձեռքի կացինների որոշ գտածոներ թվագրվում են աքելյան ժամանակաշրջանի վերջով։[6] Այստեղ հայտնաբերված գործիքների թվում են ձեռքի կացիններն ու սրածայրերը։[7] Որոշ գտածոներ պատկանում են ստորին պալեոլիթի (մուստերյանից առաջ) ժամանակաշրջանին։ Յանգադժայի մոտակայքում գտնվող արհեստանոցը վերին պալեոլիթի մեծ վայր է։[8] Վադիմ Ռանովի խոսքերով՝ «<nowiki/>[[Յանգա (Վիգի վտակ)|Յանգաջիի]] արհեստանոցը և հարավային Տաջիկստանում հայտնաբերված որոշ առանձին գտածոներ, ինչպես նաև Այբակի (Աֆղանստան) մոտ գտնվող հայտնի Կարա-Կամար քարանձավը [9], կարելի է միավորել մեկ խմբի մեջ, որը կարելի է անվանել Կենտրոնական Ասիայի վերին պալեոլիթի Կարա-Կամար տարբերակը։ Այն հիմնականում բնութագրվում է «բարձր ձևի» միջուկանման քերիչների, կոպիտ պրիզմայաձև միջուկների և մեծ չափի շեղբերի առկայությամբ։ Այն գտնում է նմանություններ Մերձավոր Արևելքի վերին պալեոլիթի III-IV փուլերում»։ Գիտնականները ենթադրում են, որ նեանդերթալցիները Թուրքմենստանի տարածքում բնակվել են նախապատմական ժամանակներում, քանի որ նրանց ներկայության հետքեր են հայտնաբերվել Մագդանլի գյուղի մոտակայքում (Լեբապ նահանգ): Տոմչի-Սու տեղանքը թվագրվում է միջին պլեյստոցենին: Թուրքմենստանի տարածքում հայտնաբերվել են Կայլուի[10] մեզոլիթյան վայրերը և Ջեբելի քարանձավը (Բալկանաբատ քաղաքի մոտ)[11]: Դրանց բնակիչները Վոլգա են գաղթել մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակում: Դամ-Դամ-Չեշմե 1, Դամ-Դամ-Չեշմե 2 և Ջեբելի վայրերում գերիշխում էին երկրաչափական միկրոլիթներն ու միկրոքերիչները: Այս ժողովուրդներն արդեն տիրապետում էին պարզունակ կերամիկայի արտադրության տեխնոլոգիային և շարունակում էին օգտագործել քարե գործիքներ: Մարդաբանորեն նրանք պատկանում էին հին ուրալյան ռասային[13]: Մի շարք ցուցանիշներ Ջեբելի վայրը կապում են Կելտիմինար մշակույթի հետ, որը սովորաբար կապվում է ֆինո-ուգրիկների նախնիների հետ: Թուրքմենստանի հյուսիսում գտնվող Տումեկ-Կիչիջիկ քաղաքի նեոլիթյան գերեզմանատունը պատկանում է Կելտիմինար մշակույթին: Մեզոլիթային շերտերից բացի, Ջեբել քարանձավում հայտնաբերվել են նաև նեոլիթի և վաղ բրոնզի դարի հուշարձաններ[14]: Հյուսիսային Թուրքմենստանում՝ Ամու Դարյայի հին Սարիկամիշ դելտայի հարավարևմտյան մասում, Տումեկ-Կիչիդժիկ բարձրավանդակում, 1972 թվականին ԽՍՀՄ Գիտությունների ակադեմիայի ազգագրության ինստիտուտի Խորեզմի արշավախմբի մի ջոկատ հայտնաբերեց հին գերեզմանոց, որի պալեոանթրոպոլոգիական նյութը պատկանում է Քելտեմինար մշակույթին: Տ. Ա. Տրոֆիմովայի խոսքով՝ Տումեկ-Կիչիդժիկի նեոլիթյան դամբարանադաշտի գանգերը նման են Գ. Ֆ. Դեբեցի կողմից նկարագրված հյուսիսային նախաեվրոպական գանգերին: Տումեկ-Կիչիդժիկի դամբարանադաշտի գանգաբանական նյութերը վերագրվում են Կելտեմինար մշակույթին: Այս դամբարանադաշտի գանգաբանական շարքի ուսումնասիրությունները ցույց են տվել, որ Կելտեմինար բնակչության մարդաբանական հիմքը բաղկացած էր հիպերմորֆ, համեմատաբար ցածր դեմքով դոլիխո-մեզոկրանիալ անհատներից՝ զանգվածային ուղեղով և, մեկ բացառությամբ, կովկասոիդ ռասայի լավ սահմանված գծերով: Դասական նեոլիթը ներկայացված է գյուղատնտեսական Ջեյթուն մշակույթով (մ.թ.ա. 6-5-րդ հազարամյակներ, անվանակոչվել է Ջեյթուն բնակավայրի անունով), որը կազմել է Մերձավոր Արևելքի հնագիտական ​​համալիրի ծայրամասը: Ժամանակակից լեզվաբանության համաձայն՝ այս մշակույթի կրողները խոսել են չին-կովկասյան լեզուներով, ինչը հանգեցնում է այն վարկածին, որ նրանք կարող էին նեոլիթյան մշակույթը բերել Չինաստան (Յանգշաո): Տեջենի աջ ափին գտնվող Գեոկսյուրից և Կենտրոնական Կոպետդագի Կարադեպեից հայտնաբերված պալեոանթրոպոլոգիական մնացորդները պատկանում են էնեոլիթին, իսկ Տեջենի ստորին հոսանքներում գտնվող Չագիլլի-Դեպեից, Չակմակլիդեպեից և Մոնջուկլիդեպեից, Ահալ վելայաթի Օվադանդեպեից, Տեջենի աջ ափին գտնվող Հապուզդեպեից և Սազագանից հայտնաբերված մնացորդները պատկանում են նեոլիթին: ==== Հին պատմություն ==== [[Պատկեր:Գոնուր-Դեպե.png|մինի|Գոնուր-Դեպե]] Կենտրոնական Ասիայի ամենահին նեոլիթյան մշակույթը Ջեյթուն մշակույթն է, որը սկսել է տարածվել Հարավային Թուրքմենստանում և Հյուսիսարևելյան Իրանում մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակում:[19][20] Հենց Հարավային Թուրքմենստանն էր, որը դարձավ ամբողջ [[Կենտրոնական Ասիայի միություն|Կենտրոնական Ասիայում]] գյուղատնտեսության և անասնապահության առաջացման ամենավաղ վայրը[21], իսկ մ.թ.ա. 5-4-րդ հազարամյակներում Կոպետդագի նախալեռներում գտնվող առվակների ստորին հատվածներում հին թուրքմենական ցեղերը անցան նստակյաց գյուղատնտեսության՝ ընտելացնելով ոչխարներ և շներ: Այստեղ սկսվեց արտադրության և կենցաղի բոլոր ոլորտների արագ զարգացումը, ինչը հանգեցրեց հնագիտական ​​​​հնագիտական ​​​​մշակույթներից մեկի՝ Անաու մշակույթի ի հայտ գալուն [22]: Ավելին, Անաու մշակույթի շերտերում հնագետները հայտնաբերել են որոշակի գործիքների ամենահին օրինակները ամբողջ Կենտրոնական Ասիայում, ինչպիսիք են մետաղական ուրագները : Անաու մշակույթի հետ միաժամանակ, մ.թ.ա. 5-րդ հազարամյակում, առաջացել է Նամազգա-Թեփե բնակավայրը, որի հիման վրա ձևավորվել է Մարգիանական քաղաքակրթությունը (Գոնուր-դեփե), որը Մերձավոր Արևելքի դրավիդյան մշակույթների շրջանակի մաս էր կազմում (Հարապպայի քաղաքակրթություն, Էլամ): Թուրքմենստանի հյուսիսում ծագել և գոյություն է ունեցել Քելթեմինար մշակույթը՝ նստակյաց ձկնորսների նեոլիթյան մշակույթ, որոնք ապրել են հարավային Արալյան ծովի շրջանում մ.թ.ա. 6-3-րդ հազարամյակներում, որը զարգացել է Արևմտյան Թուրքմենստանի Կասպյան ցեղերի հյուսիսային Ուզբոյի երկայնքով վերաբնակեցման և Ամու Դարյայի ստորին հոսանքների և Սարիկամիշ շրջանի զարգացման արդյունքում: [[Պատկեր:Գոնուր Դեպեի Ավերակները.jpg|մինի|Գոնուր Դեպեի Ավերակները]] Սկսած բրոնզի դարից, Թուրքմենստանը Կենտրոնական Ասիայի ամենազարգացած և մշակութային առումով առաջադեմ տարածաշրջանն էր։ Գտնվելով հին քաղաքակրթության երկու խոշորագույն կենտրոնների՝ Հնդկաստանի և Միջագետքի միջև՝ երկրի տարածքը կազմում էր հին արևելյան քաղաքակրթություններին հարակից վաղ գյուղատնտեսական համայնքների լայն գոտու մի մասը։ Հին Արևելքի բարձր զարգացած քաղաքային կենտրոններից զգալի ազդեցություն կրելով՝ հարավային թուրքմենական ցեղերը, իրենց հերթին, որոշակի ազդեցություն էին ունենում դրանց վրա: Կենտրոնական Ասիայի կորուսյալ հին քաղաքներից մեկը՝ Գոնուր-Դեպեն (թուրքմեներեն նշանակում է «շագանակագույն բլուր»), առաջացել է 4500 տարի առաջ այն վայրում, որտեղ այժմ գտնվում է Թուրքմենստանը: Այս բրոնզե դարի բնակավայրը (մ.թ.ա. 25-րդ դար) գտնվում է Թուրքմենստանի հարավ-արևելքում՝ Մարիամ օազիսում, Մուրղաբ գետի աջ ափին գտնվող ցածր բլրի վրա:[31] Գոնուր-Դեպեն Մարգիանայի ամենամեծ բնակավայրն էր և տարածաշրջանային զրադաշտական ​​կենտրոն: Այն մայրաքաղաք էր՝ իր սեփական պալատով և մի քանի տաճարներով, որոնք մրցակցում էին Ասորեստանի և Բաբելոնի տաճարների հետ: Տարբեր աղբյուրների համաձայն՝ հին բնակավայրի տարածքը տատանվում է 20-ից 50 հեկտար։ Տաճար-քաղաքը գոյություն է ունեցել մինչև մ.թ.ա. 16-րդ դարի վերջը։ Դրա կենտրոնական մասը բաղկացած է Կրեմլից, որի կենտրոնում գտնվում է պալատը, որը շրջապատված է ուղղանկյուն աշտարակներով պատերով։ Այս պատերից դուրս, արևելքում, գտնվում է ամենավաղ հայտնի Կրակի տաճարը։ Կրեմլի մյուս կողմերում են գտնվում Զոհաբերության տաճարը (արևմուտք և հարավ) և Հանրային կերակուրների համալիրը (հյուսիս)։ Տաճարները շրջապատված են հուշարձանային պատերի երկրորդ շարքով, որոնք նույնպես ամրացված են ուղղանկյուն աշտարակներով։ 2009 թվականին հայտնաբերվել են ևս երեք թագավորական դամբարաններ։ Հին ժամանակներում բազմիցս թալանված դամբարաններից յուրաքանչյուրում գտնվել են արվեստի գեղեցիկ նմուշներ, հարուստ ոսկե գանձեր և, ամենակարևորը՝ դամբարանների ճակատային մասերից պահպանված դեկորատիվ տարրերի բեկորներ՝ պատմողական տեսարաններ պատկերող խճանկարային վահանակներ: Այս խճանկարները, որոնք ստեղծվել են սվաղի վրա նկարչությունը քարե խճանկարային ներդիրների հետ համատեղող տեխնիկայով, ներկայումս աշխարհի ամենավաղ պատմողական խճանկարային նկարներն են: Գոնուր-Դեպեում հայտնաբերվել են կավե և կերամիկական անոթներ, ոսկե և արծաթե զարդեր, Միջագետքից գլանաձև կնիքներ և Հարապպայից քառակուսի կնիք:[33] Գոնուրից ստացված երեք գենոմներ շատ ընդհանրություններ ունեին Ռախիգարհիից (Հնդկաստան) կնոջ գենետիկական նյութի և Շահր-ե Սուխտեից (Իրան) ստացված ութ գենոմների հետ: Այս նմուշներից ոչ մեկը «անատոլիացի ֆերմերների» հետ կապված նախնիների վկայություն չէր ցուցաբերում:[34] I10409 նմուշը (Հարապպացի միգրանտ) նույնականացվել է որպես Y-քրոմոսոմային H1a1d2-Z4361 հապլոխմբով, որը ներկայումս տարածված է հիմնականում Հարավային Հնդկաստանում:[35] Ենթադրվում է, որ մոտավորապես 6000 տարի առաջ Ախալ-Թեքե օազիսում մշակվել է ձիավարության համար նախատեսված մի ցեղատեսակ, որը հայտնի է որպես Ախալ-Թեքե ձի կամ Ախալ-Թեքե (թուրքմեներեն՝ Ahal-teke aty): Այն առանձնանում է իր բացառիկ գեղեցկությամբ: Այն երկու մաքրարյուն ցեղատեսակներից մեկն է (արաբական ձիու հետ միասին) և հանդիսանում է ձիավարության համար նախատեսված ստանդարտ ձի: 5000 տարի շարունակ այն չի խաչասերվել այլ ցեղատեսակների հետ:[36][37][38] Կենտրոնական Ասիայում կավագործության արտադրության ամենավաղ հայտնի վայրը հարավային Թուրքմենստանն է, որտեղ առաջին կավագործական անիվը հայտնվել է մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջում: Նամազգա V կերամիկան, որը բնութագրվում է ոչ միայն իր ձևերի ճշգրիտ երկրաչափական ձևով, այլև կավի ուշադիր ընտրությամբ և նոսրացնող նյութի կազմով, հայտնաբերվել է Կոպետ-Դագի նախալեռներում:[39][40][41] Մ.թ.ա. 2-րդ հազարամյակում Թուրքմենստանի տարածքը բնակեցվել է Անդրոնովո մշակույթի արիական ցեղերով, որոնց դարդական լեզուներով խոսողները համարվում են նվաճողների առաջին ալիքը: Հետազոտողները ենթադրում են, որ մ.թ.ա. 9-7-րդ դարերում այստեղ (և հյուսիսային Աֆղանստանի հարակից տարածքում) առաջացել է Ավեստայում նկարագրված Արյոշայանների նախաիրանական միությունը: Այն մասամբ պարտվել է և մասամբ քշվել հարավ՝ թուրան-մասագեթ քոչվորների կողմից[42]: == Բակտրիա-Մարգիանայի քաղաքակրթությունը == Բակտրիա-Մարգիանայի հնագիտական ​​համալիրը բրոնզե դարի քաղաքակրթություն է, որը գոյություն է ունեցել արևելյան Թուրքմենստանում, հարավային Ուզբեկստանում, հյուսիսային Աֆղանստանում և արևմտյան Տաջիկստանում մ.թ.ա. 23-ից մինչև 18-րդ դարերը՝ միաժամանակ Պակիստանում Ինդոսի հովտի քաղաքակրթության և Միջագետքում Բաբելոնյան կայսրության հետ։ Նման քաղաքակրթության գոյությունն առաջին անգամ առաջարկվել է 1976 թվականին խորհրդային հնագետ Վիկտոր Սարիանիդիի կողմից։[43] Նրա խոսքով՝ քաղաքակրթության հիմնական կենտրոններն էին Գոնուր-Դեպեն, Նամազգա-Թեփեն և Ալթին-Դեպեն՝ ժամանակակից Թուրքմենստանի տարածքում։ Հնարավոր է, որ քաղաքակրթության միջուկը գտնվել է Աֆղանստանում կամ Բելուջիստանում, որը ներկայումս անհասանելի է հնագիտական ​​հետազոտությունների համար քաղաքական անկայունության պատճառով։ Հետևաբար, այս հնագիտական ​​մշակույթի անվանումը տատանվում է գիտական ​​հրապարակումներում՝ առաջարկվել են, ի թիվս այլոց, այնպիսի տերմիններ, ինչպիսիք են՝ «Օքսիական քաղաքակրթություն», «օազիսային քաղաքակրթություն» և «Բակտրիա-Մարգիանական մշակույթ»։Ալթին-Դեպեն բրոնզե դարի բնակավայր է (մ.թ.ա. 2300–1900), որը հայտնաբերվել է Թուրքմենստանի հարավ-արևմուտքում: Քաղաքը ծագել է տեղական գյուղատնտեսական համայնքից: Այն շրջապատված էր կավե աղյուսից կառուցված ամրացված պատով: Բնակավայրի կենտրոնում գտնվում էր շումերական ոճի զիկգուրատ տաճար, որի վրա պատկերված էր ցուլի գլուխ: Արտեֆակտները (փղոսկրե առարկաներ, կնիքներ և հախճապակյա ուլունքներ) վկայում են բնակիչների և Հարապպայի քաղաքակրթության միջև սերտ կապերի մասին:Կավե արձանիկները վկայում են անիվավոր տրանսպորտի գոյության մասին: Ալթին-Դեպեի պեղումները բացահայտել են նախաէլամական և նախաշումերական պատկերագրերի, ինչպես նաև հարապպական գիր հիշեցնող նշաններ: Բնակավայրի մշակույթը անկում է ապրել առանց արտաքին ազդեցության որևէ հետքի: Մ.թ.ա. երրորդ հազարամյակում Կենտրոնական Ասիայի հարավում վաղ քաղաքային քաղաքակրթության երկու կենտրոններում՝ Ալթին-Դեպեում և Նամազգա-Թեփեում, բնակվում էր 5000-ից 10000 մարդ: Թուրքմենական գորգագործության խորը ակունքների մասին են վկայում մ.թ.ա. 4-3-րդ հազարամյակների նկարազարդ կերամիկայի օրինակները, որոնք հայտնաբերվել են Գեոքսյուրում, Ալթին-Դեպեում, Նամազգա-Դեպեում, Ուլուգ-Դեպեում, Կարա-Դեպեում, Աշխաբադի մոտ գտնվող Ակ-Դեպեում և էնեոլիթի ու վաղ բրոնզի դարաշրջանի այլ վայրերում: Սա առաջին անգամ նշել է Կենտրոնական Ասիայի գորգերի առաջատար հետազոտող, ազգագրագետ Վ. Գ. Մոշկովան: Հնագետ Վ. Ի. Սարիանիդիի խոսքով՝ թուրքմենական գորգերը իրենց դիզայնով ուժեղ նմանություն ունեն արխայիկ տեղական կերամիկայի հետ, միևնույն ժամանակ տարբերվում են պարսկական և կովկասյան գորգերից:Հյուսված իրերի մնացորդները չէին կարող այդքան երկար գոյատևել Թուրքմենստանի շոգ կլիմայում, սակայն բազմագույն թելերից հյուսված գորգերի հետքեր են հայտնաբերվել Ալթին-Դեպեի դամբարաններում և Սումբարի հովտի (Պարկհայ) դամբարաններում: Վերջապես, ինչպես նշում է հնագետ Լ. Բ. Կիրչոն, հյուսելու անհերքելի ապացույցներ՝ հաստոցային կշիռներ, առկա են Հարավային Թուրքմենստանի հին գյուղատնտեսական մշակույթների զարգացման բոլոր փուլերում: == Հին Խորեզմ == Մինչև մ.թ.ա. 6-րդ դարը հին խորեզմացիները (խորասմացիները) գլխավորում էին սակա-մասագեթ ցեղերի համադաշնությունը, որի ամենազարգացած կենտրոնները գտնվում էին Թուրքմենստանի Մերվի և Թեջենի օազիսների տարածքում [44]: Ի. Վ. Պյանկովի խոսքով՝ մ.թ.ա. 8-րդ դարում խորեզմացի ցեղերը, որոնք բնակվում էին Թուրքմենստանի Թուրքմեն-Խորասան լեռների և Թեջենի օազիսի շրջանում, ժամանել են Ամուդարյայի ստորին հոսանքներ և խառնվել բնիկ բնակչության հետ [45]: Հեկատեոս Միլեթացին նշում է, որ Խորեզմ անունը հիշատակվում է նախաաքեմենյան ժամանակաշրջանում : Վաղ երկաթի դարաշրջանում (մ.թ.ա. 7-4-րդ դարեր) հյուսիսային Թուրքմենստանում (Ամու Դարյա գետի Սարիկամիշ դելտա) ի հայտ եկավ Կույուսայի մշակույթը, որը, Սաքար-Չագայի (Թուրքմենստանի Դաշոգուզ վելայաթ) Սակա-Մասսագետ ավանդույթների հետ համակեցության մեջ և Յազ-Դեպեի հարավային թուրքմենական մշակույթի ու հնագույն Դեհիստանի (արևմտյան Թուրքմենստան) մասնակցությամբ, ստեղծեց հին Խորեզմի մշակույթը[47][48]: Բացի այդ, Կույուսայի մշակույթը 7-6-րդ դարերի սահմանագծին ձևավորեց Խորեզմի հին պետականությունը՝ իր մայրաքաղաքով հյուսիսային Թուրքմենստանի Կյուզելիգիր քաղաքում: Հին ժամանակաշրջանում (մ.թ.ա. 5-4-րդ դարեր) Խորեզմի մայրաքաղաքը Կալալիգիր քաղաքն էր, որի բնակավայրերը նույնպես գտնվում են Թուրքմենստանի ժամանակակից Դաշոգուզ վիլայաթի տարածքում: Կալալիգիրը հին Խորեզմի ամենամեծ կենտրոնն էր, որտեղ Կալալիգիր-1 ամրոցի տարածքը հասնում էր 70 հեկտարի[51][52]: Հետազոտողները կարծում են, որ մ.թ.ա. 5-րդ դարի վերջին կամ 4-րդ դարի սկզբին առաջացած հսկայական Կալալիգիր-1 ամրոցի կառուցումը սկսվել է Խորեզմում Աքեմենյան դինաստիայի գահակալության ժամանակ: Ամրոց կառուցելու փորձը կարող էր լինել Աքեմենյան միջոցառումների համակարգի մի մասը, որը արտացոլվում է Հերոդոտոսի հայտնի պատմության մեջ Աքեմենյան թագավորների ոռոգման քաղաքականության մասին: ''^{<code><big>Կալալիգիր I-ի պալատի ճարտարապետությունը աչքի էր ընկնում իր կատարելությամբ և սկզբնական խթան հանդիսացավ խորեզմական ճարտարապետության զարգացման համար:[54] Մեկ այլ ամրոց՝ Կալալիգիր-2-ը, գտնվում էր Կալալիգիր-1-ից 10 կմ արևմուտք և հին Խորեզմի պաշտամունքային կենտրոններից մեկն էր: Հուշարձանը թվագրվում է մ.թ.ա. 4-րդ դարի կեսերին - 2-րդ դարի սկզբին:Հյուսիսային Թուրքմենստանի այս հին պաշտամունքային կենտրոնը լքվել է ամրոցի լիակատար ավերածությունից հետո, որը ուղեկցվել է մեծ հրդեհով, որի հետքերը տեսանելի են ոչ միայն պատերի, այլև բոլոր հնագիտական ​​​​գույքագրումների վրա: Խորեզմի պետությունը հիմնադրած Կույուսայ մշակույթի ներկայացուցիչները պատկանում էին դոլիխոցեֆալ մարդաբանական տիպին, որը հայտնի է հարավային Թուրքմենստանի բրոնզի դարի հնագիտական ​​​​պեղումներից: Կենտրոնական Ասիայի միակ ժամանակակից ժողովուրդը, որը պատկանում է Կույուսայ ժողովրդի դոլիխոցեֆալ տիպին, թուրքմեններն են: Սա նրանց դարձնում է հին խորեզմացիների, ինչպես նաև այլ մասագետական ​​ցեղերի անմիջական ժառանգներ:</big></code>}'' Խորեզմի պատմության հնագույն շրջանը բնութագրվում է պետության կենտրոնացմամբ և Թուրքմենստանի հյուսիսում խոշոր ոռոգման համակարգերի ստեղծմամբ, իսկ երկրի մշակույթը ձեռք է բերում հստակ քաղաքային գծեր:[60][61] Բացի այդ, հին Խորեզմում մեծ զարգացում են ապրել արհեստները, ինչպես նաև հուշարձանային շինարարությունը, որի շրջանակներում կառուցվել են Թուրքմենստանի բազմաթիվ Խորեզմի քաղաքներ (ամրոցներ), ինչպիսիք են Այբուգիր-կալան, Ակչագելինը, Գյաուր-կալան, Ջիգերբենդը, Դիարբեքիրը, Զամախշարը, Կանգա-կալան, Կապարասը, Քըրք-մոլլան, Կույուսայ-կալան, Մանգիր-կալան, Սադվարը, Շահսենեմը, Շեմախա-կալան և այլն: == Աքեմենյան կայսրության կազմում == Մ.թ.ա. 6-րդ դարի կեսերին ժամանակակից Թուրքմենստանի տարածքը, այդ թվում՝ Խորեզմը, նվաճվեց Կյուրոս II-ի կողմից և միացվեց Աքեմենյան կայսրությանը։ Կյուրոսը իր որդուն՝ Տանոքսարկեսին, նշանակեց Խորեզմի, Բակտրիայի և Պարթևստանի կառավարիչ։ Խորեզմը հիշատակվում է Դարեհ I-ի Բեհիստունյան արձանագրությունում։ Հերոդոտոսը իր «Պատմություններում» հաղորդում է, որ Խորեզմը Պարսկական կայսրության 16-րդ սատրապության մաս էր կազմում, և որ Խորեզմացիները մասնակցել են Քսերքսեսի՝ Հունաստանի դեմ արշավանքին մ.թ.ա. 480 թվականին։ Այս ժամանակահատվածում Խորեզմի մայրաքաղաքները նույնպես գտնվում էին Թուրքմենստանում։ Մ.թ.ա. 6-4-րդ դարերում այստեղ հիմնադրվեց Մարգիանայի սատրապությունը (կենտրոնը՝ Մերվ քաղաքում), որը դարձավ Աքեմենյան կայսրության մաս: Կենտրոնական Ասիայի հիմնական բնակեցված օազիսները նվաճելուց հետո պարսիկները բախվեցին երկրորդ ռազմական և քաղաքական ուժի՝ քոչվոր ցեղերի դաշինքի հետ: Այս դաշինքը գլխավորում էր մի կին՝ Թոմիրիսը, և ցեղերն իրենք, ըստ այդ իրադարձությունների մի տարբերակի, կոչվում էին մասագետներ: Մասագետները նաև ծանր հեծելազոր ունեին, և նույնիսկ նրանց մարտական ​​ձիերը բրոնզե զրահ էին կրում: Մ.թ.ա. 530 թվականին Կյուրոս II-ի բանակը հատեց մի մեծ գետ, ամենայն հավանականությամբ՝ Ամու Դարյա, և այստեղ պարսիկները սկզբում կարողացան թակարդը գցել և ոչնչացնել թշնամու ուժերի մի մասին: Սակայն, դաժան մարտից հետո Թոմիրիսի զորքերը լիովին ջախջախեցին թշնամուն, և Կյուրոս II-ը սպանվեց: Նույնիսկ պահպանվել է մի պատմություն, որ քոչվորների առաջնորդը հրամայել է կտրել Կյուրոս II-ի գլուխը և ընկղմել արյունով լցված մաշկի մեջ՝ արյունարբու թշնամուն կշտացնելու համար: Հավատարմորեն պաշտպանելով իրենց ազատության իրավունքը՝ տեղի բնակչությունը քաջության և հերոսության հիանալի օրինակ հանդիսացավ: Հին գրող Պոլիենոսը իր պատմական աշխատության մեջ պատմում է այս ժամանակաշրջանի մասին: Նա պատմում է Շիրակ անունով մի հովվի՝ սակայի հերոսական սխրանքը: Նա համարձակվեց գաղտնի առաջնորդել Դարեհ I թագավորի պարսկական ջոկատը իր ապստամբ ցեղակիցների շարքերի ետևում: Շատ օրեր քաջ հովիվը ջոկատը առաջնորդեց անապատով՝ նրանց ավելի ու ավելի հեռու տանելով՝ նրանց ոչնչացնելու նպատակով: Մեկ շաբաթ տևած ճանապարհորդությունից հետո, ծարավից և շոգից մեռնելով, պարսիկները հասկացան հովվի իրական մտադրությունները։ Նրանք սպառնացին սպանել նրան, եթե նա չառաջնորդի իրենց, բայց Շիրակի համար ետդարձի ճանապարհ չկար։ Թշնամին սպանեց նրան։ Սակայն դա նրանց չփրկեց կործանումից. պարսիկների միայն փոքրաթիվ մասն է վերադարձել տուն։ Մարգիանայի բնակչությունը ապստամբեց Դարեհի կառավարման դեմ: Մարգիանայի ապստամբության առաջնորդը ոմն Ֆրադաս էր, որը, հնարավոր է, Մարգիանայի սատրապն էր:[62] Քանի որ Մարգիանան Աքեմենյան կայսրության զգալի մասը չէր կազմում, անմիջապես որևէ գործողություն չձեռնարկվեց: Սակայն մ.թ.ա. 521 թվականի գարնան վերջին մարերը պարտվեցին: Այնուհետև Բակտրիայի սատրապ Դադարշիշը առաջ շարժվեց ապստամբների դեմ, որոնց նա պարտության մատնեց մ.թ.ա. 521 թվականի դեկտեմբերի 28-ին: Ահա թե ինչ է ասվում Ֆրադայի ապստամբության մասին Բեհիստունի արձանագրության մեջ, որը փորագրված է Դարեհի հրամանով. «Դարեհ թագավորն ասում է. Մարգիանա կոչվող երկիրը ապստամբել է իմ դեմ։ Նրանց կողմից կառավարիչ հռչակվեց Ֆրադա անունով մի մարգիացի մարդ։ Այնուհետև ես ուղարկեցի պարսից Դադարշիշին՝ իմ ենթակա, Բակտրիա սատրապին, [և] ասացի նրան. «Գնա՛ [և] հաղթիր այն բանակին, որը չի ճանաչում ինձ»։ Դադարշիշը առաջացավ իր բանակով [և] ճակատամարտ տվեց Մարգիանայի դեմ։ Ահուրամազդան օգնեց ինձ։ Ահուրամազդայի կամքով իմ բանակը լիակատար ջախջախեց ապստամբ բանակը։ Սա տեղի ունեցավ Ասիադիա ամսվա 23-ին, ճակատամարտը։ Դրանից հետո երկիրը դարձավ իմը»։ Ըստ տեքստի արամերեն տարբերակի՝ սպանվել է 55,423 մարգիացի, իսկ 6,972-ը՝ գերի է վերցվել։ == Պարթևաստան == Թուրքմենստանի վրա կենտրոնացած առաջին նահանգներից մեկը Պարթևստանն էր՝ Նիսայում մայրաքաղաքով։ Այդ ժամանակ երկրի մեկ այլ կարևոր կենտրոն էր Մերվը։ Պարթևական պետության միջուկը Պարնիներն էին, սաքա ցեղ, որը քոչվորական կյանք էր վարում Թուրքմենստանում։ Օգտվելով Սելևկյան կայսրության թուլացումից՝ նրանք նախ ենթարկեցին Հիրկանիայի և Խորասանի հարակից տարածքները, ապա՝ ամբողջ Պարսկաստանը, Միջագետքը, Հայաստանը և Բակտրիան։ Պարթևական թագավորությունը հիմնադրվել է մ.թ.ա. 250 թվականին Պարնի դահաե ցեղերի կողմից, որոնք բնակվում էին Կասպից ծովի տափաստաններում։ Նրանք ապստամբել են երկու եղբայրների՝ Արշակի և Տրդատեի գլխավորությամբ։ Նրանք զավթեցին իշխանությունը Պարթևստանում՝ Նիսան (Ալեքսանդրապոլ) դարձնելով իրենց մայրաքաղաքը։ Այսպիսով դրվեցին մեծ պարթևական պետության հիմքերը։ Իր ծաղկման շրջանում (մ.թ.ա. առաջին դարի կեսեր) թագավորությունը Միջագետքից մինչև Հնդկաստանի սահմանները հսկայական տարածքներ բերեց իր իշխանության և քաղաքական ազդեցության տակ։ Այն գոյատևեց գրեթե 470 տարի և դադարեց գոյություն ունենալ մ.թ. 220-ական թվականներին։ Հին հռոմեացի պատմաբան Հուստինոսի «Պոմպեոս Տրոգոսի «Փիլիպոսի պատմությունը» աշխատության ամփոփում» աշխատության մեջ նշվում է, որ պարթևական թագավորությունը հիմնադրվել է սկյութների կողմից[63], իսկ հայտնի խորհրդային և ռուս պատմաբան և ազգագրագետ Լ. Ն. Գումիլյովը նշում է, որ թուրքմենների նախնիները պարթևներն էին. «Թուրքմեններն ունեն հատուկ ծագում։ Հնում նրանք հայտնի էին որպես պարթևներ, որոնք մ.թ.ա. 250 թվականին մակեդոնացիներին դուրս մղեցին Իրանից, ամբողջությամբ գրավեցին այն, բայց չմիավորվեցին պարսիկների հետ. նրանք կազմեցին ֆեոդալ արիստոկրատներին մոտ շերտ։ Պարսիկները, սակայն, գյուղացիներ էին և կազմում էին հետևակը»: Հին Նոր Նիսա քաղաքը (մոտավորապես 18 հեկտար) ընդարձակվեց՝ բնակություն հաստատելով ստրկատիրական ազնվականության և տաճարի հետ։ Միհրդատ I-ի (մ.թ.ա. 174–136) օրոք Հին Նիսայի տեղում կառուցվեց Միհրդատեսկերտի թագավորական ամրոցը (մոտավորապես 14 հեկտար)՝ 43 աշտարակներով։ Դասական ճարտարագիտության տեսանկյունից ամրոցը անառիկ ամրոց էր։ 2-1-ին դարերում՝ Պարթևական կայսրության ծաղկման շրջանում, մայրաքաղաքը տեղափոխվեց Փոքր Ասիա, բայց կառավարիչները պահպանեցին հատուկ հարաբերություններ Նիսայի հետ։ Այստեղ էին գտնվում Արշակունիների դինաստիայի անդամների դամբարանները։ Հին Նիսան, բլրի վրա գտնվող մեկուսացված թագավորական ամրոց, հայտնի էր որպես Միհրդատեսկերտ («Միհրդատի ամրոց») և հիմնադրվել է Միհրդատ I-ի կամ Միհրդատ II-ի կողմից մ.թ.ա. 2-րդ դարում: Մինչև մ.թ. 1-ին դարը այն ծառայել է որպես պարթև թագավորների թաղման վայր, մինչև Արշակունիների կրտսեր ճյուղը բարձրացավ գահ, և Արբելան դարձավ թագավորական թաղման վայր: Բնակավայրը զբաղեցնում է 17 հեկտար տարածք և պարունակում է մի քանի կառույցներ. «Քառակուսի տունը»՝ որպես թագավորական գանձարան ծառայող կառույց, կառուցվել է մ.թ.ա. 2-1-ին դարերում: Այն ուներ կենտրոնական բաց բակ, որը շրջապատված էր 12 սենյակներով, որոնցից յուրաքանչյուրում կավե նստարան կար: Շենքը զարդարված էր ինչպես հելլենիստական ​​արվեստը՝ Հերկուլեսի և առյուծի գլուխների պատկերներով, այնպես էլ տեղական արվեստը՝ Արշակուդյանների բնորոշ պատկերը՝ նետերով կապարճ: «Տանը» ամենահայտնի գտածոներն են այսպես կոչված «Ռոդոգունայի արձանը»[65], «արևելյան աստվածուհու արձանը»[66] և բազմաթիվ զարդարված ռիտոններ: Այս գտածոները ցուցադրվում են Թուրքմենստանի գլխավոր թանգարանում: «Քառակուսի դահլիճը» թագավորական նստավայրի արարողակարգային սենյակն է, որը վերակառուցվել է մ.թ. I-II դարերում՝ ավելի հին կառույցից: Դահլիճի չափսերն են 20x20 մետր, կառուցված են երկու մետր բարձրությամբ հում աղյուսից պատրաստված հարթակի վրա, 10 մետր բարձրությամբ և 3 մետր հաստությամբ պատերով: Ներսում տաճարը զարդարված էր կավե արձաններով և բազմագույն որմնանկարներով: Ենթադրվում է, որ ամբողջ համալիրը ծառայել է որպես կրակի տաճար: «Կլոր տաճարը» 17 մետր տրամագծով շրջանաձև կառույց է։ Նրա ներքին հարդարանքը նախագծված էր երկու շարքով. առաջինը երեսպատված էր հարթ սպիտակ սալիկներով, իսկ երկրորդ շարքը բաժանված էր փոքր սյուներով, որոնց միջև խորշերում կանգնած էին կավե արձաններ։ Պարթևստանի մայրաքաղաք Նիսա քաղաքի մոտակայքում, ժամանակակից թուրքմենական Բագիր գյուղի տարածքում, հայտնաբերվել են ողջ Կենտրոնական Ասիայում թրծված կավե տերակոտե սալիկների ամենահին օրինակները, որոնք զարդարված են բարձրաքանդակներով և թվագրվում են պարթևական դարաշրջանին[68]: Մերվի օազիսն արդեն բնակեցված է եղել Մարգիան քաղաքակրթության ժամանակ (մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի վերջ - 2-րդ հազարամյակի սկիզբ): Սեպագիր տեքստերում այն ​​հիշատակվում է որպես Մարգու, որից էլ ծագել է շրջակա շրջանի անվանումը: Քրիստոնեական դարաշրջանի սկզբին Մերվը Պարթևստանի հիմնական քաղաքային կենտրոններից մեկն էր՝ 60 կմ² տարածքով և մի քանի օղակաձև պարիսպներով: Մ.թ. 3-րդ դարում քաղաքում հայտնվեցին առաջին քրիստոնյաները:[69] Այստեղ ձևավորվեց Մերվի հզոր մետրոպոլիսը: Նրանց գործունեության վկայությունն են 3-6-րդ դարերի քրիստոնեական դամբարանը Հին Մերվի շրջակայքում, ինչպես նաև Խարոբա-Կոշուկ կառույցը Մերվից 18 կիլոմետր հեռավորության վրա, որը որոշ հետազոտողներ համարում են քրիստոնեական եկեղեցու ավերակներ:[70] Վաղ միջնադարում Պարթևստանի անկումից հետո հարավային թուրքմենական հողերը կրկին դարձան Իրանի (Սասանյանների) ծայրամասի մաս: Հարավային Թուրքմենստանի տարածքներն այդ ժամանակ հայտնի էին որպես հյուսիսային Խորասան: 4-րդ դարում քրիստոնեությունը ներթափանցեց Թուրքմենստան. 334 թվականին Մերվում հիմնադրվեց եպիսկոպոսություն[71]: 5-6-րդ դարերում Սասանյաններին պատկանող Թուրքմենստանի տարածքի մի մասը նվաճվել է քոչվոր հեֆթալիտների կողմից: Փարքերի արտահայտած տեսակետի համաձայն՝ հեֆթալիտները «յուեբաններն» են, որոնցից վերջիններս, նրա կարծիքով, «նախաթյուրքական» ժողովուրդ էին: [72] Նմանատիպ տեսակետ է հայտնում նաև հետազոտող Բլոշետը [73], իսկ խորհրդային հետազոտող Ս. Պ. Տոլստովը Սիրդարյայի ափերը համարել է հին հեֆթալիտների սկզբնական տարածքը՝ կապված նրա կողմից նկարագրված «բարբարոսական ցեղերի ընդհանուր վերելքի» հետ: [74] Դավիթ Քրիստիանը նույնպես հեֆթալիտներին համարում է «նախաթյուրքական» ժողովուրդ: [75] 560-ական թվականներին Եփթալիտներին հաղթելուց հետո, Սասանյանները վերանվաճեցին հարավային Թուրքմենստանը։ Սակայն, ներկայիս Թուրքմենստանի հյուսիսային մասը անցավ նոր պետության՝ Թուրքական խագանության ազդեցության տակ։ ''«Թուրքմեն» էթնոնիմի ամենավաղ հիշատակումը չինական գրականության մեջ հանդիպում է որպես երկրի անվանում: Թանգի հանրագիտարանը՝ «Թունդյան» (մ.թ. 8-րդ դար), պարունակում է տեղեկություններ, որոնց համաձայն՝ Սու-դե (Սուկ-տակ - Սոգդակ՝ ըստ Ֆ. Հիրտի, որը, ամենայն հավանականությամբ, համապատասխանում է Սոգդին (Սոգդիանա)) կոչվող երկիրը, որը մ.թ. 5-րդ դարում առևտրային և քաղաքական հարաբերություններ ուներ Թանգի կայսրության հետ, կոչվում է նաև Տ'ö-kü-Möng (թուրքմենների երկիր) [76]: 8-րդ դարի առաջին քառորդի սոգդյան տնտեսական փաստաթղթերում նույնպես հիշատակվում է թուրքմենների մասին [77]:'' == Որպես Արաբական խալիֆայության և Սասանյան կայսրության մաս == 7-րդ դարում արաբները ջախջախեցին Սասանյան կայսրությունը և իսլամը բերեցին Թուրքմենստան: Արդյունքում առաջացած դժգոհությունը Ումայադների կառավարման նկատմամբ հանգեցրեց Աբու Մուսլիմի ապստամբությանը: 747 թվականի մարտին Աբու Մուսլիմը ժամանեց Մերվի օազիս և մեկ ամսվա ընթացքում հավաքեց մի քանի հազար կողմնակիցներ՝ ֆեոդալներից մինչև ստրուկներ, որոնց նա խոստացավ ազատություն: 747 թվականի հունիսի 15-ին Աբու Մուսլիմը բացահայտորեն ապստամբեց խալիֆ Մարվան II-ի դեմ: Ցուցաբերելով ուշագրավ ռազմական տաղանդ՝ Աբու Մուսլիմը ձմռանը գրավեց Մերվը, 748 թվականին գրավեց Նիշապուրը և Թուսը, իսկ 750 թվականի սկզբին լիակատար պարտության մատնեց Ումայադներին Մեծ Զաբ գետի մոտ: ''Աբբասյան խալիֆ ալ-Սաֆֆան թույլ տվեց նրան դառնալ Խորասանի կառավարիչ՝ օգտագործելով Աբու Մուսլիմի օգնությունը՝ նոր ապստամբությունները ճնշելու համար: 776-ից 783 թվականներին բնակչությունը մասնակցեց խուրամի Հաշիմ իբն Հակիմի (Մուքաննա) գլխավորած հակաարաբական ապստամբությանը: 9-րդ և 10-րդ դարերում այն ​​մաս կազմեց Թահիրյան և Սամանյան նահանգներին: 7-րդ դարում Կենտրոնական Ասիայի արաբական նվաճումից հետո այն երկրորդ կյանք ստացավ որպես հյուսիսում և արևելքում նվաճումների համար հենակետ:'' Աբբասյանների օրոք Մերվը գրական կրթության հիմնական կենտրոններից մեկն էր՝ տասը գրադարաններով։ Քաղաքը հայտնի էր որպես արաբական երկրներից, ինչպես նաև Սոգդիանայից և Կենտրոնական Ասիայի այլ երկրներից ներգաղթյալների տուն։ 813-ից 818 թվականներին խալիֆ ալ-Մամունի ժամանակավոր բնակությունը Մերվում քաղաքը դարձրեց ամբողջ խալիֆայության մայրաքաղաքը։ Քաղաքի ծաղկման շրջանը սկսվեց Սամանյանների դինաստիայի օրոք։ Մերվը իր գագաթնակետին հասավ 12-րդ դարի կեսերին, երբ սուլթան Սանջարը այն դարձրեց Սելջուկյան կայսրության մայրաքաղաք։ Այս ժամանակ Մերվի մետրոպոլիսը զարմացնում էր ժամանակակիցներին իր շենքերի մասշտաբներով և հսկայական բնակչությամբ, որը, որոշ գնահատականների համաձայն, ավելի մեծ էր, քան Կոստանդնուպոլսի և Բաղդադի բնակչությունը։ Այն շարունակում էր մնալ Կենտրոնական Ասիայի ամենամեծ կենտրոնը Խորեզմշահների օրոք։ Խորեզմշահ Մամունի ակադեմիա 1000 թվականին (այլ աղբյուրների համաձայն՝ 1004 թվականին) ապագա Խորեզմշահ Մամուն II-ը ձախափնյա Խորեզմի ամենամեծ քաղաքում՝ Գուրգանջում (ժամանակակից թուրքմենական Կոնեուրգենչ քաղաքը) ստեղծեց գիտական ​​հետազոտությունների կենտրոն («Ակադեմիա»), որում հավաքվել էին պատմաբաններ, աստղագետներ, մաթեմատիկոսներ և բժիշկներ։ Խորեզմշահ Ալի իբն Մամունը Գուրգանից կանչեց Աբու Ռեյհան ալ-Բիրունիին, և 1004 թվականին նրա հրամանով հիմնադրվեց գիտական ​​ակադեմիա, որի ղեկավարը դարձավ ալ-Բիրունին։[79] Խորեզմշահ Մամուն II-ի օրոք հռչակ ձեռք բերեց «Դար-ուլ-Հիկման» («Իմաստության տուն»), որտեղ, բացի խորեզմցիներից, աշխատել են հարյուրից ավելի գիտնականներ, իրավաբաններ, գրողներ և կրոնական գիտնականներ, որոնք եկել էին Բուխարայից, Սամարղանդից, Ջանդից, Մերվից, Նիշապուրից, Բալխից, Եգիպտոսից, Սիրիայից և այլ քաղաքներից։ ''Թուրքմենստանի Դաշոգուզ վիլայաթի թուրքմենների շրջանում պահպանվել է մի ավանդություն, որ Գիտնականների պալատը (Մամունի ակադեմիա) գոյություն է ունեցել մինչև 13-րդ դարի սկիզբը և ավերվել է միայն Խորեզմի մոնղոլների ներխուժման ժամանակ: Այս ավանդության համաձայն՝ հին ժամանակներում Խորեզմշահը որոշել է գիտնականներին տրամադրել մեծ պալատ, որտեղ աշխատել են «քառասուն հազար մոլլաներ» (գրագետներ):'' Մի անգամ, երբ օտարերկրացիները հարձակվեցին Գուրգանջի վրա և ավերեցին գրեթե ամբողջ քաղաքը, «քառասուն հազար մոլլաներ» աղոթեցին Ալլահին՝ խնդրելով, որ անհավատ զավթիչների հայացքները չդիպչեն սուրբ մարդկանց և նրանց աշակերտների դեմքերին: Ալլահը լսեց նրանց աղոթքները, և գիտնականների պալատը գլխիվայր շրջվեց և խորտակվեց գետնի տակ: Այդ ժամանակվանից ի վեր պալատի տեղը հայտնի է որպես «Քիրքմոլլա» («քառասուն մոլլա»):[82][83] == Սելջուկյան կայսրություն == Թուրքմենստանի տարածքում թյուրքական պետություն ստեղծելու առաջին փորձը կատարել է Ալպ-թեգինը, որը 10-րդ դարում հիմնադրել է Ղազնավյան պետությունը։ 10-րդ դարի առաջին կեսին օղուզները բնակվել են Սիրդարյայի տափաստաններում (Ջենդ և Յանգիկենթ քաղաքներում) և Քարաջուկ (այժմ՝ Թուրքեստանի Քարաչիկ գյուղը), Ֆարաբ և Սայրամ քաղաքներում: Աշխարհագրագետներ Իստախրիի և Իբն Հավքալի, ինչպես նաև «Հուդուդ ալ-Ալեմ» աղբյուրի տվյալներով՝ օղուզների տարածքը տարածվում էր արևմուտքում Կասպից ծովից և հարավում Ուրգենչ քաղաքից մինչև Մավերաննահրի Բուխարա և արևելքում Սաբրան քաղաք[84]: 13-12-րդ դարերում զարգանում է թյուրքական մշակույթը, որի կրողները թուրքմեններն էին (օղուզները)[85]: Թուրքմեն ժողովրդի զարգացումը կապված է օղուզ ցեղերի գաղթի հետ Թողրուլ-բեկ Սելջուկի գլխավորությամբ, ով 1037 թվականին հիմնադրել է իր սեփական պետությունը: 11-րդ դարում սելջուկները, որոնց հաճախ անվանում էին նաև թուրքմեններ[86], վերահսկողություն հաստատեցին Թուրքմենստանի տարածքում, սակայն ռազմական հաղթանակների շարքը թույլ տվեց նրանց ստեղծել ընդարձակ պետություն: 1055 թվականին սելջուկները գրավեցին Բաղդադը։ Այնուամենայնիվ, Թուրքմենստանը մնաց հզոր սելջուկյան կայսրության կենտրոնը։ Սելջուկյան արշավանքների արդյունքում թուրքմենների մեծ խմբեր բնակություն հաստատեցին Մերձավոր Արևելքում և երկար ժամանակ որոշեցին Արևմտյան Ասիայի ճակատագիրը խաչակրաց արշավանքների դարաշրջանում։[85] Նրանք այնտեղ մեծամասնություն չէին կազմում, բայց հետագայում այնտեղ ստեղծեցին մի շարք պետական ​​կազմավորումներ (Օսմանյան կայսրություն, Կարա-Կոյունլուներ և այլն)։ 1038-ից մինչև 1055 թվականը սելջուկները գրավեցին Խորասանը, Խորեզմը, Արևմտյան Իրանը, Ադրբեջանը[88] և Իրաքը: Աբբասյան խալիֆ ալ-Քայիմը ստիպված էր ճանաչել Թողրուլ Բեգին (1038–1063) որպես սուլթան և «Արևելքի և Արևմուտքի թագավոր»: Սելջուկ սուլթանը համարվում էր խալիֆի փոխարքա, մինչդեռ խալիֆն ինքը պահպանում էր միայն անվանական ինքնիշխանությունը և հոգևոր իշխանությունը: Թողրուլ Բեգի նահանգի մայրաքաղաքը Ռեյ քաղաքն էր: Ալփ Արսլանի (1063–1072) և Մալիք Շահ I-ի (1072–1092) օրոք սելջուկները նվաճեցին Հայաստանը, գրեթե ամբողջ Փոքր Ասիան, ապա Սիրիան և Պաղեստինը: Վրաստանը, Շիրվանը և Տրանսոխիան նվաճելուց հետո նրանց կառավարիչները դարձան սելջուկյան սուլթանների վասալներ: Մեծ Սելջուկյան կայսրությունը հասավ իր ամենամեծ ռազմական և քաղաքական հզորությանը Մալիք Շահի օրոք: 11-րդ դարի վերջից Սելջուկյան կայսրությունը սկսեց անկում ապրել։ Այս անկման հիմնական պատճառներն էին՝ Առաջին խաչակրաց արշավանքը, որի պատճառով կայսրությունը կորցրեց Վրաստանը, Շիրվանը, Փոքր Ասիայի ափամերձ հատվածները, Սիրիայի և Պաղեստինի մի մասը, ֆեոդալական մասնատման աճը և վասալների անջատողական ձգտումները։ Թողրուլ Բեգի օրոք սելջուկյան տոհմի անդամներին հատկացվեցին ընդարձակ կալվածքներ, որոնցից մի քանիսը ի վերջո վերածվեցին փաստացի անկախ սուլթանությունների՝ Քերման, 1041-1187; Սիրիա, 1074-1117; Ռում, 1077-1307: Սուլթանները ռազմական կալվածքներ՝ իկտա, բաժանում էին ազնվականներին և շարքային զինվորներին, ինչը թույլ էր տալիս սուլթանին պահպանել իշխանությունը: 11-րդ դարի վերջին ավարտվեցին խոշոր նվաճումները, որոնք ազնվականությանը բերեցին նոր հողեր և պատերազմական ավար, ինչը հանգեցրեց երկրի քաղաքական իրավիճակի փոփոխության: Ազնվականությունը սկսեց ձգտել իրենց կալվածքները վերածել իրավաբանորեն ժառանգականների, իսկ ռայաթների նկատմամբ իրենց իշխանությունը՝ անսահմանափակ։ Խոշոր կալվածքների տերերը ապստամբեցին՝ ձգտելով անկախության (խորիզմ 12-րդ դարի առաջին կեսին)։ Այս իրավիճակում սուլթանը սկսեց աջակցություն փնտրել իրանական պաշտոնական ազնվականության շրջանում, որը հետաքրքրված էր ուժեղ պետական ​​ապարատի և ուժեղ կենտրոնացված իշխանության գոյությամբ, սակայն կենտրոնացված քաղաքականության հին իրանական ավանդույթը վերակենդանացնելու այս փորձը ձախողվեց։ Մալիք շահի մահից հետո Մեծ Սելջուկյան կայսրությունը հայտնվեց քաղաքացիական կռիվների մեջ. սուլթանությունը հաջորդաբար անցավ Մալիք շահի մեկ որդուց մյուսին. Մահմուդը (1092–1094), Բարքիյարուքը (1094–1104), Մալիք շահ II-ը (1104–1105) և Մուհամմադը (1105–1118) ստիպված էին պայքարել ոչ միայն ազնվականության, այլև իսմայիլիական շարժման դեմ: 1118 թվականին սուլթանությունը բաժանվեց Մուհամմադի որդու՝ Մահմուդի և նրա հորեղբոր՝ Սանջարի միջև. առաջինը ստացավ Իրաքի սուլթանությունը (Արևմտյան Իրան, Իրաք և Ադրբեջան)՝ Համադան մայրաքաղաքով, իսկ երկրորդը՝ Խորասանը, Խորեզմը և Տրանսոքսիանան՝ Մերվ մայրաքաղաքով: Այս ժամանակահատվածում Մերվը ընդլայնվեց իր ամենամեծ մասշտաբներով. արաբ և պարսիկ աշխարհագրագետները այն անվանում էին «աշխարհի մայր», «մեծերի և փոքրերի հանդիպման վայր», «Խորասանի գլխավոր քաղաք» և Արևելյան իսլամական աշխարհի մայրաքաղաք: Գրավոր աղբյուրները նաև վկայում են Նիզամ ալ-Մուլքի (վեզիր, 1064–1092) կողմից հիմնադրված մեծ գրադարանի և մադրասայի, ինչպես նաև շատ այլ խոշոր մշակութային հաստատությունների մասին: Մերվի շուկան համարվում էր «Իրանի և Խուրասանի ամենամեծ քաղաքների շուկաներից լավագույնը» (Հերման 1999): 12-րդ դարում Մերվը աշխարհի ամենամեծ քաղաքներից մեկն էր: 1210 թվականին այն, հնարավոր է, ուներ մինչև 500,000 բնակչություն: Օղուզ ժողովրդի դիցաբանական, լեգենդար և պատմական ավանդույթները միասին հայտնի են որպես Օղուզ-նամե: Սելջուկները առաջինն էին, որ մուսուլմանական Արևելքում ստեղծեցին պետության կողմից հովանավորվող մեդրեսե համակարգ: Առյուծի և արևի խորհրդանիշը ծագել է թյուրքական սելջուկյան ավանդույթում (12-րդ դար): Այն հանդիպում է թյուրքական սելջուկյան դինաստիայի մետաղադրամների վրա: [[Պատկեր:Սելջուկյան դարաշրջանի արվեստ. 1180-1210 թվականներին թվագրված գերաթի սափորը Բրիտանական թանգարան.jpg|մինի|Սելջուկյան կղմինդր Ֆրիզ, քսի-ՔՍԻԻ դդ.]] == Թուրքմենստանի միջնադարյան քաղաքները == Թուրքմենստանի քաղաքները արագ աճեցին և զարգացան 11-րդ և 12-րդ դարերում, որոնցից ամենամեծ զարգացումն ապրեց Մերվը՝ դառնալով Սելջուկյան կայսրության վերջին մայրաքաղաքը, որը, որոշ աղբյուրների համաձայն, 12-րդ դարի վերջին դարձավ աշխարհի ամենամեծ քաղաքը: Սելջուկյան դարաշրջանում Մերվը միջնադարյան չափանիշներով հսկայական քաղաք էր՝ գեղեցիկ մզկիթով: Մզկիթի մոտ ավելի ուշ կառուցվեց Սուլթան Սանջարի դամբարանը, որը միջնադարյան Կենտրոնական Ասիայի ճարտարապետության լավագույն օրինակներից մեկն էր: Մերվում կային մի քանի խոշոր շուկաներ, որտեղ վաճառվում էին ամեն տեսակի շքեղ ապրանքներ, այդ թվում՝ արհեստներ, ինչպես նաև հաց, հացահատիկ և բանջարեղեն: Մերվի տնտեսությունը հիմնված էր բարձր զարգացած արհեստների վրա՝ մետաքսի, գործվածքի և բարձրորակ կերամիկայի արտադրության: Արհեստների զարգացումը և դրանց առանձնացումը գյուղատնտեսությունից քաղաքում հացի և բանջարեղենի պահանջարկ առաջացրեց: Մերվն ուներ լավ գրադարաններ և դպրոցներ: Շահրիյար-արկը՝ թագավորական պալատը, գտնվում էր քաղաքի հյուսիսարևմտյան մասում: Հարավային Թուրքմենստանի երկրորդ խոշոր քաղաքը Նիսան էր: UTAKE-ի կողմից անցկացված պեղումները բացահայտեցին Նիսայում արհեստագործական արտադրության և առևտրի անկասկած զարգացումը, ինչպես նաև քաղաքի ընդհանուր ինտենսիվ աճը: Հատկապես հաջողակ էր կերամիկայի արտադրությունը: 11-րդ և 12-րդ դարերի ինչպես ապակեպատ, այնպես էլ չապակած խեցեղենը աչքի է ընկնում իր որակով և զարդարանքի հարստությամբ: Ոչ պակաս նրբագեղ են բարակ պատերով ապակե իրերը, որոնք հաճախ պատրաստված են գունավոր ապակուց:[90] Զգալի աճ է նկատվում նաև Թուրքմենստանի այլ քաղաքներում, որտեղ աճում են արհեստավորների՝ կերամիկայի, ապակեգործների և մետաղագործների թաղամասերը: Ամենուրեք ընթանում է լայնածավալ շինարարություն՝ կառուցվում են նոր քարավանատներ, մզկիթներ և մինարեթներ: Լայնածավալ շինարարական աշխատանքները հանգեցրել են աղյուսի արտադրության աճի, այդ թվում՝ թրծված աղյուսի:[90] Թուրքմենստանում ծաղկում էին ապրում ապրանքային և դրամական հարաբերությունները, և գյուղական բնակչությունը ակտիվորեն մասնակցում էր դրանց: Սա ակնհայտ է 12-րդ դարում արդյունաբերական մշակաբույսերի զգալի տարածումից և քաղաքներում արտադրված գերազանց փայլեցված կերամիկայի բեկորների առկայությունից՝ գյուղական բնակավայրերի բոլոր ավերակներում, այդ թվում՝ 11-րդ և 12-րդ դարերի գյուղական գյուղերում: Ամենայն հավանականությամբ, 12-րդ դարում կային բազմաթիվ տեղական շուկաներ, որոնք ձգվում էին դեպի Դեհիստան քաղաքները և Թուրքմենստանի այլ քաղաքներ, ինչպիսիք են Տակը (Շահրիսլամ), Նիսան, Աբիվերդը, Մեյխենը, Սարախսը, Մերվը և այլն: Գյուղատնտեսական շրջանի կենտրոն՝ տիպիկ փոքր քաղաք, Մեյխեն (Մեհնե) քաղաքն էր, որը գտնվում էր ժամանակակից Մեանայի մոտ: Այնտեղ ծաղկում էին ապակու, կերամիկայի, երկաթի և պղնձի արտադրանքների նման արհեստները: Մեյհենյոյում նույնպես աշխույժ առևտուր էր ընթանում գյուղատնտեսական ապրանքների հետ. օրինակ՝ միայն Իդրիսի քարավանատանը կար 40 կշեռք՝ հացահատիկը կշռելու համար: Գյուղական և քաղաքային տարածքների, ինչպես նաև նստակյաց ֆերմերների և քոչվոր անասնապահների միջև ներքին առևտրից բացի, զարգացավ նաև տարանցիկ առևտուրը: Ամուլով և Մերվով, Սարախսով և Նիշապուրով անցնող հին առևտրային ճանապարհը հատկապես կարևոր էր Խորասանի համար: 11-րդ և 12-րդ դարերում այս ճանապարհի երկայնքով կառուցվեցին նոր ամրացված քարավաններ, ռաբաթներ, կայարաններ և ծածկած ջրամբարներ (սարդոբա), որը Մեծ Մետաքսի ճանապարհի հատվածներից մեկն էր: Մերվի և Ամուլի միջև գտնվող քարավանատունը, որն այժմ կոչվում է Ակչա-Կալա, հատկապես շքեղ էր: Ճանապարհի ամենադժվար հատվածներում ավազի մեջ կառուցվեցին ազդանշանային աշտարակներ: Ամբողջ ճանապարհը ցրված է կերամիկայի, ապակու և այլնի բեկորներով, ինչը հաստատում է այս առևտրային ճանապարհի երկայնքով աշխույժ երթևեկության առկայությունը:[90] 12-րդ դարում Թուրքմենստանի գյուղատնտեսական մասը ֆեոդալական երկիր էր՝ լավ զարգացած ոռոգվող գյուղատնտեսությամբ, խոշոր առևտրային և արհեստավորական քաղաքներով, ինչպես նաև տեղական շուկաներում աճող ներքին առևտրով։ Արտադրողական ուժերի մակարդակի և նյութական ու հոգևոր մշակույթի առումով Թուրքմենստանը աշխարհի առաջատար երկրների շարքում էր։[90] == Անուշտեգինի Խորեզմշահի կայսրություն == 10-րդ դարում օղուզ թուրքմենները սկսեցին ավելի ակտիվորեն ներթափանցել Խորեզմ և շփվեցին տեղի նախաթյուրքական բնակչության հետ։ Արդյունքում, 10-րդ դարում տեղի ունեցավ խորեզմացիների և որոշ թուրքմենների փոխադարձ ձուլում, խորեզմական բնակչությունը դարձավ ավելի ու ավելի թյուրքախոս, իսկ խորեզմացիների մարդաբանական տեսքը մոտեցավ ավանդական թուրքմենական տեսքին, այսինքն՝ դոլիխոցեֆալիկ։[91] Խորեզմի էթնիկական պատկերի այս փոփոխությունները հանգեցրին թուրքմենների էթնիկ գերակշռությանը այս տարածաշրջանում, մինչդեռ Խորեզմը վերածվեց ամբողջ թուրքմենական ազգի ձևավորման հիմնական կենտրոններից մեկի: [[Պատկեր:Խորեզմշահ Իլ-Արսլանի դամբարան (թուրք. ՝ Իլ-Արսլան), Քենեուրգենչ, Թուրքմենստան.jpg|մինի|Խորեզմշահ Իլ-Արսլանի դամբարան (թուրք. ՝ Իլ-Արսլան), Քենեուրգենչ, Թուրքմենստան]] ''<code>«Հին Խորեզմի տարածքը՝ Կոնեուրգենչ մայրաքաղաքով, կարող է համարվել թուրքմենական էթնիկ խմբի ձևավորման կենտրոններից մեկը։ Նախամոնղոլական ժամանակներում թուրքմենների նախնիները կազմում էին այս տարածաշրջանի հիմնական էթնիկ խումբը»:</code>'' 11-13-րդ դարերում Խորեզմում իշխել է Անուշ-Թեգինի կողմից հիմնադրված օղուզ-թուրքմենական Բեգդիլի ցեղի Խորեզմշահ-Անուշթեգենյանների թուրքմենական դինաստիան[96][97][98][99][100][101]: Խորհրդային թուրքագետ Է. Նաշիրվանովը շեշտում է, որ «... օղուզ-թուրքմենների պետությունը, այսինքն՝ Խորեզմշահերի պետությունը, որը կազմակերպվել էր մինչև մոնղոլների կողմից Խորեզմի ներխուժումը, փորձել է իր շուրջը հավաքել օղուզ-թուրքմենական ցեղերին և առաջնորդել նրանց»: Այս ժամանակահատվածում պետության մայրաքաղաքը Գուրգանջ (Կոնեուրչենչ) քաղաքն էր, իսկ հյուսիսային Թուրքմենստանի տարածքը դարձել է մուսուլմանական Արևելքի ամենամեծ և ամենահզոր պետական ​​միավորման՝ Խորեզմշահերի պետության (Խորեզմշահերի կայսրություն) կենտրոնը: 11-րդ դարի վերջից սկսած՝ Խվարազմի կայսրությունը աստիճանաբար ազատագրվեց սելջուկների պրոտեկտորատից և միացրեց նոր հողեր։ 1097 թվականին Խվարազմի կառավարիչ Քութբ ադ-Դին Մուհամմադ I-ը ստանձնեց Խվարազմշահի հին տիտղոսը։ Նրան հաջորդեց նրա որդին՝ Աբու Մուզաֆար Ալա ադ-Դին Ացիզը (1127–1156)։ Նրա որդին՝ Թաջ ադ-Դին Իլ-Արսլանը, 1157 թվականին ամբողջությամբ ազատագրեց Խվարազմի կայսրությունը [[Սելջուկների արշավանքները Հայաստան|սելջուկների]] վերահսկողությունից։ [[Պատկեր:Խորեզմշահական կայսրությունը 1220 թվականին.png|մինի|Խորեզմշահական կայսրությունը 1220 թվականին]] [[Խորեզմշահերի պետություն|Խորեզմշահ]] Ալա ադ-Դին Թեքեշի (1172–1200) օրոք պետությունը վերածվեց հսկայական կայսրության, որը ընդգրկում էր [[Պարսկաստան|Պարսկաստանը]] և [[Կենտրոնական Ասիա|Կենտրոնական Ասիան]]: 1194 թվականին Խորեզմշահի բանակը հաղթեց վերջին իրանցի սելջուկների՝ Թողրուլ Բեգի բանակին և հաստատեց [[Խորեզմի Ժողովրդական Խորհրդային Հանրապետություն|Խորեզմի]] գերիշխանությունը Իրանի նկատմամբ: 1195 թվականին [[Բաղդադի ճակատամարտ (1258)|Բաղդադի]] խալիֆ Նասիրը պարտվեց Խորեզմշահի բանակին և ճանաչեց շահ Թեքեշի իշխանությունը արևելյան Իրաքի նկատմամբ: Արևելքում՝ Կարակիթայի դեմ հաջող արշավանքները բացեցին շահ Թեքեշի ճանապարհը դեպի Բուխարա: Թեքեշի որդին՝ Ալա ադ-Դին [[Մեհմեդ II|Մուհամմադ II-ը]], ավարտեց հոր գործը 1200–1220 թվականներին: Նա գրավեց Սամարղանդը և Օտրարը Կարախիտանից, տարածեց իր իշխանությունը Աֆղանստանի հարավում գտնվող Ղազնիի հեռավոր շրջանի վրա և ենթարկեց արևմտյան Իրանն ու Ադրբեջանը: Խորեզմշահ նահանգի մայրաքաղաքը Գուրգանջն էր (ժամանակակից Կունե-Ուրգենչը Թուրքմենստանում): Այն խիտ բնակեցված քաղաք էր՝ բազմաթիվ շուկաներով: Արաբ գիտնական և գրող Զաքարիա ալ-Կազվինին նշում է, որ Գուրգանջը «հսկայական քաղաք էր Ջեյհունի ափին՝ մեծ բնակչությամբ..» և շրջապատված էր «հրեշտակների ուշադրությամբ, որոնք քաղաքը ներկայացնում են դրախտում՝ ինչպես հարսնացու փեսայի տանը»: Ալ-Կազվինին նաև հաղորդում է, որ մայրաքաղաքի բնակիչները «հմուտ արհեստավորներ» էին, մասնավորապես՝ դարբիններ, հյուսներ և այլք: Փորագրողները հայտնի էին փղոսկրից և սև փայտից պատրաստված իրենց արտադրանքով: Միջնադարյան սիրիացի պատմաբան և աշխարհագրագետ Յաքութ ալ-Համավին, որը 1219 թվականին այցելել է Գուրգանջ, գրել է. «Ես չեմ տեսել ավելի մեծ, ավելի հարուստ և ավելի գեղեցիկ քաղաք, քան Գուրգանջն է»: Քաղաքում կային բնական մետաքսի արտադրության արհեստանոցներ: == Մոնղոլական ներխուժումը Թուրքմենստան == 1219 թվականի սկզբին ժամանակակից Թուրքմենստանի տարածքը, որը Խորեզմշահ կայսրության մաս էր կազմում, ենթարկվեց մոնղոլների ավերիչ ներխուժմանը։ Մերվ և Կունե-Ուրգենչ քաղաքները վերածվեցին ավերակների, որի հետևանքով զոհվեցին մեծ թվով խաղաղ բնակիչներ։ === Մերվի բնակիչների սպանությունը === 1220 թվականին գրավվեց Խորասանի ամենամեծ քաղաքը՝ [[Մերվին|Մերվը։]] Պատմաբան [[Իբն ալ-Ասիր|Իբն ալ-Աթիրը]] հետևյալ տեղեկություններն է տրամադրում. «Այնուհետև [[Տուլինի|Տուլուին]] [Չինգիզ խանի որդին] նստեց ոսկե աթոռի վրա և հրամայեց բերել իր գերի վերցրած զինվորներին։ Նրանց բերեցին և մահապատժի ենթարկեցին, իսկ ժողովուրդը նայեց ու լաց եղավ։ Ինչ վերաբերում է հասարակ ժողովրդին, անհավատները տղամարդկանց, կանանց, երեխաներին և նրանց ունեցվածքը բաժանեցին միմյանց մեջ։ [Սարսափելի] ճիչերի, լացի և տնքոցի պատճառով [այս օրը նման էր գալիք դատաստանի օրվան, որի մասին ասվում է.] «Եվ սա այն օրն է, որը կտեսնենք»։ Նրանք բռնեցին հարուստներին, ծեծեցին և ամեն կերպ տանջեցին՝ պահանջելով փող։ Հնարավոր է, որ նրանցից մեկը մահացել է դաժան ծեծից, [չնայած] նա ոչինչ չուներ իրեն գնելու համար»: Իբն ալ-Աթիրը նաև գրել է. «Այնուհետև անհավատները այրեցին քաղաքը, այրեցին Սուլթան Սինջարի դամբարանը և փորեցին նրա գերեզմանը՝ փող փնտրելով։ Այս ամենը տեղի ունեցավ երեք օրվա ընթացքում։ Չորրորդ օրը Թուլույը [Չինգիզ խանի որդին] հրամայեց կոտորել Մերվ քաղաքի բոլոր բնակիչներին՝ հայտարարելով. «Սրանք մեզ չհնազանդվեցին»։ Եվ նրանք բոլորը սպանվեցին։ Նա հրամայեց հաշվել մահացածներին, և նրանց թիվը մոտ 700,000 էր։ «Իսկապես, մենք պատկանում ենք Ալլահին, և մենք Նրա մոտ ենք վերադառնում»։...» === Կոնեուրգենչի վրա հարձակումը և սուֆի Կուբրայի քաջությունը === Չինգիզ խանը չգնաց Սամարղանդից այն կողմ, այլ Տոլուին ուղարկեց 70,000-անոց բանակով՝ Խորասանը նվաճելու համար: 1221 թվականի սկզբին Ջոչիի, Չագաթայի և Ուգեդեյի գլխավորությամբ 50,000-անոց բանակը մոտեցավ Խվարազմշահ կայսրության մայրաքաղաք՝ Կոնե-Ուրգենչ քաղաքին: Յոթամսյա պաշարումից հետո մոնղոլ զավթիչները գրավեցին այն, ավերեցին և գերի տարան բնակիչներին: Ինչպես գրել է պատմաբան Ռաշիդ ադ-Դինը. «Մոնղոլները կատաղի կռվեցին և գրավեցին թաղամաս առ թաղամաս և պալատ առ պալատ՝ ավերելով և այրելով նրանց, մինչև որ յոթ օրվա ընթացքում այս կերպ գրավեցին ամբողջ քաղաքը։ [Այնուհետև] նրանք միանգամից բոլոր մարդկանց դուրս քշեցին տափաստան, նրանցից առանձնացրին մոտ հարյուր հազար արհեստավորների և ուղարկեցին արևելյան երկրներ։ Երիտասարդ կանանց և երեխաներին գերի տարան, իսկ մնացած մարդկանց բաժանեցին սպանվելու համար նախատեսված զինվորների միջև։ Ասում են, որ յուրաքանչյուր մոնղոլի համար քսանչորս մարդ կար, և [մոնղոլների] զինվորների թիվը ավելի քան հիսուն հազար էր։ Ամփոփելով՝ նրանք սպանեցին բոլորին, և [մոնղոլների] բանակը զբաղվեց տանջանքներով և թալանով։ Նրանք միանգամից ոչնչացրին տների և թաղամասերի մնացորդները։ [107] Չինգիզ խանը լսեց շեյխերի շեյխի՝ ձողերի ձողի՝ Նաջմ ադ-Դին Կուբրայի մասին և նրան հաղորդագրություն ուղարկեց. «Ես Խորեզմը կենթարկեմ կոտորածի և թալանման։ Իր ժամանակի այդ սուրբը պետք է լքի Խորեզմցիներին և միանա մեզ»։ Շեյխը պատասխանեց. «Յոթանասուն տարի է՝ ես գոհ եմ և այս մարդկանց հետ միասին դիմանում եմ Խորեզմի ճակատագրի դառնությանն ու քաղցրությանը։ Հիմա, երբ ժամանակը եկել է, որ դժբախտությունը գա, եթե ես փախչեմ և լքեմ այն, դա շատ հեռու կլինի ազնվականության և առատաձեռնության ճանապարհից»։ Նաջմ ադ-Դին Կուբրան մահացավ Քենե-Ուրգենչ քաղաքի վրա հարձակման ժամանակ։ Ինչպես գրել է Ջուվայնին. «Քաղաքի բնակիչները (Կենուրգենչ) ամրացան փողոցներում և թաղամասերում. նրանք սկսեցին կռվել յուրաքանչյուր փողոցում և արգելապատնեշներ կանգնեցրին յուրաքանչյուր մուտքի մոտ: [Մոնղոլական] բանակը այրեց նրանց տներն ու թաղամասերը յուղով լի անոթներով և մարդկանց կարեց նետերով ու թնդանոթներով»: Երբ քաղաքը գրավվեց, ողջ մնացած բնակիչներին քշեցին դաշտեր: Արհեստավորները (ըստ Ջուվայնիի՝ ավելի քան 100,000), ինչպես նաև երիտասարդ կանայք ու երեխաները, բաժանվեցին և ստրկացվեցին: Մնացած բնակիչները բաժանվեցին զինվորների միջև, Ջուվայնին նշել է, որ յուրաքանչյուր զինվոր ստացել է 24 մարդ, և բոլորը սպանվել են «կացիններով, քլունգներով, սրերով և մականներով»: Դրանից հետո մոնղոլ ներխուժողները բացեցին ամբարտակները, Ամու Դարյայի ջուրը դուրս ցայտեց և ողողեց ամբողջ Կենուրգենչ քաղաքը, այնպես որ տարբեր ապաստարաններում թաքնված մարդիկ մահացան, և «բնակիչներից ոչ մեկը չկենդանացավ»: === Մոնղոլների ռազմական ներխուժումը Նիսա և այլ քաղաքներ === Թոլուին (Չինգիզ խանի կրտսեր որդին) և նրա բանակը մտան Խորասան նահանգ և գրոհեցին Նեսան, որից հետո հայտնվեցին Մերվի ամրոցի պարիսպների առջև: Մերվում օգտագործվել են գրեթե բոլոր քաղաքներից գերիներ, որոնք նախկինում գրավվել էին մոնղոլների կողմից: Օգտվելով քաղաքի բնակիչների դավաճանությունից՝ մոնղոլները գրավեցին Մերվը և իրենց բնորոշ ձևով թալանեցին ու այրեցին քաղաքը 1221 թվականի ապրիլին: Մերվից մոնղոլ զավթիչները՝ Թոլուիի գլխավորությամբ, շարժվեցին դեպի պարսկական [[Նիշապուր|Նիշապուր քաղաքը]]: Չորս օր բնակիչները կռվեցին քաղաքի պարիսպների և փողոցների վրա: Քաղաքը գրավվեց, և բացառությամբ չորս հարյուր արհեստավորների, որոնք խնայվեցին և ուղարկվեցին Մոնղոլիա, մնացած տղամարդիկ, կանայք և երեխաները դաժանորեն կոտորվեցին: Ռաշիդ ադ-Դինը գրում է. ''<code>«Գարնանը, երբ [[Չինգիզ խան|Չինգիզ խանը]] պաշարել էր Թալոքանը, իշխաններ Ջոչին, Չագաթայը և [[Ուգեդեյ]]<nowiki/>ը գտնվում էին Խորեզմի գրավման վայրում։ Թոլուին գնաց Թիմուր-Կախալկա ճանապարհով (Նախշեբից մինչև Թերմեզ ճանապարհը), նա նշանակեց աջ և ձախ թևերի զորքեր, իսկ ինքը անցավ կենտրոնում՝ Մերուչակով, Բաղով և Բաշուրով, գրավեց այդ ամբողջ երկիրը, գրավեց Մերվը, այնտեղից՝ Նիշապուր՝ բոլոր կախյալ շրջաններն ու շրջանները, ինչպիսիք են՝ Սերախսը, Աբիվերդը, Նեսան, Յազիրը, Թուսը, Ջաջարմը, Ջուեյնը, [[Լեո Բենհակեր|Բեյհակը]], Խաֆը, Շեյգանը և Զերաբադը, և այդ վայրերից յուրաքանչյուրը մեծ քաղաք է. բոլորը (այս քաղաքներն ու բնակավայրերը) նա նվաճեց, նա նաև գրավեց Նիշապուր քաղաքը, իսկ նշված տարվա գարնան վերջում նա գրավեց այդ բոլոր քաղաքներն ու երկրները»:</code>'' == Թեմուրյանների դարաշրջան (14-15-րդ դարեր) == Թուրքմենստանի տարածքը դարձավ հարևան պետությունների՝ մոնղոլ-պարսկական Հուլագուիդ կայսրության (13-14-րդ դարեր) և Ոսկե Հորդայի ծայրամաս։ Նոր վերելք սկսվեց Թեմուրյանների օրոք (14-16-րդ դարեր)։ Անաու քաղաքը վերածնվեց Թեմուրյանների դարաշրջանում, և 14-րդ դարի վերջին և 15-րդ դարերում քաղաքային կյանքը ծաղկում ապրեց։ 1446-1457 թվականներին Շեյխ Ջալալ ադ-Դունյա վա ադ-Դինի պատվին կառուցվեց մեծ Սեյիդ Ջեմալ ադ-Դին մզկիթը (Գեղեցկության տուն)։ Ըստ դարպասի վրայի արձանագրությունների՝ «Գեղեցկության տուն» մզկիթը կառուցվել է իր սեփական միջոցներով Մուհամմադի կողմից 1455-1456 թվականներին՝ իր հոր՝ Ջալալ ադ-Դունյա վա ադ-Դինի հիշատակին։ Գալինա Պուգաչենկովան համոզիչ կերպով նույնացնում է մզկիթի վրա գրված տեքստում հիշատակված Մուհամմադի անունը Մուհամմադ Հուդայդոթի հետ, որի թաղված հայրը՝ Ջեմալեդդինը, Անաուից էր։ Մուհամմադ Հուդայդոթը Խորասանի կառավարիչ Աբու ալ-Քասիմ Բաբուրի (1446-1457) վեզիրն էր, որի անունը հիշատակվում է դարպասի վրա գտնվող մեծ արձանագրության մեջ։ Մզկիթի համալիրը յուրօրինակ կերպով համատեղում էր մզկիթը, շեյխի գերեզմանի վրա գտնվող իվանը, սուֆիական կրոնական հավաքույթների համար նախատեսված խանական, մեդրեսեն և ուխտավորների համար նախատեսված հուջրան: Անաու մզկիթը ավերվել է 1948 թվականի Աշխաբադի աղետալի երկրաշարժի ժամանակ: Այս կրոնական համալիրը մեծ նշանակություն ունի Թուրքմենստանի մշակութային և ճարտարապետական ​​պատմության մեջ: Համալիրը բաղկացած էր չորս կառույցներից՝ մզկիթից, որը բաղկացած է մեծ գմբեթավոր դահլիճից, դրա առջևի տապանաքարից, և երկու մեծ շենքերից՝ բարձր գմբեթավոր դահլիճներով, որոնք շրջապատում են արարողակարգային բակը: Անաու մզկիթի մուտքի գերազանց բազմագույն կերամիկական զարդարանքը մեծ արժեք և գեղարվեստական ​​​​ինքնօրինակություն ուներ. դեկորատիվ աղյուսե շարվածք՝ մաջոլիկայի ներդիրներով, երկրաչափական նախշերով և արաբական ընդարձակ խճանկարային տեքստով: Կամարի վերևում կային երկու վիշապների (աջարխ) հիանալի պատկերներ, որոնք դեմ առ դեմ էին: Նրանց դեղին մարմինները գալարվում էին մուգ կապույտ խճանկարային ֆոնի վրա՝ նուրբ ծաղկային նախշերով (խնձորի ծաղիկներ), որոնք սկսվում էին այս ֆանտաստիկ արարածների ժպտացող ծնոտներով: Վիշապների պատկերումը ճակատին անհամեմատելի է Կենտրոնական Ասիայի ճարտարապետական ​​հուշարձանների զարդարանքում: Անաու մզկիթի զարդարանքում այս մոտիվի ծագման համապարփակ բացատրությունը դեռևս չի գտնվել, չնայած այն հանգամանքին, որ վիշապի պատկերները խորը արմատներ ունեն Կենտրոնական Ասիայի արվեստի պատմության մեջ։ Ավելի ուշ Թուրքմենստանի տարածքը դարձավ Բուխարայի և Խիվայի խանությունների մաս: Այս ժամանակահատվածում ազատ թուրքմենները վերադարձան ցեղային համակարգի: Գորգագործությունը հասավ որոշակի գագաթնակետի: == Թուրքմենստանի տարածքը 16-19-րդ դարերում։ == 1654 թվականին Մանգիշլակ թերակղզուց մի քանի թուրքմեններ նախ հյուսիս գաղթեցին դեպի Աստրախանի տափաստաններ, ապա կալմիկների ճնշման տակ գաղթեցին Հյուսիսային Կովկաս (Թրուխմեններ)[113]: Մանգիշլակ թուրքմենների մեկ այլ մասը այս ժամանակ գաղթեց հարավ, որտեղ նրանք կազմեցին բազմաթիվ և ազդեցիկ թեքե տոհմը։ Մանգիշլակ թուրքմենների մեկ երրորդ մասը տեղափոխվեց Ամուդարյա և կազմեց Էրսարի ցեղը։ 17-րդ դարի սկզբին թուրքմենները բնակվում էին ժամանակակից Թուրքմենստանի ամբողջ տարածքում։ 16-17-րդ դարերում հյուսիսային թուրքմենական Վազիր քաղաքը Արևմտյան Խորեզմի իշխանության մայրաքաղաքն էր։[116] 16-րդ դարի սկզբին Խորեզմը գրավեց Բուխարայի կառավարիչ Չինգիզյան Մուհամմադ Շայբանին։ Երբ Շայբանիի զորքերը պարտվեցին Սեֆյաններին, Խորեզմը դարձավ այդ նահանգի մաս: Սակայն հյուսիսարևմտյան Խորեզմի, հիմնականում Վազիր քաղաքի բնակիչները, դժգոհ էին իրանական կառավարումից: 1511 թվականին նրանք հրավիրեցին մեկ այլ չինգիզիի՝ Աբուլ-Մանսուր Իլբարսին, իր եղբոր հետ միասին Դաշտ-ի-Կիպչակից, և Իլբարսին հռչակեցին Խորեզմի խան Վազիր քաղաքում, որը կարճ ժամանակահատվածում դարձավ ամբողջ Խորեզմի նահանգի (Խիվա խանության) մայրաքաղաքը[117][118][119]: Աբուլ-Մանսուր Իլբարսը հիմնադրեց Խորեզմի խաների Արաբշահիդների դինաստիան, որը կառավարեց Խորեզմը մինչև 18-րդ դարի երկրորդ կեսը: Այս դինաստիայի այլ խաներ նույնպես բարձրացան Վազիր քաղաքում՝ Սուլթան Հաջի խանը և Հաջի Մուհամմադ խանը: Մոնղոլների ներխուժման և Լենկթեմուրի ջարդերի հետևանքով ավերված հարավային և կենտրոնական Խորեզմի ոռոգման ցանցի աստիճանական վերականգնումը նպաստեց Դարյալըկ ջրանցքով սնուցվող ջրի քանակի կրճատմանը, որը ջուր էր մատակարարում Թուրքմենստանի բոլոր հյուսիսային շրջաններին: Դարյալըկ ջրանցքով սնուցվող բոլոր տարածքները, այդ թվում՝ Կունե-Ուրգենչ, Վազիր և այլ քաղաքները, սկսեցին ջրի խիստ պակաս զգալ, և 17-րդ դարում այս բոլոր քաղաքները խորը անկման մեջ ընկան: Միաժամանակ, Խորեզմի քաղաքական կենտրոնը տեղափոխվեց Խիվա, և Խորեզմ խան Աբուլգազին Վազիրի և Կունե-Ուրգենչի բնակչության մնացորդներին վերաբնակեցրեց հարավային Խորեզմ, որտեղ նա կառուցեց նոր քաղաք՝ Յանգի Ուրգենչը: Այսպիսով, 17-րդ դարի երկրորդ կեսին Թուրքմենստանի հյուսիսարևմտյան շրջանների ամայացման գործընթացն ավարտվում է:[120] 18-րդ դարում Թուրքմենստանի արևմտյան և հյուսիսային տարածքները, ինչպես նաև Ուզբեկստանի հյուսիսարևմտյան մասը Արալյան ծովի տարածաշրջանում, շվեդ աշխարհագրագետ և քարտեզագիր Ֆ.Ի. ֆոն Ստրահլենբրեգի քարտեզում անվանվել են Թուրքոմանիա:[121] Կունգրատ դինաստիայի առաջին Խորեզմ խանը՝ Մուհամմադ Էմինը (1763-1790), ինչպես նաև Խորեզմի (Խիվա) հետագա խաները, ապավինում էին թուրքմենական զորքերին` տարածաշրջանային Խորեզմի ֆեոդալների և ցեղային առաջնորդների անջատողական գործողությունների դեմ պայքարելու համար: Թուրքմենները օգնում էին Կունգրատ խաներին ամրապնդել իրենց իշխանությունը, հաղթել ուզբեկական ցեղային արիստոկրատիային և Խորեզմում կենտրոնացված պետություն ստեղծել: Միաժամանակ, Խորեզմի խաները սկսեցին խոշորածավալ ոռոգման նախագծեր Խորեզմի (ժամանակակից Թուրքմենստան) արևմտյան և հյուսիսարևմտյան շրջաններում, որոնք հիմնականում բնակեցված էին թուրքմեններով: 19-րդ դարում թուրքմենները կազմում էին Խորեզմի բանակի ամենամարտունակ մասը, և Խիվա խաների որոշ արշավանքներում նրանց ուժերը բաղկացած էին բացառապես թուրքմեններից:[122] 1804-1813 թվականների ռուս-պարսկական պատերազմի ժամանակ ռուս դիվանագետները մի քանի թուրքմենական ցեղերի հետ դաշինք կնքեցին Պարսկաստանի դեմ: Թուրքմենական ցեղերը չէին ենթարկվում ո՛չ Պարսկաստանին, ո՛չ էլ Խիվա խանությանը:[123] Առևտրային ճանապարհներն անցնում էին թուրքմենական հողերով, բայց թուրքմենները զբաղվում էին ոչ միայն անասնապահությամբ, այլև ավազակային ասպատակություններով (ալամաններ)՝ հիմնականում Պարսկաստանից անասուններ, կանայք և ստրուկներ գողանալու համար:[124] Պարսկական կառավարությունը, ուժասպառ լինելով, որոշեց մեկընդմիշտ վերջ դնել Մերվի օազիսի թուրքմեններին՝ այն ամբողջությամբ ավերելով: Այդ նպատակով 1860 թվականին Մերվ ուղարկվեց 12,000 հետևակային, 10,000 հեծելազորային և 33 թնդանոթային պարսկական բանակ: Սակայն 1861 թվականի սեպտեմբերին Թեքեի թուրքմենները ջախջախեցին այս բանակը: Պարսիկները կորցրեցին իրենց բոլոր մատակարարման գնացքները, և նրանց զենքերն ու զենքերը ընկան թուրքմենների ձեռքը: Նրանք այնքան շատ պարսիկների գերի վերցրին, որ ստրուկների արժեքը կտրուկ ընկավ:[125][126] === Անդրկասպյան շրջանը 1900 թվականին === 1869 թվականին Կասպից ծովի ափին հիմնադրվեց առաջին ռուսական ամրոցը՝ Կրասնովոդսկը։ 1879 թվականին Թեքեի թուրքմեններին հաջողվեց հետ մղել ռուսական ներխուժումը, սակայն 1880–1881 թվականներին թուրքմենական հողերը վերջնականապես միացվեցին Ռուսաստանին՝ գեներալ Միխայիլ Սկոբելևի գլխավորած Ախալ-Թեքեի արշավանքի արդյունքում։ Ռուս ռազմական գիտնական Գ. Ա. Լիրը Սկոբելևի մասին ասել է, որ «Ախալ-Թեքեի արշավանքը նրան հաստատեց որպես հրամանատար»։ Զորքերի վիճակը, նրանց մարտավարությունը և զենքը արշավանքի ընթացքում։ Եթե համեմատենք մեր զորքերի, մարտավարության և զենքի վիճակը Սկոբելևի արշավանքի ժամանակ մեր հակառակորդների վիճակի հետ, մենք ակնհայտորեն զգալի առավելություն ունեինք բոլոր առումներով։ Սա հնարավորություն տվեց հաղթանակներ տանել Կենտրոնական Ասիայում՝ համեմատաբար փոքր թվով զորքերով։ — Ախալ-Թեքեի արշավախումբը 1880–1881 թվականներին։[127] Գեոկ-Թեփե օազիսը վերջինն էր, որ ընկավ։ Աշխաբադը կառուցվեց որպես ամրոց, և երկիրը վերանվանվեց Անդրկասպյան մարզ։ 1885 թվականին (Կուշկայի ճակատամարտ) ռուսական տիրույթները միացան բրիտանական տիրույթներին արևելքում՝ սահմանելով ժամանակակից թուրքմենա-աֆղանական սահմանը։ Ռուսական ժամանակաշրջանում Թուրքմենստանում կառուցվեց Կենտրոնական Ասիայի երկաթուղին։ Տարածաշրջանի տնտեսությունը հիմնված էր անասնապահության և բամբակի մշակման վրա, բայց նավթային պաշարները նույնպես շահագործվում էին։ Այսպիսով, 1876 թվականին եղբայրներ Ալֆրեդ և Լյուդվիգ Նոբելների ընկերությունը փորեց առաջին նավթահորերը Թուրքմենստանի արևմուտքում։[128] Տեղի բնակչությունը մնաց գյուղական, մինչդեռ ռուս վերաբնակիչները բնակություն հաստատեցին քաղաքներում (տե՛ս նաև Թուրքմենստանում ռուսական բնակավայրերի ցանկը)։ 1879 թվականին տեղի ունեցավ Ախալ-Թեքեի առաջին արշավանքը։ Գեոկ-Թեփեի համար պատերազմում Ախալ-Թեքեի բանակը հաղթեց ռուսներին։ Գեներալ Լոմակինը հրամանատարեց ռուսական բանակին։ Նրա պարտությունից հետո ցարը գեներալ Սկոբելևին ուղարկեց երկրորդ Ախալ-Թեքեի արշավանքի։ 1881 թվականին Գեոք-Թեփեն ընկավ անհավասար ճակատամարտում։ Ախալթեքեցիները միայն սրեր ունեին, մինչդեռ ռուսները չափազանց լավ զինված էին։ == Խորհրդային Թուրքմենստան == Թուրքմենական ԽՍՀ զինանշանը՝ «Աշխարհի աշխատավորներ, միացե՛ք» կարգախոսը ԽՍՀ երկու պաշտոնական լեզուներով՝ թուրքմեներեն և ռուսերեն Հիմնական հոդված՝ Թուրքմենական Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետություն Բոլշևիկները որոշակի ազդեցություն ունեին թուրքմենական քաղաքների աշխատավորների շրջանում, ուստի խորհրդային իշխանություն հաստատելու փորձ ձեռնարկվեց կենտրոնի հետ միաժամանակ, այսինքն՝ արդեն 1917 թվականի նոյեմբերին։ Սակայն, տեղի աշխատավորները շուտով հակաբոլշևիկյան ապստամբություն սկսեցին։ Արդյունքում, Թուրքմենստանում ստեղծվեց միջազգային համագործակցային Անդրկասպյան ժամանակավոր կառավարություն, որը դիմեց Մեծ Բրիտանիային օգնության համար։ 1920 թվականին Կարմիր բանակը գրավեց Կրասնովոդսկը։ 1921 թվականի օգոստոսի 7-ին Թուրքմենստանի տարածքի մեծ մասը դարձավ Թուրքմենստանի Ինքնավար Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետության մաս՝ որպես Թուրքմենական մարզ։ 1924 թվականի հոկտեմբերի 27-ին, Կենտրոնական Ասիայի խորհրդային հանրապետությունների սահմանազատումից հետո, այն վերափոխվեց Թուրքմենական Խորհրդային Սոցիալիստական ​​Հանրապետության։ Կոմունիստները հողերը փոխանցեցին խորհրդային վերահսկողության տակ գտնվող գյուղատնտեսական կոոպերատիվներին, որոնք հիմնականում զբաղվում էին բամբակի մշակությամբ։ Նավթարդյունաբերությունը զարգացավ։ Անգրագիտության դեմ պայքարը շարունակվում էր, միաժամանակ արմատավորվում էր աթեիստական ​​գաղափարախոսություն։ 1948 թվականի հոկտեմբերի 6-ի գիշերը Աշխաբադում տեղի ունեցավ հզոր երկրաշարժ, որը խլեց 60,000-ից 100,000 մարդու կյանք։ 1954 թվականին սկսվեց Կարակումի ոռոգման ջրանցքի շինարարությունը։ 1967 թվականին շահագործման հանձնվեց Կենտրոնական Ասիա-Կենտրոնական գազատարը, որը թուրքմենական գազը տեղափոխում էր կենտրոնական Ռուսաստան։ == Վերակառուցումը Թուրքմենստանում == 1985 թվականի դեկտեմբերին [[Սափարմուրատ Նիյազով|Սապարմուրատ Նիյազովը]] դարձավ Թուրքմենական ԽՍՀ Կոմունիստական ​​կուսակցության առաջին քարտուղար, սակայն վերակառուցմանը բնորոշ էական փոփոխություններ հանրապետությունում երկար ժամանակ տեղի չունեցան մի շարք պատճառներով:Օրինակ, երբ 1989 թվականի մայիսի 1-ին Աշխաբադում և Նեբիթ-Դաղում զանգվածային անկարգություններ բռնկվեցին, որոնք գագաթնակետին հասան հայերի սեփականություն հանդիսացող մանրածախ առևտրի կետերի ջարդերով, Նիյազովը, վախենալով հետագա իրադարձություններից, ամրապնդեց Կոմունիստական ​​կուսակցությունը և սկսեց ճնշել ցանկացած այլընտրանքային հասարակական միավորում: Ավելին, 1988 թվականի հուլիսին Հանրապետության Գերագույն խորհրդի նախագահությունը արգելեց հանրահավաքներն ու երթերը Թուրքմենստանում:[130] Առաջին թուրքմենական հասարակական միավորումը՝ «Ագզիբիրլիկ»-ը, գրանցվել է միայն 1989 թվականի սեպտեմբերի 1-ին, բայց արգելվել է հանրապետության իշխանությունների կողմից 1990 թվականի հունվարի 15-ին:[131] Այսպիսով, Նիյազովը չի փորձել ժողովրդականություն ձեռք բերել՝ շահագործելով հակասովետական ​​և հակառուսական տրամադրությունները:[131] 1990 թվականի հոկտեմբերին Թուրքմենական [[ԽՍՀՄ Գերագույն խորհուրդ|ԽՍՀ Գերագույն խորհուրդը]] հաստատեց հանրապետության նախագահի պաշտոնը: Պետական ​​արտակարգ իրավիճակների կոմիտեի ստեղծումը գրեթե ոչ մի արձագանք չառաջացրեց Աշգաբադում. միայն 1991 թվականի օգոստոսի 21-ին Ս. [[Սափարմուրատ Նիյազով|Նիյազովը]] Կոմիտեի որոշումները ճանաչեց անօրինական հանրապետության տարածքում: Պետական ​​արտակարգ իրավիճակների կոմիտեից հետո Թուրքմենական ԽՍՀ կոմունիստական ​​կուսակցությունը շարունակեց գործել օրինական ճանապարհով և միայն [[1991 թվականի Մակեդոնիայի անկախության հանրաքվե|1991 թվականի]] հոկտեմբերի 26-ին տեղի ունեցած հանրապետության անկախության հանրաքվեից հետո այն ինքնալուծարվեց: == Թուրքմենբաշիների դարաշրջանը (1991–2006) == Հիմնական հոդված՝ [[Սափարմուրատ Նիյազով|Նիյազով]], Սապարմուրատ Աթաևիչ [[Պատկեր:Կոնստանտին Միշին. Անաւ մզկիթ 1900. Թուրքմենստանի Սապարմուրատ Թուրքմենբաշի Մեծի անվան կերպարվեստի թանգարան.jpg|մինի|Կոնստանտին Միշին. Անաւ մզկիթ 1900. Թուրքմենստանի Սապարմուրատ Թուրքմենբաշի Մեծի անվան կերպարվեստի թանգարան]] [[ԽՍՀՄ փլուզում|ԽՍՀՄ փլուզումից]] հետո Թուրքմենստանը անկախություն ձեռք բերեց, և հաստատվեց Սապարմուրատ Նիյազովի (Թուրքմենական ԽՍՀ Կոմունիստական ​​կուսակցության նախկին առաջին քարտուղար) ավտորիտար ռեժիմը: Նա [[Թուրքմենբաշի]] պաշտոնական տիտղոսը ստացավ 1993 թվականի հոկտեմբերի 22-ին։ 1994–1995 թվականներին երկիրը քննարկում էր Սապարմուրատ Նիյազովի՝ «Թուրքմենբաշի»-ի կողմից զբաղեցրած նախագահի բարձրագույն պաշտոնը շահի վերածելու և Թուրքմենստանը շահ հռչակելու հարցը: «Հանրապետություն» բառը հանվեց պետության «Թուրքմենստանի Հանրապետություն» անվանումից, և երկրի պաշտոնական անվանումը դարձավ «Թուրքմենստան»: Սակայն, 1994 թվականին Բալկանյան վելայաթում կայացած ավագների հանդիպման ժամանակ այս գաղափարը միաձայն չաջակցվեց Թուրքմենստանի մի քանի կլաններ ներկայացնող ավագների կողմից ([133] և այլն): Այս պատճառով, ինչպես նաև մեծապես հարևան Իրանի, Ուզբեկստանի և Ռուսաստանի ղեկավարության կողմից գաղտնի խորհրդակցությունների ժամանակ այս գաղափարի նկատմամբ արտահայտված բացասական վերաբերմունքի, ինչպես նաև Նիյազովի լարված հարաբերությունների պատճառով իր հավանական իրավահաջորդի՝ որդու՝ Մուրադի հետ, Նիյազովը շահ չհռչակվեց։ Ավելի ուշ՝ 1999 թվականի դեկտեմբերին, Սապարմուրատ Նիյազովը հռչակվեց ցմահ նախագահ։ Թուրքմենբաշիի անձի պաշտամունքը ներառում էր հուշարձանների և Թուրքմենբաշի Ռուհի մզկիթի կառուցումը, փողոցների, լեռնագագաթների և նույնիսկ ամբողջ քաղաքի անվանափոխությունը ([[Կրասնովոդսկի (Բելոկալիտվինսկի շրջան)|Կրասնովոդսկը]] դարձավ Թուրքմենբաշի): Արգելվեցին ընդդիմությունը և անվճար ինտերնետը, մտցվեց գրաքննություն, «<nowiki/>[[Երկաթե վարագույր]]<nowiki/>» և քաղաքացիների ու օտարերկրացիների հսկողություն: 2002 թվականի նոյեմբերին Աշխաբադում Նիյազովի դեմ մահափորձ էր իրականացվել. նախագահի ավտոշարասյան վրա, իբր, կրակ են բացել բեռնատարից: Միջադեպի հետևանքով ոչ ոք չի տուժել: Թուրքմենբաշին մահափորձի համար մեղադրել է թուրքմեն նախկին բարձրաստիճան պաշտոնյաներին՝ արտաքին գործերի նախարար Բորիս Շիխմուրադովին և գյուղատնտեսության նախարար Իմաբերդի Յկլիմովին: Միջադեպի կապակցությամբ ձերբակալվել է ավելի քան 200 մարդ: Խորհրդային գաղափարախոսության փոխարեն, բնակչությանը պարտադրվեց «թուրքմեն ժողովրդի գլխավոր գիրքը», որը ենթադրաբար գրել է հենց Թուրքմենբաշիը՝ «Ռուհնաման» (2001-2004. Թուրքմեն ժողովրդի հոգևորության փիլիսոփայական և պատմական ուսումնասիրություն): Գիրքը հրահանգներ և ուխտեր է սահմանում երկրի ներկա և ապագա սերունդների համար, որոնք իրենց կարգավիճակով համեմատելի են Ղուրանի հետ: Բնակչության քաղաքական, սոցիալական, տնտեսական և առօրյա կյանքում ներդրվեցին բազմաթիվ նորարարություններ, որոնցից մի քանիսը աբսուրդային էին: Միևնույն ժամանակ, բնական գազի արտահանման և սոցիալական աջակցության որոշակի միջոցառումների շնորհիվ, Թուրքմենստանին հաջողվեց պահպանել չափավոր բարձր կենսամակարդակ: == Ժամանակաշրջան == Հակառակ Թուրքմենբաշիի հանկարծակի մահից հետո Թուրքմենստանում համակարգային ճգնաժամի մասին տարածված և որոշ վերլուծաբանների կանխատեսումների, Նիյազովի 2006 թվականի դեկտեմբերի 21-ին արագ և անսպասելի մահից հետո քաղաքական իշխանության փոխանցումը արտաքուստ խաղաղ էր՝ առանց որևէ ակնհայտ ճգնաժամի: Այնուամենայնիվ, խորհրդարանի (Մեջլիս) խոսնակի կողմից սահմանադրորեն պարտադրված նախագահական պարտականությունները (այս պաշտոնը զբաղեցնող Օվեզգելդի Աթաևի դեմ հարուցվել էր քրեական գործ) տեղի չունեցան: Թուրքմենստանի Անվտանգության խորհրդի որոշմամբ փոխվարչապետ և առողջապահության նախարար Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը դարձավ երկրի ժամանակավոր ղեկավար: Հետագայում նա ընտրվեց Թուրքմենստանի երկրորդ նախագահ 2007 թվականի փետրվարի 11-ի ընտրություններում: Թուրքմենբաշիի նորարարությունների մեծ մասը չեղարկվեց, և նրա անձի պաշտամունքը մեծ մասամբ վերացվեց: Ավտորիտար ռեժիմը որոշ չափով ազատականացվեց, և իրականացվեցին այլ բարեփոխումներ: 2012 թվականի փետրվարի 12-ին տեղի ունեցան չորրորդ նախագահական ընտրությունները: Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը ընտրվեց երկրորդ ժամկետով՝ հավաքելով ձայների 96.70%-ը։[136] 2012 թվականի օգոստոսի 21-ին ստեղծվեց երկրորդ կուսակցությունը՝ Արդյունաբերողների և ձեռնարկատերերի կուսակցությունը։ Մինչ այդ երկրում գործում էր միակուսակցական համակարգ։[137] 2017 թվականի հինգերորդ նախագահական ընտրություններում Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը ընտրվեց երրորդ ժամկետով՝ հավաքելով ձայների 97.69%-ը։ 2022 թվականի մարտի 12-ին տեղի ունեցան վեցերորդ նախագահական ընտրությունները։ Գործող նախագահ Գուրբանգուլի Բերդիմուհամեդովը հայտարարեց, որ չի մասնակցելու ընտրություններին, քանի որ «պետք է տեղ զիջի երիտասարդ սերնդին»։ Նրա որդին՝ Սերդար Բերդիմուհամեդովը, հաղթեց ընտրություններում՝ հավաքելով ձայների 72.97%-ը։ rzg9dgdteshlo3vppmf2ac3f921ua7i 2 1323298 10722571 10719752 2026-04-09T11:50:57Z Սերգեյ Սարդարյան 168637 10722571 wikitext text/x-wiki Խորհրդային-ճապոնական պատերազմի սկզբում Կուրիլյան կղզիներում կար ավելի քան 80,000 ճապոնացի զինվոր, ավելի քան 200 թնդանոթ և 60 տանկ։ Օդանավակայանները նախատեսված էին 600 ինքնաթիռ տեղավորելու համար, բայց դրանց գրեթե բոլորը հետ կանչվեցին ճապոնական կղզիներ՝ ամերիկյան ուժերի դեմ կռվելու համար։ Օնեկոտանից հյուսիս գտնվող կղզու կայազորները ենթարկվում էին Հյուսիսային Կուրիլների հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Ֆուսակի Ցուցումիին, իսկ Օնեկոտանից հարավ գտնվողները՝ 5-րդ ռազմաճակատի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Կիիչիրո Հիգուչիին (շտաբը գտնվում էր Հոկայդոյում)։ Ամենաուժեղ ամրացված կղզին Շումշու կղզեխմբի ամենահյուսիսային կղզին էր, որը գտնվում էր Կամչատկայի հարավային ափից ընդամենը 6.5 մղոն (մոտ 12 կիլոմետր) հեռավորության վրա։ Այնտեղ տեղակայված էին 91-րդ հետևակային դիվիզիայի 73-րդ հետևակային բրիգադը, 31-րդ ՀՕՊ գունդը, ամրոցային հրետանային գունդը, 11-րդ տանկային գունդը (բացառությամբ մեկ վաշտի), Կատաոկայի ռազմածովային բազայի կայազորը, օդանավակայանի հրամանատարությունը և առանձին ստորաբաժանումներ։Հակադեսանտային պաշտպանական ամրությունների խորությունը 3-4 կմ էր: Կղզում կային 34 բետոնե հրետանային արկղեր և 24 բունկեր, 310 փակ գնդացիրային դիրքեր և բազմաթիվ ստորգետնյա ապաստարաններ զորքերի և ռազմական տեխնիկայի համար՝ մինչև 50 մետր խորությամբ: Ամրոցների մեծ մասը ստորգետնյա անցումներով միացված էր մեկ պաշտպանական համակարգի մեջ: Շումշուի կայազորը բաղկացած էր 8480 մարդուց, բոլոր տեսակի 98 թնդանոթից, 64 տանկից և 6 ինքնաթիռից՝ կամիկաձե օդաչուներով:Բոլոր ռազմական կառույցները մանրակրկիտ քողարկված էին բազմաթիվ կեղծ ամրություններով: Այս ամրությունների զգալի մասը անհայտ էր խորհրդային հրամանատարությանը, որը ճշգրիտ տեղեկություններ չուներ կղզու պաշտպանական համակարգի մասին, ինչը գործողության ընթացքում կրած զգալի կորուստների պատճառներից մեկն էր: Շումշուի կայազորը կարող էր համալրվել հարևան, նույնպես ուժեղ ամրացված Պարամուշիր կղզու զորքերով (այնտեղ տեղակայված էր ավելի քան 13,000 զինվոր): Կուրիլյան կղզիներում զորքեր շտապ վայրէջք կատարելու խորհրդային հրամանատարության որոշման վրա ազդող գործոններից մեկը (նախկինում այս հարցը մշակվել էր միայն ընդհանուր առմամբ, ենթադրվում էր, որ կղզու կայազորները ստիպված կլինեն հանձնվել Մանջուրիայում և Խաղաղ օվկիանոսում ճապոնական հիմնական ուժերի պարտությունից հետո) ամերիկացիների բացահայտված մտադրությունն էր ընդունել ճապոնացիների կապիտուլյացիան կղզիներում և վերահսկողություն հաստատել դրանց նկատմամբ։Օգոստոսի 15-ին Ստալինը Թրումանից նամակ ստացավ, որին կից էր գեներալ ՄակԱրթուրի հրամանը, որ Ճապոնիայի Խաղաղօվկիանոսյան կղզիների բոլոր կայազորները հանձնվում են ԱՄՆ Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի գլխավոր հրամանատարին:[15] Ստալինի և Թրումանի միջև հետագա նամակագրությունը հաստատեց ամերիկացիների ուժեղ ցանկությունը՝ տիրանալ Կուրիլյան կղզիներին ամբողջությամբ կամ մասամբ: Դրանից հետո Հեռավոր Արևելքում խորհրդային զորքերի գլխավոր հրամանատար, Խորհրդային Միության մարշալ Ա. Մ. Վասիլևսկին անմիջապես հրահանգ ստացավ գրավել Կուրիլյան կղզիները, և նույն օրը Ա. Մ. Վասիլևսկին հրաման տվեց իրականացնել գործողությունը: Խորհրդային հրամանատարության ծրագիրն էր հանկարծակի ծովային հարձակում սկսել կղզու հյուսիս-արևմուտքում և խոշոր հարձակում սկսել Կատաոկայի ռազմածովային բազայի ուղղությամբ, գրավել կղզին և օգտագործել այն որպես ցատկահարթակ շղթայի մյուս կղզիներից թշնամու ուժերի հետագա մաքրման համար։Գործողության մեկնարկային կետը Պետրոպավլովսկ-Կամչատսկին էր: Ծովային դեսանտային ուժերը գլխավորում էր Պետրոպավլովսկի ռազմածովային բազայի հրամանատար, 1-ին կարգի կապիտան Դմիտրի Գրիգորիևիչ Պոնոմարյովը: Դեսանտային ուժերի հրամանատարը 101-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Պ. Ի. Դյակովն էր: Գործողության անմիջական հրամանատարը Կամչատկայի պաշտպանական շրջանի հրամանատար, գեներալ-մայոր Ալեքսեյ Ռոմանովիչ Գնեչկոն էր:Դեսանտային գործողության ընդհանուր հրամանատարությունը անվանապես իրականացնում էր Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի գլխավոր հրամանատար, ծովակալ Իվան Ստեփանովիչ Յումաշևը, ով ողջ գործողության ընթացքում մնաց Վլադիվոստոկում։ Սկզբնապես հրաման էր տրվել սկսել գործողությունը օգոստոսի 17-ին, սակայն նախապատրաստական ​​ժամանակի խիստ անբավարարության պատճառով մեկնարկը հետաձգվեց մեկ օրով։ Ռազմածովային ուժերի կազմում էին «Օխոտսկ» ականապատ նավը, երկու պարեկային նավ («Դերժինսկի» և «Կիրով»), չորս ականազերծող նավ, երկու ականազերծող նավակ, լողացող բազա, ութ պարեկային նավակ, երկու տորպեդային նավակ, սուզանավ, «Պոլյարնի» հիդրոգրաֆիկ հետախուզական նավը, 17 տրանսպորտային նավ և 16 դեսանտային նավակ, որոնք ԱՄՆ-ից ստացվել էին «Լենդ-Լիզ» պայմանագրով, երկու ինքնագնաց բեռնանավ՝ ընդհանուր առմամբ 64 միավոր։ Դրանք կազմակերպված էին չորս ջոկատների՝ տրանսպորտային և դեսանտային նավերի ջոկատ (14 տրանսպորտային և տարբեր տեսակի 24 նավ, այդ թվում՝ բոլոր 16 դեսանտային նավերը), պահակային ջոկատ (8 նավակ), ականազերծող ջոկատ (6 ականազերծող և ականազերծող նավակ) և հրետանային օժանդակ նավերի ջոկատ («Կիրով» և «Դերժինսկի» պարեկային նավերը և «Օխոտսկ» ականազերծող նավը)։Դեսանտը պետք է աջակցեր 128-րդ խառը ավիացիոն դիվիզիան: ===== '''Շումշու կղզու գրավում''' ===== Ինչպես նաև '''Շումշու կղզում վայրէջք'''[1], Կուրիլյան ամբողջ գործողության առաջին և վճռորոշ իրադարձությունն էր, որը սկսվեց 1945 թվականի օգոստոսի 17-ին: Չնայած Ճապոնիան համաձայնել էր ընդունել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում օգոստոսի 15-ին հանձնվելու պայմանները, դրա հրամանը չէր փոխանցվել ճապոնական ստորաբաժանումներին, և ճապոնական զինված ուժերը շարունակել են դիմադրել[2]: Օգոստոսի 15-ին խորհրդային հրամանատարությունը որոշեց զորքեր իջեցնել Շումշու կղզում։ Գործողությունը տևեց հինգ օր և ավարտվեց օգոստոսի 23-ին՝ ԽՍՀՄ-ի համար հաջողությամբ, չնայած '''Շումշուի ճակատամարտը''' մնում է խորհրդա-ճապոնական պատերազմի միակ գործողությունը, որի ընթացքում խորհրդային զորքերը ավելի շատ զոհեր են կրել, քան ճապոնացիները։ Օգոստոսի 24-ին խորհրդային ուժերը սկսեցին գրավել ավելի հարավային [[Կուրիլյան կղզիներ|Կուրիլյան կղզիները։]] 1875 թվականին [[Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն|Սանկտ Պետերբուրգի]] պայմանագրով Կուրիլյան կղզիները զիջվեցին Ճապոնական կայսրությանը: Ճապոնիայի կողմից 1200 կմ-ից ավելի ձգվող կղզիների շղթայի տիրապետության տակ հայտնվելուց հետո Ռուսական կայսրությունը փաստացի կորցրեց Խաղաղ օվկիանոս մուտքը: Ճապոնական կայսրությունը, որի կայսերական հավակնությունները շարունակում էին ընդլայնվել, ձեռք բերեց Սախալինի և Ռուսական կայսրության ամբողջ Հեռավոր Արևելքի ափի ցանկացած պահի ծովային շրջափակում սկսելու հնարավորություն, ինչից օգտվեց 1904-1905 թվականների պատերազմի ժամանակ։ Այնուհետև Շումշու կղզուց ճապոնացի զինվորները ափ իջան '''Կամչատկայում'''։ Կղզու՝ Կամչատկային վտանգավոր մոտ գտնվելու պատճառով ԽՍՀՄ-ն անընդհատ լարվածության մեջ էր։ Իրավիճակը վատթարացավ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ: '''Նավերի տեղակայում''' Շումշու կղզին՝ Լոպատկա հրվանդանի և Պարամուշիր կղզու միջև 1945 թվականի օգոստոսի 16-ի երեկոյան Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի գլխավոր հրամանատարը հրամայեց սկսել դեսանտային գործողությունը[11]: Օգոստոսի 17-ին, ժամը 17:00-ին, դեսանտային ուժերը տեղափոխող նավերը մեկնեցին Պետրոպավլովսկ-Կամչատկիից՝ կործանիչ ինքնաթիռների և սուզանավի քողի ներքո: Նրանք ավարտեցին գիշերային անցումը մառախուղի մեջ: * '''Վայրէջք օգոստոսի 18-ին''' Օգոստոսի 18-ին, ժամը 2:38-ին, խորհրդային ափամերձ մարտկոցը կրակ բացեց Լոպատկայի հրվանդանից Կամչատկայի ափին և շարունակեց կրակել մինչև ժամը 4:50-ը: Ժամը 4:22-ին սկսվեց առաջնային ջոկատի դեսանտը (ծովային հետևակային գումարտակ (բացառությամբ վաշտի), գնդացիրների և ականանետերի վաշտ, գնդացրորդների և հակատանկային հրաձգային վաշտ, ինժեներական վաշտ, քիմիական հետախուզության դասակ և հետևակային հետախուզության դասակ)՝ 138-րդ հրաձգային գնդի փոխհրամանատար մայոր Շուտովի հրամանատարությամբ: Առաջնային ջոկատը բաղկացած էր ընդհանուր առմամբ 1363 մարդուց[9]: Անմիջապես բացահայտվեց անբավարար հետախուզություն. վայրէջքի գոտում գտնվող ծովի հատակը ծածկված էր մեծ ստորջրյա ժայռերով, ինչը դժվարացնում էր ջրային նավերի համար ափին մոտենալը: Ծանրաբեռնված դեսանտային նավը կանգ առավ ափից հեռու, և ծանր բեռնված զորքերը ստիպված եղան մասամբ լողալ ափ՝ օվկիանոսի ալիքների մեջ: Ոմանք խեղդվեցին: Միայն մեկ ժամ անց ճապոնացիները հայտնաբերեցին վայրէջքը և կրակ բացեցին մոտեցող դեսանտային նավերի վրա, որոնք տեղափոխում էին 1-ին էշելոնի (138-րդ հրաձգային գունդ) ստորաբաժանումներ: Խորհրդային դեսանտի անակնկալը ճապոնացիների համար կարելի է դատել այն փաստով, որ նրանց առաջնային խրամատները չզբաղեցված էին, և մայոր Շուտովի առաջխաղացման ջոկատը, անակնկալի բերելով ճապոնացիներին, առաջխաղացավ մինչև 2 կմ առանց մեծ դիմադրության: Թշնամին, դեսանտը հայտնաբերելով, նրանց վրա ծանր հրետանային կրակ բացեց Կոկուտանի և Կոտոմարի հրվանդանների մարտկոցներից և '''«Մարիուպոլ»''' տանկերից (խորհրդային նավ, որը Շումշու կղզու մոտ խեղդվել էր ռազմական գործողությունների սկսվելուց առաջ և ճապոնացիների կողմից վերածվել էր մարտկոցի)[5]: Օգոստոսի 18-ին, ժամը 9:00-ին, ավարտվեց հիմնական դեսանտային ուժերի առաջին էշելոնի (138-րդ հրաձգային գնդի [ներառված էին երեք հրետանային գումարտակներ, այդ թվում՝ մեկ հակատանկային ստորաբաժանում, սակայն սկզբում դեսանտային էին եղել միայն չորս 45 մմ-անոց թնդանոթներ] և մեկ հակատանկային հրաձգային վաշտ) դեսանտը, և դեսանտային ուժերը գրավեցին տարածքը գերիշխող երկու բարձունք։ Սակայն, ժամը 11:00-ից մինչև 00:00-ն, ճապոնական դիմադրությունը կտրուկ աճեց։ Սկսվեցին ճապոնական հզոր հակագրոհները՝ տանկերի աջակցությամբ։ Մարտերը դարձան շատ կատաղի՝ հասնելով ձեռնամարտի։ Ճապոնական և խորհրդային ստորաբաժանումները բազմիցս գրավել են բազմաթիվ դիրքեր և բլուրներ, և հերոսական սխրանքներով են հանդես եկել 1-ին դասի ենթասպա Ն. Ա. Վիլկովը և Կարմիր նավատորմի նավաստի Պ. Ի. Իլյիչևը, ովքեր իրենց մարմիններով ծածկել էին ճապոնական զրահաբաճկոնների թմբուկները: Այս ճակատամարտում երկու կողմերն էլ կրեցին կորուստների մեծ մասը: Ճապոնացիները ամրապնդեցին իրենց ստորաբաժանումները Շումշուում՝ տեղափոխելով դրանք Պարամուշիրից: Դեսանտի դժվարությունները սրվեցին 22 ռադիոկայաններից 21-ի խափանմամբ, ինչը որոշ դեպքերում նշանակում էր, որ խորհրդային հրամանատարությունը կորցնում էր ճակատամարտի վերահսկողությունը: Կեսօրին ճապոնացիները վճռական հարձակումներ սկսեցին՝ տանկային գնդի տանկերը նետելով նրանց վրա։ Նրանք առաջ շարժվեցին՝ չնայած մեծ կորուստներին, բայց չկարողացան դեսանտային ուժերը ծովը ստիպել։ Տանկերի մեծ մասը ոչնչացվեց նռնակներից և հակատանկային հրացանային կրակից։ 60 տանկերից[13] մինչև 40-ը ոչնչացվեցին կամ վնասվեցին (ճապոնացիները խոստովանեցին, որ կորցրել են ընդամենը 27 տանկ)։ Տանկային գնդի հրամանատարը զոհվեց այս ճակատամարտում։ Սակայն դա թանկ նստեց. զոհվեց մոտ 200 դեսանտային[5]։ [[:Պատկեր:214 1439 Shumshu Bitobi tankoviye rvy wiki.jpg|<img src="//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d5/214_1439_Shumshu_Bitobi_tankoviye_rvy_wiki.jpg/250px-214_1439_Shumshu_Bitobi_tankoviye_rvy_wiki.jpg" decoding="async" width="250" height="167" class="mw-file-element" data-file-width="1152" data-file-height="768"/>]] Հակատանկային խրամատներ և Բիտոբի լիճը՝ նախկին հիդրոպլանների բազայով։ 2006թ. Ճապոնական հրանոթները սկսեցին ուժեղ կրակ բացել ափին մոտեցող նավերի վրա՝ հաջորդ դեսանտային ստորաբաժանումներով, և զգալի կորուստներ պատճառեցին խորհրդային նավերին։ Նրանք խորտակվեցին կամ ոչնչացրին ափամերձ շրջաններում 4[14][15][16]-5 (DS-1, DS-5, DS-9, DS-43, DS-47)[10] մինչև 7 դեսանտային նավ (DS-1, DS-3, DS-5, DS-8, DS-9, DS-43, DS-47)[17], 1 սահմանային պարեկային նավ P-8 (5 անձնակազմի անդամ զոհվեց, 6-ը՝ վիրավորվեց) և 2 փոքր նավակ, վնասվեցին 7-8[12][14][15][16] դեսանտային նավ (DS-2, DS-4, DS-7, DS-8, DS-10, DS-48, DS-49, DS-50) և 1 բեռնատար։ Դեսանտային նավերի անձնակազմը մեծ կորուստներ կրեց։ Նավերը նաև հարձակվեցին ճապոնական ինքնաթիռների վրա, սակայն առանց էական հաջողության (պարեկային '''«Կիրով»''' նավը թեթևակի վնասվեց մոտակա ռումբերի պայթյուններից, վիրավորելով անձնակազմի երկու անդամի)։ Սակայն մեր նավերի հակաօդային կրակից խփվեցին երկու ինքնաթիռներ: * '''Օգոստոսի 19-ի մարտեր''' Դեսանտավորների առաջխաղացումը շարունակվեց զգալի դժվարությամբ, բայց առանց օգոստոսի 18-ի դաժանության։ Դեսանտային ուժերը սկսեցին համակարգված կերպով ճնշել ճապոնական կրակային դիրքերը զանգվածային հրետանային կրակով։ Դեսանտային ուժերի կորուստները զգալիորեն նվազեցին, ինչպես նաև առաջխաղացման տեմպը։ Ժամը 18:00-ի սահմաններում Կուրիլյան կղզիներում գտնվող ճապոնացի հրամանատարը խաղաղության դեսպան ուղարկեց դեսանտային ուժերի հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Պ. Ի. Դյակովին՝ մի փաստաթղթով, որով առաջարկվում էր սկսել հանձնման բանակցություններ։ Այդ պահից սկսած մարտերը դադարեցին:Այդ օրը ճապոնական ինքնաթիռը (երբեմն հաղորդվում էր, որ կամիկաձե օդաչու է) Շումշու կղզու մոտ խորտակեց KT-152 ականակիրը: * '''Օգոստոսի 20-ի ճակատամարտեր''' '''խմբագրել''' Օգոստոսի 20-ին, ժամը 6:00-ին, խորհրդային նավերի մի ջոկատ՝ «Օխոտսկ» ականապատ նավը, երկու «Կիրով» դասի պարեկային նավ, մեկ ականազերծող նավ, «Եմելյան Պուգաչով» տրանսպորտային նավը և '''«Պոլյարնի»''' հիդրոգրաֆիկ հետախուզական նավը, ժամանեցին Շումշուի Կատաոկա ռազմածովային բազա՝ ճապոնացիների կապիտուլյացիան ընդունելու համար, սակայն Շումշուից և Պարամուշիրից ենթարկվեցին հրետանու հարձակման: «Օխոտսկ» ականապատ նավը և «Կիրով» պարեկային նավը խոցվեցին մի քանի 75 մմ արկերով («Օխոտսկ»-ում զոհվեց երեք մարդ, վիրավորվեց 12-ը, իսկ «Կիրով»-ում՝ երկուսը): Ականապատնեշը և զենիթային նավը ստիպված էին պատասխանել կրակին և նահանջել դեպի ծով: Ի պատասխան, դեսանտային գործողության հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ '''Պ. Ի. Դյակովը''' հրամայեց վերսկսել Շումշու կղզու առաջխաղացումը և օդային հարվածներ հասցնել Պարամուշիրին: Հզոր հրետանային կրակից հետո դեսանտային ուժերը առաջխաղացան 5-6 կիլոմետր, որից հետո արագ ժամանեց ճապոնական նոր պատվիրակություն՝ հանձնվելու համաձայնությամբ: * '''Մարտական գործողություններ օգոստոսի 21-22-ին''' '''խմբագրել''' Ճապոնացիները հետաձգեցին բանակցությունները և Շումշուի կայազորի հանձնումը: Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրամայեց Կամչատկայից Շումշու կղզի տեղափոխել երկու հրաձգային գնդ, օգոստոսի 23-ի առավոտյան ամբողջությամբ գրավել Շումշուն և սկսել վայրէջք կատարել Պարամուշիրում: Խորհրդային ինքնաթիռներից մեկը ցուցադրաբար ռմբակոծեց կղզում գտնվող ճապոնական մարտկոցները: ====== Հարավային Կուրիլյան կղզիների օկուպացիան ====== 1945 թվականի օգոստոսի 22-ին Հեռավոր Արևելքում խորհրդային զորքերի գլխավոր հրամանատար, Խորհրդային Միության մարշալ Ա. Մ. Վասիլևսկին հրամայեց Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի և Հյուսիսային Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի ուժերի հրամանատարությանը (հրամանատար՝ փոխ-ծովակալ Վ. Ա. Անդրեև), ինչպես նաև 2-րդ Հեռավոր Արևելյան ռազմաճակատի հրամանատարությանը, գրավել Կուրիլյան կղզիների հարավը։Այս գործողության համար հատկացվեցին 16-րդ բանակի 87-րդ հրաձգային կորպուսի 355-րդ հրաձգային դիվիզիան (հրամանատար՝ գնդապետ Ս. Գ. Աբբակումով), 113-րդ հրաձգային բրիգադը և հրետանային գունդը։ Հիմնական դեսանտային կետերն էին Իտուրուպը և Կունաշիրը, որին հաջորդում էին Փոքր Կուրիլյան լեռնաշղթայի կղզիները։ Դեսանտային ուժերը տեղափոխող ծովային ջոկատները պետք է մեկնեին Սախալինի Օտոմարի (այժմ՝ Կորսակով) նավահանգստից։ Հարավային Կուրիլյան կղզիները գրավելու համար դեսանտային գործողության հրամանատար նշանակվեց 1-ին կարգի կապիտան Ի. Ս. Լեոնովը։ Առաջինը գրավվեց Ուրուպպու կղզին։ Օգոստոսի 27-ին Օտոմարիից մեկնեց նավերի ջոկատ, որը բաղկացած էր երկու ականազերծող նավից և երկու հրաձգային վաշտից (ընդհանուր 344 մարդ)։ Անբարենպաստ եղանակային պայմաններով անցնելուց հետո ջոկատը կղզի ժամանեց օգոստոսի 28-ին և ընդունեց ճապոնական 129-րդ հետևակային բրիգադի հիմնական ուժերի կապիտուլյացիան՝ հրամանատար, գեներալ-մայոր Նիհո Սուսումիի գլխավորությամբ: Օգոստոսի 28-ին նաև Իտուրուպ կղզուն (Էտորֆու, ճապոներեն) մոտեցան երկու ականազերծող նավեր, որոնք տեղափոխում էին դեսանտային ուժեր (1079 մարդ): Այնտեղ 89-րդ հետևակային դիվիզիայի հիմնական ուժերը (13500 սպաներ և մարդիկ)՝ հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Կեննոսուկե Օգավա (որոշ աղբյուրներում Կեյտո Ուգավա) գլխավորությամբ, հանձնվեցին: Հետաքրքիր է, որ նույն առավոտյան 34 ծովային հետևակայիններից բաղկացած օդադեսանտային գրոհային ուժեր ուղարկվեցին երկու «Կատալինա» ինքնաթիռներով՝ Իտուրուպի օդանավակայանը գրավելու առաքելությամբ: Սակայն, վատ եղանակի պատճառով, ինքնաթիռները վայրէջք կատարեցին կղզու հեռավոր շրջաններում, և դեսանտային ուժերը չկարողացան ավարտել իրենց առաքելությունը՝ կորչելով և վերամիավորվելով դեսանտային գրոհային ուժերի հետ միայն սեպտեմբերի 1-ին: Արդյունքը Կուրիլյան կղզիներում զինաթափվեցին և գերի ընկան ընդհանուր առմամբ 50,442 ճապոնացի զինվորներ և սպաներ, այդ թվում՝ չորս գեներալներ (ճապոնական հրամանատարությանը հաջողվեց ևս 10,000-ին տարհանել Ճապոնիա): Գրավվեցին ավելի քան 300 հրետանային արկեր և ականանետներ, մոտավորապես 1000 գնդացիր և 217 մեքենա և տրակտոր։ Հոկայդո կղզում նախապես նախատեսված վայրէջքը չեղարկվեց Ի.Վ. Ստալինի անձնական հրամանով։ ds4hpz971es0m8lhpn86nz7w9oak0ev 10722572 10722571 2026-04-09T11:51:28Z Սերգեյ Սարդարյան 168637 10722572 wikitext text/x-wiki Խորհրդային-ճապոնական պատերազմի սկզբում Կուրիլյան կղզիներում կար ավելի քան 80,000 ճապոնացի զինվոր, ավելի քան 200 թնդանոթ և 60 տանկ։ Օդանավակայանները նախատեսված էին 600 ինքնաթիռ տեղավորելու համար, բայց դրանց գրեթե բոլորը հետ կանչվեցին ճապոնական կղզիներ՝ ամերիկյան ուժերի դեմ կռվելու համար։ Օնեկոտանից հյուսիս գտնվող կղզու կայազորները ենթարկվում էին Հյուսիսային Կուրիլների հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Ֆուսակի Ցուցումիին, իսկ Օնեկոտանից հարավ գտնվողները՝ 5-րդ ռազմաճակատի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Կիիչիրո Հիգուչիին (շտաբը գտնվում էր Հոկայդոյում)։ Ամենաուժեղ ամրացված կղզին Շումշու կղզեխմբի ամենահյուսիսային կղզին էր, որը գտնվում էր Կամչատկայի հարավային ափից ընդամենը 6.5 մղոն (մոտ 12 կիլոմետր) հեռավորության վրա։ Այնտեղ տեղակայված էին 91-րդ հետևակային դիվիզիայի 73-րդ հետևակային բրիգադը, 31-րդ ՀՕՊ գունդը, ամրոցային հրետանային գունդը, 11-րդ տանկային գունդը (բացառությամբ մեկ վաշտի), Կատաոկայի ռազմածովային բազայի կայազորը, օդանավակայանի հրամանատարությունը և առանձին ստորաբաժանումներ։Հակադեսանտային պաշտպանական ամրությունների խորությունը 3-4 կմ էր: Կղզում կային 34 բետոնե հրետանային արկղեր և 24 բունկեր, 310 փակ գնդացիրային դիրքեր և բազմաթիվ ստորգետնյա ապաստարաններ զորքերի և ռազմական տեխնիկայի համար՝ մինչև 50 մետր խորությամբ: Ամրոցների մեծ մասը ստորգետնյա անցումներով միացված էր մեկ պաշտպանական համակարգի մեջ: Շումշուի կայազորը բաղկացած էր 8480 մարդուց, բոլոր տեսակի 98 թնդանոթից, 64 տանկից և 6 ինքնաթիռից՝ կամիկաձե օդաչուներով:Բոլոր ռազմական կառույցները մանրակրկիտ քողարկված էին բազմաթիվ կեղծ ամրություններով: Այս ամրությունների զգալի մասը անհայտ էր խորհրդային հրամանատարությանը, որը ճշգրիտ տեղեկություններ չուներ կղզու պաշտպանական համակարգի մասին, ինչը գործողության ընթացքում կրած զգալի կորուստների պատճառներից մեկն էր: Շումշուի կայազորը կարող էր համալրվել հարևան, նույնպես ուժեղ ամրացված Պարամուշիր կղզու զորքերով (այնտեղ տեղակայված էր ավելի քան 13,000 զինվոր): Կուրիլյան կղզիներում զորքեր շտապ վայրէջք կատարելու խորհրդային հրամանատարության որոշման վրա ազդող գործոններից մեկը (նախկինում այս հարցը մշակվել էր միայն ընդհանուր առմամբ, ենթադրվում էր, որ կղզու կայազորները ստիպված կլինեն հանձնվել Մանջուրիայում և Խաղաղ օվկիանոսում ճապոնական հիմնական ուժերի պարտությունից հետո) ամերիկացիների բացահայտված մտադրությունն էր ընդունել ճապոնացիների կապիտուլյացիան կղզիներում և վերահսկողություն հաստատել դրանց նկատմամբ։Օգոստոսի 15-ին Ստալինը Թրումանից նամակ ստացավ, որին կից էր գեներալ ՄակԱրթուրի հրամանը, որ Ճապոնիայի Խաղաղօվկիանոսյան կղզիների բոլոր կայազորները հանձնվում են ԱՄՆ Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի գլխավոր հրամանատարին:[15] Ստալինի և Թրումանի միջև հետագա նամակագրությունը հաստատեց ամերիկացիների ուժեղ ցանկությունը՝ տիրանալ Կուրիլյան կղզիներին ամբողջությամբ կամ մասամբ: Դրանից հետո Հեռավոր Արևելքում խորհրդային զորքերի գլխավոր հրամանատար, Խորհրդային Միության մարշալ Ա. Մ. Վասիլևսկին անմիջապես հրահանգ ստացավ գրավել Կուրիլյան կղզիները, և նույն օրը Ա. Մ. Վասիլևսկին հրաման տվեց իրականացնել գործողությունը: Խորհրդային հրամանատարության ծրագիրն էր հանկարծակի ծովային հարձակում սկսել կղզու հյուսիս-արևմուտքում և խոշոր հարձակում սկսել Կատաոկայի ռազմածովային բազայի ուղղությամբ, գրավել կղզին և օգտագործել այն որպես ցատկահարթակ շղթայի մյուս կղզիներից թշնամու ուժերի հետագա մաքրման համար։Գործողության մեկնարկային կետը Պետրոպավլովսկ-Կամչատսկին էր: Ծովային դեսանտային ուժերը գլխավորում էր Պետրոպավլովսկի ռազմածովային բազայի հրամանատար, 1-ին կարգի կապիտան Դմիտրի Գրիգորիևիչ Պոնոմարյովը: Դեսանտային ուժերի հրամանատարը 101-րդ հրաձգային դիվիզիայի հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Պ. Ի. Դյակովն էր: Գործողության անմիջական հրամանատարը Կամչատկայի պաշտպանական շրջանի հրամանատար, գեներալ-մայոր Ալեքսեյ Ռոմանովիչ Գնեչկոն էր:Դեսանտային գործողության ընդհանուր հրամանատարությունը անվանապես իրականացնում էր Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի գլխավոր հրամանատար, ծովակալ Իվան Ստեփանովիչ Յումաշևը, ով ողջ գործողության ընթացքում մնաց Վլադիվոստոկում։ Սկզբնապես հրաման էր տրվել սկսել գործողությունը օգոստոսի 17-ին, սակայն նախապատրաստական ​​ժամանակի խիստ անբավարարության պատճառով մեկնարկը հետաձգվեց մեկ օրով։ Ռազմածովային ուժերի կազմում էին «Օխոտսկ» ականապատ նավը, երկու պարեկային նավ («Դերժինսկի» և «Կիրով»), չորս ականազերծող նավ, երկու ականազերծող նավակ, լողացող բազա, ութ պարեկային նավակ, երկու տորպեդային նավակ, սուզանավ, «Պոլյարնի» հիդրոգրաֆիկ հետախուզական նավը, 17 տրանսպորտային նավ և 16 դեսանտային նավակ, որոնք ԱՄՆ-ից ստացվել էին «Լենդ-Լիզ» պայմանագրով, երկու ինքնագնաց բեռնանավ՝ ընդհանուր առմամբ 64 միավոր։ Դրանք կազմակերպված էին չորս ջոկատների՝ տրանսպորտային և դեսանտային նավերի ջոկատ (14 տրանսպորտային և տարբեր տեսակի 24 նավ, այդ թվում՝ բոլոր 16 դեսանտային նավերը), պահակային ջոկատ (8 նավակ), ականազերծող ջոկատ (6 ականազերծող և ականազերծող նավակ) և հրետանային օժանդակ նավերի ջոկատ («Կիրով» և «Դերժինսկի» պարեկային նավերը և «Օխոտսկ» ականազերծող նավը)։Դեսանտը պետք է աջակցեր 128-րդ խառը ավիացիոն դիվիզիան: ===== '''Շումշու կղզու գրավում''' ===== Ինչպես նաև '''Շումշու կղզում վայրէջք'''[1], Կուրիլյան ամբողջ գործողության առաջին և վճռորոշ իրադարձությունն էր, որը սկսվեց 1945 թվականի օգոստոսի 17-ին: Չնայած Ճապոնիան համաձայնել էր ընդունել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմում օգոստոսի 15-ին հանձնվելու պայմանները, դրա հրամանը չէր փոխանցվել ճապոնական ստորաբաժանումներին, և ճապոնական զինված ուժերը շարունակել են դիմադրել[2]: Օգոստոսի 15-ին խորհրդային հրամանատարությունը որոշեց զորքեր իջեցնել Շումշու կղզում։ Գործողությունը տևեց հինգ օր և ավարտվեց օգոստոսի 23-ին՝ ԽՍՀՄ-ի համար հաջողությամբ, չնայած '''Շումշուի ճակատամարտը''' մնում է խորհրդա-ճապոնական պատերազմի միակ գործողությունը, որի ընթացքում խորհրդային զորքերը ավելի շատ զոհեր են կրել, քան ճապոնացիները։ Օգոստոսի 24-ին խորհրդային ուժերը սկսեցին գրավել ավելի հարավային [[Կուրիլյան կղզիներ|Կուրիլյան կղզիները։]] 1875 թվականին [[Սանկտ Պետերբուրգի պատմություն|Սանկտ Պետերբուրգի]] պայմանագրով Կուրիլյան կղզիները զիջվեցին Ճապոնական կայսրությանը: Ճապոնիայի կողմից 1200 կմ-ից ավելի ձգվող կղզիների շղթայի տիրապետության տակ հայտնվելուց հետո Ռուսական կայսրությունը փաստացի կորցրեց Խաղաղ օվկիանոս մուտքը: Ճապոնական կայսրությունը, որի կայսերական հավակնությունները շարունակում էին ընդլայնվել, ձեռք բերեց Սախալինի և Ռուսական կայսրության ամբողջ Հեռավոր Արևելքի ափի ցանկացած պահի ծովային շրջափակում սկսելու հնարավորություն, ինչից օգտվեց 1904-1905 թվականների պատերազմի ժամանակ։ Այնուհետև Շումշու կղզուց ճապոնացի զինվորները ափ իջան '''Կամչատկայում'''։ Կղզու՝ Կամչատկային վտանգավոր մոտ գտնվելու պատճառով ԽՍՀՄ-ն անընդհատ լարվածության մեջ էր։ Իրավիճակը վատթարացավ Հայրենական մեծ պատերազմի ժամանակ: '''Նավերի տեղակայում''' Շումշու կղզին՝ Լոպատկա հրվանդանի և Պարամուշիր կղզու միջև 1945 թվականի օգոստոսի 16-ի երեկոյան Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի գլխավոր հրամանատարը հրամայեց սկսել դեսանտային գործողությունը[11]: Օգոստոսի 17-ին, ժամը 17:00-ին, դեսանտային ուժերը տեղափոխող նավերը մեկնեցին Պետրոպավլովսկ-Կամչատկիից՝ կործանիչ ինքնաթիռների և սուզանավի քողի ներքո: Նրանք ավարտեցին գիշերային անցումը մառախուղի մեջ: * '''Վայրէջք օգոստոսի 18-ին''' Օգոստոսի 18-ին, ժամը 2:38-ին, խորհրդային ափամերձ մարտկոցը կրակ բացեց Լոպատկայի հրվանդանից Կամչատկայի ափին և շարունակեց կրակել մինչև ժամը 4:50-ը: Ժամը 4:22-ին սկսվեց առաջնային ջոկատի դեսանտը (ծովային հետևակային գումարտակ (բացառությամբ վաշտի), գնդացիրների և ականանետերի վաշտ, գնդացրորդների և հակատանկային հրաձգային վաշտ, ինժեներական վաշտ, քիմիական հետախուզության դասակ և հետևակային հետախուզության դասակ)՝ 138-րդ հրաձգային գնդի փոխհրամանատար մայոր Շուտովի հրամանատարությամբ: Առաջնային ջոկատը բաղկացած էր ընդհանուր առմամբ 1363 մարդուց[9]: Անմիջապես բացահայտվեց անբավարար հետախուզություն. վայրէջքի գոտում գտնվող ծովի հատակը ծածկված էր մեծ ստորջրյա ժայռերով, ինչը դժվարացնում էր ջրային նավերի համար ափին մոտենալը: Ծանրաբեռնված դեսանտային նավը կանգ առավ ափից հեռու, և ծանր բեռնված զորքերը ստիպված եղան մասամբ լողալ ափ՝ օվկիանոսի ալիքների մեջ: Ոմանք խեղդվեցին: Միայն մեկ ժամ անց ճապոնացիները հայտնաբերեցին վայրէջքը և կրակ բացեցին մոտեցող դեսանտային նավերի վրա, որոնք տեղափոխում էին 1-ին էշելոնի (138-րդ հրաձգային գունդ) ստորաբաժանումներ: Խորհրդային դեսանտի անակնկալը ճապոնացիների համար կարելի է դատել այն փաստով, որ նրանց առաջնային խրամատները չզբաղեցված էին, և մայոր Շուտովի առաջխաղացման ջոկատը, անակնկալի բերելով ճապոնացիներին, առաջխաղացավ մինչև 2 կմ առանց մեծ դիմադրության: Թշնամին, դեսանտը հայտնաբերելով, նրանց վրա ծանր հրետանային կրակ բացեց Կոկուտանի և Կոտոմարի հրվանդանների մարտկոցներից և '''«Մարիուպոլ»''' տանկերից (խորհրդային նավ, որը Շումշու կղզու մոտ խեղդվել էր ռազմական գործողությունների սկսվելուց առաջ և ճապոնացիների կողմից վերածվել էր մարտկոցի)[5]: Օգոստոսի 18-ին, ժամը 9:00-ին, ավարտվեց հիմնական դեսանտային ուժերի առաջին էշելոնի (138-րդ հրաձգային գնդի [ներառված էին երեք հրետանային գումարտակներ, այդ թվում՝ մեկ հակատանկային ստորաբաժանում, սակայն սկզբում դեսանտային էին եղել միայն չորս 45 մմ-անոց թնդանոթներ] և մեկ հակատանկային հրաձգային վաշտ) դեսանտը, և դեսանտային ուժերը գրավեցին տարածքը գերիշխող երկու բարձունք։ Սակայն, ժամը 11:00-ից մինչև 00:00-ն, ճապոնական դիմադրությունը կտրուկ աճեց։ Սկսվեցին ճապոնական հզոր հակագրոհները՝ տանկերի աջակցությամբ։ Մարտերը դարձան շատ կատաղի՝ հասնելով ձեռնամարտի։ Ճապոնական և խորհրդային ստորաբաժանումները բազմիցս գրավել են բազմաթիվ դիրքեր և բլուրներ, և հերոսական սխրանքներով են հանդես եկել 1-ին դասի ենթասպա Ն. Ա. Վիլկովը և Կարմիր նավատորմի նավաստի Պ. Ի. Իլյիչևը, ովքեր իրենց մարմիններով ծածկել էին ճապոնական զրահաբաճկոնների թմբուկները: Այս ճակատամարտում երկու կողմերն էլ կրեցին կորուստների մեծ մասը: Ճապոնացիները ամրապնդեցին իրենց ստորաբաժանումները Շումշուում՝ տեղափոխելով դրանք Պարամուշիրից: Դեսանտի դժվարությունները սրվեցին 22 ռադիոկայաններից 21-ի խափանմամբ, ինչը որոշ դեպքերում նշանակում էր, որ խորհրդային հրամանատարությունը կորցնում էր ճակատամարտի վերահսկողությունը: Կեսօրին ճապոնացիները վճռական հարձակումներ սկսեցին՝ տանկային գնդի տանկերը նետելով նրանց վրա։ Նրանք առաջ շարժվեցին՝ չնայած մեծ կորուստներին, բայց չկարողացան դեսանտային ուժերը ծովը ստիպել։ Տանկերի մեծ մասը ոչնչացվեց նռնակներից և հակատանկային հրացանային կրակից։ 60 տանկերից[13] մինչև 40-ը ոչնչացվեցին կամ վնասվեցին (ճապոնացիները խոստովանեցին, որ կորցրել են ընդամենը 27 տանկ)։ Տանկային գնդի հրամանատարը զոհվեց այս ճակատամարտում։ Սակայն դա թանկ նստեց. զոհվեց մոտ 200 դեսանտային[5]։ Հակատանկային խրամատներ և Բիտոբի լիճը՝ նախկին հիդրոպլանների բազայով։ 2006թ. Ճապոնական հրանոթները սկսեցին ուժեղ կրակ բացել ափին մոտեցող նավերի վրա՝ հաջորդ դեսանտային ստորաբաժանումներով, և զգալի կորուստներ պատճառեցին խորհրդային նավերին։ Նրանք խորտակվեցին կամ ոչնչացրին ափամերձ շրջաններում 4[14][15][16]-5 (DS-1, DS-5, DS-9, DS-43, DS-47)[10] մինչև 7 դեսանտային նավ (DS-1, DS-3, DS-5, DS-8, DS-9, DS-43, DS-47)[17], 1 սահմանային պարեկային նավ P-8 (5 անձնակազմի անդամ զոհվեց, 6-ը՝ վիրավորվեց) և 2 փոքր նավակ, վնասվեցին 7-8[12][14][15][16] դեսանտային նավ (DS-2, DS-4, DS-7, DS-8, DS-10, DS-48, DS-49, DS-50) և 1 բեռնատար։ Դեսանտային նավերի անձնակազմը մեծ կորուստներ կրեց։ Նավերը նաև հարձակվեցին ճապոնական ինքնաթիռների վրա, սակայն առանց էական հաջողության (պարեկային '''«Կիրով»''' նավը թեթևակի վնասվեց մոտակա ռումբերի պայթյուններից, վիրավորելով անձնակազմի երկու անդամի)։ Սակայն մեր նավերի հակաօդային կրակից խփվեցին երկու ինքնաթիռներ: * '''Օգոստոսի 19-ի մարտեր''' Դեսանտավորների առաջխաղացումը շարունակվեց զգալի դժվարությամբ, բայց առանց օգոստոսի 18-ի դաժանության։ Դեսանտային ուժերը սկսեցին համակարգված կերպով ճնշել ճապոնական կրակային դիրքերը զանգվածային հրետանային կրակով։ Դեսանտային ուժերի կորուստները զգալիորեն նվազեցին, ինչպես նաև առաջխաղացման տեմպը։ Ժամը 18:00-ի սահմաններում Կուրիլյան կղզիներում գտնվող ճապոնացի հրամանատարը խաղաղության դեսպան ուղարկեց դեսանտային ուժերի հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ Պ. Ի. Դյակովին՝ մի փաստաթղթով, որով առաջարկվում էր սկսել հանձնման բանակցություններ։ Այդ պահից սկսած մարտերը դադարեցին:Այդ օրը ճապոնական ինքնաթիռը (երբեմն հաղորդվում էր, որ կամիկաձե օդաչու է) Շումշու կղզու մոտ խորտակեց KT-152 ականակիրը: * '''Օգոստոսի 20-ի ճակատամարտեր''' '''խմբագրել''' Օգոստոսի 20-ին, ժամը 6:00-ին, խորհրդային նավերի մի ջոկատ՝ «Օխոտսկ» ականապատ նավը, երկու «Կիրով» դասի պարեկային նավ, մեկ ականազերծող նավ, «Եմելյան Պուգաչով» տրանսպորտային նավը և '''«Պոլյարնի»''' հիդրոգրաֆիկ հետախուզական նավը, ժամանեցին Շումշուի Կատաոկա ռազմածովային բազա՝ ճապոնացիների կապիտուլյացիան ընդունելու համար, սակայն Շումշուից և Պարամուշիրից ենթարկվեցին հրետանու հարձակման: «Օխոտսկ» ականապատ նավը և «Կիրով» պարեկային նավը խոցվեցին մի քանի 75 մմ արկերով («Օխոտսկ»-ում զոհվեց երեք մարդ, վիրավորվեց 12-ը, իսկ «Կիրով»-ում՝ երկուսը): Ականապատնեշը և զենիթային նավը ստիպված էին պատասխանել կրակին և նահանջել դեպի ծով: Ի պատասխան, դեսանտային գործողության հրամանատար գեներալ-լեյտենանտ '''Պ. Ի. Դյակովը''' հրամայեց վերսկսել Շումշու կղզու առաջխաղացումը և օդային հարվածներ հասցնել Պարամուշիրին: Հզոր հրետանային կրակից հետո դեսանտային ուժերը առաջխաղացան 5-6 կիլոմետր, որից հետո արագ ժամանեց ճապոնական նոր պատվիրակություն՝ հանձնվելու համաձայնությամբ: * '''Մարտական գործողություններ օգոստոսի 21-22-ին''' '''խմբագրել''' Ճապոնացիները հետաձգեցին բանակցությունները և Շումշուի կայազորի հանձնումը: Գերագույն հրամանատարության շտաբը հրամայեց Կամչատկայից Շումշու կղզի տեղափոխել երկու հրաձգային գնդ, օգոստոսի 23-ի առավոտյան ամբողջությամբ գրավել Շումշուն և սկսել վայրէջք կատարել Պարամուշիրում: Խորհրդային ինքնաթիռներից մեկը ցուցադրաբար ռմբակոծեց կղզում գտնվող ճապոնական մարտկոցները: ====== Հարավային Կուրիլյան կղզիների օկուպացիան ====== 1945 թվականի օգոստոսի 22-ին Հեռավոր Արևելքում խորհրդային զորքերի գլխավոր հրամանատար, Խորհրդային Միության մարշալ Ա. Մ. Վասիլևսկին հրամայեց Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի և Հյուսիսային Խաղաղօվկիանոսյան նավատորմի ուժերի հրամանատարությանը (հրամանատար՝ փոխ-ծովակալ Վ. Ա. Անդրեև), ինչպես նաև 2-րդ Հեռավոր Արևելյան ռազմաճակատի հրամանատարությանը, գրավել Կուրիլյան կղզիների հարավը։Այս գործողության համար հատկացվեցին 16-րդ բանակի 87-րդ հրաձգային կորպուսի 355-րդ հրաձգային դիվիզիան (հրամանատար՝ գնդապետ Ս. Գ. Աբբակումով), 113-րդ հրաձգային բրիգադը և հրետանային գունդը։ Հիմնական դեսանտային կետերն էին Իտուրուպը և Կունաշիրը, որին հաջորդում էին Փոքր Կուրիլյան լեռնաշղթայի կղզիները։ Դեսանտային ուժերը տեղափոխող ծովային ջոկատները պետք է մեկնեին Սախալինի Օտոմարի (այժմ՝ Կորսակով) նավահանգստից։ Հարավային Կուրիլյան կղզիները գրավելու համար դեսանտային գործողության հրամանատար նշանակվեց 1-ին կարգի կապիտան Ի. Ս. Լեոնովը։ Առաջինը գրավվեց Ուրուպպու կղզին։ Օգոստոսի 27-ին Օտոմարիից մեկնեց նավերի ջոկատ, որը բաղկացած էր երկու ականազերծող նավից և երկու հրաձգային վաշտից (ընդհանուր 344 մարդ)։ Անբարենպաստ եղանակային պայմաններով անցնելուց հետո ջոկատը կղզի ժամանեց օգոստոսի 28-ին և ընդունեց ճապոնական 129-րդ հետևակային բրիգադի հիմնական ուժերի կապիտուլյացիան՝ հրամանատար, գեներալ-մայոր Նիհո Սուսումիի գլխավորությամբ: Օգոստոսի 28-ին նաև Իտուրուպ կղզուն (Էտորֆու, ճապոներեն) մոտեցան երկու ականազերծող նավեր, որոնք տեղափոխում էին դեսանտային ուժեր (1079 մարդ): Այնտեղ 89-րդ հետևակային դիվիզիայի հիմնական ուժերը (13500 սպաներ և մարդիկ)՝ հրամանատար, գեներալ-լեյտենանտ Կեննոսուկե Օգավա (որոշ աղբյուրներում Կեյտո Ուգավա) գլխավորությամբ, հանձնվեցին: Հետաքրքիր է, որ նույն առավոտյան 34 ծովային հետևակայիններից բաղկացած օդադեսանտային գրոհային ուժեր ուղարկվեցին երկու «Կատալինա» ինքնաթիռներով՝ Իտուրուպի օդանավակայանը գրավելու առաքելությամբ: Սակայն, վատ եղանակի պատճառով, ինքնաթիռները վայրէջք կատարեցին կղզու հեռավոր շրջաններում, և դեսանտային ուժերը չկարողացան ավարտել իրենց առաքելությունը՝ կորչելով և վերամիավորվելով դեսանտային գրոհային ուժերի հետ միայն սեպտեմբերի 1-ին: Արդյունքը Կուրիլյան կղզիներում զինաթափվեցին և գերի ընկան ընդհանուր առմամբ 50,442 ճապոնացի զինվորներ և սպաներ, այդ թվում՝ չորս գեներալներ (ճապոնական հրամանատարությանը հաջողվեց ևս 10,000-ին տարհանել Ճապոնիա): Գրավվեցին ավելի քան 300 հրետանային արկեր և ականանետներ, մոտավորապես 1000 գնդացիր և 217 մեքենա և տրակտոր։ Հոկայդո կղզում նախապես նախատեսված վայրէջքը չեղարկվեց Ի.Վ. Ստալինի անձնական հրամանով։ bnbo4qu1r21s6g5szqzjnmpki1i9nqn 0 1323336 10722422 10722135 2026-04-09T00:02:19Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 ծանոթագրության կաղապարում ամսաթվի թարգմանություն/ձևաչափի ուղղում, Cite journal կաղապարի ձևաչափի ուղղում 10722422 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Հիվանդություն և հիվանդագին վիճակներ|պատկեր=Vulva PagetDisease MP3 Mater.JPG}} '''Արտակրծքային Պեջեթի հիվանդություն''' կամ '''ԱՊՀ''', դանդաղ զարգացող [[քաղցկեղ]], որն առաջանում է [[էպիթելային հյուսվածք]]ում<ref name="Isrow_2014">{{Cite journal |vauthors=Isrow D, Oregel KZ, Cortes J, Gomez H, Milikowski C, Feun L, Silva O |date=2014-07-06 |title=Advanced Extramammary Paget's Disease of the Groin, Penis, and Scrotum |journal=Clinical Medicine Insights: Oncology |volume=8 |pages=87–90 |doi=10.4137/CMO.S13107 |pmc=4116380 |pmid=25089091}}</ref>, և կազմում է [[Կրծքագեղձի Պեջետի հիվանդություն|Պեջեթի հիվանդության]] բոլոր դեպքերի մոտ 6.5%-ը<ref name="Wagner_2011">{{Cite journal |vauthors=Wagner G, Sachse MM |date=2011 թ․ հունիս |title=Extramammary Paget disease - clinical appearance, pathogenesis, management |journal=Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft |volume=9 |issue=6 |pages=448–54 |doi=10.1111/j.1610-0387.2010.07581.x |pmid=21205169 |doi-access=free}}</ref>։ Այն ունի [[Կրծքագեղձի Պեջետի հիվանդություն|Պեջեթի հիվանդության կրծքային]] տեսակին համանման դրսևորում<ref name="Lloyd_2000">{{Cite journal |vauthors=Lloyd J, Flanagan AM |date=2000 թ․ հոկտեմբեր |title=Mammary and extramammary Paget's disease |journal=Journal of Clinical Pathology |volume=53 |issue=10 |pages=742–9 |doi=10.1136/jcp.53.10.742 |pmc=1731095 |pmid=11064666}}</ref>: Սակայն, ի տարբերություն կրծքային ձևի, որն առաջանում է [[Կաթնագեղձեր|կրծքագեղձի]] խոշոր կաթնատար ծորաններում և հետո տարածվում է դեպի վերնամաշկ<ref name="Lloyd_2000" />, ԱՊՀ-ն սկսվում է կաթնագեղձերից դուրս գտնվող, ապոկրին [[գեղձեր]]ով հարուստ հյուսվածքից<ref name="Fukuda_2018">{{Cite journal |vauthors=Fukuda K, Funakoshi T |date=2018-02-16 |title=Metastatic Extramammary Paget's Disease: Pathogenesis and Novel Therapeutic Approach |journal=Frontiers in Oncology |volume=8 |page=38 |doi=10.3389/fonc.2018.00038 |pmc=5820294 |pmid=29503810 |doi-access=free}}</ref>։ ԱՊՀ-ի տարածվածությունը տարեկան մոտ 3.2%-ով ավելանում է՝ ախտահարելով [[Հորմոններ|հորմոն]] կախյալ հյուսվածքներ, ինչպիսին են [[վուլվա]]ն և [[ամորձապարկ]]ը<ref name=":1" />։ Կանանց շրջանում դեպքերի շուրջ 81.3% դրսևորվում է վուլվայում, իսկ տղամարդկանց 43.2% շրջանում՝ ամորձապարկում<ref name=":1">{{Cite journal |vauthors=Zhou S, Zhong W, Mai R, Zhang G |date=2017 |title=Mammary and Extramammary Paget's Disease Presented Different Expression Pattern of Steroid Hormone Receptors |journal=BioMed Research International |volume=2017 |doi=10.1155/2017/3768247 |pmc=5610822 |pmid=29082243 |doi-access=free |article-number=3768247}}</ref>: ԱՊՀ-ն դասակարգվում է որպես առաջնային կամ երկրորդային՝ կախված ուղեկցող չարորակ ուռուցքների առկայությունից կամ բացակայությունից<ref name="Lopes_2015">{{Cite journal |vauthors=Lopes Filho LL, Lopes IM, Lopes LR, Enokihara MM, Michalany AO, Matsunaga N |date=2015 թ․ ապրիլ |title=Mammary and extramammary Paget's disease |journal=Anais Brasileiros de Dermatologia |volume=90 |issue=2 |pages=225–31 |doi=10.1590/abd1806-4841.20153189 |pmc=4371672 |pmid=25830993}}</ref>։ Բնորոշ ախտանիշներն են մաշկի թեփոտումը, կարմրածությունը, [[էկզեմա]]ն, որոնք ուղեկցվում են քորով<ref name="Lopes_2015" />։ 10% դեպքերում այն ընթանում է անախտանիշ<ref name="Konda_2015">{{Cite journal |vauthors=Konda S, Chen W, Minus HR |date=2015 թ․ մարտ |title=What is your diagnosis? Extramammary Paget disease |journal=Cutis |volume=95 |issue=3 |pages=132, 135–6, 142 |pmid=25844784}}</ref>, ինչի հետևանքով ԱՊՀ-ն կարող է ուշ կամ սխալ ախտորոշվել<ref name="Hsu_2013">{{Cite journal |last1=Hsu |first1=Lin-Nei |last2=Shen |first2=Yuan-Chi |last3=Chen |first3=Chien-Hsu |last4=Sung |first4=Ming-Tse |last5=Chiang |first5=Po-Hui |name-list-style=vanc |date=2013 թ․ մարտ |title=Extramammary Paget's disease with invasive adenocarcinoma of the penoscrotum: Case report and systematic review |journal=Urological Science |volume=24 |issue=1 |pages=30–33 |doi=10.1016/j.urols.2013.01.003 |issn=1879-5226 |doi-access=free}}</ref>: Կան բուժման տարբեր եղանակներ, սակայն դրանց արդյունավետությունը ցածր է։ Այնուամենայնիվ, վաղ փուլում հայտնաբերման և բուժման դեպքում կանխատեսումը բարենպաստ է։ == Ախտանիշներ == ԱՊՀ ունեցող հիվանդների մոտ, (նաև [[Կրծքագեղձի Պեջետի հիվանդություն|Պեջեթի կրծքային ձևը]] ունեցող հիվանդների դեպքում<ref name="Lloyd_2000" />) տիպիկ ախտանիշներ են ուժեղ քորը (պրուրիտուս), ցանը, մաշկի վահանիկների առաջացումը, այրման զգացողությունը, ցավը և շոշափման ժամանակ ցավոտությունը<ref name="Konda_2015" />։ Նշված ախտանիշները հաճախ շփոթվում են [[մաշկաբորբ]]ի կամ [[էկզեմա]]յի հետ<ref name="Hsu_2013" />։ Հիվանդների 10%-ի մոտ, հիվանդությունն ընթանում է անախտանիշ, հանգեցնելով ուշ ախտորոշման<ref name="Konda_20152">{{Cite journal |vauthors=Konda S, Chen W, Minus HR |date=2015 թ․ մարտ |title=What is your diagnosis? Extramammary Paget disease |journal=Cutis |volume=95 |issue=3 |pages=132, 135–6, 142 |pmid=25844784}}</ref>։ Հազվադեպ կարող է դիտվել նաև [[արյունահոսություն]]<ref name="Kang_2015">{{Cite journal |vauthors=Kang Z, Zhang Q, Zhang Q, Li X, Hu T, Xu X, Wu Z, Zhang X, Wang H, Xu J, Xu F, Guan M |date=2015 |title=Clinical and pathological characteristics of extramammary Paget's disease: report of 246 Chinese male patients |journal=International Journal of Clinical and Experimental Pathology |volume=8 |issue=10 |pages=13233–40 |pmc=4680468 |pmid=26722523}}</ref>։ '''Արտակրծքային Պեջեթի հիվանդության ախտանիշներն են'''<ref name="Konda_2015" /> ''Մաշկ'' * Ժամանակավոր ցան * Քոր * Մաշկի կարմրություն * Հստակ սահմանագծված, չլավացող, էկզեմատոզ թիթեղիկներ * Հիպերպիգմենտացված բծեր * Թեփոտում * Ուռուցիկ գոյացություն * Հաստացած մաշկ, նման շագրենի կաշվի ''Արտազատուկներ'' * արյուն * խոցոտում ''Տեղային զգայունություն'' * այրող * շոշափման ժամանակ ցավոտ * ցավ ''Վուլվայի ախտահարում'' Վուլվայի Պեջեթի հիվանդությունը դրսևորվում է կարմիր (էրիթեմատոզ), [[էկզեմա]]տոզ հատվածներով<ref name="Anton_2011">{{Cite journal |vauthors=Anton C, Luiz AV, Carvalho FM, Baracat EC, Carvalho JP |date=2011 թ․ հունիս |title=Clinical treatment of vulvar Paget's disease: a case report |journal=Clinics |volume=66 |issue=6 |pages=1109–11 |doi=10.1590/S1807-59322011000600033 |pmc=3129957 |pmid=21808885}}</ref>։ Ուղեկցվում է քորով, երբեմն նաև ցավով<ref name="Anton_2011" />։ Ախտահարված շրջանը հստակ սահմանազատված է առողջ մաշկից, կարող է դիտվել սպիտակ թեփոտ հատվածներ, որոնք ստեղծում են «ելակի ու սերուցքի» տեսք<ref>{{Cite book |last1=Bolognia |first1=Jean |title=Dermatology |last2=Jorizzo |first2=Joseph L |last3=Schaffer |first3=Julie V |date=2012 |publisher=Elsevier Saunders |others=Bolognia, Jean., Jorizzo, Joseph L., Schaffer, Julie V. |isbn=978-0-7020-5182-1 |edition=3rd |location=[Philadelphia] |oclc=802040381 |name-list-style=vanc}}</ref>։ Ախտահարումը կարող է տարածվել՝ ընգրկելով շուրջհետանցքային շրջանը, շուրջսեռական և աճուկային ծալքերը։ Ֆիզիկալ զննման ժամանակ հարկավոր է զննել հարմիզուկային և շուրջհետանցքային շրջանները<ref name="Preti_2003" />։ Հնարավոր է մաշկի ախտահարում, պայմանավորված ոչ մաշկային գոյացությունների [[Նորագոյացություն|նեոպլաստիկ]] երևույթներով<ref name="Preti_2003">{{Cite journal |vauthors=Preti M, Micheletti L, Massobrio M, Ansai S, Wilkinson EJ |date=2003 թ․ ապրիլ |title=Vulvar paget disease: one century after first reported |journal=Journal of Lower Genital Tract Disease |volume=7 |issue=2 |pages=122–35 |doi=10.1097/00128360-200304000-00009 |pmid=17051057 |s2cid=41852226 |hdl-access=free |hdl=2318/39322}}</ref>։ == Ախտաֆիզիոլոգիա == [[Image:Extramammary Paget disease - w cond - very high mag.jpg|thumb|Արտակրծքային Պեջեթի հիվանդություն ներկված հեմատոքսիլին էոզինով, տեսանելի է վերնամաշկի ներսփռումը Պեջեթի բջիջներով|313x313px]] ԱՊՀ-ն առաջանում է Պեջեթի բջիջներով վերնամաշկի ինվազիայի (ներթափանցում, ներաճ) հետևանքով<ref name="Wagner_2011" />: Հիվանդության պատճառը ամբողջովին բացահայտված չէ, սակայն վերջին հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ այն կարող է կապված լինել Տոկերի բջիջների հետ<ref>{{Citation |last1=McDaniel |first1=Brianna |title=Paget Disease, Extramammary |date=2018 |work=StatPearls |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK493224/ |access-date=2018-06-09 |publisher=StatPearls Publishing |pmid=29630276 |last2=Crane |first2=Jonathan S.}}</ref>։ === Վուլվայի ախտահարում === Ախտահարումը սկսվում է <bdi>[[Բարթոլինի գեղձեր|Բարթոլին]]</bdi><bdi>[[Բարթոլինի գեղձեր|յան գեղձերից]], [[միզուկ]]ից և [[ուղիղ աղիք]]ից</bdi><ref name=":0">{{Cite journal |vauthors=Fanning J, Lambert L, Hale TM, Morris PC, Schuerch C |year=1999 |title=Paget's disease of the vulva: prevalence of associated vulvar carcinoma, invasive Paget's disease, and recurrence after surgical excision |journal=Am J Obstet Gynecol |volume=180 |issue=1 Pt 1 |pages=24–7 |doi=10.1016/s0002-9378(99)70143-2 |pmid=9914572}}</ref><bdi>: Ռիսկի խմբում են [[դաշտանադադար]]ի շրջանում գտնվող կանայք</bdi><ref name=":0" /><bdi>:</bdi> === Մետաստազներ === Պեջեթի բջիջների [[մետաստազ]]ավորումը վերնամաշկից դեպի այլ շրջաններ ներառում է. # Դեպի տեղային [[ավշային հանգույց]]ների և [[Երակներ|երակային]] համակարգ [[ինվազիա]]<ref name="Fukuda_2018" /> # Ավշային հանգույցներից և երակային համակարգից դուրս գալ և «տնավորում» (homing) այլ հատվածներում<ref name="Fukuda_2018" /> # Բազմացում նոր տեղամասում<ref name="Fukuda_2018" /> Պեջեթի բջիջներում սինթեզվող HER2 և mTOR [[սպիտակուցներ]]ը նպաստում են դրանց գոյատևմանը և բազմացմանը<ref name="Fukuda_2018" />: == Ախտորոշում == ԱՊՀ-ի հազվադեպ լինելու, ինչպես նաև հիվանդության մասին տեղեկատվության սակավ լինելու պատճառով հիվանդությունը շատ հաճախ չի ախտորոշվում<ref name="Hsu_2013" />: Հիվանդները սխալմամբ ախտորոշվում են էկզեմա կամ մաշկաբորբ<ref name="Hsu_2013" />, իսկ տարբերակիչ ախտորոշումը կարող է տևել 2 տարի<ref name="Hsu_2013" />: Կարևոր է նշել, որ ախտահարումը կարող է մեկ այլ քաղցկեղի հետևանք լինել։ Ախտորոշումը հաստատվում է [[Կենսազննում|բիոպսիայով]]։ [[Բիոպսիա|Պանչ-բիոպսիան]] արդյունավետ չէ ԱՊՀ-ի տարբերակիչ ախտորոշման համար, ուստի կատարվում է ախտահարված շրջանի էքսցիզիոն բիոպսիա։ Դրական պատասխանի դեպքում հայտնաբերվում է մեծ քանակությամբ խոշոր, բազմանկյուն [[բջիջ]]ներ՝ կապտավուն [[Ցիտոպլազմային ցանց|ցիտոպլազմայով]], մեծ [[կորիզ]]ով և [[կորիզակ]]ով, որոնք ներսփռված են վերնամաշկում<ref name="Konda_2015" />։ Նման նեոպլաստիկ բջիջները կարող են տեղակայվել եզակի կամ խմբերով<ref name="Konda_2015" />: Պեջեթի բջիջները պարունակում են [[Մուցիններ|մուցին]] և ցիտոկերատիններ, որոնք օգտագործվում են ԱՊՀ-ի ախտորոշման համար։ MUC5AC-ը հայտնաբերվում է [[Ամոթույք|վուլվայում]] և տղամարդկանց սեռական օրգաններում, իսկ MUC2-ն՝ շուրջհետանցքային շրջանում։ MUC5AC-ի կորուստը վկայում է ինվազիայի մասին<ref name="Lam_2010" />։ Առաջնային կամ երկրորդային ԱՊՀ տարբերակելու համար կատարվում է իմունոհիստոքիմիական հետազոտություն<ref name="Lam_2010" />։ Առաջնային ԱՊՀ-ի դեպքում կա դրական է CK7, բայց բացասական՝ CK20, իսկ երկրորդայինի դեպքում երկուսն էլ դրական են<ref name="Lam_2010" />։ Հորմոնալ ընկալիչների բացակայությունը և HER2 սպիտակուցի չափից շատ էքսպրեսիան ցույց են տալիս, որ բջիջները արագ են կիսվում, ինչը կարող է վկայել հիվանդության ագրեսիվ ընթացքի և կրկնման հավանականության մասին։ === Դասակարգում === Առաջնային ԱՊՀ-ն ունի մաշկային ծագում և տեղակայված է վերնամաշկում կամ դրա տակ գտնվող ապոկրին [[Գեղձային էպիթել|գեղձերում]]<ref name="Isrow_2014" />։ Այն սահմանափակված է [[Էպիթելային հյուսվածք|էպիթելով]], սակայն կա տարածվելու և ինվազիվ ուռուցքի վերածվելու հավանականություն՝ [[մետաստազ]]ավորվելով դեպի տեղային [[ավշային հանգույց]]ներ և այլ օրգաններ<ref name="Lopes_2015" />։ ԱՊՀ-ի այս ձևը կապված չէ [[ադենոկարցինոմա]]յի հետ<ref name="Isrow_2014" />։ Երկրորդային ձևի առաջացման հիմքում ընկած է ստորադիր ադենոկարցինոմայի տարածումը դեպի վերնամաշկ<ref name="Lam_2010" />։ Ինչպես առաջնայինի դեպքում, երկրորդային ԱՊՀ-ի դեպքում ևս եթե կա ինվազիա դեպի վերնամաշկ, կա նաև մետասատազավորման հավանականություն դեպի այլ հյուսվածքներ, այդ թվում [[Մաշկի քաղցկեղ|մաշկ]]<ref name="Fukuda_2018" />։ Ըստ Վիլկինսոնի և Բրաունի դասակարգման, յուրաքանչյուր տեսակի համար առանձնացվում է երեք ենթատեսակ<ref name="Londero_2013" />: {| class="wikitable" style="width: 60%; height: 14em;" |+ԱՊՀ դասակարգում<ref name="Londero_2013" /> !Առաջնային (մաշկային) !Երկրորդային (ոչ-մաշկային) |- |Դասական մաշկային ներէպիթելային |Հետանցք |- |[[Ինվազիա|Ինվազիվ]] մաշկային ներէպիթելային |Միզուղիներ |- |Մաշկային ներէպիթելային պայմանավորված մաշկի հավելումների ադենոկարցինոմայով |Այլ |} == Բուժում == Կիրառվել են բազմաթիվ [[Քիմիաթերապիա|քիմիոթերապևտիկ]] միջոցներ, սակայն կանխատեսումը դեռ մնում է վատ<ref name="Londero_2013" />։ Վիրահատությունը շարունակում է մնալ նախընտրելի մեթոդ։ Առաջարկվում է տեղային լայնացում՝ 3 սմ երկարությամբ կատարված սառցային կտրվածքներով, քանի որ տեղային տարածման բարձր ռիսկ կա, նույնիսկ եթե մաշկը արտաքինից նորմալ է երևում: Պեջեթի բջիջների դեպի վերնամաշկ տարածված և [[մետաստազ]]ավորված դեպքերում ամբողջական հեռացումը հաճախ անհաջող է լինում։ Հիվանդության կրկնումը հաճախակի է<ref name="Lam_2010" />: Ներսփռման դեպքում կատարվում է [[ավշային հանգույց]]ների հեռացում<ref name="Londero_2013" />: Վիրահատությանը փոխարինող մեթոդ է [[ռադիոթերապիա]]ն, հատկապես տարիքով մեծ հիվանդների կամ վիրահատության անհնարին դեպքերում, երբ ուռուցքի չափը շատ մեծ է<ref name="Lopes_2015" />։ Ռադիոթերապիան կարող է կիրառվե որպես լրացուցիչ բուժման եղանակ վիրահատական հեռացումից հետո՝ կրկնության ռիսկը նվազեցնելու համար<ref name="Wagner_2011" />։ Ռադիոթերապիայի կողմնակի ազդեցությունները ներառում են [[վուլվիտ]], [[լորձաթաղանթ]]ների [[ատրոֆիա]], [[հեշտոցի ստենոզ]] և սեռական դիսֆունկցիա<ref name="Wagner_2011" />։ Անցյալում օգտագործվել են նաև լազերային և ֆոտոդինամիկ բուժման մեթոդներ, սակայն պարզվել է, որ [[Ածխածնի երկօքսիդ|ածխածնի երկօքսիդի]] լազերը չի ներթափանցում բավականաչափ խորը և երկուսի դեպքում էլ կրկնության ռիսկը բարձր Է<ref name="Wagner_2011" />։ Տեղային քիմիոթերապևտիկ բուժումը՝ հատկապես իմիքիմոդով, արդյունավետ է, ստացված արդյունքները խոստումնալից են<ref name="Wagner_2011" />։ Այնուամենայնիվ կիրառումից 10 ամիս անց ապրելիությունը նվազում է<ref name="Fukuda_2018" />: Մետաստազով ԱՊՀ ունեցող հիվանդները միջինում ապրում են 1.5 տարի, իսկ 5-ամյա ապրելիության մակարդակը կազմում է 7%<ref name="Fukuda_2018" />։ == Ելք == Կանխատեսումը ընդհանուր առմամբ բարենպաստ է, սակայն պետք է հաշվի առնել այնպիսի գործոններ, ինչպիսիք են [[ինվազիա]]յի խորությունը և հիվանդության տևողությունը<ref name="Londero_2013" />։ Առաջնային ԱՊՀ-ի դեպքում, եթե ստորադիր հյուսվածքների ինվազիան բացակայում է կամ աննշան է, բուժումը ավելի արդյունավետ է։ Սակայն, եթե առկա են [[մետաստազ]]ներ, կանխատեսումը սովորաբար վատ է<ref name="Lloyd_2000" />։ == Համաճարակաբանություն == ԱՊՀ-ն առավել տարածված է կովկասյան կանանց և ասիական տղամարդկանց շրջանում՝ 60 տարեկանից բարձր շրջանում<ref name="Kang_2015" />։ Ինվազիվ ձևը հանդիպում է հիվանդների 5–25%-ի մոտ, իսկ դեպքերի 17–30%-ում առկա է ստորադիր [[ադենոկարցինոմա]]<ref name="Londero_2013">{{Cite journal |last1=Londero |first1=Ambrogio P |last2=Bertozzi |first2=Serena |last3=Salvador |first3=Stefania |last4=Fruscalzo |first4=Arrigo |last5=D'Aietti |first5=Vito |last6=Grassi |first6=Tiziana |last7=Driul |first7=Lorenza |last8=Mariuzzi |first8=Laura |last9=Marchesoni |first9=Diego |name-list-style=vanc |date=2013 թ․ ապրիլ |title=A review of extramammary paget's disease: Clinical presentation, diagnosis, management and prognosis |journal=Journal of Medicine and Medical Sciences |volume=4 |issue=4 |pages=134–148}}</ref>։ Դեպքերի 10–20%-ը երկրորդային ձևով են հանդես գալիս<ref name="Londero_2013" />: 10% հիվանդների մոտ զարգանում է [[Ինվազիա|ինվազիվ]] [[ադենոկարցինոմա]], որը կարող է առաջացնել [[մետաստազ]]ներ<ref>{{Cite web |title=International Classification of Diseases for Oncology |url=http://codes.iarc.fr/code/746 |access-date=2018-06-09 |website=codes.iarc.fr}}</ref>։ Հիվանդությունը հիմնականում ախտահարում է ապոկրին գեղձերով հարուստ շրջանները<ref name="Fukuda_2018" />։ ԱՊՀ-ի 65%-ը հանդիպում է [[վուլվա]]յի շրջանում<ref name="Lam_2010">{{Cite journal |vauthors=Lam C, Funaro D |date=2010 թ․ հոկտեմբեր |title=Extramammary Paget's disease: Summary of current knowledge |journal=Dermatologic Clinics |volume=28 |issue=4 |pages=807–26 |doi=10.1016/j.det.2010.08.002 |pmid=20883922}}</ref>, այնուհետև՝ 15%՝ շուրջհետանցքային հատվածում և 14%՝ տղամարդկանց սեռական օրգաններում<ref name="Wagner_2011" />։ Վուլվայի ախտահարման դեպքում առավել հաճախ դրանք մեծ սեռական շրթերն են, ապա՝ փոքր սեռական շրթերը, կլիտորը և շեքը<ref name="Londero_2013" />։ Վուլվայից սկսված ԱՊՀ-ն կարող է տարածվել դեպի [[հեշտոց]]ի [[լորձաթաղանթ]]ի վերին հատված և [[արգանդի վզիկ]]<ref name="Londero_2013" />։ Այլ, ավելի հազվադեպ տեղակայումներ են՝ անութափոսերը, կոպերը, արտաքին լսողական անցուղին, պորտի շրջանը, իրանը և վերջույթները<ref name="Wagner_2011" />։ == Պատմություն == Պեջեթի հիվանդության առաջին դեպքը նկարագրվել է Ջեյմս Պեջեթի կողմից 1874 թվականին<ref name="Lloyd_2000" />։ 1889 թվականին Ռեդկլիֆ Կրոկերը նկարագրեց ԱՊՀ-ն՝ հիմնվելով մի հիվանդի դեպքի վրա, ում մոտ առկա էր միզուղիների քաղցկեղ՝ ախտահարելով առնանդամը և ամորձապարկը<ref>{{Cite journal |vauthors=Marques-Costa JC, Cuzzi T, Carneiro S, Parish LC, Ramos-e-Silva M |date=May–Jun 2012 |title=Paget's disease of the breast |journal=Skinmed |volume=10 |issue=3 |pages=160–5; quiz 165 |pmid=22779098}}</ref>, և որի ախտանիշները գրեթե նույնն էին, ինչ [[Կրծքագեղձի Պեջետի հիվանդություն|կրծքագեղձի Պեջեթի հիվանդության]] դեպքում<ref name="Lopes_2015" />։ Ավելի ուշ՝ 1893 թվականին, Դարիերը և Կուիլիլաուդը նկարագրեցին ԱՊՀ-ի շուրջհետանցքային տեղակայումը<ref name="Lopes_2015" />։ == Ծանոթագրություն == {{Ծանցանկ}} == Արտաքին աղբյուրներ == * [https://web.archive.org/web/20060925043450/http://www.cancer.org/docroot/cri/content/cri_2_4_1x_what_is_vulvar_cancer_45.asp Definition] at cancer.org {{Medical resources | DiseasesDB = | ICD10 = C44 ([[ILDS]] C44.L75) | ICD9 = | ICDO = M8542/3 | OMIM = | MedlinePlus = | eMedicineSubj = | eMedicineTopic = | MeshID = D010145 | Orphanet = 2800 }} {{DEFAULTSORT:Extramammary Paget's Disease}} [[Կատեգորիա:Գինեկոլոգիա]] [[Կատեգորիա:Գինեկոլոգիական հիվանդություններ]] [[Կատեգորիա:Մաշկային հիվանդություններ]] [[Կատեգորիա:Ուռուցք]] oxzcnh5kicvb7b2nks20k354zmbtgaz 14 1323407 10722495 10716883 2026-04-09T07:39:08Z Beko 1511 10722495 wikitext text/x-wiki [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (մասնակից)]] 6mxrb29cbmoxxm92c5azmahmi1w82fv 2 1323502 10722566 10722040 2026-04-09T11:39:02Z ~2026-21527-55 169235 /* 1992-2004 */ 10722566 wikitext text/x-wiki '''Գազային Կոնֆլիկտ''' [[Ռուսաստան|Ռուսաստանի]] և [[Ուկրաինա|Ուկրաինայի]] միջև, կապված է Ռուսական [[Բնական գազ|բնական գազի]] մատակարարումների հետ դեպի Ուկրաինա և Ռուսական գազի տարանցիկ կապ Ուկրաինայի տարածքով դեպի եվրոպական երկրներ<ref name="Севпоток22">{{Cite web |url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/613d84309a7947584b86efdb|title=«Нафтогаз» рассказал о дорогостоящем импорте газа из-за безопасности // РБК, 12.09.2021|access-date=2021-09-12|archive-date=2021-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912064016/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/613d84309a7947584b86efdb|url-status=live}}</ref>: Խնդիրները ի հայտ են եկել գրեթե անմիջապես [[ԽՍՀՄ փլուզում|ԽՍՀՄ փլուզումից]] հետո՝ [[1991]] թվականի դեկտեմբերին , անկախ Ռուսաստանի Դաշտություն և Ուկրաինա ձևավորվելուց հետո: ԽՍՀՄ ի փլուզման պահին, բնական գազի արտահանման համար նախատեսած գազատարների 95% ը [[Ռուսաստանի Խորհրդային Ֆեդերատիվ Սոցիալիստական Հանրապետություն|ՌՍՖՍ]]-ից դեպի Եվրոպա անցնում էր [[Ուկրաինական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետություն|ՈՒԽՍՀ]]-ի<ref name="метл12">''Метленко Е. А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/gazovyy-konflikt-mezhdu-rossiey-i-ukrainoy-opyt-razresheniya-v-1992-1999-gg#ixzz3oZSycTUj «Газовый» конфликт между Россией и Украиной: опыт разрешения в 1992—1999 гг.] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/gazovyy-konflikt-mezhdu-rossiey-i-ukrainoy-opyt-razresheniya-v-1992-1999-gg#ixzz3oZSycTUj|date=20160817074602}} // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: История. Политология. Экономика. Информатика. № 19 (138) / том 24 / 2012</ref><ref name="метл2">''Метленко Е. А.'' [https://science-education.ru/ru/article/view?id=8415 Проблема поставок и транспортировки энергоносителей как фактор российско-украинских отношений в 1990-е гг.] {{Wayback|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=8415|date=20181219182637}} // Современные проблемы науки и образования, № 1/2013</ref><ref name="укр22">{{Cite web|url=http://lenta.ru/features/rosukr/steal/|title=Заклятые соседи // Несанкционированный отбор. Lenta.ru|access-date=2015-10-16|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305040456/http://lenta.ru/features/rosukr/steal/|url-status=live}}</ref> տարածքով («<nowiki/>[[Ուրենգոյ|Ուրենգոյ — Պոմարի — Ուժգորոդ]]<nowiki/>», «Սոյուզ» (Օրենբուրգ--ԽՍՀՄ արևմտյան շրջաններ) «Պրոգրես» («Յանբուրգ-Ուկրաինայի Արևմտյան շրջաններ») ԽՍՀՄ ում արտահանման գազատարներ կառուցելու ժամանակ անհրաժեշտություն չկար դրանց տարանրջատելու գազաբախշիչ ցանցերից, և գործնականում հնարավոր չեր բաժանել գազը տեղական սպառման և տարանցման միջև:Այդ պատճառով Ուկրաինան և Ռուսաստանը ստիպված էին լուծել ոչ միայն Եվրոպա գազի տարանցման պայմանների նախնական համաձայնեցված խնդիրը,այլև՝Ուկրաինայի սպառողների կողմից գազի չվերահսկվող օգտագործման խնդիրը՝տնտեսության վերակառուցման և ծանր տնտեսական ճգնաժամի պայմաններում: 2009 թվականից «Գազպրոմի» և «Ուկրաինաայի Նեվտոգազի»-ի միջև գործում էին երկու պայմանագրեր՝ գազի մատակարարման և տարանցման վերաբերյալ: Երկու պայմանագրերն էլ ավարտվում էին 2019 թվականի վերջին: 2012 թվականից «Նեվտոգազ»ը դադարեց ամբողջությամբ վերցնել,պայմանագրով նախատեսած ծավալը, իսկ 2015 թվականի նոյեմբերից ընդհանրապես դադարեց ռուսական գազի գնումը՝ այն փոխարինելով Եվրոպայից «Ռևերսային» մատակարարումներով: Ռուսական գազը դե-ֆակտո մատակարարվում էր Ուկրաինա՝ նրա տարածքով անցկացված խողովակաշարերով,սակայն Ուկրաինան վճարում կարարում էր եվրոպական երկրներց<ref name="Севпоток3">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/613d84309a7947584b86efdb|title=«Нафтогаз» рассказал о дорогостоящем импорте газа из-за безопасности // РБК, 12.09.2021|access-date=2021-09-12|archive-date=2021-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912064016/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/613d84309a7947584b86efdb|url-status=live}}</ref>: «Գազպրոմ»-ը իր հերթին, Ուկրաինայով չէր մղում պայմանագրով նախատեսած գազի ծավալը: 2014 թվականի հունիսից ընկերությունները սկսեցին դատական գործընթացներ 2 պայմանագրերի վերաբերյալ: 2018 թվականի փետրվարից Ստոկհոլմի արբիտրաժը վճիռ է կայացրել Ուկրաինայի վերաբերյալ տարանցման հարցով՝ պարտավորեցնելով «Գազպրոմ»-ին վճարել Ուկրաինային 4,673 մլրդ դոլար ՝ համաձայնեցված ծավալների գազի տարանցման համար :Փոխադարձ պահանջների հաշվարկի արդյունքում «Գազպրոմը» պարտավոր էր վճարել "Նավթոգազին" 2,56 միլիարդ դոլար<ref name="досье2">{{Cite web |url=https://tass.ru/info/4999722|title=Международный арбитражный спор «Газпрома» и «Нафтогаза Украины». Досье ТАСС // 01.03.2018|access-date=2019-01-10|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304220314/https://tass.ru/info/4999722|url-status=live}}</ref>։ 2018 թվականի Ամռանը «Նեվտոգազը» սկսել է այդ գումարի հարկադիր գանձման գործընթացը «Գազպրոմ»-ից Շվեյցարիայում, Մեծ Բրիտանիայում և Նիդեռլանդներում<ref name="tass.ru2">{{Cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/5900106|title=Суд Швеции рассмотрит жалобу «Газпрома» по спору с «Нафтогазом» осенью 2019 года // ТАСС, 11.12.2018|access-date=2019-01-10|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110183626/https://tass.ru/ekonomika/5900106|url-status=live}}</ref> նրա ակտիվների կալանքի միջոցով: 2018 թվականի Մարտին "Գազպրոմը" նախաձեռնեց Ուկրաինայի հետ ռուսական գազի մատակարարման և տարանցման բոլոր պայմանագրերի լուծարմանը<ref name="ReferenceA2">{{Cite web |url=https://tass.ru/opinions/5342216|title=Оттепели не будет: чем обернется для «Нафтогаза» заморозка активов «Газпрома» в Англии // ТАСС, 03.07.2018|access-date=2019-01-11|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801180216/https://tass.ru/opinions/5342216|url-status=live}}</ref>: 2019 թվականի Դեկտեմբերի 30 ին տեղի ունեցավ ստորագրումը 5-ամյա պայմանագրի «Նաֆտոգազի»"-ի և «Գազպրոմի» միջև։ Պայմանագիրը հիմնված էր «մղիր կամ վճարիր» սխեմայով, գազի մղման նվազագույն ծավալների ամրագրմամբ՝2020 թվականին ոչ պակաս, քան 65 մլրդ խմ գազ և հաջորդ չորս տարիներին՝ տարեկան ոչ պակաս, քան 40 մլրդ խմ։ Գազի տարանցման հնգամյա պայմանագրի շրջանակում Ուկրաինան (5 տարվա ընթացքում ընդհանուր 225 մլրդ խմ բազային մղման ծավալի դեպքում) կստանա առնվազն 7,2 մլրդ դոլար<ref name="автоссылка62">{{cite web|title=Украина заявила о падении транзита российского газа до минимума за 30 лет|url=https://www.rbc.ru/business/13/01/2021/5fff22c79a7947f54d8c0723|website=rbc.ru|access-date=2021-09-11|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209183731/https://www.rbc.ru/business/13/01/2021/5fff22c79a7947f54d8c0723/|url-status=live}}</ref><ref name="автоссылка32">{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/4214204|title=«Газпром» и «Нафтогаз» заключили новое соглашение о транзите. Платёж российской компании оказался на уровне контракта 2009 года // Коммерсантъ, 31.12.2019|access-date=2021-12-10|archive-date=2021-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210095420/https://www.kommersant.ru/doc/4214204|url-status=live}}</ref>: 2020 թվականին Ուկրաինայի միջոցով ԵՄ է տեղափոխվել 55,8 մլրդ մ³ ռուսական գազ, ինչը դարձել է վերջին յոթ տարվա ամենացածր ցուցանիշ<ref name="автоссылка42">{{Cite web |url=https://tass.ru/ekonomika/12749069|title=«Нафтогаз» готов обеспечить транзит ещё до 55 млрд м³ газа в год со скидкой 50 % // 24.10.2021|access-date=2021-12-10|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209204706/https://tass.ru/ekonomika/12749069|url-status=live}}</ref>։ 2025 թվականի հունվարի 1-ից ռուսական բնական գազի տարանցումը Ուկրաինայի գազատրանսպորտային համակարգով դադարեցվել է<ref>{{cite web |title=Era of cheap Russian gas to EU ends as transit across Ukraine stops|url=https://www.bbc.com/news/articles/c4glyjx9m71o|publisher=[[BBC News]]|date=2025-01-01|access-date=2025-01-01|lang=en|archive-date=2024-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20241231234807/https://www.bbc.com/news/articles/c4glyjx9m71o|url-status=live}}</ref>: == 1992-2004 == Նախկին ԽՍՀՄ միասնական տնտեսական տարածքների քայքայումը հանգեցրեց Ռուսաստանի և Ուկրաինայի ազգային տնտեսությունների ընդհանուր անկմանը և նավթագազային ոլորտի՝ մասնավորապես, Ուկրաինական արդյունաբերության և կոմունալ հատվածի լիակատար կողմնորոշումը դեպի ռուսական նավթն ու գազը հանդիսանում էին Ուկրաինայի պետության կախվածության նշանակալի գործոնը Ռուսաստանի Դաշնություն-ից։ Գազի արտահանումը կարևոր արժութային աղբյուր էր Ռուսաստան-ի համար։ Միևնույն ժամանակ, Ուկրաինայի համար գազի մատակարարումները կենսական նշանակություն ունեցող գործոն էին բնակչության և արդյունաբերության ապահովման համար։ Այդ պատճառով գազի տարանցումն ու մատակարարումները կարգավորող առաջին պայմանագրերը կնքվում էին կառավարությունների մակարդակով։ Առաջին նման պայմանագիրը դարձավ '''«Ռուսաստանի Դաշնության Կառավարության և Ուկրաինայի Կառավարության միջև բնական գազի մատակարարման և Ուկրաինայի տարածքով գազի տարանցման մասին համաձայնագիրը»՝''' 1992<ref>{{Cite web |url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/643_022|title=Угода між Урядом України і Урядом Російської Федерації про поставки природного газу і транзит газу через територію України|access-date=2018-05-05|archive-date=2018-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035410/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/643_022|url-status=live}}</ref> թվականի օգոստոսի 20-ից Այս պայմանագրով Ռուսաստանը պարտավորվում էր Ուկրաինայի կարիքների համար մատակարարել տարեկան 70 միլիարդ խորանարդ մետր գազ, իսկ Ուկրաինան պարտավորվում էր Եվրոպա և Մոլդովա տեղափոխել տարեկան 100 միլիարդ խորանարդ մետր գազ:Համաձայնագրի կատարողներ էին նշանակվել «Ուկրագազպրոմ» և «Գազպրոմ» կոնցեռնները։ Քանի դեռ կողմերը չէին ներդրել ազգային արժույթներ, հաշվարկները նախատեսվում էր կատարել ռուբլիներով, սակայն տարանցման կամ վերաարտահանման խնդիրների հետևանքով առաջացած Ռուսաստանի վնասները Ուկրաինան պարտավորվում էր փոխհատուցել ազատ փոխարկելի<ref>{{Cite web |url=https://www.calc.ru/dinamika-Gas.html?date=1992|title=График цены на природный газ для Европы за 1992 год|access-date=2018-05-05|archive-date=2018-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506040009/https://www.calc.ru/dinamika-Gas.html?date=1992|url-status=live}}</ref>:Միջկառավարական համաձայնագրով հատուկ նշվում էր, որ տարանցիկ գազը «ենթակա չե բաշխման Ուկրաինայի բնակչության միջև», իսկ երրորդ երկրներին գազի թերամատակարարման դեպքում Ուկրաինայի մեղքով Ռուսաստանի Դաշնություն-ին պետք է ամբողջությամբ փոխհատուցվեին այդ պատճառով կրած բոլոր վնասները, և Ուկրաինան իրավունք չուներ վերաարտահանել Ռուսաստանից ստացված բնական գազը<ref name="метл13">''Метленко Е. А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/gazovyy-konflikt-mezhdu-rossiey-i-ukrainoy-opyt-razresheniya-v-1992-1999-gg#ixzz3oZSycTUj «Газовый» конфликт между Россией и Украиной: опыт разрешения в 1992—1999 гг.] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/gazovyy-konflikt-mezhdu-rossiey-i-ukrainoy-opyt-razresheniya-v-1992-1999-gg#ixzz3oZSycTUj|date=20160817074602}} // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: История. Политология. Экономика. Информатика. № 19 (138) / том 24 / 2012</ref> 1993 թվականի հունիսին հաստատվեցին գազի և տարանցման նոր գներ՝ '''անցմում Կատարելով ԱՄՆ դոլարով հաշվարկներին''' ։ Այդ տարվա հունիսից առաջ 1000 խորանարդ մետրը արժեր 15 600 ռուբլի, մինչև դեկտեմբերի 1-ը՝ 42 000 ռուբլի, այնուհետև՝ 80 ԱՄՆ դոլար։ 1000 մ³-ի տարանցումը 100 կմ-ի համար մինչև 1993 թվականի հունիսը արժեր 180 ռուբլի, մինչև դեկտեմբեր՝ 1195 ռուբլի, այնուհետև՝ 1,5 ԱՄՆ դոլար՝ գումարած 0,23 ԱՄՆ դոլար ծախսեր։<ref>{{Cite web |url=http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/643_051|title=Угода між Урядом України та Урядом Російської Федерації про ціни на природний газ і тарифи по його транспортуванню|access-date=2018-05-05|archive-date=2018-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035256/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/643_051|url-status=live}}</ref> 1994 թվականի փետրվարին ստորագրվեց նոր միջկառավարական համաձայնագիր՝ 10 տարի ժամկետով<ref>{{Cite web |url=http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/643_067|title=Угода між Урядом України та Урядом Російської Федерації по експорту російського природного газу в Україну і його транзиту через територію України в Європейські країни|archive-date=2018-05-06|access-date=2018-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035857/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/643_067|url-status=dead}}</ref>։ Համաձայնագրով սահմանվում էին Ուկրաինա մատակարարումների ծավալը (տարեկան 50..70 մլրդ մ³), տարանցման ծավալը (տարեկան 80..90 մլրդ մ³) և Կենտրոնական Ասիայից Ուկրաինա տարանցումը՝ ՌԴ տարածքով (տարեկան 25..35 մլրդ մ³)։ Առևտրային կողմերը նախատեսվում էր ամեն տարի համաձայնեցնել «Ուկրագազպրոմ»-ի և «Գազպրոմ»-ի պայմանագրերի շրջանակում։ Համաձայնագիրը առանձին նախատեսում էր լայն հնարավորություններ բարтерային գործարքների համար։ Նշվում էր վերաարտահանման արգելքը և տարանցման ու գազի սակագների փոխկապակցվածությունը։1997 թվականի վերջում Ուկրաինա-ի կառավարությունը «Ուկրագազպրոմ»-ի և «Ուկրանեֆտ»-ի հիման վրա ստեղծեց «Նաֆտոգազ Ուկրաինա» հոլդինգը։ 2002 թվականին կնքվել է «Համաձայնագիր Ռուսաստանի Դաշնության կառավարության և Ուկրաինայի նախարարների կաբինետի միջև ռազմավարական համագործակցության գազի ոլորտում»: === Պարտքը === * Սակայն Ուկրաինան չուներ միջոցներ մատակարարումների վճարման համար, և մատակարարված էներգառեսուրսների համար պարտքը աճում էր։ Այդ պարտքը ձևակերպվում էր այսպես կոչված տեխնիկական վարկերի տեսքով՝ միջպետական վարկեր, որոնք տրամադրվում էին որոշակի ապրանքների ձեռքբերման համար։ Դրանք կարող էին մարվել բարտերով կամ ձևակերպվել որպես պետական պարտք։ 1992 թվականի վերջում պարտքը հասավ 227 մլրդ ռուբլու<ref name="метл14">''Метленко Е. А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/gazovyy-konflikt-mezhdu-rossiey-i-ukrainoy-opyt-razresheniya-v-1992-1999-gg#ixzz3oZSycTUj «Газовый» конфликт между Россией и Украиной: опыт разрешения в 1992—1999 гг.] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/gazovyy-konflikt-mezhdu-rossiey-i-ukrainoy-opyt-razresheniya-v-1992-1999-gg#ixzz3oZSycTUj|date=20160817074602}} // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: История. Политология. Экономика. Информатика. № 19 (138) / том 24 / 2012</ref><ref name="метл3">''Метленко Е. А.'' [https://science-education.ru/ru/article/view?id=8415 Проблема поставок и транспортировки энергоносителей как фактор российско-украинских отношений в 1990-е гг.] {{Wayback|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=8415|date=20181219182637}} // Современные проблемы науки и образования, № 1/2013</ref>։ 1992—1993 թվականների ձմռանը տեղի ունեցան մի շարք միջկառավարական շփումներ, որոնց արդյունքում տեխնիկական վարկերը վերափոխվեցին Ուկրաինայի պետական պարտքի և մշակվեց դրանց մարման ծրագիր մինչև 1999 թվականը։Սակայն անվճարունակության խնդիրը չի լուծվել, և օգոստոսին 1993 թվականի իրավիճակը այնքան է սրվել, որ '''գազի մատակարարումը Ուկրաինա, որոնք սահմանափակվում է''' մի քանի օր. Օգոստոսի 11-ին Լեոնիդ Կուչման հանդիպել է Վիկտոր Черномырдиным, որից հետո Ռուսաստանը վերսկսել է մատակարարման. Սակայն արդեն օգոստոսի 26-ին ՌԱՕ "Գազպրոմ" - ը կրկին հայտարարել է 25 տոկոս կրճատման բնական գազի Ուկրաինա հետ կապված չդադարող աճի ուկրաինական պարտքը. Կրճատում են գազի մատակարարման, սակայն, պարզվել է малоэффективным մեխանիզմ ապահովելու պարտքեր. Պայմանավորված է նրանով, որ հիմնական մասը տարանցիկ ճանապարհ դեպի եվրոպական սպառողներին անցնում է Ուկրաինայի տարածքով, դա թույլ է տվել ուկրաինական կողմին անարգել իրականացնել չարտոնված ընտրությունը ռուսական արտահանման գազի սեփական կարիքների համար. 1993-ի հոկտեմբերին "Գազպրոմը" առաջարկել է մարել պարտքերը Ուկրաինայի ճանապարհով երկարաժամկետ վարձակալության մի շարք օբյեկտների ուկրաինական գազատրանսպորտային համակարգի. Ուկրաինական կողմը, սակայն, չի ցանկանում համաձայնվել այս առաջարկին, քանի որ դա կարող է դնել իր երկիրը չափազանց բարդ իրադրության դեպքում գազամատակարարման դադարեցումից. 1994թ փետրվարին հետո երկար քննարկման ստորագրվել համար առանցքային է ՝ գազային ոլորտի համաձայնագիր: Որպես հիմնական կատարողների իրացման ծավալների վրա և դրա տարանցման ուկրաինական տարածքում դրանում նշվել ՌԱՕ "Գազպրոմն" ու արտադրական միավորում "Укргазпром". Հատկապես ընդգծվում է, որ արտահանման ծավալները գազի կժամանի Ուկրաինայի տարածք եւ գալիս իր տարածքում, պետք է համընկնի. Փետրվարի 16-17-ը 1994 թվականից "Գազպրոմը" '''դադարեցրել արտահանում բնական գազի մատակարարումը''' Ուկրաինա: Մարտ նաեւ սկսվել է դիմումի ՌԱՕ "Գազպրոմ" - ի մասին դադարեցնելու է գազի մատակարարման վրա պայմանավորված է նրանով, որ արդեն տեւական ժամանակ է Ուկրաինայի գազ գերազանցել է 1 տրիլիոն ռուբլի: Ուկրաինան կրկին մերժել հնարավորություն է վճարման օբյեկտ գազատրանսպորտային համակարգի. Արդյունքներով 1994 թվականի ընկերությունը այդպես էլ չի հասել վերադարձի պարտքերի էներգակիրների, որոնք այդ պահին մոտենում է երկու մլրդ դոլար: Ընդհակառակը, արդյունքում միջկառավարական բանակցությունների նոյեմբերին 1994 թվականի Ուկրաինան ստացել է երաշխիքներ գազի դեկտեմբեր ամբողջ հաջորդ տարի: Պատճառը նման շրջադարձի պատճառը մտադրությունը ուկրաինական կողմի զիջել վեճի մասին արտասահմանյան ակտիվներում նախկին ԽՍՀՄ-ի. Դեկտեմբերին, 1994 թ. Ռուսաստանի եւ Ուկրաինայի միջեւ երկար վեճերի համաձայնագիր է ստորագրվել հարցերի կարգավորման մասին իրավահաջորդության նկատմամբ պարտքի ու ակտիվների նախկին ԽՍՀՄ. Ուկրաինական կողմը համաձայնել է, այսպես կոչված, "զրոյական տարբերակը", որի դեպքում Ռուսաստանը ստանձնել պարտավորություններ վճարման բոլոր պարտքերի նախկին ԽՍՀՄ-ի, բայց մնաց միակ սեփականատերը ամբողջ խորհրդային արտասահմանյան սեփականության. Սկզբին 1995 թ., տեղի է ունեցել մի շարք միջև բանակցությունների ուկրաինական կառավարության եւ ՌԱՕ "Գազպրոմը": Կողմերը պայմանավորվել են պարտքի վերակազմավորման Ուկրաինայի ճանապարհով թողարկման պետական պարտատոմսերի рассрочкой վճարումների է 12 տարի և նրանց փոխանցել "Գազպրոմին" ։ Նույն ժամանակ " - ի միջկառավարական մակարդակով բարձրացվել է հարցը պարտքի վերակազմավորման Ուկրաինայի պետական տրված վարկերի Ռուսաստանի 1993 և 1994 թվականներին. Աշնանը 1995 թվականի Ուկրաինայում բռնկվեց հերթական վառելիքա-էներգետիկ ճգնաժամը, կապված մոտեցող ջեռուցման սեզոնի. Ավելի քան 50 տոկոսանոց բացակայությունը վճարման էներգառեսուրսների ներքին սպառողների ավտոմատ կերպով բարձրացրել էր արտաքին պարտքեր Ուկրաինայի, առաջին հերթին Ռուսաստանի հետ: Այս կապակցությամբ ուկրաինական ղեկավարությունը ձեռնարկել է փորձի լուծել վճարման Ռուսաստանից ներկրվող գազի վճարը վառելիքի տարանցումը Եվրոպա: Մեծ մասը գազի տեղաբաշխման միջեւ ուկրաինացի սպառողների հանձնել ութ ավելի փոքր կոնտրագենտների վերաբերյալ, իսկ գազատրանսպորտային համակարգը թողել վարչությունում "Укргазпрома". "Գազպրոմը" ստիպված է եղել անցնել եզրակացության պայմանագրերի բազմաթիվ մանր ուկրաինական կոնտրագենտների. Դա, սակայն, չի լուծել խնդիրները պարտքերի: контрагенты էին նաև անհուսալի է, իսկ взыскивать պարտքերը, նրանց հետ շատ դժվար. Օրինակ, ճանաչում ստացավ գործը ընկերության Յուլիա Տիմոշենկոն Ուկրաինայի Միասնական էներգետիկ համակարգեր, պարտքը որի չափով ավելի քան 400 մլն դոլար չի մարվել. === Бартерные սխեմաներ === [խմբագրել | խմբագրել կոդ] Հսկայական նշանակություն ունի ռուս-ուկրաինական հարաբերությունների տեղի է ունեցել ստորագրումը համալիրի համաձայնագրերի Սևծովյան նավատորմում և Պայմանագրի բարեկամության, համագործակցության եւ գործընկերության մայիսին 1997թ. Պայմանավորվածության համաձայն, Ռուսաստանը ստացավ վարձով է 20 տարի, մի քանի սենյակների Սեւաստոպոլում եւ Թեոդոսիայում, ընդ որում կատարել վարձավճարների օբյեկտների օգտագործումը ռազմածովային ենթակառուցվածքների կապված մարման ուկրաինական պարտքի էներգակիրների. Մինչեւ 1997 թ. Ուկրաինայի կառավարությունը միաձայն որոշում է միավորման մասին նավթային եւ գազային սեկտորի ստեղծման ճանապարհով բազայի վրա "Укргазпрома" եւ "Укрнефти" հոլդինգի "Ուկրաինայի Նավթոգազ". Միաժամանակ, չնայած բազմաթիվ բողոքներին պաշտոնյաների և ներկայացուցիչների եւ գազի ոլորտի, Ուկրաինան շարունակում է չարտոնված վերցվող գազի կատարումը սահմանված ծավալների. Այսպես, ըստ ՌԱՕ "Գազպրոմ" - ը, միայն դեկտեմբերին 1997 թվականի Ուկրաինան գերազանցել է թույլատրելի սահմանաչափը ընտրության գազի 660 մլն խմ, որ դրամական արտահայտությամբ կազմել են 48 մլն դոլար. Սկզբին 1998 թվականի Ուկրաինան և Ռուսաստանը մշակել և ստորագրել են մանրամասն ծրագիր տնտեսական համագործակցության-ն ընկած ժամանակահատվածում 1998-2007թթ., որը տրամադրում էր նաև ռուսական ընկերություններին հնարավորություն մասնակցելու մասնավորեցման ուկրաինական էներգետիկ համալիրի ճանապարհով բաժնետոմսերի ձեռքբերման համագործակցությանը, ձևավորված "Նաֆտոգազ". Շուտով, սակայն, Ռուսաստանի ժամանակաշրջան է "կառավարական чехарды", ամբողջ գալով կառավարության ղեկավարի պաշտոնում Վլադիմիր Պուտինի. Դրա հետեւանքով 1999-ին "Գազպրոմ" ԲԲԸ հայտնվել էր ներքաղաքական իրադարձությունների, եւ վերադարձնելու հարցը պարտքերի համար ժամանակավորապես մղվեց. 1999-2001 թվականներին Ուկրաինան է փոխանցել Ռուսաստանի հաշվին կարգավորման պարտքի համար բնական գազի հասած նրան ժառանգել է ԽՍՀՄ ութ ռազմավարական ռմբակոծիչների Տու-160, երեք Տու-95МС, մոտ 600 թեւավոր հրթիռ, կանգնած սպառազինության հեռահար ավիացիայի, ինչպես նաեւ վերգետնյա սարքավորումներ. Այս կերպ Ուկրաինայի հաջողվել է մարել 285 միլիոն դոլար պարտքի համար մատակարարված ռուսական գազի համար: === Բաժանումը վճարման տարանցման եւ գազի գնման === [խմբագրել | խմբագրել կոդ] Է 1990-ականների կեսերին ստեղծվել է հետեւյալ սխեման: Ռուսաստանը մատակարարել է ֆիքսված գներով (50 դոլար հազար խորանարդ մետրի դիմաց, որպես վճարման համար գազի տարանցումը և 80 դոլար վերցվող գազի գերազանցող վճարման տարանցման). Արդարության մասին: այս ֆիքսված գները արտահայտվել տրամագծորեն հակառակ տեսակետ. Ռուսաստանի նախագահ Վլադիմիր Պուտինը, օրինակ, 2000-ական թվականների կեսերին հայտարարել էր, որ Ռուսաստանը 15 տարիների ընթացքում ամեն տարի հովանավորել է Ուկրաինա երեք-հինգ միլիարդ դոլար հաշվին էժան էներգակիրների. Ուկրաինայի նախագահ Վիկտոր Յուշչենկոն, սակայն, նույն ժամանակ պնդում է, որ Ռուսաստանն արդեն 1990-ական մատակարարել է Ուկրաինայի գազ գներով բարձր среднеевропейских. Ընդ որում, վիճակագրությունը գազի ներկրման Գերմանիա ցույց է տալիս, որ միայն 1999 թ. գին գազի ներկրման Գերմանիա նվազել է ստորեւ 80 դոլար 1000 մ<sup>3</sup>. Այսպես թե այնպես, բայց այս սխեման վճարման գազ, հեռու է շուկայական, արժեքներ և ուկրաինական արդյունաբերություն, եւ "Գազպրոմը". Ընդ որում, սակայն, ստատուս մենաշնորհ տրանզիտի հարցում թույլ է ճգնաժամային իրավիճակներում իրականացնել "չարտոնված ընտրությունը" ռուսական գազի արտահանման խողովակաշարերի (ուկրաինայի ներկայացուցիչները անվանում էին այն "отбором գազի <խողովակաշարերի> համակարգի միակողմանի կարգով"), ինչը ոչ մի կերպ չի կարող նպաստել լավ հարաբերությունների պետությունների միջեւ. "Մոսկվա տարեկան перекачивает միջոցով մեր երկիրը Արևմուտքը 130 մլրդ խմ գազ: Եթե այստեղ откачают միլիարդ խմ-ի, դա նույնն է ничтожная համամասնությունը", — հայտարարել է Ուկրաինայի նախագահ Լեոնիդ Կուչման ամսագրին տված հարցազրույցում "Spiegel" - 2000թ.: Այս հայտարարությունը սկանդալ է առաջացրել Ռուսաստանում. 2000 թվականին Ուկրաինան несанкционированно խլեց 8,2 մլրդ մ3 գազ. 1998-ից "Գազպրոմ" - ն ամբողջությամբ դադարեցրել է ուղղակի Ուկրաինային եւ դարձել '''է գազ մատակարարել միայն վճարման համար տարանցման''', ինչպես արտահանման, "վճարովի" գազի զբաղվեր միջնորդական ընկերությունը "Իտերա", որը կարող է հետագայում փոխարինել "Eural Trans Gas" (ETG) և "РосУкрЭнерго". Бартерные գազի դիմաց փոխադրումը իրականացվում է, երբ պայմանական գազի գինը 50 $/հազար մ3 և սակագնի է 1,0937 $/հազար մ3 100 կմ հեռավորության վրա: Ըստ այդ համաձայնագրի ՝ Ուկրաինան ստացել է մոտ 30 մլրդ մ<sup>3</sup> տարի. Ամռանը 2004 թվականի ստորագրվել է հերթական համաձայնագիր պայմանագրային միջեւ "Գազպրոմի" և "Նաֆտոգազի", продлевающее այդ պայմանները 5 տարի, մինչեւ 2009-ի. Ընդ որում, մի մասը տարանցման էր հաշվանցելով մարմանը հին պարտքերի "Նավթոգազի" Գազպրոմի", ինչի համար գազի մատակարարումները վճարման տարանցման уменьшались 5 մլրդ մ<sup>3</sup> տարի. === 2001-2004 === [խմբագրել | խմբագրել կոդ] 2001-2004 տարիներին Ուկրաինայի ժամանակահատվածի տնտեսական աճի բարձր տեմպերի և որոշակի սոցիալական կայունության համար: Օգտվելով աճով համաշխարհային պահանջարկի արտադրանք սեւ մետալուրգիայի, առկայությամբ ազատ հզորությունների եւ մատակարարման էժան ռուսական էներգակիրներից, մետալուրգիական ձեռնարկությունները Ուկրաինայի կարողացել են էականորեն մեծացնել արտադրության ծավալները: экспортоориентированной արտադրանք, ինչը հանգեցրել է տնտեսական աշխուժացմանը արդյունաբերական շրջաններում Արևելքի. 2003 թվականին Ուկրաինան գլխավորել է ԱՊՀ անդամ է դարձել Համաձայնագրի ձեւավորմանը, Միասնական տնտեսական տարածքի հետ համատեղ, Բելառուսի, Ղազախստանի և Ռուսաստանի հետ ։ Հենց Կիեւում նախատեսվում էր տեղադրել կառավարման մարմինները Միասնական տնտեսական տարածքի. Լայնամասշտաբ բնույթ էր ձեռք բերել համագործակցությունը Ուկրաինայի եւ Ռուսաստանի բարձր տեխնոլոգիաների ոլորտներում, մշակվել են մի շարք խոշոր ծրագրեր, այդ թվում ' համատեղ օգտագործման գազատրանսպորտային համակարգ. Բոլոր սոցիալ-տնտեսական կանխատեսումները խոստացել է երկրում կայուն զարգացում եւ բարձր դինամիկան տնտեսական աճի. Վերջին 2004-ին Ուկրաինայում տեղի ունեցան նախագահական ընտրություններ. Ռուսաստանը հույս ուներ հաղթելու Վիկտոր Յանուկովիչի, որը քայլում ընտրություններ: որպես ղեկավարի նախարարների կաբինետի. Ելնելով դրանից, օգոստոսի 8-ին, 2004 թ. ստորագրվել է լրացուցիչ համաձայնագիր պայմանագրային միջեւ "Գազպրոմի" և "Նաֆտոգազի", որը հինգ տարի ժամկետով, մինչեւ 2009-ի համար սահմանվել ֆիքսված ռուսական գազի գինը 50 մլն դոլար հազար խմ-ի համար. Սակայն հետո նախագահական ընտրությունների երկրորդ փուլի 2004 տարի, сопровождавшегося մեղադրանքների զանգվածային կեղծիքների եւ որն սկիզբ "Նարնջագույն հեղափոխության"արդյունքում կրկնակի քվեարկության նախագահ է դարձել Վիկտոր Յուշչենկոն. === Որոնում Ուկրաինայի ուղիների ազատվել ռուսական գազի կախվածությունից" === [խմբագրել | խմբագրել կոդ] Դեռ 1994 թվականին Ռուսաստանի հետ համաձայնագիրը նախատեսում տարածքով ՌԴ միջինասիական գազի. Առաջին առաքումները թուրքմենական գազի էին հիմնականում бартерными. Է 2001 տարի Ուկրաինան գնել է մոտ Թուրքմենստանի շուրջ 30 մլրդ մ<sup>3</sup> տարի պայմաններով 50 % վճարման գումարի հաշվարկով 40 դոլար / 1000րդ<sup>3</sup> չհաշված առաքման, մնացածը ՝ ըստ փոխանակման. Սակագինը տրանզիտ թուրքմենական գազի միջոցով ՌԴ եղել увязан գնով տարանցման վերաբերյալ. 2006 թվականին մատակարարն է Միջին Ասիայի դադարել է գների աճի կապակցությամբ թուրքմենական գազ, պահանջների անցնել ամբողջական վճարում գազի կենդանի փողով եւ աճող պարտքի Ուկրաինայի առաջ Թուրքմենստանի. Հաղթանակի կապակցությամբ Վիկտոր Յուշչենկոյի տեղի է ունեցել կտրուկ շրջադարձը ուկրաինական իշխանությունները դեպի արևմուտք նոր նախագահ է հռչակել է եվրո-ատլանտյան զարգացման վեկտորը երկրի, հրաժարվելով "բազմոլորտ" աշխարհաքաղաքական կուրսի իր նախորդի Լեոնիդ Կուչմայի. Սկսվել է աստիճանական նահանջը գաղափարներ տնտեսական ինտեգրման շրջանակներում հետխորհրդային տարածքի, որն ուղեկցվել է տարաձայնությունների սրման տնտեսական եւ քաղաքական ոլորտում Ռուսաստանի հետ. Պարզ է դարձել, որ ժամանակներ "արտոնությունների" (գինը կազմում է 50 դոլար հազար մ3) նախկին եղբայրական հանրապետության ավարտվել են. Նոր ուկրաինայի ղեկավարությունը որպես առաջնահերթությունների էներգետիկ քաղաքականության հռչակել է ''ազատվել ռուսական գազի կախվածությունից'' եւ ''որոնել այլընտրանքային վառելիք''. Էր առաջադրվել ստեղծման խնդիրն է բաց եւ թափանցիկ շուկայի առք ու վաճառքի և ածխաջրածինների տեղափոխման Կասպիական տարածաշրջանից Եվրոպա ճանապարհով երթուղիների դիվերսիֆիկացիայի նավթի եւ գազի մատակարարման շրջանցելով ։ Ըստ հայեցակարգի ուկրաինական ղեկավարության, դա թույլ կտա ազատ Եվրոպա եւ դաշնակիցների Ուկրաինայի հետխորհրդային տարածքում է գերիշխանության ռուսական էներգետիկ արտահանման. Է առանցքային դերերից մեկը այս խնդրի լուծման հարցում Ուկրաինան приписывала իրեն — իր выгодному աշխարհագրական դիրքի, կանխիկ տրանզիտային հզորությունների և արդյունաբերական ներուժին: Այդ նպատակով Ուկրաինա մասնակցել է հռչակելու Балто-Սեւծովյան-Կասպյան энерготранзитного տարածքի, անցկացման энергосаммитов 2006-2008 թթ. Ուկրաինան продвигала գազատարի շինարարությունը "Սպիտակ հոսքը" (որը կարող է մատակարարել գազը Ադրբեջանից վրաստանի տարածքով), կապ այսպիսով նախագծի Եվրամիության "Նաբուկո". Այդ նախագծերը բազմիցս քննարկվել են предполагавшимися աղբյուրների էներգառեսուրսների Ադրբեջանի, Ղազախստանի, Ուզբեկստանի, Թուրքմենստանի եւ Վրաստանի, որպես պետության տարանցման. Այդ ծրագրերը, սակայն, այդպես էլ չի վերածվել են հայտարարագրերի գործնական գործողությունները: Առաջարկվող արտահանման կասպիական նավթի եւ գազի Ուկրաինայի տարածքով Եվրոպա չի եղել подкреплен որեւէ փաստաթղթերով և ֆինանսավորմամբ ։ Փորձերը ' իրականացնել նշված դեկլարատիվ նախագծեր իրականացվել ֆոնին երկարատեւ բարդ բանակցությունների Ռուսաստանի հետ Ուկրաինայի հարցերով տարանցման եւ ժամանակին վճարման Ուկրաինայի հետ ռուսական գազի մատակարարման. Ֆոնի վրա բաժանումների միջև դաշնակիցների ուկրաինական "նարնջագույն" կոալիցիայի եկան անկարողությունը և ցանկանում խաղաղ պայմանավորվել Ռուսաստանի հետ առաջնահերթ հարցերի վերաբերյալ: Ի վերջո, 2006 և 2008 թվականներին տեղի են ունեցել երկու սուր "գազային հակամարտության", որոնք հանգեցրել են отключению Ռուսաստանի հետ գազի մատակարարման. Դա զգալիորեն բարձրացրել է մակարդակը անվստահության երկրների միջեւ, խիստ բացասաբար է ազդել իմիջի վրա, որպես հուսալի մատակարար էներգառեսուրսների Եվրոպա և Ուկրաինայի որպես տարանցիկ պետություն: Մինչև 2007 թվականի նաեւ քայլում է դժվար երկխոսությունը եւ Ուկրաինայի միջեւ Թուրքմենստանի. Վիկտոր Յուշչենկոյին առաջարկել է Թուրքմենստանին կնքել 20-ամյա մատակարարման համաձայնագիրը գազի վրա, որով պետական ընկերությունը "Туркменнефтегаз" պետք է պարտավորություն ստանձնեն (եւ ոչ մատակարարել Ուկրաինա 50-60 մլրդ խմ գազ: Համաձայնագիրը նաև նախատեսում կոնսորցիումի ստեղծման հնարավորությունը կառուցման համար նոր խողովակաշարի տարածքում Թուրքմենստանի, Ղազախստանի, Ռուսաստանի և Ուկրաինայի ուղղակի արտահանման թուրքմենական գազի Եվրամիություն. Քննարկումը застопорилось պայմանավորված է նրանով, որ Թուրքմենստանն Ուկրաինայից պահանջել է անցնել վճարում է թուրքմենական գազի մատակարարման դրամական ձեւով եւ շտապ մարել պարտքը 600 միլիոն դոլար է ապրանքային առաքումների դիմաց թուրքմենական գազի, մատակարարված դեռ 2004թ.: === Մշակում Ռուսաստանի տարանցիկ այլընտրանքային ուղիների === [խմբագրել | խմբագրել կոդ] Մշակելով այլընտրանքային երթուղիներ դեպի Եվրոպա գազի, մարտին 1993 թվականից "Գազպրոմը" ստորագրել է Վարշավայում կառուցման մասին համաձայնագիրը տարանցիկ գազատարի "Յամալ — Եվրոպա" տարածքով Լեհաստանի շրջանցելով ուկրաինան ։ Գազատարը ներդրվել է մերկանալ վերջում 1999թ. - ից, ամբողջ հզորությամբ դուրս է եկել 2006-ին: 1997-ից տարվել է մշակում երթուղու Բալթիկ ծովի հատակով. 2005 թ. - ից սկսվել է նախագծի շինարարությունը, որը հայտնի է որպես "Հյուսիսային հոսքը". Պոմպային գազի նրա դեմ սկսվել է 2011-ին ։ Շրջանակներում ռուս-թուրքական համաձայնագրի 1997 թվականի, предусматривавшего մատակարարման Թուրքիայի 364,5 մլրդ մ3 գազի 2000-2025 թվականներին, կառուցվել է խողովակաշարի "Երկնագույն հոսք". 30 դեկտեմբերի 2002 թվականի գազատարը շահագործման է հանձնվել, արդյունաբերական գազի մատակարարումը սկսվել է փետրվարին 2003 թ. Շրջանակներում մշակման հարավային երթուղին դեպի Եվրոպա գազի 2007 թվականին "Գազպրոմը" բանակցություններ է սկսել անցկացման մասին գազամուղի "Հարավային հոսքը", սակայն բացասական արձագանքից Եվրամիության նախագիծը չիրականացվեց: Հարավային երթուղին գազի մատակարարման անցել է Թուրքիային (գազատարը "Թուրք", մեկնարկել է հունվարի 8-ին 2020թ.). Ստեղծել այլընտրանքային ուղիների փոխադրման դեպի Եվրոպա ռուսական գազի (Յամալ-Եվրոպա "և "Հյուսիսային հոսք") հանգեցրել է աստիճանական նվազեցման ծավալների գազի տարանցման տարածքով: 2001 տարի անց ԵՄ եղել прокачано 124,4 մլրդ մ3, 2010 թ. 98,6 մլրդ մ3, 2013 — ին ' 86,1 մլրդ մ3. Չնայած դրան, Ուկրաինան սկզբին 2010-ականների մնացել խոշորագույն տարանցիկ պետության համար ռուսական գազի մատակարարման Եվրոպա. == Գազի հակամարտությանը Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև (2005-2006) == [խմբագրել | խմբագրել կոդ] Հիմնական հոդված Գազի հակամարտությանը Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև (2005-2006) === Բացը տարանցիկ համաձայնագրերի === [խմբագրել | խմբագրել կոդ] Մարտին 2005 թվականի նշանակված մինչ այդ նոր կառավարության Տիմոշենկոն նախագահ ГАК "Ուկրաինայի Նավթոգազ" Ալեքսեյ Իվչենկոն առաջարկել է "Գազպրոմին" հրաժարվել бартерных սխեմաների դեպքում взаиморасчетах եւ շարժվել դեպի անկախ պայմանագրերի տարանցիկ եւ գազի. Հիմնավորմամբ համար խզման գործող համաձայնագրերի ցանկությունն է եղել ուկրաինական կողմի բարձրացնել սակագները ռուսական գազի փոխադրումը Եվրոպա Ուկրաինայի տարածքով մինչև 1,75—2 ամն դոլար/հազար խորանարդ մետրի համար 100 կմ. "Գազպրոմ" - ը համաձայնել է, պայմանով անցնելու "առեւտրային ռուսական եւ թուրքմենական գազը", բայց արդեն մեկ օր անց նման սխեմաներ հանդես է եկել Ուկրաինայի վարչապետ Յուլիա Տիմոշենկոնհայտարարել է, որ առանց "бартерного գազի երկրում դժվար կլինի ապահովել ցածր է գազի գինը բնակչության համար և կոմունալ-կենցաղային հատվածի" (Ուկրաինայում ձեռնարկության ԿՈՄՈՒՆԱԼ եւ բնակչությունը ստանում է գազ, որը համարվում է պետության սեփականություն: կամ "бартерный գազ կամ գազ է, որը добывался վրա եւ, հետեւաբար, եղել է ավելի էժան; արդյունաբերությունը նույն ստացել սիրելի ներմուծման ռուս եւ թուրքմենական գազը). Անցումը դրամական հաշվարկները ավելացնի շահույթը "Նավթոգազի", բայց անհետացումը "էժան бартерного գազի վարում բարձրացման "վճար ջեռուցման եւ գազի բնակչության համար"; բացի այդ, վտանգ թանկացման եւ "ռուսական գազի արդյունաբերության համար". Յուլիա Տիմոշենկոն նույն (այդ թվում, ելնելով իր խոստումները հայ ընտրողներին) զբաղեցնում նաեւ քաղաքականության կայուն և посильных սակագների բնակչության համար" ։ В декабре 2005 года (уже при правительстве Еханурова) именно на мартовские предложения Алексея Ивченко «Газпром» будет ссылаться, предлагая прекратить бартерные сделки и перейти на «рыночные формы взаимоотношений». «Газпром» согласился разорвать бартерные соглашения, заключать контракты отдельно на транзит и поставки газа и поднять тариф на транзит, однако указал, что контракт на газ хочет заключать по европейским ценам за вычетом стоимости транзита по Европе. Среднеевропейские цены к тому времени уже перешли отметку 150 долларов за тысячу м³. Вице-премьер Украины Анатолий Кинах категорически отверг российское предложение, настаивая на сохранении условной бартерной цены на газ из существующих транзитных контрактов. Наступила патовая ситуация, в которой ни одна из сторон не желала соглашаться на предложения другой. Попытки Украины договориться о расширении и продлении поставок газа из Туркменистана успехом не увенчались. В середине декабря озвученная Россией цена была поднята до 220—230 долларов за тысячу кубометров (цена на российский газ для Германии за вычетом транспортных издержек). Советник президента России по экономическим вопросам Андрей Илларионов назвал конфликт, разворачивавшийся между Россией и Украиной, «газовой войной», в которой Россия, по его выражению, применила против Украины «энергетическое оружие» — при этом он признавал, что прежняя цена (50 долларов за тысячу кубометров, установленная 8 августа 2004 года на срок до 2009 года) являлась «очевидно субсидируемой» и к тому же была установлена «в иной политической ситуации». Через неделю после этих заявлений Илларионов покинул свой пост. === Кризис === [править | править код] В связи с тем, что украинская сторона отказалась подписать какие-либо контракты на поставку газа в 2006 году, 1 января 2006 года Газпром перестал поставлять в украинскую ГТС объёмы газа для Украины. Однако Украина не прекратила отбор газа из ГТС и в течение первых дней 2006 года осуществляла несанкционированный отбор газа для удовлетворения собственных потребностей. {| class="wikitable" ! colspan="2" | Внешние видеофайлы |- | colspan="2" |«А крали [тогда газ], Иван Васильевич?» |- ! |Вопрос бывшему министру топлива и энергетики Украины Плачкову |} Конфликт был формально завершён в ночь с 3 на 4 января подписанием документов, которые, судя по первоначальным официальным заявлениям, удовлетворили обе стороны. Был подписан договор между «Газпромом» и «Нафтогазом» об условиях поставок российского газа на Украину через посредническую компанию «РосУкрЭнерго» и об условиях транзита российского газа в Европу через территорию Украины сроком на пять лет. Верховная рада Украины, однако, использовала факт подписания этого соглашения для обострения отношений с президентом Ющенко, отправив правительство Юрия Еханурова в отставку. Во второй половине января Украина возобновила сверхплановый отбор российского газа из транзитных газопроводов, что отразилось на поставках европейским покупателям. Некоторые страны Центральной и Восточной Европы воспользовались этой ситуацией для того, чтобы обвинить Россию как ненадёжного энергопоставщика. Պայմանագրում նշված է, որ միջնորդական առաքելությունն անցնում "ընկերությանРосУкрЭнерго", իսկ գազի գինը Ուկրաինայի համար կկազմի 95 $/հազար մ3 (առաջին կիսամյակի 2006, հետագայում փոփոխություններ գները подлежали կողմերի հետ համաձայնեցնելով). Զիջողական գինը հնարավոր է դարձել շնորհիվ "смешению" թանկագին ռուսական եւ էժան թուրքմենական գազի խողովակի համար. Նաեւ Գազպրոմ խոստացել է վճարել Ուկրաինայի 1,60 $/հազար մ3 100 կմ-ի համար գազի փոխադրումը Եվրոպա: === Թուրքմեներեն ճգնաժամը === [խմբագրել | խմբագրել կոդ] Ռուս-ուկրաինական պայմանագիրը հունվարի 4-ին, 2006 թ., սակայն, չի հանգեցրել է ավարտին գազային հակամարտության. Պայմանագրով նախատեսված է ստորագրման համար բոլոր անհրաժեշտ պայմանագրերի միջեւ "Գազպրոմի", "Նաֆտոգազի" Ուկրաինայի, "РосУкрЭнерго" (RUE) եւ Թուրքմենստանի մինչեւ հունվարի 20-ը, սակայն դա տեղի չի ունեցել այն, որ Թուրքմենստանը затягивал մասին որոշման ընդունումը, թե ով է Ռուսաստան կամ Ուկրաինա — պետք է առաջնահերթ գնորդի կողմից իր գազի արտահանման հնարավորությունները Թուրքմենստանի են բավարար չեն միաժամանակյա կատարման նրա газоэкспортных պայմանագրերի Ռուսաստանի եւ Ուկրաինայի հետ). Փետրվարի 17-18-ը 2006 թվականի կայացել է եռակողմ ռուս-ուկրաինա-թուրքմենական բանակցություններ, որոնց ընթացքում Ուկրաինան զրկվել է վերջին շանս է դիվերսիֆիկացնել գազի մատակարարումները. Թեեւ Թուրքմենստան խոստացել է տեղադրել Ուկրաինա 22 մլրդ խորանարդ մետր բնական գազի ուղիղ պայմանագրերով (բացի մատակարարման միջոցով RUE), 2006 թվականի սկզբից ի ուղիղ պայմանագրերի վրա չի դրվի ոչ մի խորանարդ մետր թուրքմենական գազի, քանի որ Թուրքմենստանը մտադիր է բարձրացնել գազի գինը. Ընդ որում Սափարմուրադ Նիյազովը կրկին հիշեցրել է Ուկրաինայի պարտքի մասին բնական գազ, հանդես է նախորդ տարիներին, — 159 միլիոն դոլար է. Սակայն "Գազպրոմ" - ը համաձայնել է վերջնական մատակարարման գինը "Նավթոգազին" $95 հազար խմ-ի համար մինչեւ 2006 թվականի վերջը, չնայած փաստացի մերժումը Թուրքմենստանի մատակարարել գազը Ուկրաինայի և ձևական գինը ռուսական գազի պայմանագրի 230$. 2006 թվականի երկրորդ կեսին Թուրքմենստան գազի գինը բարձրացրել է Ռուսաստանի համար 65$ - ից 100$. == Գազի հակամարտությունը Ռուսաստանի եւ Ուկրաինայի միջեւ 2008-2009թթ. == [խմբագրել | խմբագրել կոդ] Հիմնական հոդված Գազային հակամարտությունը Ռուսաստանի եւ Ուկրաինայի միջեւ 2008-2009թթ. Որոշման հետ միաժամանակ գնային եւ տարանցիկ հարցերի Ռուսաստանը իր առջեւ Ուկրաինայի հարցը մարման ուկրաինական գազի պարտքի. Ֆորմալ առումով այդ խնդիրը լուծվել հանդիպմանը 2008 թվականի փետրվարին նախագահների Յուշչենկոն և Մոսկվայում: Բացի այդ, պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել փոխանցման բոլոր հարաբերությունների գազի առաքման գիծ "Գազպրոմ" — "Ուկրաինայի Նավթոգազ", շրջանցելով միջնորդի — RosUkrEnergo. Ընդ որում, հիմնական ռուսական գազի գինը Ուկրաինայի համար էր մինչեւ 179 դոլար ։ մեկ խմ-ի դիմաց. 2009-ի սկզբին երկու երկրների հարաբերությունները անցել գազի նոր ճգնաժամը, затронувший շահերը եվրոպական սպառողներին: Հունվարի 1-ից 2009 թվականի դադարել է գազի մատակարարումը Ուկրաինայի, հունվարի 5-ից նվազել մատակարարումը եվրոպական սպառողներին. Հունվարի 7-ից ռուսական գազը Ուկրաինայի տարածքով դադարեցվել էր ամբողջությամբ ։ Հունվարի 19-ին 2009-ի բանակցությունների արդյունքում, հհ և Ուկրաինայի նախագահներ Վլադիմիր Պուտինի ու Յուլյա Տիմոշենկոյի ղեկավարները "Գազպրոմ" - ի եւ ՆԱԿ "Նավթոգազ" - ը ստորագրել են ուղղակի պայմանագիրը մասին եւ գազի տարանցման համար 2009-2019 թթ.: Մեկնաբանելով այս իրադարձությունը, Պուտինը նշել է պայմանավորվածությունների ձեռքբերումն է "ամբողջ համալիրին հարցեր, որոնք կապված են բնական գազի մատակարարման Ուկրաինա և տարանցման հետ ռուսական բնական գազի դեպի Եվրոպա", բայց դրա հետ մեկտեղ ընդգծել է կառուցման այլընտրանքային ուղիների փոխադրման ռուսական գազի եվրոպական սպառողներին. Գաղափարը գազամուղի "Հյուսիսային հոսք" անցել է փուլ գործնական իրականացման 2010 թվականի ապրիլին. Հունվարի 20-ին գազի մատակարարման և տարանցման Եվրոպա վերսկսվել են. Արդյունքը հակամարտության կարելի է համարել անցումը Ռուսաստանի եւ Ուկրաինայի թափանցիկ սկզբունքները առեւտրի գազով և վերացումը միջնորդների: Պայմանների համաձայն կնքված պայմանագրի "Նավթոգազ" - ը պարտավոր էր հատուցել потребленное վառելիքի ամբողջությամբ ոչ ուշ, յոթերորդ յուրաքանչյուր ամսվա հաջորդող ամսվա առաքման. Խախտման դեպքում այս պայմանները "Գազպրոմը" իրավունք ուներ անցնել авансовую համակարգ հաշվարկների հետ. Պայմանագրով նախատեսվում էր ստանդարտ միջազգային պրակտիկայում պայման է "վերցրու կամ վճարիր" - ն недобор գազի Ուկրաինան պետք է վճարել տուգանք 300% արժեքի ձմռանը և 150 % — ը ՝ ամռանը: Սկսած 2010 թվականի Ուկրաինան պարտավոր է ամեն տարի գնել է ոչ պակաս, քան 52 մլրդ մ3 ։ Խաղադրույքը տարանցման միջոցով տարածի սահմանվել է 1,7 դոլար ։ 1 հազար մ3 100 կմ հեռավորության վրա: Ընդ որում, նախատեսված էր հատուկ բանաձև աճի տարանցիկ տոկոսադրույքները, որի շնորհիվ 2013-ին այն հասել է 3,4 դոլարով ։ Համաձայն ձեռք բերված պայմանավորվածություններին, հիմք գինը Ուկրաինայի համար бралась բազային "եվրոպական" գին (այդ շրջանում 450 դոլար ։ 1 հազար մ3) 20 տոկոս զեղչով. Ավելի ուշ, նախագահին առընթեր Յանուկովիչի, հատուկ պայմանավորվածությունների устанавливались լրացուցիչ քաղաքական դրդապատճառներով զեղչեր: օրինակ, 2010 — ին ' 20% երաշխիքների հաշվին, վճարման Սեւծովյան նավատորմի գտնվելու Սեւաստոպոլում, իսկ վերջում ՝ 2013թ. — լրացուցիչ скидочный գործակիցը. 2009-ի օգոստոսին գազի հակամարտությանը Ռուսաստանի և Ուկրաինայի միջև ձեռք է բերել նոր շրջանառությունը. Օգոստոսի 10-ին փոխվարչապետ Ռուսաստանի Դաշնության նախագահ Իգոր Սեչինը հայտարարել է, որ Ռուսաստանը մտադիր չէ վարկ տրամադրել Ուկրաինայի գնման ռուսական գազից: Օգոստոսի սկզբին եվրոպական բանկերի հաստատել տրամադրելու հնարավորությունը վարկի Ուկրաինայի գնման գազի չափով 1,7 միլիարդ դոլար. == 2010-2014 == [խմբագրել | խմբագրել կոդ] Ապրիլի 21-ին: 2010 թվականի Խարկովում Վիկտոր Յանուկովիչը և Դմիտրի Մեդվեդևը ստորագրել է նոր համաձայնագիր արժեքի գնումների եւ գազի տարանցման միջոցով ուկրաինական գտհ-ի, увязав նվազում տոկոսադրույքները 30% - ով ընթացիկ մեծության հետ երկարաձգման մասին համաձայնագրի վարձակալության Սեւծովյան նավատորմի Ռուսաստանի Դաշնության ռազմակայանի Սեւաստոպոլում 25 տարով, մինչեւ 2042 թվականը: 2012 թվականի ֆիննական ամբողջությամբ ընտրել ծավալը, законтрактованный պայմանավորվածության համաձայն ' հունվարի 19-ին, 2009 թ. 2013-ի դեկտեմբերին ֆոնի վրա զանգվածային բողոքի Ուկրաինայում ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինը հայտարարել է նվազեցման մասին Ուկրաինայի համար գազի մեկ երրորդը (400-ից մինչեւ 286 դոլար). Միաժամանակ հայտարարվել է Ուկրաինային վարկի 15 մլրդ դոլար ։ Այս ծրագրի շրջանակներում օգնություն է Իռլանդիայի բորսայում ազատ են արձակվել եվրոբոնդեր կուպոնով 5 տոկոս տարեկան տոկոսադրույքով գումարի 3 մլրդ դոլար որոնք գնվել են Ռուսաստանի միջոցների հաշվին ազգային բարեկեցության Հիմնադրամի. 2014 թվականին կտրուկ վատթարացման ֆոնին ուկրաինա-ռուսական հարաբերությունների հետեւանքով իշխանափոխության և անեքսիա է, որ Ղրիմի, Ռուսաստանը խզել է ռոյթերս , եւ Պայմանագիրը ռուսաստանի կողմից Սևծովյան նավատորմի տեղակայման. Ապրիլի 1-2014 "Գազպրոմ" չեղյալ է հայտարարել բոլոր предоставлявшиеся զեղչեր, ինչն էլ հանգեցրել է արժեքի բարձրացման համար մինչև բազային եվրոպական — այն պահին, 485 դոլար ։  Նոր իշխանությունները չեն ճանաչել չեղյալ զեղչերի և հայտարարել է, որ "արդար" է գինը 2014 թ. առաջին եռամսյակի — 268,5 դոլար ։ 1 հազար մ3. Հունիսի 16-ին, 2014 թվականի "Գազպրոմ" - ը դիմել է հետեւություններ հայցով հետ կապված ոչ պատշաճ կատարման "Նաֆտոգազի" Ուկրաինայի պայմանագրի 2009 թ., պահանջելով տույժի հետ "Նաֆտոգազ" неоплаченной պարտքի համար բնական գազի համապատասխան տոկոսը: Նույն օրը "նաֆտոգազ" - ը դիմել է արբիտրաժային պահանջների մասին ретроактивном փոփոխման բնական գազի գները, հատուցման բոլոր переплаченных գումարների ն ընկած ժամանակահատվածում 20 մայիսի 2011 (ոչ պակաս, քան 6 մլրդ դոլար), եւ չեղյալ են պայմանագրի դրույթները, որն արգելում է перепродажу մատակարարվող նրա բնական գազի Ուկրաինայի սահմաններից դուրս ։ Հուլիսի 21-ին այդ գործի էին консолидированы. Հունիսի 16-ից աճող պարտքի (ըստ գնահատումների ՝ "Գազպրոմ", այն գերազանցել է 5 մլրդ դոլար), Ռուսաստանը հայտարարությամբ է գազի մատակարարումը Ուկրաինա ռեժիմը կանխավճարի, որը հանգեցրել է դրանց դադարեցման; ըստ газопроводам մատակարարվել է միայն գազը, որը նախատեսված է տարանցման համար դեպի Եվրոպա, ծավալով 185 մլն խորանարդ մետր. Ռուսաստանը պահանջել է Ուկրաինայի պարտքի վճարման մինչև տարեվերջ. Ուկրաինան չի համաձայնել կիրառման մեխանիզմի կանխավճարի դեպքում գազի մատակարարման եւ պնդում է, որ վճարումներն փաստի առթիվ մուտքերը. Հետ неурегулированностью այդ հարցերի Ուկրաինան ավելացրել է реверсные գազի Եվրոպայից միջոցով газотранспортные համակարգի Լեհաստանի, Սլովակիայի եւ Հունգարիայի. Ըստ "Գազպրոմի", 2014-ին Լեհաստանը, Հունգարիան և Սլովակիան արտահանել Ուկրաինա 1,7 մլրդ խորանարդ մետր գազ, իսկ 2012-2014 թթ գումարային ծավալը գազի ներկրման Ուկրաինայի տարածքից այդ երկրների կազմել է 3,8 մլրդ խմ. Եվրոպացի գնորդները գազի (մասնավորապես, Սլովակիա) դիմել է "Գազպրոմին" ՝ խնդրելով ավելացնել ռուսական գազի մատակարարումները դեպի Եվրոպա: "Գազպրոմ" - այդ դիմումը գնահատել են որպես վկայություն մտադրությունների կազմակերպել перепродажу ռուսական գազի եւ հրաժարվել են տրամադրել լրացուցիչ ծավալները ՝ հայտարարելով, որ մտադիր է նվազեցնել արդյունահանումը. Օգոստոսի վերջին եռակողմ բանակցություններ սկսվեցին Ռուսաստանի, Ուկրաինայի եւ Եվրամիության, որոնց ուկրաինական կողմը պնդում էր, գնման ռուսական գազի գնի 320 դոլար հազար խմ-ի ամռանը և 385 դոլար ձմռանը (նախկինում բաժանման մասին գները ամառային եւ ձմեռային խոսք չի գնում). Ուկրաինայի իշխանությունները հայտարարել են, որ Ուկրաինային կհաջողվի գտնել փոխարինող է 30 մլրդ խմ գազ, որը երկիրը ստացել Ռուսաստանից 2013-ին, եւ գոյատեւել աշնանային և ձմեռային շրջանում շնորհիվ реверсным վառելիքի առաքման Եվրոպայից, պաշարների-ից գազի ստորգետնյա պահեստարանների, ինչպես նաեւ սպառման կրճատման,. Մինչդեռ 2014 թվականի հոկտեմբերին դիմել է Ստոկհոլմի արբիտրաժային երկրորդ հայցը ընդդեմ "Գազպրոմ" - ի, պահանջելով փոխհատուցում վճարելու համար ծավալների նվազում է տարանցման չափով 3,2 մլրդ դոլար ։ եւ եւս 3 մլրդ դոլար ։ ցածր տոկոսադրույքը տարանցման. Հոկտեմբերի 30-ին հետևանքով դժվարին բազմօրյա հետ ձեռք է բերվել համաձայնություն, ըստ որի նոյեմբերի 1-2014 մարտի 31-ին 2015 թվականի տեղադրվել գինը 385 դոլար հազար խմ-ի համար (հաշվի առնելով հանձնված նոյեմբերի 1-զեղչ է 100 դոլար: մեկ խմ-ի դիմաց). Ուկրաինան, իր հերթին, պարտավորվել է մինչև տարեվերջ մարել է պարտքի մի մասը 3,1 միլիարդ դոլար. Բացի այդ, պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել այն մասին, որ գործողության ընթացքում դրա համար չի կիրառվել ռեժիմը "վերցրու կամ վճարիր". Նոյեմբերի 4-ին "Apple" - ը "Գազպրոմ" է 1.45 մլրդ դոլար ։ որպես առաջին մասնաբաժնի հաշվին, վճարում է իր առջեւ դրված եւ ոչ վճարած ավելի վաղ ծավալների գազի; դեկտեմբերի 9-ին Ռուսաստանը վերսկսել է գազի առաքումը Ուկրաինայի բանից հետո, երբ գրեթե կես տարվա ընդմիջումից հետո: Դեկտեմբերի 24-ին "գառնի "Գազպրոմին" 1,65 մլրդ դոլարի հաշվին, վճարում է իր առջեւ դրված եւ ոչ վճարած ավելի վաղ ծավալների գազի. == 2015 == [խմբագրել | խմբագրել կոդ] Փետրվարի կեսերին 2015 թվականի գազային կոնֆլիկտը նոր զարգացման ուղղությունը: փետրվարի 19-ին Ուկրաինան դադարեցրել է գազի մատակարարումը Դոնեցկի եւ Լուգանսկի հսկվող самопровозглашенными ԴՈՆԵՑԿԻ եւ ԼՈՒԳԱՆՍԿԻ, վկայակոչելով վնաս գազատարների; ի պատասխան "Գազպրոմը" դարձել է գազ մատակարարել այդ տարածքները ուղղակիորեն հաշվին մատակարարման վրա կանխավճարով փետրվարի. Հայտը գազի մատակարարման տվյալ դեպքում ստացվել է "Донбасстрансгаза", վերստուգվող իշխանությունների կողմից ինքնահռչակ հանրապետությունների, սակայն ուկրաինական կողմը հրաժարվել են ճանաչել այդ հայտը: Արդյունքում Ուկրաինան չի կանխավճար է թողել գազի համար մարտին. Մարտին "Նավթոգազ" - ը դիմել է "Գազպրոմին" ՝ խնդրելով երկարաձգել է գազի գինը երեք ամիս (հունիս ներառյալ): Այդ խնդրանքը ռուսական կողմի բավարարվել. Հունիսի 12-ին 2015-ից "Գազպրոմ" - ը ճշտել է գումարը պահանջների հայցերով է "Նավթոգազին" Ստոկհոլմի դատարանում, ավելացնելով այն մինչև 29,2 մլրդ դոլար. Հունիսի 29-ին "Գազպրոմ" - ը առաջարկել է "Նավթոգազին" շարունակել գնումներ գազի գնի 247,18 դոլար ։ հազար խորանարդ մետրի համար. Կանխավճարը հուլիս, սակայն, չի ստացվել, եւ հուլիսի 1-ից 2015 թվականի ուղղակի մատակարարումները դադարեցվել է (գազ Ուկրաինա ներկայացվում է միայն սխեմայով reverse Սլովակիայից). Սեպտեմբերի 18-ին Ուկրաինայի վարչապետ Արսենի Յացենյուկը հայտարարել է, որ ընդհանուր գումարի պահանջների հայցերով դիմել է "Գազպրոմին" - ին Ստոկհոլմի դատարանի կազմել է 16 միլիարդ դոլար. Սեպտեմբերի 25-ին Ռուսաստանը, Ուկրաինան եւ Եվրոպական энергокомиссия նախաստորագրել են եռակողմ արձանագրությունը ձմեռային փաթեթի 2015-2016 թվականների ըստ среднеевропейской գինը Ուկրաինայի համար 232 դոլարի ' հաշվի առնելով ռուսական զեղչեր 20 դոլար 4-րդ թաղամաս 2015 թ.. Հոկտեմբերի 12-ին "Գազպրոմ" - ը վերականգնել է գազի մատակարարումը Ուկրաինա, սակայն նոյեմբերի 25-ին դադարեցրել է մատակարարումները մինչև մուտքերը նոր վճարների. Այս ժամանակահատվածում Ուկրաինան դադարել է գնել ռուսական գազը ուղղակիորեն, այն փոխարինելով реверсным ռուսական գազից Եվրոպայի. == 2016-2021 == [խմբագրել | խմբագրել կոդ] ; 2016 : Հունվար Ուկրաինան մասին է կատարել գնման պայմանագիրը ռուսական գազի գնի 212 դոլար հազար խմ համար, формируемой հիման վրա բանաձեւ, прописанной պայմանագրում, քանի որ "գնում է այն Եվրոպայի գնով 'մոտ 200 դոլար". Փետրվարին Ուկրաինայի Հակամենաշնորհային հանձնաժողովը տուգանել է "Գազպրոմ" - 85,9 մլրդ գրիվեն (շուրջ 3,26 մլրդ.:) իբր, չարաշահում է մենաշնորհային կարգավիճակ շուկայում գազի տարանցման ։ Հետագայում հանձնաժողովը հաշվել է 100 % տույժերը այս տուգանքը. Ապրիլին 2017-ի արդարադատության նախարարության Ուկրաինայի նախաձեռնվել է կատարողական վարույթը հարկադիր գանձման հետ կապված "Գազպրոմ" - ի եւ տուգանքների. Ուկրաինան իր տարածքում դիմել է կալանքի ակտիվների, մասնաբաժին ունի "Գազպրոմը", — "ընկերությունների Газтранзит", "Գազպրոմը իրացնելը Ուկրաինա", "Միջազգային կոնսորցիումի կառավարման և զարգացման գազատրանսպորտային համակարգի" Ուկրաինայի Ինստիտուտ "ЮЖНИИГИПРОГАЗ". ; 2017 : 2017թ. - ին ընդհանուր գումարի պահանջների "Գազպրոմի" նկատմամբ "Նավթոգազին" հայցերով Ստոկհոլմի արբիտրաժի կազմել է 37 մլրդ դոլար իսկ "Նավթոգազի" Google" — 27 մլրդ.: Լսումներ ավարտվեցին հոկտեմբերի 11-ին 2017թ.: Դեկտեմբերի 22-ին 2017 թ. Ստոկհոլմի արբիտրաժային հրապարակել է առաջին որոշումը, հարցի մասին Ուկրաինա, պարտադրելով "Նավթոգազ" - ը վճարի "Գազպրոմին" 2,019 մլրդ դոլար: Դատարանը նվազեցրել է պարտադիր տարեկան գնման սկզբունքով "վերցրու կամ վճարիր" 52-մինչև 4 մլրդ մ3 գազ և մերժել մեծ մասը պահանջներ "Նավթոգազի" Google" - ի переплате համար. Հոկտեմբերին 2017 թ. ռուսական կառավարությունում հայտարարել են, որ մտնում խաղադաշտ "գազատարիՀյուսիսային հոսք — 2" կամ երկրորդ հերթի "գազպրոմ"- ը թույլ կտա հասնել պաշտոնապես հայտարարված նպատակի կրճատման Ուկրաինայի տարածքով գազի տարանցման մինչեւ 2019 թվականը. Եվրահանձնաժողովը եւ ԱՄՆ-ում, սակայն, փորձելու է խանգարել գազատարի կառուցման "Հյուսիսային հոսք — 2" - ի. ; 2018 : Փետրվարի 28-ին Ստոկհոլմի արբիտրաժային վճիռ է կայացրել վերաբերյալ տարանցման միջոցով Ուկրաինա, պարտադրելով "Գազպրոմ" - ը վճարել է Ուկրաինայի 4,673 մլրդ դոլար ։ հայցի համար недопоставку համաձայնեցված ծավալների գազի տարանցման համար, բայց միաժամանակ պահպանել սակագներ. Արդյունքներով հաշվանցման հակընդդեմ պահանջների "Գազպրոմ" - ը պարտավոր է վճարել "Նավթոգազին" 2,56 միլիարդ դոլար ։ "Գազպրոմը" հայտարարել է չհամաձայնելու այդ որոշմամբ, բողոքարկել է եւ մի քանի օր հետո, մարտին, նախաձեռնել է լուծել բոլոր առկա պայմանագրերի հետ մատակարարման և տարանցման ռուսական գազի. Ապրիլին ղեկավար "Գազպրոմի" Ա. Միլլերը հայտարարել է, որ "Գազպրոմը" կարող է պահպանել տարանցիկ Ուկրաինայի տարածքով գազի ծավալի 10-15 մլրդ մ3, եթե ուկրաինական կողմը ապացուցել տնտեսական նպատակահարմարությունը նոր պայմանագիր. Նախագահ Պուտինը հրավիրված ասուլիսում հուլիսին, արդյունքում ռուս-ամերիկյան գագաթաժողովի, Հելսինկիում, հայտարարել է, որ Ռուսաստանը պատրաստ է շարունակել է գցել եւ հետո վազում է "գազատարիՀյուսիսային հոսք — 2", եթե պայմանները տարանցման պետք է տնտեսապես ընդունելի. Ամռանը 2018-ի Հայտարարած" սկսել է մի գործընթաց բռնագանձման 2,56 միլիարդ դոլար ։ հետ "Գազպրոմի" միջոցով ձերբակալելու ակտիվների Շվեյցարիայում, մեծ Բրիտանիայում եւ Նիդեռլանդներում: Շվեդերեն վերաքննիչ դատարանը շրջանի Свеа որոշման կատարումը դադարեցնում էր ստոկհոլմի միջազգային արբիտրաժի, ավելի ուշ, սակայն, այդ միջոցը չեղյալ է հայտարարվել. Է "Նավթոգազ" - ն հայտարարել է, որ կշարունակի կալանքի ակտիվների "Գազպրոմի". "Գազպրոմը" բողոքարկել է ստոկհոլմի միջազգային արբիտրաժի. Նախնական լսումը վերաքննիչ դատարանում շրջանի Свеа (Շվեդիա) անցել է նոյեմբերին 2018 թ-ը, սկիզբ հիմնական լսումների նշանակված է հոկտեմբերի 7-ին 2019 թ.. Է "Նավթոգազ" - ն հայտարարել է, որ կշարունակի կալանքի ակտիվների "Գազպրոմի". Մարտին 2019 թվականը Բարձր դատարանը Անգլիայի եւ Ուելսի դադարեցրել է գործը ըստ հայցի "Նաֆտոգազ" - ի մասին հարկադիր գանձման է 2,6 մլրդ դոլար: հետ "Գազպրոմի". Ինչպես հայտարարել է "Գազպրոմի" ներկայացուցիչները, գործընթացը դադարեցվել է մինչեւ որոշման շվեդական դատարանի վճիռը բողոքարկման "Գազպրոմի". ; 2019 : Վերջում 2019 թվականի истекали միջեւ գազային պայմանագրերը "Գազպրոմի" և "Նաֆտոգազի", ստորագրված է 2009թ.: Պահպանության հարցը տարանցման 2019 թվականից հետո քննարկվել է եռակողմ խորհրդակցություններին ներկայացուցիչների հետ Եվրոպական հանձնաժողովի, այդ թվում ' հաշվի առնելով գազատարի կառուցման "Հյուսիսային հոսք — 2" ուկրաինան շրջանցող. Հունվարի սկզբին 2019 թվականից ղեկավարը "Նաֆտոգազ" - Անդրեյ Կոբոլևը եթերում հաղորդել է ուկրաինական "5-րդ ալիքի" է, որ չինաստանը դեմ է "Գազպրոմ" - ի հայցը Ստոկհոլմի արբիտրաժային հնարավոր նվազմամբ արժեքի ուկրաինական գազատրանսպորտային համակարգի կառուցումից հետո Ռուսաստանի обходных հոսքերի; գումարի հայցի կազմել է 12 մլրդ դոլար. Հունվարի 21-ին 2019 թվականի Բրյուսելում տեղի է ունեցել եռակողմ հանդիպում տարանցման Ուկրաինայի տարածքով ռուսական գազի մասնակցությամբ Ռուսաստանի, Ուկրաինայի եւ Եվրահանձնաժողովի. Եվրահանձնաժողովը ցանկանում է ապահովել պահպանումը այդ տարանցման որպես կարևոր աղբյուրի մուտքերը միջոցների ուկրաինական բյուջե: Հանդիպումը, սակայն, ավարտվեց անարդյունք. Հունվարի վերջին ռուսական "Կոմերսանտ" թերթը հաղորդել է, որ "Գազպրոմը" մտադիր է պահպանել Եվրոպա գազի արտահանումը առաջիկա տարիներին մակարդակով առնվազն 200 մլրդ խմ, իսկ միջնաժամկետ հեռանկարում ակնկալում է, որ հետագա աճը մատակարարումների կրճատման պատճառով սեփական գազի արդյունահանման Եվրոպայում: Դրա համար, սակայն, ընկերության կամ պետք է պայմանավորվել գազի տարանցման մասին Ուկրաինայի հետ, կամ կառուցել նոր обходные գազատարներ. Մարտի 21-ին "Նավթոգազ" - ը հաղորդել է, որ, ըստ իր տեղեկությունների, "Գազպրոմը" սկսել է փոստային ծանուցումների եվրոպական գործընկերներին մտադիր է դադարեցնել փոխադրման Ուկրաինայի տարածքով գազի 2020 թվականից. Հունգարական կողմը հայտնել է, որ "Գազպրոմի" հետ պայմանավորվածություն է ձեռք բերվել գազի մատակարարման շրջանցելով Ուկրաինայի 2020 թվականը, եթե "Գազպրոմը" չի հասնի պայմանավորվածության գազի տարանցման միջոցով.. Մարտի 22-ին Վիկտոր Медведчук եւ Ուկրաինայի նախագահի թեկնածու Յուրի Բոյկոն Մոսկվայում հանդիպել են ՌԴ վարչապետ Դմիտրի Մեդվեդեւի հետ: Ներկա բանակցություններում "Գազպրոմի" ղեկավար Ալեքսեյ Միլլերը հավաստիացրել է, որ պատրաստ է երկարաձգել տարանցիկ պայմանագիր է կնքել Ուկրաինայի, իջեցնել գազի գինը շրջանակներում ուղղակի մատակարարման առնվազն 25% - ով և մտնել կոնսորցիումը կառավարման Ուկրաինայի գազատրանսպորտային համակարգի. Նշվել է, որ հաղթանակի դեպքում Բոյկոն ռուսական գազի գինը Ուկրաինայի համար կարող է կազմել 240-260 դոլար ։ մեկ խմ-ի դիմաց. Մարտի վերջին Դանիա առաջարկել նախագծային ընկերության գազամուղի "Հյուսիսային հոսք-2" Nord Stream 2 AG ուսումնասիրել այլընտրանքային երթուղի գազամուղի միջոցով բացառիկ տնտեսական գոտի Դանիայի Բալթիկ ծովի հարավ կղզու Bornholm. Ընդ որում, նշվել է, որ ներկայացված ավելի վաղ երկու այլ հայտի Nord Stream-2 — ի gasket տարածքային ջրերում Դանիայի հարավ Борнхольма եւ տնտեսական գոտում կղզու հյուսիս — չի քննարկվելու, դեռ նախագծային ընկերությունը կուսումնասիրի հարավային երթուղին. Ապրիլի 26-ի գործադիր տնօրեն ՆԱԿ Ուկրաինայի Յուրի Витренко հայտարարել է, որ "Գազպրոմ" - ը զգալիորեն ավելացրել է գցել, ինչը, նրա կարծիքով, կապված է закачкой հումքի գազապահեստարանի Եվրոպայում հետևաբար, դա վկայում է այն մասին, որ Ռուսաստանը պատրաստվում է նոր գազային պատերազմի". Ապրիլի 27-ին, պատասխանելով լրագրողների հարցերին արդյունքներով մամլո ասուլիսի ժամանակ կատարած աշխատանքային այցի Չինաստան, ՌԴ նախագահ Վլադիմիր Պուտինն ասել է, որ եթե ինքը երբեւիցե չի հանդիպում Վլադիմիր Зеленским, անհրաժեշտ է քննարկել տնտեսական բնույթի հարցեր, մասնավորապես, քննարկել մասին պայմանագրի ստորագրումը գազային տարանցման == 1992—2004 == Разрушение единого экономического пространства бывшего СССР привело к упадку национальных экономик России и Украины в целом и нефтегазовой отрасли в частности. Тотальная ориентация украинской промышленности и коммунального сектора на российские нефть и газ выступали значительным фактором зависимости украинского государства от Российской Федерации. Газовый экспорт был значимым источником валюты для России. В то же время для Украины поставки газа были важнейшим фактором жизнеобеспечения населения и промышленности. Поэтому первые договоры, регулирующие транзит и поставки газа, заключались на уровне правительств. Первым таким договором стало '''«Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Украины о поставках природного газа и транзите газа через территорию Украины»''' от 20 августа 1992 года<ref>{{Cite web|url=http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/643_022|title=Угода між Урядом України і Урядом Російської Федерації про поставки природного газу і транзит газу через територію України|access-date=2018-05-05|archive-date=2018-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035410/http://zakon3.rada.gov.ua/laws/show/643_022|url-status=live}}</ref>. По этому договору Россия обязалась поставлять для нужд Украины 70 млрд м<sup>3</sup> газа в год, а Украина обязалась транспортировать в Европу и Молдову 100 млрд м<sup>3</sup> газа в год. Исполнителями соглашения были названы концерны «Укргазпром» и «Газпром». Пока стороны не ввели национальные валюты, расчёты предполагалось вести в рублях, однако убытки России вследствие проблем транзита или реэкспорта Украина обязалась возмещать в свободно конвертируемой валюте<ref>{{Cite web|url=https://www.calc.ru/dinamika-Gas.html?date=1992|title=График цены на природный газ для Европы за 1992 год|access-date=2018-05-05|archive-date=2018-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506040009/https://www.calc.ru/dinamika-Gas.html?date=1992|url-status=live}}</ref>. Межправительственным соглашением особо оговаривалось, что транзитный газ «не подлежит распределению среди населения Украины», в случае недопоставки газа в третьи страны по вине Украины Российской Федерации должны были полностью возмещаться все понесённые в связи с этим убытки, Украина не имела права реэкспортировать полученный из России природный газ<ref name="метл1">''Метленко Е. А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/gazovyy-konflikt-mezhdu-rossiey-i-ukrainoy-opyt-razresheniya-v-1992-1999-gg#ixzz3oZSycTUj «Газовый» конфликт между Россией и Украиной: опыт разрешения в 1992—1999 гг.] {{Wayback|url=http://cyberleninka.ru/article/n/gazovyy-konflikt-mezhdu-rossiey-i-ukrainoy-opyt-razresheniya-v-1992-1999-gg#ixzz3oZSycTUj|date=20160817074602}} // Научные ведомости Белгородского государственного университета. Серия: История. Политология. Экономика. Информатика. № 19 (138) / том 24 / 2012</ref>. В июне 1993 года были утверждены новые цены на газ и транзит '''с переходом к расчётам в долларах США'''<ref>{{Cite web|url=http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/643_051|title=Угода між Урядом України та Урядом Російської Федерації про ціни на природний газ і тарифи по його транспортуванню|access-date=2018-05-05|archive-date=2018-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035256/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/643_051|url-status=live}}</ref>. До июня этого года 1000 кубометров стоили 15 600 руб., до 1 декабря — 42 000 руб., далее — 80 USD. Транзит 1000 м<sup>3</sup> на 100 км до июня 1993 года обходился в 180 руб., до декабря — 1195 руб., далее — 1,5 USD плюс затраты 0,23 USD. В феврале 1994 года было подписано новое ''межправительственное соглашение на 10 лет''<ref>{{Cite web|url=http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/643_067|title=Угода між Урядом України та Урядом Російської Федерації по експорту російського природного газу в Україну і його транзиту через територію України в Європейські країни|archive-date=2018-05-06|access-date=2018-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180506035857/http://zakon5.rada.gov.ua/laws/show/643_067|url-status=dead}}</ref>. Соглашением определялся объём поставок на Украину (50..70 млрд м<sup>3</sup> в год), объём транзита (80..90 млрд м<sup>3</sup> в год) и транзит на Украину из Средней Азии по территории РФ (25..35 млрд м<sup>3</sup> в год). Коммерческие аспекты предполагалось согласовывать ежегодно в рамках контрактов «Укргазпрома» и «Газпрома». Соглашение отдельно оговаривало широкие возможности для бартерных сделок. Оговаривался запрет реэкспорта и связанность расценок транзита и газа. В конце 1997 года правительство Украины на базе «Укргазпрома» и «Укрнефти» создало холдинг «<nowiki/>[[:ru:Нафтогаз_Украины|Нафтогаз Украины]]<nowiki/>». В 2002 году было заключено «Соглашение между правительством Российской Федерации и кабинетом министров Украины о стратегическом сотрудничестве в газовой отрасли»<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/supplement/3507|title=Соглашение между Правительством Российской Федерации и Кабинетом министров Украины о стратегическом сотрудничестве в газовой отрасли|access-date=2018-09-27|archive-date=2018-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20180928044003/http://kremlin.ru/supplement/3507|url-status=live}}</ref>. === Задолженность === Однако Украина не имела средств для оплаты поставок, росла задолженность за поставленные энергоресурсы. Эта задолженность оформлялась в виде так называемых технических кредитов — межгосударственных кредитов, предоставляемых для закупки определённых товаров. Они могли погашаться бартером либо оформлялись как госдолг. К концу 1992 года долг достиг 227 млрд рублей<ref name="метл1" /><ref name="метл">''Метленко Е. А.'' [https://science-education.ru/ru/article/view?id=8415 Проблема поставок и транспортировки энергоносителей как фактор российско-украинских отношений в 1990-е гг.] {{Wayback|url=https://science-education.ru/ru/article/view?id=8415|date=20181219182637}} // Современные проблемы науки и образования, № 1/2013</ref>. Зимой 1992—1993 годов состоялся ряд межправительственных контактов, в результате которых технические кредиты были преобразованы в госдолг Украины и был разработан план их погашения до 1999 года. Однако проблема неплатёжеспособности Украины не была решена, и к августу 1993 года ситуация обострилась настолько, что '''поставки газа на Украину были ограничены''' на несколько дней. 11 августа Леонид Кучма встретился с [[:ru:Виктор_Черномырдин|Виктором Черномырдиным]], после чего Россия возобновила поставки. Но уже 26 августа РАО «Газпром» вновь заявило о 25-процентном сокращении поставок природного газа на Украину в связи с непрекращающимся ростом украинской задолженности. Сокращение поставок газа, однако, оказалось малоэффективным механизмом обеспечения возврата долгов. В связи с тем, что основная часть транзитного маршрута к европейским потребителям проходила по территории Украины, это позволяло украинской стороне беспрепятственно осуществлять несанкционированный отбор российского экспортного газа на собственные нужды<ref name="метл1" />. В октябре 1993 года «Газпром» предложил погасить долги Украины путём долгосрочной аренды ряда объектов украинской газотранспортной системы. Украинская сторона, однако, не желала соглашаться на это предложение, так как это могло поставить страну в крайне сложное положение в случае нового прекращения подачи газа<ref name="метл1" />. В феврале 1994 года после длительного обсуждения было подписано ключевое для газовой отрасли соглашение. В качестве основных исполнителей по реализации экспорта газа на Украину и его транзита по украинской территории в нём были названы РАО «Газпром» и производственное объединение «Укргазпром». Особенно подчёркивалось, что объёмы экспортного газа, поступающего на территорию Украины и выходящего с её территории, должны совпадать<ref name="метл1" />. 16-17 февраля 1994 года «Газпром» '''останавливал экспорт природного газа''' на Украину. Март также начался с заявления РАО «Газпром» об остановке подачи газа на Украину в связи с тем, что задолженность Украины за газ превысила 1 трлн рублей. Украина вновь отвергла возможность оплаты объектами газотранспортной системы<ref name="метл1" /><ref name="gp">Елена Иванова. [http://www.kommersant.ru/doc-rss.aspx?DocsID=295883 Газовая промышленность] // журнал «Коммерсантъ Власть», № 47 от 27 ноября 2001, стр.62</ref>. По итогам 1994 года компания так и не добилась возврата долгов за энергоносители, которые к тому моменту приближались к двум миллиардам долларов. Наоборот, по итогам межправительственных переговоров в ноябре 1994 года Украина получила гарантии поставок газа на декабрь и на весь следующий год. Причиной такого поворота событий послужило намерение украинской стороны уступить в споре о зарубежных активах бывшего СССР<ref name="метл1" />. В декабре 1994 года между Россией и Украиной после длительных споров было подписано соглашение об урегулировании вопросов правопреемства в отношении долгов и активов бывшего СССР. Украинская сторона согласилась на так называемый «нулевой вариант», при котором Россия брала на себя обязательства по оплате всех долгов бывшего СССР, но при этом оставалась единственным владельцем всей советской заграничной собственности<ref name="метл" />. В начале 1995 года прошла серия прямых переговоров между украинским правительством и РАО «Газпром». Стороны договорились о реструктуризации долга Украины путём выпуска государственных облигаций с рассрочкой платежей на 12 лет и их передачи «Газпрому». Тогда же в Киеве на межправительственном уровне был поднят и вопрос о реструктуризации задолженности Украины по государственным кредитам, выданным Россией в 1993 и 1994 годах<ref name="метл" />. Осенью 1995 года на Украине разгорелся очередной топливно-энергетический кризис, связанный с приближением отопительного сезона. Более чем 50-процентное отсутствие оплаты за энергоресурсы внутренними потребителями автоматически увеличивало внешние долги Украины, в первую очередь, перед Россией. В связи с этим украинское руководство предприняло попытку развести оплату импортируемого из России газа и плату за транзит топлива в Европу. Бо́льшую часть распределения газа между украинскими потребителями передали восьми более мелким контрагентам, а газотранспортную систему оставили в управлении «Укргазпрома»<ref name="метл1" />. «Газпром» был вынужден перейти к заключению контрактов с множеством мелких украинских контрагентов. Это, однако, не решило проблемы долгов: контрагенты были также ненадёжны, а взыскивать долги с них было гораздо труднее. К примеру, известность получило дело компании [[:ru:Тимошенко,_Юлия_Владимировна|Юлии Тимошенко]] [[:ru:Единые_энергетические_системы_Украины|Единые энергетические системы Украины]], задолженность которой в размере более 400 млн долларов так и не была погашена<ref>[https://www.obozrevatel.com/politics/timoshenko-i-gaz-istoriya-lyub\vi-i-lzhi.htm Тимошенко и газ: история любви и лжи]</ref><ref name="автоссылка1">{{Cite web|url=https://www.obozrevatel.com/politics/v-rossii-snova-mogut-vozbudit-delo-timoshenko.htm|title=В России снова могут возбудить «дело Тимошенко»|access-date=2019-01-07|archive-date=2019-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20190107233418/https://www.obozrevatel.com/politics/v-rossii-snova-mogut-vozbudit-delo-timoshenko.htm|url-status=live}}</ref>. === Бартерные схемы === Огромное значение для российско-украинских отношений имело подписание комплекса соглашений о Черноморском флоте и Договора о дружбе, сотрудничестве и партнёрстве в мае 1997 года. Согласно достигнутым договорённостям, Россия получила в аренду на 20 лет несколько бухт в Севастополе и Феодосии, причём внесение арендной платы за пользование объектами флотской инфраструктуры было связано с погашением украинской задолженности за энергоносители<ref name="метл" />. К концу 1997 года правительство Украины приняло принципиальное решение об объединении нефтяного и газового секторов путём создания на базе «Укргазпрома» и «Укрнефти» холдинга «<nowiki/>[[:ru:Нафтогаз_Украины|Нафтогаз Украины]]<nowiki/>». Одновременно, несмотря на многочисленные протесты российских чиновников и представителей газовой отрасли, Украина продолжала несанкционированный отбор газа сверх установленных объёмов. Так, по данным РАО «Газпром», только в декабре 1997 года Украина превысила допустимый лимит отбора газа на 660 млн кубометров, что в денежном выражении составило 48 млн долларов<ref name="метл1" />.<!--К концу 1990-х выявились проблемы множества украинских контрагентов, занятых поставками газа украинским потребителям. Наиболее громким стал скандал с компанией [[Тимошенко, Юлия Владимировна|Юлии Тимошенко]] [[Единые энергетические системы Украины]]. Когда долг компании достиг 450 млн долларов, было выработано бартерное соглашение, по которому компания обязалась поставлять стройматериалы Министерству обороны РФ.<ref>[https://www.obozrevatel.com/politics/timoshenko-i-gaz-istoriya-lyubvi-i-lzhi.htm Тимошенко и газ: история любви и лжи]</ref><ref name="автоссылка1" /> Однако с уходом [[Лазаренко, Павел Иванович|Павла Лазаренко]] из правительства в Украине начался передел сфер влияния, вскоре у компании отозвали лицензию и конфисковали активы в пользу Украины. Компания осталась должна Минобороны РФ более 400 млн долларов.-->В начале 1998 года Россия и Украина разработали и подписали детальную программу экономического сотрудничества на период с 1998 по 2007 годы, которая предоставляла российским компаниям возможность принять участие в приватизации украинского энергетического комплекса путём приобретения акций формировавшегося «Нафтогаза Украины». Вскоре, однако, в России наступил период «правительственной чехарды», закончившийся приходом на пост главы правительства [[:ru:Владимир_Путин|Владимира Путина]]. Вследствие этого в 1999 году ОАО «Газпром» оказалось в центре внутриполитических событий, и вопрос о возврате долгов Украины за газ временно отошёл на второй план<ref name="метл1" />. В 1999—2001 годах Украина передала России в счёт урегулирования задолженности за природный газ доставшиеся ей в наследство от СССР восемь стратегических бомбардировщиков [[:ru:Ту-160|Ту-160]], три [[:ru:Ту-95МС|Ту-95МС]], около 600 крылатых ракет, стоявших на вооружении дальней авиации, а также наземное оборудование. Таким образом Украине удалось погасить 285 млн долларов из долга за поставленный российский газ.<!--Летом 2004 года «Газпром» и «Нафтогаз Украины» достигли соглашения о погашении долга путем зачёта части транзита, для чего бартерные поставки газа в оплату транзита уменьшались на 5 млрд м<sup>3</sup>. Это соглашение должно было действовать в 2005—2009 годах.<ref name="eeg2"/>--> === Разделение оплаты транзита и покупки газа === [[Файл:German_natural_gas_import_prices_1990-2017.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:German_natural_gas_import_prices_1990-2017.png|մինի|Средние цены импорта газа в Германии, долл. США/1000 м³]] К середине 1990-х сложилась следующая схема: Россия поставляла газ Украине по фиксированным ценам (50 долларов за тысячу кубометров в качестве оплаты за транзит газа и 80 долларов за отбор газа сверх оплаты по транзиту<ref name="autogenerated1">{{Cite web|url=http://obkom.net.ua/news/2007-06-06/1404.shtml|title=У Ющенко считают, что Украина в 1990-х годах финансировала экономику России // Украинские новости, 06.06.2007|access-date=2015-10-17|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304192850/http://obkom.net.ua/news/2007-06-06/1404.shtml|url-status=live}}</ref>). О справедливости этой фиксированной цены высказывались диаметрально противоположные мнения. Президент России [[:ru:Владимир_Путин|Владимир Путин]], например, в середине 2000-х заявлял, что Россия в течение 15 лет ежегодно спонсировала Украину на три-пять миллиардов долларов за счёт дешёвых энергоносителей. Президент Украины [[:ru:Виктор_Ющенко|Виктор Ющенко]], однако, тогда же утверждал, что Россия на протяжении 1990-х поставляла Украине газ по ценам выше среднеевропейских. При этом статистика импорта газа в Германию показывает, что лишь в 1999 году цена импорта газа в Германию опускалась ниже 80 долларов за 1000 м<sup>3</sup>. Так или иначе, но эта схема оплаты за газ, далёкая от рыночной, устраивала и украинскую промышленность, и «Газпром»<ref name="укр2">{{Cite web|url=http://lenta.ru/features/rosukr/steal/|title=Заклятые соседи // Несанкционированный отбор. Lenta.ru|access-date=2015-10-16|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305040456/http://lenta.ru/features/rosukr/steal/|url-status=live}}</ref>. При этом, однако, статус монопольного транзитёра позволял Украине в кризисных ситуациях осуществлять «несанкционированный отбор» российского газа из экспортных трубопроводов (украинские представители называли это «отбором газа из <трубопроводной> системы в одностороннем порядке»<ref name="autogenerated1" />), что никак не могло способствовать добрым отношениям между государствами. «Москва ежегодно перекачивает через нашу страну на Запад 130 миллиардов кубометров газа. Если здесь откачают миллиард кубометров — это же ничтожная доля», — заявил президент Украины Леонид Кучма в интервью журналу «Spiegel» в 2000 году. Это заявление вызвало скандал в России<ref name="укр2" />. В 2000 году Украина несанкционированно отобрала 8,2 млрд м³ газа<ref>[https://www.iea.org/media/translations/russian/russiarus2002.pdf][[Международное энергетическое агентство]]<span>: «Энергетическая политика России. Обзор.», 2002 г.</span> {{Wayback|url=https://www.iea.org/media/translations/russian/russiarus2002.pdf|date=20130309173336}}, стр. 169.</ref>. С 1998 года «Газпром» полностью прекратил прямые поставки газа Украине и стал '''поставлять газ лишь в оплату за транзит''', а экспортом «платного» газа занялась посредническая компания «<nowiki/>[[:ru:Итера|Итера]]<nowiki/>», которую позже сменили «<nowiki/>[[:ru:Eural_TransGas|Eural Trans Gas]]<nowiki/>» (ETG)<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.vedomosti.ru/library/articles/2008/04/01/istoriya-rossijsko-ukrainskoj-gazovoj-torgovli|title=История российско-украинской газовой торговли|website=Ведомости|access-date=2018-09-27|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124133816/https://www.vedomosti.ru/library/articles/2008/04/01/istoriya-rossijsko-ukrainskoj-gazovoj-torgovli|url-status=live}}</ref> и «<nowiki/>[[:ru:РосУкрЭнерго|РосУкрЭнерго]]<nowiki/>»<ref>{{Cite web|url=http://www.eegas.com/ukrtran3-ru.htm|title=Российско-украинский газовый конфликт: последствия для российской стороны|access-date=2009-01-09|archive-date=2014-04-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140416183716/http://www.eegas.com/ukrtran3-ru.htm|url-status=live}}</ref>. Бартерные поставки газа в обмен на транзит осуществлялись при условной цене газа в 50 $/тыс. м³ и тарифе в 1,0937 $/тыс. м³ на 100 км. По этому соглашению Украина получала примерно 30 млрд м<sup>3</sup> в год. Летом 2004 года было подписано очередное соглашение к контракту между «Газпромом» и «Нафтогазом», продлевающее эти условия на 5 лет, до 2009 года<ref name="eeg">{{Cite web|url=https://eegas.com/ukrtran3-ru.htm|title=Российско-украинский газовый конфликт: последствия для российской стороны — 3|access-date=2018-09-27|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827042612/http://www.eegas.com/ukrtran3-ru.htm|url-status=live}}</ref>. При этом часть транзита шла зачётом на погашение старых долгов «Нафтогаза» перед «Газпромом», для чего поставки газа в оплату транзита уменьшались на 5 млрд м<sup>3</sup> в год. === 2001—2004 === 2001—2004 годы для Украины стали периодом высоких темпов экономического роста и определённой социальной стабильности. Воспользовавшись ростом мирового спроса на продукцию чёрной металлургии, наличием свободных мощностей и поставками дешёвых российских энергоносителей, металлургические предприятия Украины смогли существенно нарастить объёмы выпуска экспортоориентированной продукции, что привело к экономическому оживлению в промышленных регионах Востока<ref name="Прил">{{Cite web|url=http://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-territorialnoy-organizatsii-ekonomiki-ukrainy#ixzz3kEhnJsMA|title=Прилипухов А. А., Особенности территориальной организации экономики Украины // Вестник Тамбовского университета. Серия: Естественные и технические науки, № 2 (16), 2011|access-date=2019-01-07|archive-date=2019-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20190108200830/https://cyberleninka.ru/article/n/osobennosti-territorialnoy-organizatsii-ekonomiki-ukrainy#ixzz3kEhnJsMA|url-status=live}}</ref>. В 2003 году Украина возглавила СНГ, стала членом Соглашения о формировании [[:ru:Единое_экономическое_пространство|Единого экономического пространства]] совместно с Белоруссией, Казахстаном и Россией. Именно в Киеве предполагалось разместить органы управления Единым экономическим пространством. Масштабный характер стало приобретать сотрудничество Украины и России в высокотехнологичных отраслях, разрабатывались крупные проекты, в том числе и по совместному использованию газотранспортной системы. Все социально-экономические прогнозы обещали стране стабильное развитие и высокую динамику экономического роста<ref name="кротов">{{Cite web|url=http://cyberleninka.ru/article/n/ekonomika-ukrainy-neobhodimost-novogo-kursa#ixzz3kmO9puWR|title=Кротов М. И. Экономика Украины: необходимость нового курса // Проблемы современной экономики, № 4 (48) / 2013|access-date=2019-01-07|archive-date=2015-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930000051/http://cyberleninka.ru/article/n/ekonomika-ukrainy-neobhodimost-novogo-kursa#ixzz3kmO9puWR|url-status=live}}</ref>. В конце 2004 года на Украине состоялись [[:ru:Президентские_выборы_на_Украине_(2004)|президентские выборы]]. Россия рассчитывала на победу Виктора Януковича, который шёл на выборы в качестве главы [[:ru:Первое_правительство_Виктора_Януковича|кабинета министров]]. Исходя из этого, 8 августа 2004 года было подписано дополнительное соглашение к контракту между «Газпромом» и «Нафтогазом», которым на пятилетний срок, до 2009 года, для Украины была установлена фиксированная цена на российский газ — 50 долларов за тысячу кубометров<ref name="autogenerated3">[http://www.newsru.com/finance/21dec2005/illarionov.html Илларионов: «газовая война» — третья афера года] {{Wayback|url=http://www.newsru.com/finance/21dec2005/illarionov.html|date=20090205173405}}.</ref><ref name="autogenerated2">{{Cite web|url=http://echo.msk.ru/interview/40891/|title=«Газовая война» с Украиной. Интервью с Алексеем Илларионовым. «Эхо Москвы», 31.12.2005|access-date=2019-01-07|archive-date=2019-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327102553/https://echo.msk.ru/interview/40891/|url-status=live}}</ref>. Однако после второго тура президентских выборов 2004 года, сопровождавшегося обвинениями в масштабных фальсификациях и приведшего к началу «<nowiki/>[[:ru:Оранжевая_революция|Оранжевой революции]]<nowiki/>», по итогам повторного голосования президентом стал [[:ru:Виктор_Ющенко|Виктор Ющенко]]<ref name="укр6">{{Cite web|url=http://lenta.ru/features/rosukr/orange/|title=Заклятые соседи // Фиаско Кремля. Lenta.ru|access-date=2019-01-07|archive-date=2015-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150930171753/http://lenta.ru/features/rosukr/orange/|url-status=live}}</ref>. === Поиск Украиной путей избавления от «российской газовой зависимости» === Ещё в 1994 году соглашение с Россией предусматривало транзит по территории РФ на Украину среднеазиатского газа. Первые поставки туркменского газа были в основном бартерными<ref name="vedom">{{Cite web|url=https://www.vedomosti.ru/library/articles/2008/04/01/istoriya-rossijsko-ukrainskoj-gazovoj-torgovli|title=История российско-украинской газовой торговли|access-date=2018-09-27|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124133816/https://www.vedomosti.ru/library/articles/2008/04/01/istoriya-rossijsko-ukrainskoj-gazovoj-torgovli|url-status=live}}</ref>. К 2001 году Украина покупала у Туркменистана порядка 30 млрд м<sup>3</sup> в год на условиях 50 % оплаты деньгами из расчёта 40 долл / 1000м<sup>3</sup> не считая доставки, остальное — по бартеру<ref>{{Cite web|url=https://neftegaz.ru/news/view/6019-Turkmenskiy-gaz-dlya-Ukrainy|title=Туркменский газ для Украины|access-date=2018-09-27|archive-date=2018-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927204150/https://neftegaz.ru/news/view/6019-Turkmenskiy-gaz-dlya-Ukrainy|url-status=live}}</ref>. Тариф на транзит туркменского газа через РФ был увязан с ценой транзита по Украине. В 2006 году поставки из Средней Азии прекратились в связи с ростом цен на туркменский газ, требованиями перейти на полную оплату газа живыми деньгами и ростом задолженности Украины перед Туркменией<ref>{{Cite web|url=https://neftegaz.ru/news/view/107597-Pryamye-postavki-turkmenskogo-gaza-v-Ukrainu-tranzitom-cherez-Rossiyu-vyglyadyat-neveroyatnymi|title=Прямые поставки туркменского газа в Украину транзитом через Россию выглядят невероятными|access-date=2018-09-27|archive-date=2018-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180927165132/https://neftegaz.ru/news/view/107597-Pryamye-postavki-turkmenskogo-gaza-v-Ukrainu-tranzitom-cherez-Rossiyu-vyglyadyat-neveroyatnymi|url-status=live}}</ref>. С победой [[:ru:Виктор_Ющенко|Виктора Ющенко]] произошёл резкий крен украинской власти в сторону Запада — новый президент провозгласил евро-атлантический вектор развития страны, отказавшись от «многовекторного» геополитического курса своего предшественника [[:ru:Леонид_Кучма|Леонида Кучмы]]. Начался постепенный отход от идеи экономической интеграции в рамках постсоветского пространства, сопровождавшийся обострением разногласий в экономической и политической сфере с Россией<ref name="usova">{{Cite web|url=http://cyberleninka.ru/article/n/vneshnyaya-politika-ukrainy-mezhdu-vneblokovostyu-i-evroatlanticheskoy-integratsiey#ixzz3oHzoYcf0|title=Усова Л. С., Внешняя политика Украины: между внеблоковостью и евро-атлантической интеграцией // «Власть», № 7, 2011|access-date=2019-01-07|archive-date=2015-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002131223/http://cyberleninka.ru/article/n/vneshnyaya-politika-ukrainy-mezhdu-vneblokovostyu-i-evroatlanticheskoy-integratsiey#ixzz3oHzoYcf0|url-status=live}}</ref>. Стало ясно, что времена «льгот» (цена в 50 долларов за тыс. м³) для бывшей братской республики закончились<ref>{{Cite web|url=http://www.r-reforms.ru/gas-war.htm|title=Газовый гамбит Кремля|access-date=2011-09-29|archive-date=2013-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20131025075444/http://r-reforms.ru/gas-war.htm|url-status=live}}</ref>. Новое украинское руководство в качестве приоритетов энергетической политики провозгласило ''избавление от российской газовой зависимости'' и ''поиск альтернативных источников топлива''. Была выдвинута задача создания открытого и прозрачного рынка купли-продажи и транспортировки углеводородов из Каспийского региона в Европу путём диверсификации маршрутов поставок нефти и газа в обход России. По концепции украинского руководства, это позволило бы освободить Европу и союзников Украины на постсоветском пространстве от доминирования российского энергетического экспорта. Одну из ключевых ролей в решении этой задачи Украина приписывала себе — своему выгодному географическому положению, наличным транзитным мощностям и промышленному потенциалу. С этой целью Украина участвовала в провозглашении Балто-Черноморско-Каспийского энерготранзитного пространства, проведении энергосаммитов в 2006—2008 годах. Украина продвигала строительство газопровода «Белый поток» (который поставлял бы газ из Азербайджана через Грузию), подключение таким образом к проекту Евросоюза «<nowiki/>[[:ru:Набукко_(газопровод)|Набукко]]<nowiki/>». Эти проекты неоднократно обсуждались с предполагавшимися источниками энергоресурсов — Азербайджаном, Казахстаном, Узбекистаном, Туркменистаном — и Грузией как государством-транзитёром<ref name="лысе">{{Cite web|url=http://cyberleninka.ru/article/n/vzaimootnosheniya-ukrainy-so-stranami-sng-posle-oranzhevoy-revolyutsii-interesy-i-rezultaty-2005-2009#ixzz3owwfzlG3|title=Лысенков А. В., ВЗАИМООТНОШЕНИЯ УКРАИНЫ СО СТРАНАМИ СНГ ПОСЛЕ «ОРАНЖЕВОЙ» РЕВОЛЮЦИИ: ИНТЕРЕСЫ И РЕЗУЛЬТАТЫ (2005—2009) // ВЕСТНИК НИЖЕГОРОДСКОГО УНИВЕРСИТЕТА ИМ. Н. И. ЛОБАЧЕВСКОГО, № 6-1 / 2011|access-date=2015-10-18|archive-date=2016-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160409041048/http://cyberleninka.ru/article/n/vzaimootnosheniya-ukrainy-so-stranami-sng-posle-oranzhevoy-revolyutsii-interesy-i-rezultaty-2005-2009#ixzz3owwfzlG3|url-status=live}}</ref>. Эти планы, однако, так и не превратились из деклараций в практические действия. Предлагаемый экспорт каспийской нефти и газа через Украину в Европу не был подкреплён какими-либо документами и финансированием. Попытки реализовать указанные декларативные проекты осуществлялись на фоне длительных сложных переговоров Украины с Россией по вопросам транзита и своевременной оплаты Украиной российских газовых поставок. На фоне раздоров между союзниками по украинской «оранжевой» коалиции проявились неспособность и нежелание мирно договариваться с Россией по первоочередным вопросам. В итоге в 2006 и 2008 годах произошли два острых «газовых» конфликта, которые привели к отключению Россией поставок газа на Украину. Это значительно повысило уровень недоверия между странами<ref name="лысе" />, крайне негативно сказалось на имидже России как надёжного поставщика энергоресурсов в Европу и Украины как транзитного государства. До 2007 года также шёл трудный диалог между Украиной и Туркменистаном. Виктор Ющенко предлагал Туркменистану заключить 20-летнее соглашение по поставкам газа на Украину, по которому государственная компания «Туркменнефтегаз» должна была бы взять на себя обязательство поставлять на Украину по 50-60 млрд кубометров газа в год. Соглашение также предусматривало возможность создания консорциума для строительства нового трубопровода по территории Туркменистана, Казахстана, России и Украины для прямого экспорта туркменского газа в Евросоюз. Обсуждение застопорилось в связи с тем, что Туркменистан потребовал от Украины перейти на оплату поставок туркменского газа в денежной форме и срочно погасить долг в 600 млн долларов по товарным поставкам в оплату туркменского газа, поставленного ещё в 2004 году. === Разработка Россией альтернативных транзитных маршрутов === Разрабатывая альтернативные маршруты поставок газа в Европу, в марте 1993 года «Газпром» подписал в Варшаве соглашение о строительстве [[:ru:Газопровод_«Ямал_—_Европа»|транзитного газопровода «Ямал — Западная Европа»]] через территорию Польши в обход Украины. Газопровод был введён в строй в конце 1999 года, на полную мощность вышел в 2006 году. С 1997 года велась проработка маршрута по дну Балтийского моря. С 2005 года началось строительство проекта, известного как «<nowiki/>[[:ru:Северный_поток|Северный поток]]<nowiki/>». Прокачка газа по нему началась в 2011 году. В рамках российско-турецкого соглашения 1997 года, предусматривавшего поставку Турции 364,5 млрд м³ газа в 2000—2025 годах, был построен трубопровод «<nowiki/>[[:ru:Голубой_поток|Голубой поток]]<nowiki/>». 30 декабря 2002 года газопровод был сдан в эксплуатацию, промышленные поставки газа начались в феврале 2003 года. В рамках проработки южного маршрута поставок газа в Европу в 2007 году «Газпром» начал переговоры о прокладке газопровода «<nowiki/>[[:ru:Южный_поток|Южный поток]]<nowiki/>», однако в связи с негативной реакцией Евросоюза проект не был реализован. Южный маршрут поставок газа прошёл через Турцию (газопровод «<nowiki/>[[:ru:Турецкий_поток|Турецкий поток]]<nowiki/>», запущенный 8 января 2020 года<ref>{{Cite web|lang=ru|url=http://kremlin.ru/events/president/news/62553|title=Церемония ввода в эксплуатацию газопровода «Турецкий поток»|author=|website=Президент России|date=2020-01-08|publisher=|access-date=2021-02-02|archive-date=2021-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210225000124/http://kremlin.ru/events/president/news/62553|url-status=live}}</ref>). Создание альтернативных маршрутов транспортировки российского газа в Европу ([[:ru:Газопровод_«Ямал_—_Европа»|Ямал-Европа]] и «Северный поток») привело к постепенному снижению объёмов газового транзита через Украину. В 2001 году через Украину в ЕС было прокачано 124,4 млрд м³, в 2010 году — 98,6 млрд м³, в 2013 году — 86,1 млрд м³<ref>{{Cite web|url=http://cyberleninka.ru/article/n/problemy-i-perspektivy-tranzita-rossiyskih-energoresursov-cherez-belarus|title=ПРОБЛЕМЫ И ПЕРСПЕКТИВЫ ТРАНЗИТА РОССИЙСКИХ ЭНЕРГОРЕСУРСОВ ЧЕРЕЗ БЕЛАРУСЬ|access-date=2019-01-07|archive-date=2015-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20151124131005/http://cyberleninka.ru/article/n/problemy-i-perspektivy-tranzita-rossiyskih-energoresursov-cherez-belarus|url-status=live}}</ref>. Несмотря на это, Украина ещё в начале 2010-х годов оставалась крупнейшим транзитным государством для поставок российского газа в Европу<ref name="укр2" />. == Газовый конфликт между Россией и Украиной (2005—2006) == {{main|Газовый конфликт между Россией и Украиной (2005—2006)}} === Разрыв транзитных соглашений === В марте 2005 года назначенный незадолго до этого [[:ru:Первое_правительство_Тимошенко|новым правительством]] [[:ru:Тимошенко,_Юлия_Владимировна|Тимошенко]] председатель ГАК «<nowiki/>[[:ru:Нафтогаз_Украины|Нафтогаз Украины]]<nowiki/>» [[:ru:Ивченко,_Алексей_Григорьевич|Алексей Ивченко]] предложил «Газпрому» отказаться от [[:ru:Бартер|бартерных]] схем при взаиморасчётах и перейти к независимым контрактам на транзит и поставку газа. Обоснованием для разрыва действующих соглашений было желание украинской стороны повысить тарифы на транзит российского газа в Европу по территории Украины до 1,75—2 долл./тыс. кубометров на 100 км<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/russian/international/2012/02/120203_russia_eu_ukraine_gas|title=Москва и Киев спорят, по чьей вине ЕС недополучает газ|lang=ru|website=BBC News Русская служба|date=2012-02-03|access-date=2023-10-04|archive-date=2023-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20231010052553/https://www.bbc.com/russian/international/2012/02/120203_russia_eu_ukraine_gas|url-status=live}}</ref>. «Газпром» согласился, при условии перехода на «коммерческие цены на российский и туркменский газ», но уже через день против такой схемы выступила премьер-министр Украины [[:ru:Юлия_Тимошенко|Юлия Тимошенко]], которая заявила, что без «бартерного газа» стране будет трудно обеспечить низкую цену на газ «для населения и коммунально-бытового сектора» (на Украине предприятия ЖКХ и население получали газ, который является собственностью государства: или «бартерный газ», или газ, который добывался на Украине и поэтому являлся более дешёвым; промышленность же получала дорогой импортный российский и туркменский газ). Переход на денежные расчёты увеличивал прибыль «Нафтогаза», но исчезновение «недорогого бартерного газа» вело к повышению «платы за отопление и газ для населения»; кроме того, была опасность подорожания и «российского газа для промышленности». Юлия Тимошенко же (в том числе, исходя из своих обещаний избирателям) придерживалась политики «стабильных и посильных тарифов для населения». В декабре 2005 года (уже при [[:ru:Правительство_Еханурова|правительстве Еханурова]]) именно на мартовские предложения Алексея Ивченко «Газпром» будет ссылаться, предлагая прекратить бартерные сделки и перейти на «рыночные формы взаимоотношений». «Газпром» согласился разорвать бартерные соглашения, заключать контракты отдельно на транзит и поставки газа и поднять тариф на транзит, однако указал, что контракт на газ хочет заключать по европейским ценам за вычетом стоимости транзита по Европе. Среднеевропейские цены к тому времени уже перешли отметку 150 долларов за тысячу м³<ref>«<nowiki/>[[Вести.ру]]<nowiki/>»: [http://www.vesti.ru/doc.html?id=72229&tid=32068 ''«Путин: Украина в состоянии покупать газ по рыночной цене»''] {{Wayback|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=72229&tid=32068|date=20151208155443}}. 8.12.2005</ref>. Вице-премьер Украины [[:ru:Кинах,_Анатолий_Кириллович|Анатолий Кинах]] категорически отверг российское предложение, настаивая на сохранении условной бартерной цены на газ из существующих транзитных контрактов. Наступила патовая ситуация, в которой ни одна из сторон не желала соглашаться на предложения другой. Попытки Украины договориться о расширении и продлении поставок газа из Туркменистана успехом не увенчались. В середине декабря озвученная Россией цена была поднята до 220—230 долларов за тысячу кубометров (цена на российский газ для Германии за вычетом транспортных издержек). Советник президента России по экономическим вопросам [[:ru:Илларионов,_Андрей_Николаевич|Андрей Илларионов]] назвал конфликт, разворачивавшийся между Россией и Украиной, «газовой войной», в которой Россия, по его выражению, применила против Украины «энергетическое оружие» — при этом он признавал, что прежняя цена (50 долларов за тысячу кубометров, установленная 8 августа 2004 года на срок до 2009 года) являлась «очевидно субсидируемой» и к тому же была установлена «в иной политической ситуации». Через неделю после этих заявлений Илларионов покинул свой пост<ref name="autogenerated3" /><ref name="autogenerated2" />. === Кризис === В связи с тем, что украинская сторона отказалась подписать какие-либо контракты на поставку газа в 2006 году, 1 января [[:ru:2006_год|2006 года]] Газпром перестал поставлять в украинскую ГТС объёмы газа для Украины. Однако Украина не прекратила отбор газа из ГТС и в течение первых дней 2006 года осуществляла несанкционированный отбор газа для удовлетворения собственных потребностей<ref>{{Cite web|url=http://www.newsru.com/arch/finance/01jan2006/gazaend.html|title=«Газпром» оставил Украину без российского газа|access-date=2009-01-10|archive-date=2008-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20080224052828/http://newsru.com/arch/finance/01jan2006/gazaend.html|url-status=live}}</ref>.{{Внешние медиафайлы|topic=«А крали [тогда газ], Иван Васильевич?»|align=right|video1=[https://youtube.com/watch?v=zV3k9wDhxag?t=265 Вопрос бывшему министру топлива и энергетики Украины [[Плачков, Иван Васильевич&#124;Плачкову]]]}}Конфликт был формально завершён в ночь с 3 на 4 января подписанием документов, которые, судя по первоначальным официальным заявлениям, удовлетворили обе стороны. Был подписан договор между «<nowiki/>[[:ru:Газпром|Газпромом]]<nowiki/>» и «<nowiki/>[[:ru:Нафтогаз_Украины|Нафтогазом]]<nowiki/>» об условиях поставок российского газа на Украину через посредническую компанию «<nowiki/>[[:ru:РосУкрЭнерго|РосУкрЭнерго]]<nowiki/>» и об условиях транзита российского газа в Европу через территорию Украины сроком на пять лет. [[:ru:Верховная_рада_Украины|Верховная рада Украины]], однако, использовала факт подписания этого соглашения для обострения отношений с президентом Ющенко, отправив правительство [[:ru:Юрий_Ехануров|Юрия Еханурова]] в отставку. Во второй половине января Украина возобновила сверхплановый отбор российского газа из транзитных газопроводов, что отразилось на поставках европейским покупателям. Некоторые страны Центральной и Восточной Европы воспользовались этой ситуацией для того, чтобы обвинить Россию как ненадёжного энергопоставщика<ref>[http://www.gazeta.ru/2006/01/06/oa_183871.shtml «Украина оценит потери и пересмотрит соглашение»] {{Wayback|url=http://www.gazeta.ru/2006/01/06/oa_183871.shtml|date=20151208150328}} // gazeta.ru</ref>. В договоре было указано, что посредническая миссия переходит компании «<nowiki/>[[:ru:РосУкрЭнерго|РосУкрЭнерго]]<nowiki/>», а цена за газ для Украины составит 95 $/тыс. м³ (на первое полугодие 2006, в дальнейшем изменения цены подлежали согласованию сторонами). Компромиссная цена стала возможной благодаря «смешению» дорогого российского и дешёвого туркменского газа в трубе для Украины<ref>{{Cite web|url=http://vz.ru/economy/2007/11/28/127835.html|title=Туркменский удар по Украине|access-date=2009-01-11|archive-date=2008-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013110451/http://www.vz.ru/economy/2007/11/28/127835.html|url-status=live}}</ref>. Также Газпром обещал платить Украине 1,60 $/тыс. м³ на 100 км за транзит газа в Европу. === Туркменский кризис === Российско-украинский договор 4 января 2006 года, однако, не привёл к завершению газового конфликта<ref>{{Cite web|url=http://www.pravda.com.ua/news/2006/1/10/37422.htm|title=Новая газовая война|access-date=2009-01-11|archive-date=2007-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070331095017/http://pravda.com.ua/news/2006/1/10/37422.htm|url-status=live}}</ref>. Договором было предусмотрено подписание всех необходимых контрактов между «Газпромом», «Нафтогазом Украины», «РосУкрЭнерго» (RUE) и Туркменистаном до 20 января, однако этого не произошло в связи с тем, что Туркменистан затягивал принятие решения о том, кто — Россия или Украина — будет приоритетным покупателем её газа (экспортные возможности Туркменистана были недостаточны для одновременного выполнения её газоэкспортных контрактов с Россией и Украиной). 17-18 февраля 2006 года состоялись трёхсторонние российско-украинско-туркменские переговоры, в ходе которых Украина лишилась последнего шанса диверсифицировать поставки газа. Хотя Туркменистан обещал поставить на Украину 22 млрд кубометров природного газа по прямым договорам (помимо поставок через RUE), с начала 2006 года по прямым договорам на Украину не было поставлено ни кубометра туркменского газа, поскольку Туркменистан заявил о намерении повысить цену на газ. При этом Сапармурат Ниязов вновь напомнил Украине о долге за природный газ, поставленный в предыдущие годы, — 159 миллионов долларов<ref>{{Cite web|url=http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1142839500|title=«Газовая война» продолжается. Туркменбаши засовывает Украине в трубу|access-date=2009-01-11|archive-date=2014-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140303063127/http://www.centrasia.ru/newsA.php?st=1142839500|url-status=live}}</ref>. Тем не менее «Газпром» согласился на конечную цену поставок «Нафтогазу» $95 за тысячу кубометров до конца 2006 года, несмотря на фактический отказ Туркменистана поставлять свой газ Украине и формальную цену российского газа в контракте в 230$. Во второй половине 2006 года Туркменистан повысил цену на газ для России с 65$ до 100$<ref>{{Cite web|url=http://txt.newsru.com/finance/21jun2006/turkmenia.html|title=Туркмения намерена в полтора раза поднять цены на газ для России|access-date=2009-01-11|archive-date=2015-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926012912/http://txt.newsru.com/finance/21jun2006/turkmenia.html|url-status=live}}</ref>. == Газовый конфликт между Россией и Украиной 2008—2009 годов == {{main|Газовый конфликт между Россией и Украиной 2008—2009 годов}}Одновременно с решением ценовых и транзитных вопросов Россия поставила перед Украиной вопрос о погашении украинского долга за газ. Формально эта проблема была решена на встрече в феврале 2008 года президентов Ющенко и Путина в Москве. Кроме того, была достигнута договорённость о переводе всех отношений по поставкам газа на линию «Газпром» — «Нафтогаз Украины», минуя посредника — RosUkrEnergo<ref>[http://versia.ru/articles/2008/mar/11/postavki_gaza_v_ukrainu Кто выиграл в споре между Россией и Украиной] {{Wayback|url=http://versia.ru/articles/2008/mar/11/postavki_gaza_v_ukrainu|date=20120119151726}} // Версия. Ru, 11.03.2008</ref>. При этом базовая цена российского газа для Украины была снижена до 179 долл. за тысячу кубометров<ref name="хмыл">{{Cite web|url=http://uchebnik-online.com/131/1773.html|title=Хмылёв В. Л. Современные международные отношения. Томск: Изд-во Томского политехнического университета, 2010|access-date=2015-12-05|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304134607/http://uchebnik-online.com/131/1773.html|url-status=live}}</ref>. В начале 2009 года отношения двух стран прошли через новый газовый кризис, затронувший интересы европейских потребителей. 1 января 2009 года прекратилась подача газа для Украины, с 5 января уменьшилась подача для европейских потребителей<ref>[http://top.rbc.ru/politics/05/01/2009/272695.shtml В. Путин: Газпром сократит транзит газа через Украину] {{Wayback|url=http://top.rbc.ru/politics/05/01/2009/272695.shtml|date=20090110195117}} // [[rbc.ru]], 5 января 2009</ref>. С 7 января транзит российского газа через территорию Украины был прекращён полностью. 19 января 2009 года по итогам переговоров премьер-министров России и Украины Владимира Путина и Юлии Тимошенко руководители ОАО «Газпром» и НАК «Нафтогаз» подписали прямой договор о поставках и транзите газа на 2009—2019 годы. Комментируя это событие, Путин отметил достижение договорённостей «по всему комплексу вопросов, связанных с поставкой природного газа на Украину и с транзитом российского природного газа в Европу», но вместе с тем подчеркнул необходимость строительства альтернативных маршрутов транспортировки российского газа европейским потребителям. Идея газопровода «<nowiki/>[[:ru:Северный_поток|Северный поток]]<nowiki/>» перешла в стадию практической реализации в апреле 2010 года<ref name="хмыл" />. 20 января поставки газа для Украины и транзит в Европу возобновились. Итогом конфликта можно считать переход России и Украины на прозрачные принципы в торговле газом и устранение посредников. По условиям подписанного договора «Нафтогаз» был обязан расплачиваться за потребленное топливо в полном объёме не позднее седьмого числа каждого месяца, следующего за месяцем поставки. В случае нарушения этого условия «Газпром» имел право перейти на авансовую систему расчётов с Украиной<ref>[http://pravda.com.ua/news/2009/1/22/88300.htm Тимошенко вже каже, що врятувала Україну від Ющенка з газом по $450] {{Wayback|url=http://pravda.com.ua/news/2009/1/22/88300.htm|date=20090302021628}} // «<nowiki/>[[Украинская правда]]<nowiki/>», 22.01.2009</ref>. Договором предусматривалось стандартное в международной практике условие «бери или плати»: за недобор газа Украина должна была выплачивать штрафы в размере 300 % от его стоимости в зимний период и 150 % — летом. Начиная с 2010 года Украина была обязана ежегодно покупать не менее 52 млрд м³. Ставка на транзит через украинскую территорию была установлена на уровне 1,7 долл. за 1 тыс. м³ на 100 км. При этом была предусмотрена специальная формула роста транзитной ставки, благодаря чему к 2013 году она достигла 3,4 долл.<ref name="досье">{{Cite web|url=https://tass.ru/info/4999722|title=Международный арбитражный спор «Газпрома» и «Нафтогаза Украины». Досье ТАСС // 01.03.2018|access-date=2019-01-10|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304220314/https://tass.ru/info/4999722|url-status=live}}</ref> Согласно достигнутым договорённостям, за основу цены для Украины бралась базовая «европейская» цена (на тот период — 450 долл. за 1 тыс. м³) со скидкой в 20 %. Позднее, при президенте Януковиче, по специальным договорённостям устанавливались дополнительные политически мотивированные скидки: например, в 2010 году — 20 % под гарантии в счёт оплаты пребывания Черноморского флота в Севастополе, а в конце 2013 года — дополнительный скидочный коэффициент<ref name="досье" />. В августе 2009 года газовый конфликт между Россией и Украиной приобрёл новый оборот. 10 августа вице-премьер Российской Федерации [[:ru:Сечин,_Игорь_Иванович|Игорь Сечин]] заявил, что Россия не намерена выдавать кредит Украине на закупку российского газа. В начале августа представители европейских банков подтвердили возможность выделения кредита Украине на закупку газа в размере 1,7 миллиарда долларов<ref>[http://lenta.ru/news/2009/08/10/nocredit/ Россия отказалась кредитовать Украину] {{Wayback|url=http://lenta.ru/news/2009/08/10/nocredit/|date=20090814202606}} // [[Лента.ру]]</ref>. == 2010—2014 == 21 апреля 2010 года в [[:ru:Харьков|Харькове]] [[:ru:Янукович,_Виктор_Фёдорович|Виктор Янукович]] и [[:ru:Медведев,_Дмитрий_Анатольевич|Дмитрий Медведев]] подписали новое [[:ru:Харьковские_соглашения|соглашение]] о стоимости закупок и транзита газа через украинскую ГТС, увязав снижение ставки на 30 % от текущей величины с продлением соглашения об аренде [[:ru:Черноморский_флот_ВМФ_России|Черноморским флотом Российской Федерации]] базы в [[:ru:Севастополь|Севастополе]] на 25 лет, до 2042 года. С 2012 года «Нафтогаз» перестал полностью выбирать объём, законтрактованный согласно договорённости от 19 января 2009 года. В декабре 2013 года на фоне [[:ru:Евромайдан|массовых протестов на Украине]] президент РФ Владимир Путин объявил о снижении для Украины цены на газ на треть (с 400 до 286 долл.)<ref>[http://economics.lb.ua/state/2013/12/17/247940_rossiya_snizila_tsenu_gaz_ukraini.html Россия снизила цену на газ для Украины на треть] {{Wayback|url=http://economics.lb.ua/state/2013/12/17/247940_rossiya_snizila_tsenu_gaz_ukraini.html|date=20141013014538}} // lb.ua, 17 декабря 2013</ref>. Одновременно было объявлено о предоставлении Украине кредита в размере 15 млрд долл. В рамках этой программы помощи на Ирландской бирже были выпущены евробонды с купоном 5 % годовых на сумму 3 млрд долл., которые были выкуплены Россией за счёт средств Фонда национального благосостояния<ref>[http://vesti-ukr.com/strana/72035-jacenjuk-zajavil-o-gotovnosti-ukrainy-pogasit-zadolzhennosti-pered-rossiej Яценюк заявил о готовности Украины погасить задолженности перед Россией.] {{Wayback|url=http://vesti-ukr.com/strana/72035-jacenjuk-zajavil-o-gotovnosti-ukrainy-pogasit-zadolzhennosti-pered-rossiej|date=20141004164418}} // Интернет-журнал Вести, 04.10.2014</ref>. В 2014 году на фоне резкого ухудшения украинско-российских отношений, вызванного сменой власти в Киеве и [[:ru:Аннексия_Крыма_Российской_Федерацией|аннексией Крыма Россией]], Россия расторгла [[:ru:Харьковские_соглашения|Харьковские соглашения]]<ref>{{Cite web|url=http://korrespondent.net/world/3342175-hosduma-v-odnostoronnem-poriadke-denonsyrovala-kharkovskye-sohlashenyia|title=Госдума в одностороннем порядке денонсировала «харьковские соглашения» — Korrespondent.net|access-date=2014-11-02|archive-date=2014-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20141109142511/http://korrespondent.net/world/3342175-hosduma-v-odnostoronnem-poriadke-denonsyrovala-kharkovskye-sohlashenyia|url-status=live}}</ref> и Договор о базировании Черноморского флота. С 1 апреля 2014 года «<nowiki/>[[:ru:Газпром|Газпром]]<nowiki/>» отменил все предоставлявшиеся скидки, что привело к повышению стоимости газа для Украины до базовой европейской — на тот момент, 485 долл.<ref name="досье" /><ref>[http://www.bbc.co.uk/russian/business/2014/04/140401_gazprom_ukraine_gas_price_rise «Газпром» повысил цену на газ для Украины на 43,5 %] {{Wayback|url=http://www.bbc.co.uk/russian/business/2014/04/140401_gazprom_ukraine_gas_price_rise|date=20141001162006}} // BBC, 1 апреля 2014</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.interfax.ru/business/405160|title=Правительство вернуло нулевую пошлину на поставки газа для Украины — Интерфакс|access-date=2014-11-02|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801175702/https://www.interfax.ru/business/405160|url-status=live}}</ref> Новые украинские власти не признали отмену скидок и заявили, что «справедливой» является цена первого квартала 2014 года — 268,5 долл. за 1 тыс. м³<ref name="досье" />. 16 июня 2014 года «Газпром» обратился в арбитражный институт Торговой палаты Стокгольма с иском в связи с ненадлежащим исполнением «Нафтогазом Украины» контракта 2009 года, потребовав взыскания с «Нафтогаза Украины» неоплаченной задолженности за природный газ и соответствующих процентов. В тот же день «Нафтогаз Украины» обратился в арбитраж с требованиями о ретроактивном изменении цены на природный газ, возмещении всех переплаченных сумм за период с 20 мая 2011 года (не менее 6 млрд долларов) и отмене положения контракта, запрещающего перепродажу поставляемого по нему природного газа за пределами Украины. 21 июля эти дела были консолидированы<ref name="ТАСС">{{cite web|url=http://tass.ru/ekonomika/2273401|title=Яценюк: Украина требует от «Газпрома» вернуть $16 млрд|date=2015-09-18|publisher=[[ТАСС]]|lang=ru|access-date=2015-09-19|archive-date=2015-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919194033/http://tass.ru/ekonomika/2273401|url-status=live}}</ref>. С 16 июня в связи с ростом задолженности (по оценкам «Газпрома», она превысила 5 млрд долларов) Россия перевела поставки газа на Украину в режим [[:ru:Предоплата|предоплаты]], что привело к их прекращению<ref>[http://economics.lb.ua/state/2014/10/06/281691_rossiya_gotova_postavit_5_mlrd.html Россия готова поставить 5 млрд кубометров газа Украине по предоплате] {{Wayback|url=http://economics.lb.ua/state/2014/10/06/281691_rossiya_gotova_postavit_5_mlrd.html|date=20150515022955}} // lb.ua, 6 октября 2014</ref>; по газопроводам поставлялся лишь газ, предназначенный для транзита в Европу, в объёме 185 млн кубометров в сутки. Россия также потребовала от Украины выплаты долга до конца года<ref>[http://korrespondent.net/ukraine/politics/3377201-tsena-voprosa-vo-skolko-evropeitsam-obkhodytsia-rossyiskyi-haz Цена вопроса. Во сколько европейцам обходится российский газ] {{Wayback|url=http://korrespondent.net/ukraine/politics/3377201-tsena-voprosa-vo-skolko-evropeitsam-obkhodytsia-rossyiskyi-haz|date=20141016235715}} // «Корреспондент», 12 июня 2014</ref>. Украина не соглашалась на применение механизма предоплаты при поставках газа из России и настаивала на том, чтобы оплата производилась по факту его поступления<ref>{{Cite web|url=http://news.mail.ru/economics/19816404/?frommail=1|title=Украина отказалась от предоплаты за российский газ|access-date=2014-10-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20141019160616/http://news.mail.ru/economics/19816404/?frommail=1|archive-date=2014-10-19|url-status=dead}}</ref>. В связи с неурегулированностью этих вопросов Украина увеличила реверсные поставки газа из Европы через газотранспортные системы Польши, Словакии и Венгрии. По данным «Газпрома», в 2014 году Польша, Венгрия и Словакия экспортировали на Украину 1,7 млрд кубометров газа, а в 2012—2014 годах суммарный объём импорта газа Украины с территорий этих стран составил 3,8 млрд кубометров<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2582128?from=doc_vrez|title=Украина докупает у ЕС не взятое у «Газпрома». Монополия считает виртуальный реверс сомнительным // Коммерсантъ, 03.10.2014|access-date=2019-01-10|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110183918/https://www.kommersant.ru/doc/2582128?from=doc_vrez|url-status=live}}</ref><ref>[http://www.vestifinance.ru/articles/44240 У Германии Украина мирно покупает газ по $375,8] {{Wayback|url=http://www.vestifinance.ru/articles/44240|date=20141012031826}} // Вести. Экономика, 24.06.2014</ref>. Европейские покупатели газа (в частности, Словакия) обратились к «Газпрому» с просьбой увеличить поставки российского газа в Европу. В «Газпроме» это обращение расценили как свидетельство намерений организовать перепродажу российского газа Украине и отказались предоставлять дополнительные объёмы, заявив о намерении снизить добычу<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2569407|title=На медленном огне. «Газпром» пообещал Европе минимальный экспорт // Коммерсантъ, 18.09.2014|access-date=2019-01-10|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110184350/https://www.kommersant.ru/doc/2569407|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2569482?from=doc_vrez|title=Реверсивные реверансы. Европе намекнули, что ради Украины ей газа не добавят // Коммерсантъ, 18.09.2014|access-date=2019-01-10|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110184315/https://www.kommersant.ru/doc/2569482?from=doc_vrez|url-status=live}}</ref>. В конце августа начались трёхсторонние переговоры России, Украины и Евросоюза, на которых украинская сторона настаивала на закупке российского газа по цене 320 долларов за тыс. кубометров летом и по 385 долларов зимой (ранее о разделении цены на летнюю и зимнюю речи не шло)<ref>{{Cite web|url=http://vz.ru/news/2014/8/27/702546.html|title=Украина сделала России новое предложение по цене на газ|access-date=2014-11-04|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105001252/http://vz.ru/news/2014/8/27/702546.html|url-status=live}}</ref>. Украинские власти заявляли, что Украине удастся найти замену 30 млрд кубометров газа, которые страна получила из России в 2013 году, и пережить осенне-зимний период благодаря реверсным поставкам топлива из Европы, запасам из подземных газовых хранилищ, а также сокращению потребления<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2574008?from=doc_vrez|title=«Зимой мы узнаем, влияет ли холод на рост адекватности политиков» // Коммерсантъ, 24.09.2014|access-date=2019-01-10|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110184517/https://www.kommersant.ru/doc/2574008?from=doc_vrez|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2577318?from=doc_vrez|title=Киеву записали долг. Россия и ЕС готовы к поставкам газа, а Украина — нет // Коммерсантъ, 27.09.2014|access-date=2019-01-10|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110184453/https://www.kommersant.ru/doc/2577318?from=doc_vrez|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/2579482|title=«Газпром» просят вернуться к основам. Киев не хочет временных решений газовых проблем // Коммерсантъ, 01.10.2014|access-date=2019-01-10|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110183643/https://www.kommersant.ru/doc/2579482|url-status=live}}</ref>. Тем временем в октябре 2014 года «Нафтогаз» подал в Стокгольмский арбитраж второй иск против «Газпрома», потребовав выплаты компенсации за снижение объёмов транзита в размере 3,2 млрд долл. и ещё 3 млрд долл. за низкую ставку транзита<ref name="ТАСС" />. 30 октября в результате трудных многодневных переговоров в Брюсселе были достигнуты соглашения, по которым на период с 1 ноября 2014 по 31 марта 2015 года была установлена цена 385 долларов за тыс. кубометров газа (с учётом введённой с 1 ноября скидки в размере 100 долл. за тысячу кубометров). Украина, в свою очередь, обязалась до конца года погасить часть долга в размере 3,1 миллиарда долларов<ref>{{Cite web|url=http://government.ru/docs/15524/|title=Документы — Правительство России|access-date=2014-11-02|archive-date=2014-11-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20141104034517/http://government.ru/docs/15524/|url-status=live}}</ref>. Кроме того, была достигнута договорённость о том, что во время действия этого соглашения для Украины не будет применяться режим «<nowiki/>[[:ru:Бери_или_плати|бери-или-плати]]<nowiki/>»<ref>[http://dw.de/p/1Delg Украина добилась временной скидки на газ. Новости из Германии об Украине // DW.DE, 30.10.2014]</ref>. 4 ноября «Нафтогаз» перечислил «Газпрому» 1,45 млрд долл. в качестве первого транша в счёт оплаты поставленных и не оплаченных ранее объёмов газа<ref>{{Cite web|url=http://news.rambler.ru/27724456/|title=«Нафтогаз» перечислил «Газпрому» $1,45 млрд в качестве первого транша|access-date=2014-11-04|archive-date=2014-11-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20141105022446/http://news.rambler.ru/27724456/|url-status=live}}</ref>; 9 декабря Россия возобновила поставки газа Украине после почти полугодового перерыва. 24 декабря «Нафтогаз Украины» перечислил «Газпрому» 1,65 млрд долларов в счёт оплаты поставленных и не оплаченных ранее объёмов газа<ref>[http://news.rambler.ru/28498418/ Нафтогаз: Газпрому перечислено 1,65 миллиарда долларов] {{Wayback|url=http://news.rambler.ru/28498418/|date=20141224021647}} // 24 декабря 2014</ref>. == 2015 == С середины февраля 2015 года газовый конфликт получил новое направление развития: 19 февраля Украина прекратила поставки газа на территории Донецкой и Луганской областей, контролируемые самопровозглашёнными [[:ru:ДНР|ДНР]] и [[:ru:ЛНР|ЛНР]], ссылаясь на повреждения газопроводов; в ответ на это «Газпром» стал поставлять газ в эти районы напрямую в счёт поставок на Украину по предоплате за февраль<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/economy/20150220/1048909560.html|title=Газовый спор России и Украины: донбасский поворот|date=2015-02-20|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2015-02-25|archive-date=2018-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180619164914/https://ria.ru/economy/20150220/1048909560.html|url-status=live}}</ref>. Заявка на поставку газа в данном случае поступила от «Донбасстрансгаза», контролируемого властями самопровозглашённых республик, однако украинская сторона отказалась признавать эту заявку. В результате Украина не внесла предоплату за поставки газа в марте<ref>{{cite web|url=http://www.interfax.ru/business/425987|title=«Газпром» предупредил Украину о риске прекращения поставок|date=2015-02-24|publisher=[[Интерфакс]]|lang=ru|access-date=2015-02-25|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801175709/https://www.interfax.ru/business/425987|url-status=live}}</ref>. В марте «Нафтогаз» обратился к «Газпрому» с просьбой продлить скидку на газ ещё на три месяца (по июнь включительно). Эта просьба российской стороной была удовлетворена<ref>{{cite web|url=http://www.rg.ru/2015/03/31/gaz-skidka-site.html|title=Россия продлит скидку на газ для Украины|date=2015-03-31|publisher=Российская Газета|access-date=2015-07-03|archive-date=2015-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20150704151911/http://www.rg.ru/2015/03/31/gaz-skidka-site.html|url-status=live}}</ref>. 12 июня 2015 года «Газпром» уточнил сумму требований по искам к «Нафтогазу» в Стокгольмском суде, увеличив её до 29,2 млрд долларов<ref name="ТАСС" /><ref>{{cite web|url=http://ria.ru/economy/20150814/1183682669.html|title=«Газпром» в июне подал в арбитраж иск к «Нафтогазу» на $29,2 миллиарда|date=2015-08-14|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2015-09-19|archive-date=2015-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20150928232344/http://ria.ru/economy/20150814/1183682669.html|url-status=live}}</ref>. 29 июня «Газпром» предложил «Нафтогазу» продолжить покупку газа по цене 247,18 долл. за тыс. кубометров. Предоплата за июль, однако, не поступила, и с 1 июля 2015 года прямые поставки газа на Украину были прекращены (газ на Украину поступал только по схеме реверса из Словакии)<ref>{{cite web|url=http://ria.ru/economy/20150701/1106928917.html|title=«Газпром» подтверждает прекращение поставок газа на Украину с 1 июля|date=2015-07-01|publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2015-07-02|archive-date=2015-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150702133259/http://ria.ru/economy/20150701/1106928917.html|url-status=live}}</ref>. 18 сентября премьер-министр Украины Арсений Яценюк заявил, что общая сумма требований по искам к «Газпрому» в Стокгольмском суде составила уже 16 млрд долларов<ref name="ТАСС" />. 25 сентября Россия, Украина и Европейская энергокомиссия парафировали трёхсторонний протокол по зимнему пакету 2015—2016 годов по среднеевропейской цене для Украины в 232 доллара с учётом российской скидки 20 долларов на 4-й квартал 2015 года<ref>{{cite web|url=http://korrespondent.net/business/economics/3568260-rossyia-ukrayna-y-ek-dohovorylys-o-tsene-na-haz-dlia-kyeva-v-232-dollara|title=Россия, Украина и ЕК договорились о цене на газ для Киева в 232 доллара|date=2015-09-25|publisher=korrespondent.net|access-date=2015-09-25|archive-date=2015-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20150926234609/http://korrespondent.net/business/economics/3568260-rossyia-ukrayna-y-ek-dohovorylys-o-tsene-na-haz-dlia-kyeva-v-232-dollara|url-status=live}}</ref>. 12 октября «Газпром» возобновил поставки газа на Украину<ref>{{cite web|url=http://korrespondent.net/business/economics/3575091-hazprom-vozobnovyl-postavky-haza-v-ukraynu|title=Газпром возобновил поставки газа в Украину|date=2015-10-12|publisher=korrespondent.net|access-date=2015-10-12|archive-date=2015-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20151013124103/http://korrespondent.net/business/economics/3575091-hazprom-vozobnovyl-postavky-haza-v-ukraynu|url-status=live}}</ref>, но 25 ноября прекратил поставки до поступления новых платежей<ref>{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc/2862471|title=«Нафтогаз»: Украина будет закупать газ в Европе|date=2015-11-26|publisher=Коммерсантъ|access-date=2015-11-25|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227132933/https://www.kommersant.ru/doc/2862471|url-status=live}}</ref>. С этого периода Украина перестала закупать российский газ напрямую, заменив его реверсным российским газом из Европы<ref name="досье" /><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/5362706|title=Украина продолжает переплачивать более 10% за газ из Европы по сравнению с российским // ТАСС, 10.07.2018|access-date=2019-01-11|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801175654/https://tass.ru/ekonomika/5362706|url-status=live}}</ref>. == 2016—2021 == ; 2016 : В январе Украина заявила об отказе исполнять контракт о покупке российского газа по цене в 212 долларов за тысячу кубометров, формируемой на основании формулы, прописанной в контракте, поскольку «покупает его из Европы по цене около 200 долларов»<ref>{{cite news|url=http://economics.lb.ua/state/2016/01/10/325233_ukraina_otkazalas_pokupat.html|title=Украина отказалась покупать российский газ по 212 долларов|date=2016-01-10|access-date=2016-01-15|archive-date=2016-01-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20160115073404/http://economics.lb.ua/state/2016/01/10/325233_ukraina_otkazalas_pokupat.html}}</ref>. В феврале Антимонопольный комитет Украины оштрафовал «Газпром» на 85,9 млрд гривен (около 3,26 млрд долл.) за якобы злоупотребление [[:ru:Монополист|монопольным положением]] на рынке транзита газа Украины. Впоследствии комитет насчитал 100 % [[:ru:Пеня|пени]] на этот штраф. В апреле 2017 года министерством юстиции Украины было инициировано исполнительное производство по принудительному взысканию с «Газпрома» штрафа и пени. Украина на своей территории прибегла к аресту [[:ru:Актив_(бухгалтерия)|активов]], долю в которых имеет «Газпром», — компаний «Газтранзит», «Газпром сбыт Украина», «Международный консорциум по управлению и развитию газотранспортной системы Украины», «Институт ЮЖНИИГИПРОГАЗ»<ref>[https://tass.ru/ekonomika/5817129 СМИ: Верховный суд Украины отклонил жалобу «Газпрома» на отмену штрафа в $6 млрд] {{Wayback|url=https://tass.ru/ekonomika/5817129|date=20190110184225}} // ТАСС, 25.11.2018</ref>. ; 2017 : К 2017 году общая сумма требований «Газпрома» к «Нафтогазу» по искам в Стокгольмском арбитраже составила 37 млрд долл., а «Нафтогаза» к «Газпрому» — 27 млрд долл. Слушания завершились 11 октября 2017 года. 22 декабря 2017 года Стокгольмский арбитраж огласил первое решение, по вопросу о поставках газа на Украину, обязав «Нафтогаз» выплатить «Газпрому» 2,019 млрд долларов. Суд снизил обязательные годовые закупки по принципу «бери или плати» с 52 до 4 млрд м³ в год и отклонил большую часть претензий «Нафтогаза» к «Газпрому» по переплате за газ<ref name="досье" />. В октябре 2017 года в российском правительстве заявили, что ввод в строй газопровода «<nowiki/>[[:ru:Северный_поток_—_2|Северный поток — 2]]<nowiki/>» или второй очереди «<nowiki/>[[:ru:Турецкий_поток|Турецкого потока]]<nowiki/>» позволит достигнуть официально объявленной цели — сокращения <!--прекращение /такого быть не может. см. https://www.gazeta.ru/business/2018/12/30/12114553.shtml/--> транзита газа через территорию Украины к концу 2019 года<ref>{{Cite news|title=РФ подтвердила прекращение транзита газа через Украину после 2019 года|url=https://ria.ru/economy/20150331/1055722864.html|work=РИА Новости|access-date=2016-10-10|archive-date=2016-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20161011063549/https://ria.ru/economy/20150331/1055722864.html}}</ref>. [[:ru:Еврокомиссия|Еврокомиссия]] и США, однако, попытаются помешать строительству газопровода «Северный поток — 2»<ref>[http://www.ng.ru/politics/2017-10-25/1_7102_eurokomissia.html Брюссель и Вашингтон срывают проект «Северный поток — 2». Еврокомиссия не рассчитывает на ввод газопровода по дну Балтийского моря к 2019 году] {{Wayback|url=http://www.ng.ru/politics/2017-10-25/1_7102_eurokomissia.html|date=20171025235435}} // НГ, 25 окт 2017</ref>. ; 2018 : 28 февраля Стокгольмский арбитраж вынес решение по вопросу о транзите через Украину, обязав «Газпром» выплатить Украине 4,673 млрд долл. по иску за недопоставку согласованных объёмов газа для транзита, но при этом сохранил тарифы на транзит. По итогам зачёта встречных требований «Газпром» обязан заплатить «Нафтогазу» 2,56 млрд долл.<ref name="досье" /> «Газпром» заявил о несогласии с этим решением, подал апелляцию и через несколько дней, в марте, инициировал расторжение всех существующих договоров с Украиной по поставке и транзиту российского газа<ref name="ReferenceA">{{Cite web|url=https://tass.ru/opinions/5342216|title=Оттепели не будет: чем обернется для «Нафтогаза» заморозка активов «Газпрома» в Англии // ТАСС, 03.07.2018|access-date=2019-01-11|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801180216/https://tass.ru/opinions/5342216|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/5336161|title=Арбитраж Стокгольма формирует трибунал по расторжению контрактов «Газпрома» с «Нафтогазом» // ТАСС, 29.06.2018|access-date=2019-01-11|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801180218/https://tass.ru/ekonomika/5336161|url-status=live}}</ref>. В апреле руководитель «Газпрома» А. Миллер заявил, что «Газпром» может сохранить транзит газа через территорию Украины в объёме 10-15 млрд м³, если украинская сторона докажет экономическую целесообразность нового контракта<ref>[https://tass.ru/ekonomika/5111734 «Газпром» может сохранить транзит через Украину при экономической целесообразности] {{Wayback|url=https://tass.ru/ekonomika/5111734|date=20190111175714}} // ТАСС, 10.04.2018</ref>. Президент Путин на пресс-конференции в июле, по итогам [[:ru:Саммит_Россия_—_США_в_Хельсинки_(2018)|российско-американского саммита в Хельсинки]], заявил, что Россия готова продолжать транзит газа через Украину и после запуска газопровода «<nowiki/>[[:ru:Северный_поток_—_2|Северный поток — 2]]<nowiki/>», если условия по транзиту будут экономически приемлемыми<ref>{{Cite news|title=Путин назвал условие продления транзита газа через Украину|url=https://www.interfax.ru/business/621270|work=Interfax.ru|date=2018-07-16|access-date=2018-09-21|language=ru|archive-date=2018-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20180918070932/https://www.interfax.ru/business/621270}}</ref>. Летом 2018 года «Нафтогаз» начал процесс принудительного взыскания 2,56 млрд долл. с «Газпрома» через арест его активов в Швейцарии, Великобритании и Нидерландах. Шведский апелляционный суд округа Свеа приостанавливал исполнение решения Стокгольмского арбитража, однако позднее эта мера была отменена. В «Нафтогазе» заявили, что продолжат добиваться ареста активов «Газпрома». «Газпром» подал апелляцию на решение Стокгольмского арбитража. Предварительные слушания в апелляционном суде округа Свеа (Швеция) прошли в ноябре 2018 года, начало основных слушаний назначено на 7 октября 2019 года<ref name="tass.ru">{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/5900106|title=Суд Швеции рассмотрит жалобу «Газпрома» по спору с «Нафтогазом» осенью 2019 года // ТАСС, 11.12.2018|access-date=2019-01-10|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110183626/https://tass.ru/ekonomika/5900106|url-status=live}}</ref>. В «Нафтогазе» заявили, что продолжат добиваться ареста активов «Газпрома». В марте 2019 года Высокий суд Англии и Уэльса приостановил дело по иску «Нафтогаза» о принудительном взыскании 2,6 млрд долл. с «Газпрома». Как заявили представители «Газпрома», процесс приостановлен до решения шведского суда по апелляции «Газпрома»<ref>{{Статья|издание=Коммерсантъ|заглавие=«Газпром» защитился от «Нафтогаза» в Великобритании|ссылка=https://www.kommersant.ru/doc/3918290|archive-date=2019-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190321155441/https://www.kommersant.ru/doc/3918290}}</ref>. ; 2019 : В конце 2019 года истекали газовые контракты между «Газпромом» и «Нафтогазом», подписанные в 2009 году. Вопрос сохранения транзита после 2019 года обсуждался на трёхсторонних консультациях с участием представителей Европейской комиссии, в том числе с учётом строительства газопровода «<nowiki/>[[:ru:Северный_поток_—_2|Северный поток — 2]]<nowiki/>» в обход Украины<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/5916543|title=В Еврокомиссии подтвердили планы о переговорах по газу между РФ, Украиной и ЕС в январе // ТАСС, 15.12.2018|access-date=2019-01-10|archive-date=2019-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190110184238/https://tass.ru/ekonomika/5916543|url-status=live}}</ref>. В начале января 2019 года глава «Нафтогаза» Андрей Коболев сообщил в эфире украинского «5 канала», что «Нафтогаз» подал против «Газпрома» иск в Стокгольмский арбитраж в связи с возможным снижением стоимости [[:ru:Газотранспортная_система_Украины|украинской газотранспортной системы]] после строительства Россией обходных потоков; сумма иска составила 12 млрд долл<ref>[https://www.kommersant.ru/doc/3850100 «Нафтогаз» подал новый иск против «Газпрома» на $12 млрд] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/3850100|date=20190110030053}} // Коммерсантъ, 9.01.2019</ref>. 21 января 2019 года в Брюсселе прошла трёхсторонняя встреча по транзиту российского газа через территорию Украины с участием России, Украины и Еврокомиссии. Еврокомиссия хотела бы обеспечить сохранение этого транзита как важного источника поступления средств в украинский бюджет. Встреча, однако, закончилась безрезультатно<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/6024189|title=Киев получил предложения о транзите газа из России с двух сторон // ТАСС, 21.01.2019|access-date=2019-01-24|archive-date=2019-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124203415/https://tass.ru/ekonomika/6024189|url-status=live}}</ref>. В конце января газета «Коммерсантъ» сообщила, что «Газпром» планирует сохранить экспорт газа в Европу в ближайшие годы на уровне не менее 200 млрд кубометров, а в среднесрочной перспективе рассчитывает на дальнейший рост поставок из-за сокращения собственной добычи газа в Европе. Для этого, однако, компании либо нужно договариваться о транзите газа с Украиной, либо строить новые обходные газопроводы<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3867722?from=doc_vrez|title=«Газпром» Европу не отпустит. Но для удержания рынка ему понадобится Украина // Коммерсантъ, 30.01.2019|access-date=2019-03-28|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142417/https://www.kommersant.ru/doc/3867722?from=doc_vrez|url-status=live}}</ref>. 21 марта «Нафтогаз» сообщил СМИ, что, по имеющейся у него информации, «Газпром» начал рассылку уведомлений своим европейским партнёрам о намерении прекратить транспортировку газа через территорию Украины с 2020 года<ref>{{cite web|title=«Нафтогаз» объявил о предупреждении «Газпрома» прекратить транзит через Украину|url=https://news.mail.ru/politics/36691634/?frommail=1|date=2019-03-21|access-date=2019-03-21|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328164645/https://news.mail.ru/politics/36691634/?frommail=1|url-status=live}}</ref>. Венгерская сторона сообщила, что с «Газпромом» достигнута договорённость о поставках газа в обход Украины с 2020 года, если «Газпром» не достигнет договорённости по транзиту газа через Украину<ref>{{cite news|title=Венгрия получит российский газ в обход Украины|url=https://lenta.ru/news/2019/03/22/gaz/|access-date=2019-03-22|date=2019-03-22|archive-date=2019-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322041010/https://lenta.ru/news/2019/03/22/gaz/}}</ref>. 22 марта Виктор Медведчук и кандидат в президенты Украины Юрий Бойко встретились в Москве с премьер-министром РФ Дмитрием Медведевым. Присутствовавший на переговорах глава «Газпрома» Алексей Миллер заверил, что готов продлить транзитный контракт с Украиной, снизить цену на газ в рамках прямых поставок минимум на 25 % и войти в консорциум по управлению газотранспортной системой Украины. Было сказано, что в случае победы Бойко цена на российский газ для Украины могла бы составить 240—260 долл. за тысячу кубометров<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3924937?from=doc_mail|title=Кандидат в президенты Украины пересек границы дозволенного. Юрий Бойко и Виктор Медведчук расплатятся за визит в Москву уголовным делом // Коммерсантъ, 28.03.2019|access-date=2019-03-28|archive-date=2019-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20190328142432/https://www.kommersant.ru/doc/3924937?from=doc_mail|url-status=live}}</ref>. В конце марта Дания предложила проектной компании газопровода «Северный поток-2» Nord Stream 2 AG изучить альтернативный маршрут прокладки газопровода через исключительную экономическую зону Дании в Балтийском море южнее острова Борнхольм. При этом было заявлено, что поданные ранее две другие заявки Nord Stream 2 — на прокладку в территориальных водах Дании южнее Борнхольма и в экономической зоне севернее острова — не будут рассматриваться, пока проектная компания не изучит южный маршрут<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3945538?from=vybor|title=Трубы гнут под Украину. «Газпрому» придется решать проблему транзита без «Северного потока-2» // Коммерсантъ, 16.04.2019|access-date=2019-04-17|archive-date=2020-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200610130040/https://www.kommersant.ru/doc/3945538?from=vybor|url-status=live}}</ref>. 26 апреля исполнительный директор НАК «Нафтогаз Украины» Юрий Витренко заявил, что «Газпром» существенно увеличил транзит газа через Украину, что, по его мнению, связано с закачкой сырья в газохранилища в Европе — а следовательно, это указывает на то, что «Россия готовится к новой газовой войне»<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3955663?from=hotnews|title=«Нафтогаз» считает, что Россия готовится к новой газовой войне // Коммерсантъ, 26.04.2019|access-date=2019-04-26|archive-date=2019-04-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426090042/https://www.kommersant.ru/doc/3955663?from=hotnews|url-status=live}}</ref>. 27 апреля, отвечая на вопросы журналистов на пресс-конференции по итогам рабочего визита в Китай, президент РФ Владимир Путин сказал, что, если у него когда‑то будет встреча с Владимиром Зеленским, необходимо будет обсудить вопросы экономического характера — в частности, обсудить подписание договора о газовом транзите: «''А если транзита не будет? Вы понимаете, что тогда не будет реверса? Ведь реверс, он же виртуальный. Наш газ, который идёт в Западную Европу. Газовая труба советских времен как устроена? Там от транзитной газовой трубы идут ответвления на всю Украину. Это абсолютно известная для профессионалов вещь. Публика только, может быть, этого не понимает. Но это чушь, это бред, это обман. Никакого реверса реального нет. Вот идёт газ по трубе, ведь невозможно утром пускать в аверсном режиме, то есть запускать газ транзитом в Европу, а по ночам, как тать в ночи, переворачивать в реверсный режим. Это технологически невозможно просто. Это невозможно. Поэтому что происходит? Идёт газ в Европу, ответвления от газовых транзитных труб идут на всю территорию Украины. Газ берётся в обычном режиме, потом по бумагам пишется, что это реверс. Частично заходит на территорию соседних стран, оттуда маленькую трубу проложили, соединили пару труб, и делают вид, что гоняют эти объёмы. На самом деле их нет. Представьте, что транзит отсутствует. Так тогда и не будет газоснабжения Украины. Это такой серьёзный вопрос. Они валяют дурака там, занимаются какими‑то политическими дрязгами, вместо того чтобы подумать о рядовом гражданине Украины, который живёт текущими заботами и вынужден платить непомерную цену за все эти политические фокусы''»<ref>{{Cite web|url=http://kremlin.ru/events/president/news/60396|title=Пресс-конференция по итогам рабочего визита в Китай. 27 апреля 2019 года|access-date=2019-04-27|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502110742/http://www.kremlin.ru/events/president/news/60396|url-status=live}}</ref>. В своих первых заявлениях по вопросам внешней политики Украины [[:ru:Президентство_Владимира_Зеленского|новый президент Украины]] [[:ru:Владимир_Зеленский|Владимир Зеленский]] подчеркнул, что рассчитывает на поддержку ЕС на переговорах по транзиту российского газа через газотранспортную систему Украины после 2019 года и на «солидарную позицию ЕС в вопросе противодействия реализации строительства газопровода „Северный поток-2“»<ref name="автоссылка5">{{Cite web|url=https://www.president.gov.ua/ru/news/prezident-ukrayini-volodimir-zelenskij-obgovoriv-spivpracyu-55529|title=Президент Украины Владимир Зеленский обсудил сотрудничество между Украиной и ЕС с Вице-президентом Европейской комиссии Марошем Шефчовичем. 20.05.2019|access-date=2019-06-22|archive-date=2019-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20190622165757/https://www.president.gov.ua/ru/news/prezident-ukrayini-volodimir-zelenskij-obgovoriv-spivpracyu-55529|url-status=live}}</ref>. 30 мая новый секретарь Совета национальной безопасности и обороны Украины Александр Данилюк заявил, что прекращение транспортировки российского газа через территорию Украины может иметь серьёзные экономические и геополитические последствия: Украина не только лишится порядка 3 млрд долларов доходов от транзита газа, но и «если Украина как страна-транзитёр не осуществляет транзит газа, то мы просто становимся объектом, а не субъектом»,— сказал он в эфире телеканала «1+1»<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3985101|title=Украина оценила в $3 млрд потери в случае прекращения транзита газа в 2020 году, 31.05.2019|access-date=2019-05-31|archive-date=2019-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20190531061044/https://www.kommersant.ru/doc/3985101|url-status=live}}</ref>. 5 июня премьер-министр РФ Дмитрий Медведев после встречи со своим словацким коллегой Петером Пеллегрини заявил, что Россия не отказывалась от продления договора с Украиной на транзит газа в Европу и от использования этого маршрута, но подобное сотрудничество должно быть взаимовыгодным и основываться на нормальных коммерческих отношениях и приемлемых тарифах. По его словам, для этого необходимо отказаться от «бесконечных» судебных споров и должно быть определено, каким образом будет управляться газотранспортная система Украины<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/3991981|title=Медведев сообщил о возможном продлении договора на транзит газа с Украиной // Коммерсантъ, 05.06.2019|access-date=2019-06-05|archive-date=2019-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190605122735/https://www.kommersant.ru/doc/3991981|url-status=live}}</ref>. В сентябре на консультациях главы Минэнерго РФ Александра Новака с украинским коллегой Алексеем Оржелем и вице-председателем Еврокомиссии Марошем Шефчовичем «Газпром» подтвердил, что готов бронировать мощности украинской газотранспортной системы с 2020 года и взаимодействовать с её новым оператором — компанией «Магистральные газопроводы Украины» — по европейскому законодательству, а Украина обязалась обеспечить имплементацию такого законодательства к 1 декабря. Переход на европейское законодательство означает, что мощности украинской ГТС будут выставлены на аукцион и «Газпром» сможет забронировать их в объёме и на срок, которые нужны ему<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4097240|title=«Газпром» принял Украину в Европу. Россия согласилась на использование правил ЕС при транзите газа // Газета «Коммерсантъ» № 171 от 20.09.2019|access-date=2019-12-01|archive-date=2019-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213154333/https://www.kommersant.ru/doc/4097240|url-status=live}}</ref>. 28 октября в ходе очередного раунда переговоров российская сторона отказалась одобрить предложенную Украиной методику определения тарифа на транспортировку газа. Не была достигнута и договорённость о подписании технического соглашения между операторами газотранспортных систем<ref name="автоссылка2">{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4142671|title=Принцип датский. У маршрута «Северного потока-2» больше нет препятствий // Газета «Коммерсантъ» № 200 от 31.10.2019|access-date=2019-12-04|archive-date=2019-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20191204131630/https://www.kommersant.ru/doc/4142671|url-status=live}}</ref>. 30 октября Датское энергетическое агентство после затянувшихся более чем на два года дискуссий дало «Газпрому» разрешение на достройку участка «Северного потока-2», проходящего по исключительной экономической зоне страны. Речь идёт о 147 км газопровода к юго-востоку от острова Борнхольм<ref name="автоссылка2" />. 31 октября Верховная рада приняла законопроект о выделении газотранспортной системы (ГТС) из структуры компании «Нафтогаз Украины». 15 ноября Зеленский подписал этот закон, что позволит создать независимого оператора ГТС в соответствии с европейским законодательством. Новый оператор, переданный на 15 лет в управление компании «Магистральные газопроводы Украины», будет курироваться Министерством финансов и сможет полноценно заработать с 1 января 2020 года. Благодаря закону Украина сможет подписать контракт на транзит газа с «Газпромом» по европейским правилам после сертификации Европейским союзом оператора ГТС (процесс сертификации должен пройти до 1 января 2020 года)<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4162238|title=Зеленский подписал закон для выделения ГТС из «Нафтогаза»|access-date=2019-12-03|archive-date=2019-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116123948/https://www.kommersant.ru/doc/4162238|url-status=live}}</ref>. В ноябре «Газпром» сформулировал окончательное предложение о продлении контракта по транзиту газа через Украину, предложив «Нафтогазу» продлить действующий контракт или заключить новый договор на один год. «Газпром» увязывал это предложение с завершением всех судебных споров, а именно: с отказом «Нафтогаза» от 2,6 млрд долларов, выигранных по решению Стокгольмского арбитража, а также от нового иска на 12 млрд долларов, обнулением штрафа Антимонопольного комитета Украины, а также отзывом жалобы «Нафтогаза» на «Газпром» в Еврокомиссию. Украинская компания сочла выдвинутые условия неприемлемыми<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4171193|title=«Нафтогаз» готов взять долг «Газпрома» газом. Украина отказалась обнулять судебные требования // «Коммерсантъ» от 25.11.2019|access-date=2019-12-01|archive-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128192853/https://www.kommersant.ru/doc/4171193|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4172090|title=Россия и Украина выясняют газовые отношения. На каких условиях Москва и Киев могут подписать новое соглашение // «Коммерсантъ FM» от 26.11.2019|access-date=2019-12-02|archive-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128203642/https://www.kommersant.ru/doc/4172090|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4171817|title=Зеленский назвал приоритетом подписание газового договора с Россией // Коммерсантъ, 26.11.2019|access-date=2019-12-01|archive-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128204740/https://www.kommersant.ru/doc/4171817|url-status=live}}</ref>. Партия Петра Порошенко «<nowiki/>[[:ru:Европейская_солидарность|Европейская солидарность]]<nowiki/>» призвала не допустить возобновления прямых закупок газа из России: «Восстановление прямых закупок газа из России является серьёзной угрозой национальной безопасности нашего государства и имеет элементы государственной измены, когда Украину снова сажают на русскую „газовую иглу“, сознательно делают зависимой от страны-агрессора»,— говорится в заявлении партии<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4172441|title=Партия Порошенко предостерегла Украину от «русской газовой иглы» // Коммерсантъ, 27.11.2019|access-date=2019-12-01|archive-date=2019-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191128210254/https://www.kommersant.ru/doc/4172441|url-status=live}}</ref>. 20 декабря «Газпром» и «Нафтогаз» после длительных консультаций в Берлине и Минске договорились об условиях решения арбитражного спора в Стокгольме, объёмах и сроках транзита российского газа в Европу через Украину<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/20/12/2019/5dfcdeaa9a7947c14593ecdb|title=«Газпром» и «Нафтогаз» договорились о транзите газа в Европу // РБК, 20.12.2019|access-date=2019-12-27|archive-date=2019-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20191221165110/https://www.rbc.ru/business/20/12/2019/5dfcdeaa9a7947c14593ecdb|url-status=live}}</ref>. 27 декабря, в соответствии с достигнутыми 20 декабря договорённостями, «Газпром» выплатил компании «Нафтогаз Украины» 2,918 млрд долларов в счёт погашения долга, образовавшегося в соответствии с решением Стокгольмского арбитража от февраля 2018 года. Пресс-служба «Нафтогаза» подтвердила получение средств, отметив, что в общей сложности компания получила по результатам спора в арбитраже с «Газпромом» 5 млрд долларов. Эта сумма сложилась из выплаченных 27 декабря 2,9 млрд и 2,1 млрд, полученных «Нафтогазом» в виде газа, поставленного «Газпромом» в 2014 году<ref>{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/business/27/12/2019/5e06339e9a79470d0c9382b1|title=«Газпром» выплатил «Нафтогазу Украины» $2,9 млрд // РБК, 27.12.2019|access-date=2019-12-27|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227181834/https://www.rbc.ru/business/27/12/2019/5e06339e9a79470d0c9382b1|url-status=live}}</ref>. 30 декабря 2019 года, ровно за сутки до истечения срока действия предыдущего контракта, состоялось подписание 5-летнего договора между «Нафтогазом» и «Газпромом». Договор основан на схеме «качай или плати» с закреплёнными минимальными объёмами прокачки газа. Применение этого принципиального контрактного условия гарантировало Украине платежи со стороны контрагента за следующие объёмы прокачки газа: не менее 65 млрд кубометров газа в 2020 году и не менее 40 млрд кубометров ежегодно в последующие четыре года. В рамках пятилетнего контракта по транзиту газа Украина (при базовом объёме прокачки в 225 млрд кубометров суммарно за 5 лет) получит как минимум 7,2 млрд долларов<ref name="автоссылка6">{{cite web|title=Украина заявила о падении транзита российского газа до минимума за 30 лет|url=https://www.rbc.ru/business/13/01/2021/5fff22c79a7947f54d8c0723|website=rbc.ru|access-date=2021-09-11|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209183731/https://www.rbc.ru/business/13/01/2021/5fff22c79a7947f54d8c0723/|url-status=live}}</ref>, что примерно соответствует уровню транспортного тарифа в контракте от 2009 года (около $32 за тысячу кубометров за прокачку от Суджи на российско-украинской границе до Словакии). Если объём транзита окажется более 65 млрд кубометров в 2020 году и/или 40 млрд кубометров в 2021—2024 годах, «Газпром» будет платить за него по повышенному тарифу<ref name="автоссылка3">{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4214204|title=«Газпром» и «Нафтогаз» заключили новое соглашение о транзите. Платёж российской компании оказался на уровне контракта 2009 года // Коммерсантъ, 31.12.2019|access-date=2021-12-10|archive-date=2021-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210095420/https://www.kommersant.ru/doc/4214204|url-status=live}}</ref>. В рамках достигнутых договорённостей стороны подписали два документа: межоператорское соглашение (interconnection agreement) между компанией «Оператор ГТС Украины» и «Газпромом», а также транспортное соглашение «Газпрома» с НАК «Нафтогаз Украины» на бронирование мощностей газотранспортной системы Украины<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/7447667|title=Глава «Оператора ГТС Украины» заявил о завершении технических переговоров с «Газпромом» // ТАСС, 30.12.19|access-date=2021-12-10|archive-date=2021-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210100451/https://tass.ru/ekonomika/7447667|url-status=live}}</ref>. 31 декабря состоялся телефонный разговор президентов России и Украины. Путин и Зеленский обсудили состоявшийся 29 декабря обмен пленными в Донбассе и подписанный газовой контракт. Они подчеркнули важность достигнутых газовых договорённостей, выразили надежду на скорое прекращение огня на линии соприкосновения в Донбассе, высказались «за развитие российско-украинских отношений в 2020 году» и поздравили друг друга с новогодними праздниками<ref name="автоссылка3" />. ; 2020 : В 2020 году через Украину в ЕС было транспортировано 55,8 млрд м³ российского газа, что является самым низким показателем за семь лет<ref name="автоссылка4">{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/12749069|title=«Нафтогаз» готов обеспечить транзит ещё до 55 млрд м³ газа в год со скидкой 50 % // 24.10.2021|access-date=2021-12-10|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209204706/https://tass.ru/ekonomika/12749069|url-status=live}}</ref>. ; 2021 : 28 апреля по решению украинского правительства был снят с должности глава компании Андрей Коболев, руководивший ею с 2014 года. На его место сроком на один год был назначен Юрий Витренко. В тот же день были досрочно прекращены полномочия независимых членов наблюдательного совета «Нафтогаза Украины» Бруно Лескуа, Людо Ван дер Хейдена, Клер Споттисвуд, а также ряда представителей государства в совете. Власти объяснили своё решение неудовлетворительными показателями работы компании в 2020 году (общий годовой убыток — 19 млрд гривен, или 51 млрд руб.). «Глубокую озабоченность» событиями вокруг «Нафтогаза» выразили в Еврокомиссии и в Госдепартаменте США. «Этот просчитанный шаг с использованием процедурной лакуны привёл к изгнанию уважаемых экспертов из советов директоров ряда принадлежащих государству предприятий. Это показывает неуважение к честным и прозрачным практикам управления корпорациями и усложняет давние усилия по реформе украинского энергетического сектора и улучшения инвестиционного климата»,— отметил 29 апреля представитель Госдепартамента Нед Прайс<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4801432|title=Госсекретарь США себя до Киева доведет. Энтони Блинкен начинает визит в украинскую столицу // Коммерсантъ, 05.05.2021|access-date=2021-12-10|archive-date=2021-12-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20211209195355/https://www.kommersant.ru/doc/4801432|url-status=live}}</ref>. В сентябре между «Газпромом» и венгерской энергетической компанией MVM был подписан 15-летний контракт на поставки российского газа в Венгрию в обход Украины, через газопровод «Балканский поток» (продолжение «Турецкого потока») и трубопроводы Юго-Восточной Европы. Глава МИД Украины Дмитрий Кулеба назвал это соглашение «ударом по украинско-венгерским отношениям». По оценке директора Украинского института политики Руслана Бортника, речь может идти о потере Украиной доходов за транзит в размере $200 млн в год. Во-вторых, договоры о «реверсных поставках» были, по данным украинских СМИ, заключены в основном с венгерскими компаниями. Прекращение транзита в Венгрию означает, что теперь недостающие объёмы газа придётся реально закупать, причём, скорее всего, по гораздо более высокой цене<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/opinions/12541949|title=Низамутдинов Андрей. Дело — труба: в Киеве обиделись на Венгрию за газовый контракт с Россией // ТАСС, 30.09.2021|access-date=2021-12-10|archive-date=2021-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210005131/https://tass.ru/opinions/12541949|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5007761|title=Венгрия ударила не в бровь, а в газ. Контракт Будапешта с «Газпромом» вызвал негодование в Киеве // Коммерсантъ, 28.09.2021|access-date=2021-12-10|archive-date=2021-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20211210080413/https://www.kommersant.ru/doc/5007761|url-status=live}}</ref>. В декабре компания «Нафтогаз Украины» подала в Еврокомиссию жалобу, в которой утверждает, что российский «Газпром» злоупотребляет доминирующим положением на европейском рынке газа. «Нафтогаз» попросил Еврокомиссию обязать «Газпром» выставить на торги значительные объёмы природного газа, чтобы они могли быть приобретены на границах Украины с Россией или ЕС. В «Нафтогазе» заявили, что в этом случае клиенты «Газпрома» получат возможность покупать газ для дальнейшего самостоятельного бронирования мощностей украинской ГТС. «Нафтогаз» обвинил «Газпром» в создании искусственных препятствий, которые привели к энергетическому кризису в Европе. В компании считают, что целью этих действий является создание искусственного дефицита газа и давление на ЕС с целью ускорить запуск газопровода «Северный поток — 2»<ref>{{Cite web|url=https://tass.ru/ekonomika/13271479|title=«Нафтогаз» подал в ЕС жалобу на «Газпром» // ТАСС, 22.12.2021|access-date=2021-12-22|archive-date=2021-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211222131028/https://tass.ru/ekonomika/13271479|url-status=live}}</ref>. В 2021 году транзит газа из России через Украину составил 41,7 млрд м³, всего РФ резервировала мощности в объёме 44,4 млрд м³<ref>{{Cite web|url=https://iz.ru/1273151/2022-01-03/na-ukraine-nazvali-obem-tranzita-gaza-iz-rossii-za-2021-god|title=Источник|access-date=2022-06-22|archive-date=2022-06-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20220622114250/https://iz.ru/1273151/2022-01-03/na-ukraine-nazvali-obem-tranzita-gaza-iz-rossii-za-2021-god|url-status=live}}</ref>. === Украина и «Северный поток — 2» === {{главная|Северный поток — 2}}С началом прокладки газопровода «Северный поток — 2» из России в Германию украинские власти выступили против проекта, заявляя, что Россия будет использовать газопровод как инструмент давления на Украину<ref name="Севпоток">{{Cite web|url=https://www.rbc.ru/rbcfreenews/613d84309a7947584b86efdb|title=«Нафтогаз» рассказал о дорогостоящем импорте газа из-за безопасности // РБК, 12.09.2021|access-date=2021-09-12|archive-date=2021-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210912064016/https://www.rbc.ru/rbcfreenews/613d84309a7947584b86efdb|url-status=live}}</ref>. Украинское руководство активно участвовало в кампании США и ряда европейских государств, имевшей целью остановить строительство. Так, [[:ru:Президентство_Петра_Порошенко|президент Украины Пётр Порошенко]] заявлял, что газопровод «Северный поток — 2» представляет собой геополитический проект, имеющий целью «подрыв единства Европы» и её «уничтожение», это «попытка ввести против Украины экономическую и энергетическую блокаду и нанести ей значительный ущерб»<ref>{{Cite news|title=Порошенко рассказал, чем "Северный поток — 2" "опасен" для Европы|url=https://ria.ru/world/20180520/1520936973.html|work=РИА Новости|date=2018-05-20|access-date=2018-05-20|language=ru|archive-date=2018-05-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520034716/https://ria.ru/world/20180520/1520936973.html}}</ref><ref>{{Cite news|title=Порошенко: в отличие от Украины Россия для Европы — «крайне ненадёжный партнёр» — ИноТВ|url=https://russian.rt.com/inotv/2018-04-09/Poroshenko-v-otlichie-ot-Ukraini|work=ИноТВ|access-date=2018-04-28|archive-date=2018-04-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180429024824/https://russian.rt.com/inotv/2018-04-09/Poroshenko-v-otlichie-ot-Ukraini}}</ref>. Премьер-министр Украины [[:ru:Владимир_Гройсман|Владимир Гройсман]] называл «Северный поток — 2» «исключительно геополитической конструкцией», которая несёт «прямую угрозу» Украине<ref>{{Cite news|title=Политолог рассказал о "страшном сне" Киева, который становится явью|url=https://ria.ru/radio_brief/20180514/1520537341.html|work=РИА Новости|date=2018-05-14|access-date=2018-05-20|language=ru|archive-date=2018-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521104219/https://ria.ru/radio_brief/20180514/1520537341.html}}</ref>. Коммерческий директор НАК «Нафтогаз Украины» Юрий Витренко заявлял, что прекращение транзита газа через украинскую территорию увеличит вероятность полномасштабного конфликта между Украиной и Россией<ref>{{cite web|url=https://112ua.tv/politika/prekrashhenie-tranzita-gaza-cherez-ukrainskuyu-territoriyu-uvelichit-veroyatnost-masshtabnogo-konflikta-mezhdu-ukrainoy-i-rossiey--vitrenko-443015.html|title=Прекращение транзита газа через украинскую территорию увеличит вероятность масштабного конфликта между Украиной и Россией, – Витренко|publisher=112ua.tv|lang=ru|access-date=2018-04-28}}</ref>. [[:ru:Верховная_рада_Украины|Верховная рада Украины]] призывала мировое сообщество не допустить строительства газопровода: «Намерение реализовать „Северный поток — 2“ утвердит абсолютную монополию РФ на газовом рынке Европы. В этом случае „Газпром“ получит контроль над объёмом и ценой всего газового рынка континентальной Европы, а также физическую возможность вообще отказать в поставках газа странам Центральной Европы»<ref>{{Cite news|title=Рада просит не допустить «Северного потока — 2» и требует консультаций ЕК с правительством|url=http://tass.ru/ekonomika/5097598|work=ТАСС|access-date=2018-05-01|language=ru|archive-date=2018-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180501224426/http://tass.ru/ekonomika/5097598}}</ref>. [[:ru:Президентство_Владимира_Зеленского|Президент Украины Владимир Зеленский]], пришедший к власти в мае 2019 года, уже в своих первых заявлениях по вопросам внешней политики Украины подчёркивал, что рассчитывает на «солидарную позицию ЕС в вопросе противодействия реализации строительства газопровода „Северный поток-2“»<ref name="автоссылка5" />. Позднее в качестве одного из аргументов он заявлял, что в случае реализации проекта Украина не сможет финансировать армию, поскольку ежегодно будет терять 3 млрд долларов, которые получает за транзит<ref name="Севпоток" />. 21 июля 2021 года Украина и Польша выступили с совместным заявлением о том, что отказ США от попыток остановить строительство газопровода углубляет кризис «безопасности, доверия и политики в Европе» и создаёт угрозу для Украины и Центральной Европы. Украина и Польша договорились сотрудничать с союзниками и партнёрами для противодействия «Северному потоку-2», пока не будут созданы «решения для преодоления кризиса безопасности». Министры призвали Германию и США «адекватно отнестись к кризису безопасности в нашем регионе, единственным выгодоприобретателем которого является Россия». Киев инициировал консультации с Еврокомиссией и Германией по «Северному потоку-2»<ref>{{Cite web|url=https://www.kommersant.ru/doc/4910205|title=Украина и Польша заявили об углублении кризиса после сделки по «Северному потоку-2» // Коммерсантъ, 21.07.2021|access-date=2021-12-10|archive-date=2021-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20211031172621/https://www.kommersant.ru/doc/4910205|url-status=live}}</ref><ref name="bbc_gaz">[https://www.bbc.com/russian/features-57916648 «Газопровод Молотова — Риббентропа» или успех евроатлантизма? Как на Западе оценивают соглашение о «Северном потоке-2»] {{Wayback|url=https://www.bbc.com/russian/features-57916648|date=20211031172619}}, 23.07.2021</ref>. Российское руководство отвергает обвинения в намерении использовать «Северный поток — 2» в качестве инструмента политического давления. Глава «Газпрома» Алексей Миллер в июле 2021 года объявил о готовности продолжать транзит через Украину и после окончания строительства нового газопровода, в том числе о возможности увеличения объёмов поставок «суммарно выше текущих транзитных обязательств» (по контракту на 2020—2024 годы), но решать этот вопрос надо «на рыночных условиях и по рыночным ценам»<ref name="Севпоток" />. == См. также == * [[:ru:Газотранспортная_система_Украины|Газотранспортная система Украины]] * [[:ru:Юлия_Тимошенко|Юлия Тимошенко]] ([[:ru:Уголовное_преследование_Юлии_Тимошенко_(с_2010_года)|Уголовное преследование Ю. Тимошенко]]) * [[:ru:Внешняя_политика_России|Внешняя политика России]] * [[:ru:Внешнеэкономическая_политика_Украины|Внешнеэкономическая политика Украины]] * [[:ru:Российско-белорусские_энергетические_конфликты|Российско-белорусские энергетические конфликты]] == Ссылки == * ''Метленко Е. А.'' [http://cyberleninka.ru/article/n/problema-postavok-i-transportirovki-energonositeley-kak-faktor-rossiysko-ukrainskih-otnosheniy-v-1990-e-gg#ixzz3oVzjW5ky Проблема поставок и транспортировки энергоносителей как фактор российско-украинских отношений в 1990-е гг.] // Современные проблемы науки и образования, № 1, 2013 * [http://rian.ru/spravka/20080212/99021453.html Газовые конфликты России за последние 15 лет. Справка] // РИА, 12.02.2008 * [http://versia.ru/articles/2008/mar/11/postavki_gaza_v_ukrainu Кто выиграл в споре между Россией и Украиной] // versia.ru, 2008 * [https://web.archive.org/web/20060521165819/http://www.pravda.com.ua/ru/news/2006/1/5/36448.htm Соглашение об урегулировании отношений в газовой сфере] // «<nowiki/>[[:ru:Украинская_Правда|Украинская Правда]]<nowiki/>», 5.01.2006 * [https://web.archive.org/web/20090123034604/http://iaim.ru/stati/20090109/172220.html Украина объявила газовую блокаду Европе]// iaim.ru * [https://web.archive.org/web/20090116171705/http://rosbalt.com.ua/2009/01/07/608324.html Граждан «лечат» от кризиса газом] // [[:ru:Росбалт|Росбалт]], 7 января 2009 * [http://sd.net.ua/2009/07/13/gazovye_dogovorennosti_timoshenko_ugrozhajut_smertju_ukrainskojj_khimii.html Газовые договоренности угрожают смертью украинской химической промышленности]{{Недоступная ссылка|date=Ноябрь 2018|bot=InternetArchiveBot}} * [https://web.archive.org/web/20150228024252/http://nbnews.com.ua/tema/3108/ Борис Немцов: «Газовая труба для Украины — некий фаллический символ независимости»] // НБН, 09.06.2011 * {{cite web|url=https://petrimazepa.com/naftogaz_gazprom_peremoga|title=«Нафтогаз», «Газпром», перемога|author=Виктор Трегубов|date=2017-12-24|website=petrimazepa.com|publisher="Петр и Мазепа"|access-date=2017-12-25}} * [http://www.ng.ru/energy/2018-01-16/9_7151_ukraina.html Почему «Газпром» не доверяет украинской трубопроводной системе] // [[:ru:Независимая_газета|НГ]], 16 янв 2018 == Примечания == <references responsive="1"></references> {{Владимир Путин}} a54pnr8glp7s7y9sda3m89u1agbssbm 10 1323514 10722488 10722085 2026-04-09T07:31:20Z Beko 1511 10722488 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական վիքիամիս 2026/Դասընթաց|'''Ֆինանսատնտեսական վիքիամսի դասընթաց''']] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] <noinclude>[[Կատեգորիա:Համագործակցություն (վիքինախագիծ)]]</noinclude> ow5kjtuowxmjv11wvvxuzr8zyqac3z8 1 1323640 10722492 10718929 2026-04-09T07:35:47Z Beko 1511 10722492 wikitext text/x-wiki {{Թարգմանված հոդված/նոր|en|Nik Xhelilaj|1345489189|10718924|2026 թվականի ապրիլի 2}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Մշակույթ |երկիր= Ալբանիա |մասնակից=Էլֆուհի}} q9z3rhi602srg6ixaj67sk247nwz7kw 3 1323642 10722207 10719269 2026-04-08T14:14:30Z Voskanyan 23951 10722207 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 06:19, 2 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} ==Անաղբյուր հոդված. «[[Երվանդ_Գրեկյան]]»== [[Պատկեր:Emblem-important-red.svg|70px|left]]{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Հարգելի,&nbsp;անանուն խմբագիր | Հարգելի&nbsp;{{BASEPAGENAME}}}}, Ձեր ստեղծած «[[Երվանդ_Գրեկյան]]» հոդվածում նշված չեն դրանում ներկայացված տեղեկությունները հաստատող վստահելի աղբյուրները։ Եթե հոդվածում մեկ շաբաթվա ընթացքում հոդվածում առկա տեղեկությունները հաստատող [[:Վիքիպեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|վստահելի, հեղինակավոր և երկրորդական]] նվազագույնը մեկ աղբյուր [[:Վիքիպեդիա:Ծանոթագրություններ|չավելացվի]], ապա հոդվածը պետք է հեռացվի համաձայն Վիքիպեդիայի կանոնների։ Դիմե՛ք ինձ, եթե ունեք հարցեր կամ եթե [[Կաղապար:Օգնեք ինձ|օգնության]] կարիք կզգաք: --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 08:09, 2 ապրիլի 2026 (UTC) ==Անաղբյուր հոդված. «[[Գոհար_Իսկանդարյան]]»== [[Պատկեր:Emblem-important-red.svg|70px|left]]{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Հարգելի,&nbsp;անանուն խմբագիր | Հարգելի&nbsp;{{BASEPAGENAME}}}}, Ձեր ստեղծած «[[Գոհար_Իսկանդարյան]]» հոդվածում նշված չեն դրանում ներկայացված տեղեկությունները հաստատող վստահելի աղբյուրները։ Եթե հոդվածում մեկ շաբաթվա ընթացքում հոդվածում առկա տեղեկությունները հաստատող [[:Վիքիպեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|վստահելի, հեղինակավոր և երկրորդական]] նվազագույնը մեկ աղբյուր [[:Վիքիպեդիա:Ծանոթագրություններ|չավելացվի]], ապա հոդվածը պետք է հեռացվի համաձայն Վիքիպեդիայի կանոնների։ Դիմե՛ք ինձ, եթե ունեք հարցեր կամ եթե [[Կաղապար:Օգնեք ինձ|օգնության]] կարիք կզգաք: --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 08:12, 2 ապրիլի 2026 (UTC) :Հարգելի Արտաշես, :Մեզ առաջարկված է ստեղծել այստեղ բացակայող հայ արևելագետների վերաբերյալ էջերը Վիքիպեդիայում։ :Կխնդրեմ օգնել, թե ինչպես ավելացնել վստահելի և երկրորդական աղբյուրները։ :Որ հատվածում նշել դրանք։ :Նախապես շնորհակալ եմ։ [[Մասնակից:Hrachuhi Turvandyan|Hrachuhi Turvandyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hrachuhi Turvandyan|քննարկում]]) 08:25, 2 ապրիլի 2026 (UTC) ::Հարգելի Հրաչուհի, աղբյուրները պետք է լինեն բոլոր պարբերություններից հետո՝ ծանոթագրությունների տեսքով։ Խնդրում եմ ծանոթանալ [[Վիքիպեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|այս]] և [[Վիքիպեդիա: Ծանոթագրություններ|այս]] էջերին, որոնք Ձեզ կօգնեն այդ հարցում։ -- [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:50, 2 ապրիլի 2026 (UTC) == «Գոհար_Իսկանդարյան» հոդվածը տեղափոխվել է == [[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|50px|left]]{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած ''«[[Գոհար_Իսկանդարյան]]»'' հոդվածը տեղափոխվել է [[{{#if: ||Սևագիր:Գոհար_Իսկանդարյան}}|սևագրության էջ]]: Պատճառը՝ անաղբյուր։ Խնդրում ենք վերանայել հոդվածը և նոր միայն տեղափոխել հիմնական տիրույթ։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 14:14, 8 ապրիլի 2026 (UTC) d98npgzagwjnmzc4zctqau9araatrz1 10722211 10722207 2026-04-08T14:21:38Z Hrachuhi Turvandyan 168950 /* «Գոհար Իսկանդարյան» հոդվածը տեղափոխվել է */ Պատասխան 10722211 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 06:19, 2 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} ==Անաղբյուր հոդված. «[[Երվանդ_Գրեկյան]]»== [[Պատկեր:Emblem-important-red.svg|70px|left]]{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Հարգելի,&nbsp;անանուն խմբագիր | Հարգելի&nbsp;{{BASEPAGENAME}}}}, Ձեր ստեղծած «[[Երվանդ_Գրեկյան]]» հոդվածում նշված չեն դրանում ներկայացված տեղեկությունները հաստատող վստահելի աղբյուրները։ Եթե հոդվածում մեկ շաբաթվա ընթացքում հոդվածում առկա տեղեկությունները հաստատող [[:Վիքիպեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|վստահելի, հեղինակավոր և երկրորդական]] նվազագույնը մեկ աղբյուր [[:Վիքիպեդիա:Ծանոթագրություններ|չավելացվի]], ապա հոդվածը պետք է հեռացվի համաձայն Վիքիպեդիայի կանոնների։ Դիմե՛ք ինձ, եթե ունեք հարցեր կամ եթե [[Կաղապար:Օգնեք ինձ|օգնության]] կարիք կզգաք: --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 08:09, 2 ապրիլի 2026 (UTC) ==Անաղբյուր հոդված. «[[Գոհար_Իսկանդարյան]]»== [[Պատկեր:Emblem-important-red.svg|70px|left]]{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Հարգելի,&nbsp;անանուն խմբագիր | Հարգելի&nbsp;{{BASEPAGENAME}}}}, Ձեր ստեղծած «[[Գոհար_Իսկանդարյան]]» հոդվածում նշված չեն դրանում ներկայացված տեղեկությունները հաստատող վստահելի աղբյուրները։ Եթե հոդվածում մեկ շաբաթվա ընթացքում հոդվածում առկա տեղեկությունները հաստատող [[:Վիքիպեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|վստահելի, հեղինակավոր և երկրորդական]] նվազագույնը մեկ աղբյուր [[:Վիքիպեդիա:Ծանոթագրություններ|չավելացվի]], ապա հոդվածը պետք է հեռացվի համաձայն Վիքիպեդիայի կանոնների։ Դիմե՛ք ինձ, եթե ունեք հարցեր կամ եթե [[Կաղապար:Օգնեք ինձ|օգնության]] կարիք կզգաք: --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 08:12, 2 ապրիլի 2026 (UTC) :Հարգելի Արտաշես, :Մեզ առաջարկված է ստեղծել այստեղ բացակայող հայ արևելագետների վերաբերյալ էջերը Վիքիպեդիայում։ :Կխնդրեմ օգնել, թե ինչպես ավելացնել վստահելի և երկրորդական աղբյուրները։ :Որ հատվածում նշել դրանք։ :Նախապես շնորհակալ եմ։ [[Մասնակից:Hrachuhi Turvandyan|Hrachuhi Turvandyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hrachuhi Turvandyan|քննարկում]]) 08:25, 2 ապրիլի 2026 (UTC) ::Հարգելի Հրաչուհի, աղբյուրները պետք է լինեն բոլոր պարբերություններից հետո՝ ծանոթագրությունների տեսքով։ Խնդրում եմ ծանոթանալ [[Վիքիպեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|այս]] և [[Վիքիպեդիա: Ծանոթագրություններ|այս]] էջերին, որոնք Ձեզ կօգնեն այդ հարցում։ -- [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:50, 2 ապրիլի 2026 (UTC) == «Գոհար_Իսկանդարյան» հոդվածը տեղափոխվել է == [[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|50px|left]]{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած ''«[[Գոհար_Իսկանդարյան]]»'' հոդվածը տեղափոխվել է [[{{#if: ||Սևագիր:Գոհար_Իսկանդարյան}}|սևագրության էջ]]: Պատճառը՝ անաղբյուր։ Խնդրում ենք վերանայել հոդվածը և նոր միայն տեղափոխել հիմնական տիրույթ։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 14:14, 8 ապրիլի 2026 (UTC) :Հարգելի Ոսկանյան, :Խնդրում եմ հստակեցնել, թե որն է հավաստի և վստահելի աղբյուր: :Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրենի կողմից հանձնարարվել է իրականացնել ինստիտուտի աշխատակիցների վերաբերյալ հոդվածների տեղադրում վիքիպեդիայում: :Ծանոթագրության մեջ նշել եմ այն աղբյուրները որոնցից առաջարկվել է օգտվել ինստիտուտի տնօրենի կողմից: [[Մասնակից:Hrachuhi Turvandyan|Hrachuhi Turvandyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hrachuhi Turvandyan|քննարկում]]) 14:21, 8 ապրիլի 2026 (UTC) eohnqhsawe3z60w25h8q9sn2miy0i9q 10722250 10722211 2026-04-08T15:52:27Z Voskanyan 23951 10722250 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 06:19, 2 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} ==Անաղբյուր հոդված. «[[Երվանդ_Գրեկյան]]»== [[Պատկեր:Emblem-important-red.svg|70px|left]]{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Հարգելի,&nbsp;անանուն խմբագիր | Հարգելի&nbsp;{{BASEPAGENAME}}}}, Ձեր ստեղծած «[[Երվանդ_Գրեկյան]]» հոդվածում նշված չեն դրանում ներկայացված տեղեկությունները հաստատող վստահելի աղբյուրները։ Եթե հոդվածում մեկ շաբաթվա ընթացքում հոդվածում առկա տեղեկությունները հաստատող [[:Վիքիպեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|վստահելի, հեղինակավոր և երկրորդական]] նվազագույնը մեկ աղբյուր [[:Վիքիպեդիա:Ծանոթագրություններ|չավելացվի]], ապա հոդվածը պետք է հեռացվի համաձայն Վիքիպեդիայի կանոնների։ Դիմե՛ք ինձ, եթե ունեք հարցեր կամ եթե [[Կաղապար:Օգնեք ինձ|օգնության]] կարիք կզգաք: --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 08:09, 2 ապրիլի 2026 (UTC) ==Անաղբյուր հոդված. «[[Գոհար_Իսկանդարյան]]»== [[Պատկեր:Emblem-important-red.svg|70px|left]]{{#ifeq: {{lc:{{BASEPAGENAME}}}} | {{uc:{{BASEPAGENAME}}}} | Հարգելի,&nbsp;անանուն խմբագիր | Հարգելի&nbsp;{{BASEPAGENAME}}}}, Ձեր ստեղծած «[[Գոհար_Իսկանդարյան]]» հոդվածում նշված չեն դրանում ներկայացված տեղեկությունները հաստատող վստահելի աղբյուրները։ Եթե հոդվածում մեկ շաբաթվա ընթացքում հոդվածում առկա տեղեկությունները հաստատող [[:Վիքիպեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|վստահելի, հեղինակավոր և երկրորդական]] նվազագույնը մեկ աղբյուր [[:Վիքիպեդիա:Ծանոթագրություններ|չավելացվի]], ապա հոդվածը պետք է հեռացվի համաձայն Վիքիպեդիայի կանոնների։ Դիմե՛ք ինձ, եթե ունեք հարցեր կամ եթե [[Կաղապար:Օգնեք ինձ|օգնության]] կարիք կզգաք: --[[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 08:12, 2 ապրիլի 2026 (UTC) :Հարգելի Արտաշես, :Մեզ առաջարկված է ստեղծել այստեղ բացակայող հայ արևելագետների վերաբերյալ էջերը Վիքիպեդիայում։ :Կխնդրեմ օգնել, թե ինչպես ավելացնել վստահելի և երկրորդական աղբյուրները։ :Որ հատվածում նշել դրանք։ :Նախապես շնորհակալ եմ։ [[Մասնակից:Hrachuhi Turvandyan|Hrachuhi Turvandyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hrachuhi Turvandyan|քննարկում]]) 08:25, 2 ապրիլի 2026 (UTC) ::Հարգելի Հրաչուհի, աղբյուրները պետք է լինեն բոլոր պարբերություններից հետո՝ ծանոթագրությունների տեսքով։ Խնդրում եմ ծանոթանալ [[Վիքիպեդիա:Վստահելի աղբյուրներ|այս]] և [[Վիքիպեդիա: Ծանոթագրություններ|այս]] էջերին, որոնք Ձեզ կօգնեն այդ հարցում։ -- [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 13:50, 2 ապրիլի 2026 (UTC) == «Գոհար_Իսկանդարյան» հոդվածը տեղափոխվել է == [[Պատկեր:Gnome-emblem-important.svg|50px|left]]{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած ''«[[Գոհար_Իսկանդարյան]]»'' հոդվածը տեղափոխվել է [[{{#if: ||Սևագիր:Գոհար_Իսկանդարյան}}|սևագրության էջ]]: Պատճառը՝ անաղբյուր։ Խնդրում ենք վերանայել հոդվածը և նոր միայն տեղափոխել հիմնական տիրույթ։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 14:14, 8 ապրիլի 2026 (UTC) :Հարգելի Ոսկանյան, :Խնդրում եմ հստակեցնել, թե որն է հավաստի և վստահելի աղբյուր: :Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրենի կողմից հանձնարարվել է իրականացնել ինստիտուտի աշխատակիցների վերաբերյալ հոդվածների տեղադրում վիքիպեդիայում: :Ծանոթագրության մեջ նշել եմ այն աղբյուրները որոնցից առաջարկվել է օգտվել ինստիտուտի տնօրենի կողմից: [[Մասնակից:Hrachuhi Turvandyan|Hrachuhi Turvandyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hrachuhi Turvandyan|քննարկում]]) 14:21, 8 ապրիլի 2026 (UTC) ==Ջնջման է ներկայացվել «[[:Գոհար_Իսկանդարյան]]» էջը== {| class= style="font-size:100%; border:1px solid #CC9999; background-color:#FEDEDE;" |[[File:Mauritius Road Signs - Warning Sign - Other dangers.svg|90px|left]] |width="100%"|{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած կամ խմբագրած «[[:Գոհար_Իսկանդարյան]]» էջը ներկայացված է ջնջման։ Որպես պատճառ նշվում է հետևյալը՝ ''անմշակ էջ''։ Մանրամասներին կարող եք ծանոթանալ, ինչպես նաև կարող եք հայտնել ձեր կարծիքը կամ առարկությունները [[Վիքիպեդիա:Ջնջման ենթակա հոդվածներ#Գոհար_Իսկանդարյան|ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկման էջում]], եթե բավարարում եք [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քննարկման մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին։ Մյուս դեպքերում Ձեր ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: Օգնության համար տե՛ս նաև «[[Օգնություն:Ինչու է ջնջվել իմ հոդվածը|Ինչու է ջնջվել իմ հոդվածը]]» էջը։--[[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:52, 8 ապրիլի 2026 (UTC) |} 7ttsiu8jsywpmn76h8jh1qrs0zm9eda 0 1323645 10722195 10720135 2026-04-08T13:46:37Z Hrachuhi Turvandyan 168950 10722195 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Gohar Iskandaryan.jpg|thumb|photo of Gohar Iskandaryan]] }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''', պատմաբան -արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր․), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի պատմաբան [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թթ. սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում։ 1999-2002թթ. եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, ավագ լաբորանտ 2000-2002թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, կրտսեր գիտաշխատող 2003-2010թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, գիտաշխատող 2010-2015թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, ավագ գիտաշխատող 2015-2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, առաջատար գիտաշխատող 2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, առաջատար գիտաշխատող, 2022թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ 2002-2010- Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարան, դասախոս 2007-2009- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, միջազգային կապերի վարչություն, ավագ մասնագետ 2008թ. -ից մինչ օրս ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնի դասախոս 2009 թ. մինչ օրս- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, սփյուռքի բաժին, գիտքարտուղար 2013թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, մշակութաբանության ամբիոն, դոցենտ 2015թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ, իրանագիտության ամբիոն, դոցենտ 2016թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Հայաստանի հարակից երկրներ ամբիոն, դոցենտ == Հետազոտությունների ոլորտները == ԱՄՆ-Իրան հարաբերություները 1941-1979թթ., Իրանի արտաքին քաղաքականությումը 1941-1979թթ, ԻԻՀ ներքին քաղաքականությունը, ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը և դրանից բխող խնդիրները, Իրանի Իսլամական Հանարապետության վարած արատաքին քացաքականությունը, ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների դինամիկան, ԻԻՀ վարած քաղաքականությունը Մերձավոր և Միջին Արևելքում, Հայաստան-Իրան հարաբերություններ: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === ԿԳՄՍ ԳԿ դրամաշնորհ 2021-2024 թթ. (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինասնավորմամբ) 2002թ. արժանացել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտխորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեքռբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է ՀՀ ԳԱԱ կողմից 2013-16թթ լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին, արժանացել է 2 տեղին: === Գրքեր === 1. Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո 2016թ., Երևան, 2016, 418 էջ: 2. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Երևան, 2011, Զանգակա 97, 237 էջ: 3. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Նայիր, 2017, պարսկերեն, 237 էջ: 4. Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960, Tehran, 2018, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուր == https://www.ysu.am/user/876 https://armenpress.am/hy/articles/gohar-iskandaryan https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Արտաքին հղումներ == * https://orient.sci.am/staff/13/10/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ * https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Կատեգորիաներ == [[Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ Իրանագետներ]] trq1o2bd2tf9p71v3t4akc5gau6hzv8 10722204 10722195 2026-04-08T13:59:58Z Hrachuhi Turvandyan 168950 10722204 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Gohar Iskandaryan.jpg|thumb|photo of Gohar Iskandaryan]] }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''', պատմաբան -արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր․), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թթ. սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում։ 1999-2002թթ. եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, ավագ լաբորանտ 2000-2002թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, կրտսեր գիտաշխատող 2003-2010թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, գիտաշխատող 2010-2015թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, ավագ գիտաշխատող 2015-2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, առաջատար գիտաշխատող 2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, առաջատար գիտաշխատող, 2022թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ 2002-2010- Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարան, դասախոս 2007-2009- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, միջազգային կապերի վարչություն, ավագ մասնագետ 2008թ. -ից մինչ օրս ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնի դասախոս 2009 թ. մինչ օրս- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, սփյուռքի բաժին, գիտքարտուղար 2013թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, մշակութաբանության ամբիոն, դոցենտ 2015թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ, իրանագիտության ամբիոն, դոցենտ 2016թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Հայաստանի հարակից երկրներ ամբիոն, դոցենտ == Հետազոտությունների ոլորտները == ԱՄՆ-Իրան հարաբերություները 1941-1979թթ., Իրանի արտաքին քաղաքականությումը 1941-1979թթ, ԻԻՀ ներքին քաղաքականությունը, ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը և դրանից բխող խնդիրները, Իրանի Իսլամական Հանարապետության վարած արատաքին քացաքականությունը, ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների դինամիկան, ԻԻՀ վարած քաղաքականությունը Մերձավոր և Միջին Արևելքում, Հայաստան-Իրան հարաբերություններ: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === ԿԳՄՍ ԳԿ դրամաշնորհ 2021-2024 թթ. (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինասնավորմամբ) 2002թ. արժանացել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտխորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեքռբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է ՀՀ ԳԱԱ կողմից 2013-16թթ լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին, արժանացել է 2 տեղին: === Գրքեր === 1. Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո 2016թ., Երևան, 2016, 418 էջ: 2. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Երևան, 2011, Զանգակա 97, 237 էջ: 3. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Նայիր, 2017, պարսկերեն, 237 էջ: 4. Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960, Tehran, 2018, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուր == https://www.ysu.am/user/876 https://armenpress.am/hy/articles/gohar-iskandaryan https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Արտաքին հղումներ == * https://orient.sci.am/staff/13/10/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ * https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Կատեգորիաներ == [[Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ Իրանագետներ]] cnabpg290xmmtscjoyxltd7qjylxzvr 10722208 10722204 2026-04-08T14:14:31Z Voskanyan 23951 Voskanyan տեղափոխեց էջը «[[Գոհար Իսկանդարյան]]»-ից «[[Սևագիր:Գոհար Իսկանդարյան]]» առանց վերահղում թողնելու: անաղբյուր 10722204 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Gohar Iskandaryan.jpg|thumb|photo of Gohar Iskandaryan]] }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''', պատմաբան -արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր․), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թթ. սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում։ 1999-2002թթ. եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, ավագ լաբորանտ 2000-2002թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, կրտսեր գիտաշխատող 2003-2010թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, գիտաշխատող 2010-2015թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, ավագ գիտաշխատող 2015-2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, առաջատար գիտաշխատող 2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, առաջատար գիտաշխատող, 2022թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ 2002-2010- Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարան, դասախոս 2007-2009- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, միջազգային կապերի վարչություն, ավագ մասնագետ 2008թ. -ից մինչ օրս ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնի դասախոս 2009 թ. մինչ օրս- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, սփյուռքի բաժին, գիտքարտուղար 2013թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, մշակութաբանության ամբիոն, դոցենտ 2015թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ, իրանագիտության ամբիոն, դոցենտ 2016թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Հայաստանի հարակից երկրներ ամբիոն, դոցենտ == Հետազոտությունների ոլորտները == ԱՄՆ-Իրան հարաբերություները 1941-1979թթ., Իրանի արտաքին քաղաքականությումը 1941-1979թթ, ԻԻՀ ներքին քաղաքականությունը, ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը և դրանից բխող խնդիրները, Իրանի Իսլամական Հանարապետության վարած արատաքին քացաքականությունը, ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների դինամիկան, ԻԻՀ վարած քաղաքականությունը Մերձավոր և Միջին Արևելքում, Հայաստան-Իրան հարաբերություններ: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === ԿԳՄՍ ԳԿ դրամաշնորհ 2021-2024 թթ. (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինասնավորմամբ) 2002թ. արժանացել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտխորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեքռբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է ՀՀ ԳԱԱ կողմից 2013-16թթ լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին, արժանացել է 2 տեղին: === Գրքեր === 1. Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո 2016թ., Երևան, 2016, 418 էջ: 2. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Երևան, 2011, Զանգակա 97, 237 էջ: 3. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Նայիր, 2017, պարսկերեն, 237 էջ: 4. Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960, Tehran, 2018, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուր == https://www.ysu.am/user/876 https://armenpress.am/hy/articles/gohar-iskandaryan https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Արտաքին հղումներ == * https://orient.sci.am/staff/13/10/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ * https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Կատեգորիաներ == [[Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ Իրանագետներ]] cnabpg290xmmtscjoyxltd7qjylxzvr 10722209 10722208 2026-04-08T14:14:32Z Voskanyan 23951 10722209 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Gohar Iskandaryan.jpg|thumb|photo of Gohar Iskandaryan]] }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''', պատմաբան -արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր․), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թթ. սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում։ 1999-2002թթ. եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, ավագ լաբորանտ 2000-2002թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, կրտսեր գիտաշխատող 2003-2010թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, գիտաշխատող 2010-2015թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, ավագ գիտաշխատող 2015-2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, առաջատար գիտաշխատող 2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, առաջատար գիտաշխատող, 2022թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ 2002-2010- Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարան, դասախոս 2007-2009- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, միջազգային կապերի վարչություն, ավագ մասնագետ 2008թ. -ից մինչ օրս ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնի դասախոս 2009 թ. մինչ օրս- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, սփյուռքի բաժին, գիտքարտուղար 2013թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, մշակութաբանության ամբիոն, դոցենտ 2015թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ, իրանագիտության ամբիոն, դոցենտ 2016թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Հայաստանի հարակից երկրներ ամբիոն, դոցենտ == Հետազոտությունների ոլորտները == ԱՄՆ-Իրան հարաբերություները 1941-1979թթ., Իրանի արտաքին քաղաքականությումը 1941-1979թթ, ԻԻՀ ներքին քաղաքականությունը, ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը և դրանից բխող խնդիրները, Իրանի Իսլամական Հանարապետության վարած արատաքին քացաքականությունը, ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների դինամիկան, ԻԻՀ վարած քաղաքականությունը Մերձավոր և Միջին Արևելքում, Հայաստան-Իրան հարաբերություններ: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === ԿԳՄՍ ԳԿ դրամաշնորհ 2021-2024 թթ. (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինասնավորմամբ) 2002թ. արժանացել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտխորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեքռբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է ՀՀ ԳԱԱ կողմից 2013-16թթ լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին, արժանացել է 2 տեղին: === Գրքեր === 1. Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո 2016թ., Երևան, 2016, 418 էջ: 2. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Երևան, 2011, Զանգակա 97, 237 էջ: 3. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Նայիր, 2017, պարսկերեն, 237 էջ: 4. Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960, Tehran, 2018, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուր == https://www.ysu.am/user/876 https://armenpress.am/hy/articles/gohar-iskandaryan https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Արտաքին հղումներ == * https://orient.sci.am/staff/13/10/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ * https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Կատեգորիաներ == [[:Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[:Կատեգորիա:Հայ Իրանագետներ]] 7vvxamxuhrxvde2wvxdngzjkga7r6yz 10722212 10722209 2026-04-08T14:29:47Z Hrachuhi Turvandyan 168950 10722212 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Gohar Iskandaryan.jpg|thumb|photo of Gohar Iskandaryan]] }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''', պատմաբան -արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր․), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ<ref>https://orient.sci.am/staff/6/668/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/</ref><ref>https://orient.sci.am/staff/13/10/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թթ. սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում<ref>https://www.ysu.am/user/876</ref>։ 1999-2002թթ. եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, ավագ լաբորանտ 2000-2002թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, կրտսեր գիտաշխատող 2003-2010թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, գիտաշխատող 2010-2015թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, ավագ գիտաշխատող 2015-2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, առաջատար գիտաշխատող 2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, առաջատար գիտաշխատող, 2022թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ 2002-2010- Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարան, դասախոս 2007-2009- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, միջազգային կապերի վարչություն, ավագ մասնագետ 2008թ. -ից մինչ օրս ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնի դասախոս 2009 թ. մինչ օրս- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, սփյուռքի բաժին, գիտքարտուղար 2013թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, մշակութաբանության ամբիոն, դոցենտ 2015թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ, իրանագիտության ամբիոն, դոցենտ<ref>https://www.ysu.am/user/876</ref> 2016թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Հայաստանի հարակից երկրներ ամբիոն, դոցենտ == Հետազոտությունների ոլորտները == ԱՄՆ-Իրան հարաբերություները 1941-1979թթ., Իրանի արտաքին քաղաքականությումը 1941-1979թթ, ԻԻՀ ներքին քաղաքականությունը, ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը և դրանից բխող խնդիրները, Իրանի Իսլամական Հանարապետության վարած արատաքին քացաքականությունը, ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների դինամիկան, ԻԻՀ վարած քաղաքականությունը Մերձավոր և Միջին Արևելքում, Հայաստան-Իրան հարաբերություններ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601/content</ref>: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === ԿԳՄՍ ԳԿ դրամաշնորհ 2021-2024 թթ. (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինասնավորմամբ) 2002թ. արժանացել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտխորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեքռբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է ՀՀ ԳԱԱ կողմից 2013-16թթ լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին, արժանացել է 2 տեղին: === Գրքեր === 1. Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո 2016թ., Երևան, 2016, 418 էջ: 2. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Երևան, 2011, Զանգակա 97, 237 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601/content</ref>: 3. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Նայիր, 2017, պարսկերեն, 237 էջ: 4. Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960, Tehran, 2018, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուր == https://www.ysu.am/user/876 https://armenpress.am/hy/articles/gohar-iskandaryan https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Արտաքին հղումներ == * https://orient.sci.am/staff/13/10/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ * https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Կատեգորիաներ == [[:Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[:Կատեգորիա:Հայ Իրանագետներ]] 5raja0ogb7pqfs9tw36ia1om094tu4w 10722216 10722212 2026-04-08T14:39:56Z Hrachuhi Turvandyan 168950 Hrachuhi Turvandyan տեղափոխեց էջը «[[Սևագիր:Գոհար Իսկանդարյան]]»-ից «[[Գոհար Իսկանդարյան]]» 10722212 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Gohar Iskandaryan.jpg|thumb|photo of Gohar Iskandaryan]] }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''', պատմաբան -արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր․), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ<ref>https://orient.sci.am/staff/6/668/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/</ref><ref>https://orient.sci.am/staff/13/10/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թթ. սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում<ref>https://www.ysu.am/user/876</ref>։ 1999-2002թթ. եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, ավագ լաբորանտ 2000-2002թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, կրտսեր գիտաշխատող 2003-2010թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, գիտաշխատող 2010-2015թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, ավագ գիտաշխատող 2015-2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, առաջատար գիտաշխատող 2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, առաջատար գիտաշխատող, 2022թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ 2002-2010- Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարան, դասախոս 2007-2009- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, միջազգային կապերի վարչություն, ավագ մասնագետ 2008թ. -ից մինչ օրս ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնի դասախոս 2009 թ. մինչ օրս- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, սփյուռքի բաժին, գիտքարտուղար 2013թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, մշակութաբանության ամբիոն, դոցենտ 2015թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ, իրանագիտության ամբիոն, դոցենտ<ref>https://www.ysu.am/user/876</ref> 2016թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Հայաստանի հարակից երկրներ ամբիոն, դոցենտ == Հետազոտությունների ոլորտները == ԱՄՆ-Իրան հարաբերություները 1941-1979թթ., Իրանի արտաքին քաղաքականությումը 1941-1979թթ, ԻԻՀ ներքին քաղաքականությունը, ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը և դրանից բխող խնդիրները, Իրանի Իսլամական Հանարապետության վարած արատաքին քացաքականությունը, ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների դինամիկան, ԻԻՀ վարած քաղաքականությունը Մերձավոր և Միջին Արևելքում, Հայաստան-Իրան հարաբերություններ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601/content</ref>: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === ԿԳՄՍ ԳԿ դրամաշնորհ 2021-2024 թթ. (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինասնավորմամբ) 2002թ. արժանացել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտխորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեքռբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է ՀՀ ԳԱԱ կողմից 2013-16թթ լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին, արժանացել է 2 տեղին: === Գրքեր === 1. Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո 2016թ., Երևան, 2016, 418 էջ: 2. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Երևան, 2011, Զանգակա 97, 237 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601/content</ref>: 3. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Նայիր, 2017, պարսկերեն, 237 էջ: 4. Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960, Tehran, 2018, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուր == https://www.ysu.am/user/876 https://armenpress.am/hy/articles/gohar-iskandaryan https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Արտաքին հղումներ == * https://orient.sci.am/staff/13/10/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ * https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Կատեգորիաներ == [[:Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[:Կատեգորիա:Հայ Իրանագետներ]] 5raja0ogb7pqfs9tw36ia1om094tu4w 10722248 10722216 2026-04-08T15:52:24Z Voskanyan 23951 ներկայացնում եմ ջնջման 10722248 wikitext text/x-wiki {{ջնջել|անմշակ էջ}} {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Gohar Iskandaryan.jpg|thumb|photo of Gohar Iskandaryan]] }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''', պատմաբան -արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր․), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ<ref>https://orient.sci.am/staff/6/668/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/</ref><ref>https://orient.sci.am/staff/13/10/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թթ. սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում<ref>https://www.ysu.am/user/876</ref>։ 1999-2002թթ. եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, ավագ լաբորանտ 2000-2002թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, կրտսեր գիտաշխատող 2003-2010թթ. - ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, գիտաշխատող 2010-2015թթ.-ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, ավագ գիտաշխատող 2015-2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Միջազգային հարաբերությունների բաժին, առաջատար գիտաշխատող 2021թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժին, առաջատար գիտաշխատող, 2022թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ 2002-2010- Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարան, դասախոս 2007-2009- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, միջազգային կապերի վարչություն, ավագ մասնագետ 2008թ. -ից մինչ օրս ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիայի գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնի դասախոս 2009 թ. մինչ օրս- ՀՀ ԳԱԱ նախագահություն, սփյուռքի բաժին, գիտքարտուղար 2013թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, մշակութաբանության ամբիոն, դոցենտ 2015թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ, իրանագիտության ամբիոն, դոցենտ<ref>https://www.ysu.am/user/876</ref> 2016թ. մինչ այժմ- ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ, Հայաստանի հարակից երկրներ ամբիոն, դոցենտ == Հետազոտությունների ոլորտները == ԱՄՆ-Իրան հարաբերություները 1941-1979թթ., Իրանի արտաքին քաղաքականությումը 1941-1979թթ, ԻԻՀ ներքին քաղաքականությունը, ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը և դրանից բխող խնդիրները, Իրանի Իսլամական Հանարապետության վարած արատաքին քացաքականությունը, ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների դինամիկան, ԻԻՀ վարած քաղաքականությունը Մերձավոր և Միջին Արևելքում, Հայաստան-Իրան հարաբերություններ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601/content</ref>: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === ԿԳՄՍ ԳԿ դրամաշնորհ 2021-2024 թթ. (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինասնավորմամբ) 2002թ. արժանացել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016թ. ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտխորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեքռբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է ՀՀ ԳԱԱ կողմից 2013-16թթ լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին, արժանացել է 2 տեղին: === Գրքեր === 1. Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո 2016թ., Երևան, 2016, 418 էջ: 2. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Երևան, 2011, Զանգակա 97, 237 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601/content</ref>: 3. Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին 2011թ., Նայիր, 2017, պարսկերեն, 237 էջ: 4. Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960, Tehran, 2018, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուր == https://www.ysu.am/user/876 https://armenpress.am/hy/articles/gohar-iskandaryan https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Արտաքին հղումներ == * https://orient.sci.am/staff/13/10/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ * https://www.sci.am/orgsview.php?id=35&langid=1 == Կատեգորիաներ == [[:Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[:Կատեգորիա:Հայ Իրանագետներ]] 1c4v8qbbbp2fd5r6t7mjrbnvwkw785k 10722262 10722248 2026-04-08T16:18:46Z Արշո 86205 10722262 wikitext text/x-wiki {{ջնջել|անմշակ էջ}} {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Gohar Iskandaryan.jpg|thumb|photo of Gohar Iskandaryan]] }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''', պատմաբան-արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ<ref>{{Cite web |title=Իսկանդարյան Գոհար Մանվելի, կենսագրություն |url=https://orient.sci.am/staff/6/668/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ |website=orient.sci.am}}</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թվականներին սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում<ref>{{Cite web |date=1999-09-01 |title=Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան {{!}} ԵՊՀ |url=https://www.ysu.am/user/876 |access-date=2026-04-08 |website=www.ysu.am |language=hy}}</ref>։ 1999-2002 թվականներին եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000 թվականներին եղել է [[ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի]] [[Իրան|Իրանի]] բաժնի ավագ լաբորանտ, 2000-2002 թվականներին՝ նույն բաժնի կրտսեր գիտաշխատող, իսկ 2003-2010 թվականներին՝ գիտաշխատող: 2010-2015 թվականներին գործունեությունը շարունակել է որպես ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի [[Միջազգային հարաբերություններ|Միջազգային հարաբերությունների]] բաժնի ավագ գիտաշխատող, 2015-2021 թվականներին՝ նույն բաժնի առաջատար գիտաշխատող, իսկ 2021 թվականից՝ Իրանի բաժնի առաջատար գիտաշխատող: 2022 թվականից ստանձնել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչի պաշտոնը: Գիտական աշխատանքին զուգահեռ, 2002-2010 թվականներին դասավանդել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանում: 2007-2009 թվականներին եղել է [[ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա|ՀՀ ԳԱԱ]] նախագահության միջազգային կապերի վարչության ավագ մասնագետ, իսկ 2009 թվականից մինչ օրս հանդիսանում է ՀՀ ԳԱԱ նախագահության [[Սփյուռք|Սփյուռքի]] բաժնի գիտքարտուղարը: 2008 թվականից դասախոսում է ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնում: 2013 թվականից մինչ այժմ հանդիսանում է [[ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ|ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի]] [[Մշակութաբանություն|մշակութաբանության]] ամբիոնի դոցենտ, 2015 թվականից՝ [[ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ|ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի]] [[Իրանագիտություն|իրանագիտության]] ամբիոնի դոցենտ[1], իսկ 2016 թվականից՝ ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի Հայաստանի հարակից երկրների ամբիոնի դոցենտ: == Հետազոտությունների ոլորտներ == Իսկանդարյանի գիտական հետաքրքրությունների և ուսումնասիրությունների շրջանակն ընդգրկում է [[ԱՄՆ]]-[[Իրան]] հարաբերությունները 1941-1979 թվականներին, ինչպես նաև Իրանի արտաքին քաղաքականությունը 1941-1979 թվականներին, ինչպես նաև [[Իրանի Իսլամական Հանրապետություն|Իրանի Իսլամական Հանրապետության]] (ԻԻՀ) ներքին քաղաքականությունը, [[Իրանի միջուկային ծրագիր|ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը]] և դրանից բխող հիմնախնդիրները: Իրանի Իսլամական Հանրապետության վարած արտաքին քաղաքականությանը, այդ թվում՝ [[Մերձավոր Արևելք|Մերձավոր]] և Միջին Արևելքում իրականացվող քաղաքականությանը և [[Հայ-իրանական հարաբերություններ|ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների]] դինամիկան<ref>{{Cite web |date=2024-05-20 |title=Իրանագետը հայ-իրանական հարաբերություններում էական փոփոխություններ չի կանխատեսում Էբրահիմ Ռայիսիի ողբերգական մահից հետո |url=https://armenpress.am/hy/article/1137468 |access-date=2026-04-08 |website=Armenpress |language=hy}}</ref> և [[Հայաստան]]-Իրան հարաբերությունների բազմակողմանի վերլուծությունը<ref>{{Cite journal |last=Իսկանդարյան |first=Գոհար Մանվելի |title=Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601 |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |last=ակադեմիա |first=ՀՀ գիտությունների ազգային |title=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա |url=https://www.sci.am//orgsview.php |access-date=2026-04-08 |website=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա}}</ref>: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === 2021-2024 թվականներին ստացել է [[ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարություն|ԿԳՄՍ]] գիտության կոմիտեի դրամաշնորհ (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորմամբ): 2002 թվականին արժանացել է [[ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի]] լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016 թվականին ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է [[ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա|ՀՀ ԳԱԱ]] կողմից անցկացվող 2013-2016 թվականների լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին և արժանացել է երկրորդ հորիզոնականին: === Գրքեր === * «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո», [[Երևան]], 2016 թվական, 418 էջ: * «Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին», Երևան, [[Զանգակ-97]], 2011 թվական, 237 էջ: * «Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին», Նայիրի հրատարակչություն, 2017 թվական, պարսկերեն, 237 էջ: * «Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960» (Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1941-1960 թվականներին), [[Թեհրան]], 2018 թվական, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} glatbtmv85zexf0nftan9cjundc5dsj 10722268 10722262 2026-04-08T16:22:51Z Արշո 86205 10722268 wikitext text/x-wiki {{ջնջել|անմշակ էջ}} {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր = Gohar Iskandaryan.jpg }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''' ({{ԱԾ}}), պատմաբան-արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ<ref>{{Cite web |title=Իսկանդարյան Գոհար Մանվելի, կենսագրություն |url=https://orient.sci.am/staff/6/668/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ |website=orient.sci.am}}</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թվականներին սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում<ref>{{Cite web |date=1999-09-01 |title=Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան {{!}} ԵՊՀ |url=https://www.ysu.am/user/876 |access-date=2026-04-08 |website=www.ysu.am |language=hy}}</ref>։ 1999-2002 թվականներին եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000 թվականներին եղել է [[ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի]] [[Իրան|Իրանի]] բաժնի ավագ լաբորանտ, 2000-2002 թվականներին՝ նույն բաժնի կրտսեր գիտաշխատող, իսկ 2003-2010 թվականներին՝ գիտաշխատող: 2010-2015 թվականներին գործունեությունը շարունակել է որպես ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի [[Միջազգային հարաբերություններ|Միջազգային հարաբերությունների]] բաժնի ավագ գիտաշխատող, 2015-2021 թվականներին՝ նույն բաժնի առաջատար գիտաշխատող, իսկ 2021 թվականից՝ Իրանի բաժնի առաջատար գիտաշխատող: 2022 թվականից ստանձնել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչի պաշտոնը: Գիտական աշխատանքին զուգահեռ, 2002-2010 թվականներին դասավանդել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանում: 2007-2009 թվականներին եղել է [[ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա|ՀՀ ԳԱԱ]] նախագահության միջազգային կապերի վարչության ավագ մասնագետ, իսկ 2009 թվականից մինչ օրս հանդիսանում է ՀՀ ԳԱԱ նախագահության [[Սփյուռք|Սփյուռքի]] բաժնի գիտքարտուղարը: 2008 թվականից դասախոսում է ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնում: 2013 թվականից մինչ այժմ հանդիսանում է [[ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ|ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի]] [[Մշակութաբանություն|մշակութաբանության]] ամբիոնի դոցենտ, 2015 թվականից՝ [[ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ|ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի]] [[Իրանագիտություն|իրանագիտության]] ամբիոնի դոցենտ[1], իսկ 2016 թվականից՝ ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի Հայաստանի հարակից երկրների ամբիոնի դոցենտ: == Հետազոտությունների ոլորտներ == Իսկանդարյանի գիտական հետաքրքրությունների և ուսումնասիրությունների շրջանակն ընդգրկում է [[ԱՄՆ]]-[[Իրան]] հարաբերությունները 1941-1979 թվականներին, ինչպես նաև Իրանի արտաքին քաղաքականությունը 1941-1979 թվականներին, ինչպես նաև [[Իրանի Իսլամական Հանրապետություն|Իրանի Իսլամական Հանրապետության]] (ԻԻՀ) ներքին քաղաքականությունը, [[Իրանի միջուկային ծրագիր|ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը]] և դրանից բխող հիմնախնդիրները: Իրանի Իսլամական Հանրապետության վարած արտաքին քաղաքականությանը, այդ թվում՝ [[Մերձավոր Արևելք|Մերձավոր]] և Միջին Արևելքում իրականացվող քաղաքականությանը և [[Հայ-իրանական հարաբերություններ|ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների]] դինամիկան<ref>{{Cite web |date=2024-05-20 |title=Իրանագետը հայ-իրանական հարաբերություններում էական փոփոխություններ չի կանխատեսում Էբրահիմ Ռայիսիի ողբերգական մահից հետո |url=https://armenpress.am/hy/article/1137468 |access-date=2026-04-08 |website=Armenpress |language=hy}}</ref> և [[Հայաստան]]-Իրան հարաբերությունների բազմակողմանի վերլուծությունը<ref>{{Cite journal |last=Իսկանդարյան |first=Գոհար Մանվելի |title=Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601 |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |last=ակադեմիա |first=ՀՀ գիտությունների ազգային |title=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա |url=https://www.sci.am//orgsview.php |access-date=2026-04-08 |website=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա}}</ref>: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === 2021-2024 թվականներին ստացել է [[ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարություն|ԿԳՄՍ]] գիտության կոմիտեի դրամաշնորհ (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորմամբ): 2002 թվականին արժանացել է [[ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի]] լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016 թվականին ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է [[ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա|ՀՀ ԳԱԱ]] կողմից անցկացվող 2013-2016 թվականների լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին և արժանացել է երկրորդ հորիզոնականին: === Գրքեր === * «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո», [[Երևան]], 2016 թվական, 418 էջ: * «Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին», Երևան, [[Զանգակ-97]], 2011 թվական, 237 էջ: * «Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին», Նայիրի հրատարակչություն, 2017 թվական, պարսկերեն, 237 էջ: * «Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960» (Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1941-1960 թվականներին), [[Թեհրան]], 2018 թվական, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} bwf38rsylxoyax6kao3qx5flzr6jwvh 10722269 10722268 2026-04-08T16:23:10Z Արշո 86205 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722269 wikitext text/x-wiki {{ջնջել|անմշակ էջ}} {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր = Gohar Iskandaryan.jpg }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''' ({{ԱԾ}}), պատմաբան-արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ<ref>{{Cite web |title=Իսկանդարյան Գոհար Մանվելի, կենսագրություն |url=https://orient.sci.am/staff/6/668/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ |website=orient.sci.am}}</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թվականներին սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում<ref>{{Cite web |date=1999-09-01 |title=Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան {{!}} ԵՊՀ |url=https://www.ysu.am/user/876 |access-date=2026-04-08 |website=www.ysu.am |language=hy}}</ref>։ 1999-2002 թվականներին եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000 թվականներին եղել է [[ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի]] [[Իրան|Իրանի]] բաժնի ավագ լաբորանտ, 2000-2002 թվականներին՝ նույն բաժնի կրտսեր գիտաշխատող, իսկ 2003-2010 թվականներին՝ գիտաշխատող: 2010-2015 թվականներին գործունեությունը շարունակել է որպես ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի [[Միջազգային հարաբերություններ|Միջազգային հարաբերությունների]] բաժնի ավագ գիտաշխատող, 2015-2021 թվականներին՝ նույն բաժնի առաջատար գիտաշխատող, իսկ 2021 թվականից՝ Իրանի բաժնի առաջատար գիտաշխատող: 2022 թվականից ստանձնել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչի պաշտոնը: Գիտական աշխատանքին զուգահեռ, 2002-2010 թվականներին դասավանդել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանում: 2007-2009 թվականներին եղել է [[ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա|ՀՀ ԳԱԱ]] նախագահության միջազգային կապերի վարչության ավագ մասնագետ, իսկ 2009 թվականից մինչ օրս հանդիսանում է ՀՀ ԳԱԱ նախագահության [[Սփյուռք|Սփյուռքի]] բաժնի գիտքարտուղարը: 2008 թվականից դասախոսում է ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնում: 2013 թվականից մինչ այժմ հանդիսանում է [[ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ|ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի]] [[Մշակութաբանություն|մշակութաբանության]] ամբիոնի դոցենտ, 2015 թվականից՝ [[ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ|ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի]] [[Իրանագիտություն|իրանագիտության]] ամբիոնի դոցենտ[1], իսկ 2016 թվականից՝ ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի Հայաստանի հարակից երկրների ամբիոնի դոցենտ: == Հետազոտությունների ոլորտներ == Իսկանդարյանի գիտական հետաքրքրությունների և ուսումնասիրությունների շրջանակն ընդգրկում է [[ԱՄՆ]]-[[Իրան]] հարաբերությունները 1941-1979 թվականներին, ինչպես նաև Իրանի արտաքին քաղաքականությունը 1941-1979 թվականներին, ինչպես նաև [[Իրանի Իսլամական Հանրապետություն|Իրանի Իսլամական Հանրապետության]] (ԻԻՀ) ներքին քաղաքականությունը, [[Իրանի միջուկային ծրագիր|ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը]] և դրանից բխող հիմնախնդիրները: Իրանի Իսլամական Հանրապետության վարած արտաքին քաղաքականությանը, այդ թվում՝ [[Մերձավոր Արևելք|Մերձավոր]] և Միջին Արևելքում իրականացվող քաղաքականությանը և [[Հայ-իրանական հարաբերություններ|ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների]] դինամիկան<ref>{{Cite web |date=2024-05-20 |title=Իրանագետը հայ-իրանական հարաբերություններում էական փոփոխություններ չի կանխատեսում Էբրահիմ Ռայիսիի ողբերգական մահից հետո |url=https://armenpress.am/hy/article/1137468 |access-date=2026-04-08 |website=Armenpress |language=hy}}</ref> և [[Հայաստան]]-Իրան հարաբերությունների բազմակողմանի վերլուծությունը<ref>{{Cite journal |last=Իսկանդարյան |first=Գոհար Մանվելի |title=Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601 |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |last=ակադեմիա |first=ՀՀ գիտությունների ազգային |title=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա |url=https://www.sci.am//orgsview.php |access-date=2026-04-08 |website=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա}}</ref>: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === 2021-2024 թվականներին ստացել է [[ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարություն|ԿԳՄՍ]] գիտության կոմիտեի դրամաշնորհ (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորմամբ): 2002 թվականին արժանացել է [[ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի]] լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016 թվականին ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է [[ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա|ՀՀ ԳԱԱ]] կողմից անցկացվող 2013-2016 թվականների լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին և արժանացել է երկրորդ հորիզոնականին: === Գրքեր === * «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո», [[Երևան]], 2016 թվական, 418 էջ: * «Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին», Երևան, [[Զանգակ-97]], 2011 թվական, 237 էջ: * «Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին», Նայիրի հրատարակչություն, 2017 թվական, պարսկերեն, 237 էջ: * «Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960» (Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1941-1960 թվականներին), [[Թեհրան]], 2018 թվական, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ]] i6axz6zdfpx4r7z9yh342hevrlrx2f7 10722271 10722269 2026-04-08T16:27:40Z Արշո 86205 /* Մասնագիտական գործունեություն */ 10722271 wikitext text/x-wiki {{ջնջել|անմշակ էջ}} {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր = Gohar Iskandaryan.jpg }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''' ({{ԱԾ}}), պատմաբան-արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ<ref name=":0">{{Cite web |title=Իսկանդարյան Գոհար Մանվելի, կենսագրություն |url=https://orient.sci.am/staff/6/668/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ |website=orient.sci.am}}</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թվականներին սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում<ref>{{Cite web |date=1999-09-01 |title=Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան {{!}} ԵՊՀ |url=https://www.ysu.am/user/876 |access-date=2026-04-08 |website=www.ysu.am |language=hy}}</ref>։ 1999-2002 թվականներին եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000 թվականներին եղել է [[ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի]] [[Իրան|Իրանի]] բաժնի ավագ լաբորանտ, 2000-2002 թվականներին՝ նույն բաժնի կրտսեր գիտաշխատող, իսկ 2003-2010 թվականներին՝ գիտաշխատող: 2010-2015 թվականներին գործունեությունը շարունակել է որպես ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի [[Միջազգային հարաբերություններ|Միջազգային հարաբերությունների]] բաժնի ավագ գիտաշխատող, 2015-2021 թվականներին՝ նույն բաժնի առաջատար գիտաշխատող, իսկ 2021 թվականից՝ Իրանի բաժնի առաջատար գիտաշխատող: 2022 թվականից ստանձնել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչի պաշտոնը<ref name=":0" />: Գիտական աշխատանքին զուգահեռ, 2002-2010 թվականներին դասավանդել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանում: 2007-2009 թվականներին եղել է [[ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա|ՀՀ ԳԱԱ]] նախագահության միջազգային կապերի վարչության ավագ մասնագետ, իսկ 2009 թվականից մինչ օրս հանդիսանում է ՀՀ ԳԱԱ նախագահության [[Սփյուռք|Սփյուռքի]] բաժնի գիտքարտուղարը: 2008 թվականից դասախոսում է ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնում: 2013 թվականից մինչ այժմ հանդիսանում է [[ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ|ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի]] [[Մշակութաբանություն|մշակութաբանության]] ամբիոնի դոցենտ, 2015 թվականից՝ [[ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ|ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի]] [[Իրանագիտություն|իրանագիտության]] ամբիոնի դոցենտ, իսկ 2016 թվականից՝ ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի Հայաստանի հարակից երկրների ամբիոնի դոցենտ: == Հետազոտությունների ոլորտներ == Իսկանդարյանի գիտական հետաքրքրությունների և ուսումնասիրությունների շրջանակն ընդգրկում է [[ԱՄՆ]]-[[Իրան]] հարաբերությունները 1941-1979 թվականներին, ինչպես նաև Իրանի արտաքին քաղաքականությունը 1941-1979 թվականներին, ինչպես նաև [[Իրանի Իսլամական Հանրապետություն|Իրանի Իսլամական Հանրապետության]] (ԻԻՀ) ներքին քաղաքականությունը, [[Իրանի միջուկային ծրագիր|ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը]] և դրանից բխող հիմնախնդիրները: Իրանի Իսլամական Հանրապետության վարած արտաքին քաղաքականությանը, այդ թվում՝ [[Մերձավոր Արևելք|Մերձավոր]] և Միջին Արևելքում իրականացվող քաղաքականությանը և [[Հայ-իրանական հարաբերություններ|ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների]] դինամիկան<ref>{{Cite web |date=2024-05-20 |title=Իրանագետը հայ-իրանական հարաբերություններում էական փոփոխություններ չի կանխատեսում Էբրահիմ Ռայիսիի ողբերգական մահից հետո |url=https://armenpress.am/hy/article/1137468 |access-date=2026-04-08 |website=Armenpress |language=hy}}</ref> և [[Հայաստան]]-Իրան հարաբերությունների բազմակողմանի վերլուծությունը<ref>{{Cite journal |last=Իսկանդարյան |first=Գոհար Մանվելի |title=Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601 |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |last=ակադեմիա |first=ՀՀ գիտությունների ազգային |title=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա |url=https://www.sci.am//orgsview.php |access-date=2026-04-08 |website=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա}}</ref>: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === 2021-2024 թվականներին ստացել է [[ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարություն|ԿԳՄՍ]] գիտության կոմիտեի դրամաշնորհ (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորմամբ): 2002 թվականին արժանացել է [[ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի]] լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016 թվականին ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է [[ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա|ՀՀ ԳԱԱ]] կողմից անցկացվող 2013-2016 թվականների լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին և արժանացել է երկրորդ հորիզոնականին: === Գրքեր === * «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո», [[Երևան]], 2016 թվական, 418 էջ<ref>{{Cite book |last=Մանվելի) |first=Իսկանդարյան՝ Գ (Գոհար |url=https://books.google.am/books/about/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6_%D4%BB%D6%80%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D6%80.html?id=GGJ7nQAACAAJ&redir_esc=y |title=Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո (1991-2014 թթ) |date=2016 |publisher=A/Dz Arman Asmangulyan |isbn=978-9939-9136-6-7 |language=hy}}</ref>: * «Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին», Երևան, [[Զանգակ-97]], 2011 թվական, 237 էջ: * «Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին», Նայիրի հրատարակչություն, 2017 թվական, պարսկերեն, 237 էջ: * «Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960» (Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1941-1960 թվականներին), [[Թեհրան]], 2018 թվական, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ]] s1dpe3m3lffeqeowrqq32fta03gpw6q 10722273 10722271 2026-04-08T16:31:57Z Արշո 86205 /* Գրքեր */ 10722273 wikitext text/x-wiki {{ջնջել|անմշակ էջ}} {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր = Gohar Iskandaryan.jpg }} '''Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան''' ({{ԱԾ}}), պատմաբան-արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] պատմական գիտությունների թեկնածու, առաջատար գիտաշխատող, դոցենտ։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի տնօրեն (2024-առ այսօր), ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչ<ref name=":0">{{Cite web |title=Իսկանդարյան Գոհար Մանվելի, կենսագրություն |url=https://orient.sci.am/staff/6/668/%D4%BB%D5%BD%D5%AF%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B3%D5%B8%D5%B0%D5%A1%D6%80--%D5%84%D5%A1%D5%B6%D5%BE%D5%A5%D5%AC%D5%AB/ |website=orient.sci.am}}</ref>։ == Կենսագրություն == Ծնվել է 1976 թվականի հուլիսի 31-ին [[Երևան]]ում հայտնի աշխարհագրագետ [[Մանվել Իսկանդարյան]]ի ընտանիքում։ 1994-1999 թվականներին սովորել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանի միջազգային հարաբերություններ և թարգմանչություն ֆակուլտետում<ref>{{Cite web |date=1999-09-01 |title=Գոհար Մանվելի Իսկանդարյան {{!}} ԵՊՀ |url=https://www.ysu.am/user/876 |access-date=2026-04-08 |website=www.ysu.am |language=hy}}</ref>։ 1999-2002 թվականներին եղել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի ասպիրանտ։ == Մասնագիտական գործունեություն == 1999-2000 թվականներին եղել է [[ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի]] [[Իրան|Իրանի]] բաժնի ավագ լաբորանտ, 2000-2002 թվականներին՝ նույն բաժնի կրտսեր գիտաշխատող, իսկ 2003-2010 թվականներին՝ գիտաշխատող: 2010-2015 թվականներին գործունեությունը շարունակել է որպես ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի [[Միջազգային հարաբերություններ|Միջազգային հարաբերությունների]] բաժնի ավագ գիտաշխատող, 2015-2021 թվականներին՝ նույն բաժնի առաջատար գիտաշխատող, իսկ 2021 թվականից՝ Իրանի բաժնի առաջատար գիտաշխատող: 2022 թվականից ստանձնել է ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի Իրանի բաժնի վարիչի պաշտոնը<ref name=":0" />: Գիտական աշխատանքին զուգահեռ, 2002-2010 թվականներին դասավանդել է Երևանի Հրաչյա Աճառյան համալսարանում: 2007-2009 թվականներին եղել է [[ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա|ՀՀ ԳԱԱ]] նախագահության միջազգային կապերի վարչության ավագ մասնագետ, իսկ 2009 թվականից մինչ օրս հանդիսանում է ՀՀ ԳԱԱ նախագահության [[Սփյուռք|Սփյուռքի]] բաժնի գիտքարտուղարը: 2008 թվականից դասախոսում է ՀՀ ԳԱԱ գիտակրթական միջազգային կենտրոնի արևելագիտության ամբիոնում: 2013 թվականից մինչ այժմ հանդիսանում է [[ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետ|ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի]] [[Մշակութաբանություն|մշակութաբանության]] ամբիոնի դոցենտ, 2015 թվականից՝ [[ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետ|ԵՊՀ արևելագիտության ֆակուլտետի]] [[Իրանագիտություն|իրանագիտության]] ամբիոնի դոցենտ, իսկ 2016 թվականից՝ ԵՊՀ պատմության ֆակուլտետի Հայաստանի հարակից երկրների ամբիոնի դոցենտ: == Հետազոտությունների ոլորտներ == Իսկանդարյանի գիտական հետաքրքրությունների և ուսումնասիրությունների շրջանակն ընդգրկում է [[ԱՄՆ]]-[[Իրան]] հարաբերությունները 1941-1979 թվականներին, ինչպես նաև Իրանի արտաքին քաղաքականությունը 1941-1979 թվականներին, ինչպես նաև [[Իրանի Իսլամական Հանրապետություն|Իրանի Իսլամական Հանրապետության]] (ԻԻՀ) ներքին քաղաքականությունը, [[Իրանի միջուկային ծրագիր|ԻԻՀ միջուկային ծրագիրը]] և դրանից բխող հիմնախնդիրները: Իրանի Իսլամական Հանրապետության վարած արտաքին քաղաքականությանը, այդ թվում՝ [[Մերձավոր Արևելք|Մերձավոր]] և Միջին Արևելքում իրականացվող քաղաքականությանը և [[Հայ-իրանական հարաբերություններ|ԻԻՀ-ՀՀ հարաբերությունների]] դինամիկան<ref>{{Cite web |date=2024-05-20 |title=Իրանագետը հայ-իրանական հարաբերություններում էական փոփոխություններ չի կանխատեսում Էբրահիմ Ռայիսիի ողբերգական մահից հետո |url=https://armenpress.am/hy/article/1137468 |access-date=2026-04-08 |website=Armenpress |language=hy}}</ref> և [[Հայաստան]]-Իրան հարաբերությունների բազմակողմանի վերլուծությունը<ref>{{Cite journal |last=Իսկանդարյան |first=Գոհար Մանվելի |title=Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601 |language=hy}}</ref><ref>{{Cite web |last=ակադեմիա |first=ՀՀ գիտությունների ազգային |title=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա |url=https://www.sci.am//orgsview.php |access-date=2026-04-08 |website=ՀՀ գիտությունների ազգային ակադեմիա}}</ref>: === Պարգևատրումներ, մրցանակներ, դրամաշնորհներ === 2021-2024 թվականներին ստացել է [[ՀՀ կրթության, գիտության, մշակույթի և սպորտի նախարարություն|ԿԳՄՍ]] գիտության կոմիտեի դրամաշնորհ (պայմանագրային (թեմատիկ) ֆինանսավորմամբ): 2002 թվականին արժանացել է [[ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտ|ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի]] լավագույն երիտասարդ գիտաշխատողի պարգևին: 2016 թվականին ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի որոշմամբ «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները` Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո» մենագրությունը ներկայացվել է [[ՀՀ Գիտությունների ազգային ակադեմիա|ՀՀ ԳԱԱ]] կողմից անցկացվող 2013-2016 թվականների լավագույն գիտական աշխատանքների մրցույթին և արժանացել է երկրորդ հորիզոնականին: === Գրքեր === * «Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո», [[Երևան]], 2016 թվական, 418 էջ<ref>{{Cite book |last=Մանվելի) |first=Իսկանդարյան՝ Գ (Գոհար |url=https://books.google.am/books/about/%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6_%D4%BB%D6%80%D5%A1%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A2%D5%A5%D6%80.html?id=GGJ7nQAACAAJ&redir_esc=y |title=Հայաստան-Իրան հարաբերությունները՝ Հայաստանի անկախության ձեռքբերումից հետո (1991-2014 թթ) |date=2016 |publisher=A/Dz Arman Asmangulyan |isbn=978-9939-9136-6-7 |language=hy}}</ref>: * «Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին», Երևան, [[Զանգակ-97]], 2011 թվական, 237 էջ<ref>{{Cite journal |last=Իսկանդարյան |first=Գոհար Մանվելի |title=Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին |url=https://arar.sci.am/dlibra/publication/349150/edition/321601 |language=hy}}</ref>: * «Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1942-1960 թվականներին», Նայիրի հրատարակչություն, 2017 թվական, պարսկերեն, 237 էջ: * «Ravabet-e Iran va Amrica, 1941-1960» (Իրանա-ամերիկյան հարաբերությունները 1941-1960 թվականներին), [[Թեհրան]], 2018 թվական, պարսկերեն: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Հայ պատմաբաններ]] svql82utq18avw47ok4dot1tjcnyrjh 2 1323668 10722570 10719294 2026-04-09T11:48:25Z Արթուր Մովսեսյան 168291 10722570 wikitext text/x-wiki '''Քարամեհի ճակատամարտ''' ([[Եբրայերեն|եբրայերեն՝]] פעולת כראמה‎, [[արաբերեն]]՝ معركة الكرامة‎), տեղի է ունեցել 1968 թվականի մարտի 21-ին [[Հորդանան]]<nowiki/>ի [[Ալ-Քարամայի շրջան|Քարամեհ]] գյուղում՝ [[IDN հոմոգրաֆային հարձակում|Իսրայելի պաշտպանության ուժերի]] և [[Պաղեստինի ազատության կազմակերպություն|Պաղեստինի ազատության կազմակերպության]] (ՊԱԿ) միացյալ ուժերի միջև։ [[:ru:Сухопутные_войска_Иордании|Հորդանանի բանակը]] հետագայում միացավ իսրայելցիների դեմ մարտին։ Դա 1967 և 1973 թվականների պատերազմների միջև իսրայելցիների և արաբների միջև տեղի ունեցած ամենամեծ տանկային մարտն էր։ == Նախապատմություն == 1967 թվականին [[Վեցօրյա պատերազմ|Վեցօրյա պատերազմի]] ավարտից հետո Ֆաթահի [[:ru:ФАТХ|ենթակառուցվածքները]] [[Արևմտյան ափ (Գամբիա)|Արևմտյան ափին]] մեծ մասամբ ոչնչացվեցին, իսկ նրա ակտիվիստները ձերբակալվեցին։ Արդյունքում, պաղեստինցիները սկսեցին գործել [[Հորդանան (գետ)|Հորդանան]] գետի արևելյան ափից՝ հիմնելով ճամբարներ և բազաներ Հորդանանի տարածքում՝ Իսրայելի հետ սահմանին մոտ։ Վախենալով Իսրայելի կողմից «պատասխան գործողություններից» և հակամարտության սրումից՝ Հորդանանի իշխանությունները նախընտրեցին խոչընդոտել Ֆաթհի գործունեությունը իրենց տարածքում (մասնավորապես, 1966 թվականի նոյեմբերի 13-ին, աս-Սամու սահմանային գյուղի վրա Իսրայելի կողմից իրականացված հարձակման ժամանակ, նրանք հրաժարվեցին թույլ տալ Պաղեստինի ազատագրման [[:ru:Армия_освобождения_Палестины|բանակի]] ստորաբաժանումներին մուտք գործել «ագրեսիան հետ մղելու համար»): Միևնույն ժամանակ, նրանք չխոչընդոտեցին Ֆաթհի ռազմական գործողությունները Իսրայելի տարածքում<ref>''В. И. Киселёв.'' Палестинская проблема в международных отношениях. — М.: Наука, 1988. — с. 101.</ref>։ Որոշ դեպքերում, երբ Իսրայելը պատասխան հարվածներ էր հասցնում Հորդանանի տարածքում գտնվող թիրախներին, Հորդանանի բանակի ստորաբաժանումները պատասխան կրակ էին բացում: Օրինակ՝ փետրվարի 14-15-ին Հորդանանը ականանետներ է արձակել [[Բեյթ Շեան]] տարածքում և [[Հորդանան|Հորդանանի]] հովտի երկայնքով գտնվող իսրայելական բնակավայրերի վրա. Իսրայելի հրետանին և Իսրայելի ռազմաօդային ուժերը հակադարձել են՝ հարվածելով Հորդանանի բազաներին և հրետանային մարտկոցներին, ինչպես նաև ԱՄՆ-ի կողմից ֆինանսավորվող [[Հուսեյն I Իբն Թալալ|Թագավոր Հուսեյնի]] ջրանցքին: ԱՄՆ-ի միջնորդությամբ կնքվեց հրադադար, և Հուսեյնը հայտարարեց, որ թույլ չի տա «այս խմբավորումներին օգտագործել Հորդանանը որպես հարձակման հենակետ»{{sfn|Morris|1999||с=367—368}}։ Փետրվարին նա զորքեր և ոստիկանություն ուղարկեց՝ [[Ֆաթհ Ալի շահ|Ֆաթահից]] հեռանալու ստիպելու համար, սակայն երբ 20 մեքենայով շարասյունը ժամանեց Քարամեհ, այն հայտնվեց գնդացիրներով զինված զինյալների շրջապատված։ Հորդանանցիներին տրվեց «երեք րոպե՝ որոշելու՝ հեռանալ, թե մահանալ», և նրանք հեռացան<ref name="brotherhood">{{Cite news|lang=en|issn=0040-781X|title=A Brotherhood of Terror|work=[[Time Magazine]]|access-date=2012-05-27|date=1968-03-29|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838080-1,00.html|archive-date=2009-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625195707/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,838080-1,00.html}}</ref>։ [[Բեննի Մորիսի|Բենի Մորիսի]] խոսքով՝ մարտ ամսվա դրությամբ, Քարամեհի բնակիչներից (մի քանի հարյուր մարդ) բացի, կային նաև մոտ 900 զինյալներ, հիմնականում Ֆաթահից, և Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության առաջնորդ [[Յասեր Արաֆաթ|Յասեր Արաֆաթը]], որն այնտեղ էր հիմնել իր շտաբը{{sfn|Morris|1999||с=367—368}}։ [[Թայմ|Time ամսագրի]] տվյալներով՝ ասպատակությանը նախորդող շաբաթներին «արաբ ահաբեկիչները ակտիվացրել են իրենց գործունեությունը»՝ իրականացնելով վեց հարձակում՝ սկսած կրակոցներից մինչև [[Երուսաղեմ|Երուսաղեմում]] ռումբ տեղադրելը։ Դրանցից ամենալուրջը [[:ru:Список_терактов_против_израильтян_и_евреев#1960-e|1968 թվականի մարտի 18-ին Թիմնա հովտում գտնվող Սողոմոն թագավորի հանքեր]] էքսկուրսիայի ժամանակ դպրոցական ավտոբուսի ռմբակոծությունն էր, որը տեղադրված էր Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության ականի տակ: Հարձակման հետևանքով զոհվել է երկու մարդ և վիրավորվել մինչև 28 երեխա՝ 44 ուղևորներից<ref name="Time1968">[http://time-demo.newscred.com/article/22a59de42888200aac97bc2b24ef87ab.html/edit Middle East: Foray into Jordan]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}} [[Time (журнал)|TIME MAGAZINE]], Mar. 29, 1968</ref>։ Ըստ «<nowiki/>[[The Daily Telegraph|Թելեգրաֆ]]<nowiki/>»-ի, սա Ֆաթահի 38-րդ ահաբեկչական հարձակումն էր գործողությանը նախորդող երեք ամիսների ընթացքում<ref name="telegraph">{{cite news|title=1968: Karameh and the Palestinian revolt|work=[[The Daily Telegraph|Telegraph]]|access-date=2008-09-03|date=2012-05-27|url=http://www.telegraph.co.uk/news/1400177/1968-Karameh-and-the-Palestinian-revolt.html|archive-date=2019-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190301055128/https://www.telegraph.co.uk/news/1400177/1968-Karameh-and-the-Palestinian-revolt.html}}</ref>։ [[:ru:Список_терактов_против_израильтян_и_евреев|Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության մի շարք հարձակումներին]] ի պատասխան՝ Իսրայելը պլանավորել էր երկու միաժամանակյա հարձակում իր ճամբարների վրա Քարամեհ գյուղում, որը գտնվում է Իսրայելը և Հորդանանը բաժանող Ալենբի կամրջի մոտակայքում (Շումա ճամբարը, որտեղ գտնվում էին 40,000 պաղեստինցի փախստականներ, նույնպես գտնվում էր մոտակայքում28[պարզաբանել]), և Սաֆի գյուղում: Տարածքում ցրվել էին նաև պաղեստինյան նշանակալի ուժեր (Ֆաթահի ստորաբաժանումներ և «տեղական ինքնապաշտպանության ստորաբաժանումներ»), ինչպես նաև Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության շտաբը<ref>''[[Пырлин, Евгений Дмитриевич|Е. Д. Пырлин]].'' 100 лет противоборства (1897—1997): генезис, эволюция, современное состояние и перспективы решения палестинской проблемы. — М.: РОССПЭН, 2001. — с. 95-96.</ref>։Գործողությունները կրում էին «Ինֆերնո» ([[եբրայերեն]]՝ מבצע תופת‎) և «Ասուտա» ([[եբրայերեն]]՝ מבצע אסותא‎) կոդային անունները։ Ըստ Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության, եթե այս գործողությունը հաջող լիներ, «իսրայելցիները պլանավորում էին գրավել արևելյան ափին գտնվող մի քանի բարձրադիր վայրեր՝ ամբողջ [[Հորդանան|Հորդանանի հովիտը]] վերահսկողության տակ պահելու և պաղեստինցի պարտիզաններին<ref>(терминология авторов)</ref>օկուպացված տարածք ներթափանցելուց կանխելու համար»<ref>''А. А. Агарышев, А. П. Юрков.'' Изгнанники сражаются. — М.: Правда, 1978. — с. 21-23.</ref>։ Գործողության նախապատրաստական ​​աշխատանքները և Իսրայելի պաշտպանության բանակի ստորաբաժանումների կենտրոնացումը Երիքովի տարածքում (Կարամեհից 5 կմ հեռավորության վրա) մեկնարկային դիրքերում սկսվել են զգալիորեն ավելի վաղ։ Խորհրդային աղբյուրների համաձայն, [[Իսրայել|Իսրայելը]] հույսը դրել էր ասպատակության անակնկալ բնույթի վրա, սակայն ուժերի կենտրոնացումը աննկատ չի մնացել արաբների կողմից։ Միաժամանակ, սահմանի 110 կմ երկարությամբ հատվածում՝ Մեռյալ ծովից մինչև Տիբերիա լիճ, հորդանանյան բանակը սկսել է մեծացնել իր ուժերի կենտրոնացումը։ * 1968 թվականի մարտի 19-ին ՄԱԿ-ում Հորդանանի ներկայացուցիչ [[Մոհամեդ Էլ Բարադեյ|Մոհամեդ էլ-Ֆարան]] [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|ՄԱԿ-ի]] Անվտանգության խորհրդի նախագահին ներկայացրեց Իսրայելի կողմից ներխուժման գործողության նախապատրաստման մասին զեկույց, «որը կարող է սկսվել շատ մոտ ապագայում»<ref name="Кремнев">''М. Кремнев.'' Просчёт израильского агрессора // «Новое время», № 13 (1191) от 29 марта 1968. стр. 11-12</ref>։ Ըստ [[Թայմ|«Time» ամսագրի]]՝ մարտի 17-ին՝ գործողությունից չորս օր առաջ, պաշտպանության նախարար [[Մոշե Դայան|Մոշե Դայանը]] զգուշացրել է, որ «արաբները պատրաստվում են «ահաբեկչության նոր ալիքի», և որ Իսրայելը կձեռնարկի անհրաժեշտ քայլեր» այն զսպելու համար, «եթե Հորդանանի թագավոր Հուսեյնը չկարողանա»: Նմանատիպ նախազգուշացում է արել վարչապետ [[Լևի Էշկոլ|Լևի Էշկոլը Քնեսեթում]], իսկ Իսրայելի ներկայացուցիչ Յոսեֆ Թեկոան նույն օրը երկու բողոք է ներկայացրել ՄԱԿ՝ «արաբների կողմից ագրեսիայի կրկնվող գործողությունների» վերաբերյալ»<ref name="Time19682">[http://time-demo.newscred.com/article/22a59de42888200aac97bc2b24ef87ab.html/edit Middle East: Foray into Jordan]{{Недоступная ссылка|date=Июнь 2019|bot=InternetArchiveBot}} [[Time (журнал)|TIME MAGAZINE]], Mar. 29, 1968</ref>։ Այնուամենայնիվ, ըստ [[Մ. Կրեմնև|Մ. Կրեմնևի]], Հորդանանի ղեկավարությունը ձգտում էր խուսափել զինված հակամարտությունից. * Ռազմական գործողությունների սկսվելուց մեկ օր առաջ [[Հորդանանի թագավորություն|Հորդանանի թագավոր]] [[Հուսեյն Բեյրութ|Հուսեյնը Բեյրութի]] «Ալ-Մուհարիր» թերթին տված հարցազրույցում հայտարարել է արաբական պետությունների ղեկավարների անհապաղ հանդիպման անհրաժեշտության մասին, «քանի որ իրավիճակը հղի է ամենաանսպասելի և վտանգավոր հետևանքներով»։ * Ռազմական գործողությունների սկսվելուց 12 ժամ առաջ տեղի ունեցավ հանդիպում Հորդանանի վարչապետ [[ալ-Թալհունիի]] և ՄԱԿ-ի գլխավոր քարտուղարի հատուկ ներկայացուցիչ [[Գունար Ջարինգի]] միջև ^, որին տեղեկացվեց, որ Հորդանանը «պատրաստ է անել ամեն ինչ ՄԱԿ-ի որոշումները կատարելու համար»<ref name="Кремнев2">''М. Кремнев.'' Просчёт израильского агрессора // «Новое время», № 13 (1191) от 29 марта 1968. стр. 11-12</ref>։ Իսրայելը ենթադրում էր, որ [[Հորդանան|Հորդանանի]] բանակը կանտեսի ներխուժումը, սակայն նրա ստորաբաժանումները կրակ բացեցին իսրայելցիների վրա և աջակցություն ցուցաբերեցին [[Պաղեստին|Պաղեստինի]] ազատագրման կազմակերպության ուժերին։ == Ուժերի հավասարակշռություն == [ խմբագրել | խմբագրել կոդը ] ; Իսրայել Մինչև մարտի սկսվելը, Իսրայելի պաշտպանության բանակի հարվածային ուժերը ներառում էին 7-րդ և 60-րդ զրահապատ, [[Ցանհանիմ|35-րդ օդադեսանտային]] և 80-րդ հետևակային բրիգադների ստորաբաժանումներ, ինչպես նաև ինժեներական գումարտակ, որին աջակցում էին հինգ հրետանային մարտկոցներ (ընդհանուր 11,940 մարդ և 120 տանկ)<ref name="dupuy65">Capture Rate Study. Phase III, Post-World War II Capture Rates. The Dupuy Institute. November 10, 2000. P.65</ref> : ; Հորդանանը և պաղեստինցիները [[Հորդանան|Հորդանանի]] բանակային ուժերը բաղկացած էին 1-ին հետևակային դիվիզիայից և 60-րդ զրահատանկային բրիգադից, որոնք լրացուցիչ համալրված էին հրետանային և հակատանկային զենքերով (ընդհանուր առմամբ մինչև 15 հազար մարդ։ Դժվար է գնահատել պաղեստինյան ուժերի թիվը. որոշ տեղեկությունների համաձայն՝ նրանք հասել են 900 զինյալի։Ավելին, մարտին մասնակցել են ոչ միայն Ֆաթահի, Ազգային ազատագրական բանակի և [[Ալ-Սաբխայի շրջան|Աս-Սայկայի]]{{sfn|СВЭ|1978}} Ընդհանուր առմամբ, արաբական ուժերը տեղակայել են 16,168 մարդ և 60 տանկ<ref name="dupuy652">Capture Rate Study. Phase III, Post-World War II Capture Rates. The Dupuy Institute. November 10, 2000. P.65</ref>  : == Մարտի ընթացքը (Օպերացիա Ինֆերնո) == [ խմբագրել | խմբագրել կոդը ] Մարտի 21-ի լուսաբացին, ուղղաթիռների պաշտպանության ներքո, իսրայելական ստորաբաժանումները սկսեցին հատել [[Հորդանան]] գետը Դամիյա և Մալիկ Հուսեյն կամուրջների մոտ ։ Միաժամանակ, Քարամեհ գյուղից հյուսիս, [[Գոր էլ-Սաֆե]] տարածքում, իրականացվեց ուղղաթիռի վայրէջք<ref>''Л. Корявин.'' Вероломство Тель-Авива. // «Известия», № 69 (15768) от 23.03.1968</ref>  : Իսրայելի պաշտպանության բանակի հետագա առաջխաղացումը կասեցվեց Հորդանանի բանակի ստորաբաժանումների դիմադրության պատճառով, որոնց դիրքերը ռմբակոծվեցին Իսրայելի ռազմաօդային ուժերի ինքնաթիռների կողմից ։ Մինչդեռ, հենց գյուղում իսրայելական հետևակային ստորաբաժանումները հանդիպեցին պաղեստինցիների կատաղի դիմադրության։ 15 ժամ տևած մարտից հետո իսրայելցիները նահանջեցին՝ փորձելով տարհանել վնասված սարքավորումները։ Սակայն նահանջն այնքան դժվար էր, որ զոհված զինվորների մարմինները մնացին մարտադաշտում (աննախադեպ երևույթ)։ [[Դեմչենկովո (գյուղ, Սերեդինա-Բուդայի շրջան)|Պ. Դեմչենկոյի]] խոսքով՝ ճակատամարտի ավարտից հետո գյուղի ծայրամասում մնացել էր միայն չորս քարե տուն<ref>''П. Демченко.'' Там, за рекой, — Палестина. — М.: Советская Россия, 1989. — с. 47-52.</ref>, ըստ Բ. Մորիսի ՝ մնացած 175 շենքերը ավերվել են ճակատամարտի ժամանակ կամ պայթեցվել իսրայելցիների կողմից{{sfn|Morris|1999||с=369}}: Մինչև 1971 թվականի գարունը բնակավայրը մնացել էր ավերված. վերականգնումը և բնակիչների վերադարձը սկսվել են միայն 1971 թվականի երկրորդ կեսին<ref>[https://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F60813F93C5E127A93C4AB1789D95F458785F9&scp=23&sq=Karameh&st=cse Marvine Howe. 64 families are beginning to rebuild a jordanian town shattered by war // «The New York Times» от 26.12.1971]</ref>: Արաֆաթի տեղակալ Աբու Իյադի խոսքով՝ նրանք նախապես զգուշացվել էին հորդանանցիների կողմից և լքել էին Քարամեհը նախքան գործողության սկսվելը{{sfn|Morris|1999|с=368—369}}: == Կողմերի կորուստները == [ խմբագրել | խմբագրել կոդը ] Ռազմական գործողությունների ավարտից անմիջապես հետո՝ 1968 թվականի մարտի 22-ին, [[Հորդանան|Հորդանանի]] ռազմական հրամանատարության հաղորդագրության մեջ Իսրայելի կորուստները գնահատվում էին որպես «200 զոհված և մեծ թվով վիրավոր զինվորներ, 42-45 տանկ, զրահափոխադրիչներ և մեքենաներ, 3-5 ինքնաթիռ (ներառյալ երեք Mister կործանիչներ)»: Միևնույն ժամանակ, Հորդանանի բանակի սեփական կորուստները գնահատվում էին որպես «200 զոհված և 65 վիրավոր զինվորներ, 10 վնասված տանկ և մի քանի հրետանի»<ref>Неприкрытый акт агрессии Израиля. // «Правда», № 83 (18130) от 23.03.1968 г., стр. 1,5.</ref>: Մարտի 23-ին տեղի ունեցած մամուլի ասուլիսում Հուսեյն թագավորը հայտարարեց, որ Հորդանանը կորցրել է 20 զոհված զինվոր, 65 վիրավոր, 10 տանկ, 10 այլ զրահափոխադրիչներ և 10 թնդանոթ<ref>Middle East Record. Volume 4. 1968. — John Wiley & Sons, Israel Universities Press, 1973. Стр. 369.</ref>: Հետազոտող Եզիդ Սայիգի տվյալներով՝ Հորդանանը կորցրել է 61 զոհ, 108 վիրավոր, վնասվել է 33 տանկ (որոնցից 13-ը ոչնչացվել է), իսկ 39 այլ տրանսպորտային միջոցներ շարքից դուրս են եկել<ref>Armed Struggle and the Search for State: The Palestinian National Movement, 1949—1993. Yezid Sayigh. Clarendon Press. 1997. P.178</ref>: Խորհրդային աղբյուրներն ավելի զգույշ էին Իսրայելի կորուստների գնահատման հարցում. «մոտ 100 զինվոր (33 սպանված և 70 վիրավոր)<ref>''П. Демченко.'' Там, за рекой, — Палестина. — М.: Советская Россия, 1989. — с. 49.</ref>, 4 տանկ, մի քանի զրահափոխադրիչներ և մեքենաներ»<ref>''К. Вишневецкий.'' Новая авантюра израильских агрессоров // «<nowiki/>[[Правда (газета)|Правда]]<nowiki/>», № 82 (18129) от 22.03.1968 г., стр. 1,5</ref>: Իր հերթին, Իսրայելի վարչապետը պաշտոնապես ընդունեց 11 սպանված և 50 վիրավոր զինվորների կորուստը: ^{[ ''աղբյուրը նշված չէ 2431 օր'' ]:} Ներկայումս [[Իսրայելի պաշտպանության բանակի գլխավոր շտաբ|Իսրայելի պաշտպանության բանակի]] կորուստները գնահատվում են 28-30 զոհված և 69 վիրավոր զինվոր, 4 Centurion տանկ , 2 AML-90 զրահամեքենա , 2 M3A1 կիսաթև զրահափոխադրիչ (զրահատեխնիկայի կորուստները, ակնհայտորեն, միայն անդառնալի են) և 1 կորած ինքնաթիռ (վնասվել և վթարի է ենթարկվել վերադարձի ժամանակ)<ref>''Ден Кон-Шербок, Дауд эль-Алами.'' Палестино-израильский конфликт: две точки зрения. — М.: ФАИР-Пресс, 2002. — с. 238.</ref><ref>''Herzog, Chaim; Shlomo Gazit.'' The Arab-Israeli Wars: War and Peace in the Middle East. New York, «Random House», 1982. page 205.</ref>: Մարտադաշտում լքվել են երեք իսրայելական «<nowiki/>[[Centuries of Torment: The First 20 Years|Centurion]]<nowiki/>» տանկ (երկուսը՝ մարտական ​​պատրաստության), մեկ այրված «Sherman», երկու այրված զրահափոխադրիչ, մեկ այրված բեռնատար և մեկ այրված ջիպ։ Բացի այդ, ոչնչացվել է ևս 27 իսրայելական տանկ, որոնցից վեցը ծանր վնասվել են (դրանք քարշակով դուրս են բերվել թշնամու տարածքից)<ref>{{Cite web|url=https://www.haaretz.com/1.5011697|title=Debacle in the Desert. Amir Orer. Haaretz. May 13, 2011|access-date=2019-08-06|archive-date=2018-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20180419071508/https://www.haaretz.com/1.5011697|url-status=live}}</ref>: Հակառակորդի կորուստների գնահատականները նույնպես մեծապես տարբերվում են։ Իսրայելական գնահատականներով՝ հորդանանցի կորուստները կազմել են 61-87 սպանված և 4 գերի վերցված զինվոր, 30-31 տանկ և մեքենա ոչնչացվել կամ վնասվել է, մինչդեռ պաղեստինցիները կորցրել են 100-128 սպանված և 120-150 գերի վերցված զինվոր<ref>{{Cite web|url=http://gazeta.rjews.net/Lib/Rabin/rabin2.html|title=''Ури Мильштейн.'' Рабин: рождение мифа. — Иерусалим: изд-во «Сридут», 1997 (пер. М. Бронштейна)|access-date=2010-09-26|archive-date=2010-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20100828145339/http://gazeta.rjews.net/Lib/Rabin/rabin2.html|url-status=live}}</ref>: Պաղեստինցիները կարծում են, որ իրենց զոհվածների և ձերբակալվածների զգալի մասը քաղաքացիական անձինք էին։ Ամերիկյան տվյալների համաձայն՝ ճակատամարտի ընթացքում իսրայելական կողմից անհետ կորել է 3 զինվոր, իսկ արաբական կողմից գերի է վերցվել 128 զինվոր<ref name="dupuy653">Capture Rate Study. Phase III, Post-World War II Capture Rates. The Dupuy Institute. November 10, 2000. P.65</ref>: == Հետևանքներ == [ խմբագրել | խմբագրել կոդը ] Մի քանի օր անց, [[Հորդանան|Հորդանանի]] և [[Իսրայել|Իսրայելի]] ներկայացուցիչների միջև բանակցությունների արդյունքում, զոհված ԻՍՊԾ զինվորների մարմինների վերադարձման դիմաց, գերի վերցված հորդանանցի զինվորները և որոշ պաղեստինցիներ ազատ արձակվեցին{{sfn|Брасс|2004|с=39—41}}: Երկու կողմերն էլ հայտարարեցին հաղթանակի մասին։ Իսրայելական տեսանկյունից գործողության նպատակները ձեռք բերվեցին. [[Պաղեստին|Պաղեստինի]] ազատագրման կազմակերպության (ՊԱԿ) ամրոց ծառայող բնակավայրը ոչնչացվեց, թշնամին կորուստներ կրեց և ստիպված եղավ իր օպերատիվ բազաները տեղափոխել սահմանից հեռու (ինչը օբյեկտիվորեն բարդացրեց Իսրայելի դեմ դիվերսիաները)։ Մյուս կողմից, Հորդանանի ռազմական հրամանատարության պաշտոնական տվյալների համաձայն (հայտարարվել է 1969 թվականի մայիսի 6-ին կայացած մամուլի ասուլիսում), ճակատամարտից հետո մեկ տարվա ընթացքում՝ մինչև 1969 թվականի մայիսի սկիզբը, իսրայելցիները չեն փորձել ներխուժել Հորդանանի տարածք<ref>''Виктор Тасенков.'' Тревожная ситуация на Ближнем Востоке // «Новое время», № 21 (1251) от 23 мая 1969. стр. 14-15. {{oq|ru|на пресс-конференции 6 мая … представитель иорданской армии сообщил о переходе через Иордан израильского диверсионного отряда, имевшего целью проведение операции на иорданской территории — впервые после нападения на Караме год назад.}}</ref>, չնայած այլ տվյալների համաձայն՝ արդեն 1968 թվականի ապրիլին՝ ճակատամարտից մեկ ամիս անց, հորդանանյան կողմը բողոքել է Իսրայելի շարունակական ասպատակություններից<ref>{{Cite web|url=https://www.jta.org/1968/04/19/archive/israel-silent-on-jordan-complaint-of-israeli-commando-raids|title=Israel Silent on Jordan Complaint of Israeli Commando Raids|access-date=2018-05-23|archive-date=2018-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20180524004206/https://www.jta.org/1968/04/19/archive/israel-silent-on-jordan-complaint-of-israeli-commando-raids|url-status=live}}</ref>: Պաղեստինցիների համար ճակատամարտը խորհրդանշում էր հզոր թշնամուն հաղթելու հնարավորությունը: Հուսեյն թագավորի «Մենք բոլորս ֆիդայիներ ենք<ref>{{Cite web|url=http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods4.html|title=Jordan History, Diplomatic and Military Initiatives (1967—1970)|access-date=2012-05-01|archive-date=2017-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170512034814/http://www.kinghussein.gov.jo/his_periods4.html|url-status=live}}</ref>» հայտարարությունը  ցույց տվեց [[Հաշիմյան Թագավորության]] համերաշխությունը պաղեստինցի փախստականների հետ : Ճակատամարտից հետո Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության ուժը սկսեց աճել. մինչդեռ մինչև 1967 թվականի հունիսը Ֆաթահը ուներ 200-300 ակտիվիստ, 1968 թվականի գարնանը այն հասավ 2000-ի, իսկ 1968 թվականի կեսերին՝ 15000-ի: Արդյունքում Ֆաթահը դարձավ պաղեստինյան դիմադրության շարժման ամենամեծ և ամենաազդեցիկ կազմակերպությունը: Ի հայտ եկան նաև բազմաթիվ նոր կազմակերպություններ, որոնց հիմնական նպատակն էր ոչնչացնել Իսրայելը: Քարամեի ճակատամարտից հետո պաղեստինյան դիմադրության շարժումը կարողացավ բացահայտորեն հիմնել իր բազաները, մարզական ճամբարները և հաստատությունները արաբական երկրներում, իրականացնել քարոզչություն և կամավորներ հավաքագրել [[Հորդանան|Հորդանանում]], [[Սիրիա|Սիրիայում]], [[Եգիպտոս|Եգիպտոսում]] և [[Իրաք|Իրաքում]]: Սակայն, Հորդանանի կառավարության հետ հակամարտությունը հանգեցրեց 1970 թվականի «<nowiki/>[[Սև սեպտեմբեր (կազմակերպություն)|Սև սեպտեմբերի]]<nowiki/>» իրադարձություններին և Պաղեստինի ազատագրման կազմակերպության (ՊԱԿ) արտաքսմանը Հորդանանից։ == Միջազգային մակարդակում == [ խմբագրել | խմբագրել կոդը ] Չորս օր տևած երկարատև քննարկումներից հետո, 1968 թվականի մարտի 25-ին, [[ՄԱԿ|ՄԱԿ-ի]] Անվտանգության խորհուրդը հաստատեց 248-րդ բանաձևը, որը դատապարտում էր Իսրայելի կողմից Հորդանանի վրա կատարված զանգվածային զինված հարձակումը՝ որպես ՄԱԿ-ի կանոնադրության և նախորդ հրադադարի բանաձևերի կոպիտ խախտում: Իսրայելի վարչապետ [[Լևի Էշկոլ|Լևի Էշկոլը]] հիասթափություն հայտնեց [[ՄԱԿ|ՄԱԿ-ի]] Անվտանգության խորհրդի դիրքորոշումից՝ մեղադրելով դրա անդամներին «բացահայտ անարդարության մեջ»<ref>«Правда», № 85 (18132) от 25.03.1968 г., стр. 5</ref>: == Հիշողություն, արտացոլում մշակույթում և արվեստում == [ խմբագրել | խմբագրել կոդը ] Քարամեի ճակատամարտը արաբ հեղինակների մի շարք գրական և գեղարվեստական ​​​​աշխատանքների թեմա է։ Մարտական ​​գործողությունների ավարտից հետո, ոչնչացված իսրայելական «<nowiki/>[[Centuries of Torment: The First 20 Years|Centurion]]<nowiki/>» տանկերից մեկը կանգնեցվեց մայրուղիների խաչմերուկում՝ որպես այնտեղ տեղի ունեցած ճակատամարտի հուշարձան<ref>''П. Демченко.'' Там, за рекой, — Палестина. — М.: Советская Россия, 1989. — с. 48</ref>: Մի փոքր անց ճակատամարտի վայրում կանգնեցվեց հորդանանցի զինվորների հուշարձան: == Գրականություն և այլ աղբյուրներ == [ խմբագրել | խմբագրել կոդը ] * ''Ալեքսանդր Բրաս ։'' Պաղեստինյան ծագումը // Ահաբեկչություն - Պատմություն և արդիականություն ։ - Olma Media Group, 2004։ - 347 էջ - <nowiki>ISBN 5948496694</nowiki> , 9785948496696։ * Պաղեստինյան դիմադրության շարժում // Ռազմական առարկաներ - Ռադիոկողմնաս / [ Ն. Վ. Օգարկովի գլխավոր խմբագրությամբ ]: - <abbr>Մ</abbr>  .: ԽՍՀՄ Պաշտպանության նախարարության ռազմական հրատարակչություն , 1978թ.: - ( Խորհրդային ռազմական հանրագիտարան  ՝ 8 հատորով; 1976-1980թթ ., հատոր 6): * ''Ռաֆայել Էյտան ։'' Զինվորի պատմությունը։ / Թարգմանությունը եբրայերենից՝ Էֆիմ (Եփրեմ) Բաուչի ։ Իսրայել, «Յաիր» հրատարակչություն, 1991 * ''Բեննի Մորիս ։'' Արդար զոհեր. Սիոնիստական-արաբական հակամարտության պատմություն, 1881–2001։ - Knopf, 1999։ - 751 էջ — <nowiki>ISBN 0679744754</nowiki> , 9780679744757։ * Աշխարհ. Իսրայելի գնահատականը։ // «Time»՝ թվագրված 1968 թվականի դեկտեմբերի 13-ով։ Արխիվացված օրինակ՝ թվագրված 2008 թվականի նոյեմբերի 23-ով Wayback Machine- ում։ * Հորդանանի «Վիսամ Մաարակա ալ-Կարամա» մեդալը  շնորհվում է Հորդանանի բանակի զինվորներին, ովքեր մասնակցել են Քարամայի ճակատամարտին։ * Քարամեհի ճակատամարտը հիշատակող պաղեստինյան պաստառներ * Վալախ, Ջեուդա; Այալոն, Աբրահամ; Յիցհակի, Արյե. «Դժոխք» օպերացիա. Էվյաթար Նուրում։ Carta's Atlas of Israel. Հատոր 2 - Երկրորդ տասնամյակ 1961-1971 թթ. Երուսաղեմ, Իսրայել: Carta. 1980 թ. 340g1ym0qbv2ensa2dcihe9gnr0blp6 0 1323788 10722395 10720537 2026-04-08T22:21:40Z SusannaVelijan 164714 /* top */ 10722395 wikitext text/x-wiki Կեղծ դեղամիջոցը [[դեղ]] կամ դեղագործական արտադրանք է, որն արտադրվում և վաճառվում է դրա իսկությունը կամ արդյունավետությունը կեղծ կերպով ներկայացնելու նպատակով: Կեղծ դեղամիջոցը կարող է պարունակել ոչ պատշաճ քանակությամբ ակտիվ բաղադրիչներ, այն կարող է չմետաբոլիզվել օրգանիզմում (մարմնի կողմից չաբսորբցվել), կարող է պարունակել բաղադրիչներ, որոնք պիտակի վրա նշված չեն (որոնք կարող են նաև վնասակար լինել), կամ կարող են լինել սխալ կամ կեղծ փաթեթավորմամբ և մակնշմամբ: Կեղծված դեղամիջոցները սերտ կապված են դեղագործական խարդախությունների հետ: Դեղերի արտադրողները և մատակարարները ավելի ու ավելի ներդրումներ են կատարում քայլերի մեջ, ինչպիսիք են դեղի հետևման և նույնականացման տեխնոլոգիաները, որպեսզի փորձեն նվազագույնի հասցնել կեղծ դեղերի ազդեցությունը<ref>Mark Davison, [http://eu.wiley.com/WileyCDA/WileyTitle/productCd-0470616172.html "Pharmaceutical Anti-Counterfeiting: Combating the Real Danger from Fake Drugs"], Wiley, 2011, 426pp</ref><ref name="Zhao2011">{{Cite journal |vauthors=Bansal D, Malla S, Gudala K, Tiwari P |date=2013 թ․ մարտ |title=Anti-Counterfeit Technologies: A Pharmaceutical Industry Perspective |journal=Sci Pharm |volume=81 |issue=1 |pages=1–13 |doi=10.3797/scipharm.1202-03 |pmc=3617666 |pmid=23641326}}</ref>: Ակտիվ բաղադրիչի անբավարար քանակությամբ հակաբիոտիկները սրում են [[Հակամանրէային դեղամիջոցներ|հակամանրէային]] կայունության խնդիրը<ref>[https://www.bbc.co.uk/news/business-37470667 Counterfeit drugs: 'People are dying every day'] ''[[BBC]]''</ref>: Ճիշտ մակնշված, մատչելի ջեներիկ դեղերը կեղծված չեն, թեև դրանք նույնպես կարող են կեղծվել, ինչպես բրենդային դեղերը, և կարող են հայտնվել հակակեղծարարական հսկողության միջոցառումների թիրախում<ref name="K.Mara">Kaitlin Mara, [http://www.ip-watch.org/weblog/2010/08/02/coverage-of-anti-counterfeit-policy-debate-varies-widely-across-global-media/ Coverage Of Anti-Counterfeit Policy Debate Varies Widely Across Global Media], [[Intellectual Property Watch]], August 2, 2010. Consulted on August 11, 2010.</ref>։ Այս առումով թեժ բանավեճ է ընթանում այն մասին, թե արդյոք «կեղծված արտադրանքն առաջին հերթին սպառնալիք է մարդու առողջությանն ու անվտանգությանը, թե՞ տագնապ առաջացնելը պարզապես հարուստ ազգերի խորամանկ միջոցն է՝ կարեկցանք ստեղծելու իրենց մտավոր սեփականության իրավունքների պաշտպանության ուժեղացման համար»<ref name="K.Mara"/>։ Ջեներիկ դեղերը ենթակա են սովորական կանոնակարգման այն երկրներում, որտեղ դրանք արտադրվում և վաճառվում են։ Վերջերս կատարված հետազոտությունը ենթադրում է, որ անհրաժեշտ է բազմակողմանի գլոբալ ռազմավարություն՝ կանխելու անորակ և կեղծված դեղամիջոցների կիրառումը հատկապես երեխաների շրջանում ՝ ընդգծելով, որ արդյունավետ կանխարգելումը պահանջում է ուժեղ կարգավորող վերահսկողություն, դեղագործական մատակարարման շղթաների բարելավում, առողջապահական կրթություն, միջազգային համագործակցություն և որակյալ դեղամիջոցների հասանելիություն՝ առողջական ռիսկերն նվազեցնելու համար<ref>{{Cite journal |last=Dewan |first=Shailee |last2=Muragundi |first2=Pradeep M. |last3=Ramesh |first3=Vani Lakshmi |last4=Ligade |first4=Virendra S. |last5=Sreedhar |first5=Dharmagadda |last6=Shetty |first6=Adithya D. |date=2025-08-16 |title=Substandard and falsified pediatric medicines in low–middle-income countries: A narrative review on impacts and strategies |url=https://japsonline.com/abstract.php?article_id=4635&sts=2 |journal=Journal of Applied Pharmaceutical Science |doi=10.7324/JAPS.2025.246088 |doi-access=free}}</ref>: == Դեղատոմսով և առանց դեղատոմսի դեղեր == [[File:CBP with bag of seized counterfeit Viagra.jpg|right|thumb|upright|Կեղծ Viagra-ի փաթեթ]] Կեղծված դեղամիջոցները պարունակում են նշված ակտիվ բաղադրիչների (ազդող նյութերի) ավելի քիչ քանակություն<ref>{{Cite journal |last1=Bassat |first1=Quique |last2=Tanner |first2=Marcel |last3=Guerin |first3=Philippe J. |last4=Stricker |first4=Kirstin |last5=Hamed |first5=Kamal |date=2016-01-01 |title=Combating poor-quality anti-malarial medicines: a call to action |journal=Malaria Journal |volume=15 |issue=1 |page=302 |doi=10.1186/s12936-016-1357-8 |issn=1475-2875 |pmc=4888506 |pmid=27251199 |doi-access=free}}</ref> կամ ընդհանրապես չեն պարունակում դրանք, ունեն ավելացված (երբեմն վտանգավոր) խառնուրդներ, փոխարինված բաղադրիչներ, ամբողջությամբ կեղծված են կամ վաճառվում են կեղծ բրենդային անվան տակ։ Բացի այդ, ժամկետանց օրինական դեղերը երբեմն վերամակնշվում են կեղծ ժամկետներով։ Ցածրորակ կեղծ դեղամիջոցները կարող են առաջացնել առողջական մի շարք վտանգավոր հետևանքներ, ներառյալ կողմնակի ազդեցություններ կամ ալերգիկ ռեակցիաներ՝ ի լրումն դրանց ակնհայտ արդյունավետության բացակայության՝ ակտիվ բաղադրիչների քիչ լինելու կամ բացակայությանը։ Քանի որ կեղծարարությունը դժվար է հայտնաբերել, հետաքննել, քանակապես չափել կամ կանխել, կեղծ դեղամիջոցների քանակը դժվար է որոշել։ 2003 թվականին [[Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն|Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը]] (ԱՀԿ) հղում արեց նախնական հաշվարկներին, ըստ որոնց՝ անորակ և/կամ կեղծված դեղերից ստացված տարեկան եկամուտը կազմել է ավելի քան 32 միլիարդ ԱՄՆ դոլար<ref>{{Cite web |date=2004 թ․ օգոստոսի 25 |title=WHO &#124; Substandard and counterfeit medicines |url=https://www.who.int/mediacentre/factsheets/2003/fs275/en/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20031212015225/http://www.who.int/mediacentre/factsheets/2003/fs275/en/ |archive-date=2003 թ․ դեկտեմբերի 12 |access-date=2012 թ․ մարտի 12 |publisher=Who.int}}</ref>։ Կեղծված դեղամիջոցների արտադրության ինքնարժեքի և կեղծարարների կողմից սահմանված գնի միջև առկա զգալի տարբերությունը շահութաբեր խթան է։ Ակտիվ բաղադրիչների ցածր պարունակությամբ կեղծ հակաբիոտիկները կարող են վնաս հասցնել ամբողջ աշխարհում՝ խթանելով [[Դեղակայունություն|դեղակայունության]] զարգացումը։ Հակաբիոտիկներով բուժումները, որոնք չեն ավարտվում պատշաճ կերպով, կարող են վտանգավոր կամ նույնիսկ կյանքին սպառնացող լինել։ Եթե կիրառվում է ցածր ակտիվությամբ կեղծ դեղամիջոց, ապա բուժման կուրսի ավարտը չի կարող լինել լիովին արդյունավետ։ Նոր տեխնոլոգիաները կարող են օգտակար լինել կեղծ դեղերի խնդրի դեմ պայքարում: Օրինակ՝ ռադիոհաճախականային նույնականացումը (RFID), որն օգտագործվում է դեղագործական արտադրանքը հետևելու և նույնականացնելու համար՝ յուրաքանչյուր արտադրանք պարունակող տարաներին անհատական սերիական համարներ տալու միջոցով: ԱՄՆ-ի [[Սննդի և դեղերի վարչություն|Սննդի և դեղերի վարչությունը]] աշխատում է ePedigree համակարգի ուղղությամբ՝ դեղերը գործարանից մինչև դեղատուն հետևելու համար: Այս տեխնոլոգիան կարող է կանխել դեղերի կեղծումը՝ թույլ տալով մեծածախ վաճառողներին և դեղագործներին որոշել առանձին արտադրանքի ինքնությունը և դեղաչափը<ref>{{Cite news |date=2007 թ․ հունվարի 31 |title=Health &#124; Fake drugs caught inside the pack |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/6314287.stm |access-date=2012 թ․ մարտի 12 |publisher=BBC News}}</ref><ref>Williams, J: "Healthcare Distributor", page 81. E.L.F. Publications, Inc., December 2006/January 2007</ref>։ === Չինաստան === Չինաստանի դեղերի, կոսմետիկայի և բժշկական արտադրանքի որակը և անվտանգությունը կարգավորող քաղաքականության, պլանների և ստանդարտների մշակման և վերահսկման համար պատասխանատու մարմինը՝ Դեղերի ազգային վարչությունը պատասխանատվություն չի կրում քիմիական ընկերությունների կողմից արտադրվող և արտահանվող դեղագործական բաղադրիչները կարգավորելու համար: Կարգավորման այս թերությունը, որը հանգեցրեց Չինաստանի համար միջազգային նորությունների զգալի անբարենպաստ լուսաբանմանը, հայտնի էր արդեն մեկ տասնամյակ, բայց Չինաստանի կարգավորող մարմինների համագործակցության դժկամությունը կանխեց իրավիճակի բարելավումը<ref>[https://www.nytimes.com/2007/10/31/world/asia/31chemical.html "Chinese Chemicals Flow Unchecked to World Drug Market"] article reported by Walt Bogdanich, Jake Hooker and Andrew W. Lehren and written by Mr. Bogdanich in ''[[The New York Times]]'' October 31, 2007</ref>: 2005 թվականի մայիսին Չինաստանի "Սինհուա" լրատվական գործակալությունը հաղորդեց, որ [[Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն|Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունը]] ստեղծել է արագ նախազգուշացման համակարգ ՝ աշխարհում առաջին վեբ համակարգը ՝ կեղծ դեղեր արտադրողների գործունեությունը հետևելու համար ՝ հաշվի առնելով կեղծ դեղերի խնդրի աճող սրությունը: === Հնդկաստան === Հնդկաստանի դեղերի գլխավոր կարգավորող Գ. Ն. Սինգհը 2014 թվականի հարցազրույցում ասել է. «Եթե ես ստիպված լինեմ հետևել ԱՄՆ-ի չափանիշներին հնդկական շուկան մատակարարող հաստատությունների տեսչական ստուգման ժամանակ, […] մենք ստիպված կլինենք փակել դրանցից գրեթե բոլորը»<ref>{{Cite web |title=Medicines Made in India Set Off Safety Worries |url=https://www.nytimes.com/2014/02/15/world/asia/medicines-made-in-india-set-off-safety-worries.html?_r=0 |access-date=2014 թ․ փետրվարի 12 |work=[[The New York Times]]}}</ref>: Ըստ 2012 թվականի «Outsourcing Pharma»-ի՝ ամբողջ աշխարհում մատակարարվող կեղծ դեղերի 75%-ն ունեցել է հնդկական ծագում, որին հաջորդում է Եգիպտոսը (7%) և Չինաստանը (6%)<ref>{{Cite web |date=2007 թ․ նոյեմբերի 7 |title=New counterfeit report highlights worrying trends |url=http://www.outsourcing-pharma.com/news/ng.asp?n=81178-oecd-counterfeit-drug-supply-chain |access-date=2012 թ․ մարտի 12 |publisher=Outsourcing-pharma.com}}</ref>։ Ըստ CDSCO-ի պաշտոնական տվյալների 2009-ին հայտարարվել էր միայն 0,046% կեղծված նմուշների մասին<ref>{{Cite web |title=Archived copy |url=http://cdsco.nic.in/report_book_13-7-10.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20120415151707/http://cdsco.nic.in/REPORT_BOOK_13-7-10.pdf |archive-date=2012 թ․ ապրիլի 15 |access-date=2013-07-25}}</ref>: 2017-ին այդ թիվը կազմել է 3,16%՝ անորակ, և 0,0245%՝ կեղծ դեղերի համար<ref>{{Cite news |date=2018 թ․ հոկտեմբերի 30 |title=Fake drugs: the global industry putting your life at risk |url=https://mosaicscience.com/story/fake-drugs-global-antibiotics-amr-counterfeit-meds/ |access-date=2018 թ․ դեկտեմբերի 13 |publisher=Mosaic}}</ref>: Ըստ ASSOCHAM կազմակերպության՝ 2017 թվականին Հնդկաստանի դեղերի մոտ 25%-ը կեղծ են կամ անորակ: Կեղծ դեղերի շուկան գնահատվել է 4,25 միլիարդ ԱՄՆ դոլար<ref name=":0">{{Cite news |title=Fake drugs constitute 25% of domestic medicines market in India: ASSOCHAM |url=http://www.downtoearth.org.in/news/fake-drugs-constitute-25-of-domestic-medicines-market-in-india-assocham-45393 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200523071312/https://www.downtoearth.org.in/news/fake-drugs-constitute-25-of-domestic-medicines-market-in-india-assocham-45393 |archive-date=2020 թ․ մայիսի 23 |access-date=2017-06-05 |language=en}}</ref>: Հիմնական պատճառներն են ՝ * Համապատասխան կանոնակարգերի և վերահսկողության պակաս: * Լաբորատոր սարքավորումների բացակայություն՝ դեղերի մաքրությունը ստուգելու համար: * Թերություններ դեղերի բաշխման համակարգում և սպառողների իրազեկվածության պակաս<ref name=":0" />: 2022 թվականին հնդկական արտադրության հազի օշարակները դարձել են ավելի քան 60 երեխայի մահվան պատճառ Գամբիայում և 20-ի՝ Ուզբեկստանում։ 2023 թվականի հուլիսին Բաղդադի դեղատներից մեկից գնված հնդկական «Cold Out» շշի մեջ հայտնաբերվել է 2,1% էթիլենգլիկոլ, ինչը մոտ 21 անգամ գերազանցում է ընդունված սահմանաչափը։ [[Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն|ԱՀԿ]]-ն հայտարարել է, որ հնդկական ծագման օշարակները պարունակում են դիէթիլենգլիկոլի վտանգավոր մակարդակ, ինչի հետևանքով Կամերունում մահացել է 12 երեխա<ref>{{Cite web |date=2023-07-28 |title=Indian-made cold syrup sent to Iraq contains poison, test shows |url=https://gulfnews.com/world/asia/india/indian-made-cold-syrup-sent-to-iraq-contains-poison-test-shows-1.1690573086352 |access-date=2023-07-29 |website=gulfnews.com |language=en}}</ref>։ === Պակիստան === 2012 թվականի Պակիստանի կեղծ դեղամիջոցների ճգնաժամը բացահայտեց կեղծ դեղերի արտադրության մասշտաբները։ Ավելի քան 100 սրտային հիվանդներ մահացան Փենջաբի սրտաբանության ինստիտուտի կողմից կեղծված դեղի ներարկումից հետո<ref name="tn1">{{Cite web |date=2012 թ․ հունվարի 24 |title=About 100 people have died from spurious antihypertensives in Lahore |url=http://www.thenews.com.pk/article-32278-69-die-from-substandard-medicine- |access-date=2012 թ․ փետրվարի 22 |publisher=Thenews.com.pk}}</ref>։ Մինչ այս ճգնաժամը Պակիստանը չուներ որևէ կարգավորող վերահսկողություն դեղերի արտադրությանը կազմակերպողների նկատմամբ։ Ի պատասխան ճգնաժամի՝ 2012 թվականի փետրվարին վերջապես ստեղծվեց կարգավորող մարմին<ref name=et-dra>{{Cite news |date=2012 թ․ փետրվարի 17 |title=DRA details: President issues ordinance to form drug regulatory body |url=http://tribune.com.pk/story/338000/ordinance-promulgated-pakistan-gets-new-federal-drug-regulatory-body/ |publisher=The Express Tribune}}</ref>։ === Լիբանան === 2025 թվականի հունիսին Լիբանանի իշխանությունները բացահայտեցին խոշոր հանցավոր ցանց, որը Բեյրութի օդանավակայանի միջոցով մաքսանենգ ճանապարհով ներկրում և վաճառում էր քաղցկեղի կեղծ դեղեր, ներառյալ կեղծ իմունոթերապևտիկ դեղամիջոցներ, ինչպիսին է IMFINZI-ն (դուրվալումաբ)։ Այս դեղերը չէին պարունակում ակտիվ բաղադրիչներ և փոխարինվել էին իրական քիմիաթերապևտիկ դեղերով՝ վտանգելով պացիենտների կյանքը։ Դատական հետաքննությունը, որը գլխավորում էր դատավոր Դորա ալ-Խազենը, բացահայտել է առնվազն հինգ մեղավորների, այդ թվում՝ Մոհամադ Խալիլի (նախկին ֆինանսների նախարար Ալի Հասան Խալիլի եղբայրը), նրա նախկին կնոջ (Բեյրութիդեղագործ) և մի անվտանգության սպայի, ով նպաստել է մաքսանենգությանը։ Սկանդալը հանգեցրել է կառավարության հրատապ գործողությունների, դեղատների համատարած ստուգումների և հանրային մեծ վրդովմունքի, քանի որ օրենսդիրները զգուշացրել են, որ Լիբանանում դեղերի մինչև մեկ երրորդը կարող է կեղծ լինել<ref>{{Cite web |last=Nova |first=Redazione Agenzia |date=2025-06-05 |title=Fake Drug Scandal in Lebanon Involves Brother of Former Finance Minister Khalil |url=https://www.agenzianova.com/en/news/fake-drugs-scandal-in-lebanon-involves-brother-of-former-finance-minister-khalil/ |access-date=2025-06-09 |website=Agenzia Nova |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Judicial Inquiry Underway into Major Counterfeit Cancer Drug Scandal |url=https://en.kataeb.org/articles/judicial-inquiry-underway-into-major-counterfeit-cancer-drug-scandal |access-date=2025-06-09 |website=kataeb.org |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Barakat |first=Diana |date=2025-06-05 |title=An international network for smuggling counterfeit cancer drugs has been busted in Lebanon, with several involved individuals, including officers and officials, being arrested. |url=https://www.tesaaworld.com/en/news/international-network-busted-smuggling-counterfeit-cancer-drugs-in-lebanon-arrest-of-involved-individuals-including-officers-and-officials |access-date=2025-06-09 |website=TESAA |language=en}}</ref><ref>{{Cite news |title=Hassan Khalil's brother held in fake cancer drugs case |url=https://www.naharnet.com/stories/en/313258-hassan-khalil-s-brother-held-in-fake-cancer-drugs-case?utm_ |access-date=2025-06-09 |work=Naharnet}}</ref>։ === Միացյալ Նահանգներ === [[File:FDA and the International Mail Facilities (IMFs) (27058270798).jpg|thumb|ԱՄՆ Սննդամթերքի և դեղերի վարչության աշխատակիցը ստուգում է ծանրոցը, որը ենթադրաբար կեղծ դեղեր է պարունակում Նյու Յորքի միջազգային փոստային բաժանմունքում]] Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներում կեղծ դեղերի խնդիրն գնալով աճում է։ 2012-ին վարակված ստերոիդները Բոստոնի մոտակայքում հանգեցրին 11 մարդու մահվան և ևս 100-ի հիվանդացման<ref name=Economist>[https://www.economist.com/international/2012/10/13/bad-medicine "Bad Medicine"], ''The Economist'', Oct. 13, 2012</ref>։ Մեկ այլ դեպքում, քաղցկեղի դեմ «Avastin» դեղամիջոցի սրվակներում ակտիվ բաղադրիչներ չհայտնաբերվեցին։ Սրվակները ձեռք էին բերվել Թուրքիայում, ուղարկվել Շվեյցարիա, ապա Դանիա, վերջապես Միացյալ Թագավորություն, որտեղից էլ արտահանվել էին ԱՄՆ մեծածախ մատակարարներին<ref name="Weaver">{{Cite news |author1=Christopher Weaver |author2=Jeanne Whalen |date=2012 թ․ հուլիսի 20 |title=How fake cancer drugs entered U.S. |url=https://www.wsj.com/articles/SB10001424052702303879604577410430607090226#project%3DDRUGS0720%26articleTabs%3Dinteractive |access-date=2015 թ․ ապրիլի 19 |publisher=[[The Wall Street Journal]]}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Cuomo |first=RE |date=2014 |title=An exploration of counterfeit medicine surveillance strategies guided by geospatial analysis: lessons learned from counterfeit Avastin detection in the US drug supply chain. |journal=BMJ Open |volume=4 |issue=12 |doi=10.1136/bmjopen-2014-006657 |pmc=4256545 |pmid=25468507 |doi-access=free |article-number=e006657}}</ref>։The Wall Street Journal-ը հայտնում է, որ ԱՄՆ-ում մեծածախ դիստրիբյուտորը վարձվել է կանադական դեղագործական ընկերության կողմից, որը նույնպես նրա սեփականությունն է՝ CanadaDrugs.com։ Սա մանրածախ դեղատների կայք է, որը դեղատոմսով դեղեր է վաճառում ամբողջ աշխարհում ՝ կենտրոնանալով ամերիկյան շուկայի վրա<ref name="Weaver"/>։ 2007-2008 թվականների ընթացքում 149 ամերիկացի մահացավ «Heparin» (արյան մակարդումը կանխող դեղ) աղտոտված դեղամիջոցից, որն օրինականորեն ներմուծվել էր ԱՄՆ<ref name=Economist/>։ [[Սննդի և դեղերի վարչություն|FDA]]-ի Քրեական հետաքննությունների գրասենյակի կողմից հետաքննված Albers Medical-ի գործը մինչ օրս ամենաաղմկահարույց օրինակն է։ 2005-ի օգոստոսին Միսսուրիի արևմտյան շրջանի ԱՄՆ դատախազությունը մամուլի հաղորդագրություն տարածեց՝ հայտարարելով, որ երեք ձեռնարկություն և տասնմեկ անձ մեղադրվում են կեղծված, մաքսանենգ ճանապարհով ներկրված և սխալ մակնշված ''Lipitor''-ի ու այլ դեղերի վաճառքի 42 միլիարդ դոլար արժողությամբ դավադրությանը մասնակցելու և գողացված դեղերի վաճառքին մասնակցելու համար։ Այս հետաքննության շրջանակներում [[Սննդի և դեղերի վարչություն|ՍԴՎ]]-ն նախաձեռնեց ավելի քան 18 միլիոն Lipitor հաբերի հետկանչ, ինչը համարվում է ամենամեծ հետկանչը կեղծ դեղամիջոցների քրեական հետաքննությունների պատմության մեջ<ref name="OLA_2005" /><ref name="Florida Man Sentenced for $42 Million Lipitor Fraud ref">{{Cite web |title=Archived copy |url=https://www.justice.gov/usao/mow/news2007/carlow.sen.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809223705/http://www.justice.gov/usao/mow/news2007/carlow.sen.htm |archive-date=2011 թ․ օգոստոսի 9 |access-date=2013 թ․ մարտի 6}}</ref>։ Այս սխեմայի մասնակիցները դավադրություն էին կազմակերպել կեղծված, սխալ մակնշված և ապօրինի ներկրված դեղեր գնելու և վաճառելու համար։ Lipitor-ի և Celebrex-ի արտասահմանյան տարբերակները մաքսանենգ ճանապարհով ԱՄՆ էին ներկրվում Հարավային Ամերիկայից և վերավաճառվում վերափաթեթավորումից հետո՝ դեղերի իրական ծագումը թաքցնելու նպատակով։ Կեղծ Lipitor-ն արտադրվում էր Հարավային Ամերիկայում և մաքսանենգությամբ բերվում ԱՄՆ, որտեղ վաճառվում էր բնօրինակ արտասահմանյան Lipitor-ի հետ խառնված։ Մասնակիցները դավադրություն էին կազմակերպել գնելու, վաճառելու և շրջանառելու գրեթե ութ միլիոն դոլար արժողությամբ Glaxo Smith Kline և Roche ընկերությունների գողացված դեղեր՝ օգտագործելով կեղծ «pedigrees» (ծագումնաբանական փաստաթղթեր) դեղերը «լվանալու» և դրանց գողացված լինելը թաքցնելու համար<ref name="OLA_2005" /><ref name="Florida Man Sentenced for $42 Million Lipitor Fraud ref" />։ Մեղադրանքներ են ներկայացվել նաև կեղծ Procrit-ի, ինչպես նաև կեղծված ու սխալ մակնշված Serostim-ի և Neupogen-ի վաճառքի վերաբերյալ։ Procrit-ը ներարկվող դեղամիջոց է, որն օգտագործվում է [[Անեմիա|անեմիայի]] բուժման համար, Serostim-ը Serono բրենդի սինթետիկ սոմատրոպինն է (այսինքն՝ լաբորատոր մեթոդներով ստացված մարդու [[աճի հորմոն]]), որը վաճառվում է ՄԻԱՎ-ով հարուցված հյուծման դեպքում<ref>{{Cite web |title=Serostim® (somatropin) For Injection &#124; Website For Patients |url=https://serostim.com/ |website=Serostim}}</ref>, իսկ Neupogen-ը ներարկվող դեղ է, որն օգտագործվում է [[Քաղցկեղ|քաղցկեղով]] հիվանդների կողմից՝ [[Լեյկոցիտ|լեյկոցիտների]] արտադրությունը խթանելու և վարակների հաճախականությունը նվազեցնելու նպատակով<ref name="OLA_2005" /><ref name="Florida Man Sentenced for $42 Million Lipitor Fraud ref" />։ 2005-ին FDA-ն կոնգրեսական լսումներ անցկացրեց իրավիճակը վերանայելու համար<ref name="OLA_2005">{{Cite web |author=Randall W. Lutter |date=2005 թ․ նոյեմբերի 1 |title=Hearing on Counterfeit Drugs within the United States |url=https://www.fda.gov/ola/2005/counterfeit1101.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20090118043854/https://www.fda.gov/ola/2005/counterfeit1101.html |archive-date=2009 թ․ հունվարի 18 |website=[[Food and Drug Administration]]}}</ref>։ ԱՄՆ-ն հատկապես գրավիչ շուկա է կեղծարարների համար, քանի որ 2007-ին դեղատոմսով տրվող դեղերի համաշխարհային տարեկան վաճառքի 40%-ը բաժին է ընկել Միացյալ Նահանգներին<ref>{{Cite web |title=IMS Health Reports Global Prescription Sales Grew 6.4 Percent in 2007, to $712 Billion |url=http://imshealth.com/ims/portal/front/articleC/0,2777,6599_3665_83763126,00.html |access-date=2012 թ․ մարտի 12 |publisher=Imshealth.com |location=us}}</ref>։ 2011-ին առաջարկվեց «PROTECT IP Act» օրենքը՝ գովազդը կարգավորելու համար։ 2002-ից 2010 թվականների ընթացքում դեղերի ներմուծումը ԱՄՆ ավելի քան կրկնապատկվել է, ընդ որում դեղերի ակտիվ բաղադրիչների 80%-ը ներկրվում է, ինչն այժմ կազմում է պատրաստի դեղամիջոցների 40%-ը<ref name=Economist/>։ 2015-ին որոշվեց, որ ԱՄՆ բնակիչները, ովքեր դեղերի անհատական ներկրման միջոցով կեղծ արտադրանքի ազդեցությանը ենթարկվելու ամենամեծ ռիսկի տակ են, ունեն հետևյալ բնութագրերը՝ 45-ից բարձր տարիք, բնակություն ԱՄՆ հարավային կամ արևմտյան շրջաններում, հիսպանիկ էթնիկ պատկանելություն, բարձրագույն կրթություն, աղքատության շեմին մոտ կարգավիճակ, ԱՄՆ քաղաքացիության բացակայություն, ճամփորդություններ զարգացող երկրներ, առողջապահական ապահովագրության բացակայություն, ընտանեկան բարձր բժշկական ծախսեր, բժշկական օգնություն գտնելու դժվարություններ, առողջական վիճակի գնահատում որպես բավարար կամ վատ, դեղատոմսի լրացում ինտերնետում և առցանց չատերի օգտագործում առողջության մասին տեղեկանալու համար<ref>{{Cite journal |last1=Zullo |first1=Andrew R. |last2=Dore |first2=David D. |last3=Galárraga |first3=Omar |date=2015 |title=Development and validation of an index to predict personal prescription drug importation by adults in the United States |journal=Journal of Pharmaceutical Health Services Research |volume=6 |issue=1 |pages=33–41 |doi=10.1111/jphs.12088 |pmc=4930104 |pmid=27375777}}</ref>: Վերջին տվյալները հուշում են, որ առողջապահական ապահովագրության տրամադրումը կարող է արդյունավետորեն նվազեցնել ներկրումը և դրան հաջորդող կեղծ դեղերի ազդեցության ռիսկը, հատկապես առանձին ենթախմբերի մոտ<ref>{{Cite journal |last1=Zullo |first1=AR |last2=Howe |first2=CJ |last3=Galárraga |first3=O |date=2016 թ․ փետրվարի 2 |title=Estimating the Effect of Health Insurance on Personal Prescription Drug Importation. |journal=Medical Care Research and Review |volume=74 |issue=2 |pages=178–207 |doi=10.1177/1077558716629039 |pmc=4970983 |pmid=26837427}}</ref>։ === Աֆրիկա === Կեղծված [[Մալարիա|մալարիայի]] դեմ դեղամիջոցները վտանգում են Աֆրիկայում մալարիայի վերահսկմանն ուղղված ջանքերը<ref name=MNT>{{Cite web |last=Nordqvist |first=Christian |date=2012 թ․ հունվարի 17 |title=Fake Antimalarial Medications Undermine Africa Malaria Drive |url=http://www.medicalnewstoday.com/articles/240406.php |access-date=2012 թ․ հունվարի 18 |publisher=[[Medical News Today]]}}</ref>, ներառյալ հակամալարիային կայունության զարգացումը<ref>{{Cite journal |last1=Pyzik |first1=Oksana Zirka |last2=Abubakar |first2=Ibrahim |date=2022-08-18 |title=Fighting the fakes: tackling substandard and falsified medicines |journal=Nature Reviews Disease Primers |language=en |volume=8 |issue=1 |page=55 |doi=10.1038/s41572-022-00387-1 |issn=2056-676X |pmid=35982063 |s2cid=251629409 |doi-access=free}}</ref>: Փաստաթղթավորվել են նաև վտանգավոր ցածր որակի այլ դեղամիջոցներ: 2022 թվականի հոկտեմբերին Գամբիայում առնվազն 70 երեխայի մահը կապված էր Հնդկաստանում արտադրված հազի օշարակների հետ, որոնք պարունակում էին դիէթիլենգլիկոլի և էթիլենգլիկոլի բարձր մակարդակ: Չնայած բժիշկների պնդումներին՝ կառավարության արձագանքը ուշացել էր<ref>{{Cite news |title=As African kids died, doctors fought for ban on toxic Indian syrup |url=https://www.reuters.com/investigates/special-report/health-coughsyrup/ |access-date=2023-05-13 |work=Reuters |language=en}}</ref>: Ըստ [[Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպություն|Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության]] (ԱՀԿ)՝ 2011 թվականին Նիգերիա ներմուծված հակամալարիային դեղերի 64%-ը կեղծ էր<ref name="Economist" />: Մինչև 2023 թվականը անորակ և կեղծված դեղերի խնդիրը որոշակիորեն մեղմացել է պիկային փուլի համեմատ<ref>{{Cite journal |last1=Adeshokan |first1=Oluwatosin |last2=Ro |first2=Christine |date=2023-05-12 |title=Nigeria's marathon struggle against counterfeit medicines |url=https://www.bmj.com/content/381/bmj.p1082 |journal=BMJ |language=en |volume=381 |page=1082 |doi=10.1136/bmj.p1082 |issn=1756-1833 |pmid=37172965 |s2cid=258639594 |url-access=subscription}}</ref>: Նիգերիան Աֆրիկայի խոշորագույն դեղագործական շուկան է, և դրա դեղերի ավելի քան 70%-ը ներմուծվում է Հնդկաստանից և Չինաստանից, որոնք համարվում են «կեղծիքների ամենամեծ աղբյուրը»<ref name="Economist" />: Որպես պատասխան՝ փորձեր են արվել խթանել դեղերի տեղական արտադրությունը, սակայն մարտահրավերները ներառում են անվտանգության բացակայությունը և անկայուն էլեկտրամատակարարումը: Ներդրումներ են կատարվել տեխնոլոգիաների մեջ՝ ցածրորակ դեղերի հայտնաբերումն ու ստուգումը մեծացնելու համար: 2018 թվականին Տրամադոլը՝ հզոր և կախվածություն առաջացնող [[Ափիոնատիպ նյութեր|օփիոիդը]], դարձավ լուրջ խնդիր: Ստեղծվել է հսկայական սև շուկա, և մեծ թվով կախվածություն ունեցողներ մահանում են դեղաչափի չարաշահումից<ref>{{Cite news |author=Assane Diagne |date=2018 թ․ նոյեմբերի 23 |title=Epicenter of fake pharma |url=https://www.dandc.eu/en/article/because-poverty-bad-governance-and-inadequate-infrastructure-african-pharma-markets-are |access-date=2019 թ․ մարտի 7 |work=D+C, development and cooperation}}</ref>: === Միացյալ Թագավորություն === Մեծ Բրիտանիայում դեղատոմսով տրվող դեղերի կարգավորման համար պատասխանատու է MHRA-ն (Դեղամիջոցների և առողջապահական արտադրանքի կարգավորող գործակալություն, Medicines and Healthcare Products Regulatory Agency)<ref>{{Cite web |title=About us |url=https://www.gov.uk/government/organisations/medicines-and-healthcare-products-regulatory-agency/about |access-date=2019-09-01 |website=GOV.UK |language=en}}</ref>: Կեղծված դեղերի ապօրինի շրջանառությունը դեպի Մեծ Բրիտանիա դարձել է աճող խնդիր՝ սահմանին առգրավված անօրինական դեղերի մշտապես աճող քանակով: Մեծ Բրիտանիա ներմուծվող դեղերի մեծ մասը կազմում են արտերկրից մաքսանենգ ճանապարհով բերված [[Էրեկտիլ դիսֆունկցիա|էրեկտիլ դիսֆունկցիայի]] դեղամիջոցները, որոնցից ամենատարածվածներից մեկը Kamagra-ն է ([[Սիլդենաֆիլ (Վիագրա)|Սիլդենաֆիլ ցիտրատ]])<ref>{{Cite web |title=Kamagra- The Fake Medication Used Across The UK |url=https://e-surgery.com/the-counterfeit-medication-used-by-men-across-the-uk/ |access-date=2019-09-01 |website=e-Surgery |language=en-US}}</ref>: Կեղծ դեղերի խնդրի դեմ պայքարելու նպատակով 2013 թվականի հունվարին հրապարակվեց Եվրոպական միության դիրեկտիվը կեղծ դեղամիջոցների վերաբերյալ<ref>{{Cite web |last=J |first=Buzek |title=European Union Directive 2011/62/EC |url=https://ec.europa.eu/health//sites/health/files/files/eudralex/vol-1/dir_2011_62/dir_2011_62_en.pdf |access-date=2019 թ․ օգոստոսի 21 |website=Official Journal of The European Union}}</ref>: Այն ուժի մեջ է մտել 2019 թվականի փետրվարին և պահանջում է, որ Մեծ Բրիտանիայում լիցենզավորված դեղամիջոցն ունենա եզակի նույնականացուցիչ (UI) և բացումը կանխող սարք (anti-tamper device) յուրաքանչյուր փաթեթի վրա: Դեղը բաց թողնող յուրաքանչյուր դեղատուն պարտավոր է ստուգել այդ սարքը և թարմացնել FMD առցանց համակարգը ամեն անգամ փաթեթը տրամադրելիս<ref>{{Cite web |last=PSNC |title=Falsified Medicines Directive (FMD) |url=https://psnc.org.uk/contract-it/pharmacy-regulation/falsified-medicines-directive/ |access-date=2019-09-01 |website=PSNC Main site |language=en-GB}}</ref>: 2025 թվականի նոյեմբերին Մեծ Բրիտանիայի MHRA-ն նախազգուշացրեց, որ կազմակերպված հանցավոր խմբերը սկսել են արտադրել քաշի կորստի համար նախատեսված դեղերի (օրինակ՝ [[Սեմագլյուտիդ|սեմագլուտիդ]]) կեղծ տարբերակներ՝ օգտագործելով բարդ կեղծ փաթեթավորումներ, որոնք սերտորեն նմանակում են օրինական արտադրանքներին: Գործակալությունը զգուշացրել է, որ այս ապօրինի տարբերակները լուրջ վտանգ են ներկայացնում սպառողների առողջության համար<ref>{{Cite news |last=Marsh |first=Sarah |last2=correspondent |first2=Sarah Marsh Consumer affairs |date=2025-11-11 |title=Crime gangs in UK making weight-loss drugs with ‘sophisticated’ fake branding |url=https://www.theguardian.com/society/2025/nov/11/crime-gangs-in-uk-start-making-own-branded-weight-loss-drugs |access-date=2025-11-12 |work=The Guardian |language=en-GB |issn=0261-3077}}</ref>: == Հակակեղծարարական հարթակներ == 2007 թվականին Արևմտյան Աֆրիկայի Գանա պետությունում հիմնադրվեց աշխարհում առաջին անվճար հասանելի հակակեղծարարական հարթակը։ mPedigree<ref>Sample news report here: {{Cite web |title=Ghana News :: Technology to detect counterfeit drugs on trial, ::: Breaking News &#124; News in Ghana &#124; health |url=http://news.myjoyonline.com/health/200803/14868.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20080927180520/http://news.myjoyonline.com/health/200803/14868.asp |archive-date=2008 թ․ սեպտեմբերի 27 |access-date=2010-05-17}}</ref> կոչվող հարթակը հենվում է այդ երկրում առկա GSM ցանցերի վրա՝ դեղագործական սպառողներին և պացիենտներին հնարավորություն տալով անվճար երկկողմանի SMS հաղորդագրության միջոցով ստուգել, թե արդյոք իրենց գնած դեղամիջոցները բնօրինակ աղբյուրից են (պայմանով, որ տվյալ դեղամիջոցի արտադրողը միացած լինի հատուկ համակարգին)։ Դեռևս փորձնական փուլերում գտնվող հարթակի ներդրողները 2009 թվականին հայտարարեցին, որ համագործակցում են Գանայի առողջապահության նախարարության և դեղերի անվտանգության համար պատասխանատու մասնագիտացված գործակալության՝ Սննդամթերքի և դեղերի խորհրդի հետ՝ հարթակը փորձնականից լիարժեք ներդրման փուլ տեղափոխելու համար<ref name="mP">{{Cite web |title=Home page |url=http://www.mpedigree.net/mpedigree/index.php |archive-url=https://web.archive.org/web/20120120065015/http://mpedigree.net/mpedigree/index.php |archive-date=2012 թ․ հունվարի 20 |access-date=2012 թ․ հունվարի 18 |publisher=mPedigree}}</ref><ref>[http://allafrica.com/stories/200806200817.html allAfrica.com: Ghana: Country to Use SMS to Fight Fake Drugs (Page 1 of 1)<!-- Bot generated title -->]</ref>։ Նմանատիպ ծառայություն է ներդրվում նաև Հնդկաստանում<ref>{{Cite news |date=2011 թ․ սեպտեմբերի 29 |title=Detect counterfeit drugs through cloud services technology, system evolved from HP's pilot African project |url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-29/news/30218200_1_counterfeit-drugs-life-saving-drugs-fake-medicines |archive-url=https://archive.today/20131024095059/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2011-09-29/news/30218200_1_counterfeit-drugs-life-saving-drugs-fake-medicines |archive-date=2013 թ․ հոկտեմբերի 24 |work=The Times Of India}}</ref>։ 2010 թվականին Նիգերիայի NAFDAC-ը գործարկեց SMS-ի վրա հիմնված հակակեղծարարական հարթակ՝ օգտագործելով Sproxil ընկերության տեխնոլոգիան<ref>{{Cite web |title=Sproxil fight against counterfeit drugs |url=http://tech.233.com.gh/posts/2011/unwired/sproxil-fight-against-counterfeit-drugs-continues/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323043339/http://tech.233.com.gh/posts/2011/unwired/sproxil-fight-against-counterfeit-drugs-continues/ |archive-date=2012 թ․ մարտի 23 |access-date=2012 թ․ մարտի 12 |publisher=Tech.233.com.gh}}</ref><ref name="allAfrica">{{Cite web |author=Chioma Obinna |author2=Gabriel Olawale |date=2010 թ․ հունիսի 12 |title=Nigeria: NAFDAC Introduces New Anti Counterfeiting Technologies |url=http://allafrica.com/stories/201006141446.html |access-date=2012 թ․ հունվարի 18 |publisher=[[allAfrica]]}}</ref>։ Այդ համակարգը 2011 թվականի փետրվարին ընդունվեց նաև GlaxoSmithKline (GSK) ընկերության կողմից<ref>{{Cite web |last=Ifedigbo |first=Sylva |title=How to identify fake Ampiclox |url=https://www.naijanews.com/2024/01/12/meningitis-killed-190-people-in-2023-says-fg |access-date=2012 թ․ փետրվարի 14 |work=Daily Times Nigeria}}</ref>։ 2011 թվականի ապրիլին CNN-ը հրապարակեց տեսանյութ՝ ընդգծելով Sproxil-ի լուծումը Նիգերիայում կեղծ դեղերի դեմ պայքարում<ref>{{Cite news |title=CNN.com Video |url=http://edition.cnn.com/video/?/video/international/2011/04/04/mpa.purefoy.drugs.battle.cnn |archive-url=https://web.archive.org/web/20111012121946/http://edition.cnn.com/video/?/video/international/2011/04/04/mpa.purefoy.drugs.battle.cnn |archive-date=2011 թ․ հոկտեմբերի 12 |work=CNN}}</ref>։ 2011 թվականի հուլիսին Քենիայի Դեղատնային և թույների խորհուրդը նույնպես ընդունեց տեքստային հաղորդագրությունների վրա հիմնված հակակեղծարարական համակարգերը և հավանություն տվեց Sproxil-ի առաջարկած լուծմանը<ref>{{Cite web |author=Phil Taylor |title=Kenya plans national roll-out of mobile anti-counterfeiting tech |url=http://www.securingpharma.com/40/articles/1000.php |archive-url=https://archive.today/20120910173414/http://www.securingpharma.com/40/articles/1000.php |archive-date=2012 թ․ սեպտեմբերի 10 |access-date=2012 թ․ մարտի 12 |publisher=Securingpharma.com}}</ref>։ 2012 թվականի սկզբին հայտարարվեց, որ Աֆրիկայում ավելի քան մեկ միլիոն մարդ ստուգել է իր դեղերը՝ օգտագործելով Sproxil-ի կողմից մշակված տեքստային հաղորդագրությունների վրա հիմնված վերիֆիկացման ծառայությունը<ref>{{Cite web |title=Sproxil claims milestone with 1 millionth medicine verification |url=http://www.securingpharma.com/sproxil-claims-milestone-with-1-millionth-medicine-verification-/s40/a1178/ |access-date=2012 թ․ փետրվարի 14 |work=SecuringPharma}}</ref>։ ePedigree-ն ևս մեկ կարևոր համակարգ է կեղծ դեղերի ավտոմատ հայտնաբերման համար։ Այնպիսի նահանգներ, ինչպիսին է Կալիֆոռնիան, ավելի ու ավելի հաճախ են պահանջում դեղագործական ընկերություններից ստեղծել և պահպանել ePedigree-ներ յուրաքանչյուր ապրանքի համար, որի հետ նրանք գործ ունեն<ref>{{Cite web |title=Board of Pharmacy - Information on E-Pedigree |url=http://www.pharmacy.ca.gov/about/e_pedigree.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20080719212651/http://www.pharmacy.ca.gov/about/e_pedigree.shtml |archive-date=2008 թ․ հուլիսի 19 |access-date=2008-07-20}} </ref>։ 2007 թվականի հունվարին [[EPCglobal]]-ը վավերացրեց «Pedigree Standard»-ը որպես միջազգային ստանդարտ, որը սահմանում է ապրանքի կյանքի պատմության [[XML]] նկարագրությունը կամայականորեն բարդ մատակարարման շղթայում<ref>{{Cite web |title=Pedigree Standard |url=http://www.epcglobalinc.org/standards/pedigree |archive-url=https://web.archive.org/web/20100817203951/http://www.epcglobalinc.org/standards/pedigree/ |archive-date=2010 թ․ օգոստոսի 17 |access-date=2015-05-21 |website=www.epcglobalinc.org}}</ref>։ == Ապօրինի թմրամիջոցներ == Ապօրինի թմրամիջոցները կարող են հեշտությամբ կեղծվել, քանի որ դրանց կամ դրանց փաթեթավորումը կարգավորող ոչ մի ստանդարտ կամ կանոնակարգ գոյություն չունի, թեև անօրինական դեղամիջոցների որոշ տեսակներ վաճառվում են «բրենդային անուններով»՝ ցույց տալու համար, որ պահպանվել են որոշակի ստանդարտներ կամ դեղաչափեր (ինչպես 1960-ականների [[ԼՍԴ]]-ի դեպքում, որը վաճառվում էր ներծծող թղթի վրա տպված պատկերներով կամ լոգոներով): Այս ապօրինի «բրենդները» նույնպես կարող են կեղծվել թմրավաճառների կողմից, ովքեր ցանկանում են իրենց ապրանքն ավելի բարձր գնով վաճառել: Կեղծված ապօրինի և ժամանցային թմրամիջոցները տարբերվում են այնպիսի արտադրանքներից, որոնք ընդհանրապես չեն պարունակում որևէ ակտիվ բաղադրիչ (օրինակ՝ երբ [[Լակտուլոզա|լակտոզայի]] փոշին վաճառվում է որպես [[հերոին]], կամ չորացրած խոտաբույսերը, ինչպիսին է օրեգանոն, վաճառվում են որպես [[Կաննաբինոիդներ|կանաբիս]]), մինչև այնպիսի դեպքեր, երբ ակտիվ բաղադրիչները «կտրվում» են լուծիչով (ինչպես [[Կոկաին|կոկաինի]] և լակտոզայի փոշու խառնուրդի դեպքում), և դեպքեր, երբ նշված ակտիվ բաղադրիչները փոխարինվում են ավելի էժան նյութով (օրինակ՝ երբ [[Մեթամֆետամին|մետամֆետամինը]] վաճառվում է որպես կոկաին): Լուծիչների օգտագործումն ապօրինի թմրամիջոցներում նվազեցնում է դրանց ազդեցության ուժը և դժվարացնում օգտատերերի համար համապատասխան դեղաչափի որոշումը: Լուծիչները ներառում են «սննդամթերք (ալյուր և մանկական կաթնախառնուրդ), շաքարներ ([[Գլյուկոզ|գլյուկոզա]], [[Լակտուլոզա|լակտոզա]], [[Մալթոզա|մալտոզա]] և [[մանիտոլ]]) և անօրգանական նյութեր, ինչպիսիք են տարբեր փոշիները»<ref>{{Cite web |title=NCJRS Abstract - National Criminal Justice Reference Service |url=http://www.ncjrs.gov/App/publications/Abstract.aspx?id=182672 |access-date=2012 թ․ մարտի 12 |publisher=Ncjrs.gov}}</ref>: Օգտագործվող լուծիչները հաճախ կախված են նրանից, թե գնորդներն ինչպես են սպառում տվյալ թմրամիջոցը: Թմրավաճառները, ովքեր [[հերոին]] են վաճառում ներարկման նպատակով, այն լուծում են այլ նյութերով, քան նրանք, ովքեր վաճառում են ծխող կամ քթով ներշնչող (ինսուֆլյացիա) օգտատերերին: Այն լուծիչները, որոնք հերոինի ներարկման համար հեշտությամբ լուծույթ են կազմում ջրի հետ, կարող են խնդրահարույց լինել փոշին քթով քաշողների համար: Երբ կոկաինը խառնվում է լուծիչների հետ ներարկման նպատակով, «...լուծիչները կարող են առաջացնել լուրջ թարախակույտեր և ցավ, եթե օգտատերը վրիպում է [[Երակներ|երակից]] և ներարկումը կատարում [[Մկանային հյուսվածք|մկանային հյուսվածքի]] մեջ»<ref>Office of National Drug Control Policy - Publications - Pulse Check: Trends in Drug Abuse, Summer 1997</ref>: «Լուծիչներ և խառնուրդներ հաճախ ավելացվում են No. 3 հերոինին», ներառյալ շաքար, քինին, [[Բարբիտուրատներ|բարբիտալ]] և [[կոֆեին]], որոնցից մի քանիսը «կարող են առաջացնել լուրջ կողմնակի ազդեցություններ»: Նյու Յորքի բժշկական փորձագետ դոկտոր Հիրշը պնդում էր, որ ապօրինի թմրամիջոցներ գնելը «...նման է ռուսական ռուլետկա խաղալուն», քանի որ «հնարավոր չէ իմանալ, թե հերոին վաճառողն ինչ է սահեցրել փաթեթների մեջ»: Որոշ դեպքերում, եթե վաճառողը ժամանակ չի հատկացնում թմրամիջոցը լակտոզայով կամ այլ լցոնիչներով լուծելու համար, վաճառվում է «հերոինի շատ հզոր խառնուրդ», ինչը կարող է հանգեցնել դեղաչափի չարաշահման<ref>{{Cite news |last=Tr |first=Joseph B. |date=1994 թ․ սեպտեմբերի 4 |title=Potent New Blend of Heroin Ends 8 Very Different Lives |url=https://www.nytimes.com/1994/09/04/nyregion/potent-new-blend-of-heroin-ends-8-very-different-lives.html?pagewanted=2 |access-date=2010 թ․ ապրիլի 30 |work=The New York Times}}</ref>: Պնդումները, թե ապօրինի թմրամիջոցները պարբերաբար խառնվում են այնպիսի նյութերի հետ, ինչպիսիք են առնետի թույնը և ջարդված ապակին (որոնք հաճախ հիշատակվում են հակաթմրանյութային թռուցիկներում), հիմնականում հիմնավորված չեն<ref>{{Cite web |title=Ecstasy - common misconceptions |url=http://www.drugscope.org.uk/resources/mediaguide/ecstasymyths.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20120216233149/http://www.drugscope.org.uk/resources/mediaguide/ecstasymyths.htm |archive-date=2012 թ․ փետրվարի 16 |access-date=2012 թ․ հունվարի 18 |publisher=[[DrugScope]]}}</ref>։ Որոշ երկրներ, քաղաքներ և կազմակերպություններ ներդնում են թմրամիջոցների ստուգման ծառայություններ՝ ռիսկերը ավելի ճշգրիտ գնահատելու համար: == COVID-19 համավարակի ընթացքում կեղծված դեղամիջոցները == COVID-19 համավարակը մեծացրել է կեղծված դեղամիջոցների արտադրությունը, բաշխումը և առևտուրը, հատկապես ցածր և միջին եկամուտ ունեցող երկրներում, քանի որ համավարակի շուրջ առկա ապատեղեկատվությունը, ուշադրության շեղումը և շփոթմունքը մարդկանց դարձրել են խոցելի և կախված առողջապահությունից<ref>{{Cite web |last1=Hansford |first1=Brian |title=Increased trafficking in falsified medical products due to COVID-19, says UNODC research |url=https://www.unodc.org/unodc/en/press/releases/2020/July/increased-trafficking-in-falsified-medical-products-due-to-covid-19--says-unodc-research.html |website=United Nations: Office on Drugs and Crime |language=en}}</ref>: Գիտական վերլուծությունները ցույց են տվել, որ կրիտիկական նշանակություն ունեցող դեղերի՝ ինչպիսիք են [[Հակավիրուսային դեղեր|հակավիրուսային]] միջոցները, [[Սեդատիվ դեղամիջոցներ|սեդատիվները]] և [[Պատվաստանյութ|պատվաստանյութերը]], պակասուրդը՝ զուգորդված գլոբալ մատակարարման շղթաների խափանումների, ինչպես նաև սպառողների և հաստատությունների՝ ոչ պաշտոնական ու էլեկտրոնային շուկաներից մեծացած կախվածության հետ, ուժեղացրել են կեղծված ապրանքների ներթափանցումը<ref>{{Cite journal |last1=Ziavrou |first1=Kalliroi S. |last2=Noguera |first2=Stephen |last3=Boumba |first3=Vassiliki A. |date=2022 թ․ սեպտեմբեր |title=Trends in counterfeit drugs and pharmaceuticals before and during COVID-19 pandemic |journal=Forensic Science International |volume=338 |doi=10.1016/j.forsciint.2022.111382 |pmc=9277998 |pmid=35882074 |article-number=111382}}</ref>: [[Միավորված ազգերի կազմակերպություն|ՄԱԿ]]-ի [[Թմրամիջոցների և հանցավորության դեմ պայքարի գրասենյակ|Թմրամիջոցների և հանցավորության դեմ պայքարի գրասենյակը]] (UNODC) և Ինտերպոլը փաստաթղթավորել են կեղծված բժշկական արտադրանքի ապօրինի շրջանառության և առգրավումների կտրուկ աճ՝ կապված թուլացած կարգավորող համակարգերի չարտոնված շահագործման հետ, հատկապես ցածր և միջին եկամուտ ունեցող տարածաշրջաններում<ref>{{Cite web |title=Global operation sees a rise in fake medical products related to COVID-19 |url=https://www.interpol.int/en/News-and-Events/News/2020/Global-operation-sees-a-rise-in-fake-medical-products-related-to-COVID-19 |website=www.interpol.int |language=en}}</ref>: Բժշկական մարդաբանի տեսանկյունից՝ քննադատական մոտեցումները ցույց են տալիս, թե ինչպես են կառուցվածքային անհավասարությունները, ինչպիսիք են նեոլիբերալ քաղաքական տնտեսությունը, գաղութատիրական ժառանգությունը և մարգինալացված առողջապահական ենթակառուցվածքները, ձևավորել դեղամիջոցների շրջանառության օրինաչափությունները և կեղծման ռիսկերը համավարակի ժամանակ<ref>{{Cite journal |last1=Gamlin |first1=Jennie |last2=Segata |first2=Jean |last3=Berrio |first3=Lina |last4=Gibbon |first4=Sahra |last5=Ortega |first5=Francisco |date=2021 թ․ հունիսի 14 |title=Centring a critical medical anthropology of COVID-19 in global health discourse |url=https://gh.bmj.com/content/6/6/e006132 |journal=BMJ Global Health |language=en |volume=6 |issue=6 |doi=10.1136/bmjgh-2021-006132 |pmc=8206169 |pmid=34127443 |article-number=e006132}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Moshoeshoe |first1=R. J. |last2=Enslin |first2=G. M. |last3=Katerere |first3=D. R. |date=2022 թ․ հունվարի 5 |title=An exploratory assessment of the legislative framework for combating counterfeit medicines in South Africa |journal=Journal of Pharmaceutical Policy and Practice |language=en |volume=15 |doi=10.1186/s40545-021-00387-8 |pmc=8730303 |pmid=34986899 |doi-access=free |article-number=3}}</ref><ref>{{Cite web |last1=Gibbon |first1=Sahra |last2=Daly |first2=Lewis |last3=Parkhurst |first3=Aaron |last4=Ryan |first4=Carrie |last5=Salali |first5=Gul Deniz |last6=Tasker |first6=Alexander |date=2020 թ․ ապրիլի 29 |title=Biosocial Medical Anthropology in the Time of Covid-19. New Challenges and Opportunities |url=https://discovery.ucl.ac.uk/id/eprint/10110622/ |website=discovery.ucl.ac.uk}}</ref>: == Կեղծված թմրամիջոցները երեկույթների միջավայրում == Վերջին տարիներին նկատելիորեն աճել է երեկույթների համար նախատեսված կեղծված թմրամիջոցների տարածվածությունը, որոնք սովորաբար վաճառվում են որպես էքստազի ([[MDMA]]) և [[կոկաին]]<ref>{{Cite journal |last1=Friedman |first1=Joseph |last2=Ciccarone |first2=Daniel |date=2025 թ․ հունվար |title=The public health risks of counterfeit pills |journal=The Lancet Public Health |language=en |volume=10 |issue=1 |pages=e58–e62 |doi=10.1016/S2468-2667(24)00273-1 |pmc=12101522 |pmid=39755415}}</ref>: Այս կեղծ նյութերը պարունակում են անհայտ և վտանգավոր խառնուրդներ՝ առաջացնելով առողջական լուրջ ռիսկեր, ինչպիսիք են թունավորումը և դեղաչափի չարաշահումը<ref>{{Cite web |title=Substandard and falsified medical products |url=https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/substandard-and-falsified-medical-products |access-date=2025-08-16 |website=www.who.int |language=en}}</ref>: Կեղծված թմրամիջոցները հատկապես տարածված են սոցիալական միջավայրերում, օրինակ՝ բազմօրյա երաժշտական փառատոններում ամբողջ աշխարհում, որտեղ թմրամիջոցների ժամանցային օգտագործումը խիստ նորմալացված է<ref>{{Cite journal |last1=Palamar |first1=Joseph J. |last2=Sönmez |first2=İbrahim |date=2022-02-05 |title=A qualitative investigation exploring why dance festivals are risky environments for drug use and potential adverse outcomes |journal=Harm Reduction Journal |volume=19 |issue=1 |page=12 |doi=10.1186/s12954-022-00598-5 |issn=1477-7517 |pmc=8817488 |pmid=35120530 |doi-access=free}}</ref>: Այս միջավայրերում թմրամիջոցների սպառումը հաճախ տեղի է ունենում փոխկապակցված գործողությունների միջոցով, որոնք ամրապնդում են սոցիալական կապերը և հեշտացնում հուզական հաղորդակցությունը մասնակիցների միջև: Մարդաբանական հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ նման երեկույթները ստեղծում են ինտենսիվ հուզական էներգիա՝ դրդելով անհատներին ավելի շատ արժևորել խմբի ներսում առկա ընդհանուր փորձառությունն ու վստահությունը, քան նյութի իսկության գնահատումը<ref>{{Cite journal |last1=Grønnestad |first1=Trond E |last2=Sagvaag |first2=Hildegunn |last3=Lalander |first3=Philip |date=2020-02-01 |title=Interaction rituals in an open drug scene |journal=Nordic Studies on Alcohol and Drugs |language=EN |volume=37 |issue=1 |pages=86–98 |doi=10.1177/1455072519882784 |issn=1455-0725 |pmc=7434191 |pmid=32934595}}</ref>: Խառնուրդներ պարունակող նյութերից բխող ռիսկերը նվազեցնելու համար որոշ երեկույթներ ներդրել են հաբերի ստուգման ծառայություններ, որոնք հնարավորություն են տալիս օգտատերերին ստուգել թմրամիջոցի պարունակությունը նախքան օգտագործումը: Այնուամենայնիվ, այս ծառայությունների օգտագործումը զգալիորեն պայմանավորված է սոցիալական դինամիկայով, հատկապես հասակակիցների նորմերով: Երեկույթները այն միջավայրերում, որտեղ թմրամիջոցների օգտագործումը հազվադեպ է հարցականի տակ դրվում, անհատները կարող են խուսափել թեստավորումից՝ խմբի կողմից ընդունված մնալու կամ բացասական քննադատություններից խուսափելու համար<ref>{{Cite journal |last1=Davis |first1=Samantha |last2=Wallace |first2=Bruce |last3=Van Roode |first3=Thea |last4=Hore |first4=Dennis |date=2022-11-30 |title=Substance Use Stigma and Community Drug Checking: A Qualitative Study Examining Barriers and Possible Responses |journal=International Journal of Environmental Research and Public Health |language=en |volume=19 |issue=23 |doi=10.3390/ijerph192315978 |issn=1660-4601 |pmc=9740784 |pmid=36498052 |doi-access=free |article-number=15978}}</ref>: Սա ցույց է տալիս, թե ինչպես են մշակութային և սոցիալ-տարածական ազդեցությունները ներգործում վնասի նվազեցմանն ուղղված միջոցառումների վրա՝ ընդգծելով ավելի լայն համատեքստային գործոնների դերը կեղծված թմրամիջոցների ռիսկերին արձագանքելու հարցում՝ անհատական պատասխանատվությունից անդին<ref>{{Cite journal |last1=Collins |first1=Alexandra B. |last2=Boyd |first2=Jade |last3=Cooper |first3=Hannah L.F. |last4=McNeil |first4=Ryan |date=2019 թ․ օգոստոս |title=The intersectional risk environment of people who use drugs |journal=Social Science & Medicine |volume=234 |doi=10.1016/j.socscimed.2019.112384 |issn=0277-9536 |pmc=6719791 |pmid=31254965 |article-number=112384}}</ref>: == Փաթեթավորում == {{multiple image | direction = vertical | width = 200 | footer = | image1 = CD-3- Fighting Counterfeit Drugs (8675484534).jpg | caption1 = Two drug packages appear to be identical in normal light | image2 = CD-3- Fighting Counterfeit Drugs (8674379559).jpg | caption2 = Selective UV wavelength identifies counterfeit package on left}}Փաթեթավորման անհատական կնիքները, վավերացման պիտակները, հոլոգրամները և պաշտպանիչ տպագրությունը կարող են լինել անվտանգության ամբողջական համակարգի արժեքավոր մասեր: Դրանք օգնում են հաստատել, որ ներփակված դեղամիջոցները համապատասխանում են փաթեթի վրա նշվածին: Այնուամենայնիվ, դեղեր կեղծողները հաճախ համագործակցում են փաթեթավորում կեղծողների հետ, որոնցից ոմանք կարող են լինել բավականին հմտացած: Փաթեթավորման ոչ մի համակարգ լիովին անվտանգ չէ: == Ծանոթագրություններ == {{Reflist|32em}} == Արտաքին հղումներ == * {{Cite web |title=Fake Prescription Pills |url=https://www.dea.gov/factsheets/fake-prescription-pills |publisher=Drug Enforcement Administration (DEA)}} * {{Cite web |date=2023 թ․ հունիսի 6 |title=Misuse of Prescription, Opioids, and Fake Pills |url=https://www.samhsa.gov/substance-use/learn/prescriptions-opioids |website=www.samhsa.gov |language=en}} {{Medical resources | ICD11 = {{ICD11|3A9Y}} | ICD10 = {{ICD10|D74}} | ICD10CM = <!-- {{ICD10CM|Xxx.xxxx}} --> | ICD9 = {{ICD9|289.7}} | ICDO = | OMIM = | MeshID = D008708 | DiseasesDB = 8100 | SNOMED CT = 38959009 | Curlie = | MedlinePlus = 000562 | eMedicineSubj = med | eMedicineTopic = 1466 | eMedicine_mult = {{eMedicine2|emerg|313}} {{eMedicine2|ped|1432}} | PatientUK = | NCI = | GeneReviewsNBK = | GeneReviewsName = | NORD = | GARDNum = | GARDName = | RP = 67690 | AO = | WO = | OrthoInfo = | Orphanet = | Scholia = Q748442 | OB = }} 0m543u12cp8g22dbaybmey4c7ar3f02 0 1323793 10722259 10721576 2026-04-08T16:17:36Z Խմբագրող 136173 Վերահղվում է դեպի [[Ապառուսականացում]] 10722259 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Ապառուսականացում]] 32v988xs2n1ryipvoljzr60rz6az465 102 1323871 10722483 10722090 2026-04-09T07:28:13Z Beko 1511 Beko տեղափոխեց էջը «[[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց]]»-ից «[[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական վիքիամիս 2026/Դասընթաց]]» առանց վերահղում թողնելու 10722090 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font-size:120%; padding-right; font-family:Georgia, serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:center; color: #666; font-size:150%;padding-right:20px;">'''Ֆինանսական միամսյակի դասընթաց'''</span><br /><span style="float:center; color: #666; font-size:100%;padding-right:20px;">'''ապրիլի 8-30, 2026'''</span> <br /><span style="float:right; color: #666; font-size: 100%;padding-right:20px;"> Վիքիպեդիայի խմբագրական հմտությունների ուսուցում<br> Վիքիպեդիայի հոդվածների ստեղծում և բարելավում</span> |} {{clear}} «Վիքիմեդիա Հայաստանը» ABCFinance.am / ՀՀ Կենտրոնական բանկի հետ համատեղ մայիսի 1-30-ը հայերեն Վիքիպեդիայում կազմակերպում է ֆինանսատնտեսական հոդվածների խմբագրման մրցույթ։ Գրանցված նորեկ մասնակիցների համար ապրիլի 8-30-ը «Վիքիմեդիա Հայաստանի» գրասենյակում և առցանց կազմակերպվում է վիքիխմբագրման հմտությունների դասընթաց։ <center>{{Ստեղ|target={{fullurl:hy:Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց/մասնակիցներ}}|text='''Մասնակիցներ'''|class=ui-button-Blue ui-button-large|external=true}}</center> <center>{{Ստեղ|target={{fullurl:hy:Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց/ցանկեր}}|text='''Հոդվածների ցանկեր'''|class=ui-button-Blue ui-button-large|external=true}}</center> |} kfuwdcni27jxa50ugp6la86g4o7lem8 10722486 10722483 2026-04-09T07:29:13Z Beko 1511 10722486 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font-size:120%; padding-right; font-family:Georgia, serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:center; color: #666; font-size:150%;padding-right:20px;">'''Ֆինանսատնտեսական վիքիամսի դասընթաց'''</span><br /><span style="float:center; color: #666; font-size:100%;padding-right:20px;">'''ապրիլի 8-30, 2026'''</span> <br /><span style="float:right; color: #666; font-size: 100%;padding-right:20px;"> Վիքիպեդիայի խմբագրական հմտությունների ուսուցում<br> Վիքիպեդիայի հոդվածների ստեղծում և բարելավում</span> |} {{clear}} «Վիքիմեդիա Հայաստանը» ABCFinance.am / ՀՀ Կենտրոնական բանկի հետ համատեղ մայիսի 1-30-ը հայերեն Վիքիպեդիայում կազմակերպում է ֆինանսատնտեսական հոդվածների խմբագրման մրցույթ։ Գրանցված նորեկ մասնակիցների համար ապրիլի 8-30-ը «Վիքիմեդիա Հայաստանի» գրասենյակում և առցանց կազմակերպվում է վիքիխմբագրման հմտությունների դասընթաց։ <center>{{Ստեղ|target={{fullurl:hy:Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց/մասնակիցներ}}|text='''Մասնակիցներ'''|class=ui-button-Blue ui-button-large|external=true}}</center> <center>{{Ստեղ|target={{fullurl:hy:Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց/ցանկեր}}|text='''Հոդվածների ցանկեր'''|class=ui-button-Blue ui-button-large|external=true}}</center> |} 6nuu0x4mxdhf5f00ci9msn0sj3o5dsg 10722487 10722486 2026-04-09T07:30:31Z Beko 1511 10722487 wikitext text/x-wiki __NOTOC__ {| style="width:100%; padding:0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="height:100%; width:75%; margin:0; padding:0; vertical-align:top; -moz-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; -webkit-box-shadow: 5px 0px 5px #ccc; box-shadow: 5px 0px 5px #ccc;" | {| style="height:100%; width:100%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="font-size:120%; padding-right; font-family:Georgia, serif; color:#4a4a4a; padding:5px 0; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #ccc; vertical-align:middle;" | <span style="float:center; color: #666; font-size:150%;padding-right:20px;">'''Ֆինանսատնտեսական վիքիամսի դասընթաց'''</span><br /><span style="float:center; color: #666; font-size:100%;padding-right:20px;">'''ապրիլի 8-30, 2026'''</span> <br /><span style="float:right; color: #666; font-size: 100%;padding-right:20px;"> Վիքիպեդիայի խմբագրական հմտությունների ուսուցում<br> Վիքիպեդիայի հոդվածների ստեղծում և բարելավում</span> |} {{clear}} «Վիքիմեդիա Հայաստանը» ABCFinance.am / ՀՀ Կենտրոնական բանկի հետ համատեղ մայիսի 1-30-ը հայերեն Վիքիպեդիայում կազմակերպում է ֆինանսատնտեսական հոդվածների խմբագրման մրցույթ։ Գրանցված նորեկ մասնակիցների համար ապրիլի 8-30-ը «Վիքիմեդիա Հայաստանի» գրասենյակում և առցանց կազմակերպվում է վիքիխմբագրման հմտությունների դասընթաց։ <center>{{Ստեղ|target={{fullurl:hy:Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական վիքիամիս 2026/Դասընթաց/մասնակիցներ}}|text='''Մասնակիցներ'''|class=ui-button-Blue ui-button-large|external=true}}</center> <center>{{Ստեղ|target={{fullurl:hy:Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական վիքիամիս 2026/Դասընթաց/ցանկեր}}|text='''Հոդվածների ցանկեր'''|class=ui-button-Blue ui-button-large|external=true}}</center> |} t12grud1kz5b58f1zb210a0d549q4hf 0 1323918 10722172 10721488 2026-04-08T12:22:07Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 +[[Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ]] 10722172 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Համալսարան}} '''Սլովակիայի բժշկական համալսարան''' (ՍԲՀ) ({{lang-sk|Slovenská zdravotnícka univerzita}}) պետական ​​«համալսարանական տիպի քոլեջ», որի գրասենյակը գտնվում է [[Սլովակիա]]յի մայրաքաղք [[Բրատիսլավա]]յում։ Այն ստեղծվել է օրենքով 2002 թվականի հունիսի 25-ին՝ ուժի մեջ մտնելով 2002 թվականի սեպտեմբերի 1-ից և փոխարինել է Սլովակիայի բժշկական ասպիրանտուրայի ակադեմիային (Slovenská postgraduálna akadémia medicíny): Սլովակիայի բժշկական համալսարանը կրթական հաստատություն է, որը պահպանում է Սլովակիայում առողջապահության ոլորտի աշխատողների մասնագիտացված ուսումնասիրությունների և շարունակական կյանքի ընթացքում կրթության ավանդույթները։ == Պատմություն == Բժիշկների ասպիրանտուրայի սլովակական ինստիտուտը, որը հիմնադրվել է 1953 թվականի մայիսի 1-ին [[Տրենչին]]ում, դրել է Սլովակիայում առողջապահության ոլորտի մասնագետների կրթության հիմքերը։ 1966 թվականի հուլիսի 7-ից ինստիտուտը տեղափոխվեց Բրատիսլավայի նոր շենք՝ նոր անվամբ՝ «Բժիշկների և դեղագործների հետագա կրթության ինստիտուտ», որը գործեց մինչև 1991 թվականը։ 1991 թվականի հուլիսի 1-ին անվանումը փոխվեց՝ դառնալով Առողջապահության մասնագետների հետագա կրթության ինստիտուտ, իսկ ավելի ուշ, գործնականում առկա պահանջներից ելնելով, 1998 թվականի նոյեմբերի 1-ին կատարված վերջին փոփոխությունը այն վերածեց Բրատիսլավայի Սլովակիայի բժշկական ասպիրանտուրայի ակադեմիայի։ 2002 թվականի սեպտեմբերի 1-ին Սլովակիայի Հանրապետության Ազգային խորհրդի թիվ 401/2002 ժողովի կողմից Սլովակիայի բժշկական համալսարանը պետական ​​բարձրագույն ուսումնական հաստատություն ստեղծելու մասին ընդունված օրենքով Բրատիսլավայում հիմնադրվեց Սլովակիայի բժշկական համալսարանը։ Բրատիսլավայի Սլովակիայի բժշկական համալսարանը Սլովակիայի միակ համալսարանն է, որը բարձրագույն կրթության բոլոր երեք աստիճաններում ապահովում է մոնոթեմատիկ կրթություն առողջապահական մասնագիտությունների համար, և միևնույն ժամանակ, միակ հաստատությունն է, որը 1953 թվականից ի վեր երաշխավորել է Սլովակիայի առողջապահության ոլորտի աշխատողների համալիր կրթությունը՝ տարբեր անվանումներով։ == Միջազգային բժշկական ֆակուլտետ == Սլովակիայի բժշկական համալսարանն ունի անգլերենի և սլովակերենի ծրագրեր։ Այն բացվել է 2012-2013 ուսումնական տարում, լիովին հավատարմագրված է և ընդգրկված է Բժշկական դպրոցների համաշխարհային տեղեկատուում (http://www.wdoms.org/): == Ֆակուլտետներ == Համալսարանն ունի չորս ֆակուլտետ՝ * Բժշկական ֆակուլտետ<ref>[http://eng.szu.sk/index.php?id=378]</ref> * Հանրային առողջապահության ուսումնասիրությունների ֆակուլտետ<ref>[http://eng.szu.sk/index.php?&menu=202]</ref> * Բուժքույրական և մասնագիտական ​​առողջապահության ուսումնասիրությունների ֆակուլտետ<ref>[http://eng.szu.sk/index.php?&menu=198]</ref> * Առողջապահության ֆակուլտետ (հիմնադրվել է 2005 թվականին Բանսկա Բիստրիցայում)<ref>[http://eng.szu.sk/index.php?&menu=208]</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == *[http://www.szu.sk Official site of the university] {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Սլովակիայի համալսարաններ]] [[Կատեգորիա:Կրթությունը Սլովակիայում]] [[Կատեգորիա:Բնօրինակում անաղբյուր հոդվածներ]] eb3zskykkda43oaketydv3r72phlsan 0 1323949 10722423 10722127 2026-04-09T00:02:20Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 ծանոթագրության կաղապարում ամսաթվի թարգմանություն/ձևաչափի ուղղում, Cite book և Cite journal կաղապարների ձևաչափի ուղղում 10722423 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Ինֆորմատիկա|Համակարգչային գիտության]] մեջ գիտելիքների բազան (ԳԲ) նախադասությունների բազմություն է, որոնցից յուրաքանչյուրը նկարագրված է [[Գիտելիքի ներկայացում և դատողություն|գիտելիքների ներկայացման լեզվով]]՝ նոր նախադասություններ ասելու և հայտնիի վերաբերյալ հարցեր տալու [[Ինտերֆեյս|ինտերֆեյսներով]], որտեղ այս ինտերֆեյսներից որևէ մեկը կարող է օգտագործել [[Մտահանգում|եզրակացություն]]:<ref>{{Cite book |last1=Russell |first1=Stuart J. |author-link1=Stuart J. Russell |title=Artificial intelligence: a modern approach |date=2021 |publisher=Pearson |others=[[Peter Norvig]], Ming-Wei Chang, Jacob Devlin, Anca Dragan, [[David Forsyth (computer scientist)|David Forsyth]], [[Ian Goodfellow]], [[Jitendra Malik]], Vikash Mansinghka, [[Judea Pearl]], Michael J. Wooldridge |isbn=978-0-13-461099-3 |edition=Fourth |location=Hoboken, NJ |chapter=Knowledge-based agents |oclc=1124776132}}</ref> Դա կոպյուտերային համակարգի կողմից օգտագործվող բարդ [[կառուցվածքային տվյալներ]] պահելու տեխնոլոգիա է: Տերմինի սկզբնական օգտագործումը կապված էր [[Էքսպերտ համակարգ|էքսպերտ ​​համակարգերի]] հետ, որոնք գիտելիքների վրա հիմնված առաջին համակարգերն էին։ == Տերմինի սկզբնական օգտագործումը == «Գիտելիքների բազա» տերմինի սկզբնական օգտագործումը [[Էքսպերտ համակարգ|էքսպերտ ​​համակարգի]] երկու ենթահամակարգերից մեկը նկարագրելու համար էր: Գիտելիքների վրա հիմնված համակարգը բաղկացած է գիտելիքների բազայից, որը ներկայացնում է աշխարհի մասին փաստեր և այդ փաստերի վերաբերյալ դատողությունների եղանակներ՝ նոր փաստեր դուրս բերելու կամ անհամապատասխանությունները ընդգծելու համար:<ref name="hayes">{{Cite book |last=Hayes-Roth |first=Frederick |url=https://archive.org/details/buildingexpertsy00temd |title=Building Expert Systems |author2=Donald Waterman |author3=Douglas Lenat |publisher=Addison-Wesley |year=1983 |isbn=0-201-10686-8 |url-access=registration}}</ref> == Հատկություններ == Գիտելիքների բազա տերմինը հորինվել է՝ գիտելիքների պահwcի այս ձևը տարբերակելու ավելի տարածված և լայնորեն օգտագործվող տվյալների բազա տերմինից: 1970-ականներին գրեթե բոլոր խոշոր կառավարման տեղեկատվական համակարգերը իրենց տվյալները պահում էին որոշակի տեսակի [[Հիերարխիկ տվյալների բազա|հիերարխիկ]] կամ [[ռելացիոն տվյալների բազա|ռելացիոն տվյալների բազայում]]: Տեղեկատվական տեխնոլոգիաների պատմության այս փուլում տվյալների բազայի և գիտելիքների բազայի միջև տարբերությունը հստակ և միանշանակ էր:. Տվյալների բազան ուներ հետևյալ հատկությունները․ * Հարթ տվյալներ. Տվյալները սովորաբար ներկայացվում էին աղյուսակային ձևաչափով՝ յուրաքանչյուր դաշտում նիշերի տող կամ թիվ։ * Բազմակի օգտատերեր. Սովորական տվյալների բազան պետք է ապահովեր նույն տվյալների հետ մեկից ավելի օգտատերերի կամ համակարգերի միաժամանակ աշխատանքին։ * Գործարքներ. Տվյալների բազայի համար անհրաժեշտ պահանջ էր պահպանել օգտատերերի կողմից միաժամանակյա օգտագործվող տվյալների ամբողջականությունը և համապատասխանությունը: Սրանք այսպես կոչված ACID հատկություններն են՝ ատոմականություն, համապատասխանություն, առանձնացում և երկարակեցություն։ * Մեծ, երկարակյաց տվյալներ. կորպորատիվ տվյալների բազան պետք է աջակցեր ոչ միայն հազարավոր, այլև հարյուր հազարավոր կամ ավելի տվյալների տողերի: Նման տվյալների բազան սովորաբար պետք է պահպանվեր ցանկացած առանձին ծրագրի կոնկրետ օգտագործումից հետո. այն պետք է տվյալները պահեր տարիներ և տասնամյակներ շարունակ, այլ ոչ թե ծրագրի ողջ կյանքի ընթացքում: Գիտելիքների վրա հիմնված առաջին համակարգերն ունեին տվյալների կարիքներ, որոնք տվյալների բազայի պահանջների ճիշտ հակառակն էին: Էքսպերտ ​​համակարգը պահանջում է կառուցվածքային տվյալներ: Ոչ միայն թվերով և տողերով աղյուսակներ, այլև այլ օբյեկտների ցուցիչներ, որոնք իրենց հերթին ունեն լրացուցիչ ցուցիչներ: Գիտելիքների բազայի իդեալական ներկայացումը օբյեկտային մոդելն է ([[Արհեստական բանականություն|արհեստական ​​բանականության]] գրականության մեջ հաճախ անվանում են [[Օնտոլոգիա (ինֆորմատիկա)|օնտոլոգիա]])՝ դասերով, ենթադասերով և օրինակներով: Վաղ էքսպերտ ​​համակարգերրի տվյալները օգտագործվում էին որոշակի պատասխան ստանալու համար, ինչպիսիք են բժշկական ախտորոշումը, մոլեկուլի նախագծումը կամ արձագանքը արտակարգ իրավիճակին:<ref name="hayes"/> Երբ խնդրի լուծումը հայտնի էր դառնում , այլևս անհրաժեշտություն չկար մեծ քանակությամբ տվյալները մշտական ​​հիշողությունում պահելու համար։ Առավել խորաթափանց հետազոտողները գիտակցեցին գիտելիքներ պահելու, վերլուծելու և վերօգտագործելու ունակության հնարավոր առավելությունները։ Օրինակ, տե՛ս կորպորատիվ հիշողության քննարկումը «Գիտելիքների վրա հիմնված ծրագրային ապահովման օգնական» ծրագրի ամենավաղ աշխատանքում՝ Քորդել Գրինի և այլոց կողմից։<ref>{{Cite journal |last=Green |first=Cordell |author2=D. Luckham |author3=R. Balzer |author4=T. Cheatham |author5=C. Rich |year=1986 |title=Report on a knowledge-based software assistant |url=http://dl.acm.org/citation.cfm?id=31893 |journal=Readings in Artificial Intelligence and Software Engineering |publisher=Morgan Kaufmann |pages=377–428 |doi=10.1016/B978-0-934613-12-5.50034-3 |isbn=9780934613125 |url-access=subscription |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 1}}</ref> Գիտելիքների բազայի ծավալի պահանջները, ավանդական տվյալների բազայի համեմատ, նույնպես տարբերվում էին: Գիտելիքների բազան անհրաժեշտ է իմանալ աշխարհի մասին փաստեր: Օրինակ՝ «Բոլոր մարդիկ մահկանացու են» պնդումը ներկայացնելու համար տվյալների բազան պետք է պահեր որոշակի մարդկանց մասին տեղեկատվությամբ հազարավոր աղյուսակներ: Ներկայացնելը, որ բոլոր մարդիկ մահկանացու են և ցանկացած մարդու մասին դատողություններ անելը, որ նրանք մահկանացու են, գիտելիքների բազայի աշխատանքն է: Ներկայացնելը, որ Ջորջը, Մերին, Սեմը, Ջեննան, Մայքը... և հարյուր հազարավոր այլ հաճախորդներ բոլորը մարդիկ են՝ որոշակի տարիքով, սեռով, հասցեով և այլն, տվյալների բազայի աշխատանքն է:<ref>{{Cite book |last=Feigenbaum |first=Edward |url=https://archive.org/details/fifthgeneration00feig |title=The Fifth Generation: Artificial Intelligence and Japan's Computer Challenge to the World |publisher=Addison-Wesley |year=1983 |isbn=0-201-11519-0 |location=Reading, MA |page=[https://archive.org/details/fifthgeneration00feig/page/77 77] |quote=Your database is that patient's record, including history... vital signs, drugs given,... The knowledge base... is what you learned in medical school... it consists of facts, predicates, and beliefs... |url-access=registration}}</ref><ref>{{Cite book |last=Jarke |first=Mathias |title=Logic, Databases, and Artificial Intelligence |publisher=Springer |year=1978 |location=Berlin |chapter=KBMS Requirements for Knowledge-Based Systems |access-date=2013 թ․ դեկտեմբերի 1 |chapter-url=http://www.dfki.de/~wahlster/Publications/KBMS_Requirements_of_Knowledge-Based_Systems.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20130622070719/http://www.dfki.de/~wahlster/Publications/KBMS_Requirements_of_Knowledge-Based_Systems.pdf |archive-date=2013 թ․ հունիսի 22 |url-status=live}}</ref> == Գիտելիքների բազայի համակարգերի տեսակները == Ինչպես ցանկացած տեղեկատվական կենտրոն, գիտելիքների բազան կարող է պահպանել տարբեր տեսակի բովանդակություն, որոնք կծառայեն տարբեր լսարանների և կունենան հակադիր նպատակներ: Այսպիսով, գիտելիքների բազայի տեսակներն ավելի լավ հասկանալու համար, եկեք քննարկենք դրանք երկու տարբեր տեսանկյուններից՝ նպատակ և բովանդակություն: '''Ներքին և արտաքին գիտելիքների բազաներ''' Այստեղ մենք կարող ենք մեր տեղեկատվական կենտրոնները բաժանել երկու հիմնական նպատակի՝ արտաքին և ներքին։ * '''Ներքին գիտելիքների բազա.''' Այս տեսակի գիտելիքների կենտրոնը նախատեսված է կազմակերպության աշխատակիցների համար։ Այն գործում է որպես կորպորատիվ վիքի և կարող է ստեղծվել տարբեր նպատակներով, բայց հիմնականում՝ նոր աշխատակիցների ներգրավման, ներքին քաղաքականությունը փաստաթղթավորելու և աշխատակիցների պահանջներին արագ պատասխաններ տալու համար։ * '''Արտաքին գիտելիքների բազա.''' Սա ներքին կենտրոնի հակառակն է և ստեղծվում է հաճախորդների, հավանական հաճախորդների և, երբեմն, հանրության համար։ Այս բազայի հիմնական նպատակն է նվազեցնել հաճախորդների սպասարկման ծանրաբեռնվածությունը, հեշտ հասանելիություն ապահովել արդյունավետ խորհուրդներին և բարելավել օգտագործողի ընդհանուր փորձը։<ref>[https://sereda.ai/en/blog/what-is-knowledge-base-and-how-does-it-work?utm_source=en.wikipedia&utm_medium=knowledgebase&utm_campaign=article Knowledge Base: How to Keep Information That Took Years to Build]</ref> == Ինտերնետը որպես գիտելիքների բազա == Գիտելիքների բազա տերմինի հաջորդ էվոլյուցիան [[ինտերնետ|ինտերնետն]] էր: Ինտերնետի ի հայտ գալուն զուգընթաց փաստաթղթերը, հիպերտեքստը և մուլտիմեդիա աջակցությունը կարևորագույն նշանակություն ունեին ցանկացած կորպորատիվ տվյալների բազայի համար: Այլևս բավարար չէր աջակցել տվյալների մեծ աղյուսակներին կամ համեմատաբար փոքր օբյեկտներին, որոնք հիմնականում գտնվում էին համակարգչային հիշողության մեջ: Կորպորատիվ կայքերի աջակցությունը պահանջում էր փաստաթղթերի համար կայունություն և գործարքներ: Սա ստեղծեց միանգամայն նոր ոլորտ, որը հայտնի է որպես վեբ բովանդակության կառավարում: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} 1jx4w7a5b33ry3wqyp6xngel3sb260g 0 1323972 10722230 10721966 2026-04-08T15:33:13Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 -[[Կատեգորիա:Ֆուտբոլի դարպասապահներ]], քանի որ արդեն կա [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ]], ([[Մասնակից:ԱշոտՏՆՂ/գերկատեգորիզացիա.json|ուղղել բոտին]]) 10722230 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ}} '''Աբդուվոհիդ Ֆուրքաթ օղլի Նեմատով''' ({{lang-uz|Abduvahid Furqat oʻgʻli Neʻmatov}}. {{ԱԾ}}), [[Ուզբեկներ|ուզբեկ]] պրոֆեսիոնալ [[ֆուտբոլիստ]], ուզբեկական Քարշի քաղաքի «Նասաֆ ակումբի և [[Ուզբեկստան]]ի ազգային հավաքականի դարպասապահ: == Կենսագրություն == Աբդուվոհիդը Քարշիի «Նասաֆ» ակումբի սան է, որի երիտասարդական թիմում էլ հանդես է եկել իր կարիերայի սկզբում: Առաջին անգամ Ուզբեկստանի առաջնության խաղի հայտացուցակում ընդգրկվել է 2017 թվականին։ Այդ մակարդակում իր պաշտոնական նորամուտը նշել է 2019 թվականի ապրիլի 26-ին՝ AGMK-ի դեմ խաղում։ «Նասաֆ»-ի կազմում երկու անգամ նվաճել է առաջնության փոխչեմպիոնի տիտղոսը, ևս երկու անգամ՝ Ուզբեկստանի գավաթը։ Նա «Նասաֆը» ներկայացրել է նաև Ասիայի գավաթի խաղարկության և AFC-ի Չեմպիոնների լիգայի մրցաշարերում՝ անցկացնելով 17 հանդիպում<ref name=":0">{{soccerway}}</ref>։ 2019 թվականի մայիսին ճանաչվել է Ուզբեկստանի սուպերլիգայի լավագույն դարպասապահ<ref>{{Cite web |date=2019-06-11 |title=UzPFL :: Лучший вратарь мая – Абдувохид Нематов |url=https://pfl.uz/ru/news/view/11120 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507150407/https://pfl.uz/ru/news/view/11120 |archive-date=2024-05-07 |access-date=2024-05-07 |website=pfl.uz |lang=ru}}</ref>, ինչպես նաև 2020 թվականի մրցաշրջանում Ուզբեկստանի առաջնության լավագույն դարպասապահ՝ ըստ Instat վերլուծական ընկերության<ref>{{Cite web |date=2020-12-29 |title=Элдор Суюнов - лучший вратарь Суперлиги по версии «Инстат» |url=https://olamsport.com/ru/news/eldor-suyunov-luchshiy-vratar-superligi-po-versii-instat |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507150409/https://olamsport.com/ru/news/eldor-suyunov-luchshiy-vratar-superligi-po-versii-instat |archive-date=2024-05-07 |access-date=2024-05-07 |website=Olamsport.com |lang=ru}}</ref>: Ուզբեկստանի մինչև 23 տարեկանների հավաքականի կազմում [[Ասիա]]յի երիտասարդական առաջնություններում հասել է որոշակի հաջողությունների. 2020 թվականին՝ չորրորդ տեղ, 2022 թվականին՝ երկրորդ տեղ, 2024 թվականին՝ երկրորդ տեղ: Ընդ որում՝ 2024 թվականի մրցաշարի ողջ ընթացքում Նեմատովը բաց է թողել ընդամենը մեկ գոլ և մրցաշարի ավարտին ճանաչվել է լավագույն դարպասապահ<ref>{{Cite web |date=2024-05-04 |title=Абдувахид Нематов признан лучшим вратарем Кубка Азии до 23 лет |url=https://sportplustv.kz/ru/news/abduvaxid-nematov-priznan-lucsim-vratarem-kubka-azii-do-23-let |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240507150410/https://sportplustv.kz/ru/news/abduvaxid-nematov-priznan-lucsim-vratarem-kubka-azii-do-23-let |archive-date=2024-05-07 |access-date=2024-05-07 |website=Sport Plus Qazaqstan |lang=ru}}</ref>: Ուզբեկստանի ազգային հավաքականի կազմում առաջին անգամ հանդես է եկել 2020 թվականի սեպտեմբերի 3-ին՝ [[Տաջիկստան]]ի դեմ ընկերական խաղում (2:1)<ref>{{nft}}</ref>: == Ձեռքբերումներ == * Ուզբեկստանի փոխչեմպիոն - 2020, 2023 * Ուզբեկստանի գավաթակիր - 2022, 2023 * Ասիայի մինչև 23 տարեկանների առաջնության եզրափակչի մասնակից - 2022, 2024 * Ուզբեկստանի սուպերլիգայի «Մրցաշրջանի լավագույն թիմ» -2024<ref>{{Cite web |title=Instagram |url=https://www.instagram.com/p/DCeKN34scPy/?igsh=dWpoMGJrcnlhcnJ2}}</ref> * Ասիայի գավաթի խաղարկության մրցաշարի լավագույն դարպասապահ (մինչև 23 տարեկաններ). 2024 * Ուզբեկիստոն իֆթիխորի (''Ուզբեկստանի հպարտություն'' պատվո նշան և կոչում. 6 հունիսի 2025 թ.)<ref>{{Cite web |title=Указ Президента Республики Узбекистан от 6 июня 2025 года «О награждении группы членов и тренеров Национальной сборной команды Узбекистана по футболу» |url=https://president.uz/ru/lists/view/8186 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250606164536/https://president.uz/ru/lists/view/8186 |archive-date=2025-06-06 |access-date=2025-06-06}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * {{Soccerway|new_id=nematov-abduvakhid/ETlxhPFb|name=Abduvakhid Nematov|id=abduvohid-nematov/516783|archive=20240216020934}} * {{NFT|79183|Abduvahid Nematov}} {{DEFAULTSORT:Նեմատով, Աբդուվոհիդ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ուզբեկստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի դարպասապահներ]] nua762x7vr231rtg793nhrv38clbpfv 1 1323981 10722493 10721912 2026-04-09T07:37:21Z Beko 1511 10722493 wikitext text/x-wiki {{Թարգմանված հոդված/նոր|en|Atvara|1347624345|10721911|2026 թվականի ապրիլի 8}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կանայք |երկիր= Լատվիա|մասնակից=Էլֆուհի}} 1do3xfbjy4qel7tbgfhmpwzj8dekuje 0 1323990 10722226 10721990 2026-04-08T15:11:38Z Խմբագրող 136173 10722226 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում''' ամենատարածված [[կրոն]]ն է։ Pew Research Center-ի տվյալներով՝ 2010 թվականին [[Բուլղարիա]]յում բնակվել է 6.3 միլիոն [[Քրիստոնեություն|քրիստոնյա]], որը կազմում է երկրի բնակչության 84.1%-ը<ref>{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|archivedate=2013-05-22}}</ref><ref name="features">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Research Center's Religion and Public Life Project|accessdate=2014-12-25|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107191939/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|archivedate=2012-01-07}}</ref>: Ջոն Գորդոն Մելտոնի «Աշխարհի կրոնների հանրագիտարանը» 2010 թվականին քրիստոնյաների բաժինը գնահատում է 83.9% (6.26 միլիոն հավատացյալ)<ref name="encyc">{{книга|автор = J. Gordon Melton|часть= Bulgaria| заглавие=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|ответственный= J. Gordon Melton]], Martin Baumann|место=Oxford, England|издательство=ABC CLIO|год=2010|страниц= 3200|страницы = 447 | isbn = 1-57607-223-1}}</ref>։ Երկրի ամենամեծ քրիստոնեական դավանանքը [[ուղղափառություն]]ն է։ 2000 թվականին Բուլղարիայում կար 5600 քրիստոնեական [[տաճար]], [[եկեղեցի]], [[վանք]] և [[մատուռ]], որոնք պատկանում էին 47 տարբեր քրիստոնեական դավանանքների<ref name="Johnstone">{{книга |автор= Patrick Johnstone, Jason Mandryk|часть= Bulgaria|ссылка часть= |заглавие= Operation World 2001|оригинал= |ссылка= http://books.google.md/books/about/Operation_World_2001.html?id=NuQCRAAACAAJ&redir_esc=y|викитека= |ответственный= |издание= |место= London|издательство= Paternoster Publishing|год= 2001|volume= |pages= |columns= |allpages= 798|серия= Operation World Series|isbn= 1-8507-8357-8|тираж=}}</ref>։ Բուլղարներից բացի, երկրի [[Գնչուները Բուլղարիայում|գնչուների]], [[Ռումինացիները Բուլղարիայում|ռումինացիների]], [[Առումինները Բուլղարիայում|արոմացիների]], [[Ռուսները Բուլղարիայում|ռուսների]], [[հայերը Բուլղարիայում|հայերի]], [[Մակեդոնացիները Բուլղարիայում|մակեդոնացիների]], [[հույները Բուլղարիայում|հույների]], ինչպես նաև [[կարակաչաններ]]ի, [[ուկրաինացիներ]]ի, [[գագաուզներ]]ի և այլ ազգերի մեծամասնությունը նույնպես քրիստոնյա է։ Բուլղարիայի պահպանողական ավետարանական եկեղեցիները միավորված են Բուլղարական ավետարանական դաշինքում, որը կապված է Համաշխարհային ավետարանական դաշինքի հետ։ == Քրիստոնեության ընդունում == [[Պատկեր:Southeastern Europe Late Ninth Century.png|մինի|Բուլղարիան Բորիս I-ի կառավարման ժամանակ]] Բուլղարիայի քրիստոնեացումն արտացոլում էր միասնության անհրաժեշտությունը կրոնապես բաժանված [[Բուլղարական առաջին կայսրություն|բուլղարական պետության]] ներսում, ինչպես նաև քրիստոնեադավան Եվրոպայի միջազգային ասպարեզում հավասար ընդունման անհրաժեշտությունը: Այս գործընթացը բնութագրվում էր Բուլղարիայի միապետ [[Բորիս I]]-ի (852-889)՝ [[Արևելաֆրանկական թագավորություն|Արևելյան ֆրանկների թագավորության]] և [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]] հետ փոփոխվող քաղաքական դաշինքներով, ինչպես նաև [[Հռոմի պապ]]ի հետ նրա դիվանագիտական ​​​​նամակագրությամբ։ Բուլղարիայի ռազմավարական դիրքի պատճառով, [[Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի|Հռոմի]] և [[Հույն ուղղափառ եկեղեցիներ|Կոստանդնուպոլսի]] եկեղեցիները ցանկանում էին, որ Բուլղարիան իրենց ազդեցության ոլորտում լինի: Նրանք քրիստոնեությունը համարում էին սլավոններին իրենց տարածաշրջանում ինտեգրելու միջոց: Երկու կողմերին էլ ուղղված որոշ առաջարկներից հետո խանը 870 թվականին ընդունեց քրիստոնեությունը Կոստանդնուպոլսից: Արդյունքում, նա հասավ իր նպատակին՝ ձեռք բերել անկախ բուլղարական ազգային եկեղեցի և նշանակել արքեպիսկոպոս, որը կգլխավորեր այն։ Երբ խան Բորիսը սկսեց իր գահակալությունը 852 թվականին, [[Բալկանյան թերակղզի|Հարավարևելյան Եվրոպայում]] միջազգային իրավիճակը բնութագրվում էր տարածաշրջանում թե՛ մշակութային, թե՛ քաղաքական մրցավազքով: Բյուզանդական կայսրության հետ ժամանակակից [[Հյուսիսային Մակեդոնիա|Մակեդոնիա]]յի և [[Թրակիա]]յի տարածքում գտնվող սլավոնական ցեղերի նկատմամբ գերիշխանության համար հակամարտությունը դեռևս հեռու էր լուծումից։ Միջին [[Դանուբ]]ի շրջանում Բուլղարիայի շահերը հատվում էին Արևելյան ֆրանկների ի հայտ եկող թագավորության և [[Մեծ Մորավական տերություն|Մեծ Մորավիա]]յի իշխանության շահերի հետ։ Մոտավորապես այդ ժամանակահատվածում միջազգային ասպարեզ դուրս եկավ Խորվաթիան՝ իր սեփական հավակնություններով և պահանջներով տարածաշրջանում տարածքների նկատմամբ։ [[Պատկեր:Paintings in the Church of the Theotokos Peribleptos of Ohrid 0228.jpg|մինի|Կղեմես Օրխիդացի]] Ավելի լայն մասշտաբով Կոստանդնուպոլսի և Հռոմի միջև լարվածությունը սրվում էր։ Երկու կենտրոններն էլ մրցում էին [[Հարավային Եվրոպա|Հարավային]] և [[Կենտրոնական Եվրոպա|Կենտրոնական]] Եվրոպայում [[սլավոններ]]ի ինտեգրման քրիստոնեացման առաջնորդի համար։ Բուլղարական խանությունը և [[Արևելաֆրանկական թագավորություն]]ը դիվանագիտական ​​հարաբերություններ էին հաստատել դեռևս 820-830-ական թվականներին։ 852 թվականին՝ խան Բորիսի գահակալության սկզբում, բուլղարական դեսպանատուն ուղարկվեց Մայնցի ժողով՝ Լյուդովիկոս II-ին տեղեկացնելու Բուլղարիայի մայրաքաղաք [[Պլիսկա]]յում իշխանության փոփոխության մասին։ Ամենայն հավանականությամբ, դեսպանատունը նաև աշխատում էր բուլղարա-գերմանական դաշինքը վերականգնելու ուղղությամբ։ Որոշ ժամանակ անց խան Բորիսը դաշինք կնքեց [[Մեծ Մորավական տերություն|Մորավիայի]] Ռաստիսլավի (846-870) հետ, որը նախաձեռնել էր Արևմտյան ֆրանկների թագավոր [[Կառլ Ճաղատ]]ը (840-877): Գերմանական թագավորությունը պատասխանեց՝ հարձակվելով և պարտության մատնելով Բուլղարիային, ինչը ստիպեց խան Բորիսին հետագայում վերականգնել դաշինքը գերմանական թագավորի հետ՝ ուղղված Բյուզանդիայի դաշնակից Մեծ Մորավիայի դեմ: Իրավիճակը մեծ ռիսկեր էր պարունակում թուլացած բուլղարական պետության համար: 855-856 թվականներին պատերազմ բռնկվեց [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]] հետ: Բյուզանդացիները ցանկանում էին վերականգնել վերահսկողությունը Դիագոնալ ճանապարհի որոշ ամրոցների նկատմամբ, որը Կոստանդնուպոլսից՝ Ֆիլիպոպոլիսով ([[Պլովդիվ]]), հասնում էր Նաիսուս ([[Նիշ]]) և Սինգիդունում ([[Բելգրադ]]): Բյուզանդական կայսրությունը հաղթանակ տարավ և վերանվաճեց մի շարք քաղաքներ, որոնց թվում էր Ֆիլիպոպոլիսը<ref>Gjuzelev, p. 130</ref>: 861 թվականին խան Բորիսը դաշինք կնքեց Արևելյան Ֆրանկների թագավոր Լյուդովիկոս Գերմանացու հետ՝ միաժամանակ տեղեկացնելով նրան, որ ցանկանում է ընդունել քրիստոնեությունը արևմտյան ծեսի համաձայն: Այս նորացված դաշինքը սպառնում էր Մեծ Մորավիային, որը օգնություն էր խնդրում Բյուզանդիայից (862-863): Սա նույն ժամանակ էր, երբ տեղի էր ունենում բյուզանդական առաքելություն Մեծ Մորավիա: [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղը և նրա եղբայր Մեթոդիոսը]] մտադիր էին Մեծ Մորավիան մոտեցնել Կոստանդնուպոլսին և ամրապնդել բյուզանդական ազդեցությունը այնտեղ։ Խան Բորիսն ավելի շատ հետաքրքրված էր Կյուրեղի և Մեթոդիոսի ստեղծած առաջին [[սլավոնական այբուբեն]]ով։ Բուլղարիան ցանկանում էր ներդնել սլավոնական այբուբենը, ինչպես նաև միջոց՝ Բյուզանդական կայսրության մշակութային ազդեցությունը դադարեցնելու համար։ 863 թվականի վերջին ամիսներին բյուզանդացիները կրկին հարձակվեցին Բուլղարիայի վրա այն բանից հետո, երբ իրենց մորավյան դաշնակիցները տեղեկացրին, որ Բորիսը գերմանացի թագավորին ասել է, որ պատրաստ է ընդունել քրիստոնեությունը, և Բյուզանդիան պետք է խանգարի նրան Հռոմից քրիստոնեություն ընդունելուն։ Հռոմից կախված Բուլղարիան Կոստանդնուպոլսի ներքին հատվածում սպառնալիք էր Բյուզանդական կայսրության անմիջական շահերի համար։ [[Պատկեր:Baptism of the Preslav Court.jpg|մինի|Պրեսլավի արքունիքի մկրտությունը]] Մինչև որևէ իրական ռազմական բախում տեղի ունենալը, խան Բորիսը ստիպված էր խաղաղություն խնդրել՝ պատերազմին անպատրաստ լինելու պատճառով, քանի որ Բուլղարիան այդ տարի խիստ տուժել էր բերքի անբավարարությունից և երկրաշարժերից, ինչը Բորիսը, հնարավոր է, ընդունեց որպես արևելյան ծեսի համաձայն դավանափոխության նշան: Բանակցություններ սկսվեցին, և Բորիսը խոստացավ իր ժողովրդի հետ միասին ընդունել արևելյան ուղղափառ քրիստոնեություն՝ խնդրելով միսիոներներին գալ Բուլղարիա և սկսել գործընթացը: Երկու կողմերը կնքեցին «խորը խաղաղություն» 30 տարվա ժամկետով: Բուլղարիայի դավանափոխության դիմաց բյուզանդացիները վերադարձրին նախկինում նվաճված հողերը: 864 թվականի ուշ աշնանը Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Փոտիոսի առաքելությունը ժամանեց Բուլղարիայի մայրաքաղաք Պլիսկա և դավանափոխեց խանին, նրա ընտանիքին և բարձրաստիճան պաշտոնյաներին: Բորիսին տրվեց քրիստոնեական Միքայել անունը (այդ ժամանակվա բյուզանդական կայսր [[Միքայել III]]-ի անունով) և, ըստ գիտնականների մեծամասնության, նա փոխեց իր տիտղոսը թագավորի սլավոնական համարժեքի: Դրանից հետո բուլղարական բնակչությունը սկսեց դավանափոխվել քրիստոնեության: Բուլղարիայի Խան Կրումի նվաճումներից հետո 9-րդ դարի սկզբին Բուլղարիան դարձավ կարևոր տարածաշրջանային տերություն Հարավարևելյան Եվրոպայում: Նրա հետագա զարգացումը կապված էր Բյուզանդական և Արևելյան Ֆրանկական կայսրությունների հետ։ Քանի որ այս երկու պետություններն էլ քրիստոնեական էին, հեթանոսական Բուլղարիան մնաց մոտավորապես մեկուսացված՝ չկարողանալով հավասար հիմքերով փոխազդել ո՛չ մշակութային, ո՛չ էլ կրոնական առումով։ Սաքսոնների դավանափոխությունից հետո Եվրոպայի մեծ մասը դարձավ քրիստոնեական։ Բուլղարների և սլավոնների՝ ձևավորված էթնիկ խմբերի, տեղական, հռոմեականացված (հետագայում կոչված վլախներ) կամ հելլենացված քրիստոնյա թրակիական բնակչության՝ բուլղար ժողովրդի և ազգի շրջանում հեթանոսության պահպանումը բերեց ևս մեկ թերություն. հեթանոսական և քրիստոնեական էթնիկ խմբերի միավորմանը խոչընդոտում էին նրանց տարբեր կրոնական համոզմունքները։ Քրիստոնեությունն իր արմատներն ուներ բուլղարական հողերում՝ մինչև բուլղարական պետության ձևավորումը՝ վերը նշված բնիկ բնակչության միջոցով։ [[Image:The leader of the Bulgarians along with his people praying for the famine to go away the Chronicle of John Skylitzes.jpg|thumb|Բուլղարները աղոթում են Աստծուն, որ սովը վերանա]] Քանի որ բյուզանդական առաքելությունները դավանափոխեցին բուլղարներին, նրանց ուժերը խրախուսեցին ժողովրդին ոչնչացնել հեթանոսական սրբավայրերը։ Պահպանողական բուլղարական արիստոկրատական ​​շրջանակները դեմ էին նման ոչնչացմանը, քանի որ նրանք էին առաջնորդել հոգևոր ծեսերը։ 865 թվականին բոլոր տասը վարչական շրջաններից (կոմիտատներից) դժգոհները ապստամբեցին իշխող Բորիսի դեմ՝ մեղադրելով նրան «վատ օրենք» տալու մեջ։ Ապստամբները շարժվեցին դեպի մայրաքաղաք՝ մտադիր լինելով գերի վերցնել և սպանել իշխողին և վերականգնել հին կրոնը։ Հայտնի է միայն, որ իշխող Բորիսը հավաքեց իրեն հավատարիմ մարդկանց և ճնշեց ապստամբությունը։ Նշվում է, որ Աստծո հրաշքը օգնեց Բորիսին հաղթել ճակատամարտում, և ճակատամարտի ժամանակ նրա կրած զրահը որպես նվեր խնդրվեց Հռոմի պապից։ Նա հրամայեց մահապատժի ենթարկել ապստամբության առաջնորդներին՝ բոյարներին և նրանց բոլոր որդիներին՝ 52 ապստամբների<ref>{{Cite web|url=http://newspaper.kultura.bg/bg/article/view/12512|title = Култура :: Изборът на}}</ref>։ Սովորական ժողովրդին, ովքեր «ցանկանում էին զղջալ», թույլատրվեց անվնաս մնալ։ [[Պատկեր:Posli borisa.jpeg|մինի|Բորիս I-ը դեսպաններ է ուղարկում կայսրուհի [[Թեոդորա (Թեոփիլոսի կինը)|Թեոդորայի]] մոտ]] Մինչև կյանքի վերջը իշխող Բորիսին հետապնդում էր մեղքի զգացումը՝ ապստամբության առաջնորդների որդիներին սպանելու դաժանության և 865 թվականին իր որոշման բարոյական գնի համար։ Հռոմի պապ [[Նիկողայոս I (Հռոմի պապ)|Նիկողայոս I]]-ի հետ իր հետագա նամակագրության մեջ իշխողը հարցրեց, թե արդյոք իր գործողությունները հատել են քրիստոնեական խոնարհության սահմանները։ Պատմական գրառումների տարբեր մեկնաբանությունները որոշ պատմաբանների հանգեցրել են այն մտքին, որ կառավարիչը մահապատժի է ենթարկել բուլղարական արիստոկրատիայի գրեթե կեսին՝ կրոնական և քաղաքական հակամարտությունը դադարեցնելու համար։ Նրա արիստոկրատ հակառակորդները վախենում էին, որ Բյուզանդական կայսրությունը կտարածի իր ազդեցությունը քրիստոնեության միջոցով և կոչնչացնի Բուլղարիան։ Միջնադարի այս ժամանակաշրջանում բուլղարները «քրիստոնյաներին» համարում էին իրենց ավանդական մրցակիցներին՝ «բյուզանդացիներին» կամ «հույներին», ինչպես նրանց ամենից հաճախ անվանում էին։ Շատ բուլղարացիներ կարծում էին, որ քրիստոնեության հետ մեկտեղ նրանք ստիպված կլինեն ընդունել բյուզանդական կյանքի ձևը և բարոյականությունը։ [[File:Balshi.jpg|right|thumb|Բալշիի արձանագրություն]] Բորիսը գիտակցեց, որ իր հպատակների քրիստոնեացումը կհանգեցնի բյուզանդական ազդեցության մեծացմանը։ Պատարագը կատարվում էր հունարեն լեզվով, և նորաստեղծ բուլղարական եկեղեցին ենթակա էր Կոստանդնուպոլսի եկեղեցուն։ Նոր կրոնի դեմ ապստամբությունը դրդեց կառավարչին խնդրել Կոստանդնուպոլիսից Բուլղարական եկեղեցուն անկախ կարգավիճակ տրամադրել։ Երբ Կոստանդնուպոլիսը հրաժարվեց Բուլղարական եկեղեցուն անկախություն տրամադրել, կառավարիչ Բորիսը դիմեց Հռոմի պապին։ 866 թվականի օգոստոսի վերջին Հռոմ ժամանեց բուլղարական առաքելություն՝ կավհան Պետրոսի գլխավորությամբ։ Պորտուսից Ֆորմոսոսը և Պոպուլոնացի Պողոսը գլխավորեցին Հռոմի պապի առաքելությունը։ Միևնույն ժամանակ, Հռոմի պապը այլ պատվիրակներ ուղարկեց Կոստանդնուպոլիս։ Երբ հռոմեական հոգևորական առաքելությունը ժամանեց, Բորիսը բավականաչափ գոհ էր Հռոմի պատասխանից, որ հրամայեց բյուզանդական առաքելությանը լքել Բուլղարիան։ Սա դիտվեց որպես բուլղարական կողմնորոշման պաշտոնական փոփոխություն Կոստանդնուպոլսից Հռոմ։ Տեսնելով Հռոմի պատվիրակներին այնտեղ, գերմանական առաքելությունը նույնպես լքեց Բուլղարիան՝ գոհ լինելով, որ Բուլղարիան կլինի Հռոմի թեմում։ [[Միքայել III]] կայսրը դժգոհ էր Բուլղարիայի կողմից Բյուզանդիայի հոգևորականության արտաքսումից։ Արքայազն Բորիսին ուղղված նամակում բյուզանդական կայսրը արտահայտեց իր դժգոհությունը Բուլղարիայի կրոնական վերակողմնորոշման նկատմամբ՝ օգտագործելով Հռոմեական եկեղեցու դեմ վիրավորական լեզու։ Սա բորբոքեց քրիստոնեության երկու ճյուղերի միջև հին մրցակցությունը։ Երկու տարուց էլ պակաս ժամանակում Բուլղարիայի անունը լայնորեն հայտնի դարձավ Արևմտյան Եվրոպայում։ Կոստանդնուպոլսում մարդիկ նյարդայնորեն հետևում էին Բուլղարիայում տեղի ունեցող իրադարձություններին։ Նրանք կարծում էին, որ հռոմեական կողմնակալ Բուլղարիան սպառնում էր Կոստանդնուպոլսի անմիջական շահերին: 867 թվականի ամռանը Բյուզանդիայի մայրաքաղաքում տեղի ունեցավ կրոնական ժողով, որի ընթացքում հոգևորականները քննադատեցին Հռոմեական եկեղեցու կողմից Բուլղարիային զորակոչելու գործողությունները: Հռոմի պապ Նիկողայոս I-ը անիծվեց: Ժամանակ չկորցնելով՝ Բորիսը խնդրեց Հռոմի պապին Բուլղարիայի արքեպիսկոպոս նշանակել Պորտոսի Ֆորմոսոսին, որը տարիներ անց դարձավ Հռոմի պապ Ֆորմոսոս: Հռոմի պապը հրաժարվեց, իսկ պաշտոնական պատասխանն այն էր, որ Ֆորմոզան արդեն իսկ ուներ թեմ: Հռոմի պապը հրամայեց Բուլղարիա ուղարկել առաքելության նոր առաջնորդներ՝ Դոմինիկ Տրիվենացուն և Գրիմվալդ Պոլիմարթացուն: Կարճ ժամանակ անց Նիկոլայը մահացավ: Նրա հաջորդը՝ Հռոմի պապ Ադրիան II-ը (867-872), նույնպես չպատասխանեց կայսեր Բորիսի՝ բուլղարացի արքեպիսկոպոս նշանակելու խնդրանքին: Բորիսը առաջարկեց բուլղարացի արքեպիսկոպոսի մեկ այլ թեկնածու՝ Մարինուսին: Այդ ժամանակ սարկավագ Մարինուսը պապական պատվիրակ էր Կոստանդնուպոլսում և թեմ չուներ, բայց Հռոմի պապը հրաժարվեց: Դրա փոխարեն նա ընդունեց Սիլվեստր անունով մի հոգևորականի, որը հիերարխիայում այնքան ցածր էր, որ լիազորված չէր ինքնուրույն պատարագ մատուցել: Պլիսկայում երեք օր մնալուց հետո բուլղարացիները նրան հետ ուղարկեցին Հռոմ՝ պատվիրակների ուղեկցությամբ, որոնց մոտ կային իշխան Բորիսի բողոքի նամակը: Բորիսը Հռոմի կողմից իր խնդրանքի մերժումը և ուշացումները ընկալեց որպես վիրավորանք և Պապի՝ իր հետ բուլղարացի արքեպիսկոպոսի ընտրությունը համակարգելու անհամաձայնության նշան: Մարինուսը Հռոմի պապ դարձավ ընդամենը մի քանի տարի անց՝ Պապ Մարինուս I անունով։ Արդյունքում, Բորիսը կրկին սկսեց բանակցություններ Կոստանդնուպոլսի հետ, որի հետ նա ակնկալում էր ավելի մեծ համագործակցություն, քան նախկինում: Սակայն 867 թվականի սեպտեմբերի 23-ին կայսր Միքայել III-ը սպանվեց իր մտերիմ ծանոթ Բարսեղի կողմից, որը հիմնադրեց Մակեդոնական դինաստիան, որը կայսրությունը կառավարեց մինչև 1057 թվականը: Պատրիարք Փոտիոսին փոխարինեց նրա գաղափարական մրցակից Իգնատիոսը (847-858; 867-877): Բյուզանդական կայսրության նոր կառավարիչները արագորեն մեղմացրին լարվածությունը Կոստանդնուպոլսի և Հռոմի միջև: Հռոմի պապ Ադրիան II-ը կարիք ուներ [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ I]]-ի օգնությանը՝ Հարավային Իտալիայում [[Աղլաբիների պետություն|արաբների]] հարձակումների դեմ: Մյուս կողմից, Բյուզանդիան ակնկալում էր Հռոմի պապի աջակցությունը պատրիարք Իգնատիոսին։ Առաջնորդների համաձայնությունների արդյունքում Կոստանդնուպոլսում տեղի ունեցավ եկեղեցական ժողով: Պաշտոնական խորհրդակցությունների ավարտից հետո, 870 փետրվարի 28-ին, Կոստանդնուպոլիս ժամանեցին բուլղարացի պատվիրակներ, որոնք ուղարկվել էին կառավարչի կողմից և գլխավորում էին Իչիրգուբոյլը (կառավարչի առաջին խորհրդական) Ստասիսը, Խան-Բոգատուրը (բարձրաստիճան ազնվական) Սոնդոկեն, Խան-Թարխանը (բարձրաստիճան զինվորական հրամանատար) և ուրիշներ: Մարտի 4-ին կայսր Բարսեղ I-ը ժողովը փակեց կայսերական պալատում կազմակերպված տոնակատարությամբ: Ներկա էր բուլղարացի Կավկան Պետրոսը: Հռոմեական և բյուզանդական եկեղեցիների ներկայացուցիչներին (առաջինը Հռոմեականն էր) ողջունելուց հետո Կավկան Պետրոսը հարցրեց, թե ում իրավասության ներքո պետք է ընկնի Բուլղարական եկեղեցին: Ուղղափառ հայրերը անմիջապես հարցրել են բուլղարացիներին, թե ում հոգևորականությանն են գտել, երբ եկել են այն հողերը, որոնք այժմ իրենց տիրապետության տակ են։ Նրանք պատասխանել են՝ «հույն»։ Ուղղափառ հայրերը հայտարարել են, որ Բուլղարական եկեղեցու վրա հսկողություն իրականացնելու իրավունքը պատկանում է միայն Կոստանդնուպոլսի Մայր եկեղեցուն, որը նախկինում իրավասություն է ունեցել այդ հողերի վրա։ Պապի պատվիրակների բողոքները հաշվի չեն առնվել։ Միապետի և ժողովի հայրերի հաստատմամբ Բուլղարական եկեղեցին հայտարարվել է արքեպիսկոպոսություն։ Արքեպիսկոպոսը պետք է ընտրվեր եպիսկոպոսների շարքում՝ միապետի հաստատմամբ։ Անկախ բուլղարական արքեպիսկոպոսության ստեղծումը աննախադեպ էր։ Սովորաբար անկախ եկեղեցիները հիմնադրվել են առաքյալների կամ առաքյալների աշակերտների կողմից։ Երկար ժամանակ Հռոմը վիճարկում էր Կոստանդնուպոլսի Հռոմին հավասարության պահանջը՝ այն հիմքով, որ Կոստանդնուպոլսի եկեղեցին չէր հիմնադրվել Քրիստոսի առաքյալի կողմից։ Մինչև 9-րդ դարի կեսերը, պաշտոնապես միավորված Եկեղեցու պրակտիկայում, նոր կրոնափոխ ժողովուրդների շրջանում ազգային եկեղեցիներ ստեղծելու նախադեպեր չկային։ Եկեղեցու և պատարագի նման ազգայնացումը բացառիկ էր և ընդհանրապես չէր մտնում այլ եվրոպացի քրիստոնյաների պրակտիկայի մեջ։ Բուլղարիան ստեղծեց այս նախադեպը և օրինակ հանդիսացավ ուրիշների համար։ Կրոնափոխությունից ընդամենը վեց տարի անց Ուղղափառ եկեղեցին Բորիսի ազնվականին շնորհեց ազգային անկախ եկեղեցի և բարձրաստիճան գերագույն ներկայացուցիչ (արքեպիսկոպոս)։ Հաջորդ 10 տարիների ընթացքում Հռոմի պապ Ադրիան II-ը և նրա հաջորդները հուսահատ փորձեր կատարեցին վերականգնելու իրենց ազդեցությունը Բուլղարիայում և համոզելու Բորիսին լքել Կոստանդնուպոլսի ոլորտը։ Բուլղարների քրիստոնեություն ընդունելը և Բուլղարական ազգային եկեղեցու հիմնադրումը համընկավ Բուլղարիայում աննախադեպ մշակութային բարգավաճման հետ, որը սկսվել էր 855 թվականին Սուրբ Կյուրեղի և Մեթոդիոսի այբուբենի աշակերտների ընդունմամբ, ովքեր կայսեր Բորիսի հովանավորությամբ առաջին անգամ ներդրեցին կյուրեղագիր այբուբենը և հիմնադրեցին գրական դպրոցներ [[Պլիսկա]]յում և [[Օխրիդ]]ում: Սա հանգեցրեց սլավոնական հին եկեղեցական սլավոնական լեզվի՝ Բուլղարական եկեղեցու պաշտոնական լեզվի դառնալուն, ինչպես նաև միջնադարյան բուլղարական մշակույթի ոսկեդարի սկիզբը, որի ընթացքում [[կյուրեղագիր]] այբուբենը բուլղար գիտնականների կողմից տարածվեց այլ սլավոնական պետություններում, ինչպիսիք են [[Ռուսաստան]]ը և [[Սերբիա]]ն: == Ուղղափառություն == Բուլղարիայում [[ուղղափառություն]]ը ավանդական քրիստոնեական դավանանքներից մեկն է, որը տարածվել է երկրորւմ դեռ վաղ միջնադարում՝ 5-7-րդ դարերում: 2011 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ Բուլղարիայում ուղղափառ քրիստոնյաների թիվը կազմում է 4.37 միլիոն, կամ բնակչության 59.4%-ը<ref>[http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R10.aspx Население по месту жительства, возрасту и вероисповеданию] {{Wayback|url=http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R10.aspx |date=20120128054930 }} // Перепись населения Болгарии, 2011 год</ref><ref name=autogenerated9>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |title=Bulgaria. CIA. The World Factbook |access-date=2011-12-15 |archive-date=2016-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |url-status=live }}</ref>: Քրիստոնեությունը ժամանակակից Բուլղարիայի տարածքում սկսել է տարածվել դեռևս 1-ին դարում: Բուլղարական եկեղեցու ավանդույթի համաձայն՝ եպիսկոպոսական աթոռ կար «Օդեսա» քաղաքում (այժմ՝ [[Վառնա]]), որտեղ [[Պողոս առաքյալ|Պողոս]] առաքյալի աշակերտ Ամպլիասը ծառայում էր որպես եպիսկոպոս: [[Եվսեբիոս Կեսարացի]]ն հաղորդում է, որ 2-րդ դարում, ներկայիս Բուլղարիայի տարածքում, եպիսկոպոսական աթոռներ կային Դեբելտ և Անքիալուս քաղաքներում: Սարդիկայի (ներկայիս [[Սոֆիա]]) եպիսկոպոս Պրոտոգոնոսը մասնակցել է 325 թվականի [[Նիկեայի Ա տիեզերական ժողով|Առաջին Տիեզերական ժողովին]]։ [[Պատկեր:Eparchy of the Bulgarian Orthodox Church.png|thumb|right|300px|Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու թեմեր։]] Ներկայումս ավելի քան 5,905,000 մարդ իրենց համարում է [[Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցի|Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու]]՝ երկրի ամենամեծ ուղղափառ կազմակերպության հետևորդ<ref name=autogenerated9 />։ Չնայած 1992 թվականին քաղաքական իշխանությունների կողմից նպաստված պառակտմանը, երբ որոշ հոգևորականներ դեմ արտահայտվեցին պատրիարք Մաքսիմոսին՝ մեղադրելով նրան նախկին կոմունիստական ​​ռեժիմի հետ կապերի մեջ և նրա գահակալությունը համարելով ոչ կանոնիկ, ինչպես նաև պառակտիչների կողմից այլընտրանքային Սինոդի ձևավորմանը, հոգևորականության մեծամասնությունը չի միացել պառակտմանը։ 1990-ականներին Բուլղարիայի ուղղափառ եկեղեցու կանոնիկ հոգևորականները պաշտոնապես չէին ճանաչվել պետության կողմից, և եկեղեցու գրեթե ամբողջ անշարժ գույքը (բացառությամբ եկեղեցիների) փոխանցվեց հերձվածողներին: 1998 թվականի Համաուղղափառ համաժողովում Պիմենի գլխավորած հիերարխիայի մի մասը ընդունվեց կանոնիկ եկեղեցու մեջ: 2003 թվականին Բուլղարիայի եկեղեցու հիերարխիան ստացավ պաշտոնական գրանցում և ճանաչվեց պետության կողմից: 2011 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Բուլղարիայի Նախարարների խորհուրդը որոշեց պետական ​​բյուջեից մոտ 880,000 եվրո հատկացնել Բուլղարիայի Ուղղափառ Եկեղեցու 2012 թվականի կարիքների համար: 150,000 եվրո կհատկացվի ազգային նշանակության եկեղեցական շենքերի վերանորոգման համար: Մոտ 300,000 եվրո (597,000 լև) առանձին կհատկացվի հայտնի [[Ռիլայի վանական համալիր|Ռիլայի վանք]]ին<ref>{{Cite web |url=http://www.portal-credo.ru/site/?act=news&id=88538 |title=Власти Болгарии в 2012 г. выделят официальной Болгарской патриархии более миллиона евро |access-date=2011-12-15 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130729/http://www.portal-credo.ru/site/?act=news&id=88538 |url-status=live }}</ref>: Ներկայումս բարձրագույն կրթություն ունեցող ուղղափառ հոգևորականները (այսինքն՝ նրանք, ովքեր ավարտել են աստվածաբանական ակադեմիան) ստանում են 300 լև, իսկ աստվածաբանական սեմինարիան ավարտողները՝ 240 լևա: Մեծ քաղաքներում քահանաները կարող են վաստակել 1,500-2,500 լևա՝ շնորհիվ կատարված ծառայությունների, հիմնականում հարսանիքների և մկրտությունների, մինչդեռ գյուղական ծխական համայնքներում քահանաների եկամուտը հաճախ սահմանափակվում է միայն նրանց աշխատավարձով: <gallery caption="" mode="packed-overlay" heights="220px"> "St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)]] Cathedral of the Holy Assumption - panoramio.jpg|[[Վերափոխման տաճար (Վառնա)]] Rila Monastery, August 2013.jpg|[[Ռիլայի վանական համալիր]] </gallery> == Կաթոլիկություն == Բուլղարիայի կաթոլիկ եկեղեցին համաշխարհային կաթոլիկ եկեղեցու մաս է կազմում։ Կաթոլիկությունը երկրում չորրորդ ամենամեծ կրոնական դավանանքն է՝ [[ուղղափառություն]]ից, [[Իսլամը Բուլղարիայում|իսլամից]] և [[բողոքականություն]]ից հետո։ 2011 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ բնակչության 48,945 մարդ (0.85%) հռոմեական կաթոլիկներ են<ref>{{Cite web |url=http://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R10.aspx |title=Результаты переписи 2011 |access-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004020641/http://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R10.aspx |archive-date=2011-10-04 |url-status=dead }}</ref>: Կաթոլիկական տեղեկատուները նշում են մոտավորապես 60,000 լատինական ծեսի կաթոլիկների մասին<ref name="с-h">{{Cite web |url=http://catholic-hierarchy.org/country/dbg2.html |title=Bulgaria. Current Dioceses |access-date=2010-07-21 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514041431/http://www.catholic-hierarchy.org/country/dbg2.html |url-status=live }}</ref>: Երկրի հույն կաթոլիկները միավորված են [[Բուլղարիայի հույն կաթոլիկ եկեղեցի|Բուլղարիայի հույն կաթոլիկ եկեղեցում]], որոնց թվաքանակը կազմում է մոտավորապես 10,000 մարդ<ref>{{Cite web |url=http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat08.pdf |title=Annuario Pontificio |access-date=2010-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923222253/http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat08.pdf |archive-date=2015-09-23 |url-status=dead }}</ref>։ Երկրի կաթոլիկները պատկանում են երեք խմբի, որոնք տարբերվում են իրենց պատմական ծագմամբ։ Առաջինը Արևմուտքից եկած գաղութաբնակների սերունդներն են, հիմնականում երկրի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող սաքսոն հանքագործների և Ռագուսյան գաղութներից ներգաղթյալների սերունդները։ Երկրորդը՝ կաթոլիկություն ընդունած [[Պավլիկյան շարժում|պավլիկյաններ]]ի սերունդներն են։ Այս համայնքի մեծամասնությունը բնակվում է [[Ռումինիա]]յում և [[Սերբիա]]յում և հայտնի է որպես Բանատի բուլղարներ։ Այնուամենայնիվ, այս խմբի կաթոլիկների զգալի թիվ կա նաև Բուլղարիայում։ Օրինակ՝ Ռակովսկի քաղաքում կաթոլիկները կազմում են բնակչության մեծամասնությունը։ Երրորդ խումբը կազմված է ուղղափառ քրիստոնյաներից, որոնք տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում կաթոլիկություն են ընդունել։ Նրանց մեծ մասը պատկանում է Հույն կաթոլիկ եկեղեցուն։ {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = right | ուղղություն = vertical | վերնագիր = Կաթոլիկ եկեղեցիներ՝ որպես կաթոլիկ եկեղեցու թեմերի հիմնական տաճարներ | լայնություն = 260 | պատկեր1 = StLouisPlovdiv_(1).JPG | նկարագրություն1 = [[Սուրբ Լյուդովիկոս տաճար (Պլովդիվ)|Սուրբ Լյուդովիկոս]], [[Պլովդիվ]]՝ Սոֆիա-Պլովդիվի թեմ | պատկեր2 = Ruse_053.jpg | նկարագրություն2 = [[Սուրբ Պողոս տաճար (Ռուսե)|Սուրբ Պողոս]], [[Ռուսե]]՝ Նիկոպոլի թեմ }} Առաջին լատինական միսիոներները Բուլղարիա են ժամանել դեռևս Բորիս I-ի օրոք քրիստոնեական եկեղեցու մեծ պառակտումից առաջ։ Բուլղար ժողովրդի մկրտությունից հետո, պատրիարք Փոտիոսի հետ տարաձայնությունների պատճառով, Բորիսը Բուլղարական եկեղեցին ենթարկեց Հռոմի պապ Նիկոլայ I-ին՝ նրա հետ միություն կնքելով։ Միությունը տևեց չորս տարի, և 870 թվականին Բուլղարիան անցավ Կոստանդնուպոլսի նոր պատրիարք Իգնատիոսի օմոֆորիոնի ներքո, որը Բուլղարական թեմին շնորհեց լայն ինքնավարություն<ref name="ke">«Болгария» // Католическая энциклопедия. Изд. францисканцев. Т. 1. М.:2002, ст. 657—664</ref>։ Բուլղարիայի և Սուրբ Աթոռի միջև մեկ այլ միություն կնքվեց 1204 թվականին ցար Կալոյանի օրոք և տևեց մինչև 1235 թվականը։ Անկումից հետո կաթոլիկ եկեղեցին կապեր չուներ Բուլղարիայի հետ մինչև 16-րդ դարը, իսկ 14-րդ դարում Բուլղարիան նվաճվեց Օսմանյան կայսրության կողմից։ Կաթոլիկների վերադարձը երկրում սկիզբ է առնում 16-րդ դարից։ Ադրիատիկ ծովափնյա Ռագուսա քաղաքից (ժամանակակից [[Դուբրովնիկ]]) կաթոլիկ սաքսոն հանքագործներն ու առևտրականները սկսեցին գաղթել երկիր։ Կաթոլիկ միսիոներները լայնածավալ արշավ սկսեցին պավլիկյանների երբեմնի մեծ հերետիկոսական աղանդի մնացորդներին կաթոլիկ դարձնելու համար և հաջողության հասան այս ջանքերում. 17-րդ դարում պավլիկյանների մեծամասնությունը կաթոլիկ էր դարձել<ref name="blag">{{Cite web |url=http://blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=7&id=5832 |title=Монсеньор Христо Пройков о католическом сообществе в Болгарии |access-date=2014-08-29 |archive-date=2018-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140526/http://blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=7&id=5832 |url-status=live }}</ref>։ 1601 թվականին Հռոմի պապ Կղեմես VIII-ը հիմնադրեց Սոֆիայի թեմը, իսկ 1648 թվականին՝ Հռոմի պապ Իննոկենտիոս X-ը՝ Նիկոպոլի թեմը։ Տարբեր գնահատականներով՝ 17-րդ դարում Բուլղարիայում կար 5800-ից 8000 կաթոլիկ։[4] Սկզբում թուրքական կառավարությունը չմիջամտեց կաթոլիկ միսիոներների աշխատանքին, սակայն այն բանից հետո, երբ Չիպրոցայի կաթոլիկ համայնքը դարձավ Չիպրոցայի 1688 թվականի հակաթուրքական ապստամբության միջուկը, թուրքերը սկսեցին հալածել կաթոլիկ համայնքին։ Բուլղարիայի կաթոլիկների մեծ մասը բռնաճնշումների պատճառով փախավ Վալախիա և Սլավոնիա։ 1850-ականների վերջին բուլղարացիների շրջանում ուժեղացավ ազգային եկեղեցու Կոստանդնուպոլսից անկախացման շարժումը։ Հետևաբար, որոշ հոգևորականներ պաշտպանում էին Հռոմի հետ միությունը։ Միության կողմնակիցներին գլխավորող վարդապետ Հովսեփ Սոկոլսկին 1861 թվականի ապրիլի 8-ին Պիոս IX պապի կողմից օծվեց եպիսկոպոս և նշանակվեց բյուզանդական ծեսի Բուլղարական կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդ։ Այս կարգավիճակում նա նաև ճանաչվեց սուլթանի կողմից։ Եկեղեցին արագ աճեց, Բուլղարիայում հույն կաթոլիկների թիվը գերազանցեց 60,000-ը։ Սակայն, երբ 1870 թվականին սուլթան Աբդուլազիզի ֆիրմանով, մասամբ ռուսական պահանջներին ի պատասխան, Կոստանդնուպոլսի իրավասության ներքո ստեղծվեց Բուլղարական էկզարխիան՝ դառնալով փաստացի անկախ եկեղեցական կառույց։ Բուլղարական հույն կաթոլիկների երեք քառորդը վերադարձավ ուղղափառությանը։ 1877-1878 թվականների [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)|ռուս-թուրքական պատերազմից]] և [[Օսմանյան կայսրություն|թուրքական տիրապետությունից]] ազատագրումից հետո երկրում մնաց փոքր հույն կաթոլիկ համայնք։ 20-րդ դարի սկզբին Բուլղարիայում կաթոլիկ եկեղեցու ազդեցությունը կտրուկ աճեց։ Բազմաթիվ վանական միաբանություններ և հաստատություններ երկրում բացեցին մի շարք դպրոցներ, քոլեջներ և հիվանդանոցներ, ինչպես նաև կառուցվեցին կաթոլիկ եկեղեցիներ։ Բուլղարիայի արքայազն, իսկ ավելի ուշ՝ ցար Ֆերդինանդ I-ը, ինքը կաթոլիկ էր ծնունդով և ամուսնացած էր բարեպաշտ կաթոլիկ Մարիա Լուիզա Բուրբոն-Պարմացու հետ, ուստի աջակցում էր կաթոլիկ հաստատությունների գործունեությանը։ 1925 թվականին Բուլղարիայի և Սուրբ Աթոռի միջև հաստատվեցին դիվանագիտական ​​հարաբերություններ, որոնցում պապական նվիրակ Անջելո Ռոնկալլին (ապագա Հռոմի պապ Հովհաննես XXIII) մեծ դեր խաղաց այս միջոցառման նախապատրաստման գործում։ 1911 թվականին Բուլղարիայում կար 32,000 լատինական ծեսի կաթոլիկ և 9,000 բյուզանդական ծեսի կաթոլիկ։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո կոմունիստները սկսեցին Բուլղարիայում կաթոլիկ եկեղեցու հալածանքների քաղաքականություն։ Բոլոր կաթոլիկ եկեղեցիները փակվեցին, իսկ արժեքավոր իրերը բռնագրավվեցին։ 1951-1952 թվականներին տեղի ունեցած «կաթոլիկ դատավարությունների» ժամանակ 60 կաթոլիկ եպիսկոպոսներ և քահանաներ դատապարտվեցին «լրտեսության» համար, և նրանցից չորսը մահապատժի ենթարկվեցին։ Մահապատժի ենթարկված եպիսկոպոս Եվգենի Բոսիլկովը սրբադասվեց 1995 թվականին։ 1990 թվականին վերականգնվեցին դիվանագիտական ​​հարաբերությունները Սուրբ Աթոռի հետ, և Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ը 2002 թվականի մայիսին այցելեց Բուլղարիա։ == Այլ եկեղեցիներ == Բուլղարիայում բողոքականությունը երրորդ տեղում է ուղղափառությունից և իսլամից հետո: Վերջին 20 տարիների ընթացքում բողոքականների թիվը կայուն աճել է: 1992 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ կար 22,000, 2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 42,000, իսկ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 64,500 հավատացյալ<ref>{{Cite web |url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf |title=Национален статистически институт |access-date=2013-02-24 |archive-date=2013-04-03 |archive-url=https://www.webcitation.org/6FbykQLQG?url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf |url-status=live }}</ref>։ [[Պատկեր:Pleven TodorBozhinov (65).jpg|thumb|Մեթոդիստական ​​եկեղեցի [[Պլևեն]]ում]] Բուլղարիայում բողոքականության հիմքերը դրվել են ամերիկացի միսիոներների կողմից 19-րդ դարում: Նրանք պատկանում էին մեթոդիզմին (հյուսիսում) և կոնգրեգացիոնալիզմին (հարավում): Առաջին բողոքական համայնքը հայտնվել է 1868 թվականին Բանսկոյում: 1875 թվականին հիմնադրվել է Բուլղարիայի ավետարանական բարեգործական ընկերությունը, որը հետագայում վերանվանվել է Բուլղարիայի ավետարանական եկեղեցիների միություն: 1871 թվականին այս միությունն ավարտել է [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] թարգմանությունը ժամանակակից բուլղարերեն: 1865 թվականին երկրում հիմնադրվել է առաջին բապտիստական ​​համայնքը, որին հաջորդել է առաջին ադվենտիստական ​​համայնքը 1891 թվականին<ref>Religions of the World, A comprehensive encyclopedia of beliefs and practices // J. Gordon Melton, Martin Baumann — [[ABC-CLIO]], 2002. — P. 288. — 1593 p.</ref>: 1921 թվականին ռուս արտագաղթողները հոգեգալստականությունը բերեցին Բուլղարիա: Կոմունիստական ​​դարաշրջանում բողոքականները հալածվեցին: 1989 թվականին բողոքականությունը վերականգնվեց։ Ժամանակակից Բուլղարիայում բողոքականները համագործակցում են այլ դավանանքների հետ՝ պաշտպանելով պահպանողական արժեքները: Երկրում գործում են Ավետարանական աստվածաբանական ինստիտուտը և մի շարք կրթական և մարդասիրական կազմակերպություններ։ Բուլղարացի բողոքականների մեծամասնությունը հոգեգալստականներ են: Երկրում հոգեգալստական ​​շարժումը արագ զարգանում է. 1991 թվականին Բուլղարիայում կար ընդամենը 5000 հոգեգալստական: Հոգեգալստականության զգալի աճը մասամբ պայմանավորված է բուլղարացի գնչուների կրոնափոխությամբ: Մոտ 500 եկեղեցի և 25000 հավատացյալ միավորված է Ավետարանական հոգեգալստական ​​եկեղեցիների միությունում (գործում է 1928 թվականից, Աստծո ժողովների մաս է կազմում)<ref>{{Cite web |url=http://www.patriarchia.ru/db/text/483810.html |title=Православные, католики, протестанты и мусульмане Болгарии вместе выступили в защиту семьи |access-date=2011-09-10 |archive-date=2008-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201183201/http://www.patriarchia.ru/db/text/483810.html |url-status=live }}</ref>: Եվս 180 եկեղեցի և 3600 հավատացյալ ներկայացնում են Բուլղարական Աստծո եկեղեցին (գործում է 1982 թվականից, Աստծո Եկեղեցու մաս է կազմում)<ref>{{Cite web |url=http://worldagfellowship.org/fellowship/countries/bulgaria/ |title=Bulgaria – Participating Member |access-date=2013-02-24 |archive-date=2012-03-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331172228/http://worldagfellowship.org/fellowship/countries/bulgaria/ |url-status=live }}</ref>: Որոշ հիսունականներ և խարիզմատիկներ միավորված են Բուլղարական Ազատ Եկեղեցում: Աստծո Փրկված Քրիստոնեական Եկեղեցու ծխական համայնքներ գործում են [[Սոֆիա]]յում, [[Պլևեն]]ում և Ստավերցիում<ref>[http://www.cogwm.org/index.php?option=com_content&task=view&id=3142&Itemid= Bulgaria]</ref>։ 2011 թվականին Բուլղարիայի Ադվենտիստական ​​եկեղեցին ուներ 7600 անդամ և 118 եկեղեցի<ref>{{Cite web |url=http://www.adventistatlas.org/viewCountry.asp?CtryCode=BG |title=Adventist Atlas - Bulgaria |access-date=2013-02-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210132629/http://www.adventistatlas.org/viewCountry.asp?CtryCode=BG |archive-date=2012-02-10 |url-status=dead }}</ref>: Ավետարանական Բապտիստական ​​Եկեղեցիների Միությունն ունի 5000 հավատացյալ 128 եկեղեցիներում<ref>[http://www.bwanet.org/about-us2/statistics BWA Statistics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627073219/http://www.bwanet.org/about-us2/statistics |date=2012-06-27 }}</ref>: Մնացած բողոքականները հաճախում են Բուլղարական Լյութերական Եկեղեցու (գործում է 1992 թվականից), Ավետարանական Մեթոդիստական ​​Եպիսկոպոսական Եկեղեցու (2.7 հազար հավատացյալ)<ref>{{Cite web |url=http://worldmethodistcouncil.org/about/member-churches/statistical-information/ |title=World Methodist Council |access-date=2013-02-24 |archive-date=2013-04-30 |archive-url=https://www.webcitation.org/6GGCeD9Ae?url=http://worldmethodistcouncil.org/about/member-churches/statistical-information/ |url-status=live }}</ref> և այլն եկեղեցիներ: [[Պատկեր:Սուրբ_Աստվածածին_եկեղեցի_(Սոֆիա).jpg|մինի|[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սոֆիա)|Սուրբ Աստվածածին]] եկեղեցի, [[Սոֆիա]]]] Երկրի տարածքում է գործում նաև [[Բուլղարիայի հայոց թեմ]]ը<ref>{{Cite web |author=Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն |date=2007 թվականի նոյեմբերի 23-ի N 1390-Ն որոշում |title=Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն ստանալու, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիությունը դադարեցնելու համար անհրաժեշտ փաստաթղթերի ցանկը և դրանք ներկայացնելու կարգը սահմանելու մասին (N 4 հավելված՝ Եկեղեցական այն կառույցների ցանկ, որոնց կողմից տրված մկրտության մասին փաստաթուղթը (հաստատված օտարերկրյա պետություններում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցչության կամ հյուպատոսական հիմնարկի կողմից, մկրտվածի կամ նրա ծնողի ազգությամբ հայ լինելու մասին նշումով) համարվում է ազգությամբ հայ լինելը հաստատող փաստաթուղթ) |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=190930 |website=arlis.am}}</ref>՝ [[Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու]]՝ [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզու]] տարածքում գտնվող, [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին|Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին]] պատկանող երեք թեմերից մեկը՝ [[Ռումինիայի հայոց թեմ|Ռումինիայի]] և [[Հունաստանի հայոց թեմ|Հունաստանի]] թեմերի հետ միասին, որը ներկայացնում է [[Հայերը Բուլղարիայում|բուլղարահայության]] հոգևոր կյանքը։ [[Հայերը Բուլղարիայում]] բնակություն են հաստատել [[Բուլղարական առաջին կայսրություն]]ից (681-1018) շատ առաջ, երբ երկրամասը «[[Թրակիա]]» անվանումով մտնում էր [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] մեջ<ref name="ankakh.com">{{Cite web |author=Վահե Անթանեսյան |date=9 նոյեմբերի 2016 թվական |title=Հայերը Բուլղարիայում |url=http://archive3.ankakh.com/article/53367/%E2%80%8Bhayyere-bvolghariayvom |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231004143009/http://archive3.ankakh.com/article/53367/%E2%80%8Bhayyere-bvolghariayvom |archivedate=2023 թ․ հոկտեմբերի 4 |website=ankakh.com}}</ref>։ Թեմի ենթակայությամբ գործում է տասը եկեղեցի և երկու մատուռ: Բուլղարիայի տարածքում պահպանված ամենահին հայկական եկեղեցին [[Սիլիստրա]]յի [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սիլիստրա)|սուրբ Աստվածածինն]] է<ref>{{Cite web |title=Арменска апостолическа църква "Сурп Аствадзадзин" (Град Силистра) |url=http://poseti.guide-bulgaria.com/a/943/armenian_apostolic_church_surp_astvadzadzin.htm |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 4 |website=Guide Bulgaria |language=bg}}</ref><ref>{{Cite web |title=Арменската епархия |url=http://www.armenianchurch-bg.com/story.php?id=628&news_tip=6&title= |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 4 |website=www.armenianchurch-bg.com}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>, իսկ մնացածները կառուցվել են հիմնականում 19-րդ դարում։ Բացի գործող կառույցներից՝ Բուլղարիայում կա նաև մեկ ավերված եկեղեցի՝ [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Վելիկո Տիռնովո)|Սուրբ Աստվածածինը]] նախկին պատմական մայրաքաղաք [[Վելիկո Տիռնովո]]յում, որը չի պատկանում թեմին։ Որոշ քանակության հայեր հարում են կաթոլիկ և ավետարանական եկեղեցիներին, մինչդեռ պաշտոնապես գրանցված թեմեր կամ կանոնիկ-[[Նվիրապետություն|նվիրապետական]] այլ կարգավիճակներ չկան։ [[Բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետություն|Բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետության]] տարիներին սահմանափակվել է հայ կրոնական համայնքի գործունեությունը, փակվել են մի շարք եկեղեցիներ։ 1980 թվականի վերջին գործել է ընդամենը 5 հայկական եկեղեցի։ 1990-ական թվականներից համայնքն ազգային զարթոնք է ապրել։ 1994 թվականից գործում է Բուլղարիայի թեմի խորհուրդը, որը միջոցներ է ձեռնարկել հայկական եկեղեցիները վերաբացելու, նորերը կառուցելու ուղղությամբ։ Այդպես կառուցվել է համայնքի ամենավերջին՝ [[Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (Յամբոլ)|սուրբ Հակոբ]] եկեղեցին [[Յամբոլ]] քաղաքում։ == Տես նաև == * [[Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * Gjuzelev, V., (1988) ''Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa'' (Centre culturel du monde byzantin). Verlag Baier. * Sullivan, R.E., (1994) ''Christian Missionary Activity in the Early Middle Ages'' (Variorum Collected Studies Series). Ashgate Publishing Limited, {{ISBN|0-86078-402-9}}. * Vlasto, A.P., (1970) ''The Entry of the Slavs into Christendom: an Introduction to the Medieval History of the Slavs''. Cambridge University Press. == Արտաքին հղումներ == * [http://www.pravoslavieto.com/history/hristianstvoto_v_Bulgaria.htm Християнството в България. <small>(Проф. Георги Петров Бакалов)</small>] – pravoslavieto.com {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում]] s9q2e65xluboxofnb4v9gflyix33g37 10722416 10722226 2026-04-09T00:02:11Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 Ռուսերեն գիրք և Cite web կաղապարների ձևաչափի ուղղում 10722416 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում''' ամենատարածված [[կրոն]]ն է։ Pew Research Center-ի տվյալներով՝ 2010 թվականին [[Բուլղարիա]]յում բնակվել է 6.3 միլիոն [[Քրիստոնեություն|քրիստոնյա]], որը կազմում է երկրի բնակչության 84.1%-ը<ref>{{Cite web |date=2011-12-19 |title=Global Christianity |url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php |archivedate=2013-05-22 |accessdate=2013-05-13 |publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life |lang=en}}</ref><ref name="features">{{Cite web |date=2011-12-19 |title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country |url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107191939/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |archivedate=2012-01-07 |accessdate=2014-12-25 |publisher=The Pew Research Center's Religion and Public Life Project |lang=en}}</ref>: Ջոն Գորդոն Մելտոնի «Աշխարհի կրոնների հանրագիտարանը» 2010 թվականին քրիստոնյաների բաժինը գնահատում է 83.9% (6.26 միլիոն հավատացյալ)<ref name="encyc">{{Ռուսերեն գիրք |автор=J. Gordon Melton |заглавие=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices |ответственный=J. Gordon Melton]], Martin Baumann |год=2010 |часть=Bulgaria |место=Oxford, England |издательство=ABC CLIO |страницы=447 |страниц=3200 |isbn=1-57607-223-1}}</ref>։ Երկրի ամենամեծ քրիստոնեական դավանանքը [[ուղղափառություն]]ն է։ 2000 թվականին Բուլղարիայում կար 5600 քրիստոնեական [[տաճար]], [[եկեղեցի]], [[վանք]] և [[մատուռ]], որոնք պատկանում էին 47 տարբեր քրիստոնեական դավանանքների<ref name="Johnstone">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://books.google.md/books/about/Operation_World_2001.html?id=NuQCRAAACAAJ&redir_esc=y |автор=Patrick Johnstone, Jason Mandryk |заглавие=Operation World 2001 |год=2001 |часть=Bulgaria |место=London |издательство=Paternoster Publishing |allpages=798 |серия=Operation World Series |isbn=1-8507-8357-8}}</ref>։ Բուլղարներից բացի, երկրի [[Գնչուները Բուլղարիայում|գնչուների]], [[Ռումինացիները Բուլղարիայում|ռումինացիների]], [[Առումինները Բուլղարիայում|արոմացիների]], [[Ռուսները Բուլղարիայում|ռուսների]], [[հայերը Բուլղարիայում|հայերի]], [[Մակեդոնացիները Բուլղարիայում|մակեդոնացիների]], [[հույները Բուլղարիայում|հույների]], ինչպես նաև [[կարակաչաններ]]ի, [[ուկրաինացիներ]]ի, [[գագաուզներ]]ի և այլ ազգերի մեծամասնությունը նույնպես քրիստոնյա է։ Բուլղարիայի պահպանողական ավետարանական եկեղեցիները միավորված են Բուլղարական ավետարանական դաշինքում, որը կապված է Համաշխարհային ավետարանական դաշինքի հետ։ == Քրիստոնեության ընդունում == [[Պատկեր:Southeastern Europe Late Ninth Century.png|մինի|Բուլղարիան Բորիս I-ի կառավարման ժամանակ]] Բուլղարիայի քրիստոնեացումն արտացոլում էր միասնության անհրաժեշտությունը կրոնապես բաժանված [[Բուլղարական առաջին կայսրություն|բուլղարական պետության]] ներսում, ինչպես նաև քրիստոնեադավան Եվրոպայի միջազգային ասպարեզում հավասար ընդունման անհրաժեշտությունը: Այս գործընթացը բնութագրվում էր Բուլղարիայի միապետ [[Բորիս I]]-ի (852-889)՝ [[Արևելաֆրանկական թագավորություն|Արևելյան ֆրանկների թագավորության]] և [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]] հետ փոփոխվող քաղաքական դաշինքներով, ինչպես նաև [[Հռոմի պապ]]ի հետ նրա դիվանագիտական ​​​​նամակագրությամբ։ Բուլղարիայի ռազմավարական դիրքի պատճառով, [[Հռոմի Կաթոլիկ եկեղեցի|Հռոմի]] և [[Հույն ուղղափառ եկեղեցիներ|Կոստանդնուպոլսի]] եկեղեցիները ցանկանում էին, որ Բուլղարիան իրենց ազդեցության ոլորտում լինի: Նրանք քրիստոնեությունը համարում էին սլավոններին իրենց տարածաշրջանում ինտեգրելու միջոց: Երկու կողմերին էլ ուղղված որոշ առաջարկներից հետո խանը 870 թվականին ընդունեց քրիստոնեությունը Կոստանդնուպոլսից: Արդյունքում, նա հասավ իր նպատակին՝ ձեռք բերել անկախ բուլղարական ազգային եկեղեցի և նշանակել արքեպիսկոպոս, որը կգլխավորեր այն։ Երբ խան Բորիսը սկսեց իր գահակալությունը 852 թվականին, [[Բալկանյան թերակղզի|Հարավարևելյան Եվրոպայում]] միջազգային իրավիճակը բնութագրվում էր տարածաշրջանում թե՛ մշակութային, թե՛ քաղաքական մրցավազքով: Բյուզանդական կայսրության հետ ժամանակակից [[Հյուսիսային Մակեդոնիա|Մակեդոնիա]]յի և [[Թրակիա]]յի տարածքում գտնվող սլավոնական ցեղերի նկատմամբ գերիշխանության համար հակամարտությունը դեռևս հեռու էր լուծումից։ Միջին [[Դանուբ]]ի շրջանում Բուլղարիայի շահերը հատվում էին Արևելյան ֆրանկների ի հայտ եկող թագավորության և [[Մեծ Մորավական տերություն|Մեծ Մորավիա]]յի իշխանության շահերի հետ։ Մոտավորապես այդ ժամանակահատվածում միջազգային ասպարեզ դուրս եկավ Խորվաթիան՝ իր սեփական հավակնություններով և պահանջներով տարածաշրջանում տարածքների նկատմամբ։ [[Պատկեր:Paintings in the Church of the Theotokos Peribleptos of Ohrid 0228.jpg|մինի|Կղեմես Օրխիդացի]] Ավելի լայն մասշտաբով Կոստանդնուպոլսի և Հռոմի միջև լարվածությունը սրվում էր։ Երկու կենտրոններն էլ մրցում էին [[Հարավային Եվրոպա|Հարավային]] և [[Կենտրոնական Եվրոպա|Կենտրոնական]] Եվրոպայում [[սլավոններ]]ի ինտեգրման քրիստոնեացման առաջնորդի համար։ Բուլղարական խանությունը և [[Արևելաֆրանկական թագավորություն]]ը դիվանագիտական ​​հարաբերություններ էին հաստատել դեռևս 820-830-ական թվականներին։ 852 թվականին՝ խան Բորիսի գահակալության սկզբում, բուլղարական դեսպանատուն ուղարկվեց Մայնցի ժողով՝ Լյուդովիկոս II-ին տեղեկացնելու Բուլղարիայի մայրաքաղաք [[Պլիսկա]]յում իշխանության փոփոխության մասին։ Ամենայն հավանականությամբ, դեսպանատունը նաև աշխատում էր բուլղարա-գերմանական դաշինքը վերականգնելու ուղղությամբ։ Որոշ ժամանակ անց խան Բորիսը դաշինք կնքեց [[Մեծ Մորավական տերություն|Մորավիայի]] Ռաստիսլավի (846-870) հետ, որը նախաձեռնել էր Արևմտյան ֆրանկների թագավոր [[Կառլ Ճաղատ]]ը (840-877): Գերմանական թագավորությունը պատասխանեց՝ հարձակվելով և պարտության մատնելով Բուլղարիային, ինչը ստիպեց խան Բորիսին հետագայում վերականգնել դաշինքը գերմանական թագավորի հետ՝ ուղղված Բյուզանդիայի դաշնակից Մեծ Մորավիայի դեմ: Իրավիճակը մեծ ռիսկեր էր պարունակում թուլացած բուլղարական պետության համար: 855-856 թվականներին պատերազմ բռնկվեց [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական կայսրության]] հետ: Բյուզանդացիները ցանկանում էին վերականգնել վերահսկողությունը Դիագոնալ ճանապարհի որոշ ամրոցների նկատմամբ, որը Կոստանդնուպոլսից՝ Ֆիլիպոպոլիսով ([[Պլովդիվ]]), հասնում էր Նաիսուս ([[Նիշ]]) և Սինգիդունում ([[Բելգրադ]]): Բյուզանդական կայսրությունը հաղթանակ տարավ և վերանվաճեց մի շարք քաղաքներ, որոնց թվում էր Ֆիլիպոպոլիսը<ref>Gjuzelev, p. 130</ref>: 861 թվականին խան Բորիսը դաշինք կնքեց Արևելյան Ֆրանկների թագավոր Լյուդովիկոս Գերմանացու հետ՝ միաժամանակ տեղեկացնելով նրան, որ ցանկանում է ընդունել քրիստոնեությունը արևմտյան ծեսի համաձայն: Այս նորացված դաշինքը սպառնում էր Մեծ Մորավիային, որը օգնություն էր խնդրում Բյուզանդիայից (862-863): Սա նույն ժամանակ էր, երբ տեղի էր ունենում բյուզանդական առաքելություն Մեծ Մորավիա: [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղը և նրա եղբայր Մեթոդիոսը]] մտադիր էին Մեծ Մորավիան մոտեցնել Կոստանդնուպոլսին և ամրապնդել բյուզանդական ազդեցությունը այնտեղ։ Խան Բորիսն ավելի շատ հետաքրքրված էր Կյուրեղի և Մեթոդիոսի ստեղծած առաջին [[սլավոնական այբուբեն]]ով։ Բուլղարիան ցանկանում էր ներդնել սլավոնական այբուբենը, ինչպես նաև միջոց՝ Բյուզանդական կայսրության մշակութային ազդեցությունը դադարեցնելու համար։ 863 թվականի վերջին ամիսներին բյուզանդացիները կրկին հարձակվեցին Բուլղարիայի վրա այն բանից հետո, երբ իրենց մորավյան դաշնակիցները տեղեկացրին, որ Բորիսը գերմանացի թագավորին ասել է, որ պատրաստ է ընդունել քրիստոնեությունը, և Բյուզանդիան պետք է խանգարի նրան Հռոմից քրիստոնեություն ընդունելուն։ Հռոմից կախված Բուլղարիան Կոստանդնուպոլսի ներքին հատվածում սպառնալիք էր Բյուզանդական կայսրության անմիջական շահերի համար։ [[Պատկեր:Baptism of the Preslav Court.jpg|մինի|Պրեսլավի արքունիքի մկրտությունը]] Մինչև որևէ իրական ռազմական բախում տեղի ունենալը, խան Բորիսը ստիպված էր խաղաղություն խնդրել՝ պատերազմին անպատրաստ լինելու պատճառով, քանի որ Բուլղարիան այդ տարի խիստ տուժել էր բերքի անբավարարությունից և երկրաշարժերից, ինչը Բորիսը, հնարավոր է, ընդունեց որպես արևելյան ծեսի համաձայն դավանափոխության նշան: Բանակցություններ սկսվեցին, և Բորիսը խոստացավ իր ժողովրդի հետ միասին ընդունել արևելյան ուղղափառ քրիստոնեություն՝ խնդրելով միսիոներներին գալ Բուլղարիա և սկսել գործընթացը: Երկու կողմերը կնքեցին «խորը խաղաղություն» 30 տարվա ժամկետով: Բուլղարիայի դավանափոխության դիմաց բյուզանդացիները վերադարձրին նախկինում նվաճված հողերը: 864 թվականի ուշ աշնանը Կոստանդնուպոլսի պատրիարք Փոտիոսի առաքելությունը ժամանեց Բուլղարիայի մայրաքաղաք Պլիսկա և դավանափոխեց խանին, նրա ընտանիքին և բարձրաստիճան պաշտոնյաներին: Բորիսին տրվեց քրիստոնեական Միքայել անունը (այդ ժամանակվա բյուզանդական կայսր [[Միքայել III]]-ի անունով) և, ըստ գիտնականների մեծամասնության, նա փոխեց իր տիտղոսը թագավորի սլավոնական համարժեքի: Դրանից հետո բուլղարական բնակչությունը սկսեց դավանափոխվել քրիստոնեության: Բուլղարիայի Խան Կրումի նվաճումներից հետո 9-րդ դարի սկզբին Բուլղարիան դարձավ կարևոր տարածաշրջանային տերություն Հարավարևելյան Եվրոպայում: Նրա հետագա զարգացումը կապված էր Բյուզանդական և Արևելյան Ֆրանկական կայսրությունների հետ։ Քանի որ այս երկու պետություններն էլ քրիստոնեական էին, հեթանոսական Բուլղարիան մնաց մոտավորապես մեկուսացված՝ չկարողանալով հավասար հիմքերով փոխազդել ո՛չ մշակութային, ո՛չ էլ կրոնական առումով։ Սաքսոնների դավանափոխությունից հետո Եվրոպայի մեծ մասը դարձավ քրիստոնեական։ Բուլղարների և սլավոնների՝ ձևավորված էթնիկ խմբերի, տեղական, հռոմեականացված (հետագայում կոչված վլախներ) կամ հելլենացված քրիստոնյա թրակիական բնակչության՝ բուլղար ժողովրդի և ազգի շրջանում հեթանոսության պահպանումը բերեց ևս մեկ թերություն. հեթանոսական և քրիստոնեական էթնիկ խմբերի միավորմանը խոչընդոտում էին նրանց տարբեր կրոնական համոզմունքները։ Քրիստոնեությունն իր արմատներն ուներ բուլղարական հողերում՝ մինչև բուլղարական պետության ձևավորումը՝ վերը նշված բնիկ բնակչության միջոցով։ [[Image:The leader of the Bulgarians along with his people praying for the famine to go away the Chronicle of John Skylitzes.jpg|thumb|Բուլղարները աղոթում են Աստծուն, որ սովը վերանա]] Քանի որ բյուզանդական առաքելությունները դավանափոխեցին բուլղարներին, նրանց ուժերը խրախուսեցին ժողովրդին ոչնչացնել հեթանոսական սրբավայրերը։ Պահպանողական բուլղարական արիստոկրատական ​​շրջանակները դեմ էին նման ոչնչացմանը, քանի որ նրանք էին առաջնորդել հոգևոր ծեսերը։ 865 թվականին բոլոր տասը վարչական շրջաններից (կոմիտատներից) դժգոհները ապստամբեցին իշխող Բորիսի դեմ՝ մեղադրելով նրան «վատ օրենք» տալու մեջ։ Ապստամբները շարժվեցին դեպի մայրաքաղաք՝ մտադիր լինելով գերի վերցնել և սպանել իշխողին և վերականգնել հին կրոնը։ Հայտնի է միայն, որ իշխող Բորիսը հավաքեց իրեն հավատարիմ մարդկանց և ճնշեց ապստամբությունը։ Նշվում է, որ Աստծո հրաշքը օգնեց Բորիսին հաղթել ճակատամարտում, և ճակատամարտի ժամանակ նրա կրած զրահը որպես նվեր խնդրվեց Հռոմի պապից։ Նա հրամայեց մահապատժի ենթարկել ապստամբության առաջնորդներին՝ բոյարներին և նրանց բոլոր որդիներին՝ 52 ապստամբների<ref>{{Cite web |title=Култура :: Изборът на |url=http://newspaper.kultura.bg/bg/article/view/12512}}</ref>։ Սովորական ժողովրդին, ովքեր «ցանկանում էին զղջալ», թույլատրվեց անվնաս մնալ։ [[Պատկեր:Posli borisa.jpeg|մինի|Բորիս I-ը դեսպաններ է ուղարկում կայսրուհի [[Թեոդորա (Թեոփիլոսի կինը)|Թեոդորայի]] մոտ]] Մինչև կյանքի վերջը իշխող Բորիսին հետապնդում էր մեղքի զգացումը՝ ապստամբության առաջնորդների որդիներին սպանելու դաժանության և 865 թվականին իր որոշման բարոյական գնի համար։ Հռոմի պապ [[Նիկողայոս I (Հռոմի պապ)|Նիկողայոս I]]-ի հետ իր հետագա նամակագրության մեջ իշխողը հարցրեց, թե արդյոք իր գործողությունները հատել են քրիստոնեական խոնարհության սահմանները։ Պատմական գրառումների տարբեր մեկնաբանությունները որոշ պատմաբանների հանգեցրել են այն մտքին, որ կառավարիչը մահապատժի է ենթարկել բուլղարական արիստոկրատիայի գրեթե կեսին՝ կրոնական և քաղաքական հակամարտությունը դադարեցնելու համար։ Նրա արիստոկրատ հակառակորդները վախենում էին, որ Բյուզանդական կայսրությունը կտարածի իր ազդեցությունը քրիստոնեության միջոցով և կոչնչացնի Բուլղարիան։ Միջնադարի այս ժամանակաշրջանում բուլղարները «քրիստոնյաներին» համարում էին իրենց ավանդական մրցակիցներին՝ «բյուզանդացիներին» կամ «հույներին», ինչպես նրանց ամենից հաճախ անվանում էին։ Շատ բուլղարացիներ կարծում էին, որ քրիստոնեության հետ մեկտեղ նրանք ստիպված կլինեն ընդունել բյուզանդական կյանքի ձևը և բարոյականությունը։ [[File:Balshi.jpg|right|thumb|Բալշիի արձանագրություն]] Բորիսը գիտակցեց, որ իր հպատակների քրիստոնեացումը կհանգեցնի բյուզանդական ազդեցության մեծացմանը։ Պատարագը կատարվում էր հունարեն լեզվով, և նորաստեղծ բուլղարական եկեղեցին ենթակա էր Կոստանդնուպոլսի եկեղեցուն։ Նոր կրոնի դեմ ապստամբությունը դրդեց կառավարչին խնդրել Կոստանդնուպոլիսից Բուլղարական եկեղեցուն անկախ կարգավիճակ տրամադրել։ Երբ Կոստանդնուպոլիսը հրաժարվեց Բուլղարական եկեղեցուն անկախություն տրամադրել, կառավարիչ Բորիսը դիմեց Հռոմի պապին։ 866 թվականի օգոստոսի վերջին Հռոմ ժամանեց բուլղարական առաքելություն՝ կավհան Պետրոսի գլխավորությամբ։ Պորտուսից Ֆորմոսոսը և Պոպուլոնացի Պողոսը գլխավորեցին Հռոմի պապի առաքելությունը։ Միևնույն ժամանակ, Հռոմի պապը այլ պատվիրակներ ուղարկեց Կոստանդնուպոլիս։ Երբ հռոմեական հոգևորական առաքելությունը ժամանեց, Բորիսը բավականաչափ գոհ էր Հռոմի պատասխանից, որ հրամայեց բյուզանդական առաքելությանը լքել Բուլղարիան։ Սա դիտվեց որպես բուլղարական կողմնորոշման պաշտոնական փոփոխություն Կոստանդնուպոլսից Հռոմ։ Տեսնելով Հռոմի պատվիրակներին այնտեղ, գերմանական առաքելությունը նույնպես լքեց Բուլղարիան՝ գոհ լինելով, որ Բուլղարիան կլինի Հռոմի թեմում։ [[Միքայել III]] կայսրը դժգոհ էր Բուլղարիայի կողմից Բյուզանդիայի հոգևորականության արտաքսումից։ Արքայազն Բորիսին ուղղված նամակում բյուզանդական կայսրը արտահայտեց իր դժգոհությունը Բուլղարիայի կրոնական վերակողմնորոշման նկատմամբ՝ օգտագործելով Հռոմեական եկեղեցու դեմ վիրավորական լեզու։ Սա բորբոքեց քրիստոնեության երկու ճյուղերի միջև հին մրցակցությունը։ Երկու տարուց էլ պակաս ժամանակում Բուլղարիայի անունը լայնորեն հայտնի դարձավ Արևմտյան Եվրոպայում։ Կոստանդնուպոլսում մարդիկ նյարդայնորեն հետևում էին Բուլղարիայում տեղի ունեցող իրադարձություններին։ Նրանք կարծում էին, որ հռոմեական կողմնակալ Բուլղարիան սպառնում էր Կոստանդնուպոլսի անմիջական շահերին: 867 թվականի ամռանը Բյուզանդիայի մայրաքաղաքում տեղի ունեցավ կրոնական ժողով, որի ընթացքում հոգևորականները քննադատեցին Հռոմեական եկեղեցու կողմից Բուլղարիային զորակոչելու գործողությունները: Հռոմի պապ Նիկողայոս I-ը անիծվեց: Ժամանակ չկորցնելով՝ Բորիսը խնդրեց Հռոմի պապին Բուլղարիայի արքեպիսկոպոս նշանակել Պորտոսի Ֆորմոսոսին, որը տարիներ անց դարձավ Հռոմի պապ Ֆորմոսոս: Հռոմի պապը հրաժարվեց, իսկ պաշտոնական պատասխանն այն էր, որ Ֆորմոզան արդեն իսկ ուներ թեմ: Հռոմի պապը հրամայեց Բուլղարիա ուղարկել առաքելության նոր առաջնորդներ՝ Դոմինիկ Տրիվենացուն և Գրիմվալդ Պոլիմարթացուն: Կարճ ժամանակ անց Նիկոլայը մահացավ: Նրա հաջորդը՝ Հռոմի պապ Ադրիան II-ը (867-872), նույնպես չպատասխանեց կայսեր Բորիսի՝ բուլղարացի արքեպիսկոպոս նշանակելու խնդրանքին: Բորիսը առաջարկեց բուլղարացի արքեպիսկոպոսի մեկ այլ թեկնածու՝ Մարինուսին: Այդ ժամանակ սարկավագ Մարինուսը պապական պատվիրակ էր Կոստանդնուպոլսում և թեմ չուներ, բայց Հռոմի պապը հրաժարվեց: Դրա փոխարեն նա ընդունեց Սիլվեստր անունով մի հոգևորականի, որը հիերարխիայում այնքան ցածր էր, որ լիազորված չէր ինքնուրույն պատարագ մատուցել: Պլիսկայում երեք օր մնալուց հետո բուլղարացիները նրան հետ ուղարկեցին Հռոմ՝ պատվիրակների ուղեկցությամբ, որոնց մոտ կային իշխան Բորիսի բողոքի նամակը: Բորիսը Հռոմի կողմից իր խնդրանքի մերժումը և ուշացումները ընկալեց որպես վիրավորանք և Պապի՝ իր հետ բուլղարացի արքեպիսկոպոսի ընտրությունը համակարգելու անհամաձայնության նշան: Մարինուսը Հռոմի պապ դարձավ ընդամենը մի քանի տարի անց՝ Պապ Մարինուս I անունով։ Արդյունքում, Բորիսը կրկին սկսեց բանակցություններ Կոստանդնուպոլսի հետ, որի հետ նա ակնկալում էր ավելի մեծ համագործակցություն, քան նախկինում: Սակայն 867 թվականի սեպտեմբերի 23-ին կայսր Միքայել III-ը սպանվեց իր մտերիմ ծանոթ Բարսեղի կողմից, որը հիմնադրեց Մակեդոնական դինաստիան, որը կայսրությունը կառավարեց մինչև 1057 թվականը: Պատրիարք Փոտիոսին փոխարինեց նրա գաղափարական մրցակից Իգնատիոսը (847-858; 867-877): Բյուզանդական կայսրության նոր կառավարիչները արագորեն մեղմացրին լարվածությունը Կոստանդնուպոլսի և Հռոմի միջև: Հռոմի պապ Ադրիան II-ը կարիք ուներ [[Բարսեղ Ա Մակեդոնացի|Բարսեղ I]]-ի օգնությանը՝ Հարավային Իտալիայում [[Աղլաբիների պետություն|արաբների]] հարձակումների դեմ: Մյուս կողմից, Բյուզանդիան ակնկալում էր Հռոմի պապի աջակցությունը պատրիարք Իգնատիոսին։ Առաջնորդների համաձայնությունների արդյունքում Կոստանդնուպոլսում տեղի ունեցավ եկեղեցական ժողով: Պաշտոնական խորհրդակցությունների ավարտից հետո, 870 փետրվարի 28-ին, Կոստանդնուպոլիս ժամանեցին բուլղարացի պատվիրակներ, որոնք ուղարկվել էին կառավարչի կողմից և գլխավորում էին Իչիրգուբոյլը (կառավարչի առաջին խորհրդական) Ստասիսը, Խան-Բոգատուրը (բարձրաստիճան ազնվական) Սոնդոկեն, Խան-Թարխանը (բարձրաստիճան զինվորական հրամանատար) և ուրիշներ: Մարտի 4-ին կայսր Բարսեղ I-ը ժողովը փակեց կայսերական պալատում կազմակերպված տոնակատարությամբ: Ներկա էր բուլղարացի Կավկան Պետրոսը: Հռոմեական և բյուզանդական եկեղեցիների ներկայացուցիչներին (առաջինը Հռոմեականն էր) ողջունելուց հետո Կավկան Պետրոսը հարցրեց, թե ում իրավասության ներքո պետք է ընկնի Բուլղարական եկեղեցին: Ուղղափառ հայրերը անմիջապես հարցրել են բուլղարացիներին, թե ում հոգևորականությանն են գտել, երբ եկել են այն հողերը, որոնք այժմ իրենց տիրապետության տակ են։ Նրանք պատասխանել են՝ «հույն»։ Ուղղափառ հայրերը հայտարարել են, որ Բուլղարական եկեղեցու վրա հսկողություն իրականացնելու իրավունքը պատկանում է միայն Կոստանդնուպոլսի Մայր եկեղեցուն, որը նախկինում իրավասություն է ունեցել այդ հողերի վրա։ Պապի պատվիրակների բողոքները հաշվի չեն առնվել։ Միապետի և ժողովի հայրերի հաստատմամբ Բուլղարական եկեղեցին հայտարարվել է արքեպիսկոպոսություն։ Արքեպիսկոպոսը պետք է ընտրվեր եպիսկոպոսների շարքում՝ միապետի հաստատմամբ։ Անկախ բուլղարական արքեպիսկոպոսության ստեղծումը աննախադեպ էր։ Սովորաբար անկախ եկեղեցիները հիմնադրվել են առաքյալների կամ առաքյալների աշակերտների կողմից։ Երկար ժամանակ Հռոմը վիճարկում էր Կոստանդնուպոլսի Հռոմին հավասարության պահանջը՝ այն հիմքով, որ Կոստանդնուպոլսի եկեղեցին չէր հիմնադրվել Քրիստոսի առաքյալի կողմից։ Մինչև 9-րդ դարի կեսերը, պաշտոնապես միավորված Եկեղեցու պրակտիկայում, նոր կրոնափոխ ժողովուրդների շրջանում ազգային եկեղեցիներ ստեղծելու նախադեպեր չկային։ Եկեղեցու և պատարագի նման ազգայնացումը բացառիկ էր և ընդհանրապես չէր մտնում այլ եվրոպացի քրիստոնյաների պրակտիկայի մեջ։ Բուլղարիան ստեղծեց այս նախադեպը և օրինակ հանդիսացավ ուրիշների համար։ Կրոնափոխությունից ընդամենը վեց տարի անց Ուղղափառ եկեղեցին Բորիսի ազնվականին շնորհեց ազգային անկախ եկեղեցի և բարձրաստիճան գերագույն ներկայացուցիչ (արքեպիսկոպոս)։ Հաջորդ 10 տարիների ընթացքում Հռոմի պապ Ադրիան II-ը և նրա հաջորդները հուսահատ փորձեր կատարեցին վերականգնելու իրենց ազդեցությունը Բուլղարիայում և համոզելու Բորիսին լքել Կոստանդնուպոլսի ոլորտը։ Բուլղարների քրիստոնեություն ընդունելը և Բուլղարական ազգային եկեղեցու հիմնադրումը համընկավ Բուլղարիայում աննախադեպ մշակութային բարգավաճման հետ, որը սկսվել էր 855 թվականին Սուրբ Կյուրեղի և Մեթոդիոսի այբուբենի աշակերտների ընդունմամբ, ովքեր կայսեր Բորիսի հովանավորությամբ առաջին անգամ ներդրեցին կյուրեղագիր այբուբենը և հիմնադրեցին գրական դպրոցներ [[Պլիսկա]]յում և [[Օխրիդ]]ում: Սա հանգեցրեց սլավոնական հին եկեղեցական սլավոնական լեզվի՝ Բուլղարական եկեղեցու պաշտոնական լեզվի դառնալուն, ինչպես նաև միջնադարյան բուլղարական մշակույթի ոսկեդարի սկիզբը, որի ընթացքում [[կյուրեղագիր]] այբուբենը բուլղար գիտնականների կողմից տարածվեց այլ սլավոնական պետություններում, ինչպիսիք են [[Ռուսաստան]]ը և [[Սերբիա]]ն: == Ուղղափառություն == Բուլղարիայում [[ուղղափառություն]]ը ավանդական քրիստոնեական դավանանքներից մեկն է, որը տարածվել է երկրորւմ դեռ վաղ միջնադարում՝ 5-7-րդ դարերում: 2011 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ Բուլղարիայում ուղղափառ քրիստոնյաների թիվը կազմում է 4.37 միլիոն, կամ բնակչության 59.4%-ը<ref>[http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R10.aspx Население по месту жительства, возрасту и вероисповеданию] {{Wayback|url=http://censusresults.nsi.bg/Census/Reports/2/2/R10.aspx |date=20120128054930 }} // Перепись населения Болгарии, 2011 год</ref><ref name=autogenerated9>{{Cite web |title=Bulgaria. CIA. The World Factbook |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20161001195751/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/bu.html |archive-date=2016-10-01 |access-date=2011-12-15}}</ref>: Քրիստոնեությունը ժամանակակից Բուլղարիայի տարածքում սկսել է տարածվել դեռևս 1-ին դարում: Բուլղարական եկեղեցու ավանդույթի համաձայն՝ եպիսկոպոսական աթոռ կար «Օդեսա» քաղաքում (այժմ՝ [[Վառնա]]), որտեղ [[Պողոս առաքյալ|Պողոս]] առաքյալի աշակերտ Ամպլիասը ծառայում էր որպես եպիսկոպոս: [[Եվսեբիոս Կեսարացի]]ն հաղորդում է, որ 2-րդ դարում, ներկայիս Բուլղարիայի տարածքում, եպիսկոպոսական աթոռներ կային Դեբելտ և Անքիալուս քաղաքներում: Սարդիկայի (ներկայիս [[Սոֆիա]]) եպիսկոպոս Պրոտոգոնոսը մասնակցել է 325 թվականի [[Նիկեայի Ա տիեզերական ժողով|Առաջին Տիեզերական ժողովին]]։ [[Պատկեր:Eparchy of the Bulgarian Orthodox Church.png|thumb|right|300px|Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու թեմեր։]] Ներկայումս ավելի քան 5,905,000 մարդ իրենց համարում է [[Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցի|Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու]]՝ երկրի ամենամեծ ուղղափառ կազմակերպության հետևորդ<ref name=autogenerated9 />։ Չնայած 1992 թվականին քաղաքական իշխանությունների կողմից նպաստված պառակտմանը, երբ որոշ հոգևորականներ դեմ արտահայտվեցին պատրիարք Մաքսիմոսին՝ մեղադրելով նրան նախկին կոմունիստական ​​ռեժիմի հետ կապերի մեջ և նրա գահակալությունը համարելով ոչ կանոնիկ, ինչպես նաև պառակտիչների կողմից այլընտրանքային Սինոդի ձևավորմանը, հոգևորականության մեծամասնությունը չի միացել պառակտմանը։ 1990-ականներին Բուլղարիայի ուղղափառ եկեղեցու կանոնիկ հոգևորականները պաշտոնապես չէին ճանաչվել պետության կողմից, և եկեղեցու գրեթե ամբողջ անշարժ գույքը (բացառությամբ եկեղեցիների) փոխանցվեց հերձվածողներին: 1998 թվականի Համաուղղափառ համաժողովում Պիմենի գլխավորած հիերարխիայի մի մասը ընդունվեց կանոնիկ եկեղեցու մեջ: 2003 թվականին Բուլղարիայի եկեղեցու հիերարխիան ստացավ պաշտոնական գրանցում և ճանաչվեց պետության կողմից: 2011 թվականի դեկտեմբերի 9-ին Բուլղարիայի Նախարարների խորհուրդը որոշեց պետական ​​բյուջեից մոտ 880,000 եվրո հատկացնել Բուլղարիայի Ուղղափառ Եկեղեցու 2012 թվականի կարիքների համար: 150,000 եվրո կհատկացվի ազգային նշանակության եկեղեցական շենքերի վերանորոգման համար: Մոտ 300,000 եվրո (597,000 լև) առանձին կհատկացվի հայտնի [[Ռիլայի վանական համալիր|Ռիլայի վանք]]ին<ref>{{Cite web |title=Власти Болгарии в 2012 г. выделят официальной Болгарской патриархии более миллиона евро |url=http://www.portal-credo.ru/site/?act=news&id=88538 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304130729/http://www.portal-credo.ru/site/?act=news&id=88538 |archive-date=2016-03-04 |access-date=2011-12-15}}</ref>: Ներկայումս բարձրագույն կրթություն ունեցող ուղղափառ հոգևորականները (այսինքն՝ նրանք, ովքեր ավարտել են աստվածաբանական ակադեմիան) ստանում են 300 լև, իսկ աստվածաբանական սեմինարիան ավարտողները՝ 240 լևա: Մեծ քաղաքներում քահանաները կարող են վաստակել 1,500-2,500 լևա՝ շնորհիվ կատարված ծառայությունների, հիմնականում հարսանիքների և մկրտությունների, մինչդեռ գյուղական ծխական համայնքներում քահանաների եկամուտը հաճախ սահմանափակվում է միայն նրանց աշխատավարձով: <gallery caption="" mode="packed-overlay" heights="220px"> "St. Alexander Nevsky" Cathedral - Храм "Свети Александър Невски" - panoramio - kuchin ster.jpg|[[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)]] Cathedral of the Holy Assumption - panoramio.jpg|[[Վերափոխման տաճար (Վառնա)]] Rila Monastery, August 2013.jpg|[[Ռիլայի վանական համալիր]] </gallery> == Կաթոլիկություն == Բուլղարիայի կաթոլիկ եկեղեցին համաշխարհային կաթոլիկ եկեղեցու մաս է կազմում։ Կաթոլիկությունը երկրում չորրորդ ամենամեծ կրոնական դավանանքն է՝ [[ուղղափառություն]]ից, [[Իսլամը Բուլղարիայում|իսլամից]] և [[բողոքականություն]]ից հետո։ 2011 թվականի մարդահամարի համաձայն՝ բնակչության 48,945 մարդ (0.85%) հռոմեական կաթոլիկներ են<ref>{{Cite web |title=Результаты переписи 2011 |url=http://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R10.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20111004020641/http://censusresults.nsi.bg/Reports/2/2/R10.aspx |archive-date=2011-10-04 |access-date=2011-07-22}}</ref>: Կաթոլիկական տեղեկատուները նշում են մոտավորապես 60,000 լատինական ծեսի կաթոլիկների մասին<ref name="с-h">{{Cite web |title=Bulgaria. Current Dioceses |url=http://catholic-hierarchy.org/country/dbg2.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514041431/http://www.catholic-hierarchy.org/country/dbg2.html |archive-date=2011-05-14 |access-date=2010-07-21}}</ref>: Երկրի հույն կաթոլիկները միավորված են [[Բուլղարիայի հույն կաթոլիկ եկեղեցի|Բուլղարիայի հույն կաթոլիկ եկեղեցում]], որոնց թվաքանակը կազմում է մոտավորապես 10,000 մարդ<ref>{{Cite web |title=Annuario Pontificio |url=http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat08.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150923222253/http://www.cnewa.org/source-images/Roberson-eastcath-statistics/eastcatholic-stat08.pdf |archive-date=2015-09-23 |access-date=2010-07-21}}</ref>։ Երկրի կաթոլիկները պատկանում են երեք խմբի, որոնք տարբերվում են իրենց պատմական ծագմամբ։ Առաջինը Արևմուտքից եկած գաղութաբնակների սերունդներն են, հիմնականում երկրի հյուսիս-արևմուտքում գտնվող սաքսոն հանքագործների և Ռագուսյան գաղութներից ներգաղթյալների սերունդները։ Երկրորդը՝ կաթոլիկություն ընդունած [[Պավլիկյան շարժում|պավլիկյաններ]]ի սերունդներն են։ Այս համայնքի մեծամասնությունը բնակվում է [[Ռումինիա]]յում և [[Սերբիա]]յում և հայտնի է որպես Բանատի բուլղարներ։ Այնուամենայնիվ, այս խմբի կաթոլիկների զգալի թիվ կա նաև Բուլղարիայում։ Օրինակ՝ Ռակովսկի քաղաքում կաթոլիկները կազմում են բնակչության մեծամասնությունը։ Երրորդ խումբը կազմված է ուղղափառ քրիստոնյաներից, որոնք տարբեր պատմական ժամանակաշրջաններում կաթոլիկություն են ընդունել։ Նրանց մեծ մասը պատկանում է Հույն կաթոլիկ եկեղեցուն։ {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = right | ուղղություն = vertical | վերնագիր = Կաթոլիկ եկեղեցիներ՝ որպես կաթոլիկ եկեղեցու թեմերի հիմնական տաճարներ | լայնություն = 260 | պատկեր1 = StLouisPlovdiv_(1).JPG | նկարագրություն1 = [[Սուրբ Լյուդովիկոս տաճար (Պլովդիվ)|Սուրբ Լյուդովիկոս]], [[Պլովդիվ]]՝ Սոֆիա-Պլովդիվի թեմ | պատկեր2 = Ruse_053.jpg | նկարագրություն2 = [[Սուրբ Պողոս տաճար (Ռուսե)|Սուրբ Պողոս]], [[Ռուսե]]՝ Նիկոպոլի թեմ }} Առաջին լատինական միսիոներները Բուլղարիա են ժամանել դեռևս Բորիս I-ի օրոք քրիստոնեական եկեղեցու մեծ պառակտումից առաջ։ Բուլղար ժողովրդի մկրտությունից հետո, պատրիարք Փոտիոսի հետ տարաձայնությունների պատճառով, Բորիսը Բուլղարական եկեղեցին ենթարկեց Հռոմի պապ Նիկոլայ I-ին՝ նրա հետ միություն կնքելով։ Միությունը տևեց չորս տարի, և 870 թվականին Բուլղարիան անցավ Կոստանդնուպոլսի նոր պատրիարք Իգնատիոսի օմոֆորիոնի ներքո, որը Բուլղարական թեմին շնորհեց լայն ինքնավարություն<ref name="ke">«Болгария» // Католическая энциклопедия. Изд. францисканцев. Т. 1. М.:2002, ст. 657—664</ref>։ Բուլղարիայի և Սուրբ Աթոռի միջև մեկ այլ միություն կնքվեց 1204 թվականին ցար Կալոյանի օրոք և տևեց մինչև 1235 թվականը։ Անկումից հետո կաթոլիկ եկեղեցին կապեր չուներ Բուլղարիայի հետ մինչև 16-րդ դարը, իսկ 14-րդ դարում Բուլղարիան նվաճվեց Օսմանյան կայսրության կողմից։ Կաթոլիկների վերադարձը երկրում սկիզբ է առնում 16-րդ դարից։ Ադրիատիկ ծովափնյա Ռագուսա քաղաքից (ժամանակակից [[Դուբրովնիկ]]) կաթոլիկ սաքսոն հանքագործներն ու առևտրականները սկսեցին գաղթել երկիր։ Կաթոլիկ միսիոներները լայնածավալ արշավ սկսեցին պավլիկյանների երբեմնի մեծ հերետիկոսական աղանդի մնացորդներին կաթոլիկ դարձնելու համար և հաջողության հասան այս ջանքերում. 17-րդ դարում պավլիկյանների մեծամասնությունը կաթոլիկ էր դարձել<ref name="blag">{{Cite web |title=Монсеньор Христо Пройков о католическом сообществе в Болгарии |url=http://blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=7&id=5832 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612140526/http://blagovest-info.ru/index.php?ss=2&s=7&id=5832 |archive-date=2018-06-12 |access-date=2014-08-29}}</ref>։ 1601 թվականին Հռոմի պապ Կղեմես VIII-ը հիմնադրեց Սոֆիայի թեմը, իսկ 1648 թվականին՝ Հռոմի պապ Իննոկենտիոս X-ը՝ Նիկոպոլի թեմը։ Տարբեր գնահատականներով՝ 17-րդ դարում Բուլղարիայում կար 5800-ից 8000 կաթոլիկ։[4] Սկզբում թուրքական կառավարությունը չմիջամտեց կաթոլիկ միսիոներների աշխատանքին, սակայն այն բանից հետո, երբ Չիպրոցայի կաթոլիկ համայնքը դարձավ Չիպրոցայի 1688 թվականի հակաթուրքական ապստամբության միջուկը, թուրքերը սկսեցին հալածել կաթոլիկ համայնքին։ Բուլղարիայի կաթոլիկների մեծ մասը բռնաճնշումների պատճառով փախավ Վալախիա և Սլավոնիա։ 1850-ականների վերջին բուլղարացիների շրջանում ուժեղացավ ազգային եկեղեցու Կոստանդնուպոլսից անկախացման շարժումը։ Հետևաբար, որոշ հոգևորականներ պաշտպանում էին Հռոմի հետ միությունը։ Միության կողմնակիցներին գլխավորող վարդապետ Հովսեփ Սոկոլսկին 1861 թվականի ապրիլի 8-ին Պիոս IX պապի կողմից օծվեց եպիսկոպոս և նշանակվեց բյուզանդական ծեսի Բուլղարական կաթոլիկ եկեղեցու առաջնորդ։ Այս կարգավիճակում նա նաև ճանաչվեց սուլթանի կողմից։ Եկեղեցին արագ աճեց, Բուլղարիայում հույն կաթոլիկների թիվը գերազանցեց 60,000-ը։ Սակայն, երբ 1870 թվականին սուլթան Աբդուլազիզի ֆիրմանով, մասամբ ռուսական պահանջներին ի պատասխան, Կոստանդնուպոլսի իրավասության ներքո ստեղծվեց Բուլղարական էկզարխիան՝ դառնալով փաստացի անկախ եկեղեցական կառույց։ Բուլղարական հույն կաթոլիկների երեք քառորդը վերադարձավ ուղղափառությանը։ 1877-1878 թվականների [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)|ռուս-թուրքական պատերազմից]] և [[Օսմանյան կայսրություն|թուրքական տիրապետությունից]] ազատագրումից հետո երկրում մնաց փոքր հույն կաթոլիկ համայնք։ 20-րդ դարի սկզբին Բուլղարիայում կաթոլիկ եկեղեցու ազդեցությունը կտրուկ աճեց։ Բազմաթիվ վանական միաբանություններ և հաստատություններ երկրում բացեցին մի շարք դպրոցներ, քոլեջներ և հիվանդանոցներ, ինչպես նաև կառուցվեցին կաթոլիկ եկեղեցիներ։ Բուլղարիայի արքայազն, իսկ ավելի ուշ՝ ցար Ֆերդինանդ I-ը, ինքը կաթոլիկ էր ծնունդով և ամուսնացած էր բարեպաշտ կաթոլիկ Մարիա Լուիզա Բուրբոն-Պարմացու հետ, ուստի աջակցում էր կաթոլիկ հաստատությունների գործունեությանը։ 1925 թվականին Բուլղարիայի և Սուրբ Աթոռի միջև հաստատվեցին դիվանագիտական ​​հարաբերություններ, որոնցում պապական նվիրակ Անջելո Ռոնկալլին (ապագա Հռոմի պապ Հովհաննես XXIII) մեծ դեր խաղաց այս միջոցառման նախապատրաստման գործում։ 1911 թվականին Բուլղարիայում կար 32,000 լատինական ծեսի կաթոլիկ և 9,000 բյուզանդական ծեսի կաթոլիկ։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո կոմունիստները սկսեցին Բուլղարիայում կաթոլիկ եկեղեցու հալածանքների քաղաքականություն։ Բոլոր կաթոլիկ եկեղեցիները փակվեցին, իսկ արժեքավոր իրերը բռնագրավվեցին։ 1951-1952 թվականներին տեղի ունեցած «կաթոլիկ դատավարությունների» ժամանակ 60 կաթոլիկ եպիսկոպոսներ և քահանաներ դատապարտվեցին «լրտեսության» համար, և նրանցից չորսը մահապատժի ենթարկվեցին։ Մահապատժի ենթարկված եպիսկոպոս Եվգենի Բոսիլկովը սրբադասվեց 1995 թվականին։ 1990 թվականին վերականգնվեցին դիվանագիտական ​​հարաբերությունները Սուրբ Աթոռի հետ, և Հռոմի պապ Հովհաննես Պողոս II-ը 2002 թվականի մայիսին այցելեց Բուլղարիա։ == Այլ եկեղեցիներ == Բուլղարիայում բողոքականությունը երրորդ տեղում է ուղղափառությունից և իսլամից հետո: Վերջին 20 տարիների ընթացքում բողոքականների թիվը կայուն աճել է: 1992 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ կար 22,000, 2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 42,000, իսկ 2011 թվականի մարդահամարի տվյալներով՝ 64,500 հավատացյալ<ref>{{Cite web |title=Национален статистически институт |url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6FbykQLQG?url=http://www.nsi.bg/census2011/PDOCS2/Census2011final_en.pdf |archive-date=2013-04-03 |access-date=2013-02-24}}</ref>։ [[Պատկեր:Pleven TodorBozhinov (65).jpg|thumb|Մեթոդիստական ​​եկեղեցի [[Պլևեն]]ում]] Բուլղարիայում բողոքականության հիմքերը դրվել են ամերիկացի միսիոներների կողմից 19-րդ դարում: Նրանք պատկանում էին մեթոդիզմին (հյուսիսում) և կոնգրեգացիոնալիզմին (հարավում): Առաջին բողոքական համայնքը հայտնվել է 1868 թվականին Բանսկոյում: 1875 թվականին հիմնադրվել է Բուլղարիայի ավետարանական բարեգործական ընկերությունը, որը հետագայում վերանվանվել է Բուլղարիայի ավետարանական եկեղեցիների միություն: 1871 թվականին այս միությունն ավարտել է [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչի]] թարգմանությունը ժամանակակից բուլղարերեն: 1865 թվականին երկրում հիմնադրվել է առաջին բապտիստական ​​համայնքը, որին հաջորդել է առաջին ադվենտիստական ​​համայնքը 1891 թվականին<ref>Religions of the World, A comprehensive encyclopedia of beliefs and practices // J. Gordon Melton, Martin Baumann — [[ABC-CLIO]], 2002. — P. 288. — 1593 p.</ref>: 1921 թվականին ռուս արտագաղթողները հոգեգալստականությունը բերեցին Բուլղարիա: Կոմունիստական ​​դարաշրջանում բողոքականները հալածվեցին: 1989 թվականին բողոքականությունը վերականգնվեց։ Ժամանակակից Բուլղարիայում բողոքականները համագործակցում են այլ դավանանքների հետ՝ պաշտպանելով պահպանողական արժեքները: Երկրում գործում են Ավետարանական աստվածաբանական ինստիտուտը և մի շարք կրթական և մարդասիրական կազմակերպություններ։ Բուլղարացի բողոքականների մեծամասնությունը հոգեգալստականներ են: Երկրում հոգեգալստական ​​շարժումը արագ զարգանում է. 1991 թվականին Բուլղարիայում կար ընդամենը 5000 հոգեգալստական: Հոգեգալստականության զգալի աճը մասամբ պայմանավորված է բուլղարացի գնչուների կրոնափոխությամբ: Մոտ 500 եկեղեցի և 25000 հավատացյալ միավորված է Ավետարանական հոգեգալստական ​​եկեղեցիների միությունում (գործում է 1928 թվականից, Աստծո ժողովների մաս է կազմում)<ref>{{Cite web |title=Православные, католики, протестанты и мусульмане Болгарии вместе выступили в защиту семьи |url=http://www.patriarchia.ru/db/text/483810.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20081201183201/http://www.patriarchia.ru/db/text/483810.html |archive-date=2008-12-01 |access-date=2011-09-10}}</ref>: Եվս 180 եկեղեցի և 3600 հավատացյալ ներկայացնում են Բուլղարական Աստծո եկեղեցին (գործում է 1982 թվականից, Աստծո Եկեղեցու մաս է կազմում)<ref>{{Cite web |title=Bulgaria – Participating Member |url=http://worldagfellowship.org/fellowship/countries/bulgaria/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120331172228/http://worldagfellowship.org/fellowship/countries/bulgaria/ |archive-date=2012-03-31 |access-date=2013-02-24}}</ref>: Որոշ հիսունականներ և խարիզմատիկներ միավորված են Բուլղարական Ազատ Եկեղեցում: Աստծո Փրկված Քրիստոնեական Եկեղեցու ծխական համայնքներ գործում են [[Սոֆիա]]յում, [[Պլևեն]]ում և Ստավերցիում<ref>[http://www.cogwm.org/index.php?option=com_content&task=view&id=3142&Itemid= Bulgaria]</ref>։ 2011 թվականին Բուլղարիայի Ադվենտիստական ​​եկեղեցին ուներ 7600 անդամ և 118 եկեղեցի<ref>{{Cite web |title=Adventist Atlas - Bulgaria |url=http://www.adventistatlas.org/viewCountry.asp?CtryCode=BG |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210132629/http://www.adventistatlas.org/viewCountry.asp?CtryCode=BG |archive-date=2012-02-10 |access-date=2013-02-24}}</ref>: Ավետարանական Բապտիստական ​​Եկեղեցիների Միությունն ունի 5000 հավատացյալ 128 եկեղեցիներում<ref>[http://www.bwanet.org/about-us2/statistics BWA Statistics] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120627073219/http://www.bwanet.org/about-us2/statistics |date=2012-06-27 }}</ref>: Մնացած բողոքականները հաճախում են Բուլղարական Լյութերական Եկեղեցու (գործում է 1992 թվականից), Ավետարանական Մեթոդիստական ​​Եպիսկոպոսական Եկեղեցու (2.7 հազար հավատացյալ)<ref>{{Cite web |title=World Methodist Council |url=http://worldmethodistcouncil.org/about/member-churches/statistical-information/ |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/6GGCeD9Ae?url=http://worldmethodistcouncil.org/about/member-churches/statistical-information/ |archive-date=2013-04-30 |access-date=2013-02-24}}</ref> և այլն եկեղեցիներ: [[Պատկեր:Սուրբ_Աստվածածին_եկեղեցի_(Սոֆիա).jpg|մինի|[[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սոֆիա)|Սուրբ Աստվածածին]] եկեղեցի, [[Սոֆիա]]]] Երկրի տարածքում է գործում նաև [[Բուլղարիայի հայոց թեմ]]ը<ref>{{Cite web |author=Հայաստանի Հանրապետության կառավարություն |date=2007 թվականի նոյեմբերի 23-ի N 1390-Ն որոշում |title=Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիություն ստանալու, ինչպես նաև Հայաստանի Հանրապետության քաղաքացիությունը դադարեցնելու համար անհրաժեշտ փաստաթղթերի ցանկը և դրանք ներկայացնելու կարգը սահմանելու մասին (N 4 հավելված՝ Եկեղեցական այն կառույցների ցանկ, որոնց կողմից տրված մկրտության մասին փաստաթուղթը (հաստատված օտարերկրյա պետություններում Հայաստանի Հանրապետության դիվանագիտական ներկայացուցչության կամ հյուպատոսական հիմնարկի կողմից, մկրտվածի կամ նրա ծնողի ազգությամբ հայ լինելու մասին նշումով) համարվում է ազգությամբ հայ լինելը հաստատող փաստաթուղթ) |url=https://www.arlis.am/documentview.aspx?docid=190930 |website=arlis.am}}</ref>՝ [[Հայաստանյայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցի|Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցու]]՝ [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանյան թերակղզու]] տարածքում գտնվող, [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին|Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնին]] պատկանող երեք թեմերից մեկը՝ [[Ռումինիայի հայոց թեմ|Ռումինիայի]] և [[Հունաստանի հայոց թեմ|Հունաստանի]] թեմերի հետ միասին, որը ներկայացնում է [[Հայերը Բուլղարիայում|բուլղարահայության]] հոգևոր կյանքը։ [[Հայերը Բուլղարիայում]] բնակություն են հաստատել [[Բուլղարական առաջին կայսրություն]]ից (681-1018) շատ առաջ, երբ երկրամասը «[[Թրակիա]]» անվանումով մտնում էր [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] մեջ<ref name="ankakh.com">{{Cite web |author=Վահե Անթանեսյան |date=9 նոյեմբերի 2016 թվական |title=Հայերը Բուլղարիայում |url=http://archive3.ankakh.com/article/53367/%E2%80%8Bhayyere-bvolghariayvom |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231004143009/http://archive3.ankakh.com/article/53367/%E2%80%8Bhayyere-bvolghariayvom |archivedate=2023 թ․ հոկտեմբերի 4 |website=ankakh.com}}</ref>։ Թեմի ենթակայությամբ գործում է տասը եկեղեցի և երկու մատուռ: Բուլղարիայի տարածքում պահպանված ամենահին հայկական եկեղեցին [[Սիլիստրա]]յի [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Սիլիստրա)|սուրբ Աստվածածինն]] է<ref>{{Cite web |title=Арменска апостолическа църква "Сурп Аствадзадзин" (Град Силистра) |url=http://poseti.guide-bulgaria.com/a/943/armenian_apostolic_church_surp_astvadzadzin.htm |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 4 |website=Guide Bulgaria |language=bg}}</ref><ref>{{Cite web |title=Арменската епархия |url=http://www.armenianchurch-bg.com/story.php?id=628&news_tip=6&title= |accessdate=2019 թ․ փետրվարի 4 |website=www.armenianchurch-bg.com}}{{Չաշխատող արտաքին հղում|bot=InternetArchiveBot }}</ref>, իսկ մնացածները կառուցվել են հիմնականում 19-րդ դարում։ Բացի գործող կառույցներից՝ Բուլղարիայում կա նաև մեկ ավերված եկեղեցի՝ [[Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Վելիկո Տիռնովո)|Սուրբ Աստվածածինը]] նախկին պատմական մայրաքաղաք [[Վելիկո Տիռնովո]]յում, որը չի պատկանում թեմին։ Որոշ քանակության հայեր հարում են կաթոլիկ և ավետարանական եկեղեցիներին, մինչդեռ պաշտոնապես գրանցված թեմեր կամ կանոնիկ-[[Նվիրապետություն|նվիրապետական]] այլ կարգավիճակներ չկան։ [[Բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետություն|Բուլղարիայի ժողովրդական հանրապետության]] տարիներին սահմանափակվել է հայ կրոնական համայնքի գործունեությունը, փակվել են մի շարք եկեղեցիներ։ 1980 թվականի վերջին գործել է ընդամենը 5 հայկական եկեղեցի։ 1990-ական թվականներից համայնքն ազգային զարթոնք է ապրել։ 1994 թվականից գործում է Բուլղարիայի թեմի խորհուրդը, որը միջոցներ է ձեռնարկել հայկական եկեղեցիները վերաբացելու, նորերը կառուցելու ուղղությամբ։ Այդպես կառուցվել է համայնքի ամենավերջին՝ [[Սուրբ Հակոբ եկեղեցի (Յամբոլ)|սուրբ Հակոբ]] եկեղեցին [[Յամբոլ]] քաղաքում։ == Տես նաև == * [[Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Աղբյուրներ == * Gjuzelev, V., (1988) ''Medieval Bulgaria, Byzantine Empire, Black Sea, Venice, Genoa'' (Centre culturel du monde byzantin). Verlag Baier. * Sullivan, R.E., (1994) ''Christian Missionary Activity in the Early Middle Ages'' (Variorum Collected Studies Series). Ashgate Publishing Limited, {{ISBN|0-86078-402-9}}. * Vlasto, A.P., (1970) ''The Entry of the Slavs into Christendom: an Introduction to the Medieval History of the Slavs''. Cambridge University Press. == Արտաքին հղումներ == * [http://www.pravoslavieto.com/history/hristianstvoto_v_Bulgaria.htm Християнството в България. <small>(Проф. Георги Петров Бакалов)</small>] – pravoslavieto.com {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում]] iepvdd4yy3s7nd7ivu9ikwww0bpqjwo 102 1323995 10722178 10722088 2026-04-08T12:44:11Z Arevik Aloyan 169254 10722178 wikitext text/x-wiki == Financial economics == {| border=1 class='wikitable' ! !Անգլերեն հոդված !Ստորագրություն |- |1 | [[:en:Takeover]] | |- |2 | [[:en:Normal backwardation]] | |- |3 | [[:en:Contango]] | |- |4 | [[:en:Stock market bubble]] |[[Մասնակից:Arevik Aloyan|Arevik Aloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arevik Aloyan|քննարկում]]) 12:44, 8 ապրիլի 2026 (UTC) |- |5 | [[:en:Wim Duisenberg]] | |- |6 | [[:en:Jelle Zijlstra]] | |- |7 | [[:en:Sunk cost]] | |- |8 | [[:en:Amos Tversky]] | |- |9 | [[:en:Ron Dembo]] | |- |10 | [[:en:Prospect theory]] | |- |11 | [[:en:Stock swap]] | |- |12 | [[:en:Put–call parity]] | |- |13 | [[:en:Warrant (finance)]] | |- |14 | [[:en:Real options valuation]] | |- |15 | [[:en:Black model]] | |- |16 | [[:en:Asset stripping]] | |- |17 | [[:en:Binomial options pricing model]] | |- |18 | [[:en:Modigliani–Miller theorem]] | |- |19 | [[:en:Due diligence]] | |- |20 | [[:en:Adjusted present value]] | |- |21 | [[:en:Value transfer system]] | |- |22 | [[:en:Yield (finance)]] | |- |23 | [[:en:Treasury stock]] | |- |24 | [[:en:Sweat equity]] | |- |25 | [[:en:Seed money]] | |- |26 | [[:en:Johan Witteveen]] | |- |27 | [[:en:List of cognitive biases]] | |- |28 | [[:en:Sinking fund]] | |- |29 | [[:en:Common stock]] | |- |30 | [[:en:Wall Street Journal prime rate]] | |- |31 | [[:en:Employee stock option]] | |- |32 | [[:en:Rational pricing]] | |- |33 | [[:en:Greed and fear]] | |- |34 | [[:en:Information cascade]] | |- |35 | [[:en:Behavioural finance]] | |- |36 | [[:en:Base rate fallacy]] | |- |37 | [[:en:Modern portfolio theory]] | |- |38 | [[:en:Cashflow matching]] | |- |39 | [[:en:Greenmail]] | |- |40 | [[:en:Arbitrage pricing theory]] | |- |41 | [[:en:Trailing twelve months]] | |- |42 | [[:en:Status quo bias]] | |- |43 | [[:en:Retained earnings]] | |- |44 | [[:en:Bridge loan]] | |- |45 | [[:en:Hyperbolic discounting]] | |- |46 | [[:en:Fundraising]] | |- |47 | [[:en:Sharpe ratio]] | |- |48 | [[:en:Investor relations]] | |- |49 | [[:en:January effect]] | |- |50 | [[:en:Divestment]] | |- |51 | [[:en:Stakeholder (corporate)]] | |- |52 | [[:en:Management buyout]] | |- |53 | [[:en:Project stakeholder]] | |- |54 | [[:en:Value investing]] | |- |55 | [[:en:Asset-based lending]] | |- |56 | [[:en:Mental accounting]] | |- |57 | [[:en:Cash is king]] | |- |58 | [[:en:Gerrit Zalm]] | |- |59 | [[:en:Demutualization]] | |- |60 | [[:en:Money illusion]] | |- |61 | [[:en:Erik Lindahl]] | |- |62 | [[:en:Statistical arbitrage]] | |- |63 | [[:en:Jensen's alpha]] | |- |64 | [[:en:No-trade theorem]] | |- |65 | [[:en:Tunneling (fraud)]] | |- |66 | [[:en:Value Line]] | |- |67 | [[:en:Primary shares]] | |- |68 | [[:en:Secondary shares]] | |- |69 | [[:en:Hull–White model]] | |- |70 | [[:en:Variance (accounting)]] | |- |71 | [[:en:Neoclassical finance]] | |- |72 | [[:en:Arrow–Debreu model]] | |- |73 | [[:en:Special-purpose entity]] | |- |74 | [[:en:Indexation]] | |- |75 | [[:en:Tender offer]] | |- |76 | [[:en:Santa Claus rally]] | |- |77 | [[:en:Mezzanine capital]] | |- |78 | [[:en:Buyout]] | |- |79 | [[:en:Shares outstanding]] | |- |80 | [[:en:Short interest ratio]] | |- |81 | [[:en:Minority interest]] | |- |82 | [[:en:Capital asset]] | |- |83 | [[:en:Leveraged recapitalization]] | |- |84 | [[:en:Pecuniary externality]] | |- |85 | [[:en:Open interest (futures)]] | |- |86 | [[:en:Credit-linked note]] | |- |87 | [[:en:Risk arbitrage]] | |- |88 | [[:en:Numéraire]] | |- |89 | [[:en:Income trust]] | |- |90 | [[:en:Investment protection]] | |- |91 | [[:en:Seniority (financial)]] | |- |92 | [[:en:Forward rate]] | |- |93 | [[:en:Forward price]] | |- |94 | [[:en:Convertible arbitrage]] | |- |95 | [[:en:John C. Hull (economist)]] | |- |96 | [[:en:Strip financing]] | |- |97 | [[:en:Operating ratio]] | |- |98 | [[:en:Oldřich Vašíček]] | |- |99 | [[:en:Variance swap]] | |- |100 | [[:en:Jan Mossin]] | |- |101 | [[:en:Gross margin]] | |- |102 | [[:en:Private investment in public equity]] | |- |103 | [[:en:Rights issue]] | |- |104 | [[:en:Time consistency (finance)]] | |- |105 | [[:en:Financial econometrics]] | |- |106 | [[:en:Accretion (finance)]] | |- |107 | [[:en:Alpha (finance)]] | |- |108 | [[:en:Law of one price]] | |- |109 | [[:en:Stakeholder theory]] | |- |110 | [[:en:Bankmail]] | |- |111 | [[:en:Lobster trap (finance)]] | |- |112 | [[:en:Targeted repurchase]] | |- |113 | [[:en:Drawdown (economics)]] | |- |114 | [[:en:Business valuation]] | |- |115 | [[:en:NOPLAT]] | |- |116 | [[:en:Endogeneity (econometrics)]] | |- |117 | [[:en:Golden share]] | |- |118 | [[:en:Earnings guidance]] | |- |119 | [[:en:Business value]] | |- |120 | [[:en:Equivalent annual cost]] | |- |121 | [[:en:Random walk hypothesis]] | |- |122 | [[:en:Cost of carry]] | |- |123 | [[:en:The Elliott Wave Theorist]] | |- |124 | [[:en:Participating preferred stock]] | |- |125 | [[:en:Critical accounting policy]] | |- |126 | [[:en:Fraudulent conveyance]] | |- |127 | [[:en:Stan Zin]] | |- |128 | [[:en:Restructuring]] | |- |129 | [[:en:Stewart Myers]] | |- |130 | [[:en:Mini-tender offer]] | |- |131 | [[:en:Financial mismanagement]] | |- |132 | [[:en:Financial distress]] | |- |133 | [[:en:Political arbitrage]] | |- |134 | [[:en:Surplus note]] | |- |135 | [[:en:Country risk]] | |- |136 | [[:en:John Lintner]] | |- |137 | [[:en:Fixed interest rate loan]] | |- |138 | [[:en:Capital budgeting]] | |- |139 | [[:en:Pairs trade]] | |- |140 | [[:en:Limits to arbitrage]] | |- |141 | [[:en:Keynesian beauty contest]] | |- |142 | [[:en:Dogs of the Dow]] | |- |143 | [[:en:Internal debt]] | |- |144 | [[:en:Market sentiment]] | |- |145 | [[:en:Thomas Smith (finance professor)]] | |- |146 | [[:en:Risk pool]] | |- |147 | [[:en:Heath–Jarrow–Morton framework]] | |- |148 | [[:en:Hans Hoogervorst]] | |- |149 | [[:en:Style investing]] | |- |150 | [[:en:Flow-through entity]] | |- |151 | [[:en:Arbitrage betting]] | |- |152 | [[:en:Volatility arbitrage]] | |- |153 | [[:en:Corporate spin-off]] | |- |154 | [[:en:Restricted stock]] | |- |155 | [[:en:Kelly criterion]] | |- |156 | [[:en:Commercial mortgage]] | |- |157 | [[:en:Securities offering]] | |- |158 | [[:en:Black–Derman–Toy model]] | |- |159 | [[:en:Fed model]] | |- |160 | [[:en:Uncovered interest arbitrage]] | |- |161 | [[:en:Allais paradox]] | |- |162 | [[:en:Trade in services statistics]] | |- |163 | [[:en:International Review of Financial Analysis]] | |- |164 | [[:en:Emanuel Derman]] | |- |165 | [[:en:Economic return]] | |- |166 | [[:en:Ho–Lee model]] | |- |167 | [[:en:Vasicek model]] | |- |168 | [[:en:Corporate promoter]] | |- |169 | [[:en:Cashier balancing]] | |- |170 | [[:en:Minimum acceptable rate of return]] | |- |171 | [[:en:Risk factor (finance)]] | |- |172 | [[:en:Lattice model (finance)]] | |- |173 | [[:en:Experimental finance]] | |- |174 | [[:en:Market correction]] | |- |175 | [[:en:Disposition effect]] | |- |176 | [[:en:Risk-seeking]] | |- |177 | [[:en:Frank J. Fabozzi]] | |- |178 | [[:en:Dynamic asset allocation]] | |- |179 | [[:en:PSA prepayment model]] | |- |180 | [[:en:Stock appreciation right]] | |- |181 | [[:en:Swan diagram]] | |- |182 | [[:en:The Journal of Finance]] | |- |183 | [[:en:Fat-tailed distribution]] | |- |184 | [[:en:Master limited partnership]] | |- |185 | [[:en:Performance-based budgeting]] | |- |186 | [[:en:Implementation shortfall]] | |- |187 | [[:en:Demerger]] | |- |188 | [[:en:Net operating profit after taxes]] | |- |189 | [[:en:Asset specificity]] | |- |190 | [[:en:Cash concentration]] | |- |191 | [[:en:Valuation using multiples]] | |- |192 | [[:en:Forecast period (finance)]] | |- |193 | [[:en:Constant proportion portfolio insurance]] | |- |194 | [[:en:Earnings call]] | |- |195 | [[:en:Special-purpose acquisition company]] | |- |196 | [[:en:Undervalued stock]] | |- |197 | [[:en:LIBOR market model]] | |- |198 | [[:en:Martingale pricing]] | |- |199 | [[:en:Second lien loan]] | |- |200 | [[:en:Liquidity event]] | |- |201 | [[:en:Capital adequacy ratio]] | |- |202 | [[:en:Pecking order theory]] | |- |203 | [[:en:Phelim Boyle]] | |- |204 | [[:en:Index arbitrage]] | |- |205 | [[:en:The Review of Financial Studies]] | |- |206 | [[:en:Trade working capital]] | |- |207 | [[:en:Regular way contracts]] | |- |208 | [[:en:Association of Corporate Treasurers]] | |- |209 | [[:en:Market exposure]] | |- |210 | [[:en:FIN 46]] | |- |211 | [[:en:Scalping (trading)]] | |- |212 | [[:en:Jarrow–Turnbull model]] | |- |213 | [[:en:Basis trading]] | |- |214 | [[:en:Cumulative prospect theory]] | |- |215 | [[:en:Merton's portfolio problem]] | |- |216 | [[:en:Calendar effect]] | |- |217 | [[:en:Earnings response coefficient]] | |- |218 | [[:en:Clawback]] | |- |219 | [[:en:Single-index model]] | |- |220 | [[:en:Follow-on offering]] | |- |221 | [[:en:Retail floorplan]] | |- |222 | [[:en:Tim Bollerslev]] | |- |223 | [[:en:SABR volatility model]] | |- |224 | [[:en:Chen model]] | |- |225 | [[:en:Intertemporal CAPM]] | |- |226 | [[:en:Options arbitrage]] | |- |227 | [[:en:Jakša Cvitanić]] | |- |228 | [[:en:Fama–MacBeth regression]] | |- |229 | [[:en:Rendleman–Bartter model]] | |- |230 | [[:en:Cox–Ingersoll–Ross model]] | |- |231 | [[:en:Consumption-based capital asset pricing model]] | |- |232 | [[:en:Perth leadership outcome model]] | |- |233 | [[:en:ProCredit Bank]] | |- |234 | [[:en:Spot–future parity]] | |- |235 | [[:en:Commercial finance]] | |- |236 | [[:en:Payback period]] | |- |237 | [[:en:Expected shortfall]] | |- |238 | [[:en:Qualifying floating charge]] | |- |239 | [[:en:Cyclical asymmetry]] | |- |240 | [[:en:Gustav Cassel]] | |- |241 | [[:en:Roy's safety-first criterion]] | |- |242 | [[:en:Bookrunner]] | |- |243 | [[:en:Administration (law)]] | |- |244 | [[:en:Global labor arbitrage]] | |- |245 | [[:en:Dividend puzzle]] | |- |246 | [[:en:Divisional buyout]] | |- |247 | [[:en:Private-equity secondary market]] | |- |248 | [[:en:Loan covenant]] | |- |249 | [[:en:Issued shares]] | |- |250 | [[:en:Alternative beta]] | |- |251 | [[:en:Separation property (finance)]] | |- |252 | [[:en:Forward measure]] | |- |253 | [[:en:Jim Gatheral]] | |- |254 | [[:en:Book building]] | |- |255 | [[:en:Financial forecast]] | |- |256 | [[:en:Subprime lending]] | |- |257 | [[:en:Journal of Behavioral Finance]] | |- |258 | [[:en:Heston model]] | |- |259 | [[:en:Certified Treasury Professional]] | |- |260 | [[:en:Political risk]] | |- |261 | [[:en:Bootstrapping (finance)]] | |- |262 | [[:en:Post-modern portfolio theory]] | |- |263 | [[:en:Trade-off theory of capital structure]] | |- |264 | [[:en:Market timing hypothesis]] | |- |265 | [[:en:Bankruptcy costs of debt]] | |- |266 | [[:en:Hans Stoll]] | |- |267 | [[:en:Holding value]] | |- |268 | [[:en:CAN SLIM]] | |- |269 | [[:en:Favourite-longshot bias]] | |- |270 | [[:en:SME finance]] | |- |271 | [[:en:Hamada's equation]] | |- |272 | [[:en:Debtor-in-possession financing]] | |- |273 | [[:en:Control premium]] | |- |274 | [[:en:Eric Ghysels]] | |- |275 | [[:en:Voting interest]] | |- |276 | [[:en:Stub (stock)]] | |- |277 | [[:en:Seasoned equity offering]] | |- |278 | [[:en:Replicating portfolio]] | |- |279 | [[:en:SWORD-financing]] | |- |280 | [[:en:Market for corporate control]] | |- |281 | [[:en:Modified Dietz method]] | |- |282 | [[:en:U.S. prime rate]] | |- |283 | [[:en:Financial Markets and Portfolio Management]] | |- |284 | [[:en:Risk–return spectrum]] | |- |285 | [[:en:Vendor finance]] | |- |286 | [[:en:Retained interest]] | |- |287 | [[:en:Moorad Choudhry]] | |- |288 | [[:en:John Y. Campbell]] | |- |289 | [[:en:Journal of Investment Management]] | |- |290 | [[:en:Psychological level]] | |- |291 | [[:en:Financialization]] | |- |292 | [[:en:One-dollar salary]] | |- |293 | [[:en:Journal of Financial and Quantitative Analysis]] | |- |294 | [[:en:Journal of Money, Credit and Banking]] | |- |295 | [[:en:Erik Lundberg]] | |- |296 | [[:en:Ingvar Svennilson]] | |- |297 | [[:en:Public float]] | |- |298 | [[:en:Staple financing]] | |- |299 | [[:en:Corporate synergy]] | |- |300 | [[:en:Johan Beyen]] | |- |301 | [[:en:John Rickard (economist)]] | |- |302 | [[:en:Ivo Welch]] | |- |303 | [[:en:Dividend discount model]] | |- |304 | [[:en:Manning rule]] | |- |305 | [[:en:FinanzArchiv]] | |- |306 | [[:en:Jurisdictional arbitrage]] | |- |307 | [[:en:Andrew Kalotay]] | |- |308 | [[:en:Asset-backed commercial paper]] | |- |309 | [[:en:Lenos Trigeorgis]] | |- |310 | [[:en:Agflation]] | |- |311 | [[:en:Investment theory]] | |- |312 | [[:en:Dumb agent theory]] | |- |313 | [[:en:Two-tier tender offer]] | |- |314 | [[:en:Roll's critique]] | |- |315 | [[:en:Education Finance and Policy]] | |- |316 | [[:en:Intangible asset finance]] | |- |317 | [[:en:Hersh Shefrin]] | |- |318 | [[:en:Black–Scholes equation]] | |- |319 | [[:en:Wicksell's theory of capital]] | |- |320 | [[:en:Deutsche Bank Prize in Financial Economics]] | |- |321 | [[:en:Momentum (finance)]] | |- |322 | [[:en:Public offering without listing]] | |- |323 | [[:en:Expected commercial value]] | |- |324 | [[:en:Pricing schedule]] | |- |325 | [[:en:Retention ratio]] | |- |326 | [[:en:Performance attribution]] | |- |327 | [[:en:Hybrid market]] | |- |328 | [[:en:Home equity protection]] | |- |329 | [[:en:Model audit]] | |- |330 | [[:en:Financial models with long-tailed distributions and volatility clustering]] | |- |331 | [[:en:Fama–French three-factor model]] | |- |332 | [[:en:Paul Wilmott]] | |- |333 | [[:en:Chi-fu Huang]] | |- |334 | [[:en:T-model]] | |- |335 | [[:en:Shareholder loan]] | |- |336 | [[:en:Strategic sustainable investing]] | |- |337 | [[:en:Naive diversification]] | |- |338 | [[:en:Mark to model]] | |- |339 | [[:en:Hauck & Aufhäuser]] | |- |340 | [[:en:Price discovery]] | |- |341 | [[:en:Permanent interest bearing shares]] | |- |342 | [[:en:George S. Oldfield]] | |- |343 | [[:en:Anecdotal value]] | |- |344 | [[:en:Guidotti–Greenspan rule]] | |- |345 | [[:en:Trinomial tree]] | |- |346 | [[:en:Bruno Dupire]] | |- |347 | [[:en:Choice architecture]] | |- |348 | [[:en:Model risk]] | |- |349 | [[:en:Damiano Brigo]] | |- |350 | [[:en:Financial intelligence (business)]] | |- |351 | [[:en:Herd behavior]] | |- |352 | [[:en:Public offering]] | |- |353 | [[:en:Contingent value rights]] | |- |354 | [[:en:Fabio Mercurio]] | |- |355 | [[:en:Noisy market hypothesis]] | |- |356 | [[:en:Financial Modelers' Manifesto]] | |- |357 | [[:en:Borrowing base]] | |- |358 | [[:en:Karl E. Case]] | |- |359 | [[:en:The Journal of Wealth Management]] | |- |360 | [[:en:Journal of Trading]] | |- |361 | [[:en:The Journal of Structured Finance]] | |- |362 | [[:en:The Journal of Private Equity]] | |- |363 | [[:en:The Journal of Portfolio Management]] | |- |364 | [[:en:The Journal of Investing]] | |- |365 | [[:en:The Journal of Fixed Income]] | |- |366 | [[:en:Foreign portfolio investment]] | |- |367 | [[:en:Andrew Lo]] | |- |368 | [[:en:Master of Financial Economics]] | |- |369 | [[:en:Swap ratio]] | |- |370 | [[:en:Portfolio insurance]] | |- |371 | [[:en:Fuzzy pay-off method for real option valuation]] | |- |372 | [[:en:Dilutive security]] | |- |373 | [[:en:Treynor–Black model]] | |- |374 | [[:en:Omega ratio]] | |- |375 | [[:en:Resampled efficient frontier]] | |- |376 | [[:en:International Journal of Bank Marketing]] | |- |377 | [[:en:Shareholder ownership value]] | |- |378 | [[:en:Black–Litterman model]] | |- |379 | [[:en:Brownian model of financial markets]] | |- |380 | [[:en:Variance risk premium]] | |- |381 | [[:en:Consumer leverage ratio]] | |- |382 | [[:en:Fixed-income relative-value investing]] | |- |383 | [[:en:Jacques Drèze]] | |- |384 | [[:en:International Finance (journal)]] | |- |385 | [[:en:Denomination effect]] | |- |386 | [[:en:Piet Lieftinck]] | |- |387 | [[:en:Bert de Vries]] | |- |388 | [[:en:African Finance Journal]] | |- |389 | [[:en:Jamil Baz]] | |- |390 | [[:en:Eduardo Schwartz]] | |- |391 | [[:en:Xavier Gabaix]] | |- |392 | [[:en:Pentos]] | |- |393 | [[:en:Identifiable victim effect]] | |- |394 | [[:en:Maslowian portfolio theory]] | |- |395 | [[:en:Financial Literacy and Education Commission]] | |- |396 | [[:en:Examinership]] | |- |397 | [[:en:Perpetual subordinated debt]] | |- |398 | [[:en:Behavioral portfolio theory]] | |- |399 | [[:en:Salih Neftçi]] | |- |400 | [[:en:Self-financing portfolio]] | |- |401 | [[:en:Vinzenz Bronzin]] | |- |402 | [[:en:Neglected firm effect]] | |- |403 | [[:en:International Journal of Theoretical and Applied Finance]] | |- |404 | [[:en:Review of Pacific Basin Financial Markets and Policies]] | |- |405 | [[:en:Thorsten Hens]] | |- |406 | [[:en:Vanna–Volga pricing]] | |- |407 | [[:en:Portfolio optimization]] | |- |408 | [[:en:Nicole El Karoui]] | |- |409 | [[:en:Peter Jaeckel]] | |- |410 | [[:en:Financial Analysts Journal]] | |- |411 | [[:en:Black–Karasinski model]] | |- |412 | [[:en:William Toy]] | |- |413 | [[:en:Structural subordination]] | |- |414 | [[:en:Timothy Luehrman]] | |- |415 | [[:en:Mark S. Joshi]] | |- |416 | [[:en:Two-moment decision model]] | |- |417 | [[:en:Hansen–Jagannathan bound]] | |- |418 | [[:en:Jianqing Fan]] | |- |419 | [[:en:Martin L. Leibowitz]] | |- |420 | [[:en:Frank Milne]] | |- |421 | [[:en:Project finance model]] | |- |422 | [[:en:Franklin Allen]] | |- |423 | [[:en:Accretion/dilution analysis]] | |- |424 | [[:en:Penalized present value]] | |- |425 | [[:en:Simple Dietz method]] | |- |426 | [[:en:Time-weighted return]] | |- |427 | [[:en:Strategic financial management]] | |- |428 | [[:en:Mutual fund separation theorem]] | |- |429 | [[:en:Goldman Sachs asset management factor model]] | |- |430 | [[:en:Dedicated portfolio theory]] | |- |431 | [[:en:No free lunch with vanishing risk]] | |- |432 | [[:en:Management buy-in]] | |- |433 | [[:en:Panicos O. Demetriades]] | |- |434 | [[:en:Common ordinary equity]] | |- |435 | [[:en:Expectations hypothesis]] | |- |436 | [[:en:Margrabe's formula]] | |- |437 | [[:en:Capital structure substitution theory]] | |- |438 | [[:en:Bull trap]] | |- |439 | [[:en:Jamshidian's trick]] | |- |440 | [[:en:Stephany Griffith-Jones]] | |- |441 | [[:en:Constant elasticity of variance model]] | |- |442 | [[:en:Richard L. Peterson]] | |- |443 | [[:en:Korn–Kreer–Lenssen model]] | |- |444 | [[:en:Datar–Mathews method for real option valuation]] | |- |445 | [[:en:Journal of Banking and Finance]] | |- |446 | [[:en:Wilkie investment model]] | |- |447 | [[:en:Flow trading]] | |- |448 | [[:en:Trapped equity theory]] | |- |449 | [[:en:Piotr Karasinski]] | |- |450 | [[:en:Campbell Harvey]] | |- |451 | [[:en:Public Finance Review]] | |- |452 | [[:en:Stochastic investment model]] | |- |453 | [[:en:Farshid Jamshidian]] | |- |454 | [[:en:Hazem Daouk]] | |- |455 | [[:en:Riccardo Rebonato]] | |- |456 | [[:en:Sang Bin Lee]] | |- |457 | [[:en:Stochastic discount factor]] | |- |458 | [[:en:Eldar Shafir]] | |- |459 | [[:en:Supply chain finance]] | |- |460 | [[:en:Behavioral assumption]] | |- |461 | [[:en:Black's approximation]] | |- |462 | [[:en:Information coefficient]] | |- |463 | [[:en:Seedcamp]] | |- |464 | [[:en:Public Budgeting & Finance]] | |- |465 | [[:en:Capitalization table]] | |- |466 | [[:en:Alan White (economist)]] | |- |467 | [[:en:At-the-market offering]] | |- |468 | [[:en:Fiscal Studies]] | |- |469 | [[:en:Universal portfolio algorithm]] | |- |470 | [[:en:Stuart Turnbull]] | |- |471 | [[:en:Journal of International Financial Management and Accounting]] | |- |472 | [[:en:Relational capital]] | |- |473 | [[:en:Returns-based style analysis]] | |- |474 | [[:en:West One Bridging Index]] | |- |475 | [[:en:Affine term structure model]] | |- |476 | [[:en:Hélyette Geman]] | |- |477 | [[:en:Bond Tender Offer]] | |- |478 | [[:en:Cash sweep]] | |- |479 | [[:en:Exit planning]] | |- |480 | [[:en:Thomas Philippon]] | |- |481 | [[:en:Werner De Bondt]] | |- |482 | [[:en:Analyse Financière]] | |- |483 | [[:en:Smaller reporting company]] | |- |484 | [[:en:Small business financing]] | |- |485 | [[:en:Carhart four-factor model]] | |- |486 | [[:en:Principled reasoning]] | |- |487 | [[:en:Standby Equity Distribution Agreement]] | |- |488 | [[:en:Downside beta]] | |- |489 | [[:en:Dual-beta]] | |- |490 | [[:en:Cumulative process]] | |- |491 | [[:en:Carr–Madan formula]] | |- |492 | [[:en:Stochastic portfolio theory]] | |- |493 | [[:en:Stock catalyst]] | |- |494 | [[:en:Intertemporal portfolio choice]] | |- |495 | [[:en:Royalty fund]] | |- |496 | [[:en:Journal of Financial Studies]] | |- |497 | [[:en:Jean-Pierre Danthine]] | |- |498 | [[:en:Tail risk parity]] | |- |499 | [[:en:Yield co]] | |- |500 | [[:en:Joint hypothesis problem]] | |- |501 | [[:en:The Journal of Entrepreneurial Finance]] | |- |502 | [[:en:European Finance Association]] | |- |503 | [[:en:Cheyette model]] | |- |504 | [[:en:Asymmetric payoff]] | |- |505 | [[:en:Costas Lapavitsas]] | |- |506 | [[:en:Laurent-Emmanuel Calvet]] | |- |507 | [[:en:Unicorn (finance)]] | |- |508 | [[:en:Bibby Financial Services]] | |- |509 | [[:en:Conglomerate discount]] | |- |510 | [[:en:Sum-of-the-parts analysis]] | |- |511 | [[:en:The Journal of Risk]] | |- |512 | [[:en:The Journal of Credit Risk]] | |- |513 | [[:en:The Journal of Computational Finance]] | |- |514 | [[:en:The Journal of Risk Model Validation]] | |- |515 | [[:en:The Journal of Operational Risk]] | |- |516 | [[:en:Adaptive Investment Approach]] | |- |517 | [[:en:Redundancy problem]] | |- |518 | [[:en:Annuity]] | |- |519 | [[:en:Minority discount]] | |- |520 | [[:en:Theory of fructification]] | |- |521 | [[:en:Behavioral strategy]] | |- |522 | [[:en:ISRA International Journal of Islamic Finance]] | |- |523 | [[:en:Johan Henrik Åkerman]] | |- |524 | [[:en:Smart beta]] | |- |525 | [[:en:Epistemology of finance]] | |- |526 | [[:en:Stephen Duneier]] | |- |527 | [[:en:Caroline Gardner]] | |- |528 | [[:en:Asset-centricity]] | |- |529 | [[:en:Micro enterprise tax in Latvia]] | |- |530 | [[:en:Journal of Emerging Market Finance]] | |- |531 | [[:en:Qapital]] | |- |532 | [[:en:Society for Financial Studies]] | |- |533 | [[:en:Harrie Langman]] | |- |534 | [[:en:Bull (stock market speculator)]] | |- |535 | [[:en:Return on modeling effort]] | |- |536 | [[:en:Multiple factor models]] | |- |537 | [[:en:Grossman–Stiglitz paradox]] | |- |538 | [[:en:Ledger (journal)]] | |- |539 | [[:en:Cost of revenue]] | |- |540 | [[:en:Lubos Pastor]] | |- |541 | [[:en:Mei Wang]] | |- |542 | [[:en:Peter Bossaerts]] | |- |543 | [[:en:Patrick Bolton]] | |- |544 | [[:en:Hayne Leland]] | |- |545 | [[:en:Jürgen von Hagen]] | |- |546 | [[:en:Augustin Landier]] | |- |547 | [[:en:David Thesmar]] | |- |548 | [[:en:Felix Kübler]] | |- |549 | [[:en:Edekabank]] | |- |550 | [[:en:Marcel van Meerhaeghe]] | |- |551 | [[:en:Deutsche Apotheker- und Ärztebank]] | |- |552 | [[:en:PSD Bank München]] | |- |553 | [[:en:Norisbank]] | |- |554 | [[:en:Bausparkasse Schwäbisch Hall]] | |- |555 | [[:en:Umweltbank]] | |- |556 | [[:en:Südwestbank]] | |- |557 | [[:en:Wüstenrot Bank]] | |- |558 | [[:en:Sparkasse Mittelholstein]] | |- |559 | [[:en:Landesbank Saar]] | |- |560 | [[:en:Deutsche Hypothekenbank]] | |- |561 | [[:en:Deutsche WertpapierService Bank]] | |- |562 | [[:en:Merton model]] | |- |563 | [[:en:Volksbank Neckartal]] | |- |564 | [[:en:Degussa Bank]] | |- |565 | [[:en:Berlin Hyp]] | |- |566 | [[:en:Cryptoeconomics]] | |- |567 | [[:en:Corporate Finance Institute]] | |- |568 | [[:en:Elyès Jouini]] | |- |569 | [[:en:Volksbank Bielefeld-Gütersloh]] | |- |570 | [[:en:Düsseldorfer Hypothekenbank]] | |- |571 | [[:en:Annette Vissing-Jørgensen]] | |- |572 | [[:en:Santander Consumer Bank (Germany)]] | |- |573 | [[:en:Reisebank]] | |- |574 | [[:en:Zhang Yichun]] | |- |575 | [[:en:Thematic investing]] | |- |576 | [[:en:DAB BNP Paribas]] | |- |577 | [[:en:Markowitz model]] | |- |578 | [[:en:Volfefe index]] | |- |579 | [[:en:Hypo Noe Landesbank]] | |- |580 | [[:en:International Review of Economics & Finance]] | |- |581 | [[:en:Tiroler Sparkasse]] | |- |582 | [[:en:Steiermärkische Sparkasse]] | |- |583 | [[:en:Henrik Cronqvist]] | |- |584 | [[:en:Corporate debt bubble]] | |- |585 | [[:en:Manju Puri]] | |- |586 | [[:en:Bachelier model]] | |- |587 | [[:en:Transactional Asset Pricing Approach]] | |- |588 | [[:en:Enrique R. Arzac]] | |- |589 | [[:en:Chance-constrained portfolio selection]] | |- |590 | [[:en:Pre-IPO]] | |- |591 | [[:en:Smith–Wilson method]] | |- |592 | [[:en:Ergodicity economics]] | |- |593 | [[:en:Martin Schneider (economist)]] | |- |594 | [[:en:Steven van Eijck]] | |- |595 | [[:en:Style drift]] | |- |596 | [[:en:Present value of growth opportunities]] | |- |597 | [[:en:FP&A]] | |- |598 | [[:en:Unitranche debt]] | |- |599 | [[:en:Douglas Breeden]] | |- |600 | [[:en:Successor company]] | |- |601 | [[:en:Pim van Vliet]] | |- |602 | [[:en:Journal of Financial Stability]] | |- |603 | [[:en:Inflationary psychology]] | |- |604 | [[:en:Chan–Karolyi–Longstaff–Sanders process]] | |- |605 | [[:en:Finance Research Letters]] | |- |606 | [[:en:Outline of corporate finance]] | |- |607 | [[:en:List of valuable items purchased at discard sales]] | |- |608 | [[:en:Álvaro Lario]] | |- |609 | [[:en:Eckhard Platen]] | |- |610 | [[:en:Arrow–Debreu exchange market]] | |- |611 | [[:en:The paradox of banknotes]] | |- |612 | [[:en:Leif B. Andersen]] | |- |613 | [[:en:Barnewall Two-way Model]] | |- |614 | [[:en:Plumbing (finance)]] | |- |615 | [[:en:Online portfolio selection]] | |- |616 | [[:en:Quarterly Journal of Finance]] | |- |617 | [[:en:Corporate dissolution]] | |- |618 | [[:en:Hierarchical Risk Parity]] | |- |619 | [[:en:NAV lending]] | |- |620 | [[:en:Deflated Sharpe ratio]] | |- |621 | [[:en:Treasury basis trade]] | |- |622 | [[:en:Information Choice in Macroeconomics and Finance]] | |- |623 | [[:en:Stochastic volatility jump models]] | |- |624 | [[:en:The Journal of Derivatives]] | |- |625 | [[:en:Serial acquirer]] | |- |626 | [[:en:Disguised financing]] | |- |627 | [[:en:Stochastic finance]] | |- |628 | [[:en:Carol Alexander]] | |} nuqfsu8unlkrj13z8uazy1moft5237u 10722181 10722178 2026-04-08T12:51:17Z Anahit Hoveyan 169255 10722181 wikitext text/x-wiki == Financial economics == {| border=1 class='wikitable' ! !Անգլերեն հոդված !Ստորագրություն |- |1 | [[:en:Takeover]] | |- |2 | [[:en:Normal backwardation]] | |- |3 | [[:en:Contango]] | |- |4 | [[:en:Stock market bubble]] |[[Մասնակից:Arevik Aloyan|Arevik Aloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arevik Aloyan|քննարկում]]) 12:44, 8 ապրիլի 2026 (UTC) |- |5 | [[:en:Wim Duisenberg]] | |- |6 | [[:en:Jelle Zijlstra]] | |- |7 | [[:en:Sunk cost]] | |- |8 | [[:en:Amos Tversky]] | |- |9 | [[:en:Ron Dembo]] | |- |10 | [[:en:Prospect theory]] | |- |11 | [[:en:Stock swap]] | |- |12 | [[:en:Put–call parity]] | |- |13 | [[:en:Warrant (finance)]] | |- |14 | [[:en:Real options valuation]] | |- |15 | [[:en:Black model]] | |- |16 | [[:en:Asset stripping]] | |- |17 | [[:en:Binomial options pricing model]] | |- |18 | [[:en:Modigliani–Miller theorem]] | |- |19 | [[:en:Due diligence]] | |- |20 | [[:en:Adjusted present value]] | |- |21 | [[:en:Value transfer system]] | |- |22 | [[:en:Yield (finance)]] | |- |23 | [[:en:Treasury stock]] | |- |24 | [[:en:Sweat equity]] | |- |25 | [[:en:Seed money]] | |- |26 | [[:en:Johan Witteveen]] | |- |27 | [[:en:List of cognitive biases]] | |- |28 | [[:en:Sinking fund]] | |- |29 | [[:en:Common stock]] | |- |30 | [[:en:Wall Street Journal prime rate]] | |- |31 | [[:en:Employee stock option]] | |- |32 | [[:en:Rational pricing]] | |- |33 | [[:en:Greed and fear]] | |- |34 | [[:en:Information cascade]] | |- |35 | [[:en:Behavioural finance]] | |- |36 | [[:en:Base rate fallacy]] | |- |37 | [[:en:Modern portfolio theory]] | |- |38 | [[:en:Cashflow matching]] | |- |39 | [[:en:Greenmail]] | |- |40 | [[:en:Arbitrage pricing theory]] | |- |41 | [[:en:Trailing twelve months]] | |- |42 | [[:en:Status quo bias]] | |- |43 | [[:en:Retained earnings]] | |- |44 | [[:en:Bridge loan]] | |- |45 | [[:en:Hyperbolic discounting]] | |- |46 | [[:en:Fundraising]] | |- |47 | [[:en:Sharpe ratio]] | |- |48 | [[:en:Investor relations]] | |- |49 | [[:en:January effect]] | |- |50 | [[:en:Divestment]] | |- |51 | [[:en:Stakeholder (corporate)]] | |- |52 | [[:en:Management buyout]] | |- |53 | [[:en:Project stakeholder]] | |- |54 | [[:en:Value investing]] | |- |55 | [[:en:Asset-based lending]] | |- |56 | [[:en:Mental accounting]] | |- |57 | [[:en:Cash is king]] | |- |58 | [[:en:Gerrit Zalm]] | |- |59 | [[:en:Demutualization]] | |- |60 | [[:en:Money illusion]] | |- |61 | [[:en:Erik Lindahl]] | |- |62 | [[:en:Statistical arbitrage]] | |- |63 | [[:en:Jensen's alpha]] | |- |64 | [[:en:No-trade theorem]] | |- |65 | [[:en:Tunneling (fraud)]] | |- |66 | [[:en:Value Line]] | |- |67 | [[:en:Primary shares]] | |- |68 | [[:en:Secondary shares]] | |- |69 | [[:en:Hull–White model]] | |- |70 | [[:en:Variance (accounting)]] | |- |71 | [[:en:Neoclassical finance]] | |- |72 | [[:en:Arrow–Debreu model]] | |- |73 | [[:en:Special-purpose entity]] | |- |74 | [[:en:Indexation]] | |- |75 | [[:en:Tender offer]] | |- |76 | [[:en:Santa Claus rally]] | |- |77 | [[:en:Mezzanine capital]] | |- |78 | [[:en:Buyout]] | |- |79 | [[:en:Shares outstanding]] | |- |80 | [[:en:Short interest ratio]] | |- |81 | [[:en:Minority interest]] |[[Մասնակից:Anahit Hoveyan|Anahit Hoveyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anahit Hoveyan|քննարկում]]) 12:51, 8 ապրիլի 2026 (UTC) |- |82 | [[:en:Capital asset]] | |- |83 | [[:en:Leveraged recapitalization]] | |- |84 | [[:en:Pecuniary externality]] | |- |85 | [[:en:Open interest (futures)]] | |- |86 | [[:en:Credit-linked note]] | |- |87 | [[:en:Risk arbitrage]] | |- |88 | [[:en:Numéraire]] | |- |89 | [[:en:Income trust]] | |- |90 | [[:en:Investment protection]] | |- |91 | [[:en:Seniority (financial)]] | |- |92 | [[:en:Forward rate]] | |- |93 | [[:en:Forward price]] | |- |94 | [[:en:Convertible arbitrage]] | |- |95 | [[:en:John C. Hull (economist)]] | |- |96 | [[:en:Strip financing]] | |- |97 | [[:en:Operating ratio]] | |- |98 | [[:en:Oldřich Vašíček]] | |- |99 | [[:en:Variance swap]] | |- |100 | [[:en:Jan Mossin]] | |- |101 | [[:en:Gross margin]] | |- |102 | [[:en:Private investment in public equity]] | |- |103 | [[:en:Rights issue]] | |- |104 | [[:en:Time consistency (finance)]] | |- |105 | [[:en:Financial econometrics]] | |- |106 | [[:en:Accretion (finance)]] | |- |107 | [[:en:Alpha (finance)]] | |- |108 | [[:en:Law of one price]] | |- |109 | [[:en:Stakeholder theory]] | |- |110 | [[:en:Bankmail]] | |- |111 | [[:en:Lobster trap (finance)]] | |- |112 | [[:en:Targeted repurchase]] | |- |113 | [[:en:Drawdown (economics)]] | |- |114 | [[:en:Business valuation]] | |- |115 | [[:en:NOPLAT]] | |- |116 | [[:en:Endogeneity (econometrics)]] | |- |117 | [[:en:Golden share]] | |- |118 | [[:en:Earnings guidance]] | |- |119 | [[:en:Business value]] | |- |120 | [[:en:Equivalent annual cost]] | |- |121 | [[:en:Random walk hypothesis]] | |- |122 | [[:en:Cost of carry]] | |- |123 | [[:en:The Elliott Wave Theorist]] | |- |124 | [[:en:Participating preferred stock]] | |- |125 | [[:en:Critical accounting policy]] | |- |126 | [[:en:Fraudulent conveyance]] | |- |127 | [[:en:Stan Zin]] | |- |128 | [[:en:Restructuring]] | |- |129 | [[:en:Stewart Myers]] | |- |130 | [[:en:Mini-tender offer]] | |- |131 | [[:en:Financial mismanagement]] | |- |132 | [[:en:Financial distress]] | |- |133 | [[:en:Political arbitrage]] | |- |134 | [[:en:Surplus note]] | |- |135 | [[:en:Country risk]] | |- |136 | [[:en:John Lintner]] | |- |137 | [[:en:Fixed interest rate loan]] | |- |138 | [[:en:Capital budgeting]] | |- |139 | [[:en:Pairs trade]] | |- |140 | [[:en:Limits to arbitrage]] | |- |141 | [[:en:Keynesian beauty contest]] | |- |142 | [[:en:Dogs of the Dow]] | |- |143 | [[:en:Internal debt]] | |- |144 | [[:en:Market sentiment]] | |- |145 | [[:en:Thomas Smith (finance professor)]] | |- |146 | [[:en:Risk pool]] | |- |147 | [[:en:Heath–Jarrow–Morton framework]] | |- |148 | [[:en:Hans Hoogervorst]] | |- |149 | [[:en:Style investing]] | |- |150 | [[:en:Flow-through entity]] | |- |151 | [[:en:Arbitrage betting]] | |- |152 | [[:en:Volatility arbitrage]] | |- |153 | [[:en:Corporate spin-off]] | |- |154 | [[:en:Restricted stock]] | |- |155 | [[:en:Kelly criterion]] | |- |156 | [[:en:Commercial mortgage]] | |- |157 | [[:en:Securities offering]] | |- |158 | [[:en:Black–Derman–Toy model]] | |- |159 | [[:en:Fed model]] | |- |160 | [[:en:Uncovered interest arbitrage]] | |- |161 | [[:en:Allais paradox]] | |- |162 | [[:en:Trade in services statistics]] | |- |163 | [[:en:International Review of Financial Analysis]] | |- |164 | [[:en:Emanuel Derman]] | |- |165 | [[:en:Economic return]] | |- |166 | [[:en:Ho–Lee model]] | |- |167 | [[:en:Vasicek model]] | |- |168 | [[:en:Corporate promoter]] | |- |169 | [[:en:Cashier balancing]] | |- |170 | [[:en:Minimum acceptable rate of return]] | |- |171 | [[:en:Risk factor (finance)]] | |- |172 | [[:en:Lattice model (finance)]] | |- |173 | [[:en:Experimental finance]] | |- |174 | [[:en:Market correction]] | |- |175 | [[:en:Disposition effect]] | |- |176 | [[:en:Risk-seeking]] | |- |177 | [[:en:Frank J. Fabozzi]] | |- |178 | [[:en:Dynamic asset allocation]] | |- |179 | [[:en:PSA prepayment model]] | |- |180 | [[:en:Stock appreciation right]] | |- |181 | [[:en:Swan diagram]] | |- |182 | [[:en:The Journal of Finance]] | |- |183 | [[:en:Fat-tailed distribution]] | |- |184 | [[:en:Master limited partnership]] | |- |185 | [[:en:Performance-based budgeting]] | |- |186 | [[:en:Implementation shortfall]] | |- |187 | [[:en:Demerger]] | |- |188 | [[:en:Net operating profit after taxes]] | |- |189 | [[:en:Asset specificity]] | |- |190 | [[:en:Cash concentration]] | |- |191 | [[:en:Valuation using multiples]] | |- |192 | [[:en:Forecast period (finance)]] | |- |193 | [[:en:Constant proportion portfolio insurance]] | |- |194 | [[:en:Earnings call]] | |- |195 | [[:en:Special-purpose acquisition company]] | |- |196 | [[:en:Undervalued stock]] | |- |197 | [[:en:LIBOR market model]] | |- |198 | [[:en:Martingale pricing]] | |- |199 | [[:en:Second lien loan]] | |- |200 | [[:en:Liquidity event]] | |- |201 | [[:en:Capital adequacy ratio]] | |- |202 | [[:en:Pecking order theory]] | |- |203 | [[:en:Phelim Boyle]] | |- |204 | [[:en:Index arbitrage]] | |- |205 | [[:en:The Review of Financial Studies]] | |- |206 | [[:en:Trade working capital]] | |- |207 | [[:en:Regular way contracts]] | |- |208 | [[:en:Association of Corporate Treasurers]] | |- |209 | [[:en:Market exposure]] | |- |210 | [[:en:FIN 46]] | |- |211 | [[:en:Scalping (trading)]] | |- |212 | [[:en:Jarrow–Turnbull model]] | |- |213 | [[:en:Basis trading]] | |- |214 | [[:en:Cumulative prospect theory]] | |- |215 | [[:en:Merton's portfolio problem]] | |- |216 | [[:en:Calendar effect]] | |- |217 | [[:en:Earnings response coefficient]] | |- |218 | [[:en:Clawback]] | |- |219 | [[:en:Single-index model]] | |- |220 | [[:en:Follow-on offering]] | |- |221 | [[:en:Retail floorplan]] | |- |222 | [[:en:Tim Bollerslev]] | |- |223 | [[:en:SABR volatility model]] | |- |224 | [[:en:Chen model]] | |- |225 | [[:en:Intertemporal CAPM]] | |- |226 | [[:en:Options arbitrage]] | |- |227 | [[:en:Jakša Cvitanić]] | |- |228 | [[:en:Fama–MacBeth regression]] | |- |229 | [[:en:Rendleman–Bartter model]] | |- |230 | [[:en:Cox–Ingersoll–Ross model]] | |- |231 | [[:en:Consumption-based capital asset pricing model]] | |- |232 | [[:en:Perth leadership outcome model]] | |- |233 | [[:en:ProCredit Bank]] | |- |234 | [[:en:Spot–future parity]] | |- |235 | [[:en:Commercial finance]] | |- |236 | [[:en:Payback period]] | |- |237 | [[:en:Expected shortfall]] | |- |238 | [[:en:Qualifying floating charge]] | |- |239 | [[:en:Cyclical asymmetry]] | |- |240 | [[:en:Gustav Cassel]] | |- |241 | [[:en:Roy's safety-first criterion]] | |- |242 | [[:en:Bookrunner]] | |- |243 | [[:en:Administration (law)]] | |- |244 | [[:en:Global labor arbitrage]] | |- |245 | [[:en:Dividend puzzle]] | |- |246 | [[:en:Divisional buyout]] | |- |247 | [[:en:Private-equity secondary market]] | |- |248 | [[:en:Loan covenant]] | |- |249 | [[:en:Issued shares]] | |- |250 | [[:en:Alternative beta]] | |- |251 | [[:en:Separation property (finance)]] | |- |252 | [[:en:Forward measure]] | |- |253 | [[:en:Jim Gatheral]] | |- |254 | [[:en:Book building]] | |- |255 | [[:en:Financial forecast]] | |- |256 | [[:en:Subprime lending]] | |- |257 | [[:en:Journal of Behavioral Finance]] | |- |258 | [[:en:Heston model]] | |- |259 | [[:en:Certified Treasury Professional]] | |- |260 | [[:en:Political risk]] | |- |261 | [[:en:Bootstrapping (finance)]] | |- |262 | [[:en:Post-modern portfolio theory]] | |- |263 | [[:en:Trade-off theory of capital structure]] | |- |264 | [[:en:Market timing hypothesis]] | |- |265 | [[:en:Bankruptcy costs of debt]] | |- |266 | [[:en:Hans Stoll]] | |- |267 | [[:en:Holding value]] | |- |268 | [[:en:CAN SLIM]] | |- |269 | [[:en:Favourite-longshot bias]] | |- |270 | [[:en:SME finance]] | |- |271 | [[:en:Hamada's equation]] | |- |272 | [[:en:Debtor-in-possession financing]] | |- |273 | [[:en:Control premium]] | |- |274 | [[:en:Eric Ghysels]] | |- |275 | [[:en:Voting interest]] | |- |276 | [[:en:Stub (stock)]] | |- |277 | [[:en:Seasoned equity offering]] | |- |278 | [[:en:Replicating portfolio]] | |- |279 | [[:en:SWORD-financing]] | |- |280 | [[:en:Market for corporate control]] | |- |281 | [[:en:Modified Dietz method]] | |- |282 | [[:en:U.S. prime rate]] | |- |283 | [[:en:Financial Markets and Portfolio Management]] | |- |284 | [[:en:Risk–return spectrum]] | |- |285 | [[:en:Vendor finance]] | |- |286 | [[:en:Retained interest]] | |- |287 | [[:en:Moorad Choudhry]] | |- |288 | [[:en:John Y. Campbell]] | |- |289 | [[:en:Journal of Investment Management]] | |- |290 | [[:en:Psychological level]] | |- |291 | [[:en:Financialization]] | |- |292 | [[:en:One-dollar salary]] | |- |293 | [[:en:Journal of Financial and Quantitative Analysis]] | |- |294 | [[:en:Journal of Money, Credit and Banking]] | |- |295 | [[:en:Erik Lundberg]] | |- |296 | [[:en:Ingvar Svennilson]] | |- |297 | [[:en:Public float]] | |- |298 | [[:en:Staple financing]] | |- |299 | [[:en:Corporate synergy]] | |- |300 | [[:en:Johan Beyen]] | |- |301 | [[:en:John Rickard (economist)]] | |- |302 | [[:en:Ivo Welch]] | |- |303 | [[:en:Dividend discount model]] | |- |304 | [[:en:Manning rule]] | |- |305 | [[:en:FinanzArchiv]] | |- |306 | [[:en:Jurisdictional arbitrage]] | |- |307 | [[:en:Andrew Kalotay]] | |- |308 | [[:en:Asset-backed commercial paper]] | |- |309 | [[:en:Lenos Trigeorgis]] | |- |310 | [[:en:Agflation]] | |- |311 | [[:en:Investment theory]] | |- |312 | [[:en:Dumb agent theory]] | |- |313 | [[:en:Two-tier tender offer]] | |- |314 | [[:en:Roll's critique]] | |- |315 | [[:en:Education Finance and Policy]] | |- |316 | [[:en:Intangible asset finance]] | |- |317 | [[:en:Hersh Shefrin]] | |- |318 | [[:en:Black–Scholes equation]] | |- |319 | [[:en:Wicksell's theory of capital]] | |- |320 | [[:en:Deutsche Bank Prize in Financial Economics]] | |- |321 | [[:en:Momentum (finance)]] | |- |322 | [[:en:Public offering without listing]] | |- |323 | [[:en:Expected commercial value]] | |- |324 | [[:en:Pricing schedule]] | |- |325 | [[:en:Retention ratio]] | |- |326 | [[:en:Performance attribution]] | |- |327 | [[:en:Hybrid market]] | |- |328 | [[:en:Home equity protection]] | |- |329 | [[:en:Model audit]] | |- |330 | [[:en:Financial models with long-tailed distributions and volatility clustering]] | |- |331 | [[:en:Fama–French three-factor model]] | |- |332 | [[:en:Paul Wilmott]] | |- |333 | [[:en:Chi-fu Huang]] | |- |334 | [[:en:T-model]] | |- |335 | [[:en:Shareholder loan]] | |- |336 | [[:en:Strategic sustainable investing]] | |- |337 | [[:en:Naive diversification]] | |- |338 | [[:en:Mark to model]] | |- |339 | [[:en:Hauck & Aufhäuser]] | |- |340 | [[:en:Price discovery]] | |- |341 | [[:en:Permanent interest bearing shares]] | |- |342 | [[:en:George S. Oldfield]] | |- |343 | [[:en:Anecdotal value]] | |- |344 | [[:en:Guidotti–Greenspan rule]] | |- |345 | [[:en:Trinomial tree]] | |- |346 | [[:en:Bruno Dupire]] | |- |347 | [[:en:Choice architecture]] | |- |348 | [[:en:Model risk]] | |- |349 | [[:en:Damiano Brigo]] | |- |350 | [[:en:Financial intelligence (business)]] | |- |351 | [[:en:Herd behavior]] | |- |352 | [[:en:Public offering]] | |- |353 | [[:en:Contingent value rights]] | |- |354 | [[:en:Fabio Mercurio]] | |- |355 | [[:en:Noisy market hypothesis]] | |- |356 | [[:en:Financial Modelers' Manifesto]] | |- |357 | [[:en:Borrowing base]] | |- |358 | [[:en:Karl E. Case]] | |- |359 | [[:en:The Journal of Wealth Management]] | |- |360 | [[:en:Journal of Trading]] | |- |361 | [[:en:The Journal of Structured Finance]] | |- |362 | [[:en:The Journal of Private Equity]] | |- |363 | [[:en:The Journal of Portfolio Management]] | |- |364 | [[:en:The Journal of Investing]] | |- |365 | [[:en:The Journal of Fixed Income]] | |- |366 | [[:en:Foreign portfolio investment]] | |- |367 | [[:en:Andrew Lo]] | |- |368 | [[:en:Master of Financial Economics]] | |- |369 | [[:en:Swap ratio]] | |- |370 | [[:en:Portfolio insurance]] | |- |371 | [[:en:Fuzzy pay-off method for real option valuation]] | |- |372 | [[:en:Dilutive security]] | |- |373 | [[:en:Treynor–Black model]] | |- |374 | [[:en:Omega ratio]] | |- |375 | [[:en:Resampled efficient frontier]] | |- |376 | [[:en:International Journal of Bank Marketing]] | |- |377 | [[:en:Shareholder ownership value]] | |- |378 | [[:en:Black–Litterman model]] | |- |379 | [[:en:Brownian model of financial markets]] | |- |380 | [[:en:Variance risk premium]] | |- |381 | [[:en:Consumer leverage ratio]] | |- |382 | [[:en:Fixed-income relative-value investing]] | |- |383 | [[:en:Jacques Drèze]] | |- |384 | [[:en:International Finance (journal)]] | |- |385 | [[:en:Denomination effect]] | |- |386 | [[:en:Piet Lieftinck]] | |- |387 | [[:en:Bert de Vries]] | |- |388 | [[:en:African Finance Journal]] | |- |389 | [[:en:Jamil Baz]] | |- |390 | [[:en:Eduardo Schwartz]] | |- |391 | [[:en:Xavier Gabaix]] | |- |392 | [[:en:Pentos]] | |- |393 | [[:en:Identifiable victim effect]] | |- |394 | [[:en:Maslowian portfolio theory]] | |- |395 | [[:en:Financial Literacy and Education Commission]] | |- |396 | [[:en:Examinership]] | |- |397 | [[:en:Perpetual subordinated debt]] | |- |398 | [[:en:Behavioral portfolio theory]] | |- |399 | [[:en:Salih Neftçi]] | |- |400 | [[:en:Self-financing portfolio]] | |- |401 | [[:en:Vinzenz Bronzin]] | |- |402 | [[:en:Neglected firm effect]] | |- |403 | [[:en:International Journal of Theoretical and Applied Finance]] | |- |404 | [[:en:Review of Pacific Basin Financial Markets and Policies]] | |- |405 | [[:en:Thorsten Hens]] | |- |406 | [[:en:Vanna–Volga pricing]] | |- |407 | [[:en:Portfolio optimization]] | |- |408 | [[:en:Nicole El Karoui]] | |- |409 | [[:en:Peter Jaeckel]] | |- |410 | [[:en:Financial Analysts Journal]] | |- |411 | [[:en:Black–Karasinski model]] | |- |412 | [[:en:William Toy]] | |- |413 | [[:en:Structural subordination]] | |- |414 | [[:en:Timothy Luehrman]] | |- |415 | [[:en:Mark S. Joshi]] | |- |416 | [[:en:Two-moment decision model]] | |- |417 | [[:en:Hansen–Jagannathan bound]] | |- |418 | [[:en:Jianqing Fan]] | |- |419 | [[:en:Martin L. Leibowitz]] | |- |420 | [[:en:Frank Milne]] | |- |421 | [[:en:Project finance model]] | |- |422 | [[:en:Franklin Allen]] | |- |423 | [[:en:Accretion/dilution analysis]] | |- |424 | [[:en:Penalized present value]] | |- |425 | [[:en:Simple Dietz method]] | |- |426 | [[:en:Time-weighted return]] | |- |427 | [[:en:Strategic financial management]] | |- |428 | [[:en:Mutual fund separation theorem]] | |- |429 | [[:en:Goldman Sachs asset management factor model]] | |- |430 | [[:en:Dedicated portfolio theory]] | |- |431 | [[:en:No free lunch with vanishing risk]] | |- |432 | [[:en:Management buy-in]] | |- |433 | [[:en:Panicos O. Demetriades]] | |- |434 | [[:en:Common ordinary equity]] | |- |435 | [[:en:Expectations hypothesis]] | |- |436 | [[:en:Margrabe's formula]] | |- |437 | [[:en:Capital structure substitution theory]] | |- |438 | [[:en:Bull trap]] | |- |439 | [[:en:Jamshidian's trick]] | |- |440 | [[:en:Stephany Griffith-Jones]] | |- |441 | [[:en:Constant elasticity of variance model]] | |- |442 | [[:en:Richard L. Peterson]] | |- |443 | [[:en:Korn–Kreer–Lenssen model]] | |- |444 | [[:en:Datar–Mathews method for real option valuation]] | |- |445 | [[:en:Journal of Banking and Finance]] | |- |446 | [[:en:Wilkie investment model]] | |- |447 | [[:en:Flow trading]] | |- |448 | [[:en:Trapped equity theory]] | |- |449 | [[:en:Piotr Karasinski]] | |- |450 | [[:en:Campbell Harvey]] | |- |451 | [[:en:Public Finance Review]] | |- |452 | [[:en:Stochastic investment model]] | |- |453 | [[:en:Farshid Jamshidian]] | |- |454 | [[:en:Hazem Daouk]] | |- |455 | [[:en:Riccardo Rebonato]] | |- |456 | [[:en:Sang Bin Lee]] | |- |457 | [[:en:Stochastic discount factor]] | |- |458 | [[:en:Eldar Shafir]] | |- |459 | [[:en:Supply chain finance]] | |- |460 | [[:en:Behavioral assumption]] | |- |461 | [[:en:Black's approximation]] | |- |462 | [[:en:Information coefficient]] | |- |463 | [[:en:Seedcamp]] | |- |464 | [[:en:Public Budgeting & Finance]] | |- |465 | [[:en:Capitalization table]] | |- |466 | [[:en:Alan White (economist)]] | |- |467 | [[:en:At-the-market offering]] | |- |468 | [[:en:Fiscal Studies]] | |- |469 | [[:en:Universal portfolio algorithm]] | |- |470 | [[:en:Stuart Turnbull]] | |- |471 | [[:en:Journal of International Financial Management and Accounting]] | |- |472 | [[:en:Relational capital]] | |- |473 | [[:en:Returns-based style analysis]] | |- |474 | [[:en:West One Bridging Index]] | |- |475 | [[:en:Affine term structure model]] | |- |476 | [[:en:Hélyette Geman]] | |- |477 | [[:en:Bond Tender Offer]] | |- |478 | [[:en:Cash sweep]] | |- |479 | [[:en:Exit planning]] | |- |480 | [[:en:Thomas Philippon]] | |- |481 | [[:en:Werner De Bondt]] | |- |482 | [[:en:Analyse Financière]] | |- |483 | [[:en:Smaller reporting company]] | |- |484 | [[:en:Small business financing]] | |- |485 | [[:en:Carhart four-factor model]] | |- |486 | [[:en:Principled reasoning]] | |- |487 | [[:en:Standby Equity Distribution Agreement]] | |- |488 | [[:en:Downside beta]] | |- |489 | [[:en:Dual-beta]] | |- |490 | [[:en:Cumulative process]] | |- |491 | [[:en:Carr–Madan formula]] | |- |492 | [[:en:Stochastic portfolio theory]] | |- |493 | [[:en:Stock catalyst]] | |- |494 | [[:en:Intertemporal portfolio choice]] | |- |495 | [[:en:Royalty fund]] | |- |496 | [[:en:Journal of Financial Studies]] | |- |497 | [[:en:Jean-Pierre Danthine]] | |- |498 | [[:en:Tail risk parity]] | |- |499 | [[:en:Yield co]] | |- |500 | [[:en:Joint hypothesis problem]] | |- |501 | [[:en:The Journal of Entrepreneurial Finance]] | |- |502 | [[:en:European Finance Association]] | |- |503 | [[:en:Cheyette model]] | |- |504 | [[:en:Asymmetric payoff]] | |- |505 | [[:en:Costas Lapavitsas]] | |- |506 | [[:en:Laurent-Emmanuel Calvet]] | |- |507 | [[:en:Unicorn (finance)]] | |- |508 | [[:en:Bibby Financial Services]] | |- |509 | [[:en:Conglomerate discount]] | |- |510 | [[:en:Sum-of-the-parts analysis]] | |- |511 | [[:en:The Journal of Risk]] | |- |512 | [[:en:The Journal of Credit Risk]] | |- |513 | [[:en:The Journal of Computational Finance]] | |- |514 | [[:en:The Journal of Risk Model Validation]] | |- |515 | [[:en:The Journal of Operational Risk]] | |- |516 | [[:en:Adaptive Investment Approach]] | |- |517 | [[:en:Redundancy problem]] | |- |518 | [[:en:Annuity]] | |- |519 | [[:en:Minority discount]] | |- |520 | [[:en:Theory of fructification]] | |- |521 | [[:en:Behavioral strategy]] | |- |522 | [[:en:ISRA International Journal of Islamic Finance]] | |- |523 | [[:en:Johan Henrik Åkerman]] | |- |524 | [[:en:Smart beta]] | |- |525 | [[:en:Epistemology of finance]] | |- |526 | [[:en:Stephen Duneier]] | |- |527 | [[:en:Caroline Gardner]] | |- |528 | [[:en:Asset-centricity]] | |- |529 | [[:en:Micro enterprise tax in Latvia]] | |- |530 | [[:en:Journal of Emerging Market Finance]] | |- |531 | [[:en:Qapital]] | |- |532 | [[:en:Society for Financial Studies]] | |- |533 | [[:en:Harrie Langman]] | |- |534 | [[:en:Bull (stock market speculator)]] | |- |535 | [[:en:Return on modeling effort]] | |- |536 | [[:en:Multiple factor models]] | |- |537 | [[:en:Grossman–Stiglitz paradox]] | |- |538 | [[:en:Ledger (journal)]] | |- |539 | [[:en:Cost of revenue]] | |- |540 | [[:en:Lubos Pastor]] | |- |541 | [[:en:Mei Wang]] | |- |542 | [[:en:Peter Bossaerts]] | |- |543 | [[:en:Patrick Bolton]] | |- |544 | [[:en:Hayne Leland]] | |- |545 | [[:en:Jürgen von Hagen]] | |- |546 | [[:en:Augustin Landier]] | |- |547 | [[:en:David Thesmar]] | |- |548 | [[:en:Felix Kübler]] | |- |549 | [[:en:Edekabank]] | |- |550 | [[:en:Marcel van Meerhaeghe]] | |- |551 | [[:en:Deutsche Apotheker- und Ärztebank]] | |- |552 | [[:en:PSD Bank München]] | |- |553 | [[:en:Norisbank]] | |- |554 | [[:en:Bausparkasse Schwäbisch Hall]] | |- |555 | [[:en:Umweltbank]] | |- |556 | [[:en:Südwestbank]] | |- |557 | [[:en:Wüstenrot Bank]] | |- |558 | [[:en:Sparkasse Mittelholstein]] | |- |559 | [[:en:Landesbank Saar]] | |- |560 | [[:en:Deutsche Hypothekenbank]] | |- |561 | [[:en:Deutsche WertpapierService Bank]] | |- |562 | [[:en:Merton model]] | |- |563 | [[:en:Volksbank Neckartal]] | |- |564 | [[:en:Degussa Bank]] | |- |565 | [[:en:Berlin Hyp]] | |- |566 | [[:en:Cryptoeconomics]] | |- |567 | [[:en:Corporate Finance Institute]] | |- |568 | [[:en:Elyès Jouini]] | |- |569 | [[:en:Volksbank Bielefeld-Gütersloh]] | |- |570 | [[:en:Düsseldorfer Hypothekenbank]] | |- |571 | [[:en:Annette Vissing-Jørgensen]] | |- |572 | [[:en:Santander Consumer Bank (Germany)]] | |- |573 | [[:en:Reisebank]] | |- |574 | [[:en:Zhang Yichun]] | |- |575 | [[:en:Thematic investing]] | |- |576 | [[:en:DAB BNP Paribas]] | |- |577 | [[:en:Markowitz model]] | |- |578 | [[:en:Volfefe index]] | |- |579 | [[:en:Hypo Noe Landesbank]] | |- |580 | [[:en:International Review of Economics & Finance]] | |- |581 | [[:en:Tiroler Sparkasse]] | |- |582 | [[:en:Steiermärkische Sparkasse]] | |- |583 | [[:en:Henrik Cronqvist]] | |- |584 | [[:en:Corporate debt bubble]] | |- |585 | [[:en:Manju Puri]] | |- |586 | [[:en:Bachelier model]] | |- |587 | [[:en:Transactional Asset Pricing Approach]] | |- |588 | [[:en:Enrique R. Arzac]] | |- |589 | [[:en:Chance-constrained portfolio selection]] | |- |590 | [[:en:Pre-IPO]] | |- |591 | [[:en:Smith–Wilson method]] | |- |592 | [[:en:Ergodicity economics]] | |- |593 | [[:en:Martin Schneider (economist)]] | |- |594 | [[:en:Steven van Eijck]] | |- |595 | [[:en:Style drift]] | |- |596 | [[:en:Present value of growth opportunities]] | |- |597 | [[:en:FP&A]] | |- |598 | [[:en:Unitranche debt]] | |- |599 | [[:en:Douglas Breeden]] | |- |600 | [[:en:Successor company]] | |- |601 | [[:en:Pim van Vliet]] | |- |602 | [[:en:Journal of Financial Stability]] | |- |603 | [[:en:Inflationary psychology]] | |- |604 | [[:en:Chan–Karolyi–Longstaff–Sanders process]] | |- |605 | [[:en:Finance Research Letters]] | |- |606 | [[:en:Outline of corporate finance]] | |- |607 | [[:en:List of valuable items purchased at discard sales]] | |- |608 | [[:en:Álvaro Lario]] | |- |609 | [[:en:Eckhard Platen]] | |- |610 | [[:en:Arrow–Debreu exchange market]] | |- |611 | [[:en:The paradox of banknotes]] | |- |612 | [[:en:Leif B. Andersen]] | |- |613 | [[:en:Barnewall Two-way Model]] | |- |614 | [[:en:Plumbing (finance)]] | |- |615 | [[:en:Online portfolio selection]] | |- |616 | [[:en:Quarterly Journal of Finance]] | |- |617 | [[:en:Corporate dissolution]] | |- |618 | [[:en:Hierarchical Risk Parity]] | |- |619 | [[:en:NAV lending]] | |- |620 | [[:en:Deflated Sharpe ratio]] | |- |621 | [[:en:Treasury basis trade]] | |- |622 | [[:en:Information Choice in Macroeconomics and Finance]] | |- |623 | [[:en:Stochastic volatility jump models]] | |- |624 | [[:en:The Journal of Derivatives]] | |- |625 | [[:en:Serial acquirer]] | |- |626 | [[:en:Disguised financing]] | |- |627 | [[:en:Stochastic finance]] | |- |628 | [[:en:Carol Alexander]] | |} 54dkuqngqgug1ggl9mymiak2zmn9u19 10722485 10722181 2026-04-09T07:28:13Z Beko 1511 Beko տեղափոխեց էջը «[[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց/ցանկեր]]»-ից «[[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական վիքիամիս 2026/Դասընթաց/ցանկեր]]» առանց վերահղում թողնելու 10722181 wikitext text/x-wiki == Financial economics == {| border=1 class='wikitable' ! !Անգլերեն հոդված !Ստորագրություն |- |1 | [[:en:Takeover]] | |- |2 | [[:en:Normal backwardation]] | |- |3 | [[:en:Contango]] | |- |4 | [[:en:Stock market bubble]] |[[Մասնակից:Arevik Aloyan|Arevik Aloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arevik Aloyan|քննարկում]]) 12:44, 8 ապրիլի 2026 (UTC) |- |5 | [[:en:Wim Duisenberg]] | |- |6 | [[:en:Jelle Zijlstra]] | |- |7 | [[:en:Sunk cost]] | |- |8 | [[:en:Amos Tversky]] | |- |9 | [[:en:Ron Dembo]] | |- |10 | [[:en:Prospect theory]] | |- |11 | [[:en:Stock swap]] | |- |12 | [[:en:Put–call parity]] | |- |13 | [[:en:Warrant (finance)]] | |- |14 | [[:en:Real options valuation]] | |- |15 | [[:en:Black model]] | |- |16 | [[:en:Asset stripping]] | |- |17 | [[:en:Binomial options pricing model]] | |- |18 | [[:en:Modigliani–Miller theorem]] | |- |19 | [[:en:Due diligence]] | |- |20 | [[:en:Adjusted present value]] | |- |21 | [[:en:Value transfer system]] | |- |22 | [[:en:Yield (finance)]] | |- |23 | [[:en:Treasury stock]] | |- |24 | [[:en:Sweat equity]] | |- |25 | [[:en:Seed money]] | |- |26 | [[:en:Johan Witteveen]] | |- |27 | [[:en:List of cognitive biases]] | |- |28 | [[:en:Sinking fund]] | |- |29 | [[:en:Common stock]] | |- |30 | [[:en:Wall Street Journal prime rate]] | |- |31 | [[:en:Employee stock option]] | |- |32 | [[:en:Rational pricing]] | |- |33 | [[:en:Greed and fear]] | |- |34 | [[:en:Information cascade]] | |- |35 | [[:en:Behavioural finance]] | |- |36 | [[:en:Base rate fallacy]] | |- |37 | [[:en:Modern portfolio theory]] | |- |38 | [[:en:Cashflow matching]] | |- |39 | [[:en:Greenmail]] | |- |40 | [[:en:Arbitrage pricing theory]] | |- |41 | [[:en:Trailing twelve months]] | |- |42 | [[:en:Status quo bias]] | |- |43 | [[:en:Retained earnings]] | |- |44 | [[:en:Bridge loan]] | |- |45 | [[:en:Hyperbolic discounting]] | |- |46 | [[:en:Fundraising]] | |- |47 | [[:en:Sharpe ratio]] | |- |48 | [[:en:Investor relations]] | |- |49 | [[:en:January effect]] | |- |50 | [[:en:Divestment]] | |- |51 | [[:en:Stakeholder (corporate)]] | |- |52 | [[:en:Management buyout]] | |- |53 | [[:en:Project stakeholder]] | |- |54 | [[:en:Value investing]] | |- |55 | [[:en:Asset-based lending]] | |- |56 | [[:en:Mental accounting]] | |- |57 | [[:en:Cash is king]] | |- |58 | [[:en:Gerrit Zalm]] | |- |59 | [[:en:Demutualization]] | |- |60 | [[:en:Money illusion]] | |- |61 | [[:en:Erik Lindahl]] | |- |62 | [[:en:Statistical arbitrage]] | |- |63 | [[:en:Jensen's alpha]] | |- |64 | [[:en:No-trade theorem]] | |- |65 | [[:en:Tunneling (fraud)]] | |- |66 | [[:en:Value Line]] | |- |67 | [[:en:Primary shares]] | |- |68 | [[:en:Secondary shares]] | |- |69 | [[:en:Hull–White model]] | |- |70 | [[:en:Variance (accounting)]] | |- |71 | [[:en:Neoclassical finance]] | |- |72 | [[:en:Arrow–Debreu model]] | |- |73 | [[:en:Special-purpose entity]] | |- |74 | [[:en:Indexation]] | |- |75 | [[:en:Tender offer]] | |- |76 | [[:en:Santa Claus rally]] | |- |77 | [[:en:Mezzanine capital]] | |- |78 | [[:en:Buyout]] | |- |79 | [[:en:Shares outstanding]] | |- |80 | [[:en:Short interest ratio]] | |- |81 | [[:en:Minority interest]] |[[Մասնակից:Anahit Hoveyan|Anahit Hoveyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anahit Hoveyan|քննարկում]]) 12:51, 8 ապրիլի 2026 (UTC) |- |82 | [[:en:Capital asset]] | |- |83 | [[:en:Leveraged recapitalization]] | |- |84 | [[:en:Pecuniary externality]] | |- |85 | [[:en:Open interest (futures)]] | |- |86 | [[:en:Credit-linked note]] | |- |87 | [[:en:Risk arbitrage]] | |- |88 | [[:en:Numéraire]] | |- |89 | [[:en:Income trust]] | |- |90 | [[:en:Investment protection]] | |- |91 | [[:en:Seniority (financial)]] | |- |92 | [[:en:Forward rate]] | |- |93 | [[:en:Forward price]] | |- |94 | [[:en:Convertible arbitrage]] | |- |95 | [[:en:John C. Hull (economist)]] | |- |96 | [[:en:Strip financing]] | |- |97 | [[:en:Operating ratio]] | |- |98 | [[:en:Oldřich Vašíček]] | |- |99 | [[:en:Variance swap]] | |- |100 | [[:en:Jan Mossin]] | |- |101 | [[:en:Gross margin]] | |- |102 | [[:en:Private investment in public equity]] | |- |103 | [[:en:Rights issue]] | |- |104 | [[:en:Time consistency (finance)]] | |- |105 | [[:en:Financial econometrics]] | |- |106 | [[:en:Accretion (finance)]] | |- |107 | [[:en:Alpha (finance)]] | |- |108 | [[:en:Law of one price]] | |- |109 | [[:en:Stakeholder theory]] | |- |110 | [[:en:Bankmail]] | |- |111 | [[:en:Lobster trap (finance)]] | |- |112 | [[:en:Targeted repurchase]] | |- |113 | [[:en:Drawdown (economics)]] | |- |114 | [[:en:Business valuation]] | |- |115 | [[:en:NOPLAT]] | |- |116 | [[:en:Endogeneity (econometrics)]] | |- |117 | [[:en:Golden share]] | |- |118 | [[:en:Earnings guidance]] | |- |119 | [[:en:Business value]] | |- |120 | [[:en:Equivalent annual cost]] | |- |121 | [[:en:Random walk hypothesis]] | |- |122 | [[:en:Cost of carry]] | |- |123 | [[:en:The Elliott Wave Theorist]] | |- |124 | [[:en:Participating preferred stock]] | |- |125 | [[:en:Critical accounting policy]] | |- |126 | [[:en:Fraudulent conveyance]] | |- |127 | [[:en:Stan Zin]] | |- |128 | [[:en:Restructuring]] | |- |129 | [[:en:Stewart Myers]] | |- |130 | [[:en:Mini-tender offer]] | |- |131 | [[:en:Financial mismanagement]] | |- |132 | [[:en:Financial distress]] | |- |133 | [[:en:Political arbitrage]] | |- |134 | [[:en:Surplus note]] | |- |135 | [[:en:Country risk]] | |- |136 | [[:en:John Lintner]] | |- |137 | [[:en:Fixed interest rate loan]] | |- |138 | [[:en:Capital budgeting]] | |- |139 | [[:en:Pairs trade]] | |- |140 | [[:en:Limits to arbitrage]] | |- |141 | [[:en:Keynesian beauty contest]] | |- |142 | [[:en:Dogs of the Dow]] | |- |143 | [[:en:Internal debt]] | |- |144 | [[:en:Market sentiment]] | |- |145 | [[:en:Thomas Smith (finance professor)]] | |- |146 | [[:en:Risk pool]] | |- |147 | [[:en:Heath–Jarrow–Morton framework]] | |- |148 | [[:en:Hans Hoogervorst]] | |- |149 | [[:en:Style investing]] | |- |150 | [[:en:Flow-through entity]] | |- |151 | [[:en:Arbitrage betting]] | |- |152 | [[:en:Volatility arbitrage]] | |- |153 | [[:en:Corporate spin-off]] | |- |154 | [[:en:Restricted stock]] | |- |155 | [[:en:Kelly criterion]] | |- |156 | [[:en:Commercial mortgage]] | |- |157 | [[:en:Securities offering]] | |- |158 | [[:en:Black–Derman–Toy model]] | |- |159 | [[:en:Fed model]] | |- |160 | [[:en:Uncovered interest arbitrage]] | |- |161 | [[:en:Allais paradox]] | |- |162 | [[:en:Trade in services statistics]] | |- |163 | [[:en:International Review of Financial Analysis]] | |- |164 | [[:en:Emanuel Derman]] | |- |165 | [[:en:Economic return]] | |- |166 | [[:en:Ho–Lee model]] | |- |167 | [[:en:Vasicek model]] | |- |168 | [[:en:Corporate promoter]] | |- |169 | [[:en:Cashier balancing]] | |- |170 | [[:en:Minimum acceptable rate of return]] | |- |171 | [[:en:Risk factor (finance)]] | |- |172 | [[:en:Lattice model (finance)]] | |- |173 | [[:en:Experimental finance]] | |- |174 | [[:en:Market correction]] | |- |175 | [[:en:Disposition effect]] | |- |176 | [[:en:Risk-seeking]] | |- |177 | [[:en:Frank J. Fabozzi]] | |- |178 | [[:en:Dynamic asset allocation]] | |- |179 | [[:en:PSA prepayment model]] | |- |180 | [[:en:Stock appreciation right]] | |- |181 | [[:en:Swan diagram]] | |- |182 | [[:en:The Journal of Finance]] | |- |183 | [[:en:Fat-tailed distribution]] | |- |184 | [[:en:Master limited partnership]] | |- |185 | [[:en:Performance-based budgeting]] | |- |186 | [[:en:Implementation shortfall]] | |- |187 | [[:en:Demerger]] | |- |188 | [[:en:Net operating profit after taxes]] | |- |189 | [[:en:Asset specificity]] | |- |190 | [[:en:Cash concentration]] | |- |191 | [[:en:Valuation using multiples]] | |- |192 | [[:en:Forecast period (finance)]] | |- |193 | [[:en:Constant proportion portfolio insurance]] | |- |194 | [[:en:Earnings call]] | |- |195 | [[:en:Special-purpose acquisition company]] | |- |196 | [[:en:Undervalued stock]] | |- |197 | [[:en:LIBOR market model]] | |- |198 | [[:en:Martingale pricing]] | |- |199 | [[:en:Second lien loan]] | |- |200 | [[:en:Liquidity event]] | |- |201 | [[:en:Capital adequacy ratio]] | |- |202 | [[:en:Pecking order theory]] | |- |203 | [[:en:Phelim Boyle]] | |- |204 | [[:en:Index arbitrage]] | |- |205 | [[:en:The Review of Financial Studies]] | |- |206 | [[:en:Trade working capital]] | |- |207 | [[:en:Regular way contracts]] | |- |208 | [[:en:Association of Corporate Treasurers]] | |- |209 | [[:en:Market exposure]] | |- |210 | [[:en:FIN 46]] | |- |211 | [[:en:Scalping (trading)]] | |- |212 | [[:en:Jarrow–Turnbull model]] | |- |213 | [[:en:Basis trading]] | |- |214 | [[:en:Cumulative prospect theory]] | |- |215 | [[:en:Merton's portfolio problem]] | |- |216 | [[:en:Calendar effect]] | |- |217 | [[:en:Earnings response coefficient]] | |- |218 | [[:en:Clawback]] | |- |219 | [[:en:Single-index model]] | |- |220 | [[:en:Follow-on offering]] | |- |221 | [[:en:Retail floorplan]] | |- |222 | [[:en:Tim Bollerslev]] | |- |223 | [[:en:SABR volatility model]] | |- |224 | [[:en:Chen model]] | |- |225 | [[:en:Intertemporal CAPM]] | |- |226 | [[:en:Options arbitrage]] | |- |227 | [[:en:Jakša Cvitanić]] | |- |228 | [[:en:Fama–MacBeth regression]] | |- |229 | [[:en:Rendleman–Bartter model]] | |- |230 | [[:en:Cox–Ingersoll–Ross model]] | |- |231 | [[:en:Consumption-based capital asset pricing model]] | |- |232 | [[:en:Perth leadership outcome model]] | |- |233 | [[:en:ProCredit Bank]] | |- |234 | [[:en:Spot–future parity]] | |- |235 | [[:en:Commercial finance]] | |- |236 | [[:en:Payback period]] | |- |237 | [[:en:Expected shortfall]] | |- |238 | [[:en:Qualifying floating charge]] | |- |239 | [[:en:Cyclical asymmetry]] | |- |240 | [[:en:Gustav Cassel]] | |- |241 | [[:en:Roy's safety-first criterion]] | |- |242 | [[:en:Bookrunner]] | |- |243 | [[:en:Administration (law)]] | |- |244 | [[:en:Global labor arbitrage]] | |- |245 | [[:en:Dividend puzzle]] | |- |246 | [[:en:Divisional buyout]] | |- |247 | [[:en:Private-equity secondary market]] | |- |248 | [[:en:Loan covenant]] | |- |249 | [[:en:Issued shares]] | |- |250 | [[:en:Alternative beta]] | |- |251 | [[:en:Separation property (finance)]] | |- |252 | [[:en:Forward measure]] | |- |253 | [[:en:Jim Gatheral]] | |- |254 | [[:en:Book building]] | |- |255 | [[:en:Financial forecast]] | |- |256 | [[:en:Subprime lending]] | |- |257 | [[:en:Journal of Behavioral Finance]] | |- |258 | [[:en:Heston model]] | |- |259 | [[:en:Certified Treasury Professional]] | |- |260 | [[:en:Political risk]] | |- |261 | [[:en:Bootstrapping (finance)]] | |- |262 | [[:en:Post-modern portfolio theory]] | |- |263 | [[:en:Trade-off theory of capital structure]] | |- |264 | [[:en:Market timing hypothesis]] | |- |265 | [[:en:Bankruptcy costs of debt]] | |- |266 | [[:en:Hans Stoll]] | |- |267 | [[:en:Holding value]] | |- |268 | [[:en:CAN SLIM]] | |- |269 | [[:en:Favourite-longshot bias]] | |- |270 | [[:en:SME finance]] | |- |271 | [[:en:Hamada's equation]] | |- |272 | [[:en:Debtor-in-possession financing]] | |- |273 | [[:en:Control premium]] | |- |274 | [[:en:Eric Ghysels]] | |- |275 | [[:en:Voting interest]] | |- |276 | [[:en:Stub (stock)]] | |- |277 | [[:en:Seasoned equity offering]] | |- |278 | [[:en:Replicating portfolio]] | |- |279 | [[:en:SWORD-financing]] | |- |280 | [[:en:Market for corporate control]] | |- |281 | [[:en:Modified Dietz method]] | |- |282 | [[:en:U.S. prime rate]] | |- |283 | [[:en:Financial Markets and Portfolio Management]] | |- |284 | [[:en:Risk–return spectrum]] | |- |285 | [[:en:Vendor finance]] | |- |286 | [[:en:Retained interest]] | |- |287 | [[:en:Moorad Choudhry]] | |- |288 | [[:en:John Y. Campbell]] | |- |289 | [[:en:Journal of Investment Management]] | |- |290 | [[:en:Psychological level]] | |- |291 | [[:en:Financialization]] | |- |292 | [[:en:One-dollar salary]] | |- |293 | [[:en:Journal of Financial and Quantitative Analysis]] | |- |294 | [[:en:Journal of Money, Credit and Banking]] | |- |295 | [[:en:Erik Lundberg]] | |- |296 | [[:en:Ingvar Svennilson]] | |- |297 | [[:en:Public float]] | |- |298 | [[:en:Staple financing]] | |- |299 | [[:en:Corporate synergy]] | |- |300 | [[:en:Johan Beyen]] | |- |301 | [[:en:John Rickard (economist)]] | |- |302 | [[:en:Ivo Welch]] | |- |303 | [[:en:Dividend discount model]] | |- |304 | [[:en:Manning rule]] | |- |305 | [[:en:FinanzArchiv]] | |- |306 | [[:en:Jurisdictional arbitrage]] | |- |307 | [[:en:Andrew Kalotay]] | |- |308 | [[:en:Asset-backed commercial paper]] | |- |309 | [[:en:Lenos Trigeorgis]] | |- |310 | [[:en:Agflation]] | |- |311 | [[:en:Investment theory]] | |- |312 | [[:en:Dumb agent theory]] | |- |313 | [[:en:Two-tier tender offer]] | |- |314 | [[:en:Roll's critique]] | |- |315 | [[:en:Education Finance and Policy]] | |- |316 | [[:en:Intangible asset finance]] | |- |317 | [[:en:Hersh Shefrin]] | |- |318 | [[:en:Black–Scholes equation]] | |- |319 | [[:en:Wicksell's theory of capital]] | |- |320 | [[:en:Deutsche Bank Prize in Financial Economics]] | |- |321 | [[:en:Momentum (finance)]] | |- |322 | [[:en:Public offering without listing]] | |- |323 | [[:en:Expected commercial value]] | |- |324 | [[:en:Pricing schedule]] | |- |325 | [[:en:Retention ratio]] | |- |326 | [[:en:Performance attribution]] | |- |327 | [[:en:Hybrid market]] | |- |328 | [[:en:Home equity protection]] | |- |329 | [[:en:Model audit]] | |- |330 | [[:en:Financial models with long-tailed distributions and volatility clustering]] | |- |331 | [[:en:Fama–French three-factor model]] | |- |332 | [[:en:Paul Wilmott]] | |- |333 | [[:en:Chi-fu Huang]] | |- |334 | [[:en:T-model]] | |- |335 | [[:en:Shareholder loan]] | |- |336 | [[:en:Strategic sustainable investing]] | |- |337 | [[:en:Naive diversification]] | |- |338 | [[:en:Mark to model]] | |- |339 | [[:en:Hauck & Aufhäuser]] | |- |340 | [[:en:Price discovery]] | |- |341 | [[:en:Permanent interest bearing shares]] | |- |342 | [[:en:George S. Oldfield]] | |- |343 | [[:en:Anecdotal value]] | |- |344 | [[:en:Guidotti–Greenspan rule]] | |- |345 | [[:en:Trinomial tree]] | |- |346 | [[:en:Bruno Dupire]] | |- |347 | [[:en:Choice architecture]] | |- |348 | [[:en:Model risk]] | |- |349 | [[:en:Damiano Brigo]] | |- |350 | [[:en:Financial intelligence (business)]] | |- |351 | [[:en:Herd behavior]] | |- |352 | [[:en:Public offering]] | |- |353 | [[:en:Contingent value rights]] | |- |354 | [[:en:Fabio Mercurio]] | |- |355 | [[:en:Noisy market hypothesis]] | |- |356 | [[:en:Financial Modelers' Manifesto]] | |- |357 | [[:en:Borrowing base]] | |- |358 | [[:en:Karl E. Case]] | |- |359 | [[:en:The Journal of Wealth Management]] | |- |360 | [[:en:Journal of Trading]] | |- |361 | [[:en:The Journal of Structured Finance]] | |- |362 | [[:en:The Journal of Private Equity]] | |- |363 | [[:en:The Journal of Portfolio Management]] | |- |364 | [[:en:The Journal of Investing]] | |- |365 | [[:en:The Journal of Fixed Income]] | |- |366 | [[:en:Foreign portfolio investment]] | |- |367 | [[:en:Andrew Lo]] | |- |368 | [[:en:Master of Financial Economics]] | |- |369 | [[:en:Swap ratio]] | |- |370 | [[:en:Portfolio insurance]] | |- |371 | [[:en:Fuzzy pay-off method for real option valuation]] | |- |372 | [[:en:Dilutive security]] | |- |373 | [[:en:Treynor–Black model]] | |- |374 | [[:en:Omega ratio]] | |- |375 | [[:en:Resampled efficient frontier]] | |- |376 | [[:en:International Journal of Bank Marketing]] | |- |377 | [[:en:Shareholder ownership value]] | |- |378 | [[:en:Black–Litterman model]] | |- |379 | [[:en:Brownian model of financial markets]] | |- |380 | [[:en:Variance risk premium]] | |- |381 | [[:en:Consumer leverage ratio]] | |- |382 | [[:en:Fixed-income relative-value investing]] | |- |383 | [[:en:Jacques Drèze]] | |- |384 | [[:en:International Finance (journal)]] | |- |385 | [[:en:Denomination effect]] | |- |386 | [[:en:Piet Lieftinck]] | |- |387 | [[:en:Bert de Vries]] | |- |388 | [[:en:African Finance Journal]] | |- |389 | [[:en:Jamil Baz]] | |- |390 | [[:en:Eduardo Schwartz]] | |- |391 | [[:en:Xavier Gabaix]] | |- |392 | [[:en:Pentos]] | |- |393 | [[:en:Identifiable victim effect]] | |- |394 | [[:en:Maslowian portfolio theory]] | |- |395 | [[:en:Financial Literacy and Education Commission]] | |- |396 | [[:en:Examinership]] | |- |397 | [[:en:Perpetual subordinated debt]] | |- |398 | [[:en:Behavioral portfolio theory]] | |- |399 | [[:en:Salih Neftçi]] | |- |400 | [[:en:Self-financing portfolio]] | |- |401 | [[:en:Vinzenz Bronzin]] | |- |402 | [[:en:Neglected firm effect]] | |- |403 | [[:en:International Journal of Theoretical and Applied Finance]] | |- |404 | [[:en:Review of Pacific Basin Financial Markets and Policies]] | |- |405 | [[:en:Thorsten Hens]] | |- |406 | [[:en:Vanna–Volga pricing]] | |- |407 | [[:en:Portfolio optimization]] | |- |408 | [[:en:Nicole El Karoui]] | |- |409 | [[:en:Peter Jaeckel]] | |- |410 | [[:en:Financial Analysts Journal]] | |- |411 | [[:en:Black–Karasinski model]] | |- |412 | [[:en:William Toy]] | |- |413 | [[:en:Structural subordination]] | |- |414 | [[:en:Timothy Luehrman]] | |- |415 | [[:en:Mark S. Joshi]] | |- |416 | [[:en:Two-moment decision model]] | |- |417 | [[:en:Hansen–Jagannathan bound]] | |- |418 | [[:en:Jianqing Fan]] | |- |419 | [[:en:Martin L. Leibowitz]] | |- |420 | [[:en:Frank Milne]] | |- |421 | [[:en:Project finance model]] | |- |422 | [[:en:Franklin Allen]] | |- |423 | [[:en:Accretion/dilution analysis]] | |- |424 | [[:en:Penalized present value]] | |- |425 | [[:en:Simple Dietz method]] | |- |426 | [[:en:Time-weighted return]] | |- |427 | [[:en:Strategic financial management]] | |- |428 | [[:en:Mutual fund separation theorem]] | |- |429 | [[:en:Goldman Sachs asset management factor model]] | |- |430 | [[:en:Dedicated portfolio theory]] | |- |431 | [[:en:No free lunch with vanishing risk]] | |- |432 | [[:en:Management buy-in]] | |- |433 | [[:en:Panicos O. Demetriades]] | |- |434 | [[:en:Common ordinary equity]] | |- |435 | [[:en:Expectations hypothesis]] | |- |436 | [[:en:Margrabe's formula]] | |- |437 | [[:en:Capital structure substitution theory]] | |- |438 | [[:en:Bull trap]] | |- |439 | [[:en:Jamshidian's trick]] | |- |440 | [[:en:Stephany Griffith-Jones]] | |- |441 | [[:en:Constant elasticity of variance model]] | |- |442 | [[:en:Richard L. Peterson]] | |- |443 | [[:en:Korn–Kreer–Lenssen model]] | |- |444 | [[:en:Datar–Mathews method for real option valuation]] | |- |445 | [[:en:Journal of Banking and Finance]] | |- |446 | [[:en:Wilkie investment model]] | |- |447 | [[:en:Flow trading]] | |- |448 | [[:en:Trapped equity theory]] | |- |449 | [[:en:Piotr Karasinski]] | |- |450 | [[:en:Campbell Harvey]] | |- |451 | [[:en:Public Finance Review]] | |- |452 | [[:en:Stochastic investment model]] | |- |453 | [[:en:Farshid Jamshidian]] | |- |454 | [[:en:Hazem Daouk]] | |- |455 | [[:en:Riccardo Rebonato]] | |- |456 | [[:en:Sang Bin Lee]] | |- |457 | [[:en:Stochastic discount factor]] | |- |458 | [[:en:Eldar Shafir]] | |- |459 | [[:en:Supply chain finance]] | |- |460 | [[:en:Behavioral assumption]] | |- |461 | [[:en:Black's approximation]] | |- |462 | [[:en:Information coefficient]] | |- |463 | [[:en:Seedcamp]] | |- |464 | [[:en:Public Budgeting & Finance]] | |- |465 | [[:en:Capitalization table]] | |- |466 | [[:en:Alan White (economist)]] | |- |467 | [[:en:At-the-market offering]] | |- |468 | [[:en:Fiscal Studies]] | |- |469 | [[:en:Universal portfolio algorithm]] | |- |470 | [[:en:Stuart Turnbull]] | |- |471 | [[:en:Journal of International Financial Management and Accounting]] | |- |472 | [[:en:Relational capital]] | |- |473 | [[:en:Returns-based style analysis]] | |- |474 | [[:en:West One Bridging Index]] | |- |475 | [[:en:Affine term structure model]] | |- |476 | [[:en:Hélyette Geman]] | |- |477 | [[:en:Bond Tender Offer]] | |- |478 | [[:en:Cash sweep]] | |- |479 | [[:en:Exit planning]] | |- |480 | [[:en:Thomas Philippon]] | |- |481 | [[:en:Werner De Bondt]] | |- |482 | [[:en:Analyse Financière]] | |- |483 | [[:en:Smaller reporting company]] | |- |484 | [[:en:Small business financing]] | |- |485 | [[:en:Carhart four-factor model]] | |- |486 | [[:en:Principled reasoning]] | |- |487 | [[:en:Standby Equity Distribution Agreement]] | |- |488 | [[:en:Downside beta]] | |- |489 | [[:en:Dual-beta]] | |- |490 | [[:en:Cumulative process]] | |- |491 | [[:en:Carr–Madan formula]] | |- |492 | [[:en:Stochastic portfolio theory]] | |- |493 | [[:en:Stock catalyst]] | |- |494 | [[:en:Intertemporal portfolio choice]] | |- |495 | [[:en:Royalty fund]] | |- |496 | [[:en:Journal of Financial Studies]] | |- |497 | [[:en:Jean-Pierre Danthine]] | |- |498 | [[:en:Tail risk parity]] | |- |499 | [[:en:Yield co]] | |- |500 | [[:en:Joint hypothesis problem]] | |- |501 | [[:en:The Journal of Entrepreneurial Finance]] | |- |502 | [[:en:European Finance Association]] | |- |503 | [[:en:Cheyette model]] | |- |504 | [[:en:Asymmetric payoff]] | |- |505 | [[:en:Costas Lapavitsas]] | |- |506 | [[:en:Laurent-Emmanuel Calvet]] | |- |507 | [[:en:Unicorn (finance)]] | |- |508 | [[:en:Bibby Financial Services]] | |- |509 | [[:en:Conglomerate discount]] | |- |510 | [[:en:Sum-of-the-parts analysis]] | |- |511 | [[:en:The Journal of Risk]] | |- |512 | [[:en:The Journal of Credit Risk]] | |- |513 | [[:en:The Journal of Computational Finance]] | |- |514 | [[:en:The Journal of Risk Model Validation]] | |- |515 | [[:en:The Journal of Operational Risk]] | |- |516 | [[:en:Adaptive Investment Approach]] | |- |517 | [[:en:Redundancy problem]] | |- |518 | [[:en:Annuity]] | |- |519 | [[:en:Minority discount]] | |- |520 | [[:en:Theory of fructification]] | |- |521 | [[:en:Behavioral strategy]] | |- |522 | [[:en:ISRA International Journal of Islamic Finance]] | |- |523 | [[:en:Johan Henrik Åkerman]] | |- |524 | [[:en:Smart beta]] | |- |525 | [[:en:Epistemology of finance]] | |- |526 | [[:en:Stephen Duneier]] | |- |527 | [[:en:Caroline Gardner]] | |- |528 | [[:en:Asset-centricity]] | |- |529 | [[:en:Micro enterprise tax in Latvia]] | |- |530 | [[:en:Journal of Emerging Market Finance]] | |- |531 | [[:en:Qapital]] | |- |532 | [[:en:Society for Financial Studies]] | |- |533 | [[:en:Harrie Langman]] | |- |534 | [[:en:Bull (stock market speculator)]] | |- |535 | [[:en:Return on modeling effort]] | |- |536 | [[:en:Multiple factor models]] | |- |537 | [[:en:Grossman–Stiglitz paradox]] | |- |538 | [[:en:Ledger (journal)]] | |- |539 | [[:en:Cost of revenue]] | |- |540 | [[:en:Lubos Pastor]] | |- |541 | [[:en:Mei Wang]] | |- |542 | [[:en:Peter Bossaerts]] | |- |543 | [[:en:Patrick Bolton]] | |- |544 | [[:en:Hayne Leland]] | |- |545 | [[:en:Jürgen von Hagen]] | |- |546 | [[:en:Augustin Landier]] | |- |547 | [[:en:David Thesmar]] | |- |548 | [[:en:Felix Kübler]] | |- |549 | [[:en:Edekabank]] | |- |550 | [[:en:Marcel van Meerhaeghe]] | |- |551 | [[:en:Deutsche Apotheker- und Ärztebank]] | |- |552 | [[:en:PSD Bank München]] | |- |553 | [[:en:Norisbank]] | |- |554 | [[:en:Bausparkasse Schwäbisch Hall]] | |- |555 | [[:en:Umweltbank]] | |- |556 | [[:en:Südwestbank]] | |- |557 | [[:en:Wüstenrot Bank]] | |- |558 | [[:en:Sparkasse Mittelholstein]] | |- |559 | [[:en:Landesbank Saar]] | |- |560 | [[:en:Deutsche Hypothekenbank]] | |- |561 | [[:en:Deutsche WertpapierService Bank]] | |- |562 | [[:en:Merton model]] | |- |563 | [[:en:Volksbank Neckartal]] | |- |564 | [[:en:Degussa Bank]] | |- |565 | [[:en:Berlin Hyp]] | |- |566 | [[:en:Cryptoeconomics]] | |- |567 | [[:en:Corporate Finance Institute]] | |- |568 | [[:en:Elyès Jouini]] | |- |569 | [[:en:Volksbank Bielefeld-Gütersloh]] | |- |570 | [[:en:Düsseldorfer Hypothekenbank]] | |- |571 | [[:en:Annette Vissing-Jørgensen]] | |- |572 | [[:en:Santander Consumer Bank (Germany)]] | |- |573 | [[:en:Reisebank]] | |- |574 | [[:en:Zhang Yichun]] | |- |575 | [[:en:Thematic investing]] | |- |576 | [[:en:DAB BNP Paribas]] | |- |577 | [[:en:Markowitz model]] | |- |578 | [[:en:Volfefe index]] | |- |579 | [[:en:Hypo Noe Landesbank]] | |- |580 | [[:en:International Review of Economics & Finance]] | |- |581 | [[:en:Tiroler Sparkasse]] | |- |582 | [[:en:Steiermärkische Sparkasse]] | |- |583 | [[:en:Henrik Cronqvist]] | |- |584 | [[:en:Corporate debt bubble]] | |- |585 | [[:en:Manju Puri]] | |- |586 | [[:en:Bachelier model]] | |- |587 | [[:en:Transactional Asset Pricing Approach]] | |- |588 | [[:en:Enrique R. Arzac]] | |- |589 | [[:en:Chance-constrained portfolio selection]] | |- |590 | [[:en:Pre-IPO]] | |- |591 | [[:en:Smith–Wilson method]] | |- |592 | [[:en:Ergodicity economics]] | |- |593 | [[:en:Martin Schneider (economist)]] | |- |594 | [[:en:Steven van Eijck]] | |- |595 | [[:en:Style drift]] | |- |596 | [[:en:Present value of growth opportunities]] | |- |597 | [[:en:FP&A]] | |- |598 | [[:en:Unitranche debt]] | |- |599 | [[:en:Douglas Breeden]] | |- |600 | [[:en:Successor company]] | |- |601 | [[:en:Pim van Vliet]] | |- |602 | [[:en:Journal of Financial Stability]] | |- |603 | [[:en:Inflationary psychology]] | |- |604 | [[:en:Chan–Karolyi–Longstaff–Sanders process]] | |- |605 | [[:en:Finance Research Letters]] | |- |606 | [[:en:Outline of corporate finance]] | |- |607 | [[:en:List of valuable items purchased at discard sales]] | |- |608 | [[:en:Álvaro Lario]] | |- |609 | [[:en:Eckhard Platen]] | |- |610 | [[:en:Arrow–Debreu exchange market]] | |- |611 | [[:en:The paradox of banknotes]] | |- |612 | [[:en:Leif B. Andersen]] | |- |613 | [[:en:Barnewall Two-way Model]] | |- |614 | [[:en:Plumbing (finance)]] | |- |615 | [[:en:Online portfolio selection]] | |- |616 | [[:en:Quarterly Journal of Finance]] | |- |617 | [[:en:Corporate dissolution]] | |- |618 | [[:en:Hierarchical Risk Parity]] | |- |619 | [[:en:NAV lending]] | |- |620 | [[:en:Deflated Sharpe ratio]] | |- |621 | [[:en:Treasury basis trade]] | |- |622 | [[:en:Information Choice in Macroeconomics and Finance]] | |- |623 | [[:en:Stochastic volatility jump models]] | |- |624 | [[:en:The Journal of Derivatives]] | |- |625 | [[:en:Serial acquirer]] | |- |626 | [[:en:Disguised financing]] | |- |627 | [[:en:Stochastic finance]] | |- |628 | [[:en:Carol Alexander]] | |} 54dkuqngqgug1ggl9mymiak2zmn9u19 102 1323996 10722174 10722089 2026-04-08T12:32:40Z Hermine8429 169257 /* Մասնակցային անուն */ 10722174 wikitext text/x-wiki Հոդվածների համար օգտագործեք <code><nowiki>* {{pagesize|հոդվածի անվանում}}</nowiki></code> կաղապարը։ == [[Մասնակից:Hermine8429|Hermine8429]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hermine8429|քննարկում]]) 12:32, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== t0mwrdmxmao83b6t7umzry4iel6x21y 10722175 10722174 2026-04-08T12:33:06Z Arevik Aloyan 169254 10722175 wikitext text/x-wiki Հոդվածների համար օգտագործեք <code><nowiki>* {{pagesize|հոդվածի անվանում}}</nowiki></code> կաղապարը։ == [[Մասնակից:Hermine8429|Hermine8429]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hermine8429|քննարկում]]) 12:32, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== == [[Մասնակից:Arevik Aloyan|Arevik Aloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arevik Aloyan|քննարկում]]) 12:33, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== 5fwgoq6ft6u9fa10nv80m1vyavpyjws 10722176 10722175 2026-04-08T12:33:31Z HayKin108 169253 /* Մասնակցային անուն */ 10722176 wikitext text/x-wiki Հոդվածների համար օգտագործեք <code><nowiki>* {{pagesize|հոդվածի անվանում}}</nowiki></code> կաղապարը։ == [[Մասնակից:Hermine8429|Hermine8429]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hermine8429|քննարկում]]) 12:32, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == [[Մասնակից:HayKin108|HayKin108]] ([[Մասնակցի քննարկում:HayKin108|քննարկում]]) 12:33, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == Մասնակցային անուն== == [[Մասնակից:Arevik Aloyan|Arevik Aloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arevik Aloyan|քննարկում]]) 12:33, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== rv70lkpp4wvhon32nyehs0epm7o0mv8 10722177 10722176 2026-04-08T12:34:36Z Anahit Hoveyan 169255 10722177 wikitext text/x-wiki Հոդվածների համար օգտագործեք <code><nowiki>* {{pagesize|հոդվածի անվանում}}</nowiki></code> կաղապարը։ == [[Մասնակից:Hermine8429|Hermine8429]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hermine8429|քննարկում]]) 12:32, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == [[Մասնակից:HayKin108|HayKin108]] ([[Մասնակցի քննարկում:HayKin108|քննարկում]]) 12:33, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == [[Մասնակից:Anahit Hoveyan|Anahit Hoveyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anahit Hoveyan|քննարկում]]) 12:34, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == [[Մասնակից:Arevik Aloyan|Arevik Aloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arevik Aloyan|քննարկում]]) 12:33, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== 2qyowb0b433mtt5pwafx13yvqdmgubr 10722484 10722177 2026-04-09T07:28:13Z Beko 1511 Beko տեղափոխեց էջը «[[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց/մասնակիցներ]]»-ից «[[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական վիքիամիս 2026/Դասընթաց/մասնակիցներ]]» առանց վերահղում թողնելու 10722177 wikitext text/x-wiki Հոդվածների համար օգտագործեք <code><nowiki>* {{pagesize|հոդվածի անվանում}}</nowiki></code> կաղապարը։ == [[Մասնակից:Hermine8429|Hermine8429]] ([[Մասնակցի քննարկում:Hermine8429|քննարկում]]) 12:32, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == [[Մասնակից:HayKin108|HayKin108]] ([[Մասնակցի քննարկում:HayKin108|քննարկում]]) 12:33, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == [[Մասնակից:Anahit Hoveyan|Anahit Hoveyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Anahit Hoveyan|քննարկում]]) 12:34, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == [[Մասնակից:Arevik Aloyan|Arevik Aloyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Arevik Aloyan|քննարկում]]) 12:33, 8 ապրիլի 2026 (UTC)== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== == Մասնակցային անուն== 2qyowb0b433mtt5pwafx13yvqdmgubr 0 1323999 10722424 10722124 2026-04-09T00:02:20Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 Cite web կաղապարի ձևաչափի ուղղում 10722424 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆուտբոլիստ}} '''Աքմալ Վլադիմիրովիչ Մոզգովոյ''' ({{lang-uz|Akmal Mozgovoy}}. {{ԱԾ}}), [[Ուզբեկներ|ուզբեկ]] պրոֆեսիոնալ [[Ֆուտբոլիստ|ֆուտբոլիս]]տ, [[Արաբական Միացյալ Էմիրություններ]]ի «Բանի Յաս» ակումբի և [[Ուզբեկստան]]ի ազգային հավաքականի կիսապաշտպան<ref>{{NFT player|79189|access-date=4 March 2021}}</ref><ref>{{soccerway|akmal-mozgovoy/534313|accessdate=4 March 2021}}</ref>: == Ակումբային կարիերա == Մինչև 21 տարեկանը խաղացել է ուզբեկական Քարշի քաղաքի «Նասաֆ» թիմի երիտասարդական կազմում: 2018 թվականի ապրիլի 18-ին [[Ասիա]]յի չեմպիոնների լիգայի մրցաշարի «Նասաֆ»-«Ալ Վասլ» (2:1) հանդիպման ժամանակ նշել է իր նորամուտը «Նասաֆ»-ի հիմնական կազմում<ref>{{Cite web |title=Аль-Васль FC - Насаф Карши, 16 апр. 2018 г. - Лига чемпионов АФК (- 2024) - Протокол матча |url=https://www.transfermarkt.world/al-vasl-fc_nasaf-karsi/index/spielbericht/2995331 |access-date=2025-12-19 |website=www.transfermarkt.world |lang=ru}}</ref>: 2020 թվականի հունիսի 6-ին խփել է Ուզբեկստանի առաջնությունում իր առաջին գոլը, որը հաղթանակ է բերել «Նասաֆ»-ին Բեքաբադի «Մետալուրգ»-ի դեմ մրցապայքարում (1:0)<ref>{{Cite web |title=Насаф Карши - Металлург Бекабад , 06 июля 2020 г. - Суперлига Узбекистана - Протокол матча |url=https://www.transfermarkt.world/nasaf-karsi_metallurg-bekabad/index/spielbericht/3392528 |access-date=2025-12-19 |website=www.transfermarkt.world |lang=ru}}</ref>: 2025 թվականի հուլիսին Մոզգովոյը պայմանագիր է կնքել Արաբական Միացյալ Էմիրությունների «Բանի Յաս» ակումբի հետ<ref>{{Cite web |date=2025-07-08 |title=Akmal Mozgovoy Signs Contract with Baniyas from the UAE |url=https://www.uzdaily.uz/en/akmal-mozgovoy-signs-contract-with-baniyas-from-the-uae/ |access-date=2025-12-19 |website=uzdaily.uz |lang=en}}</ref>: === Միջազգային === Աքմալը Ուզբեկստանի ազգային հավաքականում իր նորամուտը նշել է 2020 թվականի սեպտեմբերի 3-ին [[Տաջիկստան]]ի հավաքականի դեմ ընկերական խաղում, որն ավարտվել է 2:1 հաշվով՝ ուզբեկ ֆուտբոլիստների հաղթանակով<ref>[https://www.national-football-teams.com/matches/report/27778/Uzbekistan_Tajikistan.html Uzbekistan 2–1 Tajikistan]</ref><ref>{{Cite web |title=Узбекистан - Таджикистан, 03 сент. 2020 г. - Товарищеские матчи - Протокол матча |url=https://www.transfermarkt.world/spielbericht/index/spielbericht/3434752 |access-date=2025-12-19 |website=www.transfermarkt.world |lang=ru}}</ref>: {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !colspan=3|Ուզբեկստանի ազգային հավաքական |- !Տարին!!Մասնակցությունը խաղերին!!Գոլերը |- |2020||3||0 |- |2021||3||0 |- |2022||2||0 |- |2023||2||0 |- |2024||2||0 |- |2025||9||1 |- |2026 |2 |0 |- !Ընդամենը||23||1 |} ''2025 թ. սեպտեմբերի 5-ի դրությամբ'' {| class="wikitable" style="font-size:95%;" ! No. !! Ամսաթիվը !! Մրցավայրը !! Մրցակիցը !! Հաշիվը !! Արդյունքը !! Մրցաշարը |- | style="text-align:center"|1 || 5 սեպտեմբերի 2025 || Տաշքենդի Olympic City մարզադաշտ || {{դրոշավորում|Ղրղզստան}} || style="text-align:center"|'''1'''–0|| style="text-align:center"|4–0|| Ազգերի գավաթի մրցաշար |} == Նվաճումներ == === Թիմային === '''«Նասաֆ»-ի կազմում''' * Ուզբեկստանի չեմպիոն - [[Чемпионат Узбекистана по футболу 2024|2024]] * Ուզբեկստանի գավաթակիր - [[Кубок Узбекистана по футболу 2021|2021]], [[Кубок Узбекистана по футболу 2022|2022]], [[Кубок Узбекистана по футболу 2023|2023]] * Ուզբեկստանի սուպերգավաթակիր - [[Суперкубок Узбекистана по футболу 2024|2024]], [[Суперкубок Узбекистана по футболу 2025|2025]] '''Ուզբեկստանի ազգային հավաքականի կազմում''' *ՖիԻՖԱ-ի մրցաշարի եզրափակիչ խաղի մասնակից - [[2026 FIFA Series (men's matches)#Uzbekistan|2026]] === Անձնական === * Ուզբեկիստոն իֆթիխորի («Ուզբեկստանի հպարտություն» պատվո նշան և կոչում. 6 հունիսի 2025 թ.)<ref>{{Cite web |date=2025-06-06 |title=Указ Президента Республики Узбекистан от 6 июня 2025 года «О награждении группы членов и тренеров Национальной сборной команды Узбекистана по футболу» |url=https://president.uz/ru/lists/view/8186 |access-date=2025-12-19 |website=president.uz |lang=ru}}</ref> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.footballdatabase.eu/es/jugador/detalles/352335-akmal-mozgovoy Ficha del jugador en footballdatabase] * [https://www.national-football-teams.com/player/79189/Akmal_Mozgovoy.html Ficha del jugador en national football teams] (անգլերեն) {{DEFAULTSORT:Մոզգովոյ, Աքմալ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ուզբեկ ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Ուզբեկստանի հավաքականի ֆուտբոլիստներ]] [[Կատեգորիա:Տղամարդկանց ֆուտբոլի կիսապաշտպաններ]] [[Կատեգորիա:Ֆուտբոլիստներ այբբենական կարգով]] 192i8i2wuuu9dcycukarwpx7v9y6hnm 3 1324005 10722529 10722134 2026-04-09T09:34:11Z Beko 1511 10722529 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց|'''Ֆինանսատնտեսական միամսյակի դասընթաց''']] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:23artashes|23artashes]] ([[Մասնակցի քննարկում:23artashes|քննարկում]]) 10:09, 8 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} ==Ջնջման է ներկայացվել «[[:Արաքս_Փաշայան]]» էջը== {| class= style="font-size:100%; border:1px solid #CC9999; background-color:#FEDEDE;" |[[File:Mauritius Road Signs - Warning Sign - Other dangers.svg|90px|left]] |width="100%"|{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած կամ խմբագրած «[[:Արաքս_Փաշայան]]» էջը ներկայացված է ջնջման։ Որպես պատճառ նշվում է հետևյալը՝ ''Ոչ նշանակալի, շահերի ակնհայտ բաում և ուղղորդված խմբագրում''։ Մանրամասներին կարող եք ծանոթանալ, ինչպես նաև կարող եք հայտնել ձեր կարծիքը կամ առարկությունները [[Վիքիպեդիա:Ջնջման ենթակա հոդվածներ#Արաքս_Փաշայան|ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկման էջում]], եթե բավարարում եք [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քննարկման մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին։ Մյուս դեպքերում Ձեր ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: Օգնության համար տե՛ս նաև «[[Օգնություն:Ինչու է ջնջվել իմ հոդվածը|Ինչու է ջնջվել իմ հոդվածը]]» էջը։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 09:34, 9 ապրիլի 2026 (UTC) |} 28kvtrikj2z60oajhqcaa4m2x84npnx 0 1324007 10722173 10722139 2026-04-08T12:28:51Z WikiTatik 9121 10722173 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Data modeling context.svg|thumb|upright=1.6| Տվյալների մոդելավորման համառոտ նկարագրություն. Տվյալների մոդելը հիմնված է տվյալների, տվյալների հարաբերությունների, տվյալների սեմանտիկայի և տվյալների սահմանափակման վրա: Նկարը գործընթացի և տվյալների մոդելների փոխազդեցության օրինակ է:.<ref name="SS93">Paul R. Smith & Richard Sarfaty Publications, LLC 2009</ref>]] Տվյալների մոդելը վերացական մոդել է, որը կազմակերպում է [[Տվյալներ|տվյալների]] տարրերը և [[Ստանդարտացում|ստանդարտացնում]] է դրանց փոխադարձ և իրական աշխարհի [[Էություն|օբյեկտներ]]ի հատկությունների հետ կապը:<ref>{{cite web |url = https://cedar.princeton.edu/understanding-data/what-data-model |title = What is a Data Model? |website = princeton.edu |access-date = 29 May 2024}}</ref><ref>{{cite web|title= UML Domain Modeling - Stack Overflow|url= https://stackoverflow.com/a/3835214|website= Stack Overflow|publisher= Stack Exchange Inc.|access-date= 4 February 2017}}</ref> Օրինակ, տվյալների մոդելը կարող է նշել, որ մեքենան ներկայացնող տվյալների տարրը կազմված է մի շարք այլ տարրերից, որոնք, իրենց հերթին, ներկայացնում են մեքենայի գույնը և չափը և սահմանում դրա սեփականատիրոջը։ Համապատասխան մասնագիտական ​​գործունեությունը կոչվում է ընդհանուր առմամբ տվյալների մոդելավորում կամ, ավելի կոնկրետ, տվյալների բազայի նախագծում: Տվյալների մոդելները սովորաբար սահմանվում են տվյալների փորձագետի, տվյալների մասնագետի, տվյալների գիտնականի, տվյալների գրադարանավարի կամ տվյալների գիտնականի կողմից: Տվյալների մոդելավորման լեզուն և նշումները հաճախ ներկայացվում են գրաֆիկական տեսքով՝ դիագրամների տեսքով:<ref name="MRM99"> Michael R. McCaleb (1999). [http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/104/4/html/j44mac.htm#apa "A Conceptual Data Model of Datum Systems"] {{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/20080921063005/http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/104/4/html/j44mac.htm#apa |date= 2008-09-21 }}. National Institute of Standards and Technology. August 1999. </ref> Տվյալների մոդելը երբեմն կարող է անվանվել տվյալների կառուցվածք, հատկապես ծրագրավորման լեզուների համատեքստում: Տվյալների մոդելները հաճախ լրացվում են ֆունկցիոնալ մոդելներով, հատկապես ձեռնարկության մոդելների համատեքստում: Տվյալների մոդելը բացահայտորեն որոշում է տվյալների կառուցվածքը. ընդհակառակը, կառուցվածքային տվյալները տվյալներ են, որոնք կազմակերպված են բացահայտ տվյալների մոդելի կամ տվյալների կառուցվածքի համաձայն: Կառուցվածքային տվյալները հակադրվում են չկառուցվածքային տվյալներին և կիսակառուցվածքային տվյալներին: == Ակնարկ == '''Տվյալների մոդել''' տերմինը կարող է վերաբերել երկու տարբեր, բայց սերտորեն կապված հասկացությունների: Երբեմն այն վերաբերում է որոշակի տիրույթում գտնվող օբյեկտների և հարաբերությունների վերացական ձևակերպմանը. օրինակ՝ արտադրական կազմակերպության հաճախորդներ, ապրանքներ և պատվերներ: Այլ դեպքերում այն ​​վերաբերում է նման ֆորմալացման մեջ օգտագործվող հասկացությունների ամբողջությանը. օրինակ՝ այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են միավորները, ատրիբուտները, հարաբերությունները կամ աղյուսակները: Այստեղ տերմինը երկու իմաստներով էլ օգտագործվում է: Կառուցվածքային և ոչ կառուցվածքային տվյալների մեծ ծավալների կառավարումը [[Տեղեկատվական համակարգ|տեղեկատվական համակարգերի]] հիմնական գործառույթն է: Տվյալների մոդելները նկարագրում են տվյալների կառուցվածքը, մանիպուլյացիան և ամբողջականությունը տվյալների կառավարման համակարգերում, ինչպիսիք են ռելացիոն տվյալների բազաները: Դրանք կարող են նաև նկարագրել ավելի ազատ կառուցվածք ունեցող տվյալներ, ինչպիսիք են տեքստային խմբագրիչ փաստաթղթերը, [[էլփոստ|էլեկտրոնային փոստի հաղորդագրությունները]], նկարները, թվային աուդիոներ և տեսանյութեր. XDM-ը, օրինակ, տրամադրում է տվյալների մոդել XML փաստաթղթերի համար: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} 5i5rorz14kxef84qs4br1x35lps1c0n 10722183 10722173 2026-04-08T13:05:40Z WikiTatik 9121 /* Ակնարկ */ 10722183 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Data modeling context.svg|thumb|upright=1.6| Տվյալների մոդելավորման համառոտ նկարագրություն. Տվյալների մոդելը հիմնված է տվյալների, տվյալների հարաբերությունների, տվյալների սեմանտիկայի և տվյալների սահմանափակման վրա: Նկարը գործընթացի և տվյալների մոդելների փոխազդեցության օրինակ է:.<ref name="SS93">Paul R. Smith & Richard Sarfaty Publications, LLC 2009</ref>]] Տվյալների մոդելը վերացական մոդել է, որը կազմակերպում է [[Տվյալներ|տվյալների]] տարրերը և [[Ստանդարտացում|ստանդարտացնում]] է դրանց փոխադարձ և իրական աշխարհի [[Էություն|օբյեկտներ]]ի հատկությունների հետ կապը:<ref>{{cite web |url = https://cedar.princeton.edu/understanding-data/what-data-model |title = What is a Data Model? |website = princeton.edu |access-date = 29 May 2024}}</ref><ref>{{cite web|title= UML Domain Modeling - Stack Overflow|url= https://stackoverflow.com/a/3835214|website= Stack Overflow|publisher= Stack Exchange Inc.|access-date= 4 February 2017}}</ref> Օրինակ, տվյալների մոդելը կարող է նշել, որ մեքենան ներկայացնող տվյալների տարրը կազմված է մի շարք այլ տարրերից, որոնք, իրենց հերթին, ներկայացնում են մեքենայի գույնը և չափը և սահմանում դրա սեփականատիրոջը։ Համապատասխան մասնագիտական ​​գործունեությունը կոչվում է ընդհանուր առմամբ տվյալների մոդելավորում կամ, ավելի կոնկրետ, տվյալների բազայի նախագծում: Տվյալների մոդելները սովորաբար սահմանվում են տվյալների փորձագետի, տվյալների մասնագետի, տվյալների գիտնականի, տվյալների գրադարանավարի կամ տվյալների գիտնականի կողմից: Տվյալների մոդելավորման լեզուն և նշումները հաճախ ներկայացվում են գրաֆիկական տեսքով՝ դիագրամների տեսքով:<ref name="MRM99"> Michael R. McCaleb (1999). [http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/104/4/html/j44mac.htm#apa "A Conceptual Data Model of Datum Systems"] {{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/20080921063005/http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/104/4/html/j44mac.htm#apa |date= 2008-09-21 }}. National Institute of Standards and Technology. August 1999. </ref> Տվյալների մոդելը երբեմն կարող է անվանվել տվյալների կառուցվածք, հատկապես ծրագրավորման լեզուների համատեքստում: Տվյալների մոդելները հաճախ լրացվում են ֆունկցիոնալ մոդելներով, հատկապես ձեռնարկության մոդելների համատեքստում: Տվյալների մոդելը բացահայտորեն որոշում է տվյալների կառուցվածքը. ընդհակառակը, կառուցվածքային տվյալները տվյալներ են, որոնք կազմակերպված են բացահայտ տվյալների մոդելի կամ տվյալների կառուցվածքի համաձայն: Կառուցվածքային տվյալները հակադրվում են չկառուցվածքային տվյալներին և կիսակառուցվածքային տվյալներին: == Ակնարկ == '''Տվյալների մոդել''' տերմինը կարող է վերաբերել երկու տարբեր, բայց սերտորեն կապված հասկացությունների: Երբեմն այն վերաբերում է որոշակի տիրույթում գտնվող օբյեկտների և հարաբերությունների վերացական ձևակերպմանը. օրինակ՝ արտադրական կազմակերպության հաճախորդներ, ապրանքներ և պատվերներ: Այլ դեպքերում այն ​​վերաբերում է նման ֆորմալացման մեջ օգտագործվող հասկացությունների ամբողջությանը. օրինակ՝ այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են միավորները, ատրիբուտները, հարաբերությունները կամ աղյուսակները: Այստեղ տերմինը երկու իմաստներով էլ օգտագործվում է: Կառուցվածքային և ոչ կառուցվածքային տվյալների մեծ ծավալների կառավարումը [[Տեղեկատվական համակարգ|տեղեկատվական համակարգերի]] հիմնական գործառույթն է: Տվյալների մոդելները նկարագրում են տվյալների կառուցվածքը, մանիպուլյացիան և ամբողջականությունը տվյալների կառավարման համակարգերում, ինչպիսիք են ռելացիոն տվյալների բազաները: Դրանք կարող են նաև նկարագրել ավելի ազատ կառուցվածք ունեցող տվյալներ, ինչպիսիք են տեքստային խմբագրիչ փաստաթղթերը, [[էլփոստ|էլեկտրոնային փոստի հաղորդագրությունները]], նկարները, թվային աուդիոներ և տեսանյութեր. XDM-ը, օրինակ, տրամադրում է տվյալների մոդել XML փաստաթղթերի համար: === Տվյալների մոդելների դերը === [[Պատկեր:3-4 Data model roles.svg|thumb|320px|Ինչպես են տվյալների մոդելները օգուտ բերում<ref name="MW99">Matthew West and Julian Fowler (1999). [https://sites.google.com/site/drmatthewwest/publications/princ03.pdf Developing High Quality Data Models]. The European Process Industries STEP Technical Liaison Executive (EPISTLE).</ref>]] Տվյալների մոդելների հիմնական նպատակն է աջակցել տեղեկատվական համակարգերի զարգացմանը՝ տրամադրելով տվյալների սահմանումը և ձևաչափը: Ըստ Ուեսթի և Ֆաուլերի (1999)՝ «եթե սա արվի հետևողականորեն տարբեր համակարգերի միջև, ապա կարելի է հասնել տվյալների համատեղելիության: Եթե նույն տվյալների կառուցվածքներն օգտագործվում են տվյալների պահպանման և դրանց մուտք գործելու համար, ապա տարբեր ծրագրեր կարող են տվյալներ փոխանակել: Դրա արդյունքները նշված են վերևում: Այնուամենայնիվ, համակարգերի և ինտերֆեյսների կառուցման, շահագործման և պահպանման համար հաճախ ավելի թանկ են, քան պետք է: Դրանք կարող են նաև սահմանափակել բիզնեսը, այլ ոչ թե աջակցել դրան: Հիմնական պատճառը համակարգերում և ինտերֆեյսներում իրականացված տվյալների մոդելների որակն է»:<ref name="MW99"/> * «Որոշակի վայրում գործողությունների իրականացման գործարար կանոնները, հաճախ ամրագրված են տվյալների մոդելի կառուցվածքում։ Սա նշանակում է, որ բիզնեսի վարման փոքր փոփոխությունները հանգեցնում են համակարգչային համակարգերի և ինտերֆեյսների մեծ փոփոխությունների»։<ref name="MW99"/> * «Սուբյեկտների տեսակները հաճախ չեն նույնականացվում կամ սխալ են նույնականացվում։ Սա կարող է հանգեցնել տվյալների, տվյալների կառուցվածքի և ֆունկցիոնալության կրկնօրինակման, ինչպես նաև մշակման և պահպանման հետ կապված ծախսերի»։<ref name="MW99"/> * «Տարբեր համակարգերի տվյալների մոդելները կամայականորեն տարբերվում են։ Արդյունքում, տվյալներ փոխանակող համակարգերի միջև անհրաժեշտ են բարդ ինտերֆեյսներ։ Այս ինտերֆեյսները կարող են կազմել համակարգերի արժեքի 25-70%-ը»։<ref name="MW99"/> * «Տվյալները չեն կարող էլեկտրոնային եղանակով փոխանակվել հաճախորդների և մատակարարների հետ, քանի որ տվյալների կառուցվածքը և իմաստը ստանդարտացված չեն։ Օրինակ, վերամշակման գործարանի ինժեներական նախագծման տվյալները և գծագրերը երբեմն դեռևս փոխանակվում են թղթի վրա»։<ref name="MW99"/> Այս խնդիրների պատճառը ստանդարտների բացակայությունն է։<ref name="MW99"/> Տվյալների մոդելը հստակորեն որոշում է տվյալների կառուցվածքը։ Տվյալների մոդելների բնորոշ կիրառությունները ներառում են տվյալների բազայի մոդելները, տեղեկատվական համակարգերի նախագծումը և տվյալների փոխանակման հնարավորությունները: Սովորաբար, տվյալների մոդելները նշվում են տվյալների մոդելավորման լեզվով:[3] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} 2ck5whomcua6aqfbpnxidsiy947s5ls 10722418 10722183 2026-04-09T00:02:15Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 ծանոթագրության կաղապարում ամսաթվի թարգմանություն/ձևաչափի ուղղում, Cite web կաղապարի ձևաչափի ուղղում 10722418 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} [[Պատկեր:Data modeling context.svg|thumb|upright=1.6| Տվյալների մոդելավորման համառոտ նկարագրություն. Տվյալների մոդելը հիմնված է տվյալների, տվյալների հարաբերությունների, տվյալների սեմանտիկայի և տվյալների սահմանափակման վրա: Նկարը գործընթացի և տվյալների մոդելների փոխազդեցության օրինակ է:.<ref name="SS93">Paul R. Smith & Richard Sarfaty Publications, LLC 2009</ref>]] Տվյալների մոդելը վերացական մոդել է, որը կազմակերպում է [[Տվյալներ|տվյալների]] տարրերը և [[Ստանդարտացում|ստանդարտացնում]] է դրանց փոխադարձ և իրական աշխարհի [[Էություն|օբյեկտներ]]ի հատկությունների հետ կապը:<ref>{{Cite web |title=What is a Data Model? |url=https://cedar.princeton.edu/understanding-data/what-data-model |access-date=2024 թ․ մայիսի 29 |website=princeton.edu}}</ref><ref>{{Cite web |title=UML Domain Modeling - Stack Overflow |url=https://stackoverflow.com/a/3835214 |access-date=2017 թ․ փետրվարի 4 |website=Stack Overflow |publisher=Stack Exchange Inc.}}</ref> Օրինակ, տվյալների մոդելը կարող է նշել, որ մեքենան ներկայացնող տվյալների տարրը կազմված է մի շարք այլ տարրերից, որոնք, իրենց հերթին, ներկայացնում են մեքենայի գույնը և չափը և սահմանում դրա սեփականատիրոջը։ Համապատասխան մասնագիտական ​​գործունեությունը կոչվում է ընդհանուր առմամբ տվյալների մոդելավորում կամ, ավելի կոնկրետ, տվյալների բազայի նախագծում: Տվյալների մոդելները սովորաբար սահմանվում են տվյալների փորձագետի, տվյալների մասնագետի, տվյալների գիտնականի, տվյալների գրադարանավարի կամ տվյալների գիտնականի կողմից: Տվյալների մոդելավորման լեզուն և նշումները հաճախ ներկայացվում են գրաֆիկական տեսքով՝ դիագրամների տեսքով:<ref name="MRM99"> Michael R. McCaleb (1999). [http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/104/4/html/j44mac.htm#apa "A Conceptual Data Model of Datum Systems"] {{Webarchive |url= https://web.archive.org/web/20080921063005/http://nvl.nist.gov/pub/nistpubs/jres/104/4/html/j44mac.htm#apa |date= 2008-09-21 }}. National Institute of Standards and Technology. August 1999. </ref> Տվյալների մոդելը երբեմն կարող է անվանվել տվյալների կառուցվածք, հատկապես ծրագրավորման լեզուների համատեքստում: Տվյալների մոդելները հաճախ լրացվում են ֆունկցիոնալ մոդելներով, հատկապես ձեռնարկության մոդելների համատեքստում: Տվյալների մոդելը բացահայտորեն որոշում է տվյալների կառուցվածքը. ընդհակառակը, կառուցվածքային տվյալները տվյալներ են, որոնք կազմակերպված են բացահայտ տվյալների մոդելի կամ տվյալների կառուցվածքի համաձայն: Կառուցվածքային տվյալները հակադրվում են չկառուցվածքային տվյալներին և կիսակառուցվածքային տվյալներին: == Ակնարկ == '''Տվյալների մոդել''' տերմինը կարող է վերաբերել երկու տարբեր, բայց սերտորեն կապված հասկացությունների: Երբեմն այն վերաբերում է որոշակի տիրույթում գտնվող օբյեկտների և հարաբերությունների վերացական ձևակերպմանը. օրինակ՝ արտադրական կազմակերպության հաճախորդներ, ապրանքներ և պատվերներ: Այլ դեպքերում այն ​​վերաբերում է նման ֆորմալացման մեջ օգտագործվող հասկացությունների ամբողջությանը. օրինակ՝ այնպիսի հասկացություններ, ինչպիսիք են միավորները, ատրիբուտները, հարաբերությունները կամ աղյուսակները: Այստեղ տերմինը երկու իմաստներով էլ օգտագործվում է: Կառուցվածքային և ոչ կառուցվածքային տվյալների մեծ ծավալների կառավարումը [[Տեղեկատվական համակարգ|տեղեկատվական համակարգերի]] հիմնական գործառույթն է: Տվյալների մոդելները նկարագրում են տվյալների կառուցվածքը, մանիպուլյացիան և ամբողջականությունը տվյալների կառավարման համակարգերում, ինչպիսիք են ռելացիոն տվյալների բազաները: Դրանք կարող են նաև նկարագրել ավելի ազատ կառուցվածք ունեցող տվյալներ, ինչպիսիք են տեքստային խմբագրիչ փաստաթղթերը, [[էլփոստ|էլեկտրոնային փոստի հաղորդագրությունները]], նկարները, թվային աուդիոներ և տեսանյութեր. XDM-ը, օրինակ, տրամադրում է տվյալների մոդել XML փաստաթղթերի համար: === Տվյալների մոդելների դերը === [[Պատկեր:3-4 Data model roles.svg|thumb|320px|Ինչպես են տվյալների մոդելները օգուտ բերում<ref name="MW99">Matthew West and Julian Fowler (1999). [https://sites.google.com/site/drmatthewwest/publications/princ03.pdf Developing High Quality Data Models]. The European Process Industries STEP Technical Liaison Executive (EPISTLE).</ref>]] Տվյալների մոդելների հիմնական նպատակն է աջակցել տեղեկատվական համակարգերի զարգացմանը՝ տրամադրելով տվյալների սահմանումը և ձևաչափը: Ըստ Ուեսթի և Ֆաուլերի (1999)՝ «եթե սա արվի հետևողականորեն տարբեր համակարգերի միջև, ապա կարելի է հասնել տվյալների համատեղելիության: Եթե նույն տվյալների կառուցվածքներն օգտագործվում են տվյալների պահպանման և դրանց մուտք գործելու համար, ապա տարբեր ծրագրեր կարող են տվյալներ փոխանակել: Դրա արդյունքները նշված են վերևում: Այնուամենայնիվ, համակարգերի և ինտերֆեյսների կառուցման, շահագործման և պահպանման համար հաճախ ավելի թանկ են, քան պետք է: Դրանք կարող են նաև սահմանափակել բիզնեսը, այլ ոչ թե աջակցել դրան: Հիմնական պատճառը համակարգերում և ինտերֆեյսներում իրականացված տվյալների մոդելների որակն է»:<ref name="MW99"/> * «Որոշակի վայրում գործողությունների իրականացման գործարար կանոնները, հաճախ ամրագրված են տվյալների մոդելի կառուցվածքում։ Սա նշանակում է, որ բիզնեսի վարման փոքր փոփոխությունները հանգեցնում են համակարգչային համակարգերի և ինտերֆեյսների մեծ փոփոխությունների»։<ref name="MW99"/> * «Սուբյեկտների տեսակները հաճախ չեն նույնականացվում կամ սխալ են նույնականացվում։ Սա կարող է հանգեցնել տվյալների, տվյալների կառուցվածքի և ֆունկցիոնալության կրկնօրինակման, ինչպես նաև մշակման և պահպանման հետ կապված ծախսերի»։<ref name="MW99"/> * «Տարբեր համակարգերի տվյալների մոդելները կամայականորեն տարբերվում են։ Արդյունքում, տվյալներ փոխանակող համակարգերի միջև անհրաժեշտ են բարդ ինտերֆեյսներ։ Այս ինտերֆեյսները կարող են կազմել համակարգերի արժեքի 25-70%-ը»։<ref name="MW99"/> * «Տվյալները չեն կարող էլեկտրոնային եղանակով փոխանակվել հաճախորդների և մատակարարների հետ, քանի որ տվյալների կառուցվածքը և իմաստը ստանդարտացված չեն։ Օրինակ, վերամշակման գործարանի ինժեներական նախագծման տվյալները և գծագրերը երբեմն դեռևս փոխանակվում են թղթի վրա»։<ref name="MW99"/> Այս խնդիրների պատճառը ստանդարտների բացակայությունն է։<ref name="MW99"/> Տվյալների մոդելը հստակորեն որոշում է տվյալների կառուցվածքը։ Տվյալների մոդելների բնորոշ կիրառությունները ներառում են տվյալների բազայի մոդելները, տեղեկատվական համակարգերի նախագծումը և տվյալների փոխանակման հնարավորությունները: Սովորաբար, տվյալների մոդելները նշվում են տվյալների մոդելավորման լեզվով:[3] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} 98tzvcjupz84eiz62ylnr04k9zujc8k 0 1324009 10722420 10722153 2026-04-09T00:02:17Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 Citation, Cite news և Cite web կաղապարների ձևաչափի ուղղում 10722420 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սուզան Մուրադ''', առավել հայտնի է բեմական &nbsp;'''Սուզանիտա''' անունով ([[բուլղարերեն]]՝ Сузанита. {{ԱԾ}}), [[Թուրքեր|թուրք]]ական ծագումով [[Բուլղարներ|բուլղարացի]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի, ''չալգա'' ժողովրդական երգերի կատարող: == Կենսագրություն == Ծնվել է 2003 թվականի հուվարի 9-ին<ref>{{Cite news |last=Dariknews |date=23 юли 2017 |title=Тя е само на 14, дъщеря е на Орхан Мурад и стана сензация (СНИМКИ/ВИДЕО) |url=https://dariknews.bg/novini/obshtestvo/tia-e-samo-na-14-dyshteria-e-na-orhan-murad-i-stana-senzaciia-snimkivideo-2038427 |accessdate=7 май 2021 |work=dariknews.bg |language=bg-BG}}</ref><ref>{{Cite web |date=30 юли 2017 |title=Щерката на Орхан Мурад – олицетворение на бедствието |url=https://www.dnes.bg/zvezdi/2017/07/30/shterkata-na-orhan-murad-olicetvorenie-na-bedstvieto.348712 |accessdate=7 май 2021 |website=dnes.bg}}</ref><ref>{{Cite web |date=23 юли 2017 |title=Орхан Мурад защити дъщеря си Сузи: За да станеш известен, тръгваш с провокация |url=https://btvnovinite.bg/lifestyle/orhan-murad-zashtiti-dashterja-si-suzi-za-da-stane-izvesten-tragvash-s-provokacija.html |accessdate=7 май 2021 |publisher=btvnovinite.bg}}</ref>, բուլղարացի թուրք երգիչ Օրհան Մուրադի ընտանիքում<ref name = "Darik news">{{Cite news |last=Dariknews |title=Тя е само на 14, дъщеря е на Орхан Мурад и стана сензация (СНИМКИ/ВИДЕО) - Общество - DarikNews.bg |url=https://dariknews.bg/novini/obshtestvo/tia-e-samo-na-14-dyshteria-e-na-orhan-murad-i-stana-senzaciia-snimkivideo-2038427 |access-date=2017-10-27 |work=dariknews.bg |language=bg-BG}}</ref><ref>{{Cite web |title=Google Translate |url=http://translate.googleusercontent.com/translate_c?depth=1&nv=1&rurl=translate.google.com&sl=auto&sp=nmt4&tl=en&u=https://www.dnes.bg/zvezdi/2017/07/30/shterkata-na-orhan-murad-olicetvorenie-na-bedstvieto.348712&usg=ALkJrhiiUSSQ27e0GxTOJScV014Gl7WNgw |website=translate.googleusercontent.com}}</ref><ref>{{Cite web |title=Орхан Мурад защити дъщеря си Сузи: За да станеш известен, тръгваш с провокация |url=http://m.btvnovinite.bg/article/lifestyle/orhan-murad-zashtiti-dashterja-si-suzi-za-da-stane-izvesten-tragvash-s-provokacija.html}}</ref>: 2012 թվականից [[երաժշտական տեսահոլովակ]]ներ է պատրաստել: 2017 թվականի բուլղար ճանաչած երգչուհի [[Անդրեա (երգչուհի) |Անդրեա]]յի մասնակցությամբ նրա թողարկած հոլովակը [[ՅուԹյուբ|Յություբ]]ում ունեցել է 6,8 միլիոնից ավելի դիտում<ref>{{Citation |last=Andrea Production |title=ANDREA ft. SUZANITA - Strogo Zabraneno / АНДРЕА ft. СУЗАНИТА - Строго забранено {{!}} 2017 |date=2017-08-31 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ypPJt2_yfWY |access-date=2019-05-03}}</ref>: 2017 թվականին Սուզանիտայի «[[Լյուցիֆեր]]ն ու [[Բուդդա]]ն» (''"{{lang|bg|Луцифер и Буда}}"'') երգը դարձել է առավել մեկնաբանված երաժշտական ստեղծագործություններից մեկը [[Բուլղարիա]]յում<ref name="Darik news" /> Later in 2017 she created a song with Andrea.<ref>{{Cite news |last=Атанасова |first=Светлана |date=2017-09-02 |title=Строго забранено от Андреа и Сузанита - Новини от Бургас |url=https://www.burgasnews.com/2017/09/02/%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B5%D0%BD%D0%BE-%D0%BE%D1%82-%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B0-%D0%B8-%D1%81%D1%83%D0%B7%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0/ |access-date=2017-10-27 |work=Новини от Бургас |language=bg-BG}}</ref>: == Սկավառակագրություն == === Սինգլներ === ==== Որպես առաջատար արտիստ ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ ! scope="col" style="width:16em;"| Վերնագիրը ! scope="col"| Թողարկման տարեթիվը |- ! scope="row"| Луцифер и Буда / "Լյուցիֆերն ու Բուդդան"<br />{{Small|(ընկերակցող՝ Կասկատա)}} | rowspan="2" |2017 |- ! scope="row"| Без коментар / "Bez Komentar" |- ! scope="row"| "Bye, Bitch" |2018 |- ! scope="row"| Между гърдите / "Mejdu Gardite" |2019 |- !"Nyakakva Luda" |2020 |} ==== Որպես ընկերակցող արտիստ ==== {| class="wikitable plainrowheaders" style="text-align:center;" |+ ! scope="col" style="width:16em;"| Վերնագիրը ! scope="col"| Տարեթիվը |- ! scope="row"| Короната е моя / "Կոռոնատա է մոյա"<br />{{Small|(ընկերակցել է Ադնան ԲիթսինA)}} |2016 |- ! scope="row"| Строго забранено / "Ստրոգո զաբրանենո"<br />{{Small|(ընկերակցել է Անդրեային)}} | rowspan="2" |2017 |- ! scope="row"| Барабана / "Բառաբանա"<br />{{Small|(ընկերակցել է Կրումին)}} |- ! scope="row"| К'во става брат / "K'vo Stava Brat"<br />{{Small|(ընկերակցել է Անգելին)}} | rowspan="3" |2018 |- ! scope="row"| Открихме сезона / "Օտկրիհմե սեզոնա"<br />{{Small|(ընկերակցել է Օրհան Մուրադին)}} |- ! scope="row"| Малката сладка / "Մալկատա սլադկա"<br />{{Small|(ընկերակցել է Կրումին)}} |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Բուլղարացի երգչուհիներ]] l1eraxscw5rqrmqhtx56pn4nmrwf00s 0 1324018 10722167 2026-04-08T12:14:30Z 23artashes 2675 23artashes տեղափոխեց էջը «[[Մաթևոսյան Արթուր Կորյունի]]»-ից «[[Արթուր Մաթևոսյան]]» 10722167 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Արթուր Մաթևոսյան]] artldbo703e0jv0ewhf1r03eb3mqagh 1 1324019 10722169 2026-04-08T12:20:14Z Ագնետա 37731 +{{ԹՀ/նոր|ru|Груде|145131668|10722168|2026 թվականի ապրիլի 8}} 10722169 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|ru|Груде|145131668|10722168|2026 թվականի ապրիլի 8}} 1mz0bpkfin41tjwjyrklf8s9trb7f5q 10722170 10722169 2026-04-08T12:20:18Z Ագնետա 37731 +{{ԹՀ/նոր|en|Grude|1331680083|10722168|2026 թվականի ապրիլի 8}} 10722170 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Grude|1331680083|10722168|2026 թվականի ապրիլի 8}} {{ԹՀ/նոր|ru|Груде|145131668|10722168|2026 թվականի ապրիլի 8}} m7zki65o4lfajkjnar2wpy30slguqeh 3 1324020 10722192 2026-04-08T13:40:49Z Voskanyan 23951 +{{subst:ողջույն}} 10722192 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց|'''Ֆինանսատնտեսական միամսյակի դասընթաց''']] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 13:40, 8 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} tqww81qsw17acj7qzk94vp8jtvsmg17 10722513 10722192 2026-04-09T08:46:36Z Արշո 86205 /* Հարց հոդվածի վերաբերյալ */ Նոր բաժին 10722513 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց|'''Ֆինանսատնտեսական միամսյակի դասընթաց''']] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 13:40, 8 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} == Հարց հոդվածի վերաբերյալ == Ողջույն, [[Մասնակից:Գոհարիկ22|Գոհարիկ22]]։ Շնորհակալություն ձեր կատարած խմբագրումների համար։ Ուզում էի ճշտել՝ արդյո՞ք որևէ կերպ փոխկապակցված եք հոդվածի անձի հետ կամ ունե՞ք արդյոք ստացված առաջադրանք նրա մասին գրելու (օրինակ՝ ուսումնական կամ աշխատանքային շրջանակներում)։ Խոսքը [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D4%BC%D5%AB%D5%AC%D5%AB%D5%A9_%D5%84%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%AB այս] հոդվածի մասին է։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 08:46, 9 ապրիլի 2026 (UTC) 9chbvys5kkus9kgs4qz5fnjh5ae2qbz 10722533 10722513 2026-04-09T09:34:48Z Beko 1511 10722533 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց|'''Ֆինանսատնտեսական միամսյակի դասընթաց''']] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 13:40, 8 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} == Հարց հոդվածի վերաբերյալ == Ողջույն, [[Մասնակից:Գոհարիկ22|Գոհարիկ22]]։ Շնորհակալություն ձեր կատարած խմբագրումների համար։ Ուզում էի ճշտել՝ արդյո՞ք որևէ կերպ փոխկապակցված եք հոդվածի անձի հետ կամ ունե՞ք արդյոք ստացված առաջադրանք նրա մասին գրելու (օրինակ՝ ուսումնական կամ աշխատանքային շրջանակներում)։ Խոսքը [https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%80%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6_%D4%BC%D5%AB%D5%AC%D5%AB%D5%A9_%D5%84%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%AB այս] հոդվածի մասին է։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 08:46, 9 ապրիլի 2026 (UTC) ==Ջնջման է ներկայացվել «[[:Հարությունյան_Լիլիթ_Միշայի]]» էջը== {| class= style="font-size:100%; border:1px solid #CC9999; background-color:#FEDEDE;" |[[File:Mauritius Road Signs - Warning Sign - Other dangers.svg|90px|left]] |width="100%"|{{Հարգելի մասնակից}}, Ձեր ստեղծած կամ խմբագրած «[[:Հարությունյան_Լիլիթ_Միշայի]]» էջը ներկայացված է ջնջման։ Որպես պատճառ նշվում է հետևյալը՝ ''Ոչ նշանակալի, շահերի ակնհայտ բաում և ուղղորդված խմբագրում''։ Մանրամասներին կարող եք ծանոթանալ, ինչպես նաև կարող եք հայտնել ձեր կարծիքը կամ առարկությունները [[Վիքիպեդիա:Ջնջման ենթակա հոդվածներ#Հարությունյան_Լիլիթ_Միշայի|ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկման էջում]], եթե բավարարում եք [[Վիքիպեդիա:Հարցումներ/Մասնակցության_կանոնակարգ_և_լրացուցիչ_այլ_պայմաններ#Ջնջման ներկայացված հոդվածների քննարկում/քվեարկության մասնակցության կանոնակարգ|քննարկման մասնակցության կանոնակարգի]] պահանջներին։ Մյուս դեպքերում Ձեր ձայնը կունենա խորհրդատվական նշանակություն: Օգնության համար տե՛ս նաև «[[Օգնություն:Ինչու է ջնջվել իմ հոդվածը|Ինչու է ջնջվել իմ հոդվածը]]» էջը։--[[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 09:34, 9 ապրիլի 2026 (UTC) |} t2ewsoqyfrtdpl7ib3ngxgxxke2u7cy 0 1324021 10722193 2026-04-08T13:41:01Z Soleil8 166316 Նոր էջ « {{Այլ/ազգանուն|Արզումանյան}} {{Տեղեկաքարտ ռեժիսոր |պատկեր= Artak_Arzumanyan.jpg}} === '''Արտակ Սևակի Արզումանյան''' === (ապրիլի 16, 1958, Երևան, Հայկական ԽՍՀ - օգոստոսի 28, 1992, Երևան, ՀՀ){{ԱԾ}}, հայ լրագրող, ռեժիսոր, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր Սևակ Արզումանյ...»: 10722193 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Արզումանյան}} {{Տեղեկաքարտ ռեժիսոր |պատկեր= Artak_Arzumanyan.jpg}} === '''Արտակ Սևակի Արզումանյան''' === (ապրիլի 16, 1958, Երևան, Հայկական ԽՍՀ - օգոստոսի 28, 1992, Երևան, ՀՀ){{ԱԾ}}, հայ լրագրող, ռեժիսոր, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր [[Սևակ Արզումանյան]]ի որդին է<ref name=":0">Գերդաստաններ https://hy.armradio.am/archives/503766</ref>։ == Կենսագրություն == Արտակ Արզումանյանը ծնվել է 1958 թվականին Երևանում։ Բարձրագույն կրթություն է ստացել Երևանի պետական համալսարանում՝ 1979 թվականին ավարտելով Հայ բանասիրության ֆակուլտետը: 1981 թվականին ընդունվել է Հայկական հանրային հեռուստատեսության և ռադիոյի պետական կոմիտե՝ որպես Գիտահանրամատչելի ու ուսումնական հաղորդումների խմբագրության ռեժիսոր, այնուհետև դարձել է Կինոծրագրերի բաժնի վարիչ, հետո՝ Ծրագրերի փոխտնօրեն<ref name=":1">ԱՐՏԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ https://www.youtube.com/watch?v=_PlaMpx6RZ0</ref>: Հանրային hեռուստատեսությունում աշխատանքի ընթացքում Արտակ Արզումանյանի գաղափարով ստեղծվեցին մի շարք հաղորդումներ. * «Կինոնկար երեխաներին» հաղորդաշարը, * «Հանդիպում» և «Խճանկար» հաղորդումները, * «Պատմական հուշարձաններ» հաղորդաշարը, * «3-րդ ալիք» նախագիծը<ref name=":2">https://www.1tv.am/hy/history/1991-2005</ref>: Արտակ Արզումանյանը Հայկական հեռուստատեսությունում առաջին ամանօրյա 24-ժամյա մարաթոնի հեղինակն էր<ref name=":3">Ա. Արզումանյան՝ առաջին ամանորյա 24-ժամյա մարաթոնի հեղինակը https://www.1tv.am/hy/video/Artak-Arzumanyan-the-author-of-first-24-hour-New-Year-marathon/91562</ref>: Նա նաև Ղարաբաղի Հանրապետության հեռուստատեսության հիմնադիրներից մեկն էր: Լուսանկարել է բազմաթիվ հուշարձաններ ԽՍՀՄ տարածքում, գլխավորապես Արցախում և Ղրիմում, որոնց համար Հուշարձանների պահպանության կոմիտեի կողմից արժանացել է շքանշանի: Արցախյան պատերազմը սկսելուն պես մեկնեց Արցախ: Այստեղ ստեղծեց իր կյանքի վերջին 3 ֆիլմերը. * «Վանի ճանապարհ», * «Բերձորը», * «Ճանապարհը բաց է»: 1992 թվականին մասնակցեց Շուշիի և Բերձորի ազատագրական պայքարին: Նույն թվականի օգոստոսի 28-ին զոհվեց Արցախյան պատերազմում մարտական հանձնարարություններ կատարելիս: 2002 թվականին, հետմահու, Արտակ Արզումանյանը պարգևատրվեց ՀՀ Արիության շքանշանով: == Մրցանակներ և պարգևներ == * ՀՀ Արիության շքանշան, 2002թ. * Շքանշան «Պահպանել պատմական հուշարձաններ» հաղորդաշարի համար, 1990թ., Հուշարձանների պահպանության կոմիտե == Ծանոթագրություն == qqwe02w3nq5s9pbmawz8rqs802udbko 10722199 10722193 2026-04-08T13:53:52Z Soleil8 166316 10722199 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Արզումանյան}} {{Տեղեկաքարտ ռեժիսոր |պատկեր= Artak_Arzumanyan.jpg}} === '''Արտակ Սևակի Արզումանյան''' === (ապրիլի 16, 1958, Երևան, Հայկական ԽՍՀ - օգոստոսի 28, 1992, Երևան, ՀՀ){{ԱԾ}}, հայ լրագրող, ռեժիսոր, գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր [[Սևակ Արզումանյան]]ի որդին է<ref name=":0">Գերդաստաններ https://hy.armradio.am/archives/503766</ref>։ == Կենսագրություն == Արտակ Արզումանյանը ծնվել է 1958 թվականին Երևանում։ Բարձրագույն կրթություն է ստացել Երևանի պետական համալսարանում՝ 1979 թվականին ավարտելով Հայ բանասիրության ֆակուլտետը: 1981 թվականին ընդունվել է Հայկական հանրային հեռուստատեսության և ռադիոյի պետական կոմիտե՝ որպես Գիտահանրամատչելի ու ուսումնական հաղորդումների խմբագրության ռեժիսոր, այնուհետև դարձել է Կինոծրագրերի բաժնի վարիչ, հետո՝ Ծրագրերի փոխտնօրեն<ref name=":1">ԱՐՏԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ https://www.youtube.com/watch?v=_PlaMpx6RZ0</ref>: Հանրային hեռուստատեսությունում աշխատանքի ընթացքում Արտակ Արզումանյանի գաղափարով ստեղծվեցին մի շարք հաղորդումներ. * «Կինոնկար երեխաներին» հաղորդաշարը, * «Հանդիպում» և «Խճանկար» հաղորդումները, * «Պատմական հուշարձաններ» հաղորդաշարը, * «3-րդ ալիք» նախագիծը<ref name=":2">https://www.1tv.am/hy/history/1991-2005</ref>: Արտակ Արզումանյանը Հայկական հեռուստատեսությունում առաջին ամանօրյա 24-ժամյա մարաթոնի հեղինակն էր<ref name=":3">Ա. Արզումանյան՝ առաջին ամանորյա 24-ժամյա մարաթոնի հեղինակը https://www.1tv.am/hy/video/Artak-Arzumanyan-the-author-of-first-24-hour-New-Year-marathon/91562</ref>: Նա նաև Ղարաբաղի Հանրապետության հեռուստատեսության հիմնադիրներից էր: Լուսանկարել է բազմաթիվ հուշարձաններ ԽՍՀՄ տարածքում, գլխավորապես Արցախում և Ղրիմում, որոնց համար Հուշարձանների պահպանության կոմիտեի կողմից արժանացել է շքանշանի: Արցախյան պատերազմը սկսելուն պես մեկնեց Արցախ: Այստեղ ստեղծեց իր կյանքի վերջին 3 ֆիլմերը. * «Վանի ճանապարհ», * «Բերձորը», * «Ճանապարհը բաց է»: 1992 թվականին մասնակցեց Շուշիի և Բերձորի ազատագրական պայքարին: Նույն թվականի օգոստոսի 28-ին զոհվեց Արցախյան պատերազմում մարտական հանձնարարություններ կատարելիս: 2002 թվականին, հետմահու, Արտակ Արզումանյանը պարգևատրվեց ՀՀ Արիության շքանշանով: == Մրցանակներ և պարգևներ == * ՀՀ Արիության շքանշան, 2002թ. * Շքանշան «Պահպանել պատմական հուշարձաններ» հաղորդաշարի համար, 1990թ., Հուշարձանների պահպանության կոմիտե == Ծանոթագրություն == 3fdjol25my91cmf44kcew8f1fchx9r8 10722201 10722199 2026-04-08T13:56:16Z Soleil8 166316 10722201 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Արզումանյան}} {{Տեղեկաքարտ ռեժիսոր |պատկեր= Artak_Arzumanyan.jpg}} === '''Արտակ Սևակի Արզումանյան''' === (ապրիլի 16, 1958, Երևան, Հայկական ԽՍՀ - օգոստոսի 28, 1992, Երևան, ՀՀ){{ԱԾ}}, հայ լրագրող, ռեժիսոր, Երկրապահ կամավորների միության անդամ: Գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր [[Սևակ Արզումանյան]]ի որդին է<ref name=":0">Գերդաստաններ https://hy.armradio.am/archives/503766</ref>։ == Կենսագրություն == Արտակ Արզումանյանը ծնվել է 1958 թվականին Երևանում։ Բարձրագույն կրթություն է ստացել Երևանի պետական համալսարանում՝ 1979 թվականին ավարտելով Հայ բանասիրության ֆակուլտետը: 1981 թվականին ընդունվել է Հայկական հանրային հեռուստատեսության և ռադիոյի պետական կոմիտե՝ որպես Գիտահանրամատչելի ու ուսումնական հաղորդումների խմբագրության ռեժիսոր, այնուհետև դարձել է Կինոծրագրերի բաժնի վարիչ, հետո՝ Ծրագրերի փոխտնօրեն<ref name=":1">ԱՐՏԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ https://www.youtube.com/watch?v=_PlaMpx6RZ0</ref>: Հանրային hեռուստատեսությունում աշխատանքի ընթացքում Արտակ Արզումանյանի գաղափարով ստեղծվեցին մի շարք հաղորդումներ. * «Կինոնկար երեխաներին» հաղորդաշարը, * «Հանդիպում» և «Խճանկար» հաղորդումները, * «Պատմական հուշարձաններ» հաղորդաշարը, * «3-րդ ալիք» նախագիծը<ref name=":2">https://www.1tv.am/hy/history/1991-2005</ref>: Արտակ Արզումանյանը Հայկական հեռուստատեսությունում առաջին ամանօրյա 24-ժամյա մարաթոնի հեղինակն էր<ref name=":3">Ա. Արզումանյան՝ առաջին ամանորյա 24-ժամյա մարաթոնի հեղինակը https://www.1tv.am/hy/video/Artak-Arzumanyan-the-author-of-first-24-hour-New-Year-marathon/91562</ref>: Նա նաև Ղարաբաղի Հանրապետության հեռուստատեսության հիմնադիրներից էր: Լուսանկարել է բազմաթիվ հուշարձաններ ԽՍՀՄ տարածքում, գլխավորապես՝ Արցախում և Ղրիմում, որոնց համար Հուշարձանների պահպանության կոմիտեի կողմից արժանացել է շքանշանի: Արցախյան պատերազմը սկսելուն պես Արտակ Արզումանյանը մեկնեց Արցախ: Այստեղ ստեղծեց իր կյանքի վերջին 3 ֆիլմերը. * «Վանի ճանապարհ», * «Բերձորը», * «Ճանապարհը բաց է»: 1992 թվականին մասնակցեց Շուշիի և Բերձորի ազատագրական պայքարին: Նույն թվականի օգոստոսի 28-ին զոհվեց Արցախյան պատերազմում մարտական հանձնարարություններ կատարելիս: 2002 թվականին, հետմահու, Արտակ Արզումանյանը պարգևատրվեց ՀՀ Արիության շքանշանով: == Մրցանակներ և պարգևներ == * ՀՀ Արիության շքանշան, 2002թ. * Շքանշան «Պահպանել պատմական հուշարձաններ» հաղորդաշարի համար, 1990թ., Հուշարձանների պահպանության կոմիտե == Ծանոթագրություն == 21qxp0lnughftc68phycfifz0ei7af5 10722218 10722201 2026-04-08T14:49:36Z 23artashes 2675 10722218 wikitext text/x-wiki {{Այլ/ազգանուն|Արզումանյան}} {{Տեղեկաքարտ ռեժիսոր |պատկեր= Artak_Arzumanyan.jpg}} '''Արտակ Սևակի Արզումանյան''' (ապրիլի 16, 1958, Երևան, Հայկական ԽՍՀ - օգոստոսի 28, 1992, Երևան, ՀՀ){{ԱԾ}}), հայ լրագրող, ռեժիսոր, Երկրապահ կամավորների միության անդամ: Գրականագետ, բանասիրական գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր [[Սևակ Արզումանյան]]ի որդին է<ref name=":0">Գերդաստաններ https://hy.armradio.am/archives/503766</ref>։ == Կենսագրություն == Արտակ Արզումանյանը ծնվել է 1958 թվականին Երևանում։ Բարձրագույն կրթություն է ստացել Երևանի պետական համալսարանում՝ 1979 թվականին ավարտելով Հայ բանասիրության ֆակուլտետը: 1981 թվականին ընդունվել է Հայկական հանրային հեռուստատեսության և ռադիոյի պետական կոմիտե՝ որպես Գիտահանրամատչելի ու ուսումնական հաղորդումների խմբագրության ռեժիսոր, այնուհետև դարձել է Կինոծրագրերի բաժնի վարիչ, հետո՝ Ծրագրերի փոխտնօրեն<ref name=":1">ԱՐՏԱԿ ԱՐԶՈՒՄԱՆՅԱՆԻ ՀԻՇԱՏԱԿԻՆ https://www.youtube.com/watch?v=_PlaMpx6RZ0</ref>: Հանրային hեռուստատեսությունում աշխատանքի ընթացքում Արտակ Արզումանյանի գաղափարով ստեղծվեցին մի շարք հաղորդումներ. * «Կինոնկար երեխաներին» հաղորդաշարը, * «Հանդիպում» և «Խճանկար» հաղորդումները, * «Պատմական հուշարձաններ» հաղորդաշարը, * «3-րդ ալիք» նախագիծը<ref name=":2">https://www.1tv.am/hy/history/1991-2005</ref>: Արտակ Արզումանյանը Հայկական հեռուստատեսությունում առաջին ամանօրյա 24-ժամյա մարաթոնի հեղինակն էր<ref name=":3">Ա. Արզումանյան՝ առաջին ամանորյա 24-ժամյա մարաթոնի հեղինակը https://www.1tv.am/hy/video/Artak-Arzumanyan-the-author-of-first-24-hour-New-Year-marathon/91562</ref>: Նա նաև Ղարաբաղի Հանրապետության հեռուստատեսության հիմնադիրներից էր: Լուսանկարել է բազմաթիվ հուշարձաններ ԽՍՀՄ տարածքում, գլխավորապես՝ Արցախում և Ղրիմում, որոնց համար Հուշարձանների պահպանության կոմիտեի կողմից արժանացել է շքանշանի: Արցախյան պատերազմը սկսելուն պես Արտակ Արզումանյանը մեկնեց Արցախ: Այստեղ ստեղծեց իր կյանքի վերջին 3 ֆիլմերը. * «Վանի ճանապարհ», * «Բերձորը», * «Ճանապարհը բաց է»: 1992 թվականին մասնակցեց Շուշիի և Բերձորի ազատագրական պայքարին: Նույն թվականի օգոստոսի 28-ին զոհվեց Արցախյան պատերազմում մարտական հանձնարարություններ կատարելիս: 2002 թվականին, հետմահու, Արտակ Արզումանյանը պարգևատրվեց ՀՀ Արիության շքանշանով: == Մրցանակներ և պարգևներ == * ՀՀ Արիության շքանշան, 2002թ. * Շքանշան «Պահպանել պատմական հուշարձաններ» հաղորդաշարի համար, 1990թ., Հուշարձանների պահպանության կոմիտե == Ծանոթագրություն == cynpxlibv58p14acpn6sa15pfa6hsrv 0 1324022 10722197 2026-04-08T13:51:46Z ~2026-21591-91 169262 + 10722197 wikitext text/x-wiki '''Ավրելիոսը և Նատալիան''' (մահ. [[852]]) քրիստոնյա զույգ էին, որոնց մահապատժի ենթարկեց Աբդ ար-Ռահման II, Կորդովայի ամիր կողմից՝ իրենց հավատքից հրաժարվելու համար։ Նրանք համարվում են նահատակներ և սրբեր [[Կաթոլիկ եկեղեցի]] և Ուղղափառ եկեղեցու կողմից: == Կյանք == Ավրելիոսը ծնվել է Սևիլիայում հարուստ ընտանիքում: Նրա հայրը մուսուլման արաբ էր, իսկ մայրը՝ քրիստոնյա իսպանացի: Մանկուց որբացած լինելով՝ նա մեծացել է մորաքրոջ կողմից, որը, հավանաբար, գաղտնի քրիստոնյա էր: Այդ ժամանակ քրիստոնյաները հալածվում էին Իսպանիայի մավրիտանական թագավորություններում:<ref>[https://www.saintforaminute.com/saints/saint_aurelius_of_cordoba Կենսագրություն, (անգլերեն), «Սուրբ մի պահի համար», մուտքագրված՝ հուլիսի 18, 2025թ.]</ref>: Ավրելիոսն ամուսնացավ Սաբիգոթոյի հետ, որը մուսուլմանական ընտանիքից մի աղջիկ էր։ Հարսանիքից հետո Սաբիգոթոն որոշեց քրիստոնեություն ընդունել և վերցրեց Նատալիա անունը։ Զույգը բնակվեց Կորդովայի էմիրությունում, ունեցավ դուստր և գաղտնի ապրեց որպես քրիստոնյաներ։ Այդ ժամանակ իսլամից քրիստոնեություն ընդունելը մահապատժի ենթարկվող հանցագործություն էր։<ref>[https://catholicexchange.com/saints-natalia-aurelius-liliosa-felix-and-george-martyrs Ավրելիոսի և Նատալիայի պատիժը (անգլերեն)]</ref>։ Մի օր Ավրելիոսը ականատես եղավ մի քրիստոնյա վաճառականի հրապարակային մտրակահարությանը, որը հրապարակայնորեն խոստովանել էր իր հավատը Քրիստոսի հանդեպ: Այս իրադարձությունից ցնցված՝ Ավրելիոսն ու Նատալիան որոշեցին, որ այլևս չեն կարող թաքցնել իրենց հավատքը: Նրանք գումար մի կողմ դրեցին իրենց դստեր համար և մնացած խնայողությունները բաժանեցին աղքատներին: Այնուհետև նրանք սկսեցին բացահայտորեն հռչակել իրենց հավատքը և հոգ տանել բանտարկված քրիստոնյաների մասին: == Պատիվ == Ավրելիոսի և Նատալիայի տոնը նշվում է հուլիսի 27-ին: Նրանք Կորդովայի նահատակների շարքում են՝ 48 քրիստոնյաների, որոնք մահապատժի են ենթարկվել այդ քաղաքում 850-859 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում: Ավրելիոսի [[Մասունք]] պահվում են «Սանտա Մարիա լա Անտիգուայի Մետրոպոլիտեն տաճարի բազիլիկայի» խորանում [[Պանամա (քաղաք)|Պանամա]]<ref>[https://www.vaticannews.va/es/papa/news/2019-01/papa-francisco-panama-jmj-2019-misa-dedicacion-altar-catedral.html Մասունքներին (իսպաներեն)]</ref>: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} 4w75crbztcepqasqlhdu14ygpy9xqmv 10722198 10722197 2026-04-08T13:53:08Z ~2026-21591-91 169262 + 10722198 wikitext text/x-wiki '''Ավրելիոսը և Նատալիան''' (մահ. [[852]]) քրիստոնյա զույգ էին, որոնց մահապատժի ենթարկեց Աբդ ար-Ռահման II, Կորդովայի ամիր կողմից՝ իրենց հավատքից հրաժարվելու համար։ Նրանք համարվում են նահատակներ և սրբեր [[Կաթոլիկ եկեղեցի]] և Ուղղափառ եկեղեցու կողմից: == Կյանք == Ավրելիոսը ծնվել է Սևիլիայում հարուստ ընտանիքում: Նրա հայրը մուսուլման արաբ էր, իսկ մայրը՝ քրիստոնյա իսպանացի: Մանկուց որբացած լինելով՝ նա մեծացել է մորաքրոջ կողմից, որը, հավանաբար, գաղտնի քրիստոնյա էր: Այդ ժամանակ քրիստոնյաները հալածվում էին Իսպանիայի մավրիտանական թագավորություններում:<ref>[https://www.saintforaminute.com/saints/saint_aurelius_of_cordoba Կենսագրություն, (անգլերեն), «Սուրբ մի պահի համար», մուտքագրված՝ հուլիսի 18, 2025թ.]</ref>: Ավրելիոսն ամուսնացավ Սաբիգոթոյի հետ, որը մուսուլմանական ընտանիքից մի աղջիկ էր։ Հարսանիքից հետո Սաբիգոթոն որոշեց քրիստոնեություն ընդունել և վերցրեց Նատալիա անունը։ Զույգը բնակվեց Կորդովայի էմիրությունում, ունեցավ դուստր և գաղտնի ապրեց որպես քրիստոնյաներ։ Այդ ժամանակ իսլամից քրիստոնեություն ընդունելը մահապատժի ենթարկվող հանցագործություն էր։<ref>[https://catholicexchange.com/saints-natalia-aurelius-liliosa-felix-and-george-martyrs Ավրելիոսի և Նատալիայի պատիժը (անգլերեն)]</ref>։ Մի օր Ավրելիոսը ականատես եղավ մի քրիստոնյա վաճառականի հրապարակային մտրակահարությանը, որը հրապարակայնորեն խոստովանել էր իր հավատը Քրիստոսի հանդեպ: Այս իրադարձությունից ցնցված՝ Ավրելիոսն ու Նատալիան որոշեցին, որ այլևս չեն կարող թաքցնել իրենց հավատքը: Նրանք գումար մի կողմ դրեցին իրենց դստեր համար և մնացած խնայողությունները բաժանեցին աղքատներին: Այնուհետև նրանք սկսեցին բացահայտորեն հռչակել իրենց հավատքը և հոգ տանել բանտարկված քրիստոնյաների մասին: == Պատիվ == Ավրելիոսի և Նատալիայի տոնը նշվում է հուլիսի 27-ին: Նրանք Կորդովայի նահատակների շարքում են՝ 48 քրիստոնյաների, որոնք մահապատժի են ենթարկվել այդ քաղաքում 850-859 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում: Ավրելիոսի [[Մասունք]] պահվում են «Սանտա Մարիա լա Անտիգուայի Մետրոպոլիտեն տաճարի բազիլիկայի» խորանում [[Պանամա (քաղաք)|Պանամա]]<ref>[https://www.vaticannews.va/es/papa/news/2019-01/papa-francisco-panama-jmj-2019-misa-dedicacion-altar-catedral.html Մասունքներին (իսպաներեն)]</ref>: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=309 Սուրբ Ավրելիոսը և Նատալիան catholic.org կայքում] * [http://www.santopedia.com/santos/santa-liliosa-de-cordoba Santa Liliosa de Córdoba, Mártir] cijfe9hqrhilv2m0okbv5ico9zpjp9h 0 1324024 10722219 2026-04-08T14:52:39Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{ՎՏՔ}} '''Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում''' ամենատարածված կրոնն է: Pew Research Center-ի տվյալներով՝ 2010 թվականին Հյուսիսային Մակեդոնիայում բնակվել է 1.34 միլիոն քրիստոնյա, որը կազմում է երկրի բնակչության 65.2%-ը<ref>{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|titl...»: 10722219 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում''' ամենատարածված կրոնն է: Pew Research Center-ի տվյալներով՝ 2010 թվականին Հյուսիսային Մակեդոնիայում բնակվել է 1.34 միլիոն քրիստոնյա, որը կազմում է երկրի բնակչության 65.2%-ը<ref>{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|title=Global Christianity|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life|accessdate=2013-05-13|lang=en|archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php|archivedate=2013-05-22}}</ref><ref name="features">{{cite web|url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country|author=|date=2011-12-19|work=|publisher=The Pew Research Center's Religion and Public Life Project|accessdate=2014-12-25|lang=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107191939/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php|archivedate=2012-01-07}}</ref>: Ջ. Գ. Մելտոնի «Աշխարհի կրոնների հանրագիտարանը» 2010 թվականին քրիստոնյաների բաժինը գնահատում է 64.4% (1.31 միլիոն հավատացյալ)<ref name="encyc">{{книга|автор = J. Gordon Melton|часть= Macedonia| заглавие=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices|ответственный= J. Gordon Melton, Martin Baumann|место=Oxford, England|издательство=ABC CLIO|год=2010|страниц= 3200|страницы = 1761 | isbn = 1-57607-223-1}}</ref>։ Մակեդոնացիներից բացի, քրիստոնյաները կազմում են նաև երկրում բնակվող [[սերբերը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|սերբերի]], [[առումինները Հյուսիսային Մակեդոնիայում|առումինների]], [[Բուլղարացիները Հյուսիսային Մակեդոնիայում|բուլղարացիների]], [[գնչուները Հյուսիսային Մակեդոնիայում|գնչուների]], [[հայերը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|հայերի]], ինչպես նաև [[ռումիններ]]ի, [[չեռնոգորցիներ]]ի, [[խորվաթներ]]ի և այլ ազգային խմբերի մեծամասնությունը: Երկրի ամենամեծ քրիստոնեական դավանանքը [[ուղղափառություն]]ն է: 2000 թվականին Հյուսիսային Մակեդոնիայում կար 1200 քրիստոնեական եկեղեցի և պաշտամունքի վայր, որոնք պատկանում էին 17 տարբեր քրիստոնեական դավանանքների<ref name="Johnstone">{{книга |автор= Patrick Johnstone, Jason Mandryk|часть= Macedonia|ссылка часть= |заглавие= Operation World 2001|оригинал= |ссылка= http://books.google.md/books/about/Operation_World_2001.html?id=NuQCRAAACAAJ&redir_esc=y|викитека= |ответственный= |издание= |место= London|издательство= Paternoster Publishing|год= 2001|volume= |pages= |columns= |allpages= 798|серия= Operation World Series|isbn= 1-8507-8357-8|тираж=}}</ref>։ Երկրի պահպանողական [[Բողոքականությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|ավետարանական եկեղեցիները]] միավորված են Բողոքական և Ավետարանական եկեղեցիների դաշինքում, որը կապված է Համաշխարհային Ավետարանական դաշինքի հետ: == Ուղղափառություն == [[Ուղղափառություն]]ը Հյուսիսային Մակեդոնիայում գերիշխող դավանանքն է, որը դավանում է բնակչության մեծամասնությունը՝ 68%: Չնայած այն հանգամանքին, որ Հյուսիսային Մակեդոնիայում [[Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում|քրիստոնեության տարածումը]] սերտորեն կապված է [[Բուլղարիա]]յի հետ, այդուհանդերձ երկրում համակեցության մեջ են գտնվում [[Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցի]]ն (ինքնուրույն, ճանաչված Սերբական ուղղափառ եկեղեցու կողմից) և Օխրիդի ուղղափառ արքեպիսկոպոսությունը, որը [[Սերբ ուղղափառ եկեղեցի|Սերբ ուղղափառ եկեղեցու]] մի մասն է։ Հավատացյալների թիվը կազմում է մոտավորապես 1.2 միլիոն, կամ Հյուսիսային Մակեդոնիայի բնակչության երկու երրորդը (հիմնականում սլավոնական)։ Նրանք նաև համայնքներ ունեն [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներ]]ում և [[Ավստրալիա]]յում։ Վաղ միջնադարում Մակեդոնիայի աշխարհագրական լայն տարածքը գտնվում էր [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] տիրապետության տակ, և դրա սահմաններն ու ազգային կազմը հետագայում փոփոխվեցին: Այնուամենայնիվ, 4-րդ դարում Մակեդոնիայի քրիստոնյաները արդեն ունեին եկեղեցիներ՝ եկեղեցական հիերարխիայով՝ Սկուպի ([[Սկոպիե]]) և Լիքիդոս ([[Օխրիդ]]) քաղաքներում: Սկոպիեի մոտակայքում ծնված [[Հուստինիանոս Ա]]-ի օրոք, Սկոպիեի մետրոպոլիտը հռչակվեց ավտոկեֆալ արքեպիսկոպոս: Սլավոնների 6-7-րդ դարերում Բալկաններ գաղթելուց հետո նրանք տեղահանեցին և ձուլեցին ներկայիս Հյուսիսային Մակեդոնիայի [[Հույներ|հույն]] բնակչությանը, մինչդեռ քրիստոնեությունը մեծապես փոխարինվեց [[սլավոններ]]ի հեթանոսական պաշտամունքներով: {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = right | ուղղություն = vertical | վերնագիր = Հյուսիսային Մակեդոնիայի ուղղափառ եկեղեցու թեմեր | լայնություն = 260 | պատկեր1 = Dioceses of the Macedonian Orthodox Church (2013-2023).svg | նկարագրություն1 = Մակեդոնական ինքնուրույն ուղղափառ եկեղեցի | պատկեր2 = Map of Eparchies of Serbian Orthodox Church (Orthodox Ohrid Archbishopric)-sr.svg | նկարագրություն2 = Օխրիդի արքեպիսկոպոսության թեմ՝ [[Սերբ ուղղափառ եկեղեցի|սերբ ուղղափառ եկեղեցու]] ենթակա }} 9-րդ դարում Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքը անցավ [[Բուլղարական առաջին կայսրություն|Բուլղարական կայսրության]] վերահսկողության տակ: [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղն ու Մեթոդիոսը]] առաջատար դեր խաղացին սլավոնների քրիստոնեացման գործում՝ ստեղծելով առաջին [[սլավոնական այբուբեն]]ը և Ավետարաններից, Սաղմոսարանից և Առաքելական նամակներից ընտրված հատվածներ թարգմանելով [[հին եկեղեցական սլավոնական լեզու|հին եկեղեցական սլավոնական լեզվի]]: Կյուրեղի և Մեթոդիոսի աշակերտները՝ Կղեմեսը և Նաումը, մեծ դեր խաղացին քրիստոնեության հաստատման գործում: Նրանց ջանքերի շնորհիվ 9-րդ դարի վերջին հիմնադրվեցին Օխրիդի գրականության դպրոցը և Օխրիդի վանքը։ 927 թվականին ստեղծվեց ավտոկեֆալ եկեղեցի (պատրիարքություն)՝ Օխրիդում կենտրոնով (Օխրիդի ուղղափառ եկեղեցի): Հենց Օխրիդի եկեղեցուց էին Կիև եկել առաջին մետրոպոլիտները, եկեղեցական կազմակերպությունը և (որոշ աղբյուրների համաձայն) մկրտությունը: Քրիստոնեության պառակտումից հետո Հյուսիսային Մակեդոնիան սերտորեն կապված մնաց Արևելյան եկեղեցու հետ, բացառությամբ կարճ ժամանակահատվածի, երբ [[Խաչակրաց չորրորդ արշավանք]]ից և [[Լատինական կայսրություն|Լատինական կայսրության]] հիմնադրումից հետո Սկոպիեում ստեղծվեց կաթոլիկ եպիսկոպոսություն։ 1018 թվականին Բուլղարիայի պարտությամբ եկեղեցին ենթարկվեց Կոստանդնուպոլսին, և ստեղծվեց Օխրիդի արքեպիսկոպոսությունը: 10-րդ դարի երկրորդ կեսին Օխրիդում ստեղծվեց ինքնավար Օխրիդի արքեպիսկոպոսությունը, որը գոյատևեց Մակեդոնիայի օսմանյան տիրապետության ժամանակ՝ 14-րդ դարից մինչև 1767 թվականը։ 1767 թվականին Օխրիդի արքեպիսկոպոսությունը կորցրեց իր ինքնավարությունը՝ ենթարկվելով Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանին: Այդ ժամանակվանից ի վեր փորձեր են արվել վերականգնել Օխրիդի արքեպիսկոպոսությունը, որը սրվեց օսմանյան տիրապետության դեմ ազգային-ազատագրական պայքարի աճի հետ մեկտեղ: 1874 թվականին Մակեդոնական եկեղեցին անցավ Բուլղարական էկզարխիայի իրավասության ներքո: [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ավարտով աշխարհագրական Մակեդոնիայի մեծ մասը անցավ [[Սերբիայի թագավորություն|Սերբական թագավորության]] վերահսկողության տակ: Այնուամենայնիվ, Հյուսիսային Մակեդոնիայի ուղղափառ ծխական համայնքների մեծ մասը ենթարկվեց Սերբական ուղղափառ եկեղեցուն: [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ում [[Նացիստական Գերմանիա|Գերմանիայի]] կողմից կռված Բուլղարիայի կողմից Մակեդոնիայի բռնակցումից հետո Հյուսիսային Մակեդոնիայի ծխական համայնքները վերադարձան Բուլղարական էկզարխիայի իրավասության տակ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքը վերադարձվեց [[Հարավսլավիա]]յի պետությանը, որն այն ժամանակ հայտնի էր որպես Դեմոկրատական ​​Դաշնային Հարավսլավիա. այն շուտով վերափոխվեց Հարավսլավիայի Դաշնային Ժողովրդական Հանրապետության: Այս ժամանակ Հյուսիսային Մակեդոնիայում ստեղծվեցին երեք թեմեր, որոնց պատկանում էր տարածաշրջանի բնակիչների մեծամասնությունը: 1958 թվականի հոկտեմբերին Օխրիդում տեղի ունեցավ Եկեղեցական և Ազգային ժողովը, որին մասնակցեցին 220 քահանաներ և աշխարհիկներ։ Որոշվեց վերականգնել ինչպես Օխրիդի հին արքեպիսկոպոսական աթոռը, այնպես էլ Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցու ինքնավարությունը։ Ժողովը ընտրեց երեք նոր եպիսկոպոսներ երեք նոր թեմերի համար։ Հետևաբար, այս ընտրությունը համարվեց ոչ կանոնիկ, քանի որ ներկա էր միայն մեկ եպիսկոպոս։ Սակայն նոր եկեղեցին հայտարարեց, որ կանոնիկ միասնության մեջ է Սերբական ուղղափառ եկեղեցու հետ, որը ներկայացված էր Սերբական պատրիարքի կողմից։ 1959 թվականի հունիսին Սերբական Սուրբ Սինոդը Եկեղեցին ճանաչեց որպես կատարված փաստ, և հաջորդ ամիս ընտրված եպիսկոպոսները օծվեցին սերբ ուղղափառ եպիսկոպոսների կողմից։ 1966 թվականի աշնանը Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցին պաշտոնապես դիմեց Սերբական պատրիարքարանին՝ ինքնավարություն շնորհելու խնդրանքով, սակայն 1967 թվականի մայիսին Սերբական եկեղեցու եպիսկոպոսների խորհուրդը մերժեց խնդրանքը։ Սակայն, չնայած կառավարության ակտիվ միջամտությանը, մակեդոնացիները համառեցին և 1967 թվականի հուլիսի 17-19-ը Օխրիդում ժողով գումարեցին։ Հուլիսի 19-ին, ժողովի որոշման հիման վրա, Մակեդոնական եկեղեցու Սուրբ Սինոդը հռչակեց Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցու ավտոկեֆալիան։ Մետրոպոլիտենը ստացավ «Օխրիդի և Մակեդոնիայի արքեպիսկոպոս» նոր տիտղոսը։ Սա բացահայտորեն աջակցվեց Մակեդոնիայի Սոցիալիստական ​​Հանրապետության կառավարության կողմից, որի անդամները ներկա էին արքեպիսկոպոսի ձեռնադրությանը։ 1967 թվականի սեպտեմբերին Սերբական եկեղեցու Սինոդը Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցին հայտարարեց հերձվածողական կրոնական կազմակերպություն և խզեց բոլոր ծիսական և կանոնական կապերը նրա հիերարխիայի հետ։ Այս որոշումը աջակցվեց այլ ուղղափառ եկեղեցիների կողմից, որոնցից ոչ մեկը չճանաչեց Մակեդոնական եկեղեցու կանոնականությունը։ <gallery caption="" mode="packed-overlay" heights="220px"> Iglesia de San Clemente, Skopie, Macedonia del Norte, 2014-04-17, DD 03.jpg|[[Սուրբ Կղեմես եկեղեցի (Սկոպիե)]] Sveti Jovan Bigorski Monastery.jpg|[[Սուրբ Յովան Բիգորսկի վանք]] Sv._Nikola_-_Štip_2.JPG|[[Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցի (Շտիպ)]] </gallery> == Կաթոլիկություն == Հյուսիսային Մակեդոնիայի կաթոլիկությունը ներկայացված է մի շարք եկեղեցական կառույցներով, որոնք համաշխարհային Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու մաս են կազմում։ Կաթոլիկները երկրի հավատացյալների ընդհանուր թվի փոքր մասն են։ Ըստ catholic-hierarchy.org կայքի՝ 2005 թվականին երկրում կաթոլիկների թիվը կազմել է մոտ 14,000 (բնակչության 0.7%-ը)<ref>{{Cite web |url=http://catholic-hierarchy.org/country/sc1.html |title=Статистика сайта catholic-hierarchy.org |access-date=2010-10-31 |archive-date=2016-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204113950/http://www.catholic-hierarchy.org/country/sc1.html |url-status=live }}</ref>: Հյուսիսային Մակեդոնիայի կաթոլիկության նշանակալի առանձնահատկությունն այն է, որ մակեդոնացի կաթոլիկների մեծամասնությունը պատկանում է բյուզանդական ծեսին. մակեդոնական հույն կաթոլիկ եկեղեցին ունի մոտ 11,400 անդամ, մինչդեռ լատինական ծեսի կաթոլիկների թիվը կազմում է ընդամենը մոտ 3,500 (հիմնականում [[խորվաթներ]])։ {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = right | ուղղություն = vertical | վերնագիր = Կաթոլիկ եկեղեցիներ | լայնություն = 260 | պատկեր1 = Sacred Heart of Jesus Skopje 4.jpg | նկարագրություն1 = Սուրբ Սիրտ Հիսուսի եկեղեցի (Սկոպիե) | պատկեր2 = Staro gradsko jadro Bitola024.jpg | նկարագրություն2 = Սուրբ Սիրտ Հիսուսի եկեղեցի (Բիտոլա) }} Ուշ միջնադարում հույն հոգևորականության կողմից Օխրիդի արքեպիսկոպոսների վրա ճնշումը հանգեցրեց կաթոլիկ եկեղեցու հետ երկու կարճատև միությունների՝ 1623 և 1661 թվականներին, որոնք երկուսն էլ փլուզվեցին իրենց կնքումից կարճ ժամանակ անց: [[Օսմանյան կայսրություն]]ը սկսեց թուլանալ 17-րդ դարում, և հենց այս ժամանակահատվածում է, որ կաթոլիկ կառույցները հնարավոր դարձան Մակեդոնիայում: 1656 թվականին Սկոպիեում հիմնադրվեց կաթոլիկ արքեպիսկոպոսություն։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Սկոպիեի արքեպիսկոպոսությունը կազմում էր մոտ 11,000 կաթոլիկ, որոնց քահանաները պատրաստված էին [[Շկոդեր]]ի ճեմարանում: 1850-ականների վերջին Կոստանդնուպոլսի պատրիարքության իրավասության ներքո գտնվող բուլղարացիների շրջանում ուժեղացավ ազգային եկեղեցու Կոստանդնուպոլսից անկախացման, ինչպես նաև որոշ հոգևորականների և հավատացյալների շրջանում Հռոմի հետ միության հաստատման շարժումը: Մակեդոնիայում բնակչության մեծամասնությունը բուլղարներ էին, և այդ գործընթացները տեղի էին ունենում նաև այնտեղ: 1874 թվականին [[Կիլկիս|Կուկուշի]] եպիսկոպոս Նիլ Իզվորովը դիմեց Սուրբ Աթոռին՝ խնդրելով իրեն և նրա հոտին ընդունել Հռոմի հետ միության մեջ: Ի պատասխան՝ եպիսկոպոս Իզվորովը նշանակվեց Մակեդոնիայի բյուզանդական ծեսի կաթոլիկ արքեպիսկոպոս<ref name="ke">«Македония» //Католическая энциклопедия. Т.3. М.:2007. Ст. 30-36</ref>։ 1878 թվականի [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)|պատերազմում]] Բուլղարիան անկախություն ձեռք բերեց, և նույնիսկ ավելի վաղ Բուլղարիայի ուղղափառ եկեղեցին հռչակեց իր ավտոկեֆալիան (չճանաչված Կոստանդնուպոլսի կողմից): Մակեդոնիայում բյուզանդական ծեսի քրիստոնյաների մեծ մասը վերադարձավ Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցուն. հավատացյալների մի փոքր խումբ մնաց հունական կաթոլիկության մեջ, որն այդ պահից սկսած սկսեց անկախ զարգանալ Մակեդոնիայում: 19-րդ դարի վերջին Մակեդոնիայում գործում էին երկու առաքելական վիկարիատներ՝ Կուկուշում՝ բյուզանդական ծեսի կաթոլիկների համար և Սկոպիեում՝ լատինական ծեսի կաթոլիկների համար։ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո՝ 1918 թվականին, առանձին մակեդոնական հույն կաթոլիկ եկեղեցի ստեղծվեց որպես առաքելական էկզարխատ: 1924 թվականին էկզարխատը լուծարվեց, և Մակեդոնիայի հույն կաթոլիկները, ինչպես Հարավսլավիայի մյուս բոլոր հույն կաթոլիկները, դրվեցին թեմի ներքո, որի կենտրոնը Խորվաթիայի Կրիժևցի քաղաքում էր: Սկոպիեի լատինական արքեպիսկոպոսությունը 1924 թվականին իջեցվեց թեմի: 2001 թվականին՝ Մակեդոնիայի Հանրապետության անկախությունից հետո, Մակեդոնական հույն կաթոլիկ եկեղեցին վերականգնվեց որպես առաքելական էկզարխատ: Երկրի կաթոլիկ եկեղեցին կառուցվածքային առումով բաժանված է Սկոպիեի լատինական ծեսի թեմի և Հյուսիսային Մակեդոնիայի հույն կաթոլիկ առաքելական էկզարխիայի (Մակեդոնիայի հույն կաթոլիկ եկեղեցի): Չնայած երկու կառույցների անկախությանը, իրենց փոքրաթիվ անդամների պատճառով, դրանցից յուրաքանչյուրը գլխավորում է մեկ եպիսկոպոս, ներկայումս՝ եպիսկոպոս Կիրո Ստոյանովը: Սկոպիեի լատինական թեմը ենթակա է հարևան Բոսնիա և Հերցեգովինայի Վրհբոսնայի ([[Սարաևո]]) Մետրոպոլիտեն արքեպիսկոպոսությանը: == Տես նաև == * [[Բողոքականությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] * [[Իսլամը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{книга |ref=Белчовски |заглавие=Историските основи за автокефалноста на Македонската православна црква |год=1990 |место=Скопје |ссылка=https://books.google.com/books?id=lmiQAAAAMAAJ |язык=mk |автор=Белчовски, Јован}} * {{книга |ref=Вуковић |год=1996 |заглавие=Српски јерарси од деветог до двадесетог века |место=Београд |издательство=Евро |ссылка=https://books.google.com/books?id=VBzkAAAAMAAJ |язык=mk |автор=Вуковић, Сава}} * {{книга |ref=Димевски |заглавие=Историја на Македонската православна црква |год=1989 |издательство=Македонска книга |место=Скопје |ссылка=https://books.google.com/books?id=PL4fAQAAMAAJ |язык=mk |автор=Димевски, Славко}} * {{книга |ref=Димитријевић |часть=Српска црква под бугарском окупацијом |заглавие=Српска православна црква 1920-1970 |год=1971 |место=Београд |издательство=Свети архијерејски синод Српске православне цркве |страницы=211—216 |ссылка=https://books.google.com/books?id=C_9TAAAAYAAJ |язык= |автор=Димитријевић, Марко}} * {{книга |ref=Ђурић |заглавие=Голгота Српске православне цркве 1941-1945 |год=1997 |место=Београд |издательство=Народна књига-Алфа |ссылка=http://books.google.com/books?id=i7lAAQAAIAAJ |язык=mk |автор=Ђурић, Вељко Ђ.}} * {{книга |ref=Ђурић-Мишина |заглавие=Летопис Српске православне цркве 1946-1958. године: Време патријарха Гаврила (1946-1950) и Викентија (1950—1958) |том=1 |год=2000 |место=Книн-Београд |издательство=Зора |ссылка=http://books.google.com/books?id=GXMlAQAAIAAJ |язык=mk |автор=Ђурић-Мишина, Вељко}} * {{книга |ref=Ђурић-Мишина |заглавие=Летопис Српске православне цркве 1946-1958. године: Време патријарха Гаврила (1946-1950) и Викентија (1950—1958) |том=2 |год=2001 |место=Книн-Београд |издательство=Зора |ссылка=http://books.google.com/books?id=WBzZAAAAMAAJ |язык=mk |автор=Ђурић-Мишина, Вељко}} * {{книга |ref=Ђурић-Мишина |заглавие=Летопис Српске православне цркве 1946-1958. године: Време патријарха Гаврила (1946-1950) и Викентија (1950—1958) |том=3 |год=2002 |место=Книн-Београд |издательство=Зора |ссылка=http://books.google.com/books?id=i7lAAQAAIAAJ |язык=mk |автор=Ђурић-Мишина, Вељко}} * {{книга |ref=Ђурић-Мишина |заглавие=Герман Ђорић - патријарх у обезбоженом времену |том=1 |год=2012a |место=Београд |издательство=Манастир Сланци |язык=mk |автор=Ђурић-Мишина, Вељко}} * {{книга |ref=Ђурић-Мишина |заглавие=Герман Ђорић - патријарх у обезбоженом времену |том=2 |год=2012b |место=Београд |издательство=Манастир Сланци |язык=mk |автор=Ђурић-Мишина, Вељко}} * {{книга |ref=Илиевски |заглавие=Автокефалноста на Македонската православна црква |год=1972 |издательство=Нова Македонија |место=Скопје |ссылка=https://books.google.com/books?id=TyocAAAAMAAJ |язык=mk |автор=Илиевски, Доне}} * {{книга |ref=Пузовић |заглавие=Раскол у Српској православној цркви: Македонско црквено питање |год=1997 |место=Београд |издательство=Свети архијерејски синод Српске православне цркве |ссылка=https://books.google.com/books?id=y4ssygAACAAJ |язык=mk |автор=Пузовић, Предраг}} * {{статья |ref=Пузовић |заглавие=Раскол у Српској православној цркви - македонско црквено питање |издание=Вардарски зборник |том=1 |страницы=155—173 |ссылка=http://books.google.com/books?id=j2lpAAAAMAAJ |язык=mk |автор=Пузовић, Предраг |год=1999}} * {{книга |ref=Радић |заглавие=Држава и верске заједнице 1945-1970 |год=2002a |том=1 |место=Београд |издательство=Институт за новију историју Србије |ссылка=https://books.google.com/books?id=2EURAQAAIAAJ |язык= |автор=Радић, Радмила}} * {{книга |ref=Радић |заглавие=Држава и верске заједнице 1945-1970 |год=2002b |том=2 |место=Београд |издательство=Институт за новију историју Србије |ссылка=https://books.google.com/books?id=UiFAAQAAIAAJ |язык= |автор=Радић, Радмила}} * {{книга |ref=Радић |заглавие=Живот у временима: Гаврило Дожић 1881-1950 |год=2006 |место=Београд |издательство=Институт за новију историју Србије |ссылка=https://books.google.com/books?id=g2WQAAAAMAAJ |язык=mk |автор=Радић, Радмила}} * {{книга |ref=Slijepčević |заглавие=The Macedonian Question: The Struggle for Southern Serbia |год=1958 |место=Chicago |издательство=The American Institute for Balkan Affairs |ссылка=http://books.google.com/books?id=pi0xAAAAIAAJ |язык=en |автор=Slijepčević, Đoko M.}} * {{книга |ref=Слијепчевић |заглавие=Македонско црквено питање |ссылка=http://books.google.com/books?id=fzQcAAAAMAAJ |год=1969 |место=Минхен |издательство=Искра |язык= |автор=Слијепчевић, Ђоко М.}} * {{книга |ref=Слијепчевић |заглавие=Историја Српске православне цркве |ссылка=http://books.google.com/books?id=I7NrAAAAIAAJ |том=3 |год=1986 |место=Келн |издательство=Искра |язык= |автор=Слијепчевић, Ђоко М.}} * ''Николай (Трайковский), игумен.'' Русские монахи в Македонии. — Скопье, 2012 == Արտաքին հղումներ == * [http://www.patriarchia.ru/db/text/27203.html История Православной церкви в Македонии: основные вехи] {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/27203.html |date=20091018054138 }} * [https://web.archive.org/web/20140710182744/http://radonezh.ru/analytic/9177.html Современные гонения на православных в Македонии (Юрий Максимов)] {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] jn3cto754wix5rlpco7aksskt0ngpr5 10722417 10722219 2026-04-09T00:02:12Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 Ռուսերեն գիրք, Ռուսերեն հոդված և Cite web կաղապարների ձևաչափի ուղղում 10722417 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում''' ամենատարածված կրոնն է: Pew Research Center-ի տվյալներով՝ 2010 թվականին Հյուսիսային Մակեդոնիայում բնակվել է 1.34 միլիոն քրիստոնյա, որը կազմում է երկրի բնակչության 65.2%-ը<ref>{{Cite web |date=2011-12-19 |title=Global Christianity |url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php |archiveurl=https://www.webcitation.org/6Gocow72Q?url=http://features.pewforum.org/global-christianity/population-number.php |archivedate=2013-05-22 |accessdate=2013-05-13 |publisher=The Pew Forum on Religion & Public Life |lang=en}}</ref><ref name="features">{{Cite web |date=2011-12-19 |title=Christian Population as Percentages of Total Population by Country |url=http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120107191939/http://features.pewforum.org/global-christianity/total-population-percentage.php |archivedate=2012-01-07 |accessdate=2014-12-25 |publisher=The Pew Research Center's Religion and Public Life Project |lang=en}}</ref>: Ջ. Գ. Մելտոնի «Աշխարհի կրոնների հանրագիտարանը» 2010 թվականին քրիստոնյաների բաժինը գնահատում է 64.4% (1.31 միլիոն հավատացյալ)<ref name="encyc">{{Ռուսերեն գիրք |автор=J. Gordon Melton |заглавие=Religions of the World: A Comprehensive Encyclopedia of Beliefs and Practices |ответственный=J. Gordon Melton, Martin Baumann |год=2010 |часть=Macedonia |место=Oxford, England |издательство=ABC CLIO |страницы=1761 |страниц=3200 |isbn=1-57607-223-1}}</ref>։ Մակեդոնացիներից բացի, քրիստոնյաները կազմում են նաև երկրում բնակվող [[սերբերը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|սերբերի]], [[առումինները Հյուսիսային Մակեդոնիայում|առումինների]], [[Բուլղարացիները Հյուսիսային Մակեդոնիայում|բուլղարացիների]], [[գնչուները Հյուսիսային Մակեդոնիայում|գնչուների]], [[հայերը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|հայերի]], ինչպես նաև [[ռումիններ]]ի, [[չեռնոգորցիներ]]ի, [[խորվաթներ]]ի և այլ ազգային խմբերի մեծամասնությունը: Երկրի ամենամեծ քրիստոնեական դավանանքը [[ուղղափառություն]]ն է: 2000 թվականին Հյուսիսային Մակեդոնիայում կար 1200 քրիստոնեական եկեղեցի և պաշտամունքի վայր, որոնք պատկանում էին 17 տարբեր քրիստոնեական դավանանքների<ref name="Johnstone">{{Ռուսերեն գիրք |ссылка=http://books.google.md/books/about/Operation_World_2001.html?id=NuQCRAAACAAJ&redir_esc=y |автор=Patrick Johnstone, Jason Mandryk |заглавие=Operation World 2001 |год=2001 |часть=Macedonia |место=London |издательство=Paternoster Publishing |allpages=798 |серия=Operation World Series |isbn=1-8507-8357-8}}</ref>։ Երկրի պահպանողական [[Բողոքականությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|ավետարանական եկեղեցիները]] միավորված են Բողոքական և Ավետարանական եկեղեցիների դաշինքում, որը կապված է Համաշխարհային Ավետարանական դաշինքի հետ: == Ուղղափառություն == [[Ուղղափառություն]]ը Հյուսիսային Մակեդոնիայում գերիշխող դավանանքն է, որը դավանում է բնակչության մեծամասնությունը՝ 68%: Չնայած այն հանգամանքին, որ Հյուսիսային Մակեդոնիայում [[Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում|քրիստոնեության տարածումը]] սերտորեն կապված է [[Բուլղարիա]]յի հետ, այդուհանդերձ երկրում համակեցության մեջ են գտնվում [[Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցի]]ն (ինքնուրույն, ճանաչված Սերբական ուղղափառ եկեղեցու կողմից) և Օխրիդի ուղղափառ արքեպիսկոպոսությունը, որը [[Սերբ ուղղափառ եկեղեցի|Սերբ ուղղափառ եկեղեցու]] մի մասն է։ Հավատացյալների թիվը կազմում է մոտավորապես 1.2 միլիոն, կամ Հյուսիսային Մակեդոնիայի բնակչության երկու երրորդը (հիմնականում սլավոնական)։ Նրանք նաև համայնքներ ունեն [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներ]]ում և [[Ավստրալիա]]յում։ Վաղ միջնադարում Մակեդոնիայի աշխարհագրական լայն տարածքը գտնվում էր [[Հռոմեական կայսրություն|Հռոմեական կայսրության]] տիրապետության տակ, և դրա սահմաններն ու ազգային կազմը հետագայում փոփոխվեցին: Այնուամենայնիվ, 4-րդ դարում Մակեդոնիայի քրիստոնյաները արդեն ունեին եկեղեցիներ՝ եկեղեցական հիերարխիայով՝ Սկուպի ([[Սկոպիե]]) և Լիքիդոս ([[Օխրիդ]]) քաղաքներում: Սկոպիեի մոտակայքում ծնված [[Հուստինիանոս Ա]]-ի օրոք, Սկոպիեի մետրոպոլիտը հռչակվեց ավտոկեֆալ արքեպիսկոպոս: Սլավոնների 6-7-րդ դարերում Բալկաններ գաղթելուց հետո նրանք տեղահանեցին և ձուլեցին ներկայիս Հյուսիսային Մակեդոնիայի [[Հույներ|հույն]] բնակչությանը, մինչդեռ քրիստոնեությունը մեծապես փոխարինվեց [[սլավոններ]]ի հեթանոսական պաշտամունքներով: {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = right | ուղղություն = vertical | վերնագիր = Հյուսիսային Մակեդոնիայի ուղղափառ եկեղեցու թեմեր | լայնություն = 260 | պատկեր1 = Dioceses of the Macedonian Orthodox Church (2013-2023).svg | նկարագրություն1 = Մակեդոնական ինքնուրույն ուղղափառ եկեղեցի | պատկեր2 = Map of Eparchies of Serbian Orthodox Church (Orthodox Ohrid Archbishopric)-sr.svg | նկարագրություն2 = Օխրիդի արքեպիսկոպոսության թեմ՝ [[Սերբ ուղղափառ եկեղեցի|սերբ ուղղափառ եկեղեցու]] ենթակա }} 9-րդ դարում Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքը անցավ [[Բուլղարական առաջին կայսրություն|Բուլղարական կայսրության]] վերահսկողության տակ: [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղն ու Մեթոդիոսը]] առաջատար դեր խաղացին սլավոնների քրիստոնեացման գործում՝ ստեղծելով առաջին [[սլավոնական այբուբեն]]ը և Ավետարաններից, Սաղմոսարանից և Առաքելական նամակներից ընտրված հատվածներ թարգմանելով [[հին եկեղեցական սլավոնական լեզու|հին եկեղեցական սլավոնական լեզվի]]: Կյուրեղի և Մեթոդիոսի աշակերտները՝ Կղեմեսը և Նաումը, մեծ դեր խաղացին քրիստոնեության հաստատման գործում: Նրանց ջանքերի շնորհիվ 9-րդ դարի վերջին հիմնադրվեցին Օխրիդի գրականության դպրոցը և Օխրիդի վանքը։ 927 թվականին ստեղծվեց ավտոկեֆալ եկեղեցի (պատրիարքություն)՝ Օխրիդում կենտրոնով (Օխրիդի ուղղափառ եկեղեցի): Հենց Օխրիդի եկեղեցուց էին Կիև եկել առաջին մետրոպոլիտները, եկեղեցական կազմակերպությունը և (որոշ աղբյուրների համաձայն) մկրտությունը: Քրիստոնեության պառակտումից հետո Հյուսիսային Մակեդոնիան սերտորեն կապված մնաց Արևելյան եկեղեցու հետ, բացառությամբ կարճ ժամանակահատվածի, երբ [[Խաչակրաց չորրորդ արշավանք]]ից և [[Լատինական կայսրություն|Լատինական կայսրության]] հիմնադրումից հետո Սկոպիեում ստեղծվեց կաթոլիկ եպիսկոպոսություն։ 1018 թվականին Բուլղարիայի պարտությամբ եկեղեցին ենթարկվեց Կոստանդնուպոլսին, և ստեղծվեց Օխրիդի արքեպիսկոպոսությունը: 10-րդ դարի երկրորդ կեսին Օխրիդում ստեղծվեց ինքնավար Օխրիդի արքեպիսկոպոսությունը, որը գոյատևեց Մակեդոնիայի օսմանյան տիրապետության ժամանակ՝ 14-րդ դարից մինչև 1767 թվականը։ 1767 թվականին Օխրիդի արքեպիսկոպոսությունը կորցրեց իր ինքնավարությունը՝ ենթարկվելով Կոստանդնուպոլսի պատրիարքարանին: Այդ ժամանակվանից ի վեր փորձեր են արվել վերականգնել Օխրիդի արքեպիսկոպոսությունը, որը սրվեց օսմանյան տիրապետության դեմ ազգային-ազատագրական պայքարի աճի հետ մեկտեղ: 1874 թվականին Մակեդոնական եկեղեցին անցավ Բուլղարական էկզարխիայի իրավասության ներքո: [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ի ավարտով աշխարհագրական Մակեդոնիայի մեծ մասը անցավ [[Սերբիայի թագավորություն|Սերբական թագավորության]] վերահսկողության տակ: Այնուամենայնիվ, Հյուսիսային Մակեդոնիայի ուղղափառ ծխական համայնքների մեծ մասը ենթարկվեց Սերբական ուղղափառ եկեղեցուն: [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ում [[Նացիստական Գերմանիա|Գերմանիայի]] կողմից կռված Բուլղարիայի կողմից Մակեդոնիայի բռնակցումից հետո Հյուսիսային Մակեդոնիայի ծխական համայնքները վերադարձան Բուլղարական էկզարխիայի իրավասության տակ: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ավարտից հետո Հյուսիսային Մակեդոնիայի տարածքը վերադարձվեց [[Հարավսլավիա]]յի պետությանը, որն այն ժամանակ հայտնի էր որպես Դեմոկրատական ​​Դաշնային Հարավսլավիա. այն շուտով վերափոխվեց Հարավսլավիայի Դաշնային Ժողովրդական Հանրապետության: Այս ժամանակ Հյուսիսային Մակեդոնիայում ստեղծվեցին երեք թեմեր, որոնց պատկանում էր տարածաշրջանի բնակիչների մեծամասնությունը: 1958 թվականի հոկտեմբերին Օխրիդում տեղի ունեցավ Եկեղեցական և Ազգային ժողովը, որին մասնակցեցին 220 քահանաներ և աշխարհիկներ։ Որոշվեց վերականգնել ինչպես Օխրիդի հին արքեպիսկոպոսական աթոռը, այնպես էլ Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցու ինքնավարությունը։ Ժողովը ընտրեց երեք նոր եպիսկոպոսներ երեք նոր թեմերի համար։ Հետևաբար, այս ընտրությունը համարվեց ոչ կանոնիկ, քանի որ ներկա էր միայն մեկ եպիսկոպոս։ Սակայն նոր եկեղեցին հայտարարեց, որ կանոնիկ միասնության մեջ է Սերբական ուղղափառ եկեղեցու հետ, որը ներկայացված էր Սերբական պատրիարքի կողմից։ 1959 թվականի հունիսին Սերբական Սուրբ Սինոդը Եկեղեցին ճանաչեց որպես կատարված փաստ, և հաջորդ ամիս ընտրված եպիսկոպոսները օծվեցին սերբ ուղղափառ եպիսկոպոսների կողմից։ 1966 թվականի աշնանը Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցին պաշտոնապես դիմեց Սերբական պատրիարքարանին՝ ինքնավարություն շնորհելու խնդրանքով, սակայն 1967 թվականի մայիսին Սերբական եկեղեցու եպիսկոպոսների խորհուրդը մերժեց խնդրանքը։ Սակայն, չնայած կառավարության ակտիվ միջամտությանը, մակեդոնացիները համառեցին և 1967 թվականի հուլիսի 17-19-ը Օխրիդում ժողով գումարեցին։ Հուլիսի 19-ին, ժողովի որոշման հիման վրա, Մակեդոնական եկեղեցու Սուրբ Սինոդը հռչակեց Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցու ավտոկեֆալիան։ Մետրոպոլիտենը ստացավ «Օխրիդի և Մակեդոնիայի արքեպիսկոպոս» նոր տիտղոսը։ Սա բացահայտորեն աջակցվեց Մակեդոնիայի Սոցիալիստական ​​Հանրապետության կառավարության կողմից, որի անդամները ներկա էին արքեպիսկոպոսի ձեռնադրությանը։ 1967 թվականի սեպտեմբերին Սերբական եկեղեցու Սինոդը Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցին հայտարարեց հերձվածողական կրոնական կազմակերպություն և խզեց բոլոր ծիսական և կանոնական կապերը նրա հիերարխիայի հետ։ Այս որոշումը աջակցվեց այլ ուղղափառ եկեղեցիների կողմից, որոնցից ոչ մեկը չճանաչեց Մակեդոնական եկեղեցու կանոնականությունը։ <gallery caption="" mode="packed-overlay" heights="220px"> Iglesia de San Clemente, Skopie, Macedonia del Norte, 2014-04-17, DD 03.jpg|[[Սուրբ Կղեմես եկեղեցի (Սկոպիե)]] Sveti Jovan Bigorski Monastery.jpg|[[Սուրբ Յովան Բիգորսկի վանք]] Sv._Nikola_-_Štip_2.JPG|[[Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցի (Շտիպ)]] </gallery> == Կաթոլիկություն == Հյուսիսային Մակեդոնիայի կաթոլիկությունը ներկայացված է մի շարք եկեղեցական կառույցներով, որոնք համաշխարհային Հռոմեական կաթոլիկ եկեղեցու մաս են կազմում։ Կաթոլիկները երկրի հավատացյալների ընդհանուր թվի փոքր մասն են։ Ըստ catholic-hierarchy.org կայքի՝ 2005 թվականին երկրում կաթոլիկների թիվը կազմել է մոտ 14,000 (բնակչության 0.7%-ը)<ref>{{Cite web |title=Статистика сайта catholic-hierarchy.org |url=http://catholic-hierarchy.org/country/sc1.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20160204113950/http://www.catholic-hierarchy.org/country/sc1.html |archive-date=2016-02-04 |access-date=2010-10-31}}</ref>: Հյուսիսային Մակեդոնիայի կաթոլիկության նշանակալի առանձնահատկությունն այն է, որ մակեդոնացի կաթոլիկների մեծամասնությունը պատկանում է բյուզանդական ծեսին. մակեդոնական հույն կաթոլիկ եկեղեցին ունի մոտ 11,400 անդամ, մինչդեռ լատինական ծեսի կաթոլիկների թիվը կազմում է ընդամենը մոտ 3,500 (հիմնականում [[խորվաթներ]])։ {{Բազմապատիկ պատկերներ | գոտի = right | ուղղություն = vertical | վերնագիր = Կաթոլիկ եկեղեցիներ | լայնություն = 260 | պատկեր1 = Sacred Heart of Jesus Skopje 4.jpg | նկարագրություն1 = Սուրբ Սիրտ Հիսուսի եկեղեցի (Սկոպիե) | պատկեր2 = Staro gradsko jadro Bitola024.jpg | նկարագրություն2 = Սուրբ Սիրտ Հիսուսի եկեղեցի (Բիտոլա) }} Ուշ միջնադարում հույն հոգևորականության կողմից Օխրիդի արքեպիսկոպոսների վրա ճնշումը հանգեցրեց կաթոլիկ եկեղեցու հետ երկու կարճատև միությունների՝ 1623 և 1661 թվականներին, որոնք երկուսն էլ փլուզվեցին իրենց կնքումից կարճ ժամանակ անց: [[Օսմանյան կայսրություն]]ը սկսեց թուլանալ 17-րդ դարում, և հենց այս ժամանակահատվածում է, որ կաթոլիկ կառույցները հնարավոր դարձան Մակեդոնիայում: 1656 թվականին Սկոպիեում հիմնադրվեց կաթոլիկ արքեպիսկոպոսություն։ 19-րդ դարի երկրորդ կեսին Սկոպիեի արքեպիսկոպոսությունը կազմում էր մոտ 11,000 կաթոլիկ, որոնց քահանաները պատրաստված էին [[Շկոդեր]]ի ճեմարանում: 1850-ականների վերջին Կոստանդնուպոլսի պատրիարքության իրավասության ներքո գտնվող բուլղարացիների շրջանում ուժեղացավ ազգային եկեղեցու Կոստանդնուպոլսից անկախացման, ինչպես նաև որոշ հոգևորականների և հավատացյալների շրջանում Հռոմի հետ միության հաստատման շարժումը: Մակեդոնիայում բնակչության մեծամասնությունը բուլղարներ էին, և այդ գործընթացները տեղի էին ունենում նաև այնտեղ: 1874 թվականին [[Կիլկիս|Կուկուշի]] եպիսկոպոս Նիլ Իզվորովը դիմեց Սուրբ Աթոռին՝ խնդրելով իրեն և նրա հոտին ընդունել Հռոմի հետ միության մեջ: Ի պատասխան՝ եպիսկոպոս Իզվորովը նշանակվեց Մակեդոնիայի բյուզանդական ծեսի կաթոլիկ արքեպիսկոպոս<ref name="ke">«Македония» //Католическая энциклопедия. Т.3. М.:2007. Ст. 30-36</ref>։ 1878 թվականի [[Ռուս-թուրքական պատերազմ (1877-1878)|պատերազմում]] Բուլղարիան անկախություն ձեռք բերեց, և նույնիսկ ավելի վաղ Բուլղարիայի ուղղափառ եկեղեցին հռչակեց իր ավտոկեֆալիան (չճանաչված Կոստանդնուպոլսի կողմից): Մակեդոնիայում բյուզանդական ծեսի քրիստոնյաների մեծ մասը վերադարձավ Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցուն. հավատացյալների մի փոքր խումբ մնաց հունական կաթոլիկության մեջ, որն այդ պահից սկսած սկսեց անկախ զարգանալ Մակեդոնիայում: 19-րդ դարի վերջին Մակեդոնիայում գործում էին երկու առաքելական վիկարիատներ՝ Կուկուշում՝ բյուզանդական ծեսի կաթոլիկների համար և Սկոպիեում՝ լատինական ծեսի կաթոլիկների համար։ [[Առաջին համաշխարհային պատերազմ]]ից հետո՝ 1918 թվականին, առանձին մակեդոնական հույն կաթոլիկ եկեղեցի ստեղծվեց որպես առաքելական էկզարխատ: 1924 թվականին էկզարխատը լուծարվեց, և Մակեդոնիայի հույն կաթոլիկները, ինչպես Հարավսլավիայի մյուս բոլոր հույն կաթոլիկները, դրվեցին թեմի ներքո, որի կենտրոնը Խորվաթիայի Կրիժևցի քաղաքում էր: Սկոպիեի լատինական արքեպիսկոպոսությունը 1924 թվականին իջեցվեց թեմի: 2001 թվականին՝ Մակեդոնիայի Հանրապետության անկախությունից հետո, Մակեդոնական հույն կաթոլիկ եկեղեցին վերականգնվեց որպես առաքելական էկզարխատ: Երկրի կաթոլիկ եկեղեցին կառուցվածքային առումով բաժանված է Սկոպիեի լատինական ծեսի թեմի և Հյուսիսային Մակեդոնիայի հույն կաթոլիկ առաքելական էկզարխիայի (Մակեդոնիայի հույն կաթոլիկ եկեղեցի): Չնայած երկու կառույցների անկախությանը, իրենց փոքրաթիվ անդամների պատճառով, դրանցից յուրաքանչյուրը գլխավորում է մեկ եպիսկոպոս, ներկայումս՝ եպիսկոպոս Կիրո Ստոյանովը: Սկոպիեի լատինական թեմը ենթակա է հարևան Բոսնիա և Հերցեգովինայի Վրհբոսնայի ([[Սարաևո]]) Մետրոպոլիտեն արքեպիսկոպոսությանը: == Տես նաև == * [[Բողոքականությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] * [[Իսլամը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Գրականություն == * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Белчовски |ссылка=https://books.google.com/books?id=lmiQAAAAMAAJ |автор=Белчовски, Јован |заглавие=Историските основи за автокефалноста на Македонската православна црква |год=1990 |язык=mk |место=Скопје}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Вуковић |ссылка=https://books.google.com/books?id=VBzkAAAAMAAJ |автор=Вуковић, Сава |заглавие=Српски јерарси од деветог до двадесетог века |год=1996 |язык=mk |место=Београд |издательство=Евро}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Димевски |ссылка=https://books.google.com/books?id=PL4fAQAAMAAJ |автор=Димевски, Славко |заглавие=Историја на Македонската православна црква |год=1989 |язык=mk |место=Скопје |издательство=Македонска книга}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Димитријевић |ссылка=https://books.google.com/books?id=C_9TAAAAYAAJ |автор=Димитријевић, Марко |заглавие=Српска православна црква 1920-1970 |год=1971 |часть=Српска црква под бугарском окупацијом |место=Београд |издательство=Свети архијерејски синод Српске православне цркве |страницы=211—216}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Ђурић |ссылка=http://books.google.com/books?id=i7lAAQAAIAAJ |автор=Ђурић, Вељко Ђ. |заглавие=Голгота Српске православне цркве 1941-1945 |год=1997 |язык=mk |место=Београд |издательство=Народна књига-Алфа}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Ђурић-Мишина |ссылка=http://books.google.com/books?id=GXMlAQAAIAAJ |автор=Ђурић-Мишина, Вељко |заглавие=Летопис Српске православне цркве 1946-1958. године: Време патријарха Гаврила (1946-1950) и Викентија (1950—1958) |год=2000 |язык=mk |место=Книн-Београд |издательство=Зора |том=1}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Ђурић-Мишина |ссылка=http://books.google.com/books?id=WBzZAAAAMAAJ |автор=Ђурић-Мишина, Вељко |заглавие=Летопис Српске православне цркве 1946-1958. године: Време патријарха Гаврила (1946-1950) и Викентија (1950—1958) |год=2001 |язык=mk |место=Книн-Београд |издательство=Зора |том=2}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Ђурић-Мишина |ссылка=http://books.google.com/books?id=i7lAAQAAIAAJ |автор=Ђурић-Мишина, Вељко |заглавие=Летопис Српске православне цркве 1946-1958. године: Време патријарха Гаврила (1946-1950) и Викентија (1950—1958) |год=2002 |язык=mk |место=Книн-Београд |издательство=Зора |том=3}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Ђурић-Мишина |автор=Ђурић-Мишина, Вељко |заглавие=Герман Ђорић - патријарх у обезбоженом времену |год=2012a |язык=mk |место=Београд |издательство=Манастир Сланци |том=1}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Ђурић-Мишина |автор=Ђурић-Мишина, Вељко |заглавие=Герман Ђорић - патријарх у обезбоженом времену |год=2012b |язык=mk |место=Београд |издательство=Манастир Сланци |том=2}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Илиевски |ссылка=https://books.google.com/books?id=TyocAAAAMAAJ |автор=Илиевски, Доне |заглавие=Автокефалноста на Македонската православна црква |год=1972 |язык=mk |место=Скопје |издательство=Нова Македонија}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Пузовић |ссылка=https://books.google.com/books?id=y4ssygAACAAJ |автор=Пузовић, Предраг |заглавие=Раскол у Српској православној цркви: Македонско црквено питање |год=1997 |язык=mk |место=Београд |издательство=Свети архијерејски синод Српске православне цркве}} * {{Ռուսերեն հոդված |ссылка=http://books.google.com/books?id=j2lpAAAAMAAJ |ref=Пузовић |автор=Пузовић, Предраг |заглавие=Раскол у Српској православној цркви - македонско црквено питање |год=1999 |язык=mk |издание=Вардарски зборник |том=1 |страницы=155—173}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Радић |ссылка=https://books.google.com/books?id=2EURAQAAIAAJ |автор=Радић, Радмила |заглавие=Држава и верске заједнице 1945-1970 |год=2002a |место=Београд |издательство=Институт за новију историју Србије |том=1}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Радић |ссылка=https://books.google.com/books?id=UiFAAQAAIAAJ |автор=Радић, Радмила |заглавие=Држава и верске заједнице 1945-1970 |год=2002b |место=Београд |издательство=Институт за новију историју Србије |том=2}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Радић |ссылка=https://books.google.com/books?id=g2WQAAAAMAAJ |автор=Радић, Радмила |заглавие=Живот у временима: Гаврило Дожић 1881-1950 |год=2006 |язык=mk |место=Београд |издательство=Институт за новију историју Србије}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Slijepčević |ссылка=http://books.google.com/books?id=pi0xAAAAIAAJ |автор=Slijepčević, Đoko M. |заглавие=The Macedonian Question: The Struggle for Southern Serbia |год=1958 |язык=en |место=Chicago |издательство=The American Institute for Balkan Affairs}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Слијепчевић |ссылка=http://books.google.com/books?id=fzQcAAAAMAAJ |автор=Слијепчевић, Ђоко М. |заглавие=Македонско црквено питање |год=1969 |место=Минхен |издательство=Искра}} * {{Ռուսերեն գիրք |ref=Слијепчевић |ссылка=http://books.google.com/books?id=I7NrAAAAIAAJ |автор=Слијепчевић, Ђоко М. |заглавие=Историја Српске православне цркве |год=1986 |место=Келн |издательство=Искра |том=3}} * ''Николай (Трайковский), игумен.'' Русские монахи в Македонии. — Скопье, 2012 == Արտաքին հղումներ == * [http://www.patriarchia.ru/db/text/27203.html История Православной церкви в Македонии: основные вехи] {{Wayback|url=http://www.patriarchia.ru/db/text/27203.html |date=20091018054138 }} * [https://web.archive.org/web/20140710182744/http://radonezh.ru/analytic/9177.html Современные гонения на православных в Македонии (Юрий Максимов)] {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] jatw4u7eloo1alipdva2be6w4i6vlyi 1 1324025 10722222 2026-04-08T14:56:33Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{ԹՀ|ru|Христианство в Северной Македонии}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Հյուսիսային Մակեդոնիա|մասնակից=Խմբագրող}}»: 10722222 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ|ru|Христианство в Северной Македонии}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Հյուսիսային Մակեդոնիա|մասնակից=Խմբագրող}} 0d40aeofq073hg2ahrht4brk5qaof48 0 1324026 10722224 2026-04-08T15:06:42Z Ապատ63 36683 Նոր էջ «[[Պատկեր:Malnazar_-_Decorated_Incipit_Page_-_Google_Art_Project.jpg|մինի|510x510փքս|[[Մալնազար|Մալնազարի]] Աստվածաշնչի հայկական պատկերազարդ ձեռագրի օրինակ՝ հայտնաբերված Իրանի [[Սպահան]] քաղաքի հայկական [[Նոր Ջուղա]] թաղամասում, 1637 թվականին։ Էջը շրջանակված է կամարով՝ նրբորեն զարդարված երևակայ...»: 10722224 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Malnazar_-_Decorated_Incipit_Page_-_Google_Art_Project.jpg|մինի|510x510փքս|[[Մալնազար|Մալնազարի]] Աստվածաշնչի հայկական պատկերազարդ ձեռագրի օրինակ՝ հայտնաբերված Իրանի [[Սպահան]] քաղաքի հայկական [[Նոր Ջուղա]] թաղամասում, 1637 թվականին։ Էջը շրջանակված է կամարով՝ նրբորեն զարդարված երևակայական կենդանիներով, սիրամարգերով, աքաղաղներով, բույսերով, իսկ առաջին կանոնական աղյուսակի համար՝ [[Եվսեբիոս Կեսարացի|Եվսեբիոս Կեսարացու]] փոքրիկ դիմանկարն է, որը կանոնական աղյուսակները մշակել է 300-ական թվականներին ([[Փոլ Գեթիի թանգարան|Գեթիի թանգարան]]){{ref+|Մանրկարիչներ Մալնազարը և Աղաբիրը շքեղորեն զարդարել են այս գիրքը Հին Կտակարանի տեսարաններով, ինչպիսիք են Աշխարհի արարումը, և չորս ավետարանիչների դիմանկարներով (Մատթեոս, Մարկոս, Ղուկաս և Հովհաննես): Նրանք նաև ներառել են վեց մանրամասն զարդարված կանոնական աղյուսակների հավաքածու, որոնք օգնում են ընթերցողին խաչաձև հղումներ կատարել նույն պատմությանը չորս Ավետարաններից մեկից ավելիում: Էջը Մալնազարի Աստուածաշնչից է (Նոր Ջուղա, 1637, Գեթիի թանգարան)։|Ն}}<ref>{{Cite web |title=Bible (The J. Paul Getty Museum Collection) |url=https://www.getty.edu/art/collection/object/103RTM |access-date=2026-04-08 |website=The J. Paul Getty Museum Collection |language=en}}</ref>]] '''Մանրանկարչական ձեռագիր''' կամ '''ծաղկած ձեռագիր,''' բուսական նախշերով, «ծաղիկներով» զարդարված կարևոր [[ձեռագիր]], որի տեքստը նկարազարդարված է եզրագծերով և [[Մանրանկարչություն|մանրանկարչական նկարազարդումներով]]: [[Կաթոլիկ եկեղեցի|Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցում]] հաճախ օգտագործվել է աղոթքների և ծիսական գրքերի, ինչպիսիք են [[սաղմոսարան|սաղմոսները]] և արքունական գրականությունը, համար, այս սովորությունը շարունակվել է աշխարհիկ տեքստերում 13-րդ դարից սկսած և սովորաբար ներառում է հռչակագրեր, գրանցված օրինագծեր, [[Իրավունք|օրենքներ]], հրովարտակներ, [[Չարտեր|կանոնադրություններ]], գույքացուցակներ, անվանաթղթեր և այլ [[գործ|փաստաթղթեր]]<ref name="Kauffmann2018">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref><ref>{{Cite book |last=Berenbeim |first=Jessica |title=Art of documentation: documents and visual culture in medieval England |date=2015 |publisher=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |isbn=978-0-88844-194-2 |series=Text, image, context |location=Toronto}}</ref>։ Ամենավաղ պահպանված նկարազարդ ձեռագրերը փոքրաթիվ են, ստեղծվել են [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ շրջանում]] և թվագրվում են մ.թ. 400-600 թվականներին: Օրինակներից են Վերգիլիոս Ռոմանոսի, Վերգիլիոս Վատիկանոսի և Ռոսանոյի Ավետարանները<ref>{{Cite book |last=Weitzmann |first=Kurt |title=Late Antique and Early Christian book illumination |date=1977 |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-2243-0 |location=London}}</ref>։ Պահպանված ձեռագրերի մեծ մասը [[Միջնադար|միջնադարից]] է, չնայած շատերը պահպանվել են [[Վերածնունդ|Վերածննդի դարաշրջանից]]: Որոշ առումով իսլամական ձեռագրերը նույնպես կարելի է անվանել մանրանկարչական, և նրանք օգտագործում են էապես նույն տեխնիկան, ի տարբերություն Հեռավոր Արևելքի և Մեզոամերիկյան ձեռագրերի, որոնք նկարագրվում են որպես ''գեղանկարչական''<ref>{{Cite journal |last=Laura Sînziana Cuciuc Romanescu |date=2020 |title=ILLUMINATED PAGES. A MIDDLE AGES TRIP IN THE FIELD OF COLOR |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=941065 |journal=Revista Rom&#226;nă de Studii Eurasiatice |language=English |volume=16 |issue=1–2 |pages=7–18 |issn=1841-477X}}</ref>։ [[Պատկեր:Cantoral-san-millan-256.jpg|մինի|276x276փքս|Համաշխարհային ժառանգության վայր [[Սան Միլիան դե լա Կոգոլիա]] ([[Լա Ռիոխա (Իսպանիա)|Լա Ռիոխա]], [[Իսպանիա]]) վանքի երգչախմբային Հսկա գրքեր]] Ձեռագրերի մեծ մասը, ծաղկած, թե ոչ, գրվել են [[Մագաղաթ|մագաղաթի]] վրա մինչև մ.թ.ա. 2-րդ դարը<ref>{{Citation |last=Herodotus |title=Histories |date=1998-03-05 |work=Oxford World's Classics: Herodotus: The Histories |editor-last=Waterfield |editor-first=Robin |editor-last2=Dewald |editor-first2=Carolyn |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00271233 |access-date=2024-12-12 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oseo/instance.00271233 |isbn=978-0-19-953566-8 |url-access=subscription}}</ref>՝ մինչև [[Պերգամոն|Պերգամոնի]] թագավոր [[Եվմենոս II|Եվմենես]] II-ը, ենթադրաբար, ներմուծել է ավելի նուրբ մագաղթային նյութ՝ վելլում (Vellum, մոմաթուղթ), որը պատրաստվել է հորթի ձգված կաշվից։ Սա աստիճանաբար դարձել է շքեղ ծաղկեցրած ձեռագրերի չափանիշը<ref name="Davenport 1912 245–251">{{Cite journal |last=Davenport |first=Cyril |date=1912 |title=Illuminated Manuscripts |url=https://www.jstor.org/stable/41339989 |journal=Journal of the Royal Society of Arts |volume=60 |issue=3087 |pages=245–251 |issn=0035-9114 |jstor=41339989}}</ref>, չնայած ժամանակակից գիտնականները հաճախ դժվարությամբ են տարբերակում մագաղաթը վելլումից․ դրանց ստեղծման համար կարող էին օգտագործվել տարբեր կենդանիների կաշիներ։ Այնուհետև ձեռագրերի նկարազարդ էջերից սովորաբար կազմվել են [[Կոդեքս (գիրք)|կոդեքսներ]]՝ ժամանակակից գրքերի ձևաչափով, չնայած երբեմն տարբեր պատճառներով օգտագործվել է ավելի հին՝ [[Թղթագլան|գլանաձև]] ձևաչափը։ Ոչ մեծ քանակի ծաղկած ձեռագրերի հատվածներ պահպանվել են նաև [[Պապիրուս|պապիրուսի]] վրա։ Գրքերը տատանվել են ժամանակակից փափուկ կազմով գրքերի փոքր չափերից, ինչպիսին է գրպանի ավետարանը, մինչև շատ մեծ՝ [[Հսկա գրքեր]], ինչպիսիք են երգչախմբերի համար նախատեսված գրքերը և [[Ատլանտյան Աստվածաշնչեր|Ատլանտյան Աստվածաշնչերը]], որոնց տեղափոխման համար պահանջել է մեկից ավելի մարդ<ref name="DeHamel2001">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>։ Թղթե ձեռագրերը հայտնվել են ուշ միջնադարում: Անսովոր վաղ գրված՝ 11-րդ դարի սկզբի թղթե ձեռագիր է [[Իտալիա|Իտալիայի]] [[Բենեդիկտյան միաբանություն|Բենեդիկտյան միաբանության]] Սանտո Դոմինգո դե Սիլոս աբբայության գրադարանում գտնվող «Սիլոսի պատարագամատյան» (Missal of Silos) ձեռագիրը, որը քրիստոնեական է և համարվում է, որ գրվել է թղթի արտադրության [[Ալ-Անդալուս|Ալ-Անդալուսի]] մուսուլմանական կենտրոնում: Թղթի վրա տեքստային ձեռագրերը գնալով ավելի տարածված են դարձել, բայց ավելի թանկարժեք մագաղաթը հիմնականում օգտագործվել է մանրանկարչական ձեռագրերի համար մինչև այդ ժամանակաշրջանի ավարտը: Սկզբնական տեքստային տպագիր գրքերում տեղեր են թողնվել կարմիր տեքստի համար, որոնք հայտնի են որպես ռուբրիկներ։ Դրանք մանրանկարչական նկարազարդումների և [[Սկզբնագիր|սկզբնագրերի]] ծաղկման համար են նախատեսվել, որոնք բոլորը տեքստի ավարտից հետո են ավելացվել ձեռքով: Եզրագծերում արված նկարները (հայտնի են որպես մարգինալիաներ) նաև թույլ էին տալիս գրագիրներին ավելացնել իրենց սեփական նշումները, դիագրամները, թարգմանությունները և նույնիսկ զավեշտական տարրերը<ref name="Brown2018">{{Cite book |last=Brown |first=Michelle Patricia |title=Understanding illuminated manuscripts: a guide to technical terms |last2=Teviotdale |first2=Elizabeth Cover |last3=Turner |first3=Nancy K. |date=2018 |publisher=The J. Paul Getty Museum |isbn=978-1-60606-578-5 |location=Los Angeles}}</ref>։ Տպագրության ներդրումն արագորեն հանգեցրել է մանրանկարչությամբ գիրքը ծաղկելու անկմանը: Մանրանկարչական ձեռագրերը շարունակվել են արտադրվել 16-րդ դարի սկզբին, բայց շատ ավելի փոքր քանակությամբ, հիմնականում շատ հարուստների համար: Դրանք միջնադարից պահպանված ամենատարածված իրերից են, որոնցից հազարավորներն են պահպանվել: Դրանք նաև միջնադարյան գեղանկարչության լավագույն պահպանված նմուշներն են և լավագույնս պահպանվածները: Իրոք, շատ տարածքների և ժամանակաշրջանների համար դրանք գեղանկարչության միակ պահպանված օրինակներն են: == Պատմություն == [[Պատկեր:Master_of_the_Boston_City_of_God_-_Book_of_Hours_(Use_of_Utrecht)-_fol._63r,_Initial_with_Holy_Trinity_-_1998.124.63.a_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|մինի|327x327փքս|Ժամագրքի 63-րդ էջը (օգտագործվել է [[Ուտրեխտի մայր տաճար|Ուտրեխտում]] օգտագործումը), տպագրվել է մոտ 1460–1465 թվականներին, ընդհանուր չափսերը՝ 59 × 116 մմ, գտնվում է [[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան|Քլիվլենդի արվեստի թանգարանում]] ([[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդ]], [[Օհայո]], ԱՄՆ)]] === Լատինական Եվրոպա === [[Արվեստի պատմություն|Արվեստի պատմաբանները]] մանրանկարչական ձեռագրերը դասակարգում են ըստ պատմական ժամանակաշրջանների և տեսակների, ներառյալ (բայց չսահմանափակվելով դրանով) [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ]], [[Կղզային արվեստ|կղզային]], [[Կարոլինգյան արվեստ|կարոլինգյան]], [[Օտտոնյան արվեստ|օտտոնյան]], [[Ռոմանական արվեստ|ռոմանական]], [[Գոթիկա|գոթական]] և [[Վերածննդի կերպարվեստ|վերածննդի ձեռագրերը]]: Կան մի քանի օրինակներ ավելի ուշ շրջաններից: Ծանր և հարուստ մանրանկարչական գրքերը երբեմն եկեղեցական համատեքստերում հայտնի են որպես «ցուցադրական գրքեր» կամ «շքեղ ձեռագրեր», հատկապես եթե դրանք աշխարհիկ ստեղծագործություններ են: Առաջին հազարամյակում դրանք, ամենայն հավանականությամբ, Ավետարանական գրքեր են եղել, ինչպիսիք են Լինդիսֆարնի Ավետարանները և Քելսի գիրքը: Քելսի գիրքն [[Անգլոսֆերա|անգլոսֆերայում]] ամենատարածված մանրանկարչական ձեռագիրն է և հայտնի է իր ''կղզային'' ''արվեստի'' [[Ոճ (գեղարվեստական)|ոճով]] ձևավորմամբ<ref>{{Cite web |last=Mark |first=Joshua J. |date=30 January 2018 |title=Book of Kells |url=https://www.worldhistory.org/Book_of_Kells/ |access-date=2024-04-12 |website=World History Encyclopedia |language=en}}</ref>։ Ռոմանական և գոթական ժամանակաշրջաններում ստեղծվել են բազմաթիվ մեծ մանրանկարչական ամբողջական [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչեր]]: Դրանցից ամենամեծ պահպանված օրինակը Շվեդիայում գտնվող «<nowiki/>[[Կոդեքս Գիգաս|Գիգասի կոդեքսն»]] է. այն այնքան մեծ է, որ այն բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է երեք գրադարանավար: Ռոմանական ժամանակաշրջանում և դրանից հետո հայտնվել են այլ մանրանկարչական ծիսական գրքեր։ Դրանց թվում են [[Սաղմոսարան|սաղմոսարանի]] գրքերը, որոնք սովորաբար պարունակում են բոլոր 150 կանոնական [[Սաղմոս|սաղմոսները]]<ref>{{Cite web |title=The Psalter as Scripture - Response - Seattle Pacific University |url=https://spu.edu/depts/uc/response/new/2013-autumn/bible-theology/the-psalter-as-scripture.asp |access-date=2024-04-12 |website=spu.edu}}</ref>, և աշխարհիկ մարդկանց համար նախատեսված փոքր, անձնական աղոթագրքեր, որոնք հայտնի էին որպես ժամագրքեր և որոնք մարդու օրը բաժանում էին աղոթքի ութ ժամի<ref>{{Cite web |last=Stein |first=Authors: Wendy A. |date=June 2017 |title=The Book of Hours: A Medieval Bestseller {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/hour/hd_hour.htm |access-date=2024-04-12 |website=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |language=en}}</ref>։ Սրանք հաճախ շքեղորեն ծաղկեցվել են մանրանկարներով, զարդարված ոսկեզօծ սկզբնատառերով և ծաղկային եզրագծերով։ Դրանք թանկարժեք գրքեր են և, հետևաբար, պատկանել են միայն հարուստ հովանավորներին, հաճախ կանանց։ Քանի որ բարձր միջնադարում ձեռագրերի արտադրությունը վանքերից տեղափոխվել է պետական հատված, նկարազարդ գրքերը սկսել են արտացոլել աշխարհիկ շահերը<ref name="Kauffmann20182">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>։ Դրանց թվում էին կարճ պատմվածքներ, սրբերի մասին լեգենդներ, ասպետության մասին պատմություններ, դիցաբանական պատմություններ և նույնիսկ քրեական, սոցիալական կամ հրաշալի իրադարձությունների մասին պատմություններ։ Դրանցից մի քանիսը նաև ազատորեն օգտագործվել են պատմողների և շրջիկ դերասանների կողմից՝ իրենց պիեսները հիմնավորելու համար։ Ժամանակի ամենատարածված աշխարհիկ տեքստերից են [[Բեսթիարիում|բեստիարիաները]]։ Այս գրքերը պարունակում են տարբեր կենդանիների՝ իրական և հորինված, նկարազարդ պատկերներ և հաճախ կենտրոնանում են դրանց կրոնական խորհրդանիշի և նշանակության վրա, քանի որ հետդասական Եվրոպայում լայնորեն տարածված է եղել այն համոզմունքը, որ կենդանիները և Երկրի վրա գտնվող մյուս բոլոր օրգանիզմները Աստծո դրսևորումներ են։ Այս ձեռագրերը ծառայել են որպես հոգևոր ուղեցույց և զվարճանք միջնադարի բանվոր դասի համար<ref>{{Cite web |title=Book of Beasts |url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/bestiary/inner.html |access-date=2024-04-17 |website=Getty Museum |agency=Conservation Research Foundation Museum}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Medieval Bestiary |url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/britannia/anglo-saxon/flowers/bestiary.html |access-date=2024-04-17 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>։ Գոթական շրջանը, որն ընդհանուր առմամբ նշանավորվել է մանրանկարչական գրքերի արտադրության աճով, նաև ավելի շատ աշխարհիկ ստեղծագործություններով, ինչպիսիք են մանրանկարչությամբ նկարազարդված [[Տարեգրություն|տարեգրությունները]] և գրական ստեղծագործությունները։ Հարուստ մարդիկ սկսել են ստեղծել անձնական գրադարաններ. Ֆիլիպ I-ը, հավանաբար, իր ժամանակի ամենամեծ անձնական գրադարանն է ունեցել 15-րդ դարի կեսերին, որը, ըստ գնահատականների, կազմված է եղել մոտ 600 մանրանկարչական ձեռագրերից, այն դեպքում, երբ նրա մի շարք ընկերներ և ազգականներ ունեցել են ընդամենը մի քանի տասնյակ։ Սակայն հարուստ հովանավորները կարող էին ունենալ անձնական աղոթագրքեր, որոնք հատուկ պատրաստվել են իրենց համար, սովորաբար հարուստ մանրանկարչական պատկերազարդմամբ «ժամագրքերի» տեսքով, որոնք պարունակում էին աղոթքներ՝ ըստ [[Քրիստոնեական տոներ|պատարագի օրվա]] տարբեր ժամանակների համապատասխան։ Ամենահայտնի օրինակներիցէ ֆրանսիացի արքայազնի համար գրված «Բերիի դքսի հոյակապ ժամագիրքը» ({{Lang|fr|2=[https://commons.wikimedia.org/wiki/Tr%C3%A8s_Riches_Heures_du_Duc_de_Berry?st_source=ai_mode Très Riches Heures du Duc de Berry]}})» 15-րդ դարի գիրքը։ [[Պատկեր:Books_in_the_monastery_museum_(5494269533).jpg|մինի|275x275փքս|Մանրանկարչական ձեռագրեր, որոնք պահվում են 16-րդ դարի [[Եթովպական ուղղափառ եկեղեցի|եթովպական ուղղափառ եկեղեցում]] Ուրա Կիդանե Մեհրեթում (Զեգե թերակղզում, [[Թանա|Թանա լիճում]], [[Եթովպիա|Եթովպիա)]]]] Մինչև 12-րդ դարը ձեռագրերի մեծ մասը տպագրվել է վանքերում՝ գրադարանին ավելացնելու կամ հարուստ հովանավորից կանխավճարով պատվեր ստանալուց հետո: Ավելի մեծ վանքերը հաճախ առանձին տարածքներ են ունեցել ձեռագրերի արտադրության մեջ մասնագիտացած [[Ճգնավոր|վանականների]] համար, որոնք կոչվել են [[գրչատուն]]: <ref>{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=Grove Art Online |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1-884446-05-4 |location=Oxford |language=en |chapter=Scriptorium |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t077202 |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:246f3a57-cf61-41d2-bf6e-c067179ffe36}}</ref> Գրչատան պատերի ներսում անհատականացված տարածքներ է տրամադրվել վանականին, որտեղ նա կարող էր նստել և աշխատել ձեռագրի վրա, այլ հոգևոր եղբայրների խանգարելուց հեռու: Գրչատան բացակայության դեպքում «գրքերիը պատճենելու համար հատկացվում էին առանձին փոքրիկ սենյակներ. դրանք տեղակայված էին այնպես, որ յուրաքանչյուր գրագիր ուներ իր համար պատուհան, որը բացվում էր դեպի վանքի մուտքը»<ref name="Putnam">{{Cite book |last=Putnam |first=George Haven |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/000775616 |title=Books and their makers during the Middle Ages: A study of the conditions of the production and distribution of literature from the fall of the Roman Empire to the close of the seventeenth century |date=1897 |publisher=Putnam |location=London}}</ref>։ 14-րդ դարում սկրիպտորիայում գրող վանականների [[Շրջանց սրահ|վանքերը]] գրեթե ամբողջությամբ զիջել են առևտրային քաղաքային սկրիպտորիաներին, հատկապես Փարիզում, Հռոմում և Նիդեռլանդներում<ref name="DeHamel20012">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>: Չնայած նկարազարդ ձեռագրեր ստեղծելու գործընթացը փոխություն չի կրել, բայց վանքերից առևտրային վայրեր անցումը արմատական քայլ է դարձել: Ձեռագրերի պահանջարկը այնքան է աճել, որ վանական գրադարաններում սկսել են աշխատանքի ընդունել աշխարհիկ գրիչների և մանրանկարիչների<ref name="Kauffmann20183">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>: Այս անհատները հաճախ ապրել են վանքի մոտ և երբեմն հագնվել են որպես վանականներ՝ վանք մուտք գործելիս, բայց օրվա վերջում նրանց թույլատրվել է դուրս գալ: Մանրանկարիչները հաճախ հայտնի են եղել և հարգանքի են արժանացել, և նրանցից շատերի ինքնության մասին տեղեկություններ են պահպանվել: [[Պատկեր:Képes_krónika_első_lapja.jpg|մինի|400x400փքս|''Chronicon Pictum'', [[Լյուդովիկ Մեծ|Հունգարիայի թագավոր Լյուդովիկոս Մեծի]] արքունիքի «Պայծառազարդ տարեգրությունը»՝ 1358 թվականից]] === Հունական Եվրոպա և իսլամական աշխարհ === == Նշումներ == {{ծանցանկ|group="Ն"}} hyggsk53qlvkmszj3dzkt5gza15nq8b 10722225 10722224 2026-04-08T15:07:19Z Ապատ63 36683 /* Նշումներ */ 10722225 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Malnazar_-_Decorated_Incipit_Page_-_Google_Art_Project.jpg|մինի|510x510փքս|[[Մալնազար|Մալնազարի]] Աստվածաշնչի հայկական պատկերազարդ ձեռագրի օրինակ՝ հայտնաբերված Իրանի [[Սպահան]] քաղաքի հայկական [[Նոր Ջուղա]] թաղամասում, 1637 թվականին։ Էջը շրջանակված է կամարով՝ նրբորեն զարդարված երևակայական կենդանիներով, սիրամարգերով, աքաղաղներով, բույսերով, իսկ առաջին կանոնական աղյուսակի համար՝ [[Եվսեբիոս Կեսարացի|Եվսեբիոս Կեսարացու]] փոքրիկ դիմանկարն է, որը կանոնական աղյուսակները մշակել է 300-ական թվականներին ([[Փոլ Գեթիի թանգարան|Գեթիի թանգարան]]){{ref+|Մանրկարիչներ Մալնազարը և Աղաբիրը շքեղորեն զարդարել են այս գիրքը Հին Կտակարանի տեսարաններով, ինչպիսիք են Աշխարհի արարումը, և չորս ավետարանիչների դիմանկարներով (Մատթեոս, Մարկոս, Ղուկաս և Հովհաննես): Նրանք նաև ներառել են վեց մանրամասն զարդարված կանոնական աղյուսակների հավաքածու, որոնք օգնում են ընթերցողին խաչաձև հղումներ կատարել նույն պատմությանը չորս Ավետարաններից մեկից ավելիում: Էջը Մալնազարի Աստուածաշնչից է (Նոր Ջուղա, 1637, Գեթիի թանգարան)։|Ն}}<ref>{{Cite web |title=Bible (The J. Paul Getty Museum Collection) |url=https://www.getty.edu/art/collection/object/103RTM |access-date=2026-04-08 |website=The J. Paul Getty Museum Collection |language=en}}</ref>]] '''Մանրանկարչական ձեռագիր''' կամ '''ծաղկած ձեռագիր,''' բուսական նախշերով, «ծաղիկներով» զարդարված կարևոր [[ձեռագիր]], որի տեքստը նկարազարդարված է եզրագծերով և [[Մանրանկարչություն|մանրանկարչական նկարազարդումներով]]: [[Կաթոլիկ եկեղեցի|Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցում]] հաճախ օգտագործվել է աղոթքների և ծիսական գրքերի, ինչպիսիք են [[սաղմոսարան|սաղմոսները]] և արքունական գրականությունը, համար, այս սովորությունը շարունակվել է աշխարհիկ տեքստերում 13-րդ դարից սկսած և սովորաբար ներառում է հռչակագրեր, գրանցված օրինագծեր, [[Իրավունք|օրենքներ]], հրովարտակներ, [[Չարտեր|կանոնադրություններ]], գույքացուցակներ, անվանաթղթեր և այլ [[գործ|փաստաթղթեր]]<ref name="Kauffmann2018">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref><ref>{{Cite book |last=Berenbeim |first=Jessica |title=Art of documentation: documents and visual culture in medieval England |date=2015 |publisher=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |isbn=978-0-88844-194-2 |series=Text, image, context |location=Toronto}}</ref>։ Ամենավաղ պահպանված նկարազարդ ձեռագրերը փոքրաթիվ են, ստեղծվել են [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ շրջանում]] և թվագրվում են մ.թ. 400-600 թվականներին: Օրինակներից են Վերգիլիոս Ռոմանոսի, Վերգիլիոս Վատիկանոսի և Ռոսանոյի Ավետարանները<ref>{{Cite book |last=Weitzmann |first=Kurt |title=Late Antique and Early Christian book illumination |date=1977 |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-2243-0 |location=London}}</ref>։ Պահպանված ձեռագրերի մեծ մասը [[Միջնադար|միջնադարից]] է, չնայած շատերը պահպանվել են [[Վերածնունդ|Վերածննդի դարաշրջանից]]: Որոշ առումով իսլամական ձեռագրերը նույնպես կարելի է անվանել մանրանկարչական, և նրանք օգտագործում են էապես նույն տեխնիկան, ի տարբերություն Հեռավոր Արևելքի և Մեզոամերիկյան ձեռագրերի, որոնք նկարագրվում են որպես ''գեղանկարչական''<ref>{{Cite journal |last=Laura Sînziana Cuciuc Romanescu |date=2020 |title=ILLUMINATED PAGES. A MIDDLE AGES TRIP IN THE FIELD OF COLOR |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=941065 |journal=Revista Rom&#226;nă de Studii Eurasiatice |language=English |volume=16 |issue=1–2 |pages=7–18 |issn=1841-477X}}</ref>։ [[Պատկեր:Cantoral-san-millan-256.jpg|մինի|276x276փքս|Համաշխարհային ժառանգության վայր [[Սան Միլիան դե լա Կոգոլիա]] ([[Լա Ռիոխա (Իսպանիա)|Լա Ռիոխա]], [[Իսպանիա]]) վանքի երգչախմբային Հսկա գրքեր]] Ձեռագրերի մեծ մասը, ծաղկած, թե ոչ, գրվել են [[Մագաղաթ|մագաղաթի]] վրա մինչև մ.թ.ա. 2-րդ դարը<ref>{{Citation |last=Herodotus |title=Histories |date=1998-03-05 |work=Oxford World's Classics: Herodotus: The Histories |editor-last=Waterfield |editor-first=Robin |editor-last2=Dewald |editor-first2=Carolyn |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00271233 |access-date=2024-12-12 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oseo/instance.00271233 |isbn=978-0-19-953566-8 |url-access=subscription}}</ref>՝ մինչև [[Պերգամոն|Պերգամոնի]] թագավոր [[Եվմենոս II|Եվմենես]] II-ը, ենթադրաբար, ներմուծել է ավելի նուրբ մագաղթային նյութ՝ վելլում (Vellum, մոմաթուղթ), որը պատրաստվել է հորթի ձգված կաշվից։ Սա աստիճանաբար դարձել է շքեղ ծաղկեցրած ձեռագրերի չափանիշը<ref name="Davenport 1912 245–251">{{Cite journal |last=Davenport |first=Cyril |date=1912 |title=Illuminated Manuscripts |url=https://www.jstor.org/stable/41339989 |journal=Journal of the Royal Society of Arts |volume=60 |issue=3087 |pages=245–251 |issn=0035-9114 |jstor=41339989}}</ref>, չնայած ժամանակակից գիտնականները հաճախ դժվարությամբ են տարբերակում մագաղաթը վելլումից․ դրանց ստեղծման համար կարող էին օգտագործվել տարբեր կենդանիների կաշիներ։ Այնուհետև ձեռագրերի նկարազարդ էջերից սովորաբար կազմվել են [[Կոդեքս (գիրք)|կոդեքսներ]]՝ ժամանակակից գրքերի ձևաչափով, չնայած երբեմն տարբեր պատճառներով օգտագործվել է ավելի հին՝ [[Թղթագլան|գլանաձև]] ձևաչափը։ Ոչ մեծ քանակի ծաղկած ձեռագրերի հատվածներ պահպանվել են նաև [[Պապիրուս|պապիրուսի]] վրա։ Գրքերը տատանվել են ժամանակակից փափուկ կազմով գրքերի փոքր չափերից, ինչպիսին է գրպանի ավետարանը, մինչև շատ մեծ՝ [[Հսկա գրքեր]], ինչպիսիք են երգչախմբերի համար նախատեսված գրքերը և [[Ատլանտյան Աստվածաշնչեր|Ատլանտյան Աստվածաշնչերը]], որոնց տեղափոխման համար պահանջել է մեկից ավելի մարդ<ref name="DeHamel2001">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>։ Թղթե ձեռագրերը հայտնվել են ուշ միջնադարում: Անսովոր վաղ գրված՝ 11-րդ դարի սկզբի թղթե ձեռագիր է [[Իտալիա|Իտալիայի]] [[Բենեդիկտյան միաբանություն|Բենեդիկտյան միաբանության]] Սանտո Դոմինգո դե Սիլոս աբբայության գրադարանում գտնվող «Սիլոսի պատարագամատյան» (Missal of Silos) ձեռագիրը, որը քրիստոնեական է և համարվում է, որ գրվել է թղթի արտադրության [[Ալ-Անդալուս|Ալ-Անդալուսի]] մուսուլմանական կենտրոնում: Թղթի վրա տեքստային ձեռագրերը գնալով ավելի տարածված են դարձել, բայց ավելի թանկարժեք մագաղաթը հիմնականում օգտագործվել է մանրանկարչական ձեռագրերի համար մինչև այդ ժամանակաշրջանի ավարտը: Սկզբնական տեքստային տպագիր գրքերում տեղեր են թողնվել կարմիր տեքստի համար, որոնք հայտնի են որպես ռուբրիկներ։ Դրանք մանրանկարչական նկարազարդումների և [[Սկզբնագիր|սկզբնագրերի]] ծաղկման համար են նախատեսվել, որոնք բոլորը տեքստի ավարտից հետո են ավելացվել ձեռքով: Եզրագծերում արված նկարները (հայտնի են որպես մարգինալիաներ) նաև թույլ էին տալիս գրագիրներին ավելացնել իրենց սեփական նշումները, դիագրամները, թարգմանությունները և նույնիսկ զավեշտական տարրերը<ref name="Brown2018">{{Cite book |last=Brown |first=Michelle Patricia |title=Understanding illuminated manuscripts: a guide to technical terms |last2=Teviotdale |first2=Elizabeth Cover |last3=Turner |first3=Nancy K. |date=2018 |publisher=The J. Paul Getty Museum |isbn=978-1-60606-578-5 |location=Los Angeles}}</ref>։ Տպագրության ներդրումն արագորեն հանգեցրել է մանրանկարչությամբ գիրքը ծաղկելու անկմանը: Մանրանկարչական ձեռագրերը շարունակվել են արտադրվել 16-րդ դարի սկզբին, բայց շատ ավելի փոքր քանակությամբ, հիմնականում շատ հարուստների համար: Դրանք միջնադարից պահպանված ամենատարածված իրերից են, որոնցից հազարավորներն են պահպանվել: Դրանք նաև միջնադարյան գեղանկարչության լավագույն պահպանված նմուշներն են և լավագույնս պահպանվածները: Իրոք, շատ տարածքների և ժամանակաշրջանների համար դրանք գեղանկարչության միակ պահպանված օրինակներն են: == Պատմություն == [[Պատկեր:Master_of_the_Boston_City_of_God_-_Book_of_Hours_(Use_of_Utrecht)-_fol._63r,_Initial_with_Holy_Trinity_-_1998.124.63.a_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|մինի|327x327փքս|Ժամագրքի 63-րդ էջը (օգտագործվել է [[Ուտրեխտի մայր տաճար|Ուտրեխտում]] օգտագործումը), տպագրվել է մոտ 1460–1465 թվականներին, ընդհանուր չափսերը՝ 59 × 116 մմ, գտնվում է [[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան|Քլիվլենդի արվեստի թանգարանում]] ([[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդ]], [[Օհայո]], ԱՄՆ)]] === Լատինական Եվրոպա === [[Արվեստի պատմություն|Արվեստի պատմաբանները]] մանրանկարչական ձեռագրերը դասակարգում են ըստ պատմական ժամանակաշրջանների և տեսակների, ներառյալ (բայց չսահմանափակվելով դրանով) [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ]], [[Կղզային արվեստ|կղզային]], [[Կարոլինգյան արվեստ|կարոլինգյան]], [[Օտտոնյան արվեստ|օտտոնյան]], [[Ռոմանական արվեստ|ռոմանական]], [[Գոթիկա|գոթական]] և [[Վերածննդի կերպարվեստ|վերածննդի ձեռագրերը]]: Կան մի քանի օրինակներ ավելի ուշ շրջաններից: Ծանր և հարուստ մանրանկարչական գրքերը երբեմն եկեղեցական համատեքստերում հայտնի են որպես «ցուցադրական գրքեր» կամ «շքեղ ձեռագրեր», հատկապես եթե դրանք աշխարհիկ ստեղծագործություններ են: Առաջին հազարամյակում դրանք, ամենայն հավանականությամբ, Ավետարանական գրքեր են եղել, ինչպիսիք են Լինդիսֆարնի Ավետարանները և Քելսի գիրքը: Քելսի գիրքն [[Անգլոսֆերա|անգլոսֆերայում]] ամենատարածված մանրանկարչական ձեռագիրն է և հայտնի է իր ''կղզային'' ''արվեստի'' [[Ոճ (գեղարվեստական)|ոճով]] ձևավորմամբ<ref>{{Cite web |last=Mark |first=Joshua J. |date=30 January 2018 |title=Book of Kells |url=https://www.worldhistory.org/Book_of_Kells/ |access-date=2024-04-12 |website=World History Encyclopedia |language=en}}</ref>։ Ռոմանական և գոթական ժամանակաշրջաններում ստեղծվել են բազմաթիվ մեծ մանրանկարչական ամբողջական [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչեր]]: Դրանցից ամենամեծ պահպանված օրինակը Շվեդիայում գտնվող «<nowiki/>[[Կոդեքս Գիգաս|Գիգասի կոդեքսն»]] է. այն այնքան մեծ է, որ այն բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է երեք գրադարանավար: Ռոմանական ժամանակաշրջանում և դրանից հետո հայտնվել են այլ մանրանկարչական ծիսական գրքեր։ Դրանց թվում են [[Սաղմոսարան|սաղմոսարանի]] գրքերը, որոնք սովորաբար պարունակում են բոլոր 150 կանոնական [[Սաղմոս|սաղմոսները]]<ref>{{Cite web |title=The Psalter as Scripture - Response - Seattle Pacific University |url=https://spu.edu/depts/uc/response/new/2013-autumn/bible-theology/the-psalter-as-scripture.asp |access-date=2024-04-12 |website=spu.edu}}</ref>, և աշխարհիկ մարդկանց համար նախատեսված փոքր, անձնական աղոթագրքեր, որոնք հայտնի էին որպես ժամագրքեր և որոնք մարդու օրը բաժանում էին աղոթքի ութ ժամի<ref>{{Cite web |last=Stein |first=Authors: Wendy A. |date=June 2017 |title=The Book of Hours: A Medieval Bestseller {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/hour/hd_hour.htm |access-date=2024-04-12 |website=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |language=en}}</ref>։ Սրանք հաճախ շքեղորեն ծաղկեցվել են մանրանկարներով, զարդարված ոսկեզօծ սկզբնատառերով և ծաղկային եզրագծերով։ Դրանք թանկարժեք գրքեր են և, հետևաբար, պատկանել են միայն հարուստ հովանավորներին, հաճախ կանանց։ Քանի որ բարձր միջնադարում ձեռագրերի արտադրությունը վանքերից տեղափոխվել է պետական հատված, նկարազարդ գրքերը սկսել են արտացոլել աշխարհիկ շահերը<ref name="Kauffmann20182">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>։ Դրանց թվում էին կարճ պատմվածքներ, սրբերի մասին լեգենդներ, ասպետության մասին պատմություններ, դիցաբանական պատմություններ և նույնիսկ քրեական, սոցիալական կամ հրաշալի իրադարձությունների մասին պատմություններ։ Դրանցից մի քանիսը նաև ազատորեն օգտագործվել են պատմողների և շրջիկ դերասանների կողմից՝ իրենց պիեսները հիմնավորելու համար։ Ժամանակի ամենատարածված աշխարհիկ տեքստերից են [[Բեսթիարիում|բեստիարիաները]]։ Այս գրքերը պարունակում են տարբեր կենդանիների՝ իրական և հորինված, նկարազարդ պատկերներ և հաճախ կենտրոնանում են դրանց կրոնական խորհրդանիշի և նշանակության վրա, քանի որ հետդասական Եվրոպայում լայնորեն տարածված է եղել այն համոզմունքը, որ կենդանիները և Երկրի վրա գտնվող մյուս բոլոր օրգանիզմները Աստծո դրսևորումներ են։ Այս ձեռագրերը ծառայել են որպես հոգևոր ուղեցույց և զվարճանք միջնադարի բանվոր դասի համար<ref>{{Cite web |title=Book of Beasts |url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/bestiary/inner.html |access-date=2024-04-17 |website=Getty Museum |agency=Conservation Research Foundation Museum}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Medieval Bestiary |url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/britannia/anglo-saxon/flowers/bestiary.html |access-date=2024-04-17 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>։ Գոթական շրջանը, որն ընդհանուր առմամբ նշանավորվել է մանրանկարչական գրքերի արտադրության աճով, նաև ավելի շատ աշխարհիկ ստեղծագործություններով, ինչպիսիք են մանրանկարչությամբ նկարազարդված [[Տարեգրություն|տարեգրությունները]] և գրական ստեղծագործությունները։ Հարուստ մարդիկ սկսել են ստեղծել անձնական գրադարաններ. Ֆիլիպ I-ը, հավանաբար, իր ժամանակի ամենամեծ անձնական գրադարանն է ունեցել 15-րդ դարի կեսերին, որը, ըստ գնահատականների, կազմված է եղել մոտ 600 մանրանկարչական ձեռագրերից, այն դեպքում, երբ նրա մի շարք ընկերներ և ազգականներ ունեցել են ընդամենը մի քանի տասնյակ։ Սակայն հարուստ հովանավորները կարող էին ունենալ անձնական աղոթագրքեր, որոնք հատուկ պատրաստվել են իրենց համար, սովորաբար հարուստ մանրանկարչական պատկերազարդմամբ «ժամագրքերի» տեսքով, որոնք պարունակում էին աղոթքներ՝ ըստ [[Քրիստոնեական տոներ|պատարագի օրվա]] տարբեր ժամանակների համապատասխան։ Ամենահայտնի օրինակներիցէ ֆրանսիացի արքայազնի համար գրված «Բերիի դքսի հոյակապ ժամագիրքը» ({{Lang|fr|2=[https://commons.wikimedia.org/wiki/Tr%C3%A8s_Riches_Heures_du_Duc_de_Berry?st_source=ai_mode Très Riches Heures du Duc de Berry]}})» 15-րդ դարի գիրքը։ [[Պատկեր:Books_in_the_monastery_museum_(5494269533).jpg|մինի|275x275փքս|Մանրանկարչական ձեռագրեր, որոնք պահվում են 16-րդ դարի [[Եթովպական ուղղափառ եկեղեցի|եթովպական ուղղափառ եկեղեցում]] Ուրա Կիդանե Մեհրեթում (Զեգե թերակղզում, [[Թանա|Թանա լիճում]], [[Եթովպիա|Եթովպիա)]]]] Մինչև 12-րդ դարը ձեռագրերի մեծ մասը տպագրվել է վանքերում՝ գրադարանին ավելացնելու կամ հարուստ հովանավորից կանխավճարով պատվեր ստանալուց հետո: Ավելի մեծ վանքերը հաճախ առանձին տարածքներ են ունեցել ձեռագրերի արտադրության մեջ մասնագիտացած [[Ճգնավոր|վանականների]] համար, որոնք կոչվել են [[գրչատուն]]: <ref>{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=Grove Art Online |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1-884446-05-4 |location=Oxford |language=en |chapter=Scriptorium |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t077202 |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:246f3a57-cf61-41d2-bf6e-c067179ffe36}}</ref> Գրչատան պատերի ներսում անհատականացված տարածքներ է տրամադրվել վանականին, որտեղ նա կարող էր նստել և աշխատել ձեռագրի վրա, այլ հոգևոր եղբայրների խանգարելուց հեռու: Գրչատան բացակայության դեպքում «գրքերիը պատճենելու համար հատկացվում էին առանձին փոքրիկ սենյակներ. դրանք տեղակայված էին այնպես, որ յուրաքանչյուր գրագիր ուներ իր համար պատուհան, որը բացվում էր դեպի վանքի մուտքը»<ref name="Putnam">{{Cite book |last=Putnam |first=George Haven |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/000775616 |title=Books and their makers during the Middle Ages: A study of the conditions of the production and distribution of literature from the fall of the Roman Empire to the close of the seventeenth century |date=1897 |publisher=Putnam |location=London}}</ref>։ 14-րդ դարում սկրիպտորիայում գրող վանականների [[Շրջանց սրահ|վանքերը]] գրեթե ամբողջությամբ զիջել են առևտրային քաղաքային սկրիպտորիաներին, հատկապես Փարիզում, Հռոմում և Նիդեռլանդներում<ref name="DeHamel20012">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>: Չնայած նկարազարդ ձեռագրեր ստեղծելու գործընթացը փոխություն չի կրել, բայց վանքերից առևտրային վայրեր անցումը արմատական քայլ է դարձել: Ձեռագրերի պահանջարկը այնքան է աճել, որ վանական գրադարաններում սկսել են աշխատանքի ընդունել աշխարհիկ գրիչների և մանրանկարիչների<ref name="Kauffmann20183">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>: Այս անհատները հաճախ ապրել են վանքի մոտ և երբեմն հագնվել են որպես վանականներ՝ վանք մուտք գործելիս, բայց օրվա վերջում նրանց թույլատրվել է դուրս գալ: Մանրանկարիչները հաճախ հայտնի են եղել և հարգանքի են արժանացել, և նրանցից շատերի ինքնության մասին տեղեկություններ են պահպանվել: [[Պատկեր:Képes_krónika_első_lapja.jpg|մինի|400x400փքս|''Chronicon Pictum'', [[Լյուդովիկ Մեծ|Հունգարիայի թագավոր Լյուդովիկոս Մեծի]] արքունիքի «Պայծառազարդ տարեգրությունը»՝ 1358 թվականից]] === Հունական Եվրոպա և իսլամական աշխարհ === == Նշումներ == {{ծանցանկ|group="Ն"}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} hw9ut12ma38e83kk8pe57cn7vlrfkw4 10722275 10722225 2026-04-08T16:37:45Z Ապատ63 36683 /* top */ 10722275 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Malnazar_-_Decorated_Incipit_Page_-_Google_Art_Project.jpg|մինի|510x510փքս|[[Մալնազար|Մալնազարի]] Աստվածաշնչի հայկական պատկերազարդ ձեռագրի օրինակ՝ հայտնաբերված Իրանի [[Սպահան]] քաղաքի հայկական [[Նոր Ջուղա]] թաղամասում, 1637 թվականին։ Էջը շրջանակված է կամարով՝ նրբորեն զարդարված երևակայական կենդանիներով, սիրամարգերով, աքաղաղներով, բույսերով, իսկ առաջին կանոնական աղյուսակի համար՝ [[Եվսեբիոս Կեսարացի|Եվսեբիոս Կեսարացու]] փոքրիկ դիմանկարն է, որը կանոնական աղյուսակները մշակել է 300-ական թվականներին ([[Փոլ Գեթիի թանգարան|Գեթիի թանգարան]]){{ref+|Մանրանկարիչներ [[Մալնազար]]ը եղբոր՝ Աղաբիրի հետ շքեղորեն զարդարել են այս գիրքը [[Հին Կտակարան]]ի տեսարաններով, ինչպիսիք են Աշխարհի արարումը, և չորս ավետարանիչների դիմանկարներով (Մատթեոս, Մարկոս, Ղուկաս և Հովհաննես): Նրանք նաև ներառել են վեց մանրամասն զարդարված կանոնական աղյուսակների հավաքածու, որոնք օգնում են ընթերցողին խաչաձև հղումներ կատարել նույն պատմությանը չորս Ավետարաններից մեկից ավելիում: Էջը Մալնազարի Աստուածաշնչից է (Նոր Ջուղա, 1637, Գեթիի թանգարան)։|Ն}}<ref>{{Cite web |title=Bible (The J. Paul Getty Museum Collection) |url=https://www.getty.edu/art/collection/object/103RTM |access-date=2026-04-08 |website=The J. Paul Getty Museum Collection |language=en}}</ref>]] '''Մանրանկարչական ձեռագիր''' կամ '''ծաղկած ձեռագիր,''' բուսական նախշերով, «ծաղիկներով» զարդարված կարևոր [[ձեռագիր]], որի տեքստը նկարազարդարված է եզրագծերով և [[Մանրանկարչություն|մանրանկարչական նկարազարդումներով]]: [[Կաթոլիկ եկեղեցի|Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցում]] հաճախ օգտագործվել է աղոթքների և ծիսական գրքերի համար, ինչպիսիք են [[սաղմոսարան|սաղմոսները]] և արքունական գրականությունը։ Այս սովորությունը շարունակվել է աշխարհիկ տեքստերում 13-րդ դարից սկսած և սովորաբար ներառում է հռչակագրեր, գրանցված օրինագծեր, [[Իրավունք|օրենքներ]], [[Հրովարտակ|հրովարտակներ]], [[Չարտեր|կանոնադրություններ]], գույքացուցակներ, անվանաթղթեր և այլ փաստաթղթեր<ref name="Kauffmann2018">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref><ref>{{Cite book |last=Berenbeim |first=Jessica |title=Art of documentation: documents and visual culture in medieval England |date=2015 |publisher=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |isbn=978-0-88844-194-2 |series=Text, image, context |location=Toronto}}</ref>։ Ամենավաղ պահպանված նկարազարդ ձեռագրերը փոքրաթիվ են, ստեղծվել են [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ շրջանում]] և թվագրվում են մ.թ. 400-600 թվականներին: Օրինակներից են Վերգիլիոս Ռոմանոսի, Վերգիլիոս Վատիկանոսի և Ռոսանոյի Ավետարանները<ref>{{Cite book |last=Weitzmann |first=Kurt |title=Late Antique and Early Christian book illumination |date=1977 |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-2243-0 |location=London}}</ref>։ Պահպանված ձեռագրերի մեծ մասը [[Միջնադար|միջնադարից]] է, չնայած շատերը պահպանվել են [[Վերածնունդ|Վերածննդի դարաշրջանից]]: Որոշ առումով իսլամական ձեռագրերը նույնպես կարելի է անվանել մանրանկարչական, և նրանք օգտագործում են էապես նույն տեխնիկան, ի տարբերություն Հեռավոր Արևելքի և Մեզոամերիկյան ձեռագրերի, որոնք նկարագրվում են որպես ''գեղանկարչական''<ref>{{Cite journal |last=Laura Sînziana Cuciuc Romanescu |date=2020 |title=ILLUMINATED PAGES. A MIDDLE AGES TRIP IN THE FIELD OF COLOR |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=941065 |journal=Revista Rom&#226;nă de Studii Eurasiatice |language=English |volume=16 |issue=1–2 |pages=7–18 |issn=1841-477X}}</ref>։ [[Պատկեր:Cantoral-san-millan-256.jpg|մինի|276x276փքս|Համաշխարհային ժառանգության վայր [[Սան Միլիան դե լա Կոգոլիա]] ([[Լա Ռիոխա (Իսպանիա)|Լա Ռիոխա]], [[Իսպանիա]]) վանքի երգչախմբային Հսկա գրքեր]] Ձեռագրերի մեծ մասը, ծաղկած, թե ոչ, գրվել են [[Մագաղաթ|մագաղաթի]] վրա մինչև մ.թ.ա. 2-րդ դարը<ref>{{Citation |last=Herodotus |title=Histories |date=1998-03-05 |work=Oxford World's Classics: Herodotus: The Histories |editor-last=Waterfield |editor-first=Robin |editor-last2=Dewald |editor-first2=Carolyn |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00271233 |access-date=2024-12-12 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oseo/instance.00271233 |isbn=978-0-19-953566-8 |url-access=subscription}}</ref>՝ մինչև [[Պերգամոն|Պերգամոնի]] թագավոր [[Եվմենոս II|Եվմենես]] II-ը, ենթադրաբար, ներմուծել է ավելի նուրբ մագաղթային նյութ՝ վելլում (Vellum, մոմաթուղթ), որը պատրաստվել է հորթի ձգված կաշվից։ Սա աստիճանաբար դարձել է շքեղ ծաղկեցրած ձեռագրերի չափանիշը<ref name="Davenport 1912 245–251">{{Cite journal |last=Davenport |first=Cyril |date=1912 |title=Illuminated Manuscripts |url=https://www.jstor.org/stable/41339989 |journal=Journal of the Royal Society of Arts |volume=60 |issue=3087 |pages=245–251 |issn=0035-9114 |jstor=41339989}}</ref>, չնայած ժամանակակից գիտնականները հաճախ դժվարությամբ են տարբերակում մագաղաթը վելլումից․ դրանց ստեղծման համար կարող էին օգտագործվել տարբեր կենդանիների կաշիներ։ Այնուհետև ձեռագրերի նկարազարդ էջերից սովորաբար կազմվել են [[Կոդեքս (գիրք)|կոդեքսներ]]՝ ժամանակակից գրքերի ձևաչափով, չնայած երբեմն տարբեր պատճառներով օգտագործվել է ավելի հին՝ [[Թղթագլան|գլանաձև]] ձևաչափը։ Ոչ մեծ քանակի ծաղկած ձեռագրերի հատվածներ պահպանվել են նաև [[Պապիրուս|պապիրուսի]] վրա։ Գրքերը տատանվել են ժամանակակից փափուկ կազմով գրքերի փոքր չափերից, ինչպիսին է գրպանի ավետարանը, մինչև շատ մեծ՝ [[Հսկա գրքեր]], ինչպիսիք են երգչախմբերի համար նախատեսված գրքերը և [[Ատլանտյան Աստվածաշնչեր|Ատլանտյան Աստվածաշնչերը]], որոնց տեղափոխման համար պահանջել է մեկից ավելի մարդ<ref name="DeHamel2001">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>։ Թղթե ձեռագրերը հայտնվել են ուշ միջնադարում: Անսովոր վաղ գրված՝ 11-րդ դարի սկզբի թղթե ձեռագիր է [[Իտալիա|Իտալիայի]] [[Բենեդիկտյան միաբանություն|Բենեդիկտյան միաբանության]] Սանտո Դոմինգո դե Սիլոս աբբայության գրադարանում գտնվող «Սիլոսի պատարագամատյան» (Missal of Silos) ձեռագիրը, որը քրիստոնեական է և համարվում է, որ գրվել է թղթի արտադրության [[Ալ-Անդալուս|Ալ-Անդալուսի]] մուսուլմանական կենտրոնում: Թղթի վրա տեքստային ձեռագրերը գնալով ավելի տարածված են դարձել, բայց ավելի թանկարժեք մագաղաթը հիմնականում օգտագործվել է մանրանկարչական ձեռագրերի համար մինչև այդ ժամանակաշրջանի ավարտը: Սկզբնական տեքստային տպագիր գրքերում տեղեր են թողնվել կարմիր տեքստի համար, որոնք հայտնի են որպես ռուբրիկներ։ Դրանք մանրանկարչական նկարազարդումների և [[Սկզբնագիր|սկզբնագրերի]] ծաղկման համար են նախատեսվել, որոնք բոլորը տեքստի ավարտից հետո են ավելացվել ձեռքով: Եզրագծերում արված նկարները (հայտնի են որպես մարգինալիաներ) նաև թույլ էին տալիս գրագիրներին ավելացնել իրենց սեփական նշումները, դիագրամները, թարգմանությունները և նույնիսկ զավեշտական տարրերը<ref name="Brown2018">{{Cite book |last=Brown |first=Michelle Patricia |title=Understanding illuminated manuscripts: a guide to technical terms |last2=Teviotdale |first2=Elizabeth Cover |last3=Turner |first3=Nancy K. |date=2018 |publisher=The J. Paul Getty Museum |isbn=978-1-60606-578-5 |location=Los Angeles}}</ref>։ Տպագրության ներդրումն արագորեն հանգեցրել է մանրանկարչությամբ գիրքը ծաղկելու անկմանը: Մանրանկարչական ձեռագրերը շարունակվել են արտադրվել 16-րդ դարի սկզբին, բայց շատ ավելի փոքր քանակությամբ, հիմնականում շատ հարուստների համար: Դրանք միջնադարից պահպանված ամենատարածված իրերից են, որոնցից հազարավորներն են պահպանվել: Դրանք նաև միջնադարյան գեղանկարչության լավագույն պահպանված նմուշներն են և լավագույնս պահպանվածները: Իրոք, շատ տարածքների և ժամանակաշրջանների համար դրանք գեղանկարչության միակ պահպանված օրինակներն են: == Պատմություն == [[Պատկեր:Master_of_the_Boston_City_of_God_-_Book_of_Hours_(Use_of_Utrecht)-_fol._63r,_Initial_with_Holy_Trinity_-_1998.124.63.a_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|մինի|327x327փքս|Ժամագրքի 63-րդ էջը (օգտագործվել է [[Ուտրեխտի մայր տաճար|Ուտրեխտում]] օգտագործումը), տպագրվել է մոտ 1460–1465 թվականներին, ընդհանուր չափսերը՝ 59 × 116 մմ, գտնվում է [[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան|Քլիվլենդի արվեստի թանգարանում]] ([[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդ]], [[Օհայո]], ԱՄՆ)]] === Լատինական Եվրոպա === [[Արվեստի պատմություն|Արվեստի պատմաբանները]] մանրանկարչական ձեռագրերը դասակարգում են ըստ պատմական ժամանակաշրջանների և տեսակների, ներառյալ (բայց չսահմանափակվելով դրանով) [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ]], [[Կղզային արվեստ|կղզային]], [[Կարոլինգյան արվեստ|կարոլինգյան]], [[Օտտոնյան արվեստ|օտտոնյան]], [[Ռոմանական արվեստ|ռոմանական]], [[Գոթիկա|գոթական]] և [[Վերածննդի կերպարվեստ|վերածննդի ձեռագրերը]]: Կան մի քանի օրինակներ ավելի ուշ շրջաններից: Ծանր և հարուստ մանրանկարչական գրքերը երբեմն եկեղեցական համատեքստերում հայտնի են որպես «ցուցադրական գրքեր» կամ «շքեղ ձեռագրեր», հատկապես եթե դրանք աշխարհիկ ստեղծագործություններ են: Առաջին հազարամյակում դրանք, ամենայն հավանականությամբ, Ավետարանական գրքեր են եղել, ինչպիսիք են Լինդիսֆարնի Ավետարանները և Քելսի գիրքը: Քելսի գիրքն [[Անգլոսֆերա|անգլոսֆերայում]] ամենատարածված մանրանկարչական ձեռագիրն է և հայտնի է իր ''կղզային'' ''արվեստի'' [[Ոճ (գեղարվեստական)|ոճով]] ձևավորմամբ<ref>{{Cite web |last=Mark |first=Joshua J. |date=30 January 2018 |title=Book of Kells |url=https://www.worldhistory.org/Book_of_Kells/ |access-date=2024-04-12 |website=World History Encyclopedia |language=en}}</ref>։ Ռոմանական և գոթական ժամանակաշրջաններում ստեղծվել են բազմաթիվ մեծ մանրանկարչական ամբողջական [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչեր]]: Դրանցից ամենամեծ պահպանված օրինակը Շվեդիայում գտնվող «<nowiki/>[[Կոդեքս Գիգաս|Գիգասի կոդեքսն»]] է. այն այնքան մեծ է, որ այն բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է երեք գրադարանավար: Ռոմանական ժամանակաշրջանում և դրանից հետո հայտնվել են այլ մանրանկարչական ծիսական գրքեր։ Դրանց թվում են [[Սաղմոսարան|սաղմոսարանի]] գրքերը, որոնք սովորաբար պարունակում են բոլոր 150 կանոնական [[Սաղմոս|սաղմոսները]]<ref>{{Cite web |title=The Psalter as Scripture - Response - Seattle Pacific University |url=https://spu.edu/depts/uc/response/new/2013-autumn/bible-theology/the-psalter-as-scripture.asp |access-date=2024-04-12 |website=spu.edu}}</ref>, և աշխարհիկ մարդկանց համար նախատեսված փոքր, անձնական աղոթագրքեր, որոնք հայտնի էին որպես ժամագրքեր և որոնք մարդու օրը բաժանում էին աղոթքի ութ ժամի<ref>{{Cite web |last=Stein |first=Authors: Wendy A. |date=June 2017 |title=The Book of Hours: A Medieval Bestseller {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/hour/hd_hour.htm |access-date=2024-04-12 |website=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |language=en}}</ref>։ Սրանք հաճախ շքեղորեն ծաղկեցվել են մանրանկարներով, զարդարված ոսկեզօծ սկզբնատառերով և ծաղկային եզրագծերով։ Դրանք թանկարժեք գրքեր են և, հետևաբար, պատկանել են միայն հարուստ հովանավորներին, հաճախ կանանց։ Քանի որ բարձր միջնադարում ձեռագրերի արտադրությունը վանքերից տեղափոխվել է պետական հատված, նկարազարդ գրքերը սկսել են արտացոլել աշխարհիկ շահերը<ref name="Kauffmann20182">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>։ Դրանց թվում էին կարճ պատմվածքներ, սրբերի մասին լեգենդներ, ասպետության մասին պատմություններ, դիցաբանական պատմություններ և նույնիսկ քրեական, սոցիալական կամ հրաշալի իրադարձությունների մասին պատմություններ։ Դրանցից մի քանիսը նաև ազատորեն օգտագործվել են պատմողների և շրջիկ դերասանների կողմից՝ իրենց պիեսները հիմնավորելու համար։ Ժամանակի ամենատարածված աշխարհիկ տեքստերից են [[Բեսթիարիում|բեստիարիաները]]։ Այս գրքերը պարունակում են տարբեր կենդանիների՝ իրական և հորինված, նկարազարդ պատկերներ և հաճախ կենտրոնանում են դրանց կրոնական խորհրդանիշի և նշանակության վրա, քանի որ հետդասական Եվրոպայում լայնորեն տարածված է եղել այն համոզմունքը, որ կենդանիները և Երկրի վրա գտնվող մյուս բոլոր օրգանիզմները Աստծո դրսևորումներ են։ Այս ձեռագրերը ծառայել են որպես հոգևոր ուղեցույց և զվարճանք միջնադարի բանվոր դասի համար<ref>{{Cite web |title=Book of Beasts |url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/bestiary/inner.html |access-date=2024-04-17 |website=Getty Museum |agency=Conservation Research Foundation Museum}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Medieval Bestiary |url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/britannia/anglo-saxon/flowers/bestiary.html |access-date=2024-04-17 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>։ Գոթական շրջանը, որն ընդհանուր առմամբ նշանավորվել է մանրանկարչական գրքերի արտադրության աճով, նաև ավելի շատ աշխարհիկ ստեղծագործություններով, ինչպիսիք են մանրանկարչությամբ նկարազարդված [[Տարեգրություն|տարեգրությունները]] և գրական ստեղծագործությունները։ Հարուստ մարդիկ սկսել են ստեղծել անձնական գրադարաններ. Ֆիլիպ I-ը, հավանաբար, իր ժամանակի ամենամեծ անձնական գրադարանն է ունեցել 15-րդ դարի կեսերին, որը, ըստ գնահատականների, կազմված է եղել մոտ 600 մանրանկարչական ձեռագրերից, այն դեպքում, երբ նրա մի շարք ընկերներ և ազգականներ ունեցել են ընդամենը մի քանի տասնյակ։ Սակայն հարուստ հովանավորները կարող էին ունենալ անձնական աղոթագրքեր, որոնք հատուկ պատրաստվել են իրենց համար, սովորաբար հարուստ մանրանկարչական պատկերազարդմամբ «ժամագրքերի» տեսքով, որոնք պարունակում էին աղոթքներ՝ ըստ [[Քրիստոնեական տոներ|պատարագի օրվա]] տարբեր ժամանակների համապատասխան։ Ամենահայտնի օրինակներիցէ ֆրանսիացի արքայազնի համար գրված «Բերիի դքսի հոյակապ ժամագիրքը» ({{Lang|fr|2=[https://commons.wikimedia.org/wiki/Tr%C3%A8s_Riches_Heures_du_Duc_de_Berry?st_source=ai_mode Très Riches Heures du Duc de Berry]}})» 15-րդ դարի գիրքը։ [[Պատկեր:Books_in_the_monastery_museum_(5494269533).jpg|մինի|275x275փքս|Մանրանկարչական ձեռագրեր, որոնք պահվում են 16-րդ դարի [[Եթովպական ուղղափառ եկեղեցի|եթովպական ուղղափառ եկեղեցում]] Ուրա Կիդանե Մեհրեթում (Զեգե թերակղզում, [[Թանա|Թանա լիճում]], [[Եթովպիա|Եթովպիա)]]]] Մինչև 12-րդ դարը ձեռագրերի մեծ մասը տպագրվել է վանքերում՝ գրադարանին ավելացնելու կամ հարուստ հովանավորից կանխավճարով պատվեր ստանալուց հետո: Ավելի մեծ վանքերը հաճախ առանձին տարածքներ են ունեցել ձեռագրերի արտադրության մեջ մասնագիտացած [[Ճգնավոր|վանականների]] համար, որոնք կոչվել են [[գրչատուն]]: <ref>{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=Grove Art Online |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1-884446-05-4 |location=Oxford |language=en |chapter=Scriptorium |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t077202 |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:246f3a57-cf61-41d2-bf6e-c067179ffe36}}</ref> Գրչատան պատերի ներսում անհատականացված տարածքներ է տրամադրվել վանականին, որտեղ նա կարող էր նստել և աշխատել ձեռագրի վրա, այլ հոգևոր եղբայրների խանգարելուց հեռու: Գրչատան բացակայության դեպքում «գրքերիը պատճենելու համար հատկացվում էին առանձին փոքրիկ սենյակներ. դրանք տեղակայված էին այնպես, որ յուրաքանչյուր գրագիր ուներ իր համար պատուհան, որը բացվում էր դեպի վանքի մուտքը»<ref name="Putnam">{{Cite book |last=Putnam |first=George Haven |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/000775616 |title=Books and their makers during the Middle Ages: A study of the conditions of the production and distribution of literature from the fall of the Roman Empire to the close of the seventeenth century |date=1897 |publisher=Putnam |location=London}}</ref>։ 14-րդ դարում սկրիպտորիայում գրող վանականների [[Շրջանց սրահ|վանքերը]] գրեթե ամբողջությամբ զիջել են առևտրային քաղաքային սկրիպտորիաներին, հատկապես Փարիզում, Հռոմում և Նիդեռլանդներում<ref name="DeHamel20012">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>: Չնայած նկարազարդ ձեռագրեր ստեղծելու գործընթացը փոխություն չի կրել, բայց վանքերից առևտրային վայրեր անցումը արմատական քայլ է դարձել: Ձեռագրերի պահանջարկը այնքան է աճել, որ վանական գրադարաններում սկսել են աշխատանքի ընդունել աշխարհիկ գրիչների և մանրանկարիչների<ref name="Kauffmann20183">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>: Այս անհատները հաճախ ապրել են վանքի մոտ և երբեմն հագնվել են որպես վանականներ՝ վանք մուտք գործելիս, բայց օրվա վերջում նրանց թույլատրվել է դուրս գալ: Մանրանկարիչները հաճախ հայտնի են եղել և հարգանքի են արժանացել, և նրանցից շատերի ինքնության մասին տեղեկություններ են պահպանվել: [[Պատկեր:Képes_krónika_első_lapja.jpg|մինի|400x400փքս|''Chronicon Pictum'', [[Լյուդովիկ Մեծ|Հունգարիայի թագավոր Լյուդովիկոս Մեծի]] արքունիքի «Պայծառազարդ տարեգրությունը»՝ 1358 թվականից]] === Հունական Եվրոպա և իսլամական աշխարհ === [[Պատկեր:Ruler_in_Turkic_dress_(long_braids,_fur_hat,_boots,_fitting_coat),_in_the_Maqamat_of_al-Hariri,_1237_CE,_probably_Baghdad.jpg|մինի|''Մակամաթա ալ-Հարիրիի'' (1237 թ.)<ref name=":0">{{Cite web |title=Illustrations from Maqamat of al-Hariri |url=https://warfare.6te.net/13/Maqamat.htm |access-date=2026-04-08 |website=warfare.6te.net}}</ref> ճակատային մասը, որը պատկերում է թուրքական հագուստով մի կառավարչի (երկար հյուսեր, ''շարբուշի'' մորթե գլխարկ, կոշիկներ, կիպ վերարկու), հնարավոր է՝ [[Բաղդադ|Բաղդադից]]<ref name="FB232">{{Cite journal |last=Flood |first=Finbarr Barry |year=2017 |title=A Turk in the Dukhang? Comparative Perspectives on Elite Dress in Medieval Ladakh and the Caucasus |url=https://www.academia.edu/35061254 |journal=Interaction in the Himalayas and Central Asia |publisher=Austrian Academy of Science Press |page=232}}</ref>{{Sfn|Hillenbrand|2010}}<ref name="AC">{{Harvard citation no brackets|Contadini|2012}}: "Official" Turkish figures wear a standard combination of a sharbūsh, a three-quarters length robe, and boots. Arab figures, in contrast, have different headgear (usually a turban), a robe that is either full-length or, if three-quarters length, has baggy trousers below, and they usually wear flat shoes or (...) go barefoot (...) P.127: Reference has already been made to the combination of boots and ''[[sharbūsh]]'' as markers of official status (...) the combination is standard, even being reflected in thirteenth-century Coptic paintings, and serves to distinguish, in Grabar's formulation, the world of the Turkish ruler and that of the Arab. (...) The type worn by the official figures in the 1237 Maqāmāt, depicted, for example, on fol. 59r,67 consists of a gold cap surmounted by a little round top and with fur trimming creating a triangular area at the front which either shows the gold cap or is a separate plaque. A particular imposing example in this manuscript is the massive ''sharbūsh'' with much more fur than usual that is worn by the princely official on the right frontispiece on fol. 1v."</ref>]] [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական]] աշխարհը ձեռագրեր է ստեղծել իր ոճով, որոնց տարբերակները տարածվել են այլ ուղղափառ և արևելյան քրիստոնեական տարածքներում: Այս յուրահատուկ բյուզանդական պատկերազարդման ոճն առանձնացել է բնորոշ գունային պալիտրայով՝ գունանյութերի և թանաքի պատրաստման տարբեր եղանակներով, ինչպես նաև մագաղաթի մակերևույթին գրելու յուրահատուկ հարդարմամբ, որն այնքան էլ նպաստավոր չի եղել երկարատև պահպանման համար, որքան ավելի ֆակտուրային արևմտյան ոճը<ref name=":4">{{Cite book |last=A. P. Laurie |first=M. A. |url=https://archive.org/details/pigmentsmediumso0000apla/page/64/mode/2up |title=The Pigments and Mediums of the Old Masters |date=1914-01-01 |publisher=Macmillan, London |others=Internet Archive}}</ref>: [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրություն|Արևմտյան Հռոմեական կայսրության]] [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում|5-րդ դարում փլուզումը]] և դրան հաջորդող ավարառաց բարբարոսների գերիշխանությունը սպառնալիք են եղել գրքերի գոյությանը: Եկեղեցին է ապահովել անվտանգությունն ու ավանդույթի նկատմամբ հետաքրքրություն։ Գրքերըն ապաստան են գտել վանքերում<ref name=":1">{{Cite news |title=History of publishing - Medieval, Manuscripts, Scriptoria {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/publishing/The-medieval-book |access-date=2026-04-08 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref>: Միջնադարում գրագիտության ավանդույթների անընդհատության պահպանման գործում կարևոր դերակատարում են ունեցել եկեղեցիները, հատկապես [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզում]], 12-րդ դարի ընթացքում կարևոր դեր է ունեցել հին դասական ստեղծագործությունները Արևմտյան Եվրոպայի զարգացող մտավորական շրջանակներին և [[Համալսարան|համալսարաններին]] հասցնելու գործում: Իսպանիայի ([[Ալ-Անդալուս]]) և Իտալիայի վաղ առևտրային կենտրոններն ու համալսարանական քաղաքներն (օրինակ՝ [[Բոլոնիա]], [[Վենետիկ]], [[Պադուա]]), որտեղ 12-րդ և 13-րդ դարերից սկսած թուղթը սկսել է փոխարինել մագաղաթին՝ հնարավորություն տալով գրքերի զանգվածային արտադրությանը<ref name=":1" />: Եվրոպայում առաջին անգամ տպագրվել են մեծ քանակությամբ գրքեր թղթի վրա, և դրանց հետ միասին՝ գիտությունների, մասնավորապես աստղագուշակության և բժշկության վերաբերյալ լիարժեք տրակտատներ, որոնց տեքստերի պատկերազարդումը պահանջել է շատ և տեքստի հետ ճշգրիտ համապատասխանություն<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Burnett |first=Charles |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/european-book-in-the-twelfth-century/reading-the-sciences/85020360FCEA48B67A20AB15F50E8A59 |title=Reading the Sciences |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-13698-4 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |series=Cambridge Studies in Medieval Literature |location=Cambridge |pages=259–276 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney}}</ref>։ Արաբերեն նկարազարդ ձեռագրերի պատկերազարդ ավանդույթի ծագումն անորոշ է։ Առաջին հայտնի զարդարված ձեռագրերը 9-րդ դարի որոշ [[Ղուրան|Ղուրաններ]] են{{Sfn|Snelders|2010}}։ Դրանք նկարազարդված չէին, այլ «ծաղկեցված» էին ճակատային մասերի կամ վերնագրերի զարդարանքներով։{{Sfn|Snelders|2010}} Նկարազարդված ձեռագրերի ավանդույթը սկսվել է հունա-արաբական թարգմանչական շարժմամբ և գիտական ու տեխնիկական տրակտատների ստեղծմամբ, որոնք հաճախ հիմնված էին հունական գիտական գիտելիքների վրա, ինչպիսիք են ''[[The Book of Fixed Stars|«Անշարժ աստղերի գիրք]]''» (The Book of Fixed Stars, 965 թ.) արաբերեն տարբերակները, ''«De materia medica»-ն'' կամ ''«Աչքի տասը տրակտատների գիրքը''»{{Sfn|Snelders|2010}}։ Թարգմանիչներն ամենից հաճախ արաբ [[Սիրիական քրիստոնեություն|սիրիացի քրիստոնյաներ]] են եղել, ինչպիսիք են Հունեյն իբն Իսհակը կամ Յահյա իբն Ադին, և նրանց աշխատանքը հայտնի է, որ հովանավորվել է տեղական իշխանների, ինչպիսիք են Արտուքյանները{{ref+|Արտուքյանները (թուրքերեն՝ Artuklular) թուրքմենական դինաստիա, որոնք իշխել են Արևելյան Անատոլիայում, Հյուսիսային Սիրիայում և Հյուսիսային Իրաքում 11-րդից 15-րդ դարերում (1101–1409 թթ.): Դինաստիան հիմնադրվել է սելջուկյան զորավար Արտուք բեկը, որը 1086 թվականին նշանակվել էր Երուսաղեմի կառավարիչ:|Ն}}{{Sfn|Snelders|2010}}։ Արաբական ձեռագրերի գեղարվեստական արտադրության բռնկում տեղի է ունեցել 12-րդ և հատկապես 13-րդ դարերում{{Sfn|Snelders|2010}}: Այսպիսով, տասներկուերորդ և տասներեքերորդ դարերի տարբեր սիրիական ձեռագրեր, ինչպիսիք են [[Սիրիական լեզու|սիրիական]] ձեռագրերը՝ Սիրիական Ավետարանները (Վատիկանի գրադարան, Syr. 559)<ref>{{Cite book |last=N.Y.) |first=Metropolitan Museum of Art (New York |url=https://books.google.am/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |language=en}}</ref> կամ Սիրիական Ավետարանները (Բրիտանական գրադարան, Add. 7170)<ref>{{Cite web |title=Digitized manuscript |url=https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.sir.559 |access-date=2026-04-08 |website=digi.vatlib.it}}</ref>, ծագել են բյուզանդական ավանդույթից, սակայն ոճաբանորեն շատ ընդհանրություններ ունեն իսլամական նկարազարդ ձեռագրերի հետ, ինչպիսին է ''Մաքամաթ ալ-Հարիրին''<ref name=":0" />, ինչը մատնանշում է ընդհանուր պատկերագրական ավանդույթ, որը գոյություն ուներ մոտավորապես 1180 թվականից [[Սիրիա|Սիրիայում]] և [[Իրաք|Իրաքում]], որը մեծապես ազդվել էր [[Բյուզանդական արվեստ|բյուզանդական արվեստից]]<ref name="MET">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384 |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |pages=384–385 |language=en}}</ref><ref name="MET3">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384 |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |pages=384–385 |language=en}}</ref>{{Sfn|Snelders|2010}}։ Այս ձեռագրերի որոշ նկարազարդումներ բնութագրվել են որպես «Բյուզանդական նկարազարդում արաբական ոճով» («illustration byzantine traitée à la manière arabe»)<ref name="MET3" />{{Sfn|Snelders|2010}}: Պարսկական մանրանկարչության ավանդույթը հիմնականում սկսվել է ամբողջական գրքերից, այլ ոչ թե մուրաքքաների կամ ալբոմների առանձին էջերից, ինչպես հետագայում ավելի տարածված է դարձել: «Մեծ մոնղոլական շահնամեն», հավանաբար 1330-ական թվականներից, պարսկական արքունիքներում նկարազարդ գրքերի համար ամենատարածված աշխատանքներից մեկի շատ վաղ ձեռագիր է<ref>{{Cite web |title=Great Mongol (Demotte) Shāh-Nāmeh, Tabriz, Iran, c.1335. Ilkhanid Illustrations. |url=https://warfare.6te.net/Persia/14/Great_Mongol_Shahnama-Tabriz-Persia.htm |access-date=2026-04-08 |website=warfare.6te.net}}</ref>: === Հրեական մանրանկարչություն === == Տես նաև == * [[Վոյնիչի ձեռագիր]] == Նշումներ == {{ծանցանկ|group="Ն"}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} b7l2g8nlrxkngiw1duy7x4104jy6cpz 10722321 10722275 2026-04-08T18:04:02Z Ապատ63 36683 /* Հունական Եվրոպա և իսլամական աշխարհ */ 10722321 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Malnazar_-_Decorated_Incipit_Page_-_Google_Art_Project.jpg|մինի|510x510փքս|[[Մալնազար|Մալնազարի]] Աստվածաշնչի հայկական պատկերազարդ ձեռագրի օրինակ՝ հայտնաբերված Իրանի [[Սպահան]] քաղաքի հայկական [[Նոր Ջուղա]] թաղամասում, 1637 թվականին։ Էջը շրջանակված է կամարով՝ նրբորեն զարդարված երևակայական կենդանիներով, սիրամարգերով, աքաղաղներով, բույսերով, իսկ առաջին կանոնական աղյուսակի համար՝ [[Եվսեբիոս Կեսարացի|Եվսեբիոս Կեսարացու]] փոքրիկ դիմանկարն է, որը կանոնական աղյուսակները մշակել է 300-ական թվականներին ([[Փոլ Գեթիի թանգարան|Գեթիի թանգարան]]){{ref+|Մանրանկարիչներ [[Մալնազար]]ը եղբոր՝ Աղաբիրի հետ շքեղորեն զարդարել են այս գիրքը [[Հին Կտակարան]]ի տեսարաններով, ինչպիսիք են Աշխարհի արարումը, և չորս ավետարանիչների դիմանկարներով (Մատթեոս, Մարկոս, Ղուկաս և Հովհաննես): Նրանք նաև ներառել են վեց մանրամասն զարդարված կանոնական աղյուսակների հավաքածու, որոնք օգնում են ընթերցողին խաչաձև հղումներ կատարել նույն պատմությանը չորս Ավետարաններից մեկից ավելիում: Էջը Մալնազարի Աստուածաշնչից է (Նոր Ջուղա, 1637, Գեթիի թանգարան)։|Ն}}<ref>{{Cite web |title=Bible (The J. Paul Getty Museum Collection) |url=https://www.getty.edu/art/collection/object/103RTM |access-date=2026-04-08 |website=The J. Paul Getty Museum Collection |language=en}}</ref>]] '''Մանրանկարչական ձեռագիր''' կամ '''ծաղկած ձեռագիր,''' բուսական նախշերով, «ծաղիկներով» զարդարված կարևոր [[ձեռագիր]], որի տեքստը նկարազարդարված է եզրագծերով և [[Մանրանկարչություն|մանրանկարչական նկարազարդումներով]]: [[Կաթոլիկ եկեղեցի|Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցում]] հաճախ օգտագործվել է աղոթքների և ծիսական գրքերի համար, ինչպիսիք են [[սաղմոսարան|սաղմոսները]] և արքունական գրականությունը։ Այս սովորությունը շարունակվել է աշխարհիկ տեքստերում 13-րդ դարից սկսած և սովորաբար ներառում է հռչակագրեր, գրանցված օրինագծեր, [[Իրավունք|օրենքներ]], [[Հրովարտակ|հրովարտակներ]], [[Չարտեր|կանոնադրություններ]], գույքացուցակներ, անվանաթղթեր և այլ փաստաթղթեր<ref name="Kauffmann2018">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref><ref>{{Cite book |last=Berenbeim |first=Jessica |title=Art of documentation: documents and visual culture in medieval England |date=2015 |publisher=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |isbn=978-0-88844-194-2 |series=Text, image, context |location=Toronto}}</ref>։ Ամենավաղ պահպանված նկարազարդ ձեռագրերը փոքրաթիվ են, ստեղծվել են [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ շրջանում]] և թվագրվում են մ.թ. 400-600 թվականներին: Օրինակներից են Վերգիլիոս Ռոմանոսի, Վերգիլիոս Վատիկանոսի և Ռոսանոյի Ավետարանները<ref>{{Cite book |last=Weitzmann |first=Kurt |title=Late Antique and Early Christian book illumination |date=1977 |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-2243-0 |location=London}}</ref>։ Պահպանված ձեռագրերի մեծ մասը [[Միջնադար|միջնադարից]] է, չնայած շատերը պահպանվել են [[Վերածնունդ|Վերածննդի դարաշրջանից]]: Որոշ առումով իսլամական ձեռագրերը նույնպես կարելի է անվանել մանրանկարչական, և նրանք օգտագործում են էապես նույն տեխնիկան, ի տարբերություն Հեռավոր Արևելքի և Մեզոամերիկյան ձեռագրերի, որոնք նկարագրվում են որպես ''գեղանկարչական''<ref>{{Cite journal |last=Laura Sînziana Cuciuc Romanescu |date=2020 |title=ILLUMINATED PAGES. A MIDDLE AGES TRIP IN THE FIELD OF COLOR |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=941065 |journal=Revista Rom&#226;nă de Studii Eurasiatice |language=English |volume=16 |issue=1–2 |pages=7–18 |issn=1841-477X}}</ref>։ [[Պատկեր:Cantoral-san-millan-256.jpg|մինի|276x276փքս|Համաշխարհային ժառանգության վայր [[Սան Միլիան դե լա Կոգոլիա]] ([[Լա Ռիոխա (Իսպանիա)|Լա Ռիոխա]], [[Իսպանիա]]) վանքի երգչախմբային Հսկա գրքեր]] Ձեռագրերի մեծ մասը, ծաղկած, թե ոչ, գրվել են [[Մագաղաթ|մագաղաթի]] վրա մինչև մ.թ.ա. 2-րդ դարը<ref>{{Citation |last=Herodotus |title=Histories |date=1998-03-05 |work=Oxford World's Classics: Herodotus: The Histories |editor-last=Waterfield |editor-first=Robin |editor-last2=Dewald |editor-first2=Carolyn |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00271233 |access-date=2024-12-12 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oseo/instance.00271233 |isbn=978-0-19-953566-8 |url-access=subscription}}</ref>՝ մինչև [[Պերգամոն|Պերգամոնի]] թագավոր [[Եվմենոս II|Եվմենես]] II-ը, ենթադրաբար, ներմուծել է ավելի նուրբ մագաղթային նյութ՝ վելլում (Vellum, մոմաթուղթ), որը պատրաստվել է հորթի ձգված կաշվից։ Սա աստիճանաբար դարձել է շքեղ ծաղկեցրած ձեռագրերի չափանիշը<ref name="Davenport 1912 245–251">{{Cite journal |last=Davenport |first=Cyril |date=1912 |title=Illuminated Manuscripts |url=https://www.jstor.org/stable/41339989 |journal=Journal of the Royal Society of Arts |volume=60 |issue=3087 |pages=245–251 |issn=0035-9114 |jstor=41339989}}</ref>, չնայած ժամանակակից գիտնականները հաճախ դժվարությամբ են տարբերակում մագաղաթը վելլումից․ դրանց ստեղծման համար կարող էին օգտագործվել տարբեր կենդանիների կաշիներ։ Այնուհետև ձեռագրերի նկարազարդ էջերից սովորաբար կազմվել են [[Կոդեքս (գիրք)|կոդեքսներ]]՝ ժամանակակից գրքերի ձևաչափով, չնայած երբեմն տարբեր պատճառներով օգտագործվել է ավելի հին՝ [[Թղթագլան|գլանաձև]] ձևաչափը։ Ոչ մեծ քանակի ծաղկած ձեռագրերի հատվածներ պահպանվել են նաև [[Պապիրուս|պապիրուսի]] վրա։ Գրքերը տատանվել են ժամանակակից փափուկ կազմով գրքերի փոքր չափերից, ինչպիսին է գրպանի ավետարանը, մինչև շատ մեծ՝ [[Հսկա գրքեր]], ինչպիսիք են երգչախմբերի համար նախատեսված գրքերը և [[Ատլանտյան Աստվածաշնչեր|Ատլանտյան Աստվածաշնչերը]], որոնց տեղափոխման համար պահանջել է մեկից ավելի մարդ<ref name="DeHamel2001">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>։ Թղթե ձեռագրերը հայտնվել են ուշ միջնադարում: Անսովոր վաղ գրված՝ 11-րդ դարի սկզբի թղթե ձեռագիր է [[Իտալիա|Իտալիայի]] [[Բենեդիկտյան միաբանություն|Բենեդիկտյան միաբանության]] Սանտո Դոմինգո դե Սիլոս աբբայության գրադարանում գտնվող «Սիլոսի պատարագամատյան» (Missal of Silos) ձեռագիրը, որը քրիստոնեական է և համարվում է, որ գրվել է թղթի արտադրության [[Ալ-Անդալուս|Ալ-Անդալուսի]] մուսուլմանական կենտրոնում: Թղթի վրա տեքստային ձեռագրերը գնալով ավելի տարածված են դարձել, բայց ավելի թանկարժեք մագաղաթը հիմնականում օգտագործվել է մանրանկարչական ձեռագրերի համար մինչև այդ ժամանակաշրջանի ավարտը: Սկզբնական տեքստային տպագիր գրքերում տեղեր են թողնվել կարմիր տեքստի համար, որոնք հայտնի են որպես ռուբրիկներ։ Դրանք մանրանկարչական նկարազարդումների և [[Սկզբնագիր|սկզբնագրերի]] ծաղկման համար են նախատեսվել, որոնք բոլորը տեքստի ավարտից հետո են ավելացվել ձեռքով: Եզրագծերում արված նկարները (հայտնի են որպես մարգինալիաներ) նաև թույլ էին տալիս գրագիրներին ավելացնել իրենց սեփական նշումները, դիագրամները, թարգմանությունները և նույնիսկ զավեշտական տարրերը<ref name="Brown2018">{{Cite book |last=Brown |first=Michelle Patricia |title=Understanding illuminated manuscripts: a guide to technical terms |last2=Teviotdale |first2=Elizabeth Cover |last3=Turner |first3=Nancy K. |date=2018 |publisher=The J. Paul Getty Museum |isbn=978-1-60606-578-5 |location=Los Angeles}}</ref>։ Տպագրության ներդրումն արագորեն հանգեցրել է մանրանկարչությամբ գիրքը ծաղկելու անկմանը: Մանրանկարչական ձեռագրերը շարունակվել են արտադրվել 16-րդ դարի սկզբին, բայց շատ ավելի փոքր քանակությամբ, հիմնականում շատ հարուստների համար: Դրանք միջնադարից պահպանված ամենատարածված իրերից են, որոնցից հազարավորներն են պահպանվել: Դրանք նաև միջնադարյան գեղանկարչության լավագույն պահպանված նմուշներն են և լավագույնս պահպանվածները: Իրոք, շատ տարածքների և ժամանակաշրջանների համար դրանք գեղանկարչության միակ պահպանված օրինակներն են: == Պատմություն == [[Պատկեր:Master_of_the_Boston_City_of_God_-_Book_of_Hours_(Use_of_Utrecht)-_fol._63r,_Initial_with_Holy_Trinity_-_1998.124.63.a_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|մինի|327x327փքս|Ժամագրքի 63-րդ էջը (օգտագործվել է [[Ուտրեխտի մայր տաճար|Ուտրեխտում]] օգտագործումը), տպագրվել է մոտ 1460–1465 թվականներին, ընդհանուր չափսերը՝ 59 × 116 մմ, գտնվում է [[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան|Քլիվլենդի արվեստի թանգարանում]] ([[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդ]], [[Օհայո]], ԱՄՆ)]] === Լատինական Եվրոպա === [[Արվեստի պատմություն|Արվեստի պատմաբանները]] մանրանկարչական ձեռագրերը դասակարգում են ըստ պատմական ժամանակաշրջանների և տեսակների, ներառյալ (բայց չսահմանափակվելով դրանով) [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ]], [[Կղզային արվեստ|կղզային]], [[Կարոլինգյան արվեստ|կարոլինգյան]], [[Օտտոնյան արվեստ|օտտոնյան]], [[Ռոմանական արվեստ|ռոմանական]], [[Գոթիկա|գոթական]] և [[Վերածննդի կերպարվեստ|վերածննդի ձեռագրերը]]: Կան մի քանի օրինակներ ավելի ուշ շրջաններից: Ծանր և հարուստ մանրանկարչական գրքերը երբեմն եկեղեցական համատեքստերում հայտնի են որպես «ցուցադրական գրքեր» կամ «շքեղ ձեռագրեր», հատկապես եթե դրանք աշխարհիկ ստեղծագործություններ են: Առաջին հազարամյակում դրանք, ամենայն հավանականությամբ, Ավետարանական գրքեր են եղել, ինչպիսիք են Լինդիսֆարնի Ավետարանները և Քելսի գիրքը: Քելսի գիրքն [[Անգլոսֆերա|անգլոսֆերայում]] ամենատարածված մանրանկարչական ձեռագիրն է և հայտնի է իր ''կղզային'' ''արվեստի'' [[Ոճ (գեղարվեստական)|ոճով]] ձևավորմամբ<ref>{{Cite web |last=Mark |first=Joshua J. |date=30 January 2018 |title=Book of Kells |url=https://www.worldhistory.org/Book_of_Kells/ |access-date=2024-04-12 |website=World History Encyclopedia |language=en}}</ref>։ Ռոմանական և գոթական ժամանակաշրջաններում ստեղծվել են բազմաթիվ մեծ մանրանկարչական ամբողջական [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչեր]]: Դրանցից ամենամեծ պահպանված օրինակը Շվեդիայում գտնվող «<nowiki/>[[Կոդեքս Գիգաս|Գիգասի կոդեքսն»]] է. այն այնքան մեծ է, որ այն բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է երեք գրադարանավար: Ռոմանական ժամանակաշրջանում և դրանից հետո հայտնվել են այլ մանրանկարչական ծիսական գրքեր։ Դրանց թվում են [[Սաղմոսարան|սաղմոսարանի]] գրքերը, որոնք սովորաբար պարունակում են բոլոր 150 կանոնական [[Սաղմոս|սաղմոսները]]<ref>{{Cite web |title=The Psalter as Scripture - Response - Seattle Pacific University |url=https://spu.edu/depts/uc/response/new/2013-autumn/bible-theology/the-psalter-as-scripture.asp |access-date=2024-04-12 |website=spu.edu}}</ref>, և աշխարհիկ մարդկանց համար նախատեսված փոքր, անձնական աղոթագրքեր, որոնք հայտնի էին որպես ժամագրքեր և որոնք մարդու օրը բաժանում էին աղոթքի ութ ժամի<ref>{{Cite web |last=Stein |first=Authors: Wendy A. |date=June 2017 |title=The Book of Hours: A Medieval Bestseller {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/hour/hd_hour.htm |access-date=2024-04-12 |website=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |language=en}}</ref>։ Սրանք հաճախ շքեղորեն ծաղկեցվել են մանրանկարներով, զարդարված ոսկեզօծ սկզբնատառերով և ծաղկային եզրագծերով։ Դրանք թանկարժեք գրքեր են և, հետևաբար, պատկանել են միայն հարուստ հովանավորներին, հաճախ կանանց։ Քանի որ բարձր միջնադարում ձեռագրերի արտադրությունը վանքերից տեղափոխվել է պետական հատված, նկարազարդ գրքերը սկսել են արտացոլել աշխարհիկ շահերը<ref name="Kauffmann20182">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>։ Դրանց թվում էին կարճ պատմվածքներ, սրբերի մասին լեգենդներ, ասպետության մասին պատմություններ, դիցաբանական պատմություններ և նույնիսկ քրեական, սոցիալական կամ հրաշալի իրադարձությունների մասին պատմություններ։ Դրանցից մի քանիսը նաև ազատորեն օգտագործվել են պատմողների և շրջիկ դերասանների կողմից՝ իրենց պիեսները հիմնավորելու համար։ Ժամանակի ամենատարածված աշխարհիկ տեքստերից են [[Բեսթիարիում|բեստիարիաները]]։ Այս գրքերը պարունակում են տարբեր կենդանիների՝ իրական և հորինված, նկարազարդ պատկերներ և հաճախ կենտրոնանում են դրանց կրոնական խորհրդանիշի և նշանակության վրա, քանի որ հետդասական Եվրոպայում լայնորեն տարածված է եղել այն համոզմունքը, որ կենդանիները և Երկրի վրա գտնվող մյուս բոլոր օրգանիզմները Աստծո դրսևորումներ են։ Այս ձեռագրերը ծառայել են որպես հոգևոր ուղեցույց և զվարճանք միջնադարի բանվոր դասի համար<ref>{{Cite web |title=Book of Beasts |url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/bestiary/inner.html |access-date=2024-04-17 |website=Getty Museum |agency=Conservation Research Foundation Museum}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Medieval Bestiary |url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/britannia/anglo-saxon/flowers/bestiary.html |access-date=2024-04-17 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>։ Գոթական շրջանը, որն ընդհանուր առմամբ նշանավորվել է մանրանկարչական գրքերի արտադրության աճով, նաև ավելի շատ աշխարհիկ ստեղծագործություններով, ինչպիսիք են մանրանկարչությամբ նկարազարդված [[Տարեգրություն|տարեգրությունները]] և գրական ստեղծագործությունները։ Հարուստ մարդիկ սկսել են ստեղծել անձնական գրադարաններ. Ֆիլիպ I-ը, հավանաբար, իր ժամանակի ամենամեծ անձնական գրադարանն է ունեցել 15-րդ դարի կեսերին, որը, ըստ գնահատականների, կազմված է եղել մոտ 600 մանրանկարչական ձեռագրերից, այն դեպքում, երբ նրա մի շարք ընկերներ և ազգականներ ունեցել են ընդամենը մի քանի տասնյակ։ Սակայն հարուստ հովանավորները կարող էին ունենալ անձնական աղոթագրքեր, որոնք հատուկ պատրաստվել են իրենց համար, սովորաբար հարուստ մանրանկարչական պատկերազարդմամբ «ժամագրքերի» տեսքով, որոնք պարունակում էին աղոթքներ՝ ըստ [[Քրիստոնեական տոներ|պատարագի օրվա]] տարբեր ժամանակների համապատասխան։ Ամենահայտնի օրինակներիցէ ֆրանսիացի արքայազնի համար գրված «Բերիի դքսի հոյակապ ժամագիրքը» ({{Lang|fr|2=[https://commons.wikimedia.org/wiki/Tr%C3%A8s_Riches_Heures_du_Duc_de_Berry?st_source=ai_mode Très Riches Heures du Duc de Berry]}})» 15-րդ դարի գիրքը։ [[Պատկեր:Books_in_the_monastery_museum_(5494269533).jpg|մինի|275x275փքս|Մանրանկարչական ձեռագրեր, որոնք պահվում են 16-րդ դարի [[Եթովպական ուղղափառ եկեղեցի|եթովպական ուղղափառ եկեղեցում]] Ուրա Կիդանե Մեհրեթում (Զեգե թերակղզում, [[Թանա|Թանա լիճում]], [[Եթովպիա|Եթովպիա)]]]] Մինչև 12-րդ դարը ձեռագրերի մեծ մասը տպագրվել է վանքերում՝ գրադարանին ավելացնելու կամ հարուստ հովանավորից կանխավճարով պատվեր ստանալուց հետո: Ավելի մեծ վանքերը հաճախ առանձին տարածքներ են ունեցել ձեռագրերի արտադրության մեջ մասնագիտացած [[Ճգնավոր|վանականների]] համար, որոնք կոչվել են [[գրչատուն]]: <ref>{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=Grove Art Online |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1-884446-05-4 |location=Oxford |language=en |chapter=Scriptorium |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t077202 |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:246f3a57-cf61-41d2-bf6e-c067179ffe36}}</ref> Գրչատան պատերի ներսում անհատականացված տարածքներ է տրամադրվել վանականին, որտեղ նա կարող էր նստել և աշխատել ձեռագրի վրա, այլ հոգևոր եղբայրների խանգարելուց հեռու: Գրչատան բացակայության դեպքում «գրքերիը պատճենելու համար հատկացվում էին առանձին փոքրիկ սենյակներ. դրանք տեղակայված էին այնպես, որ յուրաքանչյուր գրագիր ուներ իր համար պատուհան, որը բացվում էր դեպի վանքի մուտքը»<ref name="Putnam">{{Cite book |last=Putnam |first=George Haven |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/000775616 |title=Books and their makers during the Middle Ages: A study of the conditions of the production and distribution of literature from the fall of the Roman Empire to the close of the seventeenth century |date=1897 |publisher=Putnam |location=London}}</ref>։ 14-րդ դարում սկրիպտորիայում գրող վանականների [[Շրջանց սրահ|վանքերը]] գրեթե ամբողջությամբ զիջել են առևտրային քաղաքային սկրիպտորիաներին, հատկապես Փարիզում, Հռոմում և Նիդեռլանդներում<ref name="DeHamel20012">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>: Չնայած նկարազարդ ձեռագրեր ստեղծելու գործընթացը փոխություն չի կրել, բայց վանքերից առևտրային վայրեր անցումը արմատական քայլ է դարձել: Ձեռագրերի պահանջարկը այնքան է աճել, որ վանական գրադարաններում սկսել են աշխատանքի ընդունել աշխարհիկ գրիչների և մանրանկարիչների<ref name="Kauffmann20183">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>: Այս անհատները հաճախ ապրել են վանքի մոտ և երբեմն հագնվել են որպես վանականներ՝ վանք մուտք գործելիս, բայց օրվա վերջում նրանց թույլատրվել է դուրս գալ: Մանրանկարիչները հաճախ հայտնի են եղել և հարգանքի են արժանացել, և նրանցից շատերի ինքնության մասին տեղեկություններ են պահպանվել: [[Պատկեր:Képes_krónika_első_lapja.jpg|մինի|400x400փքս|''Chronicon Pictum'', [[Լյուդովիկ Մեծ|Հունգարիայի թագավոր Լյուդովիկոս Մեծի]] արքունիքի «Պայծառազարդ տարեգրությունը»՝ 1358 թվականից]] === Հունական Եվրոպա և իսլամական աշխարհ === [[Պատկեր:Ruler_in_Turkic_dress_(long_braids,_fur_hat,_boots,_fitting_coat),_in_the_Maqamat_of_al-Hariri,_1237_CE,_probably_Baghdad.jpg|մինի|''Մակամաթա ալ-Հարիրիի'' (1237 թ.)<ref name=":0">{{Cite web |title=Illustrations from Maqamat of al-Hariri |url=https://warfare.6te.net/13/Maqamat.htm |access-date=2026-04-08 |website=warfare.6te.net}}</ref> ճակատային մասը, որը պատկերում է թուրքական հագուստով մի կառավարչի (երկար հյուսեր, ''շարբուշի'' մորթե գլխարկ, կոշիկներ, կիպ վերարկու), հնարավոր է՝ [[Բաղդադ|Բաղդադից]]<ref name="FB232">{{Cite journal |last=Flood |first=Finbarr Barry |year=2017 |title=A Turk in the Dukhang? Comparative Perspectives on Elite Dress in Medieval Ladakh and the Caucasus |url=https://www.academia.edu/35061254 |journal=Interaction in the Himalayas and Central Asia |publisher=Austrian Academy of Science Press |page=232}}</ref>{{Sfn|Hillenbrand|2010}}<ref name="AC">{{Harvard citation no brackets|Contadini|2012}}: "Official" Turkish figures wear a standard combination of a sharbūsh, a three-quarters length robe, and boots. Arab figures, in contrast, have different headgear (usually a turban), a robe that is either full-length or, if three-quarters length, has baggy trousers below, and they usually wear flat shoes or (...) go barefoot (...) P.127: Reference has already been made to the combination of boots and ''[[sharbūsh]]'' as markers of official status (...) the combination is standard, even being reflected in thirteenth-century Coptic paintings, and serves to distinguish, in Grabar's formulation, the world of the Turkish ruler and that of the Arab. (...) The type worn by the official figures in the 1237 Maqāmāt, depicted, for example, on fol. 59r,67 consists of a gold cap surmounted by a little round top and with fur trimming creating a triangular area at the front which either shows the gold cap or is a separate plaque. A particular imposing example in this manuscript is the massive ''sharbūsh'' with much more fur than usual that is worn by the princely official on the right frontispiece on fol. 1v."</ref>]] [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական]] աշխարհը ձեռագրեր է ստեղծել իր ոճով, որոնց տարբերակները տարածվել են այլ ուղղափառ և արևելյան քրիստոնեական տարածքներում: Այս յուրահատուկ բյուզանդական պատկերազարդման ոճն առանձնացել է բնորոշ գունային պալիտրայով՝ գունանյութերի և թանաքի պատրաստման տարբեր եղանակներով, ինչպես նաև մագաղաթի մակերևույթին գրելու յուրահատուկ հարդարմամբ, որն այնքան էլ նպաստավոր չի եղել երկարատև պահպանման համար, որքան ավելի ֆակտուրային արևմտյան ոճը<ref name=":4">{{Cite book |last=A. P. Laurie |first=M. A. |url=https://archive.org/details/pigmentsmediumso0000apla/page/64/mode/2up |title=The Pigments and Mediums of the Old Masters |date=1914-01-01 |publisher=Macmillan, London |others=Internet Archive}}</ref>: [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրություն|Արևմտյան Հռոմեական կայսրության]] [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում|5-րդ դարում փլուզումը]] և դրան հաջորդող ավարառաց բարբարոսների գերիշխանությունը սպառնալիք են եղել գրքերի գոյությանը: Եկեղեցին է ապահովել անվտանգությունն ու ավանդույթի նկատմամբ հետաքրքրություն։ Գրքերն ապաստան են գտել վանքերում<ref name=":1">{{Cite news |title=History of publishing - Medieval, Manuscripts, Scriptoria {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/publishing/The-medieval-book |access-date=2026-04-08 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref>: Միջնադարում գրագիտության ավանդույթների անընդհատության պահպանման գործում կարևոր դերակատարում են ունեցել եկեղեցիները, հատկապես [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզում]], 12-րդ դարի ընթացքում կարևոր դեր է ունեցել հին դասական ստեղծագործությունները Արևմտյան Եվրոպայի զարգացող մտավորական շրջանակներին և [[Համալսարան|համալսարաններին]] հասցնելու գործում: Իսպանիայի ([[Ալ-Անդալուս]]) և Իտալիայի վաղ առևտրային կենտրոններն ու համալսարանական քաղաքներն (օրինակ՝ [[Բոլոնիա]], [[Վենետիկ]], [[Պադուա]]), որտեղ 12-րդ և 13-րդ դարերից սկսած թուղթը սկսել է փոխարինել մագաղաթին՝ հնարավորություն տալով գրքերի զանգվածային արտադրությանը<ref name=":1" />: Եվրոպայում առաջին անգամ տպագրվել են մեծ քանակությամբ գրքեր թղթի վրա, և դրանց հետ միասին՝ գիտությունների, մասնավորապես աստղագուշակության և բժշկության վերաբերյալ լիարժեք տրակտատներ, որոնց տեքստերի պատկերազարդումը պահանջել է շատ և տեքստի հետ ճշգրիտ համապատասխանություն<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Burnett |first=Charles |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/european-book-in-the-twelfth-century/reading-the-sciences/85020360FCEA48B67A20AB15F50E8A59 |title=Reading the Sciences |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-13698-4 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |series=Cambridge Studies in Medieval Literature |location=Cambridge |pages=259–276 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney}}</ref>։ Արաբերեն նկարազարդ ձեռագրերի պատկերազարդ ավանդույթի ծագումն անորոշ է։ Առաջին հայտնի զարդարված ձեռագրերը 9-րդ դարի որոշ [[Ղուրան|Ղուրաններ]] են{{Sfn|Snelders|2010}}։ Դրանք նկարազարդված չէին, այլ «ծաղկեցված» էին ճակատային մասերի կամ վերնագրերի զարդարանքներով։{{Sfn|Snelders|2010}} Նկարազարդված ձեռագրերի ավանդույթը սկսվել է հունա-արաբական թարգմանչական շարժմամբ և գիտական ու տեխնիկական տրակտատների ստեղծմամբ, որոնք հաճախ հիմնված էին հունական գիտական գիտելիքների վրա, ինչպիսիք են ''«Անշարժ աստղերի գիրք''» (The Book of Fixed Stars, 965 թ.) արաբերեն տարբերակները, ''«De materia medica»-ն'' կամ ''«Աչքի տասը տրակտատների գիրքը''»{{Sfn|Snelders|2010}}։ Թարգմանիչներն ամենից հաճախ արաբ [[Սիրիական քրիստոնեություն|սիրիացի քրիստոնյաներ]] են եղել, ինչպիսիք են Հունեյն իբն Իսհակը կամ Յահյա իբն Ադին, և նրանց աշխատանքը հայտնի է, որ հովանավորվել է տեղական իշխանների, ինչպիսիք են Արտուքյանները{{ref+|Արտուքյանները (թուրքերեն՝ Artuklular) թուրքմենական դինաստիա, որոնք իշխել են Արևելյան Անատոլիայում, Հյուսիսային Սիրիայում և Հյուսիսային Իրաքում 11-րդից 15-րդ դարերում (1101–1409 թթ.): Դինաստիան հիմնադրվել է սելջուկյան զորավար Արտուք բեկը, որը 1086 թվականին նշանակվել էր Երուսաղեմի կառավարիչ:|Ն}}{{Sfn|Snelders|2010}}։ Արաբական ձեռագրերի գեղարվեստական արտադրությունը թափ է առել 12-րդ և հատկապես 13-րդ դարերում{{Sfn|Snelders|2010}}: Այսպիսով, տասներկուերորդ և տասներեքերորդ դարերի տարբեր [[Սիրիական լեզու|սիրիական]] ձեռագրեր, ինչպիսիք են՝ Սիրիական Ավետարանները (Վատիկանի գրադարան, Syr. 559)<ref>{{Cite book |last=N.Y.) |first=Metropolitan Museum of Art (New York |url=https://books.google.am/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |language=en}}</ref> կամ Սիրիական Ավետարանները (Բրիտանական գրադարան, Add. 7170)<ref>{{Cite web |title=Digitized manuscript |url=https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.sir.559 |access-date=2026-04-08 |website=digi.vatlib.it}}</ref>, ծագել են բյուզանդական ավանդույթից, սակայն ոճաբանորեն շատ ընդհանրություններ ունեն իսլամական նկարազարդ ձեռագրերի հետ, ինչպիսին է ''Մաքամաթ ալ-Հարիրին''<ref name=":0" />, ինչը մատնանշում է ընդհանուր պատկերագրական ավանդույթ, որը գոյություն ուներ մոտավորապես 1180 թվականից [[Սիրիա|Սիրիայում]] և [[Իրաք|Իրաքում]], որը մեծապես ազդվել էր [[Բյուզանդական արվեստ|բյուզանդական արվեստից]]<ref name="MET">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384 |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |pages=384–385 |language=en}}</ref><ref name="MET3">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384 |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |pages=384–385 |language=en}}</ref>{{Sfn|Snelders|2010}}։ Այս ձեռագրերի որոշ նկարազարդումներ բնութագրվել են որպես «Բյուզանդական նկարազարդում արաբական ոճով» («illustration byzantine traitée à la manière arabe»)<ref name="MET3" />{{Sfn|Snelders|2010}}: Պարսկական մանրանկարչության ավանդույթը հիմնականում սկսվել է ամբողջական գրքերից, այլ ոչ թե մուրաքքաների (''{{lang-ar|مرقّع}}'') կամ ալբոմների առանձին էջերից, ինչպես հետագայում ավելի տարածված է դարձել: «Մեծ մոնղոլական շահնամեն», հավանաբար 1330-ական թվականներից, պարսկական արքունիքներում նկարազարդ գրքերի համար ամենատարածված աշխատանքներից մեկի շատ վաղ ձեռագիրն է<ref>{{Cite web |title=Great Mongol (Demotte) Shāh-Nāmeh, Tabriz, Iran, c.1335. Ilkhanid Illustrations. |url=https://warfare.6te.net/Persia/14/Great_Mongol_Shahnama-Tabriz-Persia.htm |access-date=2026-04-08 |website=warfare.6te.net}}</ref>: === Հրեական մանրանկարչություն === [[Պատկեր:Ambrosian_Tanakh_fg4.jpg|աջից|մինի|[[Աբրահամ|Աբրահամը]] զոհաբերում է Իսահակիմ, [[Ղևտական|Ղևտականի]] սկիզբը․ Ամբրոզյան աստվածաշունչ՝ արտադրված Գերմանիայում մոտ. 1236–1238 թվականներին ([[Ամբրոզյան գրադարան]])]] Մի շարք հրեական կրոնական ձեռագրեր նկարազարդվել են և ներառում են պատկերազարդ արվեստ, որոնցում հայտնի են դարձել այնպիսի գործիչներ, ինչպիսին է Ջոել բեն Սիմեոնը: Միջնադարյան [[Պիրենեյան թերակղզի|Իբերիական]] արխիվային գրառումները հաստատում են, որ հրեաները նկարիչներ և կերպարվեստի մասնագետներ էին<ref>{{Citation |last=Mann |first=Vivian B. |title=The Unknown Jewish Artists of Medieval Iberia |date=2019-12-31 |work=The Jew in Medieval Iberia, 1100-1500 |pages=138–179 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781618110541-007 |access-date=2024-09-14 |publisher=Academic Studies Press |doi=10.1515/9781618110541-007 |isbn=978-1-61811-054-1 |url-access=subscription}}</ref>: Մի շարք աշխատանքներ պահպանվել են: [[Միջնադար|Միջնադարյան]] որոշ նկարազարդումներ պատկերում են [[Ֆենտեզի|ֆանտաստիկ]] արարածներ՝ սովորաբար կենդանիների գլխով [[Հումանոիդ|մարդակերպեր]], նույնիսկ այն դեպքում, երբ պատկերները բավականին հստակորեն ուղղված են պատմական կամ [[Առասպել|դիցաբանական]] կերպարներին, որոնք հայտնի են որպես զոոցեֆալ (կենդանագլուխ) կերպարներ<ref name="Gertsman-2023">{{Cite journal |last=Gertsman |first=Elina |date=2023-09-01 |title='The Breath of Every Living Thing': Zoocephali and the Language of Difference on the Medieval Hebrew Page |journal=Art History |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=714–748 |doi=10.1111/1467-8365.12742 |issn=0141-6790 |doi-access=free}}</ref>: Հայտնի օրինակ է հին [[Աշկենազներ|աշքենազական]] պատկերազարդ ձեռագիր «Թռչունագլխով Հագադա» (Գերմանիա, մոտ 1300թ.) [[Զատիկ|Զատիկի]] աղոթագիրքը։ Ուշագրավ է, որ այս գրքում բոլոր հրեա-կերպարների վրա թռչունների գլուխներ են՝ մարդկային գլուխների փոխարեն<ref>{{Cite web |title=The Birds’ Head Haggadah |url=https://www.imj.org.il/en/collections/199815-0 |access-date=2026-04-08 |website=www.imj.org.il}}</ref>: Չնայած կա տեսություն, որ զոոցեֆալ արվեստը նախատեսված է հուդայականության ([[Աբրահամյան կրոններ]]) մեջ [[Անիկոնիզմ|անիկոնիզմի]] արգելքը շրջանցելու համար, որը հասկացվում է որպես [[Կռապաշտություն|կռապաշտության]] արգելք, սակայն այն փաստը, որ որոշ ձեռագրերում նաև մարդկային դեմքեր են ներառված, կասկածի տակ է դնում այս ենթադրությունը: Նկարազարդման այս ոճի պատճառները լիովին ուսումնասիրված չեն<ref>{{Citation |last=Kogman-Appel |first=Katrin |title=The Cambridge History of Judaism |date=2018 |pages=860–881 |access-date=2024-09-16 |chapter=Material Culture and Art |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/material-culture-and-art/CF02C4CE50A17039D8541A55DF2F7B9B |doi=10.1017/9781139048880.032 |isbn=978-0-521-51724-9}}</ref>: == Տես նաև == * [[Վոյնիչի ձեռագիր]] == Նշումներ == {{ծանցանկ|group="Ն"}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} mskwi65vdplb9j2duay3yiamudqukgn 10722327 10722321 2026-04-08T18:10:02Z Ապատ63 36683 catSuggest-ով +Ձեռագրեր, Արևմտյան արվեստ, Գրքեր ըստ տեսակի, Գրքերի ձևավորում, Միջնադարյան գրականություն, Պատկերազարդում, Գրքերի պատմություն, Վերածննդի արվեստ, Մանրանկարչություն, Քրիստոնեական արվեստ, Միջնադարի մշակույթ, Գեղանկարչական տեխնիկաներ, Մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներ, Աստվածաշունչ, Արվեստ ըստ թեմայի 10722327 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Malnazar_-_Decorated_Incipit_Page_-_Google_Art_Project.jpg|մինի|510x510փքս|[[Մալնազար|Մալնազարի]] Աստվածաշնչի հայկական պատկերազարդ ձեռագրի օրինակ՝ հայտնաբերված Իրանի [[Սպահան]] քաղաքի հայկական [[Նոր Ջուղա]] թաղամասում, 1637 թվականին։ Էջը շրջանակված է կամարով՝ նրբորեն զարդարված երևակայական կենդանիներով, սիրամարգերով, աքաղաղներով, բույսերով, իսկ առաջին կանոնական աղյուսակի համար՝ [[Եվսեբիոս Կեսարացի|Եվսեբիոս Կեսարացու]] փոքրիկ դիմանկարն է, որը կանոնական աղյուսակները մշակել է 300-ական թվականներին ([[Փոլ Գեթիի թանգարան|Գեթիի թանգարան]]){{ref+|Մանրանկարիչներ [[Մալնազար]]ը եղբոր՝ Աղաբիրի հետ շքեղորեն զարդարել են այս գիրքը [[Հին Կտակարան]]ի տեսարաններով, ինչպիսիք են Աշխարհի արարումը, և չորս ավետարանիչների դիմանկարներով (Մատթեոս, Մարկոս, Ղուկաս և Հովհաննես): Նրանք նաև ներառել են վեց մանրամասն զարդարված կանոնական աղյուսակների հավաքածու, որոնք օգնում են ընթերցողին խաչաձև հղումներ կատարել նույն պատմությանը չորս Ավետարաններից մեկից ավելիում: Էջը Մալնազարի Աստուածաշնչից է (Նոր Ջուղա, 1637, Գեթիի թանգարան)։|Ն}}<ref>{{Cite web |title=Bible (The J. Paul Getty Museum Collection) |url=https://www.getty.edu/art/collection/object/103RTM |access-date=2026-04-08 |website=The J. Paul Getty Museum Collection |language=en}}</ref>]] '''Մանրանկարչական ձեռագիր''' կամ '''ծաղկած ձեռագիր,''' բուսական նախշերով, «ծաղիկներով» զարդարված կարևոր [[ձեռագիր]], որի տեքստը նկարազարդարված է եզրագծերով և [[Մանրանկարչություն|մանրանկարչական նկարազարդումներով]]: [[Կաթոլիկ եկեղեցի|Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցում]] հաճախ օգտագործվել է աղոթքների և ծիսական գրքերի համար, ինչպիսիք են [[սաղմոսարան|սաղմոսները]] և արքունական գրականությունը։ Այս սովորությունը շարունակվել է աշխարհիկ տեքստերում 13-րդ դարից սկսած և սովորաբար ներառում է հռչակագրեր, գրանցված օրինագծեր, [[Իրավունք|օրենքներ]], [[Հրովարտակ|հրովարտակներ]], [[Չարտեր|կանոնադրություններ]], գույքացուցակներ, անվանաթղթեր և այլ փաստաթղթեր<ref name="Kauffmann2018">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref><ref>{{Cite book |last=Berenbeim |first=Jessica |title=Art of documentation: documents and visual culture in medieval England |date=2015 |publisher=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |isbn=978-0-88844-194-2 |series=Text, image, context |location=Toronto}}</ref>։ Ամենավաղ պահպանված նկարազարդ ձեռագրերը փոքրաթիվ են, ստեղծվել են [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ շրջանում]] և թվագրվում են մ.թ. 400-600 թվականներին: Օրինակներից են Վերգիլիոս Ռոմանոսի, Վերգիլիոս Վատիկանոսի և Ռոսանոյի Ավետարանները<ref>{{Cite book |last=Weitzmann |first=Kurt |title=Late Antique and Early Christian book illumination |date=1977 |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-2243-0 |location=London}}</ref>։ Պահպանված ձեռագրերի մեծ մասը [[Միջնադար|միջնադարից]] է, չնայած շատերը պահպանվել են [[Վերածնունդ|Վերածննդի դարաշրջանից]]: Որոշ առումով իսլամական ձեռագրերը նույնպես կարելի է անվանել մանրանկարչական, և նրանք օգտագործում են էապես նույն տեխնիկան, ի տարբերություն Հեռավոր Արևելքի և Մեզոամերիկյան ձեռագրերի, որոնք նկարագրվում են որպես ''գեղանկարչական''<ref>{{Cite journal |last=Laura Sînziana Cuciuc Romanescu |date=2020 |title=ILLUMINATED PAGES. A MIDDLE AGES TRIP IN THE FIELD OF COLOR |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=941065 |journal=Revista Rom&#226;nă de Studii Eurasiatice |language=English |volume=16 |issue=1–2 |pages=7–18 |issn=1841-477X}}</ref>։ [[Պատկեր:Cantoral-san-millan-256.jpg|մինի|276x276փքս|Համաշխարհային ժառանգության վայր [[Սան Միլիան դե լա Կոգոլիա]] ([[Լա Ռիոխա (Իսպանիա)|Լա Ռիոխա]], [[Իսպանիա]]) վանքի երգչախմբային Հսկա գրքեր]] Ձեռագրերի մեծ մասը, ծաղկած, թե ոչ, գրվել են [[Մագաղաթ|մագաղաթի]] վրա մինչև մ.թ.ա. 2-րդ դարը<ref>{{Citation |last=Herodotus |title=Histories |date=1998-03-05 |work=Oxford World's Classics: Herodotus: The Histories |editor-last=Waterfield |editor-first=Robin |editor-last2=Dewald |editor-first2=Carolyn |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00271233 |access-date=2024-12-12 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oseo/instance.00271233 |isbn=978-0-19-953566-8 |url-access=subscription}}</ref>՝ մինչև [[Պերգամոն|Պերգամոնի]] թագավոր [[Եվմենոս II|Եվմենես]] II-ը, ենթադրաբար, ներմուծել է ավելի նուրբ մագաղթային նյութ՝ վելլում (Vellum, մոմաթուղթ), որը պատրաստվել է հորթի ձգված կաշվից։ Սա աստիճանաբար դարձել է շքեղ ծաղկեցրած ձեռագրերի չափանիշը<ref name="Davenport 1912 245–251">{{Cite journal |last=Davenport |first=Cyril |date=1912 |title=Illuminated Manuscripts |url=https://www.jstor.org/stable/41339989 |journal=Journal of the Royal Society of Arts |volume=60 |issue=3087 |pages=245–251 |issn=0035-9114 |jstor=41339989}}</ref>, չնայած ժամանակակից գիտնականները հաճախ դժվարությամբ են տարբերակում մագաղաթը վելլումից․ դրանց ստեղծման համար կարող էին օգտագործվել տարբեր կենդանիների կաշիներ։ Այնուհետև ձեռագրերի նկարազարդ էջերից սովորաբար կազմվել են [[Կոդեքս (գիրք)|կոդեքսներ]]՝ ժամանակակից գրքերի ձևաչափով, չնայած երբեմն տարբեր պատճառներով օգտագործվել է ավելի հին՝ [[Թղթագլան|գլանաձև]] ձևաչափը։ Ոչ մեծ քանակի ծաղկած ձեռագրերի հատվածներ պահպանվել են նաև [[Պապիրուս|պապիրուսի]] վրա։ Գրքերը տատանվել են ժամանակակից փափուկ կազմով գրքերի փոքր չափերից, ինչպիսին է գրպանի ավետարանը, մինչև շատ մեծ՝ [[Հսկա գրքեր]], ինչպիսիք են երգչախմբերի համար նախատեսված գրքերը և [[Ատլանտյան Աստվածաշնչեր|Ատլանտյան Աստվածաշնչերը]], որոնց տեղափոխման համար պահանջել է մեկից ավելի մարդ<ref name="DeHamel2001">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>։ Թղթե ձեռագրերը հայտնվել են ուշ միջնադարում: Անսովոր վաղ գրված՝ 11-րդ դարի սկզբի թղթե ձեռագիր է [[Իտալիա|Իտալիայի]] [[Բենեդիկտյան միաբանություն|Բենեդիկտյան միաբանության]] Սանտո Դոմինգո դե Սիլոս աբբայության գրադարանում գտնվող «Սիլոսի պատարագամատյան» (Missal of Silos) ձեռագիրը, որը քրիստոնեական է և համարվում է, որ գրվել է թղթի արտադրության [[Ալ-Անդալուս|Ալ-Անդալուսի]] մուսուլմանական կենտրոնում: Թղթի վրա տեքստային ձեռագրերը գնալով ավելի տարածված են դարձել, բայց ավելի թանկարժեք մագաղաթը հիմնականում օգտագործվել է մանրանկարչական ձեռագրերի համար մինչև այդ ժամանակաշրջանի ավարտը: Սկզբնական տեքստային տպագիր գրքերում տեղեր են թողնվել կարմիր տեքստի համար, որոնք հայտնի են որպես ռուբրիկներ։ Դրանք մանրանկարչական նկարազարդումների և [[Սկզբնագիր|սկզբնագրերի]] ծաղկման համար են նախատեսվել, որոնք բոլորը տեքստի ավարտից հետո են ավելացվել ձեռքով: Եզրագծերում արված նկարները (հայտնի են որպես մարգինալիաներ) նաև թույլ էին տալիս գրագիրներին ավելացնել իրենց սեփական նշումները, դիագրամները, թարգմանությունները և նույնիսկ զավեշտական տարրերը<ref name="Brown2018">{{Cite book |last=Brown |first=Michelle Patricia |title=Understanding illuminated manuscripts: a guide to technical terms |last2=Teviotdale |first2=Elizabeth Cover |last3=Turner |first3=Nancy K. |date=2018 |publisher=The J. Paul Getty Museum |isbn=978-1-60606-578-5 |location=Los Angeles}}</ref>։ Տպագրության ներդրումն արագորեն հանգեցրել է մանրանկարչությամբ գիրքը ծաղկելու անկմանը: Մանրանկարչական ձեռագրերը շարունակվել են արտադրվել 16-րդ դարի սկզբին, բայց շատ ավելի փոքր քանակությամբ, հիմնականում շատ հարուստների համար: Դրանք միջնադարից պահպանված ամենատարածված իրերից են, որոնցից հազարավորներն են պահպանվել: Դրանք նաև միջնադարյան գեղանկարչության լավագույն պահպանված նմուշներն են և լավագույնս պահպանվածները: Իրոք, շատ տարածքների և ժամանակաշրջանների համար դրանք գեղանկարչության միակ պահպանված օրինակներն են: == Պատմություն == [[Պատկեր:Master_of_the_Boston_City_of_God_-_Book_of_Hours_(Use_of_Utrecht)-_fol._63r,_Initial_with_Holy_Trinity_-_1998.124.63.a_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|մինի|327x327փքս|Ժամագրքի 63-րդ էջը (օգտագործվել է [[Ուտրեխտի մայր տաճար|Ուտրեխտում]] օգտագործումը), տպագրվել է մոտ 1460–1465 թվականներին, ընդհանուր չափսերը՝ 59 × 116 մմ, գտնվում է [[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան|Քլիվլենդի արվեստի թանգարանում]] ([[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդ]], [[Օհայո]], ԱՄՆ)]] === Լատինական Եվրոպա === [[Արվեստի պատմություն|Արվեստի պատմաբանները]] մանրանկարչական ձեռագրերը դասակարգում են ըստ պատմական ժամանակաշրջանների և տեսակների, ներառյալ (բայց չսահմանափակվելով դրանով) [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ]], [[Կղզային արվեստ|կղզային]], [[Կարոլինգյան արվեստ|կարոլինգյան]], [[Օտտոնյան արվեստ|օտտոնյան]], [[Ռոմանական արվեստ|ռոմանական]], [[Գոթիկա|գոթական]] և [[Վերածննդի կերպարվեստ|վերածննդի ձեռագրերը]]: Կան մի քանի օրինակներ ավելի ուշ շրջաններից: Ծանր և հարուստ մանրանկարչական գրքերը երբեմն եկեղեցական համատեքստերում հայտնի են որպես «ցուցադրական գրքեր» կամ «շքեղ ձեռագրեր», հատկապես եթե դրանք աշխարհիկ ստեղծագործություններ են: Առաջին հազարամյակում դրանք, ամենայն հավանականությամբ, Ավետարանական գրքեր են եղել, ինչպիսիք են Լինդիսֆարնի Ավետարանները և Քելսի գիրքը: Քելսի գիրքն [[Անգլոսֆերա|անգլոսֆերայում]] ամենատարածված մանրանկարչական ձեռագիրն է և հայտնի է իր ''կղզային'' ''արվեստի'' [[Ոճ (գեղարվեստական)|ոճով]] ձևավորմամբ<ref>{{Cite web |last=Mark |first=Joshua J. |date=30 January 2018 |title=Book of Kells |url=https://www.worldhistory.org/Book_of_Kells/ |access-date=2024-04-12 |website=World History Encyclopedia |language=en}}</ref>։ Ռոմանական և գոթական ժամանակաշրջաններում ստեղծվել են բազմաթիվ մեծ մանրանկարչական ամբողջական [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչեր]]: Դրանցից ամենամեծ պահպանված օրինակը Շվեդիայում գտնվող «<nowiki/>[[Կոդեքս Գիգաս|Գիգասի կոդեքսն»]] է. այն այնքան մեծ է, որ այն բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է երեք գրադարանավար: Ռոմանական ժամանակաշրջանում և դրանից հետո հայտնվել են այլ մանրանկարչական ծիսական գրքեր։ Դրանց թվում են [[Սաղմոսարան|սաղմոսարանի]] գրքերը, որոնք սովորաբար պարունակում են բոլոր 150 կանոնական [[Սաղմոս|սաղմոսները]]<ref>{{Cite web |title=The Psalter as Scripture - Response - Seattle Pacific University |url=https://spu.edu/depts/uc/response/new/2013-autumn/bible-theology/the-psalter-as-scripture.asp |access-date=2024-04-12 |website=spu.edu}}</ref>, և աշխարհիկ մարդկանց համար նախատեսված փոքր, անձնական աղոթագրքեր, որոնք հայտնի էին որպես ժամագրքեր և որոնք մարդու օրը բաժանում էին աղոթքի ութ ժամի<ref>{{Cite web |last=Stein |first=Authors: Wendy A. |date=June 2017 |title=The Book of Hours: A Medieval Bestseller {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/hour/hd_hour.htm |access-date=2024-04-12 |website=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |language=en}}</ref>։ Սրանք հաճախ շքեղորեն ծաղկեցվել են մանրանկարներով, զարդարված ոսկեզօծ սկզբնատառերով և ծաղկային եզրագծերով։ Դրանք թանկարժեք գրքեր են և, հետևաբար, պատկանել են միայն հարուստ հովանավորներին, հաճախ կանանց։ Քանի որ բարձր միջնադարում ձեռագրերի արտադրությունը վանքերից տեղափոխվել է պետական հատված, նկարազարդ գրքերը սկսել են արտացոլել աշխարհիկ շահերը<ref name="Kauffmann20182">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>։ Դրանց թվում էին կարճ պատմվածքներ, սրբերի մասին լեգենդներ, ասպետության մասին պատմություններ, դիցաբանական պատմություններ և նույնիսկ քրեական, սոցիալական կամ հրաշալի իրադարձությունների մասին պատմություններ։ Դրանցից մի քանիսը նաև ազատորեն օգտագործվել են պատմողների և շրջիկ դերասանների կողմից՝ իրենց պիեսները հիմնավորելու համար։ Ժամանակի ամենատարածված աշխարհիկ տեքստերից են [[Բեսթիարիում|բեստիարիաները]]։ Այս գրքերը պարունակում են տարբեր կենդանիների՝ իրական և հորինված, նկարազարդ պատկերներ և հաճախ կենտրոնանում են դրանց կրոնական խորհրդանիշի և նշանակության վրա, քանի որ հետդասական Եվրոպայում լայնորեն տարածված է եղել այն համոզմունքը, որ կենդանիները և Երկրի վրա գտնվող մյուս բոլոր օրգանիզմները Աստծո դրսևորումներ են։ Այս ձեռագրերը ծառայել են որպես հոգևոր ուղեցույց և զվարճանք միջնադարի բանվոր դասի համար<ref>{{Cite web |title=Book of Beasts |url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/bestiary/inner.html |access-date=2024-04-17 |website=Getty Museum |agency=Conservation Research Foundation Museum}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Medieval Bestiary |url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/britannia/anglo-saxon/flowers/bestiary.html |access-date=2024-04-17 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>։ Գոթական շրջանը, որն ընդհանուր առմամբ նշանավորվել է մանրանկարչական գրքերի արտադրության աճով, նաև ավելի շատ աշխարհիկ ստեղծագործություններով, ինչպիսիք են մանրանկարչությամբ նկարազարդված [[Տարեգրություն|տարեգրությունները]] և գրական ստեղծագործությունները։ Հարուստ մարդիկ սկսել են ստեղծել անձնական գրադարաններ. Ֆիլիպ I-ը, հավանաբար, իր ժամանակի ամենամեծ անձնական գրադարանն է ունեցել 15-րդ դարի կեսերին, որը, ըստ գնահատականների, կազմված է եղել մոտ 600 մանրանկարչական ձեռագրերից, այն դեպքում, երբ նրա մի շարք ընկերներ և ազգականներ ունեցել են ընդամենը մի քանի տասնյակ։ Սակայն հարուստ հովանավորները կարող էին ունենալ անձնական աղոթագրքեր, որոնք հատուկ պատրաստվել են իրենց համար, սովորաբար հարուստ մանրանկարչական պատկերազարդմամբ «ժամագրքերի» տեսքով, որոնք պարունակում էին աղոթքներ՝ ըստ [[Քրիստոնեական տոներ|պատարագի օրվա]] տարբեր ժամանակների համապատասխան։ Ամենահայտնի օրինակներիցէ ֆրանսիացի արքայազնի համար գրված «Բերիի դքսի հոյակապ ժամագիրքը» ({{Lang|fr|2=[https://commons.wikimedia.org/wiki/Tr%C3%A8s_Riches_Heures_du_Duc_de_Berry?st_source=ai_mode Très Riches Heures du Duc de Berry]}})» 15-րդ դարի գիրքը։ [[Պատկեր:Books_in_the_monastery_museum_(5494269533).jpg|մինի|275x275փքս|Մանրանկարչական ձեռագրեր, որոնք պահվում են 16-րդ դարի [[Եթովպական ուղղափառ եկեղեցի|եթովպական ուղղափառ եկեղեցում]] Ուրա Կիդանե Մեհրեթում (Զեգե թերակղզում, [[Թանա|Թանա լիճում]], [[Եթովպիա|Եթովպիա)]]]] Մինչև 12-րդ դարը ձեռագրերի մեծ մասը տպագրվել է վանքերում՝ գրադարանին ավելացնելու կամ հարուստ հովանավորից կանխավճարով պատվեր ստանալուց հետո: Ավելի մեծ վանքերը հաճախ առանձին տարածքներ են ունեցել ձեռագրերի արտադրության մեջ մասնագիտացած [[Ճգնավոր|վանականների]] համար, որոնք կոչվել են [[գրչատուն]]: <ref>{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=Grove Art Online |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1-884446-05-4 |location=Oxford |language=en |chapter=Scriptorium |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t077202 |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:246f3a57-cf61-41d2-bf6e-c067179ffe36}}</ref> Գրչատան պատերի ներսում անհատականացված տարածքներ է տրամադրվել վանականին, որտեղ նա կարող էր նստել և աշխատել ձեռագրի վրա, այլ հոգևոր եղբայրների խանգարելուց հեռու: Գրչատան բացակայության դեպքում «գրքերիը պատճենելու համար հատկացվում էին առանձին փոքրիկ սենյակներ. դրանք տեղակայված էին այնպես, որ յուրաքանչյուր գրագիր ուներ իր համար պատուհան, որը բացվում էր դեպի վանքի մուտքը»<ref name="Putnam">{{Cite book |last=Putnam |first=George Haven |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/000775616 |title=Books and their makers during the Middle Ages: A study of the conditions of the production and distribution of literature from the fall of the Roman Empire to the close of the seventeenth century |date=1897 |publisher=Putnam |location=London}}</ref>։ 14-րդ դարում սկրիպտորիայում գրող վանականների [[Շրջանց սրահ|վանքերը]] գրեթե ամբողջությամբ զիջել են առևտրային քաղաքային սկրիպտորիաներին, հատկապես Փարիզում, Հռոմում և Նիդեռլանդներում<ref name="DeHamel20012">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>: Չնայած նկարազարդ ձեռագրեր ստեղծելու գործընթացը փոխություն չի կրել, բայց վանքերից առևտրային վայրեր անցումը արմատական քայլ է դարձել: Ձեռագրերի պահանջարկը այնքան է աճել, որ վանական գրադարաններում սկսել են աշխատանքի ընդունել աշխարհիկ գրիչների և մանրանկարիչների<ref name="Kauffmann20183">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>: Այս անհատները հաճախ ապրել են վանքի մոտ և երբեմն հագնվել են որպես վանականներ՝ վանք մուտք գործելիս, բայց օրվա վերջում նրանց թույլատրվել է դուրս գալ: Մանրանկարիչները հաճախ հայտնի են եղել և հարգանքի են արժանացել, և նրանցից շատերի ինքնության մասին տեղեկություններ են պահպանվել: [[Պատկեր:Képes_krónika_első_lapja.jpg|մինի|400x400փքս|''Chronicon Pictum'', [[Լյուդովիկ Մեծ|Հունգարիայի թագավոր Լյուդովիկոս Մեծի]] արքունիքի «Պայծառազարդ տարեգրությունը»՝ 1358 թվականից]] === Հունական Եվրոպա և իսլամական աշխարհ === [[Պատկեր:Ruler_in_Turkic_dress_(long_braids,_fur_hat,_boots,_fitting_coat),_in_the_Maqamat_of_al-Hariri,_1237_CE,_probably_Baghdad.jpg|մինի|''Մակամաթա ալ-Հարիրիի'' (1237 թ.)<ref name=":0">{{Cite web |title=Illustrations from Maqamat of al-Hariri |url=https://warfare.6te.net/13/Maqamat.htm |access-date=2026-04-08 |website=warfare.6te.net}}</ref> ճակատային մասը, որը պատկերում է թուրքական հագուստով մի կառավարչի (երկար հյուսեր, ''շարբուշի'' մորթե գլխարկ, կոշիկներ, կիպ վերարկու), հնարավոր է՝ [[Բաղդադ|Բաղդադից]]<ref name="FB232">{{Cite journal |last=Flood |first=Finbarr Barry |year=2017 |title=A Turk in the Dukhang? Comparative Perspectives on Elite Dress in Medieval Ladakh and the Caucasus |url=https://www.academia.edu/35061254 |journal=Interaction in the Himalayas and Central Asia |publisher=Austrian Academy of Science Press |page=232}}</ref>{{Sfn|Hillenbrand|2010}}<ref name="AC">{{Harvard citation no brackets|Contadini|2012}}: "Official" Turkish figures wear a standard combination of a sharbūsh, a three-quarters length robe, and boots. Arab figures, in contrast, have different headgear (usually a turban), a robe that is either full-length or, if three-quarters length, has baggy trousers below, and they usually wear flat shoes or (...) go barefoot (...) P.127: Reference has already been made to the combination of boots and ''[[sharbūsh]]'' as markers of official status (...) the combination is standard, even being reflected in thirteenth-century Coptic paintings, and serves to distinguish, in Grabar's formulation, the world of the Turkish ruler and that of the Arab. (...) The type worn by the official figures in the 1237 Maqāmāt, depicted, for example, on fol. 59r,67 consists of a gold cap surmounted by a little round top and with fur trimming creating a triangular area at the front which either shows the gold cap or is a separate plaque. A particular imposing example in this manuscript is the massive ''sharbūsh'' with much more fur than usual that is worn by the princely official on the right frontispiece on fol. 1v."</ref>]] [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական]] աշխարհը ձեռագրեր է ստեղծել իր ոճով, որոնց տարբերակները տարածվել են այլ ուղղափառ և արևելյան քրիստոնեական տարածքներում: Այս յուրահատուկ բյուզանդական պատկերազարդման ոճն առանձնացել է բնորոշ գունային պալիտրայով՝ գունանյութերի և թանաքի պատրաստման տարբեր եղանակներով, ինչպես նաև մագաղաթի մակերևույթին գրելու յուրահատուկ հարդարմամբ, որն այնքան էլ նպաստավոր չի եղել երկարատև պահպանման համար, որքան ավելի ֆակտուրային արևմտյան ոճը<ref name=":4">{{Cite book |last=A. P. Laurie |first=M. A. |url=https://archive.org/details/pigmentsmediumso0000apla/page/64/mode/2up |title=The Pigments and Mediums of the Old Masters |date=1914-01-01 |publisher=Macmillan, London |others=Internet Archive}}</ref>: [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրություն|Արևմտյան Հռոմեական կայսրության]] [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում|5-րդ դարում փլուզումը]] և դրան հաջորդող ավարառաց բարբարոսների գերիշխանությունը սպառնալիք են եղել գրքերի գոյությանը: Եկեղեցին է ապահովել անվտանգությունն ու ավանդույթի նկատմամբ հետաքրքրություն։ Գրքերն ապաստան են գտել վանքերում<ref name=":1">{{Cite news |title=History of publishing - Medieval, Manuscripts, Scriptoria {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/publishing/The-medieval-book |access-date=2026-04-08 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref>: Միջնադարում գրագիտության ավանդույթների անընդհատության պահպանման գործում կարևոր դերակատարում են ունեցել եկեղեցիները, հատկապես [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզում]], 12-րդ դարի ընթացքում կարևոր դեր է ունեցել հին դասական ստեղծագործությունները Արևմտյան Եվրոպայի զարգացող մտավորական շրջանակներին և [[Համալսարան|համալսարաններին]] հասցնելու գործում: Իսպանիայի ([[Ալ-Անդալուս]]) և Իտալիայի վաղ առևտրային կենտրոններն ու համալսարանական քաղաքներն (օրինակ՝ [[Բոլոնիա]], [[Վենետիկ]], [[Պադուա]]), որտեղ 12-րդ և 13-րդ դարերից սկսած թուղթը սկսել է փոխարինել մագաղաթին՝ հնարավորություն տալով գրքերի զանգվածային արտադրությանը<ref name=":1" />: Եվրոպայում առաջին անգամ տպագրվել են մեծ քանակությամբ գրքեր թղթի վրա, և դրանց հետ միասին՝ գիտությունների, մասնավորապես աստղագուշակության և բժշկության վերաբերյալ լիարժեք տրակտատներ, որոնց տեքստերի պատկերազարդումը պահանջել է շատ և տեքստի հետ ճշգրիտ համապատասխանություն<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Burnett |first=Charles |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/european-book-in-the-twelfth-century/reading-the-sciences/85020360FCEA48B67A20AB15F50E8A59 |title=Reading the Sciences |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-13698-4 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |series=Cambridge Studies in Medieval Literature |location=Cambridge |pages=259–276 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney}}</ref>։ Արաբերեն նկարազարդ ձեռագրերի պատկերազարդ ավանդույթի ծագումն անորոշ է։ Առաջին հայտնի զարդարված ձեռագրերը 9-րդ դարի որոշ [[Ղուրան|Ղուրաններ]] են{{Sfn|Snelders|2010}}։ Դրանք նկարազարդված չէին, այլ «ծաղկեցված» էին ճակատային մասերի կամ վերնագրերի զարդարանքներով։{{Sfn|Snelders|2010}} Նկարազարդված ձեռագրերի ավանդույթը սկսվել է հունա-արաբական թարգմանչական շարժմամբ և գիտական ու տեխնիկական տրակտատների ստեղծմամբ, որոնք հաճախ հիմնված էին հունական գիտական գիտելիքների վրա, ինչպիսիք են ''«Անշարժ աստղերի գիրք''» (The Book of Fixed Stars, 965 թ.) արաբերեն տարբերակները, ''«De materia medica»-ն'' կամ ''«Աչքի տասը տրակտատների գիրքը''»{{Sfn|Snelders|2010}}։ Թարգմանիչներն ամենից հաճախ արաբ [[Սիրիական քրիստոնեություն|սիրիացի քրիստոնյաներ]] են եղել, ինչպիսիք են Հունեյն իբն Իսհակը կամ Յահյա իբն Ադին, և նրանց աշխատանքը հայտնի է, որ հովանավորվել է տեղական իշխանների, ինչպիսիք են Արտուքյանները{{ref+|Արտուքյանները (թուրքերեն՝ Artuklular) թուրքմենական դինաստիա, որոնք իշխել են Արևելյան Անատոլիայում, Հյուսիսային Սիրիայում և Հյուսիսային Իրաքում 11-րդից 15-րդ դարերում (1101–1409 թթ.): Դինաստիան հիմնադրվել է սելջուկյան զորավար Արտուք բեկը, որը 1086 թվականին նշանակվել էր Երուսաղեմի կառավարիչ:|Ն}}{{Sfn|Snelders|2010}}։ Արաբական ձեռագրերի գեղարվեստական արտադրությունը թափ է առել 12-րդ և հատկապես 13-րդ դարերում{{Sfn|Snelders|2010}}: Այսպիսով, տասներկուերորդ և տասներեքերորդ դարերի տարբեր [[Սիրիական լեզու|սիրիական]] ձեռագրեր, ինչպիսիք են՝ Սիրիական Ավետարանները (Վատիկանի գրադարան, Syr. 559)<ref>{{Cite book |last=N.Y.) |first=Metropolitan Museum of Art (New York |url=https://books.google.am/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |language=en}}</ref> կամ Սիրիական Ավետարանները (Բրիտանական գրադարան, Add. 7170)<ref>{{Cite web |title=Digitized manuscript |url=https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.sir.559 |access-date=2026-04-08 |website=digi.vatlib.it}}</ref>, ծագել են բյուզանդական ավանդույթից, սակայն ոճաբանորեն շատ ընդհանրություններ ունեն իսլամական նկարազարդ ձեռագրերի հետ, ինչպիսին է ''Մաքամաթ ալ-Հարիրին''<ref name=":0" />, ինչը մատնանշում է ընդհանուր պատկերագրական ավանդույթ, որը գոյություն ուներ մոտավորապես 1180 թվականից [[Սիրիա|Սիրիայում]] և [[Իրաք|Իրաքում]], որը մեծապես ազդվել էր [[Բյուզանդական արվեստ|բյուզանդական արվեստից]]<ref name="MET">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384 |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |pages=384–385 |language=en}}</ref><ref name="MET3">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384 |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |pages=384–385 |language=en}}</ref>{{Sfn|Snelders|2010}}։ Այս ձեռագրերի որոշ նկարազարդումներ բնութագրվել են որպես «Բյուզանդական նկարազարդում արաբական ոճով» («illustration byzantine traitée à la manière arabe»)<ref name="MET3" />{{Sfn|Snelders|2010}}: Պարսկական մանրանկարչության ավանդույթը հիմնականում սկսվել է ամբողջական գրքերից, այլ ոչ թե մուրաքքաների (''{{lang-ar|مرقّع}}'') կամ ալբոմների առանձին էջերից, ինչպես հետագայում ավելի տարածված է դարձել: «Մեծ մոնղոլական շահնամեն», հավանաբար 1330-ական թվականներից, պարսկական արքունիքներում նկարազարդ գրքերի համար ամենատարածված աշխատանքներից մեկի շատ վաղ ձեռագիրն է<ref>{{Cite web |title=Great Mongol (Demotte) Shāh-Nāmeh, Tabriz, Iran, c.1335. Ilkhanid Illustrations. |url=https://warfare.6te.net/Persia/14/Great_Mongol_Shahnama-Tabriz-Persia.htm |access-date=2026-04-08 |website=warfare.6te.net}}</ref>: === Հրեական մանրանկարչություն === [[Պատկեր:Ambrosian_Tanakh_fg4.jpg|աջից|մինի|[[Աբրահամ|Աբրահամը]] զոհաբերում է Իսահակիմ, [[Ղևտական|Ղևտականի]] սկիզբը․ Ամբրոզյան աստվածաշունչ՝ արտադրված Գերմանիայում մոտ. 1236–1238 թվականներին ([[Ամբրոզյան գրադարան]])]] Մի շարք հրեական կրոնական ձեռագրեր նկարազարդվել են և ներառում են պատկերազարդ արվեստ, որոնցում հայտնի են դարձել այնպիսի գործիչներ, ինչպիսին է Ջոել բեն Սիմեոնը: Միջնադարյան [[Պիրենեյան թերակղզի|Իբերիական]] արխիվային գրառումները հաստատում են, որ հրեաները նկարիչներ և կերպարվեստի մասնագետներ էին<ref>{{Citation |last=Mann |first=Vivian B. |title=The Unknown Jewish Artists of Medieval Iberia |date=2019-12-31 |work=The Jew in Medieval Iberia, 1100-1500 |pages=138–179 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781618110541-007 |access-date=2024-09-14 |publisher=Academic Studies Press |doi=10.1515/9781618110541-007 |isbn=978-1-61811-054-1 |url-access=subscription}}</ref>: Մի շարք աշխատանքներ պահպանվել են: [[Միջնադար|Միջնադարյան]] որոշ նկարազարդումներ պատկերում են [[Ֆենտեզի|ֆանտաստիկ]] արարածներ՝ սովորաբար կենդանիների գլխով [[Հումանոիդ|մարդակերպեր]], նույնիսկ այն դեպքում, երբ պատկերները բավականին հստակորեն ուղղված են պատմական կամ [[Առասպել|դիցաբանական]] կերպարներին, որոնք հայտնի են որպես զոոցեֆալ (կենդանագլուխ) կերպարներ<ref name="Gertsman-2023">{{Cite journal |last=Gertsman |first=Elina |date=2023-09-01 |title='The Breath of Every Living Thing': Zoocephali and the Language of Difference on the Medieval Hebrew Page |journal=Art History |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=714–748 |doi=10.1111/1467-8365.12742 |issn=0141-6790 |doi-access=free}}</ref>: Հայտնի օրինակ է հին [[Աշկենազներ|աշքենազական]] պատկերազարդ ձեռագիր «Թռչունագլխով Հագադա» (Գերմանիա, մոտ 1300թ.) [[Զատիկ|Զատիկի]] աղոթագիրքը։ Ուշագրավ է, որ այս գրքում բոլոր հրեա-կերպարների վրա թռչունների գլուխներ են՝ մարդկային գլուխների փոխարեն<ref>{{Cite web |title=The Birds’ Head Haggadah |url=https://www.imj.org.il/en/collections/199815-0 |access-date=2026-04-08 |website=www.imj.org.il}}</ref>: Չնայած կա տեսություն, որ զոոցեֆալ արվեստը նախատեսված է հուդայականության ([[Աբրահամյան կրոններ]]) մեջ [[Անիկոնիզմ|անիկոնիզմի]] արգելքը շրջանցելու համար, որը հասկացվում է որպես [[Կռապաշտություն|կռապաշտության]] արգելք, սակայն այն փաստը, որ որոշ ձեռագրերում նաև մարդկային դեմքեր են ներառված, կասկածի տակ է դնում այս ենթադրությունը: Նկարազարդման այս ոճի պատճառները լիովին ուսումնասիրված չեն<ref>{{Citation |last=Kogman-Appel |first=Katrin |title=The Cambridge History of Judaism |date=2018 |pages=860–881 |access-date=2024-09-16 |chapter=Material Culture and Art |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/material-culture-and-art/CF02C4CE50A17039D8541A55DF2F7B9B |doi=10.1017/9781139048880.032 |isbn=978-0-521-51724-9}}</ref>: == Տես նաև == * [[Վոյնիչի ձեռագիր]] == Նշումներ == {{ծանցանկ|group="Ն"}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ձեռագրեր]] [[Կատեգորիա:Արևմտյան արվեստ]] [[Կատեգորիա:Գրքեր ըստ տեսակի]] [[Կատեգորիա:Գրքերի ձևավորում]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան գրականություն]] [[Կատեգորիա:Պատկերազարդում]] [[Կատեգորիա:Գրքերի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Վերածննդի արվեստ]] [[Կատեգորիա:Մանրանկարչություն]] [[Կատեգորիա:Քրիստոնեական արվեստ]] [[Կատեգորիա:Միջնադարի մշակույթ]] [[Կատեգորիա:Գեղանկարչական տեխնիկաներ]] [[Կատեգորիա:Մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներ]] [[Կատեգորիա:Աստվածաշունչ]] [[Կատեգորիա:Արվեստ ըստ թեմայի]] pnntk8g4o2ke4r2xjhz5da474xi09cw 10722413 10722327 2026-04-09T00:01:59Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 -<nowiki/>, - <ref, +<ref, ծանոթագրության կաղապարում ամսաթվի թարգմանություն/ձևաչափի ուղղում 10722413 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Malnazar_-_Decorated_Incipit_Page_-_Google_Art_Project.jpg|մինի|510x510փքս|[[Մալնազար|Մալնազարի]] Աստվածաշնչի հայկական պատկերազարդ ձեռագրի օրինակ՝ հայտնաբերված Իրանի [[Սպահան]] քաղաքի հայկական [[Նոր Ջուղա]] թաղամասում, 1637 թվականին։ Էջը շրջանակված է կամարով՝ նրբորեն զարդարված երևակայական կենդանիներով, սիրամարգերով, աքաղաղներով, բույսերով, իսկ առաջին կանոնական աղյուսակի համար՝ [[Եվսեբիոս Կեսարացի|Եվսեբիոս Կեսարացու]] փոքրիկ դիմանկարն է, որը կանոնական աղյուսակները մշակել է 300-ական թվականներին ([[Փոլ Գեթիի թանգարան|Գեթիի թանգարան]]){{ref+|Մանրանկարիչներ [[Մալնազար]]ը եղբոր՝ Աղաբիրի հետ շքեղորեն զարդարել են այս գիրքը [[Հին Կտակարան]]ի տեսարաններով, ինչպիսիք են Աշխարհի արարումը, և չորս ավետարանիչների դիմանկարներով (Մատթեոս, Մարկոս, Ղուկաս և Հովհաննես): Նրանք նաև ներառել են վեց մանրամասն զարդարված կանոնական աղյուսակների հավաքածու, որոնք օգնում են ընթերցողին խաչաձև հղումներ կատարել նույն պատմությանը չորս Ավետարաններից մեկից ավելիում: Էջը Մալնազարի Աստուածաշնչից է (Նոր Ջուղա, 1637, Գեթիի թանգարան)։|Ն}}<ref>{{Cite web |title=Bible (The J. Paul Getty Museum Collection) |url=https://www.getty.edu/art/collection/object/103RTM |access-date=2026-04-08 |website=The J. Paul Getty Museum Collection |language=en}}</ref>]] '''Մանրանկարչական ձեռագիր''' կամ '''ծաղկած ձեռագիր,''' բուսական նախշերով, «ծաղիկներով» զարդարված կարևոր [[ձեռագիր]], որի տեքստը նկարազարդարված է եզրագծերով և [[Մանրանկարչություն|մանրանկարչական նկարազարդումներով]]: [[Կաթոլիկ եկեղեցի|Հռոմի կաթոլիկ եկեղեցում]] հաճախ օգտագործվել է աղոթքների և ծիսական գրքերի համար, ինչպիսիք են [[սաղմոսարան|սաղմոսները]] և արքունական գրականությունը։ Այս սովորությունը շարունակվել է աշխարհիկ տեքստերում 13-րդ դարից սկսած և սովորաբար ներառում է հռչակագրեր, գրանցված օրինագծեր, [[Իրավունք|օրենքներ]], [[Հրովարտակ|հրովարտակներ]], [[Չարտեր|կանոնադրություններ]], գույքացուցակներ, անվանաթղթեր և այլ փաստաթղթեր<ref name="Kauffmann2018">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref><ref>{{Cite book |last=Berenbeim |first=Jessica |title=Art of documentation: documents and visual culture in medieval England |date=2015 |publisher=Pontifical Institute of Mediaeval Studies |isbn=978-0-88844-194-2 |series=Text, image, context |location=Toronto}}</ref>։ Ամենավաղ պահպանված նկարազարդ ձեռագրերը փոքրաթիվ են, ստեղծվել են [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ շրջանում]] և թվագրվում են մ.թ. 400-600 թվականներին: Օրինակներից են Վերգիլիոս Ռոմանոսի, Վերգիլիոս Վատիկանոսի և Ռոսանոյի Ավետարանները<ref>{{Cite book |last=Weitzmann |first=Kurt |title=Late Antique and Early Christian book illumination |date=1977 |publisher=Chatto & Windus |isbn=978-0-7011-2243-0 |location=London}}</ref>։ Պահպանված ձեռագրերի մեծ մասը [[Միջնադար|միջնադարից]] է, չնայած շատերը պահպանվել են [[Վերածնունդ|Վերածննդի դարաշրջանից]]: Որոշ առումով իսլամական ձեռագրերը նույնպես կարելի է անվանել մանրանկարչական, և նրանք օգտագործում են էապես նույն տեխնիկան, ի տարբերություն Հեռավոր Արևելքի և Մեզոամերիկյան ձեռագրերի, որոնք նկարագրվում են որպես ''գեղանկարչական''<ref>{{Cite journal |last=Laura Sînziana Cuciuc Romanescu |date=2020 |title=ILLUMINATED PAGES. A MIDDLE AGES TRIP IN THE FIELD OF COLOR |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=941065 |journal=Revista Rom&#226;nă de Studii Eurasiatice |language=English |volume=16 |issue=1–2 |pages=7–18 |issn=1841-477X}}</ref>։ [[Պատկեր:Cantoral-san-millan-256.jpg|մինի|276x276փքս|Համաշխարհային ժառանգության վայր [[Սան Միլիան դե լա Կոգոլիա]] ([[Լա Ռիոխա (Իսպանիա)|Լա Ռիոխա]], [[Իսպանիա]]) վանքի երգչախմբային Հսկա գրքեր]] Ձեռագրերի մեծ մասը, ծաղկած, թե ոչ, գրվել են [[Մագաղաթ|մագաղաթի]] վրա մինչև մ.թ.ա. 2-րդ դարը<ref>{{Citation |last=Herodotus |title=Histories |date=1998-03-05 |work=Oxford World's Classics: Herodotus: The Histories |editor-last=Waterfield |editor-first=Robin |editor-last2=Dewald |editor-first2=Carolyn |url=https://doi.org/10.1093/oseo/instance.00271233 |access-date=2024-12-12 |publisher=Oxford University Press |doi=10.1093/oseo/instance.00271233 |isbn=978-0-19-953566-8 |url-access=subscription}}</ref>՝ մինչև [[Պերգամոն|Պերգամոնի]] թագավոր [[Եվմենոս II|Եվմենես]] II-ը, ենթադրաբար, ներմուծել է ավելի նուրբ մագաղթային նյութ՝ վելլում (Vellum, մոմաթուղթ), որը պատրաստվել է հորթի ձգված կաշվից։ Սա աստիճանաբար դարձել է շքեղ ծաղկեցրած ձեռագրերի չափանիշը<ref name="Davenport 1912 245–251">{{Cite journal |last=Davenport |first=Cyril |date=1912 |title=Illuminated Manuscripts |url=https://www.jstor.org/stable/41339989 |journal=Journal of the Royal Society of Arts |volume=60 |issue=3087 |pages=245–251 |issn=0035-9114 |jstor=41339989}}</ref>, չնայած ժամանակակից գիտնականները հաճախ դժվարությամբ են տարբերակում մագաղաթը վելլումից․ դրանց ստեղծման համար կարող էին օգտագործվել տարբեր կենդանիների կաշիներ։ Այնուհետև ձեռագրերի նկարազարդ էջերից սովորաբար կազմվել են [[Կոդեքս (գիրք)|կոդեքսներ]]՝ ժամանակակից գրքերի ձևաչափով, չնայած երբեմն տարբեր պատճառներով օգտագործվել է ավելի հին՝ [[Թղթագլան|գլանաձև]] ձևաչափը։ Ոչ մեծ քանակի ծաղկած ձեռագրերի հատվածներ պահպանվել են նաև [[Պապիրուս|պապիրուսի]] վրա։ Գրքերը տատանվել են ժամանակակից փափուկ կազմով գրքերի փոքր չափերից, ինչպիսին է գրպանի ավետարանը, մինչև շատ մեծ՝ [[Հսկա գրքեր]], ինչպիսիք են երգչախմբերի համար նախատեսված գրքերը և [[Ատլանտյան Աստվածաշնչեր|Ատլանտյան Աստվածաշնչերը]], որոնց տեղափոխման համար պահանջել է մեկից ավելի մարդ<ref name="DeHamel2001">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>։ Թղթե ձեռագրերը հայտնվել են ուշ միջնադարում: Անսովոր վաղ գրված՝ 11-րդ դարի սկզբի թղթե ձեռագիր է [[Իտալիա|Իտալիայի]] [[Բենեդիկտյան միաբանություն|Բենեդիկտյան միաբանության]] Սանտո Դոմինգո դե Սիլոս աբբայության գրադարանում գտնվող «Սիլոսի պատարագամատյան» (Missal of Silos) ձեռագիրը, որը քրիստոնեական է և համարվում է, որ գրվել է թղթի արտադրության [[Ալ-Անդալուս|Ալ-Անդալուսի]] մուսուլմանական կենտրոնում: Թղթի վրա տեքստային ձեռագրերը գնալով ավելի տարածված են դարձել, բայց ավելի թանկարժեք մագաղաթը հիմնականում օգտագործվել է մանրանկարչական ձեռագրերի համար մինչև այդ ժամանակաշրջանի ավարտը: Սկզբնական տեքստային տպագիր գրքերում տեղեր են թողնվել կարմիր տեքստի համար, որոնք հայտնի են որպես ռուբրիկներ։ Դրանք մանրանկարչական նկարազարդումների և [[Սկզբնագիր|սկզբնագրերի]] ծաղկման համար են նախատեսվել, որոնք բոլորը տեքստի ավարտից հետո են ավելացվել ձեռքով: Եզրագծերում արված նկարները (հայտնի են որպես մարգինալիաներ) նաև թույլ էին տալիս գրագիրներին ավելացնել իրենց սեփական նշումները, դիագրամները, թարգմանությունները և նույնիսկ զավեշտական տարրերը<ref name="Brown2018">{{Cite book |last=Brown |first=Michelle Patricia |title=Understanding illuminated manuscripts: a guide to technical terms |last2=Teviotdale |first2=Elizabeth Cover |last3=Turner |first3=Nancy K. |date=2018 |publisher=The J. Paul Getty Museum |isbn=978-1-60606-578-5 |location=Los Angeles}}</ref>։ Տպագրության ներդրումն արագորեն հանգեցրել է մանրանկարչությամբ գիրքը ծաղկելու անկմանը: Մանրանկարչական ձեռագրերը շարունակվել են արտադրվել 16-րդ դարի սկզբին, բայց շատ ավելի փոքր քանակությամբ, հիմնականում շատ հարուստների համար: Դրանք միջնադարից պահպանված ամենատարածված իրերից են, որոնցից հազարավորներն են պահպանվել: Դրանք նաև միջնադարյան գեղանկարչության լավագույն պահպանված նմուշներն են և լավագույնս պահպանվածները: Իրոք, շատ տարածքների և ժամանակաշրջանների համար դրանք գեղանկարչության միակ պահպանված օրինակներն են: == Պատմություն == [[Պատկեր:Master_of_the_Boston_City_of_God_-_Book_of_Hours_(Use_of_Utrecht)-_fol._63r,_Initial_with_Holy_Trinity_-_1998.124.63.a_-_Cleveland_Museum_of_Art.tif|մինի|327x327փքս|Ժամագրքի 63-րդ էջը (օգտագործվել է [[Ուտրեխտի մայր տաճար|Ուտրեխտում]] օգտագործումը), տպագրվել է մոտ 1460–1465 թվականներին, ընդհանուր չափսերը՝ 59 × 116 մմ, գտնվում է [[Քլիվլենդի գեղարվեստի թանգարան|Քլիվլենդի արվեստի թանգարանում]] ([[Քլիվլենդ (Օհայո)|Քլիվլենդ]], [[Օհայո]], ԱՄՆ)]] === Լատինական Եվրոպա === [[Արվեստի պատմություն|Արվեստի պատմաբանները]] մանրանկարչական ձեռագրերը դասակարգում են ըստ պատմական ժամանակաշրջանների և տեսակների, ներառյալ (բայց չսահմանափակվելով դրանով) [[Ուշ անտիկ շրջան|ուշ անտիկ]], [[Կղզային արվեստ|կղզային]], [[Կարոլինգյան արվեստ|կարոլինգյան]], [[Օտտոնյան արվեստ|օտտոնյան]], [[Ռոմանական արվեստ|ռոմանական]], [[Գոթիկա|գոթական]] և [[Վերածննդի կերպարվեստ|վերածննդի ձեռագրերը]]: Կան մի քանի օրինակներ ավելի ուշ շրջաններից: Ծանր և հարուստ մանրանկարչական գրքերը երբեմն եկեղեցական համատեքստերում հայտնի են որպես «ցուցադրական գրքեր» կամ «շքեղ ձեռագրեր», հատկապես եթե դրանք աշխարհիկ ստեղծագործություններ են: Առաջին հազարամյակում դրանք, ամենայն հավանականությամբ, Ավետարանական գրքեր են եղել, ինչպիսիք են Լինդիսֆարնի Ավետարանները և Քելսի գիրքը: Քելսի գիրքն [[Անգլոսֆերա|անգլոսֆերայում]] ամենատարածված մանրանկարչական ձեռագիրն է և հայտնի է իր ''կղզային'' ''արվեստի'' [[Ոճ (գեղարվեստական)|ոճով]] ձևավորմամբ<ref>{{Cite web |last=Mark |first=Joshua J. |date=2018 թ․ հունվարի 30 |title=Book of Kells |url=https://www.worldhistory.org/Book_of_Kells/ |access-date=2024-04-12 |website=World History Encyclopedia |language=en}}</ref>։ Ռոմանական և գոթական ժամանակաշրջաններում ստեղծվել են բազմաթիվ մեծ մանրանկարչական ամբողջական [[Աստվածաշունչ|Աստվածաշնչեր]]: Դրանցից ամենամեծ պահպանված օրինակը Շվեդիայում գտնվող «[[Կոդեքս Գիգաս|Գիգասի կոդեքսն»]] է. այն այնքան մեծ է, որ այն բարձրացնելու համար անհրաժեշտ է երեք գրադարանավար: Ռոմանական ժամանակաշրջանում և դրանից հետո հայտնվել են այլ մանրանկարչական ծիսական գրքեր։ Դրանց թվում են [[Սաղմոսարան|սաղմոսարանի]] գրքերը, որոնք սովորաբար պարունակում են բոլոր 150 կանոնական [[Սաղմոս|սաղմոսները]]<ref>{{Cite web |title=The Psalter as Scripture - Response - Seattle Pacific University |url=https://spu.edu/depts/uc/response/new/2013-autumn/bible-theology/the-psalter-as-scripture.asp |access-date=2024-04-12 |website=spu.edu}}</ref>, և աշխարհիկ մարդկանց համար նախատեսված փոքր, անձնական աղոթագրքեր, որոնք հայտնի էին որպես ժամագրքեր և որոնք մարդու օրը բաժանում էին աղոթքի ութ ժամի<ref>{{Cite web |last=Stein |first=Authors: Wendy A. |date=2017 թ․ հունիս |title=The Book of Hours: A Medieval Bestseller {{!}} Essay {{!}} The Metropolitan Museum of Art {{!}} Heilbrunn Timeline of Art History |url=https://www.metmuseum.org/toah/hd/hour/hd_hour.htm |access-date=2024-04-12 |website=The Met’s Heilbrunn Timeline of Art History |language=en}}</ref>։ Սրանք հաճախ շքեղորեն ծաղկեցվել են մանրանկարներով, զարդարված ոսկեզօծ սկզբնատառերով և ծաղկային եզրագծերով։ Դրանք թանկարժեք գրքեր են և, հետևաբար, պատկանել են միայն հարուստ հովանավորներին, հաճախ կանանց։ Քանի որ բարձր միջնադարում ձեռագրերի արտադրությունը վանքերից տեղափոխվել է պետական հատված, նկարազարդ գրքերը սկսել են արտացոլել աշխարհիկ շահերը<ref name="Kauffmann20182">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>։ Դրանց թվում էին կարճ պատմվածքներ, սրբերի մասին լեգենդներ, ասպետության մասին պատմություններ, դիցաբանական պատմություններ և նույնիսկ քրեական, սոցիալական կամ հրաշալի իրադարձությունների մասին պատմություններ։ Դրանցից մի քանիսը նաև ազատորեն օգտագործվել են պատմողների և շրջիկ դերասանների կողմից՝ իրենց պիեսները հիմնավորելու համար։ Ժամանակի ամենատարածված աշխարհիկ տեքստերից են [[Բեսթիարիում|բեստիարիաները]]։ Այս գրքերը պարունակում են տարբեր կենդանիների՝ իրական և հորինված, նկարազարդ պատկերներ և հաճախ կենտրոնանում են դրանց կրոնական խորհրդանիշի և նշանակության վրա, քանի որ հետդասական Եվրոպայում լայնորեն տարածված է եղել այն համոզմունքը, որ կենդանիները և Երկրի վրա գտնվող մյուս բոլոր օրգանիզմները Աստծո դրսևորումներ են։ Այս ձեռագրերը ծառայել են որպես հոգևոր ուղեցույց և զվարճանք միջնադարի բանվոր դասի համար<ref>{{Cite web |title=Book of Beasts |url=https://www.getty.edu/art/exhibitions/bestiary/inner.html |access-date=2024-04-17 |website=Getty Museum |agency=Conservation Research Foundation Museum}}</ref><ref>{{Cite web |title=The Medieval Bestiary |url=https://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/britannia/anglo-saxon/flowers/bestiary.html |access-date=2024-04-17 |website=penelope.uchicago.edu}}</ref>։ Գոթական շրջանը, որն ընդհանուր առմամբ նշանավորվել է մանրանկարչական գրքերի արտադրության աճով, նաև ավելի շատ աշխարհիկ ստեղծագործություններով, ինչպիսիք են մանրանկարչությամբ նկարազարդված [[Տարեգրություն|տարեգրությունները]] և գրական ստեղծագործությունները։ Հարուստ մարդիկ սկսել են ստեղծել անձնական գրադարաններ. Ֆիլիպ I-ը, հավանաբար, իր ժամանակի ամենամեծ անձնական գրադարանն է ունեցել 15-րդ դարի կեսերին, որը, ըստ գնահատականների, կազմված է եղել մոտ 600 մանրանկարչական ձեռագրերից, այն դեպքում, երբ նրա մի շարք ընկերներ և ազգականներ ունեցել են ընդամենը մի քանի տասնյակ։ Սակայն հարուստ հովանավորները կարող էին ունենալ անձնական աղոթագրքեր, որոնք հատուկ պատրաստվել են իրենց համար, սովորաբար հարուստ մանրանկարչական պատկերազարդմամբ «ժամագրքերի» տեսքով, որոնք պարունակում էին աղոթքներ՝ ըստ [[Քրիստոնեական տոներ|պատարագի օրվա]] տարբեր ժամանակների համապատասխան։ Ամենահայտնի օրինակներիցէ ֆրանսիացի արքայազնի համար գրված «Բերիի դքսի հոյակապ ժամագիրքը» ({{Lang|fr|2=[https://commons.wikimedia.org/wiki/Tr%C3%A8s_Riches_Heures_du_Duc_de_Berry?st_source=ai_mode Très Riches Heures du Duc de Berry]}})» 15-րդ դարի գիրքը։ [[Պատկեր:Books_in_the_monastery_museum_(5494269533).jpg|մինի|275x275փքս|Մանրանկարչական ձեռագրեր, որոնք պահվում են 16-րդ դարի [[Եթովպական ուղղափառ եկեղեցի|եթովպական ուղղափառ եկեղեցում]] Ուրա Կիդանե Մեհրեթում (Զեգե թերակղզում, [[Թանա|Թանա լիճում]], [[Եթովպիա|Եթովպիա)]]]] Մինչև 12-րդ դարը ձեռագրերի մեծ մասը տպագրվել է վանքերում՝ գրադարանին ավելացնելու կամ հարուստ հովանավորից կանխավճարով պատվեր ստանալուց հետո: Ավելի մեծ վանքերը հաճախ առանձին տարածքներ են ունեցել ձեռագրերի արտադրության մեջ մասնագիտացած [[Ճգնավոր|վանականների]] համար, որոնք կոչվել են [[գրչատուն]]:<ref>{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=Grove Art Online |date=2003 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-1-884446-05-4 |location=Oxford |language=en |chapter=Scriptorium |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.t077202 |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:246f3a57-cf61-41d2-bf6e-c067179ffe36}}</ref> Գրչատան պատերի ներսում անհատականացված տարածքներ է տրամադրվել վանականին, որտեղ նա կարող էր նստել և աշխատել ձեռագրի վրա, այլ հոգևոր եղբայրների խանգարելուց հեռու: Գրչատան բացակայության դեպքում «գրքերիը պատճենելու համար հատկացվում էին առանձին փոքրիկ սենյակներ. դրանք տեղակայված էին այնպես, որ յուրաքանչյուր գրագիր ուներ իր համար պատուհան, որը բացվում էր դեպի վանքի մուտքը»<ref name="Putnam">{{Cite book |last=Putnam |first=George Haven |url=https://catalog.hathitrust.org/Record/000775616 |title=Books and their makers during the Middle Ages: A study of the conditions of the production and distribution of literature from the fall of the Roman Empire to the close of the seventeenth century |date=1897 |publisher=Putnam |location=London}}</ref>։ 14-րդ դարում սկրիպտորիայում գրող վանականների [[Շրջանց սրահ|վանքերը]] գրեթե ամբողջությամբ զիջել են առևտրային քաղաքային սկրիպտորիաներին, հատկապես Փարիզում, Հռոմում և Նիդեռլանդներում<ref name="DeHamel20012">{{Cite book |last=De Hamel |first=Christopher |title=The British Library guide to manuscript illumination: History and techniques |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8173-5 |location=Toronto}}</ref>: Չնայած նկարազարդ ձեռագրեր ստեղծելու գործընթացը փոխություն չի կրել, բայց վանքերից առևտրային վայրեր անցումը արմատական քայլ է դարձել: Ձեռագրերի պահանջարկը այնքան է աճել, որ վանական գրադարաններում սկսել են աշխատանքի ընդունել աշխարհիկ գրիչների և մանրանկարիչների<ref name="Kauffmann20183">{{Cite book |last=Kauffmann |first=Martin |title=The European book in the twelfth century |date=2018-07-26 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-316-48020-5 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |pages=43–67 |chapter=Decoration and illustration |doi=10.1017/9781316480205.005 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney |chapter-url=https://ora.ox.ac.uk/objects/uuid:baaa6ab2-2b9a-4d5e-a159-725aeb68e600}}</ref>: Այս անհատները հաճախ ապրել են վանքի մոտ և երբեմն հագնվել են որպես վանականներ՝ վանք մուտք գործելիս, բայց օրվա վերջում նրանց թույլատրվել է դուրս գալ: Մանրանկարիչները հաճախ հայտնի են եղել և հարգանքի են արժանացել, և նրանցից շատերի ինքնության մասին տեղեկություններ են պահպանվել: [[Պատկեր:Képes_krónika_első_lapja.jpg|մինի|400x400փքս|''Chronicon Pictum'', [[Լյուդովիկ Մեծ|Հունգարիայի թագավոր Լյուդովիկոս Մեծի]] արքունիքի «Պայծառազարդ տարեգրությունը»՝ 1358 թվականից]] === Հունական Եվրոպա և իսլամական աշխարհ === [[Պատկեր:Ruler_in_Turkic_dress_(long_braids,_fur_hat,_boots,_fitting_coat),_in_the_Maqamat_of_al-Hariri,_1237_CE,_probably_Baghdad.jpg|մինի|''Մակամաթա ալ-Հարիրիի'' (1237 թ.)<ref name=":0">{{Cite web |title=Illustrations from Maqamat of al-Hariri |url=https://warfare.6te.net/13/Maqamat.htm |access-date=2026-04-08 |website=warfare.6te.net}}</ref> ճակատային մասը, որը պատկերում է թուրքական հագուստով մի կառավարչի (երկար հյուսեր, ''շարբուշի'' մորթե գլխարկ, կոշիկներ, կիպ վերարկու), հնարավոր է՝ [[Բաղդադ|Բաղդադից]]<ref name="FB232">{{Cite journal |last=Flood |first=Finbarr Barry |year=2017 |title=A Turk in the Dukhang? Comparative Perspectives on Elite Dress in Medieval Ladakh and the Caucasus |url=https://www.academia.edu/35061254 |journal=Interaction in the Himalayas and Central Asia |publisher=Austrian Academy of Science Press |page=232}}</ref>{{Sfn|Hillenbrand|2010}}<ref name="AC">{{Harvard citation no brackets|Contadini|2012}}: "Official" Turkish figures wear a standard combination of a sharbūsh, a three-quarters length robe, and boots. Arab figures, in contrast, have different headgear (usually a turban), a robe that is either full-length or, if three-quarters length, has baggy trousers below, and they usually wear flat shoes or (...) go barefoot (...) P.127: Reference has already been made to the combination of boots and ''[[sharbūsh]]'' as markers of official status (...) the combination is standard, even being reflected in thirteenth-century Coptic paintings, and serves to distinguish, in Grabar's formulation, the world of the Turkish ruler and that of the Arab. (...) The type worn by the official figures in the 1237 Maqāmāt, depicted, for example, on fol. 59r,67 consists of a gold cap surmounted by a little round top and with fur trimming creating a triangular area at the front which either shows the gold cap or is a separate plaque. A particular imposing example in this manuscript is the massive ''sharbūsh'' with much more fur than usual that is worn by the princely official on the right frontispiece on fol. 1v."</ref>]] [[Բյուզանդական կայսրություն|Բյուզանդական]] աշխարհը ձեռագրեր է ստեղծել իր ոճով, որոնց տարբերակները տարածվել են այլ ուղղափառ և արևելյան քրիստոնեական տարածքներում: Այս յուրահատուկ բյուզանդական պատկերազարդման ոճն առանձնացել է բնորոշ գունային պալիտրայով՝ գունանյութերի և թանաքի պատրաստման տարբեր եղանակներով, ինչպես նաև մագաղաթի մակերևույթին գրելու յուրահատուկ հարդարմամբ, որն այնքան էլ նպաստավոր չի եղել երկարատև պահպանման համար, որքան ավելի ֆակտուրային արևմտյան ոճը<ref name=":4">{{Cite book |last=A. P. Laurie |first=M. A. |url=https://archive.org/details/pigmentsmediumso0000apla/page/64/mode/2up |title=The Pigments and Mediums of the Old Masters |date=1914-01-01 |publisher=Macmillan, London |others=Internet Archive}}</ref>: [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրություն|Արևմտյան Հռոմեական կայսրության]] [[Արևմտյան Հռոմեական կայսրության անկում|5-րդ դարում փլուզումը]] և դրան հաջորդող ավարառաց բարբարոսների գերիշխանությունը սպառնալիք են եղել գրքերի գոյությանը: Եկեղեցին է ապահովել անվտանգությունն ու ավանդույթի նկատմամբ հետաքրքրություն։ Գրքերն ապաստան են գտել վանքերում<ref name=":1">{{Cite news |title=History of publishing - Medieval, Manuscripts, Scriptoria {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/publishing/The-medieval-book |access-date=2026-04-08 |work=Encyclopedia Britannica |language=en}}</ref>: Միջնադարում գրագիտության ավանդույթների անընդհատության պահպանման գործում կարևոր դերակատարում են ունեցել եկեղեցիները, հատկապես [[Պիրենեյան թերակղզի|Պիրենեյան թերակղզում]], 12-րդ դարի ընթացքում կարևոր դեր է ունեցել հին դասական ստեղծագործությունները Արևմտյան Եվրոպայի զարգացող մտավորական շրջանակներին և [[Համալսարան|համալսարաններին]] հասցնելու գործում: Իսպանիայի ([[Ալ-Անդալուս]]) և Իտալիայի վաղ առևտրային կենտրոններն ու համալսարանական քաղաքներն (օրինակ՝ [[Բոլոնիա]], [[Վենետիկ]], [[Պադուա]]), որտեղ 12-րդ և 13-րդ դարերից սկսած թուղթը սկսել է փոխարինել մագաղաթին՝ հնարավորություն տալով գրքերի զանգվածային արտադրությանը<ref name=":1" />: Եվրոպայում առաջին անգամ տպագրվել են մեծ քանակությամբ գրքեր թղթի վրա, և դրանց հետ միասին՝ գիտությունների, մասնավորապես աստղագուշակության և բժշկության վերաբերյալ լիարժեք տրակտատներ, որոնց տեքստերի պատկերազարդումը պահանջել է շատ և տեքստի հետ ճշգրիտ համապատասխանություն<ref name=":1" /><ref>{{Cite book |last=Burnett |first=Charles |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/european-book-in-the-twelfth-century/reading-the-sciences/85020360FCEA48B67A20AB15F50E8A59 |title=Reading the Sciences |date=2018 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-13698-4 |editor-last=Kwakkel |editor-first=Erik |series=Cambridge Studies in Medieval Literature |location=Cambridge |pages=259–276 |editor-last2=Thomson |editor-first2=Rodney}}</ref>։ Արաբերեն նկարազարդ ձեռագրերի պատկերազարդ ավանդույթի ծագումն անորոշ է։ Առաջին հայտնի զարդարված ձեռագրերը 9-րդ դարի որոշ [[Ղուրան|Ղուրաններ]] են{{Sfn|Snelders|2010}}։ Դրանք նկարազարդված չէին, այլ «ծաղկեցված» էին ճակատային մասերի կամ վերնագրերի զարդարանքներով։{{Sfn|Snelders|2010}} Նկարազարդված ձեռագրերի ավանդույթը սկսվել է հունա-արաբական թարգմանչական շարժմամբ և գիտական ու տեխնիկական տրակտատների ստեղծմամբ, որոնք հաճախ հիմնված էին հունական գիտական գիտելիքների վրա, ինչպիսիք են ''«Անշարժ աստղերի գիրք''» (The Book of Fixed Stars, 965 թ.) արաբերեն տարբերակները, ''«De materia medica»-ն'' կամ ''«Աչքի տասը տրակտատների գիրքը''»{{Sfn|Snelders|2010}}։ Թարգմանիչներն ամենից հաճախ արաբ [[Սիրիական քրիստոնեություն|սիրիացի քրիստոնյաներ]] են եղել, ինչպիսիք են Հունեյն իբն Իսհակը կամ Յահյա իբն Ադին, և նրանց աշխատանքը հայտնի է, որ հովանավորվել է տեղական իշխանների, ինչպիսիք են Արտուքյանները{{ref+|Արտուքյանները (թուրքերեն՝ Artuklular) թուրքմենական դինաստիա, որոնք իշխել են Արևելյան Անատոլիայում, Հյուսիսային Սիրիայում և Հյուսիսային Իրաքում 11-րդից 15-րդ դարերում (1101–1409 թթ.): Դինաստիան հիմնադրվել է սելջուկյան զորավար Արտուք բեկը, որը 1086 թվականին նշանակվել էր Երուսաղեմի կառավարիչ:|Ն}}{{Sfn|Snelders|2010}}։ Արաբական ձեռագրերի գեղարվեստական արտադրությունը թափ է առել 12-րդ և հատկապես 13-րդ դարերում{{Sfn|Snelders|2010}}: Այսպիսով, տասներկուերորդ և տասներեքերորդ դարերի տարբեր [[Սիրիական լեզու|սիրիական]] ձեռագրեր, ինչպիսիք են՝ Սիրիական Ավետարանները (Վատիկանի գրադարան, Syr. 559)<ref>{{Cite book |last=N.Y.) |first=Metropolitan Museum of Art (New York |url=https://books.google.am/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |language=en}}</ref> կամ Սիրիական Ավետարանները (Բրիտանական գրադարան, Add. 7170)<ref>{{Cite web |title=Digitized manuscript |url=https://digi.vatlib.it/view/MSS_Vat.sir.559 |access-date=2026-04-08 |website=digi.vatlib.it}}</ref>, ծագել են բյուզանդական ավանդույթից, սակայն ոճաբանորեն շատ ընդհանրություններ ունեն իսլամական նկարազարդ ձեռագրերի հետ, ինչպիսին է ''Մաքամաթ ալ-Հարիրին''<ref name=":0" />, ինչը մատնանշում է ընդհանուր պատկերագրական ավանդույթ, որը գոյություն ուներ մոտավորապես 1180 թվականից [[Սիրիա|Սիրիայում]] և [[Իրաք|Իրաքում]], որը մեծապես ազդվել էր [[Բյուզանդական արվեստ|բյուզանդական արվեստից]]<ref name="MET">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384 |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |pages=384–385 |language=en}}</ref><ref name="MET3">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=Caqa12aj55wC&pg=PA384 |title=The Glory of Byzantium: Art and Culture of the Middle Byzantine Era, A.D. 843-1261 |date=1997 |publisher=Metropolitan Museum of Art |isbn=978-0-87099-777-8 |pages=384–385 |language=en}}</ref>{{Sfn|Snelders|2010}}։ Այս ձեռագրերի որոշ նկարազարդումներ բնութագրվել են որպես «Բյուզանդական նկարազարդում արաբական ոճով» («illustration byzantine traitée à la manière arabe»)<ref name="MET3" />{{Sfn|Snelders|2010}}: Պարսկական մանրանկարչության ավանդույթը հիմնականում սկսվել է ամբողջական գրքերից, այլ ոչ թե մուրաքքաների (''{{lang-ar|مرقّع}}'') կամ ալբոմների առանձին էջերից, ինչպես հետագայում ավելի տարածված է դարձել: «Մեծ մոնղոլական շահնամեն», հավանաբար 1330-ական թվականներից, պարսկական արքունիքներում նկարազարդ գրքերի համար ամենատարածված աշխատանքներից մեկի շատ վաղ ձեռագիրն է<ref>{{Cite web |title=Great Mongol (Demotte) Shāh-Nāmeh, Tabriz, Iran, c.1335. Ilkhanid Illustrations. |url=https://warfare.6te.net/Persia/14/Great_Mongol_Shahnama-Tabriz-Persia.htm |access-date=2026-04-08 |website=warfare.6te.net}}</ref>: === Հրեական մանրանկարչություն === [[Պատկեր:Ambrosian_Tanakh_fg4.jpg|աջից|մինի|[[Աբրահամ|Աբրահամը]] զոհաբերում է Իսահակիմ, [[Ղևտական|Ղևտականի]] սկիզբը․ Ամբրոզյան աստվածաշունչ՝ արտադրված Գերմանիայում մոտ. 1236–1238 թվականներին ([[Ամբրոզյան գրադարան]])]] Մի շարք հրեական կրոնական ձեռագրեր նկարազարդվել են և ներառում են պատկերազարդ արվեստ, որոնցում հայտնի են դարձել այնպիսի գործիչներ, ինչպիսին է Ջոել բեն Սիմեոնը: Միջնադարյան [[Պիրենեյան թերակղզի|Իբերիական]] արխիվային գրառումները հաստատում են, որ հրեաները նկարիչներ և կերպարվեստի մասնագետներ էին<ref>{{Citation |last=Mann |first=Vivian B. |title=The Unknown Jewish Artists of Medieval Iberia |date=2019-12-31 |work=The Jew in Medieval Iberia, 1100-1500 |pages=138–179 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781618110541-007 |access-date=2024-09-14 |publisher=Academic Studies Press |doi=10.1515/9781618110541-007 |isbn=978-1-61811-054-1 |url-access=subscription}}</ref>: Մի շարք աշխատանքներ պահպանվել են: [[Միջնադար|Միջնադարյան]] որոշ նկարազարդումներ պատկերում են [[Ֆենտեզի|ֆանտաստիկ]] արարածներ՝ սովորաբար կենդանիների գլխով [[Հումանոիդ|մարդակերպեր]], նույնիսկ այն դեպքում, երբ պատկերները բավականին հստակորեն ուղղված են պատմական կամ [[Առասպել|դիցաբանական]] կերպարներին, որոնք հայտնի են որպես զոոցեֆալ (կենդանագլուխ) կերպարներ<ref name="Gertsman-2023">{{Cite journal |last=Gertsman |first=Elina |date=2023-09-01 |title='The Breath of Every Living Thing': Zoocephali and the Language of Difference on the Medieval Hebrew Page |journal=Art History |language=en |volume=46 |issue=4 |pages=714–748 |doi=10.1111/1467-8365.12742 |issn=0141-6790 |doi-access=free}}</ref>: Հայտնի օրինակ է հին [[Աշկենազներ|աշքենազական]] պատկերազարդ ձեռագիր «Թռչունագլխով Հագադա» (Գերմանիա, մոտ 1300թ.) [[Զատիկ|Զատիկի]] աղոթագիրքը։ Ուշագրավ է, որ այս գրքում բոլոր հրեա-կերպարների վրա թռչունների գլուխներ են՝ մարդկային գլուխների փոխարեն<ref>{{Cite web |title=The Birds’ Head Haggadah |url=https://www.imj.org.il/en/collections/199815-0 |access-date=2026-04-08 |website=www.imj.org.il}}</ref>: Չնայած կա տեսություն, որ զոոցեֆալ արվեստը նախատեսված է հուդայականության ([[Աբրահամյան կրոններ]]) մեջ [[Անիկոնիզմ|անիկոնիզմի]] արգելքը շրջանցելու համար, որը հասկացվում է որպես [[Կռապաշտություն|կռապաշտության]] արգելք, սակայն այն փաստը, որ որոշ ձեռագրերում նաև մարդկային դեմքեր են ներառված, կասկածի տակ է դնում այս ենթադրությունը: Նկարազարդման այս ոճի պատճառները լիովին ուսումնասիրված չեն<ref>{{Citation |last=Kogman-Appel |first=Katrin |title=The Cambridge History of Judaism |date=2018 |pages=860–881 |access-date=2024-09-16 |chapter=Material Culture and Art |chapter-url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/cambridge-history-of-judaism/material-culture-and-art/CF02C4CE50A17039D8541A55DF2F7B9B |doi=10.1017/9781139048880.032 |isbn=978-0-521-51724-9}}</ref>: == Տես նաև == * [[Վոյնիչի ձեռագիր]] == Նշումներ == {{ծանցանկ|group="Ն"}} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Աստվածաշունչ]] [[Կատեգորիա:Արվեստ ըստ թեմայի]] [[Կատեգորիա:Արևմտյան արվեստ]] [[Կատեգորիա:Գեղանկարչական տեխնիկաներ]] [[Կատեգորիա:Գրքեր ըստ տեսակի]] [[Կատեգորիա:Գրքերի ձևավորում]] [[Կատեգորիա:Գրքերի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Ձեռագրեր]] [[Կատեգորիա:Մանրանկարչություն]] [[Կատեգորիա:Մարդկության բանավոր և ոչ նյութական ժառանգության գլուխգործոցներ]] [[Կատեգորիա:Միջնադարի մշակույթ]] [[Կատեգորիա:Միջնադարյան գրականություն]] [[Կատեգորիա:Պատկերազարդում]] [[Կատեգորիա:Վերածննդի արվեստ]] [[Կատեգորիա:Քրիստոնեական արվեստ]] 3597hp24ws6ovys3jyrpt350eoy9n3u 0 1324028 10722229 2026-04-08T15:33:02Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Վերափոխման տաճար, Վառնա''' քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց ({{lang-bg|Катедрален храм "Успение Пресвятия Богородици" կամ Катедрален храм "Успение Богородично"}})[https://web.archive.org/web/20060509005031/http://varna.info.bg/cathedral.htm Katedralen hram "Uspenie Presvyatiya Bogoroditsi"]. '...»: 10722229 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Վերափոխման տաճար, Վառնա''' քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց ({{lang-bg|Катедрален храм "Успение Пресвятия Богородици" կամ Катедрален храм "Успение Богородично"}})[https://web.archive.org/web/20060509005031/http://varna.info.bg/cathedral.htm Katedralen hram "Uspenie Presvyatiya Bogoroditsi"]. ''Varna.info.bg''. Accessed 19 March 2006.։ Հանդիսանում է [[Վառնա]]յի ամենամեծ եկեղեցական շինությունը և [[Բուլղարիա]]յի երրորդ ամենամեծ տաճարը ([[Սոֆիա]]յի [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)|Ալեքսանդր Նևսկու]] տաճարից և [[Վիդին]]ի [[Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար]]ից հետո): Պաշտոնապես բացվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին, այն Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու Վառնայի և Պրեսլավի եպիսկոպոսության նստավայրն է և Վառնայի խորհրդանիշներից մեկը<ref>{{Cite web |url=http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |title=Виртуальная Европа/Варна |access-date=2010-08-15 |archive-date=2011-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613084724/http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |url-status=live }}</ref>։ == Պատմություն == === Նախապատրաստություններ և պլանավորում === Դոնդուկով-Կորսակովի Վառնա կատարած այցի ժամանակ նա նկատեց տաճարային եկեղեցու անհրաժեշտությունը, որը կբավարարի քաղաքի աճող արևելյան ուղղափառ քրիստոնյաների բնակչության կարիքները: Մետրոպոլիտ Սիմեոնը հավաքեց համայնքը՝ ընտրելու նոր եկեղեցու շինարարությունը նախապատրաստելու նպատակով հանձնաժողով, մասնավորապես՝ տեղանքի ընտրություն, գումար հայթայթում, փայտանյութի և շինանյութերի ապահովում: Շինարարությունը գնահատվել է 300-400,000 ֆրանսիական ֆրանկ, որի մեծ մասը նախատեսվում էր հավաքել կամավոր նվիրատվությունների միջոցով։ Սկզբում հավաքված 15,000 ֆրանկը արագորեն բաշխվել է, սակայն Բուլղարիայի կառավարությունը հատկացրել է 100,000 լևա և անցկացվել է 150,000 2 լևանոց տոմսերի վիճակախաղ։ Տաճարի կառուցման համար հիմնականում օգտագործվել են Վառնայի շրջակայքից բերված նյութեր։ Հավաքվել են քաղաքի ավերված պարիսպների քարերը, ճակատային մասի համար նյութերը բերվել են հարևան Լյուբեն Կարավելովո և Կումանովո գյուղերից, ներքին սյուները պատրաստված են տեղական քարից։ Պատուհանների տակ գտնվող արտաքին սյուները պատրաստված են [[Ռուսե]]ի քարից, իսկ կամարները՝ [[կրաքար]]ից։ Տանիքի համար պղնձե թիթեղները, ինչպես նաև քարե բլոկները բարձրացնելու համար նախատեսված բարձրացնող մեխանիզմները բերվել են [[Անգլիայի թագավորություն|Անգլիայից]]։ [[Image:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 112-114 HDR.jpg|left|thumb|Առաստաղ]] Հիմնաքարը դրվել է բուլղարացի իշխան Ալեքսանդրի կողմից 1880 թվականի օգոստոսի 22-ին՝ բուլղարացիների և [[Հայերը Վառնայում|հայերի]] բազմության առջև տեղի ունեցած հանդիսավոր արարողությունից և աղոթքից հետո։ Իշխանը ներում շնորհեց բոլոր տեղացի բանտարկյալներին, որոնց մնացել էր բանտում անցկացնել երեք կամ ավելի քիչ ամիս։ Ընտրված անունը՝ «Աստվածածնի վերափոխում», կոչվել է ռուս կայսրուհի Մարիա Ալեքսանդրովնայի հիշատակին, ով Բուլղարիայի բարերարուհի էր և վերջերս մահացած բուլղարացի իշխանի մորաքույրը։ Սկզբնապես ընտրված վայրը դուր չի եկել իշխանին, քանի որ նա նախընտրում էր քաղաքի այն ժամանակվա ծայրամասում գտնվող բլրի վրա գտնվող վայրը, որտեղ կարելի էր նաև այգի կազմակերպել, և որպեսզի տաճարը տեսանելի լիներ ամբողջ քաղաքից։ === Շինարարություն === Տաճարի նախագիծը, որը կառուցվել է [[Պետերգոֆի պալատ]]ի տաճարի օրինակով, մշակվել է [[Օդեսա]]յի ճարտարապետ Մաասի կողմից։ Շինարարությունը սկսվել է հիմնաքարի դրվելուց անմիջապես հետո և տևել է վեց տարի։ Սկզբում տեղական ինքնակառավարումը 6000 լևայի պայմանագիր կնքեց ճարտարապետի հետ, սակայն շուտով նա լրացուցիչ միջոցներ խնդրեց, ուստի հանձնաժողովը որոշեց գնել նրա նախագծերը, բայց չներգրավել նրան շինարարության մեջ։ Այսպիսով, հիմքերը դրվեցին Մաասի նախագծի համաձայն, մինչդեռ շենքն ինքնին հետևեց քաղաքային ճարտարապետ Պ. Կուպկայի նախագծին։ Նախագծի համաձայն՝ տաճարը եռանավ խաչաձև գմբեթավոր բազիլիկ է՝ երկու նավով և 35x35 մ չափսերով, գլխավոր խորանը նվիրված է Աստվածածնի Վերափոխմանը, հյուսիսայինը՝ Սուրբ [[Ալեքսանդր Նևսկի|Ալեքսանդր Նևսկուն]], իսկ հարավայինը՝ Սուրբ [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի|Նիկողայոս Հրաշագործ]]ին։ Գլխավոր շինարար ընտրելու հարցը քննարկվեց 1880 թվականի ամռանը, սակայն Տառնովոյից Կոլյու Ֆիչետոյի հետ բանակցությունները անհաջող ավարտվեցին։ Տեղացի վարպետ Վասիլ Իվանովին տրվեց ժամանակավոր ղեկավարություն, սակայն երկար որոնումներից հետո աշխատանքը հանձնվեց Յանկո Կոստանդիին։ 1884 թվականի մարտի 15-ին հանձնաժողովը աշխատանքը վստահեց Տրյավնայից Գենչո Կանչևին։ Տաճարը կառուցվել է հաջորդ տարի, տանիքն ավարտվել է սեպտեմբերին, իսկ առաջին եկեղեցական պատարագը մատուցվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին։ === Կահավորում === Ներքին կահավորումը շարունակվել է նաև հաջորդ տարիներին։ Նիկո Մավրուդիի աշխատանքը հանդիսացող եպիսկոպոսական գահը տեղադրվել է 1897 թվականին, իսկ պատկերակը հետագայում պատրաստել է վարպետ Իվան Ֆիլիպովը Դեբարից։ Որոշվել է, որ նոր և առանձին զանգակատուն չի կառուցվի, փոխարենը կբարձրացվի գմբեթը և սկզբնական շենքի մի մասը կհարմարեցվի այդ նպատակին։ Զանգը պետք է կշռեր 100 ֆունտ (1.6 տոննա) և կրեր «Ազատագրողի պատվին» գրությունը։ 1901 թվականին Նիկոլայ II-ը Ռուսաստանից որպես նվիրատվություն բերել է 42 փոքր և 3 մեծ սրբապատկեր, ևս 8-ը նախատեսված է եղել միջին և հյուսիսային դռների համար 1904 թվականին։ Եկեղեցու հատակը 1911 թվականին ծածկվել է տարբեր գույների կերամիկական սալիկներով, իսկ պատշգամբը ավարտվել է չորս տարի անց։ [[File:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 106-108 HDR.jpg|thumb|Ներքին տեսք]] 38 մ բարձրությամբ զանգակատունը լիովին կառուցվել է 1941-1943 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ճարտարապետ Ստեֆան Վենեդիկտ Պոպովի կողմից, գմբեթները ստացել են իրենց ներկայիս տեսքը այդ ժամանակահատվածում, տեղադրվել է գոլորշու ջեռուցում, և փոխվել է նաև տանիքի կառուցվածքը։ Սկզբում շատ դժվար էր գտնել կապալառու, որը կֆինանսավորեր վերանորոգումը, ինչպես նաև ամրացումը և նյութերի տեղափոխումը։ Աստվածածնի Վերափոխման տաճարի զարդարանքը սկսվել է 1949 թվականից հետո՝ պրոֆեսոր Ն. Ռոստովցևի ղեկավարությամբ, ով նվիրաբերել է նարթեքսի որմնանկարները։ Այնուհետև տեղադրված ջահերը փայտագործ Պ. Կուշլևի աշխատանքն էին։ Մեծ ներկված պատուհանները տեղադրվել են 1960-ական թվականներին։ Հարավային ավելի մեծ պատուհանների վրա (նայելով դեպի հրապարակ) պատկերված են Սուրբ [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղն ու Մեթոդիոսը]], իսկ հյուսիսային պատուհանների վրա՝ Սուրբ Անգելարիոսը և Սուրբ Կղեմես Օխրիդացին։ Պատինայից վնասված պղնձե գմբեթները վերականգնվել և ոսկեզօծվել են 2000 թվականի գարնանը։ Ճակատային մասը վերանորոգվել է նույն թվականին։ == Վերանորոգում == 2000 թվականին հին պղնձե գմբեթները, որոնք ծածկված էին ազնիվ կանաչ պատինայով, ներկվեցին ոսկեգույն և արծաթագույն ներկերով։ 2003 թվական իրականցվեց որմնանկարների վերականգնում, արտաքին լուսավորության տեղադրում<ref>[https://www.mitropolia-varna.org/hramove/varna/1028-mitropolitska-katedrala-uspenie-bogorodichno-varna Митрополитски катедрален храм „Успение Богородично“ – Варна]</ref>։ Գմբեթների նոր վերանորոգումը սկսվեց 2020 թվականին՝ տանիքի և թիթեղյա ծածկույթի ամբողջական վերանորոգում, ինչպես նաև հինգ գմբեթների և զանգակատան գմբեթի վերանորոգում և ոսկեզօծում<ref>[https://www.chernomore.bg/a/2-varna/212978-remontirat-kupolite-na-katedralata-s-unikalni-skeleta-snimki Ремонтират куполите на Катедралата с уникални скелета (СНИМКИ)]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Վառնայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:1886 թվականը Բուլղարիայում]] 880dczs1t7bddlcz9bp2z8mkz4iz2wp 10722231 10722229 2026-04-08T15:33:58Z Խմբագրող 136173 10722231 wikitext text/x-wiki {{այլ|Վերափոխման տաճար (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Վերափոխման տաճար, Վառնա''' քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց ({{lang-bg|Катедрален храм "Успение Пресвятия Богородици" կամ Катедрален храм "Успение Богородично"}})[https://web.archive.org/web/20060509005031/http://varna.info.bg/cathedral.htm Katedralen hram "Uspenie Presvyatiya Bogoroditsi"]. ''Varna.info.bg''. Accessed 19 March 2006.։ Հանդիսանում է [[Վառնա]]յի ամենամեծ եկեղեցական շինությունը և [[Բուլղարիա]]յի երրորդ ամենամեծ տաճարը ([[Սոֆիա]]յի [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)|Ալեքսանդր Նևսկու]] տաճարից և [[Վիդին]]ի [[Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար]]ից հետո): Պաշտոնապես բացվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին, այն Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու Վառնայի և Պրեսլավի եպիսկոպոսության նստավայրն է և Վառնայի խորհրդանիշներից մեկը<ref>{{Cite web |url=http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |title=Виртуальная Европа/Варна |access-date=2010-08-15 |archive-date=2011-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613084724/http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |url-status=live }}</ref>։ == Պատմություն == === Նախապատրաստություններ և պլանավորում === Դոնդուկով-Կորսակովի Վառնա կատարած այցի ժամանակ նա նկատեց տաճարային եկեղեցու անհրաժեշտությունը, որը կբավարարի քաղաքի աճող արևելյան ուղղափառ քրիստոնյաների բնակչության կարիքները: Մետրոպոլիտ Սիմեոնը հավաքեց համայնքը՝ ընտրելու նոր եկեղեցու շինարարությունը նախապատրաստելու նպատակով հանձնաժողով, մասնավորապես՝ տեղանքի ընտրություն, գումար հայթայթում, փայտանյութի և շինանյութերի ապահովում: Շինարարությունը գնահատվել է 300-400,000 ֆրանսիական ֆրանկ, որի մեծ մասը նախատեսվում էր հավաքել կամավոր նվիրատվությունների միջոցով։ Սկզբում հավաքված 15,000 ֆրանկը արագորեն բաշխվել է, սակայն Բուլղարիայի կառավարությունը հատկացրել է 100,000 լևա և անցկացվել է 150,000 2 լևանոց տոմսերի վիճակախաղ։ Տաճարի կառուցման համար հիմնականում օգտագործվել են Վառնայի շրջակայքից բերված նյութեր։ Հավաքվել են քաղաքի ավերված պարիսպների քարերը, ճակատային մասի համար նյութերը բերվել են հարևան Լյուբեն Կարավելովո և Կումանովո գյուղերից, ներքին սյուները պատրաստված են տեղական քարից։ Պատուհանների տակ գտնվող արտաքին սյուները պատրաստված են [[Ռուսե]]ի քարից, իսկ կամարները՝ [[կրաքար]]ից։ Տանիքի համար պղնձե թիթեղները, ինչպես նաև քարե բլոկները բարձրացնելու համար նախատեսված բարձրացնող մեխանիզմները բերվել են [[Անգլիայի թագավորություն|Անգլիայից]]։ [[Image:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 112-114 HDR.jpg|left|thumb|Առաստաղ]] Հիմնաքարը դրվել է բուլղարացի իշխան Ալեքսանդրի կողմից 1880 թվականի օգոստոսի 22-ին՝ բուլղարացիների և [[Հայերը Վառնայում|հայերի]] բազմության առջև տեղի ունեցած հանդիսավոր արարողությունից և աղոթքից հետո։ Իշխանը ներում շնորհեց բոլոր տեղացի բանտարկյալներին, որոնց մնացել էր բանտում անցկացնել երեք կամ ավելի քիչ ամիս։ Ընտրված անունը՝ «Աստվածածնի վերափոխում», կոչվել է ռուս կայսրուհի Մարիա Ալեքսանդրովնայի հիշատակին, ով Բուլղարիայի բարերարուհի էր և վերջերս մահացած բուլղարացի իշխանի մորաքույրը։ Սկզբնապես ընտրված վայրը դուր չի եկել իշխանին, քանի որ նա նախընտրում էր քաղաքի այն ժամանակվա ծայրամասում գտնվող բլրի վրա գտնվող վայրը, որտեղ կարելի էր նաև այգի կազմակերպել, և որպեսզի տաճարը տեսանելի լիներ ամբողջ քաղաքից։ === Շինարարություն === Տաճարի նախագիծը, որը կառուցվել է [[Պետերգոֆի պալատ]]ի տաճարի օրինակով, մշակվել է [[Օդեսա]]յի ճարտարապետ Մաասի կողմից։ Շինարարությունը սկսվել է հիմնաքարի դրվելուց անմիջապես հետո և տևել է վեց տարի։ Սկզբում տեղական ինքնակառավարումը 6000 լևայի պայմանագիր կնքեց ճարտարապետի հետ, սակայն շուտով նա լրացուցիչ միջոցներ խնդրեց, ուստի հանձնաժողովը որոշեց գնել նրա նախագծերը, բայց չներգրավել նրան շինարարության մեջ։ Այսպիսով, հիմքերը դրվեցին Մաասի նախագծի համաձայն, մինչդեռ շենքն ինքնին հետևեց քաղաքային ճարտարապետ Պ. Կուպկայի նախագծին։ Նախագծի համաձայն՝ տաճարը եռանավ խաչաձև գմբեթավոր բազիլիկ է՝ երկու նավով և 35x35 մ չափսերով, գլխավոր խորանը նվիրված է Աստվածածնի Վերափոխմանը, հյուսիսայինը՝ Սուրբ [[Ալեքսանդր Նևսկի|Ալեքսանդր Նևսկուն]], իսկ հարավայինը՝ Սուրբ [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի|Նիկողայոս Հրաշագործ]]ին։ Գլխավոր շինարար ընտրելու հարցը քննարկվեց 1880 թվականի ամռանը, սակայն Տառնովոյից Կոլյու Ֆիչետոյի հետ բանակցությունները անհաջող ավարտվեցին։ Տեղացի վարպետ Վասիլ Իվանովին տրվեց ժամանակավոր ղեկավարություն, սակայն երկար որոնումներից հետո աշխատանքը հանձնվեց Յանկո Կոստանդիին։ 1884 թվականի մարտի 15-ին հանձնաժողովը աշխատանքը վստահեց Տրյավնայից Գենչո Կանչևին։ Տաճարը կառուցվել է հաջորդ տարի, տանիքն ավարտվել է սեպտեմբերին, իսկ առաջին եկեղեցական պատարագը մատուցվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին։ === Կահավորում === Ներքին կահավորումը շարունակվել է նաև հաջորդ տարիներին։ Նիկո Մավրուդիի աշխատանքը հանդիսացող եպիսկոպոսական գահը տեղադրվել է 1897 թվականին, իսկ պատկերակը հետագայում պատրաստել է վարպետ Իվան Ֆիլիպովը Դեբարից։ Որոշվել է, որ նոր և առանձին զանգակատուն չի կառուցվի, փոխարենը կբարձրացվի գմբեթը և սկզբնական շենքի մի մասը կհարմարեցվի այդ նպատակին։ Զանգը պետք է կշռեր 100 ֆունտ (1.6 տոննա) և կրեր «Ազատագրողի պատվին» գրությունը։ 1901 թվականին Նիկոլայ II-ը Ռուսաստանից որպես նվիրատվություն բերել է 42 փոքր և 3 մեծ սրբապատկեր, ևս 8-ը նախատեսված է եղել միջին և հյուսիսային դռների համար 1904 թվականին։ Եկեղեցու հատակը 1911 թվականին ծածկվել է տարբեր գույների կերամիկական սալիկներով, իսկ պատշգամբը ավարտվել է չորս տարի անց։ [[File:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 106-108 HDR.jpg|thumb|Ներքին տեսք]] 38 մ բարձրությամբ զանգակատունը լիովին կառուցվել է 1941-1943 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ճարտարապետ Ստեֆան Վենեդիկտ Պոպովի կողմից, գմբեթները ստացել են իրենց ներկայիս տեսքը այդ ժամանակահատվածում, տեղադրվել է գոլորշու ջեռուցում, և փոխվել է նաև տանիքի կառուցվածքը։ Սկզբում շատ դժվար էր գտնել կապալառու, որը կֆինանսավորեր վերանորոգումը, ինչպես նաև ամրացումը և նյութերի տեղափոխումը։ Աստվածածնի Վերափոխման տաճարի զարդարանքը սկսվել է 1949 թվականից հետո՝ պրոֆեսոր Ն. Ռոստովցևի ղեկավարությամբ, ով նվիրաբերել է նարթեքսի որմնանկարները։ Այնուհետև տեղադրված ջահերը փայտագործ Պ. Կուշլևի աշխատանքն էին։ Մեծ ներկված պատուհանները տեղադրվել են 1960-ական թվականներին։ Հարավային ավելի մեծ պատուհանների վրա (նայելով դեպի հրապարակ) պատկերված են Սուրբ [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղն ու Մեթոդիոսը]], իսկ հյուսիսային պատուհանների վրա՝ Սուրբ Անգելարիոսը և Սուրբ Կղեմես Օխրիդացին։ Պատինայից վնասված պղնձե գմբեթները վերականգնվել և ոսկեզօծվել են 2000 թվականի գարնանը։ Ճակատային մասը վերանորոգվել է նույն թվականին։ == Վերանորոգում == 2000 թվականին հին պղնձե գմբեթները, որոնք ծածկված էին ազնիվ կանաչ պատինայով, ներկվեցին ոսկեգույն և արծաթագույն ներկերով։ 2003 թվական իրականցվեց որմնանկարների վերականգնում, արտաքին լուսավորության տեղադրում<ref>[https://www.mitropolia-varna.org/hramove/varna/1028-mitropolitska-katedrala-uspenie-bogorodichno-varna Митрополитски катедрален храм „Успение Богородично“ – Варна]</ref>։ Գմբեթների նոր վերանորոգումը սկսվեց 2020 թվականին՝ տանիքի և թիթեղյա ծածկույթի ամբողջական վերանորոգում, ինչպես նաև հինգ գմբեթների և զանգակատան գմբեթի վերանորոգում և ոսկեզօծում<ref>[https://www.chernomore.bg/a/2-varna/212978-remontirat-kupolite-na-katedralata-s-unikalni-skeleta-snimki Ремонтират куполите на Катедралата с уникални скелета (СНИМКИ)]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Վառնայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:1886 թվականը Բուլղարիայում]] qgjd5hat6exd4m5pvv53y7djxnhzvm9 10722232 10722231 2026-04-08T15:34:43Z Խմբագրող 136173 հեռացվել է [[Կատեգորիա:Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցի]], ավելացվեց [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722232 wikitext text/x-wiki {{այլ|Վերափոխման տաճար (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Վերափոխման տաճար, Վառնա''' քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց ({{lang-bg|Катедрален храм "Успение Пресвятия Богородици" կամ Катедрален храм "Успение Богородично"}})[https://web.archive.org/web/20060509005031/http://varna.info.bg/cathedral.htm Katedralen hram "Uspenie Presvyatiya Bogoroditsi"]. ''Varna.info.bg''. Accessed 19 March 2006.։ Հանդիսանում է [[Վառնա]]յի ամենամեծ եկեղեցական շինությունը և [[Բուլղարիա]]յի երրորդ ամենամեծ տաճարը ([[Սոֆիա]]յի [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)|Ալեքսանդր Նևսկու]] տաճարից և [[Վիդին]]ի [[Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար]]ից հետո): Պաշտոնապես բացվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին, այն Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու Վառնայի և Պրեսլավի եպիսկոպոսության նստավայրն է և Վառնայի խորհրդանիշներից մեկը<ref>{{Cite web |url=http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |title=Виртуальная Европа/Варна |access-date=2010-08-15 |archive-date=2011-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613084724/http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |url-status=live }}</ref>։ == Պատմություն == === Նախապատրաստություններ և պլանավորում === Դոնդուկով-Կորսակովի Վառնա կատարած այցի ժամանակ նա նկատեց տաճարային եկեղեցու անհրաժեշտությունը, որը կբավարարի քաղաքի աճող արևելյան ուղղափառ քրիստոնյաների բնակչության կարիքները: Մետրոպոլիտ Սիմեոնը հավաքեց համայնքը՝ ընտրելու նոր եկեղեցու շինարարությունը նախապատրաստելու նպատակով հանձնաժողով, մասնավորապես՝ տեղանքի ընտրություն, գումար հայթայթում, փայտանյութի և շինանյութերի ապահովում: Շինարարությունը գնահատվել է 300-400,000 ֆրանսիական ֆրանկ, որի մեծ մասը նախատեսվում էր հավաքել կամավոր նվիրատվությունների միջոցով։ Սկզբում հավաքված 15,000 ֆրանկը արագորեն բաշխվել է, սակայն Բուլղարիայի կառավարությունը հատկացրել է 100,000 լևա և անցկացվել է 150,000 2 լևանոց տոմսերի վիճակախաղ։ Տաճարի կառուցման համար հիմնականում օգտագործվել են Վառնայի շրջակայքից բերված նյութեր։ Հավաքվել են քաղաքի ավերված պարիսպների քարերը, ճակատային մասի համար նյութերը բերվել են հարևան Լյուբեն Կարավելովո և Կումանովո գյուղերից, ներքին սյուները պատրաստված են տեղական քարից։ Պատուհանների տակ գտնվող արտաքին սյուները պատրաստված են [[Ռուսե]]ի քարից, իսկ կամարները՝ [[կրաքար]]ից։ Տանիքի համար պղնձե թիթեղները, ինչպես նաև քարե բլոկները բարձրացնելու համար նախատեսված բարձրացնող մեխանիզմները բերվել են [[Անգլիայի թագավորություն|Անգլիայից]]։ [[Image:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 112-114 HDR.jpg|left|thumb|Առաստաղ]] Հիմնաքարը դրվել է բուլղարացի իշխան Ալեքսանդրի կողմից 1880 թվականի օգոստոսի 22-ին՝ բուլղարացիների և [[Հայերը Վառնայում|հայերի]] բազմության առջև տեղի ունեցած հանդիսավոր արարողությունից և աղոթքից հետո։ Իշխանը ներում շնորհեց բոլոր տեղացի բանտարկյալներին, որոնց մնացել էր բանտում անցկացնել երեք կամ ավելի քիչ ամիս։ Ընտրված անունը՝ «Աստվածածնի վերափոխում», կոչվել է ռուս կայսրուհի Մարիա Ալեքսանդրովնայի հիշատակին, ով Բուլղարիայի բարերարուհի էր և վերջերս մահացած բուլղարացի իշխանի մորաքույրը։ Սկզբնապես ընտրված վայրը դուր չի եկել իշխանին, քանի որ նա նախընտրում էր քաղաքի այն ժամանակվա ծայրամասում գտնվող բլրի վրա գտնվող վայրը, որտեղ կարելի էր նաև այգի կազմակերպել, և որպեսզի տաճարը տեսանելի լիներ ամբողջ քաղաքից։ === Շինարարություն === Տաճարի նախագիծը, որը կառուցվել է [[Պետերգոֆի պալատ]]ի տաճարի օրինակով, մշակվել է [[Օդեսա]]յի ճարտարապետ Մաասի կողմից։ Շինարարությունը սկսվել է հիմնաքարի դրվելուց անմիջապես հետո և տևել է վեց տարի։ Սկզբում տեղական ինքնակառավարումը 6000 լևայի պայմանագիր կնքեց ճարտարապետի հետ, սակայն շուտով նա լրացուցիչ միջոցներ խնդրեց, ուստի հանձնաժողովը որոշեց գնել նրա նախագծերը, բայց չներգրավել նրան շինարարության մեջ։ Այսպիսով, հիմքերը դրվեցին Մաասի նախագծի համաձայն, մինչդեռ շենքն ինքնին հետևեց քաղաքային ճարտարապետ Պ. Կուպկայի նախագծին։ Նախագծի համաձայն՝ տաճարը եռանավ խաչաձև գմբեթավոր բազիլիկ է՝ երկու նավով և 35x35 մ չափսերով, գլխավոր խորանը նվիրված է Աստվածածնի Վերափոխմանը, հյուսիսայինը՝ Սուրբ [[Ալեքսանդր Նևսկի|Ալեքսանդր Նևսկուն]], իսկ հարավայինը՝ Սուրբ [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի|Նիկողայոս Հրաշագործ]]ին։ Գլխավոր շինարար ընտրելու հարցը քննարկվեց 1880 թվականի ամռանը, սակայն Տառնովոյից Կոլյու Ֆիչետոյի հետ բանակցությունները անհաջող ավարտվեցին։ Տեղացի վարպետ Վասիլ Իվանովին տրվեց ժամանակավոր ղեկավարություն, սակայն երկար որոնումներից հետո աշխատանքը հանձնվեց Յանկո Կոստանդիին։ 1884 թվականի մարտի 15-ին հանձնաժողովը աշխատանքը վստահեց Տրյավնայից Գենչո Կանչևին։ Տաճարը կառուցվել է հաջորդ տարի, տանիքն ավարտվել է սեպտեմբերին, իսկ առաջին եկեղեցական պատարագը մատուցվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին։ === Կահավորում === Ներքին կահավորումը շարունակվել է նաև հաջորդ տարիներին։ Նիկո Մավրուդիի աշխատանքը հանդիսացող եպիսկոպոսական գահը տեղադրվել է 1897 թվականին, իսկ պատկերակը հետագայում պատրաստել է վարպետ Իվան Ֆիլիպովը Դեբարից։ Որոշվել է, որ նոր և առանձին զանգակատուն չի կառուցվի, փոխարենը կբարձրացվի գմբեթը և սկզբնական շենքի մի մասը կհարմարեցվի այդ նպատակին։ Զանգը պետք է կշռեր 100 ֆունտ (1.6 տոննա) և կրեր «Ազատագրողի պատվին» գրությունը։ 1901 թվականին Նիկոլայ II-ը Ռուսաստանից որպես նվիրատվություն բերել է 42 փոքր և 3 մեծ սրբապատկեր, ևս 8-ը նախատեսված է եղել միջին և հյուսիսային դռների համար 1904 թվականին։ Եկեղեցու հատակը 1911 թվականին ծածկվել է տարբեր գույների կերամիկական սալիկներով, իսկ պատշգամբը ավարտվել է չորս տարի անց։ [[File:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 106-108 HDR.jpg|thumb|Ներքին տեսք]] 38 մ բարձրությամբ զանգակատունը լիովին կառուցվել է 1941-1943 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ճարտարապետ Ստեֆան Վենեդիկտ Պոպովի կողմից, գմբեթները ստացել են իրենց ներկայիս տեսքը այդ ժամանակահատվածում, տեղադրվել է գոլորշու ջեռուցում, և փոխվել է նաև տանիքի կառուցվածքը։ Սկզբում շատ դժվար էր գտնել կապալառու, որը կֆինանսավորեր վերանորոգումը, ինչպես նաև ամրացումը և նյութերի տեղափոխումը։ Աստվածածնի Վերափոխման տաճարի զարդարանքը սկսվել է 1949 թվականից հետո՝ պրոֆեսոր Ն. Ռոստովցևի ղեկավարությամբ, ով նվիրաբերել է նարթեքսի որմնանկարները։ Այնուհետև տեղադրված ջահերը փայտագործ Պ. Կուշլևի աշխատանքն էին։ Մեծ ներկված պատուհանները տեղադրվել են 1960-ական թվականներին։ Հարավային ավելի մեծ պատուհանների վրա (նայելով դեպի հրապարակ) պատկերված են Սուրբ [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղն ու Մեթոդիոսը]], իսկ հյուսիսային պատուհանների վրա՝ Սուրբ Անգելարիոսը և Սուրբ Կղեմես Օխրիդացին։ Պատինայից վնասված պղնձե գմբեթները վերականգնվել և ոսկեզօծվել են 2000 թվականի գարնանը։ Ճակատային մասը վերանորոգվել է նույն թվականին։ == Վերանորոգում == 2000 թվականին հին պղնձե գմբեթները, որոնք ծածկված էին ազնիվ կանաչ պատինայով, ներկվեցին ոսկեգույն և արծաթագույն ներկերով։ 2003 թվական իրականցվեց որմնանկարների վերականգնում, արտաքին լուսավորության տեղադրում<ref>[https://www.mitropolia-varna.org/hramove/varna/1028-mitropolitska-katedrala-uspenie-bogorodichno-varna Митрополитски катедрален храм „Успение Богородично“ – Варна]</ref>։ Գմբեթների նոր վերանորոգումը սկսվեց 2020 թվականին՝ տանիքի և թիթեղյա ծածկույթի ամբողջական վերանորոգում, ինչպես նաև հինգ գմբեթների և զանգակատան գմբեթի վերանորոգում և ոսկեզօծում<ref>[https://www.chernomore.bg/a/2-varna/212978-remontirat-kupolite-na-katedralata-s-unikalni-skeleta-snimki Ремонтират куполите на Катедралата с уникални скелета (СНИМКИ)]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Վառնայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:1886 թվականը Բուլղարիայում]] 7ajst7brbze2b6ast7mt16f622mnr3h 10722241 10722232 2026-04-08T15:39:24Z Խմբագրող 136173 ավելացվեց [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722241 wikitext text/x-wiki {{այլ|Վերափոխման տաճար (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Վերափոխման տաճար, Վառնա''' քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց ({{lang-bg|Катедрален храм "Успение Пресвятия Богородици" կամ Катедрален храм "Успение Богородично"}})[https://web.archive.org/web/20060509005031/http://varna.info.bg/cathedral.htm Katedralen hram "Uspenie Presvyatiya Bogoroditsi"]. ''Varna.info.bg''. Accessed 19 March 2006.։ Հանդիսանում է [[Վառնա]]յի ամենամեծ եկեղեցական շինությունը և [[Բուլղարիա]]յի երրորդ ամենամեծ տաճարը ([[Սոֆիա]]յի [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)|Ալեքսանդր Նևսկու]] տաճարից և [[Վիդին]]ի [[Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար]]ից հետո): Պաշտոնապես բացվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին, այն Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու Վառնայի և Պրեսլավի եպիսկոպոսության նստավայրն է և Վառնայի խորհրդանիշներից մեկը<ref>{{Cite web |url=http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |title=Виртуальная Европа/Варна |access-date=2010-08-15 |archive-date=2011-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613084724/http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |url-status=live }}</ref>։ == Պատմություն == === Նախապատրաստություններ և պլանավորում === Դոնդուկով-Կորսակովի Վառնա կատարած այցի ժամանակ նա նկատեց տաճարային եկեղեցու անհրաժեշտությունը, որը կբավարարի քաղաքի աճող արևելյան ուղղափառ քրիստոնյաների բնակչության կարիքները: Մետրոպոլիտ Սիմեոնը հավաքեց համայնքը՝ ընտրելու նոր եկեղեցու շինարարությունը նախապատրաստելու նպատակով հանձնաժողով, մասնավորապես՝ տեղանքի ընտրություն, գումար հայթայթում, փայտանյութի և շինանյութերի ապահովում: Շինարարությունը գնահատվել է 300-400,000 ֆրանսիական ֆրանկ, որի մեծ մասը նախատեսվում էր հավաքել կամավոր նվիրատվությունների միջոցով։ Սկզբում հավաքված 15,000 ֆրանկը արագորեն բաշխվել է, սակայն Բուլղարիայի կառավարությունը հատկացրել է 100,000 լևա և անցկացվել է 150,000 2 լևանոց տոմսերի վիճակախաղ։ Տաճարի կառուցման համար հիմնականում օգտագործվել են Վառնայի շրջակայքից բերված նյութեր։ Հավաքվել են քաղաքի ավերված պարիսպների քարերը, ճակատային մասի համար նյութերը բերվել են հարևան Լյուբեն Կարավելովո և Կումանովո գյուղերից, ներքին սյուները պատրաստված են տեղական քարից։ Պատուհանների տակ գտնվող արտաքին սյուները պատրաստված են [[Ռուսե]]ի քարից, իսկ կամարները՝ [[կրաքար]]ից։ Տանիքի համար պղնձե թիթեղները, ինչպես նաև քարե բլոկները բարձրացնելու համար նախատեսված բարձրացնող մեխանիզմները բերվել են [[Անգլիայի թագավորություն|Անգլիայից]]։ [[Image:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 112-114 HDR.jpg|left|thumb|Առաստաղ]] Հիմնաքարը դրվել է բուլղարացի իշխան Ալեքսանդրի կողմից 1880 թվականի օգոստոսի 22-ին՝ բուլղարացիների և [[Հայերը Վառնայում|հայերի]] բազմության առջև տեղի ունեցած հանդիսավոր արարողությունից և աղոթքից հետո։ Իշխանը ներում շնորհեց բոլոր տեղացի բանտարկյալներին, որոնց մնացել էր բանտում անցկացնել երեք կամ ավելի քիչ ամիս։ Ընտրված անունը՝ «Աստվածածնի վերափոխում», կոչվել է ռուս կայսրուհի Մարիա Ալեքսանդրովնայի հիշատակին, ով Բուլղարիայի բարերարուհի էր և վերջերս մահացած բուլղարացի իշխանի մորաքույրը։ Սկզբնապես ընտրված վայրը դուր չի եկել իշխանին, քանի որ նա նախընտրում էր քաղաքի այն ժամանակվա ծայրամասում գտնվող բլրի վրա գտնվող վայրը, որտեղ կարելի էր նաև այգի կազմակերպել, և որպեսզի տաճարը տեսանելի լիներ ամբողջ քաղաքից։ === Շինարարություն === Տաճարի նախագիծը, որը կառուցվել է [[Պետերգոֆի պալատ]]ի տաճարի օրինակով, մշակվել է [[Օդեսա]]յի ճարտարապետ Մաասի կողմից։ Շինարարությունը սկսվել է հիմնաքարի դրվելուց անմիջապես հետո և տևել է վեց տարի։ Սկզբում տեղական ինքնակառավարումը 6000 լևայի պայմանագիր կնքեց ճարտարապետի հետ, սակայն շուտով նա լրացուցիչ միջոցներ խնդրեց, ուստի հանձնաժողովը որոշեց գնել նրա նախագծերը, բայց չներգրավել նրան շինարարության մեջ։ Այսպիսով, հիմքերը դրվեցին Մաասի նախագծի համաձայն, մինչդեռ շենքն ինքնին հետևեց քաղաքային ճարտարապետ Պ. Կուպկայի նախագծին։ Նախագծի համաձայն՝ տաճարը եռանավ խաչաձև գմբեթավոր բազիլիկ է՝ երկու նավով և 35x35 մ չափսերով, գլխավոր խորանը նվիրված է Աստվածածնի Վերափոխմանը, հյուսիսայինը՝ Սուրբ [[Ալեքսանդր Նևսկի|Ալեքսանդր Նևսկուն]], իսկ հարավայինը՝ Սուրբ [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի|Նիկողայոս Հրաշագործ]]ին։ Գլխավոր շինարար ընտրելու հարցը քննարկվեց 1880 թվականի ամռանը, սակայն Տառնովոյից Կոլյու Ֆիչետոյի հետ բանակցությունները անհաջող ավարտվեցին։ Տեղացի վարպետ Վասիլ Իվանովին տրվեց ժամանակավոր ղեկավարություն, սակայն երկար որոնումներից հետո աշխատանքը հանձնվեց Յանկո Կոստանդիին։ 1884 թվականի մարտի 15-ին հանձնաժողովը աշխատանքը վստահեց Տրյավնայից Գենչո Կանչևին։ Տաճարը կառուցվել է հաջորդ տարի, տանիքն ավարտվել է սեպտեմբերին, իսկ առաջին եկեղեցական պատարագը մատուցվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին։ === Կահավորում === Ներքին կահավորումը շարունակվել է նաև հաջորդ տարիներին։ Նիկո Մավրուդիի աշխատանքը հանդիսացող եպիսկոպոսական գահը տեղադրվել է 1897 թվականին, իսկ պատկերակը հետագայում պատրաստել է վարպետ Իվան Ֆիլիպովը Դեբարից։ Որոշվել է, որ նոր և առանձին զանգակատուն չի կառուցվի, փոխարենը կբարձրացվի գմբեթը և սկզբնական շենքի մի մասը կհարմարեցվի այդ նպատակին։ Զանգը պետք է կշռեր 100 ֆունտ (1.6 տոննա) և կրեր «Ազատագրողի պատվին» գրությունը։ 1901 թվականին Նիկոլայ II-ը Ռուսաստանից որպես նվիրատվություն բերել է 42 փոքր և 3 մեծ սրբապատկեր, ևս 8-ը նախատեսված է եղել միջին և հյուսիսային դռների համար 1904 թվականին։ Եկեղեցու հատակը 1911 թվականին ծածկվել է տարբեր գույների կերամիկական սալիկներով, իսկ պատշգամբը ավարտվել է չորս տարի անց։ [[File:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 106-108 HDR.jpg|thumb|Ներքին տեսք]] 38 մ բարձրությամբ զանգակատունը լիովին կառուցվել է 1941-1943 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ճարտարապետ Ստեֆան Վենեդիկտ Պոպովի կողմից, գմբեթները ստացել են իրենց ներկայիս տեսքը այդ ժամանակահատվածում, տեղադրվել է գոլորշու ջեռուցում, և փոխվել է նաև տանիքի կառուցվածքը։ Սկզբում շատ դժվար էր գտնել կապալառու, որը կֆինանսավորեր վերանորոգումը, ինչպես նաև ամրացումը և նյութերի տեղափոխումը։ Աստվածածնի Վերափոխման տաճարի զարդարանքը սկսվել է 1949 թվականից հետո՝ պրոֆեսոր Ն. Ռոստովցևի ղեկավարությամբ, ով նվիրաբերել է նարթեքսի որմնանկարները։ Այնուհետև տեղադրված ջահերը փայտագործ Պ. Կուշլևի աշխատանքն էին։ Մեծ ներկված պատուհանները տեղադրվել են 1960-ական թվականներին։ Հարավային ավելի մեծ պատուհանների վրա (նայելով դեպի հրապարակ) պատկերված են Սուրբ [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղն ու Մեթոդիոսը]], իսկ հյուսիսային պատուհանների վրա՝ Սուրբ Անգելարիոսը և Սուրբ Կղեմես Օխրիդացին։ Պատինայից վնասված պղնձե գմբեթները վերականգնվել և ոսկեզօծվել են 2000 թվականի գարնանը։ Ճակատային մասը վերանորոգվել է նույն թվականին։ == Վերանորոգում == 2000 թվականին հին պղնձե գմբեթները, որոնք ծածկված էին ազնիվ կանաչ պատինայով, ներկվեցին ոսկեգույն և արծաթագույն ներկերով։ 2003 թվական իրականցվեց որմնանկարների վերականգնում, արտաքին լուսավորության տեղադրում<ref>[https://www.mitropolia-varna.org/hramove/varna/1028-mitropolitska-katedrala-uspenie-bogorodichno-varna Митрополитски катедрален храм „Успение Богородично“ – Варна]</ref>։ Գմբեթների նոր վերանորոգումը սկսվեց 2020 թվականին՝ տանիքի և թիթեղյա ծածկույթի ամբողջական վերանորոգում, ինչպես նաև հինգ գմբեթների և զանգակատան գմբեթի վերանորոգում և ոսկեզօծում<ref>[https://www.chernomore.bg/a/2-varna/212978-remontirat-kupolite-na-katedralata-s-unikalni-skeleta-snimki Ремонтират куполите на Катедралата с уникални скелета (СНИМКИ)]</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Վառնայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:1886 թվականը Բուլղարիայում]] [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] 8mdyrw1uob66ok6hsokgy2znd50mdci 10722246 10722241 2026-04-08T15:51:43Z Խմբագրող 136173 /* Վերանորոգում */ 10722246 wikitext text/x-wiki {{այլ|Վերափոխման տաճար (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Վերափոխման տաճար, Վառնա''' քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց ({{lang-bg|Катедрален храм "Успение Пресвятия Богородици" կամ Катедрален храм "Успение Богородично"}})[https://web.archive.org/web/20060509005031/http://varna.info.bg/cathedral.htm Katedralen hram "Uspenie Presvyatiya Bogoroditsi"]. ''Varna.info.bg''. Accessed 19 March 2006.։ Հանդիսանում է [[Վառնա]]յի ամենամեծ եկեղեցական շինությունը և [[Բուլղարիա]]յի երրորդ ամենամեծ տաճարը ([[Սոֆիա]]յի [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)|Ալեքսանդր Նևսկու]] տաճարից և [[Վիդին]]ի [[Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար]]ից հետո): Պաշտոնապես բացվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին, այն Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու Վառնայի և Պրեսլավի եպիսկոպոսության նստավայրն է և Վառնայի խորհրդանիշներից մեկը<ref>{{Cite web |url=http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |title=Виртуальная Европа/Варна |access-date=2010-08-15 |archive-date=2011-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613084724/http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |url-status=live }}</ref>։ == Պատմություն == === Նախապատրաստություններ և պլանավորում === Դոնդուկով-Կորսակովի Վառնա կատարած այցի ժամանակ նա նկատեց տաճարային եկեղեցու անհրաժեշտությունը, որը կբավարարի քաղաքի աճող արևելյան ուղղափառ քրիստոնյաների բնակչության կարիքները: Մետրոպոլիտ Սիմեոնը հավաքեց համայնքը՝ ընտրելու նոր եկեղեցու շինարարությունը նախապատրաստելու նպատակով հանձնաժողով, մասնավորապես՝ տեղանքի ընտրություն, գումար հայթայթում, փայտանյութի և շինանյութերի ապահովում: Շինարարությունը գնահատվել է 300-400,000 ֆրանսիական ֆրանկ, որի մեծ մասը նախատեսվում էր հավաքել կամավոր նվիրատվությունների միջոցով։ Սկզբում հավաքված 15,000 ֆրանկը արագորեն բաշխվել է, սակայն Բուլղարիայի կառավարությունը հատկացրել է 100,000 լևա և անցկացվել է 150,000 2 լևանոց տոմսերի վիճակախաղ։ Տաճարի կառուցման համար հիմնականում օգտագործվել են Վառնայի շրջակայքից բերված նյութեր։ Հավաքվել են քաղաքի ավերված պարիսպների քարերը, ճակատային մասի համար նյութերը բերվել են հարևան Լյուբեն Կարավելովո և Կումանովո գյուղերից, ներքին սյուները պատրաստված են տեղական քարից։ Պատուհանների տակ գտնվող արտաքին սյուները պատրաստված են [[Ռուսե]]ի քարից, իսկ կամարները՝ [[կրաքար]]ից։ Տանիքի համար պղնձե թիթեղները, ինչպես նաև քարե բլոկները բարձրացնելու համար նախատեսված բարձրացնող մեխանիզմները բերվել են [[Անգլիայի թագավորություն|Անգլիայից]]։ [[Image:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 112-114 HDR.jpg|left|thumb|Առաստաղ]] Հիմնաքարը դրվել է բուլղարացի իշխան Ալեքսանդրի կողմից 1880 թվականի օգոստոսի 22-ին՝ բուլղարացիների և [[Հայերը Վառնայում|հայերի]] բազմության առջև տեղի ունեցած հանդիսավոր արարողությունից և աղոթքից հետո։ Իշխանը ներում շնորհեց բոլոր տեղացի բանտարկյալներին, որոնց մնացել էր բանտում անցկացնել երեք կամ ավելի քիչ ամիս։ Ընտրված անունը՝ «Աստվածածնի վերափոխում», կոչվել է ռուս կայսրուհի Մարիա Ալեքսանդրովնայի հիշատակին, ով Բուլղարիայի բարերարուհի էր և վերջերս մահացած բուլղարացի իշխանի մորաքույրը։ Սկզբնապես ընտրված վայրը դուր չի եկել իշխանին, քանի որ նա նախընտրում էր քաղաքի այն ժամանակվա ծայրամասում գտնվող բլրի վրա գտնվող վայրը, որտեղ կարելի էր նաև այգի կազմակերպել, և որպեսզի տաճարը տեսանելի լիներ ամբողջ քաղաքից։ === Շինարարություն === Տաճարի նախագիծը, որը կառուցվել է [[Պետերգոֆի պալատ]]ի տաճարի օրինակով, մշակվել է [[Օդեսա]]յի ճարտարապետ Մաասի կողմից։ Շինարարությունը սկսվել է հիմնաքարի դրվելուց անմիջապես հետո և տևել է վեց տարի։ Սկզբում տեղական ինքնակառավարումը 6000 լևայի պայմանագիր կնքեց ճարտարապետի հետ, սակայն շուտով նա լրացուցիչ միջոցներ խնդրեց, ուստի հանձնաժողովը որոշեց գնել նրա նախագծերը, բայց չներգրավել նրան շինարարության մեջ։ Այսպիսով, հիմքերը դրվեցին Մաասի նախագծի համաձայն, մինչդեռ շենքն ինքնին հետևեց քաղաքային ճարտարապետ Պ. Կուպկայի նախագծին։ Նախագծի համաձայն՝ տաճարը եռանավ խաչաձև գմբեթավոր բազիլիկ է՝ երկու նավով և 35x35 մ չափսերով, գլխավոր խորանը նվիրված է Աստվածածնի Վերափոխմանը, հյուսիսայինը՝ Սուրբ [[Ալեքսանդր Նևսկի|Ալեքսանդր Նևսկուն]], իսկ հարավայինը՝ Սուրբ [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի|Նիկողայոս Հրաշագործ]]ին։ Գլխավոր շինարար ընտրելու հարցը քննարկվեց 1880 թվականի ամռանը, սակայն Տառնովոյից Կոլյու Ֆիչետոյի հետ բանակցությունները անհաջող ավարտվեցին։ Տեղացի վարպետ Վասիլ Իվանովին տրվեց ժամանակավոր ղեկավարություն, սակայն երկար որոնումներից հետո աշխատանքը հանձնվեց Յանկո Կոստանդիին։ 1884 թվականի մարտի 15-ին հանձնաժողովը աշխատանքը վստահեց Տրյավնայից Գենչո Կանչևին։ Տաճարը կառուցվել է հաջորդ տարի, տանիքն ավարտվել է սեպտեմբերին, իսկ առաջին եկեղեցական պատարագը մատուցվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին։ === Կահավորում === Ներքին կահավորումը շարունակվել է նաև հաջորդ տարիներին։ Նիկո Մավրուդիի աշխատանքը հանդիսացող եպիսկոպոսական գահը տեղադրվել է 1897 թվականին, իսկ պատկերակը հետագայում պատրաստել է վարպետ Իվան Ֆիլիպովը Դեբարից։ Որոշվել է, որ նոր և առանձին զանգակատուն չի կառուցվի, փոխարենը կբարձրացվի գմբեթը և սկզբնական շենքի մի մասը կհարմարեցվի այդ նպատակին։ Զանգը պետք է կշռեր 100 ֆունտ (1.6 տոննա) և կրեր «Ազատագրողի պատվին» գրությունը։ 1901 թվականին Նիկոլայ II-ը Ռուսաստանից որպես նվիրատվություն բերել է 42 փոքր և 3 մեծ սրբապատկեր, ևս 8-ը նախատեսված է եղել միջին և հյուսիսային դռների համար 1904 թվականին։ Եկեղեցու հատակը 1911 թվականին ծածկվել է տարբեր գույների կերամիկական սալիկներով, իսկ պատշգամբը ավարտվել է չորս տարի անց։ [[File:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 106-108 HDR.jpg|thumb|Ներքին տեսք]] 38 մ բարձրությամբ զանգակատունը լիովին կառուցվել է 1941-1943 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ճարտարապետ Ստեֆան Վենեդիկտ Պոպովի կողմից, գմբեթները ստացել են իրենց ներկայիս տեսքը այդ ժամանակահատվածում, տեղադրվել է գոլորշու ջեռուցում, և փոխվել է նաև տանիքի կառուցվածքը։ Սկզբում շատ դժվար էր գտնել կապալառու, որը կֆինանսավորեր վերանորոգումը, ինչպես նաև ամրացումը և նյութերի տեղափոխումը։ Աստվածածնի Վերափոխման տաճարի զարդարանքը սկսվել է 1949 թվականից հետո՝ պրոֆեսոր Ն. Ռոստովցևի ղեկավարությամբ, ով նվիրաբերել է նարթեքսի որմնանկարները։ Այնուհետև տեղադրված ջահերը փայտագործ Պ. Կուշլևի աշխատանքն էին։ Մեծ ներկված պատուհանները տեղադրվել են 1960-ական թվականներին։ Հարավային ավելի մեծ պատուհանների վրա (նայելով դեպի հրապարակ) պատկերված են Սուրբ [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղն ու Մեթոդիոսը]], իսկ հյուսիսային պատուհանների վրա՝ Սուրբ Անգելարիոսը և Սուրբ Կղեմես Օխրիդացին։ Պատինայից վնասված պղնձե գմբեթները վերականգնվել և ոսկեզօծվել են 2000 թվականի գարնանը։ Ճակատային մասը վերանորոգվել է նույն թվականին։ == Վերանորոգում == 2000 թվականին հին պղնձե գմբեթները, որոնք ծածկված էին ազնիվ կանաչ պատինայով, ներկվեցին ոսկեգույն և արծաթագույն ներկերով։ 2003 թվական իրականցվեց որմնանկարների վերականգնում, արտաքին լուսավորության տեղադրում<ref>[https://www.mitropolia-varna.org/hramove/varna/1028-mitropolitska-katedrala-uspenie-bogorodichno-varna Митрополитски катедрален храм „Успение Богородично“ – Варна]</ref>։ Գմբեթների նոր վերանորոգումը սկսվեց 2020 թվականին՝ տանիքի և թիթեղյա ծածկույթի ամբողջական վերանորոգում, ինչպես նաև հինգ գմբեթների և զանգակատան գմբեթի վերանորոգում և ոսկեզօծում<ref>[https://www.chernomore.bg/a/2-varna/212978-remontirat-kupolite-na-katedralata-s-unikalni-skeleta-snimki Ремонтират куполите на Катедралата с уникални скелета (СНИМКИ)]</ref>։ == Տես նաև == * [[Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Վառնա)]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Վառնայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:1886 թվականը Բուլղարիայում]] [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] mpqob5y8e5azmj69fe0b6z69yqiexvy 10722359 10722246 2026-04-08T19:55:30Z Խմբագրող 136173 /* Ծանոթագրություններ */ 10722359 wikitext text/x-wiki {{այլ|Վերափոխման տաճար (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Վերափոխման տաճար, Վառնա''' քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց ({{lang-bg|Катедрален храм "Успение Пресвятия Богородици" կամ Катедрален храм "Успение Богородично"}})[https://web.archive.org/web/20060509005031/http://varna.info.bg/cathedral.htm Katedralen hram "Uspenie Presvyatiya Bogoroditsi"]. ''Varna.info.bg''. Accessed 19 March 2006.։ Հանդիսանում է [[Վառնա]]յի ամենամեծ եկեղեցական շինությունը և [[Բուլղարիա]]յի երրորդ ամենամեծ տաճարը ([[Սոֆիա]]յի [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)|Ալեքսանդր Նևսկու]] տաճարից և [[Վիդին]]ի [[Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար]]ից հետո): Պաշտոնապես բացվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին, այն Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու Վառնայի և Պրեսլավի եպիսկոպոսության նստավայրն է և Վառնայի խորհրդանիշներից մեկը<ref>{{Cite web |url=http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |title=Виртуальная Европа/Варна |access-date=2010-08-15 |archive-date=2011-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613084724/http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |url-status=live }}</ref>։ == Պատմություն == === Նախապատրաստություններ և պլանավորում === Դոնդուկով-Կորսակովի Վառնա կատարած այցի ժամանակ նա նկատեց տաճարային եկեղեցու անհրաժեշտությունը, որը կբավարարի քաղաքի աճող արևելյան ուղղափառ քրիստոնյաների բնակչության կարիքները: Մետրոպոլիտ Սիմեոնը հավաքեց համայնքը՝ ընտրելու նոր եկեղեցու շինարարությունը նախապատրաստելու նպատակով հանձնաժողով, մասնավորապես՝ տեղանքի ընտրություն, գումար հայթայթում, փայտանյութի և շինանյութերի ապահովում: Շինարարությունը գնահատվել է 300-400,000 ֆրանսիական ֆրանկ, որի մեծ մասը նախատեսվում էր հավաքել կամավոր նվիրատվությունների միջոցով։ Սկզբում հավաքված 15,000 ֆրանկը արագորեն բաշխվել է, սակայն Բուլղարիայի կառավարությունը հատկացրել է 100,000 լևա և անցկացվել է 150,000 2 լևանոց տոմսերի վիճակախաղ։ Տաճարի կառուցման համար հիմնականում օգտագործվել են Վառնայի շրջակայքից բերված նյութեր։ Հավաքվել են քաղաքի ավերված պարիսպների քարերը, ճակատային մասի համար նյութերը բերվել են հարևան Լյուբեն Կարավելովո և Կումանովո գյուղերից, ներքին սյուները պատրաստված են տեղական քարից։ Պատուհանների տակ գտնվող արտաքին սյուները պատրաստված են [[Ռուսե]]ի քարից, իսկ կամարները՝ [[կրաքար]]ից։ Տանիքի համար պղնձե թիթեղները, ինչպես նաև քարե բլոկները բարձրացնելու համար նախատեսված բարձրացնող մեխանիզմները բերվել են [[Անգլիայի թագավորություն|Անգլիայից]]։ [[Image:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 112-114 HDR.jpg|left|thumb|Առաստաղ]] Հիմնաքարը դրվել է բուլղարացի իշխան Ալեքսանդրի կողմից 1880 թվականի օգոստոսի 22-ին՝ բուլղարացիների և [[Հայերը Վառնայում|հայերի]] բազմության առջև տեղի ունեցած հանդիսավոր արարողությունից և աղոթքից հետո։ Իշխանը ներում շնորհեց բոլոր տեղացի բանտարկյալներին, որոնց մնացել էր բանտում անցկացնել երեք կամ ավելի քիչ ամիս։ Ընտրված անունը՝ «Աստվածածնի վերափոխում», կոչվել է ռուս կայսրուհի Մարիա Ալեքսանդրովնայի հիշատակին, ով Բուլղարիայի բարերարուհի էր և վերջերս մահացած բուլղարացի իշխանի մորաքույրը։ Սկզբնապես ընտրված վայրը դուր չի եկել իշխանին, քանի որ նա նախընտրում էր քաղաքի այն ժամանակվա ծայրամասում գտնվող բլրի վրա գտնվող վայրը, որտեղ կարելի էր նաև այգի կազմակերպել, և որպեսզի տաճարը տեսանելի լիներ ամբողջ քաղաքից։ === Շինարարություն === Տաճարի նախագիծը, որը կառուցվել է [[Պետերգոֆի պալատ]]ի տաճարի օրինակով, մշակվել է [[Օդեսա]]յի ճարտարապետ Մաասի կողմից։ Շինարարությունը սկսվել է հիմնաքարի դրվելուց անմիջապես հետո և տևել է վեց տարի։ Սկզբում տեղական ինքնակառավարումը 6000 լևայի պայմանագիր կնքեց ճարտարապետի հետ, սակայն շուտով նա լրացուցիչ միջոցներ խնդրեց, ուստի հանձնաժողովը որոշեց գնել նրա նախագծերը, բայց չներգրավել նրան շինարարության մեջ։ Այսպիսով, հիմքերը դրվեցին Մաասի նախագծի համաձայն, մինչդեռ շենքն ինքնին հետևեց քաղաքային ճարտարապետ Պ. Կուպկայի նախագծին։ Նախագծի համաձայն՝ տաճարը եռանավ խաչաձև գմբեթավոր բազիլիկ է՝ երկու նավով և 35x35 մ չափսերով, գլխավոր խորանը նվիրված է Աստվածածնի Վերափոխմանը, հյուսիսայինը՝ Սուրբ [[Ալեքսանդր Նևսկի|Ալեքսանդր Նևսկուն]], իսկ հարավայինը՝ Սուրբ [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի|Նիկողայոս Հրաշագործ]]ին։ Գլխավոր շինարար ընտրելու հարցը քննարկվեց 1880 թվականի ամռանը, սակայն Տառնովոյից Կոլյու Ֆիչետոյի հետ բանակցությունները անհաջող ավարտվեցին։ Տեղացի վարպետ Վասիլ Իվանովին տրվեց ժամանակավոր ղեկավարություն, սակայն երկար որոնումներից հետո աշխատանքը հանձնվեց Յանկո Կոստանդիին։ 1884 թվականի մարտի 15-ին հանձնաժողովը աշխատանքը վստահեց Տրյավնայից Գենչո Կանչևին։ Տաճարը կառուցվել է հաջորդ տարի, տանիքն ավարտվել է սեպտեմբերին, իսկ առաջին եկեղեցական պատարագը մատուցվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին։ === Կահավորում === Ներքին կահավորումը շարունակվել է նաև հաջորդ տարիներին։ Նիկո Մավրուդիի աշխատանքը հանդիսացող եպիսկոպոսական գահը տեղադրվել է 1897 թվականին, իսկ պատկերակը հետագայում պատրաստել է վարպետ Իվան Ֆիլիպովը Դեբարից։ Որոշվել է, որ նոր և առանձին զանգակատուն չի կառուցվի, փոխարենը կբարձրացվի գմբեթը և սկզբնական շենքի մի մասը կհարմարեցվի այդ նպատակին։ Զանգը պետք է կշռեր 100 ֆունտ (1.6 տոննա) և կրեր «Ազատագրողի պատվին» գրությունը։ 1901 թվականին Նիկոլայ II-ը Ռուսաստանից որպես նվիրատվություն բերել է 42 փոքր և 3 մեծ սրբապատկեր, ևս 8-ը նախատեսված է եղել միջին և հյուսիսային դռների համար 1904 թվականին։ Եկեղեցու հատակը 1911 թվականին ծածկվել է տարբեր գույների կերամիկական սալիկներով, իսկ պատշգամբը ավարտվել է չորս տարի անց։ [[File:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 106-108 HDR.jpg|thumb|Ներքին տեսք]] 38 մ բարձրությամբ զանգակատունը լիովին կառուցվել է 1941-1943 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ճարտարապետ Ստեֆան Վենեդիկտ Պոպովի կողմից, գմբեթները ստացել են իրենց ներկայիս տեսքը այդ ժամանակահատվածում, տեղադրվել է գոլորշու ջեռուցում, և փոխվել է նաև տանիքի կառուցվածքը։ Սկզբում շատ դժվար էր գտնել կապալառու, որը կֆինանսավորեր վերանորոգումը, ինչպես նաև ամրացումը և նյութերի տեղափոխումը։ Աստվածածնի Վերափոխման տաճարի զարդարանքը սկսվել է 1949 թվականից հետո՝ պրոֆեսոր Ն. Ռոստովցևի ղեկավարությամբ, ով նվիրաբերել է նարթեքսի որմնանկարները։ Այնուհետև տեղադրված ջահերը փայտագործ Պ. Կուշլևի աշխատանքն էին։ Մեծ ներկված պատուհանները տեղադրվել են 1960-ական թվականներին։ Հարավային ավելի մեծ պատուհանների վրա (նայելով դեպի հրապարակ) պատկերված են Սուրբ [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղն ու Մեթոդիոսը]], իսկ հյուսիսային պատուհանների վրա՝ Սուրբ Անգելարիոսը և Սուրբ Կղեմես Օխրիդացին։ Պատինայից վնասված պղնձե գմբեթները վերականգնվել և ոսկեզօծվել են 2000 թվականի գարնանը։ Ճակատային մասը վերանորոգվել է նույն թվականին։ == Վերանորոգում == 2000 թվականին հին պղնձե գմբեթները, որոնք ծածկված էին ազնիվ կանաչ պատինայով, ներկվեցին ոսկեգույն և արծաթագույն ներկերով։ 2003 թվական իրականցվեց որմնանկարների վերականգնում, արտաքին լուսավորության տեղադրում<ref>[https://www.mitropolia-varna.org/hramove/varna/1028-mitropolitska-katedrala-uspenie-bogorodichno-varna Митрополитски катедрален храм „Успение Богородично“ – Варна]</ref>։ Գմբեթների նոր վերանորոգումը սկսվեց 2020 թվականին՝ տանիքի և թիթեղյա ծածկույթի ամբողջական վերանորոգում, ինչպես նաև հինգ գմբեթների և զանգակատան գմբեթի վերանորոգում և ոսկեզօծում<ref>[https://www.chernomore.bg/a/2-varna/212978-remontirat-kupolite-na-katedralata-s-unikalni-skeleta-snimki Ремонтират куполите на Катедралата с уникални скелета (СНИМКИ)]</ref>։ == Տես նաև == * [[Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Վառնա)]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Վառնայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:1886 թվականը Բուլղարիայում]] [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի տաճարներ]] lfmpv8wor2qm2e5cvx8kg7v7wp1amhj 10722410 10722359 2026-04-09T00:01:49Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 Cite web կաղապարի ձևաչափի ուղղում 10722410 wikitext text/x-wiki {{այլ|Վերափոխման տաճար (այլ կիրառումներ)}} {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Վերափոխման տաճար, Վառնա''' քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց ({{lang-bg|Катедрален храм "Успение Пресвятия Богородици" կամ Катедрален храм "Успение Богородично"}})[https://web.archive.org/web/20060509005031/http://varna.info.bg/cathedral.htm Katedralen hram "Uspenie Presvyatiya Bogoroditsi"]. ''Varna.info.bg''. Accessed 19 March 2006.։ Հանդիսանում է [[Վառնա]]յի ամենամեծ եկեղեցական շինությունը և [[Բուլղարիա]]յի երրորդ ամենամեծ տաճարը ([[Սոֆիա]]յի [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)|Ալեքսանդր Նևսկու]] տաճարից և [[Վիդին]]ի [[Սուրբ Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)|Սուրբ Դեմետրիոս տաճար]]ից հետո): Պաշտոնապես բացվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին, այն Բուլղարական ուղղափառ եկեղեցու Վառնայի և Պրեսլավի եպիսկոպոսության նստավայրն է և Վառնայի խորհրդանիշներից մեկը<ref>{{Cite web |title=Виртуальная Европа/Варна |url=http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20110613084724/http://virtualeuropa.narod.ru/bulgaria/varna.htm |archive-date=2011-06-13 |access-date=2010-08-15}}</ref>։ == Պատմություն == === Նախապատրաստություններ և պլանավորում === Դոնդուկով-Կորսակովի Վառնա կատարած այցի ժամանակ նա նկատեց տաճարային եկեղեցու անհրաժեշտությունը, որը կբավարարի քաղաքի աճող արևելյան ուղղափառ քրիստոնյաների բնակչության կարիքները: Մետրոպոլիտ Սիմեոնը հավաքեց համայնքը՝ ընտրելու նոր եկեղեցու շինարարությունը նախապատրաստելու նպատակով հանձնաժողով, մասնավորապես՝ տեղանքի ընտրություն, գումար հայթայթում, փայտանյութի և շինանյութերի ապահովում: Շինարարությունը գնահատվել է 300-400,000 ֆրանսիական ֆրանկ, որի մեծ մասը նախատեսվում էր հավաքել կամավոր նվիրատվությունների միջոցով։ Սկզբում հավաքված 15,000 ֆրանկը արագորեն բաշխվել է, սակայն Բուլղարիայի կառավարությունը հատկացրել է 100,000 լևա և անցկացվել է 150,000 2 լևանոց տոմսերի վիճակախաղ։ Տաճարի կառուցման համար հիմնականում օգտագործվել են Վառնայի շրջակայքից բերված նյութեր։ Հավաքվել են քաղաքի ավերված պարիսպների քարերը, ճակատային մասի համար նյութերը բերվել են հարևան Լյուբեն Կարավելովո և Կումանովո գյուղերից, ներքին սյուները պատրաստված են տեղական քարից։ Պատուհանների տակ գտնվող արտաքին սյուները պատրաստված են [[Ռուսե]]ի քարից, իսկ կամարները՝ [[կրաքար]]ից։ Տանիքի համար պղնձե թիթեղները, ինչպես նաև քարե բլոկները բարձրացնելու համար նախատեսված բարձրացնող մեխանիզմները բերվել են [[Անգլիայի թագավորություն|Անգլիայից]]։ [[Image:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 112-114 HDR.jpg|left|thumb|Առաստաղ]] Հիմնաքարը դրվել է բուլղարացի իշխան Ալեքսանդրի կողմից 1880 թվականի օգոստոսի 22-ին՝ բուլղարացիների և [[Հայերը Վառնայում|հայերի]] բազմության առջև տեղի ունեցած հանդիսավոր արարողությունից և աղոթքից հետո։ Իշխանը ներում շնորհեց բոլոր տեղացի բանտարկյալներին, որոնց մնացել էր բանտում անցկացնել երեք կամ ավելի քիչ ամիս։ Ընտրված անունը՝ «Աստվածածնի վերափոխում», կոչվել է ռուս կայսրուհի Մարիա Ալեքսանդրովնայի հիշատակին, ով Բուլղարիայի բարերարուհի էր և վերջերս մահացած բուլղարացի իշխանի մորաքույրը։ Սկզբնապես ընտրված վայրը դուր չի եկել իշխանին, քանի որ նա նախընտրում էր քաղաքի այն ժամանակվա ծայրամասում գտնվող բլրի վրա գտնվող վայրը, որտեղ կարելի էր նաև այգի կազմակերպել, և որպեսզի տաճարը տեսանելի լիներ ամբողջ քաղաքից։ === Շինարարություն === Տաճարի նախագիծը, որը կառուցվել է [[Պետերգոֆի պալատ]]ի տաճարի օրինակով, մշակվել է [[Օդեսա]]յի ճարտարապետ Մաասի կողմից։ Շինարարությունը սկսվել է հիմնաքարի դրվելուց անմիջապես հետո և տևել է վեց տարի։ Սկզբում տեղական ինքնակառավարումը 6000 լևայի պայմանագիր կնքեց ճարտարապետի հետ, սակայն շուտով նա լրացուցիչ միջոցներ խնդրեց, ուստի հանձնաժողովը որոշեց գնել նրա նախագծերը, բայց չներգրավել նրան շինարարության մեջ։ Այսպիսով, հիմքերը դրվեցին Մաասի նախագծի համաձայն, մինչդեռ շենքն ինքնին հետևեց քաղաքային ճարտարապետ Պ. Կուպկայի նախագծին։ Նախագծի համաձայն՝ տաճարը եռանավ խաչաձև գմբեթավոր բազիլիկ է՝ երկու նավով և 35x35 մ չափսերով, գլխավոր խորանը նվիրված է Աստվածածնի Վերափոխմանը, հյուսիսայինը՝ Սուրբ [[Ալեքսանդր Նևսկի|Ալեքսանդր Նևսկուն]], իսկ հարավայինը՝ Սուրբ [[Սուրբ Նիկողայոս Զմյուռնացի|Նիկողայոս Հրաշագործ]]ին։ Գլխավոր շինարար ընտրելու հարցը քննարկվեց 1880 թվականի ամռանը, սակայն Տառնովոյից Կոլյու Ֆիչետոյի հետ բանակցությունները անհաջող ավարտվեցին։ Տեղացի վարպետ Վասիլ Իվանովին տրվեց ժամանակավոր ղեկավարություն, սակայն երկար որոնումներից հետո աշխատանքը հանձնվեց Յանկո Կոստանդիին։ 1884 թվականի մարտի 15-ին հանձնաժողովը աշխատանքը վստահեց Տրյավնայից Գենչո Կանչևին։ Տաճարը կառուցվել է հաջորդ տարի, տանիքն ավարտվել է սեպտեմբերին, իսկ առաջին եկեղեցական պատարագը մատուցվել է 1886 թվականի օգոստոսի 30-ին։ === Կահավորում === Ներքին կահավորումը շարունակվել է նաև հաջորդ տարիներին։ Նիկո Մավրուդիի աշխատանքը հանդիսացող եպիսկոպոսական գահը տեղադրվել է 1897 թվականին, իսկ պատկերակը հետագայում պատրաստել է վարպետ Իվան Ֆիլիպովը Դեբարից։ Որոշվել է, որ նոր և առանձին զանգակատուն չի կառուցվի, փոխարենը կբարձրացվի գմբեթը և սկզբնական շենքի մի մասը կհարմարեցվի այդ նպատակին։ Զանգը պետք է կշռեր 100 ֆունտ (1.6 տոննա) և կրեր «Ազատագրողի պատվին» գրությունը։ 1901 թվականին Նիկոլայ II-ը Ռուսաստանից որպես նվիրատվություն բերել է 42 փոքր և 3 մեծ սրբապատկեր, ևս 8-ը նախատեսված է եղել միջին և հյուսիսային դռների համար 1904 թվականին։ Եկեղեցու հատակը 1911 թվականին ծածկվել է տարբեր գույների կերամիկական սալիկներով, իսկ պատշգամբը ավարտվել է չորս տարի անց։ [[File:Catedral de la Dormición de la Madre de Dios, Varna, Bulgaria, 2016-05-27, DD 106-108 HDR.jpg|thumb|Ներքին տեսք]] 38 մ բարձրությամբ զանգակատունը լիովին կառուցվել է 1941-1943 թվականների միջև ընկած ժամանակահատվածում ճարտարապետ Ստեֆան Վենեդիկտ Պոպովի կողմից, գմբեթները ստացել են իրենց ներկայիս տեսքը այդ ժամանակահատվածում, տեղադրվել է գոլորշու ջեռուցում, և փոխվել է նաև տանիքի կառուցվածքը։ Սկզբում շատ դժվար էր գտնել կապալառու, որը կֆինանսավորեր վերանորոգումը, ինչպես նաև ամրացումը և նյութերի տեղափոխումը։ Աստվածածնի Վերափոխման տաճարի զարդարանքը սկսվել է 1949 թվականից հետո՝ պրոֆեսոր Ն. Ռոստովցևի ղեկավարությամբ, ով նվիրաբերել է նարթեքսի որմնանկարները։ Այնուհետև տեղադրված ջահերը փայտագործ Պ. Կուշլևի աշխատանքն էին։ Մեծ ներկված պատուհանները տեղադրվել են 1960-ական թվականներին։ Հարավային ավելի մեծ պատուհանների վրա (նայելով դեպի հրապարակ) պատկերված են Սուրբ [[Կյուրեղ և Մեթոդիոս|Կյուրեղն ու Մեթոդիոսը]], իսկ հյուսիսային պատուհանների վրա՝ Սուրբ Անգելարիոսը և Սուրբ Կղեմես Օխրիդացին։ Պատինայից վնասված պղնձե գմբեթները վերականգնվել և ոսկեզօծվել են 2000 թվականի գարնանը։ Ճակատային մասը վերանորոգվել է նույն թվականին։ == Վերանորոգում == 2000 թվականին հին պղնձե գմբեթները, որոնք ծածկված էին ազնիվ կանաչ պատինայով, ներկվեցին ոսկեգույն և արծաթագույն ներկերով։ 2003 թվական իրականցվեց որմնանկարների վերականգնում, արտաքին լուսավորության տեղադրում<ref>[https://www.mitropolia-varna.org/hramove/varna/1028-mitropolitska-katedrala-uspenie-bogorodichno-varna Митрополитски катедрален храм „Успение Богородично“ – Варна]</ref>։ Գմբեթների նոր վերանորոգումը սկսվեց 2020 թվականին՝ տանիքի և թիթեղյա ծածկույթի ամբողջական վերանորոգում, ինչպես նաև հինգ գմբեթների և զանգակատան գմբեթի վերանորոգում և ոսկեզօծում<ref>[https://www.chernomore.bg/a/2-varna/212978-remontirat-kupolite-na-katedralata-s-unikalni-skeleta-snimki Ремонтират куполите на Катедралата с уникални скелета (СНИМКИ)]</ref>։ == Տես նաև == * [[Սուրբ Սարգիս եկեղեցի (Վառնա)]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:1886 թվականը Բուլղարիայում]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի տաճարներ]] [[Կատեգորիա:Վառնայի եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] rfmcjrnf3m7gvskxxzgy05kst0lq1e4 1 1324029 10722243 2026-04-08T15:40:32Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{ԹՀ|en|Dormition of the Mother of God Cathedral, Varna}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Բուլղարիա|մասնակից=Խմբագրող}}»: 10722243 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ|en|Dormition of the Mother of God Cathedral, Varna}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Բուլղարիա|մասնակից=Խմբագրող}} 13yfe1fvyctnf28k9ri2g2u5ufga6xb 3 1324030 10722245 2026-04-08T15:50:35Z Voskanyan 23951 +{{subst:ողջույն}} 10722245 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց|'''Ֆինանսատնտեսական միամսյակի դասընթաց''']] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 15:50, 8 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} sf8obdg5vpvqa88unhldxzd31mwxbhk 0 1324031 10722254 2026-04-08T16:09:49Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Ֆիլմ}} '''Ընկեր''' խորհրդային առակային ֆիլմ է՝ ֆանտազմագորիկ տարրերով, որի ռեժիսորն է Լեոնիդ Կվինիխիձեն և որը հիմնված է [[Էդուարդ Ակոպով]]ի «Շունը» պիեսի վրա, նկարահանվել է «[[Մոսֆիլմ]]»-ում 1987 թվականին։ == Սյուժե == Ֆիլմը սկսվում է [[Իվան Բունին]]ի «Չանգի ե...»: 10722254 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆիլմ}} '''Ընկեր''' խորհրդային առակային ֆիլմ է՝ ֆանտազմագորիկ տարրերով, որի ռեժիսորն է Լեոնիդ Կվինիխիձեն և որը հիմնված է [[Էդուարդ Ակոպով]]ի «Շունը» պիեսի վրա, նկարահանվել է «[[Մոսֆիլմ]]»-ում 1987 թվականին։ == Սյուժե == Ֆիլմը սկսվում է [[Իվան Բունին]]ի «Չանգի երազները» պատմվածքի մեջբերումով. {{քաղվածք|Իսկապե՞ս կարևոր է, թե ում մասին ենք խոսում։ Ամեն կենդանի արարած արժանի է դրան։}} Պատմությունը պատմում է կարծրացած հարբեցողի ([[Սերգեյ Շակուրով]]) և խոսող շան (Յուտգայ անունով նյուֆաունդլենդցի, հնչյունավորել է [[Վասիլի Լիվանով]]ը) ընկերության մասին, որն ավելի լավ է հասկանում, քան որևէ մեկը, թե ինչ է նշանակում լինել իսկական մարդ և փորձում է օգնել մարդկանց վերադառնալ իրենց։ Կոլունը՝ կարծրացած հարբեցողը, թափառում է «թռչունների շուկայում»՝ փող մուրալով, որը, ինչպես նա պնդում է, անհրաժեշտ է հիվանդ երեխայի համար ընտանի կենդանի գնելու համար։ Նրան հետևում է մի տղամարդ ([[Անատոլի Ռոմաշին]]) շան հետ։ Նա մի կողմ է կանչում Կոլյունին և ասում, որ շունը կտա իրեն, նույնիսկ կվճարի դրա համար։ Կոլյունը համաձայնվում է։ Տղամարդը հուզիչ հրաժեշտ է տալիս շանը։ Կոլյունը վերադառնում է քիմմաքրման աշխատանքի, շանը կապում է մուտքի մոտ և իր խմող ընկերոջը՝ Միտկային, ուղարկում օղի բերելու։ Սակայն նրա ուշադիր ղեկավարը (Գալինա Պոլսկիխ) թույլ չի տալիս նրանց խմել։ Կոլյունը տեսարան է ստեղծում։ Ղեկավարը սպառնում է նրան ուղարկել աշխատանքային ճամբար՝ բուժման։ Տուն վերադառնալու ճանապարհին Կոլյունը իր համար խմիչք է գնում, բայց շունը շշերը գլորում է աստիճաններից ներքև, ապա սկսում խոսել։ Շունն իրեն անվանում է «Ընկեր»։ Այն փորձում է արթնացնել Կոլյունի մեջ եղած նորմալ մարդուն, համոզել նրան, որ այլևս չպետք է խմի։ Սակայն Կոլյունը սկզբում անտեսում է Ընկերոջը՝ միայն մտածելով, թե ինչպես կարող է նրա հետ խոսել առանց բերանը բացելու, և նրան սատանայի տեղ է դնում։ Սակայն նա ստիպում է Կոլյուին մարզվել, առավոտյան վազք անել և թողնել խմելը։ Կամա թե ակամա Կոլյուն դանդաղորեն թողնում է խմելը։ Նա մտերմանում է Ընկերոջ հետ և խոսում նրա հետ, չնայած նրանք հաճախ անհամաձայնություններ են ունենում։ Կոլյուն պատմում է Ընկերոջը իր անցյալի մասին։ Մենք իմանում ենք, որ Կոլյուն խելացի մարդ էր, նվագում էր ակորդեոն և մեծ հաջողությունների էր հասել այս ոլորտում, որը ճանաչվել էր արտասահմանյան մասնագետների կողմից. նա ամուսնացած էր և ունի յոթ տարեկան դուստր, որն ապրում է իր մոր՝ երիտասարդ և գեղեցիկ կնոջ հետ։ Կոլյուն որոշում է հանդիպել իր դստերը։ Սակայն այս փորձը անհաջող ավարտվում է. Կոլյուն, հանդիպելով դստերը, խոստովանում է, որ ինքն է նրա հայրը։ Աղջիկը պայթում է լաց լինելով և կանչում մորը, որը դուրս է վազում բակ և սկսում գոռալ, մինչդեռ Կոլյուն, Բարեկամի հետ միասին, թաքնվում է ցանկապատի ետևում։ Մի առավոտ Միտկան գալիս է Կոլյուին տեսնելու կենդանիների նկատմամբ բռնություն գործադրողների ընկերակցությամբ։ Բարեկամի հետ հանդիպման առաջին օրերին Կոլյուն երկու նամակ է գրում Միտկային, առաջինում՝ պատմում է իրավիճակի մասին, իսկ երկրորդում՝ օգնություն խնդրում։ Չնայած Բարեկամը խնդրում է Կոլյուին չբացել դրանք, նա բացում է դրանք և, շան հանդեպ կարեկցանքից մղված, խնդրում է կենդանիների նկատմամբ բռնություն գործադրողներին «շան հետ ավելի նրբանկատորեն վարվել, որպեսզի նա չցավի, տարեք նրան քաղաքից դուրս որևէ տեղ և բաց թողեք»։ Կոլյուին, ստանալով իր «հանձնարարականը», դուրս են մղում բնակարանից։ Երկու սանիտար մտնում են Կոլյուի բնակարան և նրան տեսնում լիովին հարբած։ Որոշ ժամանակ անց Կոլյուն վերադառնում է տուն։ Նա քայլում է փողոցով՝ բերետով և սպորտային կոշիկներով, ապշած, կարծես ապշած վիճակում։ Մտնելով իր բնակարան՝ Կոլյուն բացում է պատուհանները, նստում է սեղանին և բռնում գնդակը, որը տվել էր ընկերոջը։ Կոլյուն լաց է լինում։ Բնակարանի դուռը բացվում է, Ընկերը մտնում է ներս և, պոչը թափահարելով, քայլում դեպի իր տիրոջը... == Արտադրություն == Լև Դուրովը և Լև Բորիսովը մասնակցել են Կոլյունի դերի լսումներին<ref>{{cite video |url=https://yandex.ru/video/preview/6896719117855658658 |title=Сергей Шакуров. Я приручил в себе зверя |medium=Документальный фильм |location= |publisher= |people= |date=2012-01-02 |access-date=2023-02-27 |time=26:30 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227112815/https://yandex.ru/video/preview/6896719117855658658 |url-status=live }}</ref>։ Լեոնիդ Կվինիխիձեն խնդրել է Ալեքսանդր Ռոզենբաումին իր գրած երգերը կատարել տարբեր կերպ, այդ իսկ պատճառով ֆիլմում երգերը տարբերվում են բնօրինակից<ref>{{Cite web |url=https://www.m24.ru/shows2/78/220632 |title="Песни нашего кино": песни Александра Розенбаума в фильме "Друг" |website=m24.ru |publisher=Москва 24 |date=2019-11-14 |lang=ru |access-date=2023-01-31 |archive-date=2023-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131144950/https://www.m24.ru/shows2/78/220632 |url-status=live }}</ref>։ Սերգեյ Շակուրովը խոստովանել է, որ որպեսզի իր կերպարը ներկայանա որպես «կիսատ-պռատ արդյունք» և «ենթամարդ», որին նա դարձել էր բուժումից հետո, գիշերը լիտրերով կանաչ թեյ է խմել՝ ցանկալի տեսքին հասնելու համար<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://na-zapade-mos.ru/1042376-aktjor-sergej-shakurov-v-ramenkax-na-mosfilme-snjaty-moi-luchshie-kartiny|title=Актёр Сергей Шакуров: «В Раменках на «Мосфильме» сняты мои лучшие картины»|website=na-zapade-mos.ru|access-date=2023-07-06|archive-date=2023-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162316/https://na-zapade-mos.ru/1042376-aktjor-sergej-shakurov-v-ramenkax-na-mosfilme-snjaty-moi-luchshie-kartiny|url-status=live}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:1987 ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Մոսկվայում]] [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր շների մասին]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային դրամա ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր խոսող կենդանիների մասին]] r6dqzfl3rlq455kqhu4dygksg81dynf 10722415 10722254 2026-04-09T00:02:08Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 Cite AV media և Cite web կաղապարների ձևաչափի ուղղում 10722415 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆիլմ}} '''Ընկեր''' խորհրդային առակային ֆիլմ է՝ ֆանտազմագորիկ տարրերով, որի ռեժիսորն է Լեոնիդ Կվինիխիձեն և որը հիմնված է [[Էդուարդ Ակոպով]]ի «Շունը» պիեսի վրա, նկարահանվել է «[[Մոսֆիլմ]]»-ում 1987 թվականին։ == Սյուժե == Ֆիլմը սկսվում է [[Իվան Բունին]]ի «Չանգի երազները» պատմվածքի մեջբերումով. {{քաղվածք|Իսկապե՞ս կարևոր է, թե ում մասին ենք խոսում։ Ամեն կենդանի արարած արժանի է դրան։}} Պատմությունը պատմում է կարծրացած հարբեցողի ([[Սերգեյ Շակուրով]]) և խոսող շան (Յուտգայ անունով նյուֆաունդլենդցի, հնչյունավորել է [[Վասիլի Լիվանով]]ը) ընկերության մասին, որն ավելի լավ է հասկանում, քան որևէ մեկը, թե ինչ է նշանակում լինել իսկական մարդ և փորձում է օգնել մարդկանց վերադառնալ իրենց։ Կոլունը՝ կարծրացած հարբեցողը, թափառում է «թռչունների շուկայում»՝ փող մուրալով, որը, ինչպես նա պնդում է, անհրաժեշտ է հիվանդ երեխայի համար ընտանի կենդանի գնելու համար։ Նրան հետևում է մի տղամարդ ([[Անատոլի Ռոմաշին]]) շան հետ։ Նա մի կողմ է կանչում Կոլյունին և ասում, որ շունը կտա իրեն, նույնիսկ կվճարի դրա համար։ Կոլյունը համաձայնվում է։ Տղամարդը հուզիչ հրաժեշտ է տալիս շանը։ Կոլյունը վերադառնում է քիմմաքրման աշխատանքի, շանը կապում է մուտքի մոտ և իր խմող ընկերոջը՝ Միտկային, ուղարկում օղի բերելու։ Սակայն նրա ուշադիր ղեկավարը (Գալինա Պոլսկիխ) թույլ չի տալիս նրանց խմել։ Կոլյունը տեսարան է ստեղծում։ Ղեկավարը սպառնում է նրան ուղարկել աշխատանքային ճամբար՝ բուժման։ Տուն վերադառնալու ճանապարհին Կոլյունը իր համար խմիչք է գնում, բայց շունը շշերը գլորում է աստիճաններից ներքև, ապա սկսում խոսել։ Շունն իրեն անվանում է «Ընկեր»։ Այն փորձում է արթնացնել Կոլյունի մեջ եղած նորմալ մարդուն, համոզել նրան, որ այլևս չպետք է խմի։ Սակայն Կոլյունը սկզբում անտեսում է Ընկերոջը՝ միայն մտածելով, թե ինչպես կարող է նրա հետ խոսել առանց բերանը բացելու, և նրան սատանայի տեղ է դնում։ Սակայն նա ստիպում է Կոլյուին մարզվել, առավոտյան վազք անել և թողնել խմելը։ Կամա թե ակամա Կոլյուն դանդաղորեն թողնում է խմելը։ Նա մտերմանում է Ընկերոջ հետ և խոսում նրա հետ, չնայած նրանք հաճախ անհամաձայնություններ են ունենում։ Կոլյուն պատմում է Ընկերոջը իր անցյալի մասին։ Մենք իմանում ենք, որ Կոլյուն խելացի մարդ էր, նվագում էր ակորդեոն և մեծ հաջողությունների էր հասել այս ոլորտում, որը ճանաչվել էր արտասահմանյան մասնագետների կողմից. նա ամուսնացած էր և ունի յոթ տարեկան դուստր, որն ապրում է իր մոր՝ երիտասարդ և գեղեցիկ կնոջ հետ։ Կոլյուն որոշում է հանդիպել իր դստերը։ Սակայն այս փորձը անհաջող ավարտվում է. Կոլյուն, հանդիպելով դստերը, խոստովանում է, որ ինքն է նրա հայրը։ Աղջիկը պայթում է լաց լինելով և կանչում մորը, որը դուրս է վազում բակ և սկսում գոռալ, մինչդեռ Կոլյուն, Բարեկամի հետ միասին, թաքնվում է ցանկապատի ետևում։ Մի առավոտ Միտկան գալիս է Կոլյուին տեսնելու կենդանիների նկատմամբ բռնություն գործադրողների ընկերակցությամբ։ Բարեկամի հետ հանդիպման առաջին օրերին Կոլյուն երկու նամակ է գրում Միտկային, առաջինում՝ պատմում է իրավիճակի մասին, իսկ երկրորդում՝ օգնություն խնդրում։ Չնայած Բարեկամը խնդրում է Կոլյուին չբացել դրանք, նա բացում է դրանք և, շան հանդեպ կարեկցանքից մղված, խնդրում է կենդանիների նկատմամբ բռնություն գործադրողներին «շան հետ ավելի նրբանկատորեն վարվել, որպեսզի նա չցավի, տարեք նրան քաղաքից դուրս որևէ տեղ և բաց թողեք»։ Կոլյուին, ստանալով իր «հանձնարարականը», դուրս են մղում բնակարանից։ Երկու սանիտար մտնում են Կոլյուի բնակարան և նրան տեսնում լիովին հարբած։ Որոշ ժամանակ անց Կոլյուն վերադառնում է տուն։ Նա քայլում է փողոցով՝ բերետով և սպորտային կոշիկներով, ապշած, կարծես ապշած վիճակում։ Մտնելով իր բնակարան՝ Կոլյուն բացում է պատուհանները, նստում է սեղանին և բռնում գնդակը, որը տվել էր ընկերոջը։ Կոլյուն լաց է լինում։ Բնակարանի դուռը բացվում է, Ընկերը մտնում է ներս և, պոչը թափահարելով, քայլում դեպի իր տիրոջը... == Արտադրություն == Լև Դուրովը և Լև Բորիսովը մասնակցել են Կոլյունի դերի լսումներին<ref>{{Cite AV media |url=https://yandex.ru/video/preview/6896719117855658658 |title=Сергей Шакуров. Я приручил в себе зверя |date=2012-01-02 |medium=Документальный фильм |time=26:30 |access-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227112815/https://yandex.ru/video/preview/6896719117855658658 |archive-date=2023-02-27 |url-status=live}}</ref>։ Լեոնիդ Կվինիխիձեն խնդրել է Ալեքսանդր Ռոզենբաումին իր գրած երգերը կատարել տարբեր կերպ, այդ իսկ պատճառով ֆիլմում երգերը տարբերվում են բնօրինակից<ref>{{Cite web |date=2019-11-14 |title="Песни нашего кино": песни Александра Розенбаума в фильме "Друг" |url=https://www.m24.ru/shows2/78/220632 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131144950/https://www.m24.ru/shows2/78/220632 |archive-date=2023-01-31 |access-date=2023-01-31 |website=m24.ru |publisher=Москва 24 |lang=ru}}</ref>։ Սերգեյ Շակուրովը խոստովանել է, որ որպեսզի իր կերպարը ներկայանա որպես «կիսատ-պռատ արդյունք» և «ենթամարդ», որին նա դարձել էր բուժումից հետո, գիշերը լիտրերով կանաչ թեյ է խմել՝ ցանկալի տեսքին հասնելու համար<ref>{{Cite web |title=Актёр Сергей Шакуров: «В Раменках на «Мосфильме» сняты мои лучшие картины» |url=https://na-zapade-mos.ru/1042376-aktjor-sergej-shakurov-v-ramenkax-na-mosfilme-snjaty-moi-luchshie-kartiny |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162316/https://na-zapade-mos.ru/1042376-aktjor-sergej-shakurov-v-ramenkax-na-mosfilme-snjaty-moi-luchshie-kartiny |archive-date=2023-07-07 |access-date=2023-07-06 |website=na-zapade-mos.ru |lang=ru}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:1987 ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:«Մոսֆիլմ» ստուդիայի ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Խորհրդային դրամա ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր խոսող կենդանիների մասին]] [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր շների մասին]] [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր, որոնց գործողությունները տեղի են ունենում Մոսկվայում]] hi0np13skwnet7nqlktosypqg9efdy5 1 1324032 10722266 2026-04-08T16:22:25Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{ԹՀ|en|Omar Abu Risha}}»: 10722266 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ|en|Omar Abu Risha}} 1k0hiammeoajt758r3y0acbd47hchfg 3 1324033 10722274 2026-04-08T16:37:03Z Արշո 86205 Նոր էջ «{{subst:ողջույն}}»: 10722274 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց|'''Ֆինանսատնտեսական միամսյակի դասընթաց''']] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Արշո|Արշո]] ([[Մասնակցի քննարկում:Արշո|🐦‍🔥]]) 16:37, 8 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} jmm0izfujuv7533a48vcm7zqiy7bhh5 0 1324035 10722280 2026-04-08T17:10:42Z Սահակ 24 Սահակ տեղափոխեց էջը «[[Հաշվիչ-վճռող սարք]]»-ից «[[Հաշվիչ]]» 10722280 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Հաշվիչ]] 8fzw2vs0qhdr3p4sz29ua5viip691im 0 1324037 10722284 2026-04-08T17:14:03Z Slava Sahakyan70 65321 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սիմոնե Շտելցեր''' ([[գերմաներեն]]՝ Simone Stelzer. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի<ref>[http://epub.oeaw.ac.at/ml/musik_S/Simone.xml [[Oesterreichisches Musiklexikon]] online</ref>: 1990 թվականին մասնակցել է [[Եվրատեսիլ]] երգի մրցույթի Ավստրիա|ավստրիա...»: 10722284 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սիմոնե Շտելցեր''' ([[գերմաներեն]]՝ Simone Stelzer. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի<ref>[http://epub.oeaw.ac.at/ml/musik_S/Simone.xml [[Oesterreichisches Musiklexikon]] online</ref>: 1990 թվականին մասնակցել է [[Եվրատեսիլ]] երգի մրցույթի [[Ավստրիա|ավստրիա]]կան ընտրական փուլի՝ "Ein Lied für Zagreb" նշանաբանով անցկացված եզրափակչին։ Նրա կատարած «Keine Mauern mehr» երգը սկզբում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը, սակայն մի քանի օր անց պարզվել է, որ առաջին տեղն զբաղեցրած և հաղթող ճանաչված «Դուետ» երաժշտախմբի «Das Beste» երգը 1988 թվականին արդեն մասնակցել էր [[Գերմանիա]]յի ազգային եզրափակչին։ Մրցույթի պայմանները խախտելու պատճառով «Դուետ»-ը որակազրկվել է, և Սիմոնեին է շնորհվել եվրատեսիլյան մրցույթում Ավստրիան ներկայացնելու իրավունքն ու պատիվը։ [[Զագրեբ]]ում կայացած եվրատեսիլյան երգի մրցույթում «Keine Mauern mehr»-ը գրավել է տասներորդ տեղը։[2] 1994 թվականին Սիմոնեն մեկ անգամ ևս մասնակցել է Ավստրիայի ազգային եզրափակչին, որն այս անգամ անց է կացվել «Ein Lied für Dublin» նշանաբանով: Նրա կատարած «Radio» երգը զբաղեցրել է չորրորդ տեղը։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * [1990] ''Feuer Im Vulkan'' * [1994] ''Gute Reise (bon voyage)'' * [1996] ''Ich liebe Dich'' * [1998] ''Aus Liebe'' * [1999] ''Träume'' * [2001] ''Solang wir lieben'' * [2003] ''Ganz nah'' * [2005] ''Schwerelos'' * [2006] ''Das Beste und mehr'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Mondblind'' * [2012] ''Pur'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Alles geht!'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''25 Jahre Simone – Die ultimative Best of'' === Սինգլներ === * [1994] ''Wahre Liebe'' * [1994] ''Josie'' * [1996] ''Heute Nacht'' * [1996] ''Wahre Liebe wartet'' * [1998] ''Nimm mich einfach in den Arm ...'' * [1998] ''Ich lieb dich oder nicht'' * [1998] ''Denn es war ihr Lachen (Sayonara)'' * [2000] ''Verlier mein Herz nicht, wenn du gehst'' * [2000] ''Ich muss dich wiedersehn'' * [2000] ''Solang wir lieben'' * [2007] ''Alles durch die Liebe'' (զուգերգ Բեռնհարդ Բրինքի հետ) * [2008] ''1000 mal geträumt'' * [2009] ''Ich hätt ja gesagt'' * [2009] ''Die Nacht als sie fortlief'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Halt mich ein letztes mal'' * [2010] ''Sehnsucht kommt nicht von ungefähr'' * [2011] ''Ich möcht niemals Deine Tränen sehn'' * [2012] ''Wenn Du gehst'' * [2012] ''Ich denk noch an Dich'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2012] ''Heisskalter Engel'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Buongiorno Amore'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Arche Noah'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Woher weiß ich das es Liebe ist'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Das kann uns keiner nehmen'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Nur für den Moment'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2017] ''Wahre Liebe'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Nachtschwärmer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Die Tage enden nicht am Horizont'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Traumtänzer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Kompass für mein Herz'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2019] ''Leichtes Spiel'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{Official website|http://www.simone.at}} (in German) * {{IMDb name|0826414}} * [http://www.simone.at/ger_musik.asp Discography] {{start box}} {{succession box | before=[[Թոմաս Ֆորստներ]] | title=Ավստրիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում | years=[[Eurovision Song Contest 1990|1990]] | after=[[Թոմաս Ֆորստներ]] }} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Շտելցեր, Սիմոնե}} {{Արտաքին հղումներ}} kdwj2eo2840dv8k50l2egdvktesypjo 10722286 10722284 2026-04-08T17:17:08Z Slava Sahakyan70 65321 /* Արտաքին հղումներ */ 10722286 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սիմոնե Շտելցեր''' ([[գերմաներեն]]՝ Simone Stelzer. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի<ref>[http://epub.oeaw.ac.at/ml/musik_S/Simone.xml [[Oesterreichisches Musiklexikon]] online</ref>: 1990 թվականին մասնակցել է [[Եվրատեսիլ]] երգի մրցույթի [[Ավստրիա|ավստրիա]]կան ընտրական փուլի՝ "Ein Lied für Zagreb" նշանաբանով անցկացված եզրափակչին։ Նրա կատարած «Keine Mauern mehr» երգը սկզբում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը, սակայն մի քանի օր անց պարզվել է, որ առաջին տեղն զբաղեցրած և հաղթող ճանաչված «Դուետ» երաժշտախմբի «Das Beste» երգը 1988 թվականին արդեն մասնակցել էր [[Գերմանիա]]յի ազգային եզրափակչին։ Մրցույթի պայմանները խախտելու պատճառով «Դուետ»-ը որակազրկվել է, և Սիմոնեին է շնորհվել եվրատեսիլյան մրցույթում Ավստրիան ներկայացնելու իրավունքն ու պատիվը։ [[Զագրեբ]]ում կայացած եվրատեսիլյան երգի մրցույթում «Keine Mauern mehr»-ը գրավել է տասներորդ տեղը։[2] 1994 թվականին Սիմոնեն մեկ անգամ ևս մասնակցել է Ավստրիայի ազգային եզրափակչին, որն այս անգամ անց է կացվել «Ein Lied für Dublin» նշանաբանով: Նրա կատարած «Radio» երգը զբաղեցրել է չորրորդ տեղը։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * [1990] ''Feuer Im Vulkan'' * [1994] ''Gute Reise (bon voyage)'' * [1996] ''Ich liebe Dich'' * [1998] ''Aus Liebe'' * [1999] ''Träume'' * [2001] ''Solang wir lieben'' * [2003] ''Ganz nah'' * [2005] ''Schwerelos'' * [2006] ''Das Beste und mehr'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Mondblind'' * [2012] ''Pur'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Alles geht!'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''25 Jahre Simone – Die ultimative Best of'' === Սինգլներ === * [1994] ''Wahre Liebe'' * [1994] ''Josie'' * [1996] ''Heute Nacht'' * [1996] ''Wahre Liebe wartet'' * [1998] ''Nimm mich einfach in den Arm ...'' * [1998] ''Ich lieb dich oder nicht'' * [1998] ''Denn es war ihr Lachen (Sayonara)'' * [2000] ''Verlier mein Herz nicht, wenn du gehst'' * [2000] ''Ich muss dich wiedersehn'' * [2000] ''Solang wir lieben'' * [2007] ''Alles durch die Liebe'' (զուգերգ Բեռնհարդ Բրինքի հետ) * [2008] ''1000 mal geträumt'' * [2009] ''Ich hätt ja gesagt'' * [2009] ''Die Nacht als sie fortlief'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Halt mich ein letztes mal'' * [2010] ''Sehnsucht kommt nicht von ungefähr'' * [2011] ''Ich möcht niemals Deine Tränen sehn'' * [2012] ''Wenn Du gehst'' * [2012] ''Ich denk noch an Dich'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2012] ''Heisskalter Engel'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Buongiorno Amore'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Arche Noah'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Woher weiß ich das es Liebe ist'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Das kann uns keiner nehmen'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Nur für den Moment'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2017] ''Wahre Liebe'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Nachtschwärmer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Die Tage enden nicht am Horizont'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Traumtänzer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Kompass für mein Herz'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2019] ''Leichtes Spiel'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{Official website|http://www.simone.at}} (գերմաներեն) * {{IMDb name|0826414}} * [http://www.simone.at/ger_musik.asp Discography] {{start box}} {{succession box | before=[[Թոմաս Ֆորստներ]] | title=Ավստրիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում | years=[[Eurovision Song Contest 1990|1990]] | after=[[Թոմաս Ֆորստներ]] }} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Շտելցեր, Սիմոնե}} {{Արտաքին հղումներ}} aogx3l7lea7vy03ht54tn4u5dl3x1fu 10722288 10722286 2026-04-08T17:18:04Z Slava Sahakyan70 65321 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ավստրիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում]], [[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]], [[Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներ]], [[Կատեգորիա:Ավստրիացի դերասաններ]] 10722288 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սիմոնե Շտելցեր''' ([[գերմաներեն]]՝ Simone Stelzer. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի<ref>[http://epub.oeaw.ac.at/ml/musik_S/Simone.xml [[Oesterreichisches Musiklexikon]] online</ref>: 1990 թվականին մասնակցել է [[Եվրատեսիլ]] երգի մրցույթի [[Ավստրիա|ավստրիա]]կան ընտրական փուլի՝ "Ein Lied für Zagreb" նշանաբանով անցկացված եզրափակչին։ Նրա կատարած «Keine Mauern mehr» երգը սկզբում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը, սակայն մի քանի օր անց պարզվել է, որ առաջին տեղն զբաղեցրած և հաղթող ճանաչված «Դուետ» երաժշտախմբի «Das Beste» երգը 1988 թվականին արդեն մասնակցել էր [[Գերմանիա]]յի ազգային եզրափակչին։ Մրցույթի պայմանները խախտելու պատճառով «Դուետ»-ը որակազրկվել է, և Սիմոնեին է շնորհվել եվրատեսիլյան մրցույթում Ավստրիան ներկայացնելու իրավունքն ու պատիվը։ [[Զագրեբ]]ում կայացած եվրատեսիլյան երգի մրցույթում «Keine Mauern mehr»-ը գրավել է տասներորդ տեղը։[2] 1994 թվականին Սիմոնեն մեկ անգամ ևս մասնակցել է Ավստրիայի ազգային եզրափակչին, որն այս անգամ անց է կացվել «Ein Lied für Dublin» նշանաբանով: Նրա կատարած «Radio» երգը զբաղեցրել է չորրորդ տեղը։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * [1990] ''Feuer Im Vulkan'' * [1994] ''Gute Reise (bon voyage)'' * [1996] ''Ich liebe Dich'' * [1998] ''Aus Liebe'' * [1999] ''Träume'' * [2001] ''Solang wir lieben'' * [2003] ''Ganz nah'' * [2005] ''Schwerelos'' * [2006] ''Das Beste und mehr'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Mondblind'' * [2012] ''Pur'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Alles geht!'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''25 Jahre Simone – Die ultimative Best of'' === Սինգլներ === * [1994] ''Wahre Liebe'' * [1994] ''Josie'' * [1996] ''Heute Nacht'' * [1996] ''Wahre Liebe wartet'' * [1998] ''Nimm mich einfach in den Arm ...'' * [1998] ''Ich lieb dich oder nicht'' * [1998] ''Denn es war ihr Lachen (Sayonara)'' * [2000] ''Verlier mein Herz nicht, wenn du gehst'' * [2000] ''Ich muss dich wiedersehn'' * [2000] ''Solang wir lieben'' * [2007] ''Alles durch die Liebe'' (զուգերգ Բեռնհարդ Բրինքի հետ) * [2008] ''1000 mal geträumt'' * [2009] ''Ich hätt ja gesagt'' * [2009] ''Die Nacht als sie fortlief'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Halt mich ein letztes mal'' * [2010] ''Sehnsucht kommt nicht von ungefähr'' * [2011] ''Ich möcht niemals Deine Tränen sehn'' * [2012] ''Wenn Du gehst'' * [2012] ''Ich denk noch an Dich'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2012] ''Heisskalter Engel'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Buongiorno Amore'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Arche Noah'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Woher weiß ich das es Liebe ist'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Das kann uns keiner nehmen'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Nur für den Moment'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2017] ''Wahre Liebe'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Nachtschwärmer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Die Tage enden nicht am Horizont'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Traumtänzer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Kompass für mein Herz'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2019] ''Leichtes Spiel'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{Official website|http://www.simone.at}} (գերմաներեն) * {{IMDb name|0826414}} * [http://www.simone.at/ger_musik.asp Discography] {{start box}} {{succession box | before=[[Թոմաս Ֆորստներ]] | title=Ավստրիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում | years=[[Eurovision Song Contest 1990|1990]] | after=[[Թոմաս Ֆորստներ]] }} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Շտելցեր, Սիմոնե}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ավստրիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի դերասաններ]] f7fm9ibvqyx1xccuwx3ilpgp4k39rnx 10722291 10722288 2026-04-08T17:19:42Z Slava Sahakyan70 65321 10722291 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սիմոնե Շտելցեր''' ([[գերմաներեն]]՝ Simone Stelzer. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի<ref>[http://epub.oeaw.ac.at/ml/musik_S/Simone.xml [[Oesterreichisches Musiklexikon]] online</ref>: 1990 թվականին մասնակցել է [[Եվրատեսիլ]] երգի մրցույթի [[Ավստրիա|ավստրիա]]կան ընտրական փուլի՝ "Ein Lied für Zagreb" նշանաբանով անցկացված եզրափակչին։ Նրա կատարած «Keine Mauern mehr» երգը սկզբում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը, սակայն մի քանի օր անց պարզվել է, որ առաջին տեղն զբաղեցրած և հաղթող ճանաչված «Դուետ» երաժշտախմբի «Das Beste» երգը 1988 թվականին արդեն մասնակցել էր [[Գերմանիա]]յի ազգային եզրափակչին։ Մրցույթի պայմանները խախտելու պատճառով «Դուետ»-ը որակազրկվել է, և Սիմոնեին է շնորհվել եվրատեսիլյան մրցույթում Ավստրիան ներկայացնելու իրավունքն ու պատիվը։ [[Զագրեբ]]ում կայացած եվրատեսիլյան երգի մրցույթում «Keine Mauern mehr»-ը գրավել է տասներորդ տեղը<ref name="eurovision">[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=306 Eurovision Song Contest 1990]</ref>։ 1994 թվականին Սիմոնեն մեկ անգամ ևս մասնակցել է Ավստրիայի ազգային եզրափակչին, որն այս անգամ անց է կացվել «Ein Lied für Dublin» նշանաբանով: Նրա կատարած «Radio» երգը զբաղեցրել է չորրորդ տեղը։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * [1990] ''Feuer Im Vulkan'' * [1994] ''Gute Reise (bon voyage)'' * [1996] ''Ich liebe Dich'' * [1998] ''Aus Liebe'' * [1999] ''Träume'' * [2001] ''Solang wir lieben'' * [2003] ''Ganz nah'' * [2005] ''Schwerelos'' * [2006] ''Das Beste und mehr'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Mondblind'' * [2012] ''Pur'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Alles geht!'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''25 Jahre Simone – Die ultimative Best of'' === Սինգլներ === * [1994] ''Wahre Liebe'' * [1994] ''Josie'' * [1996] ''Heute Nacht'' * [1996] ''Wahre Liebe wartet'' * [1998] ''Nimm mich einfach in den Arm ...'' * [1998] ''Ich lieb dich oder nicht'' * [1998] ''Denn es war ihr Lachen (Sayonara)'' * [2000] ''Verlier mein Herz nicht, wenn du gehst'' * [2000] ''Ich muss dich wiedersehn'' * [2000] ''Solang wir lieben'' * [2007] ''Alles durch die Liebe'' (զուգերգ Բեռնհարդ Բրինքի հետ) * [2008] ''1000 mal geträumt'' * [2009] ''Ich hätt ja gesagt'' * [2009] ''Die Nacht als sie fortlief'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Halt mich ein letztes mal'' * [2010] ''Sehnsucht kommt nicht von ungefähr'' * [2011] ''Ich möcht niemals Deine Tränen sehn'' * [2012] ''Wenn Du gehst'' * [2012] ''Ich denk noch an Dich'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2012] ''Heisskalter Engel'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Buongiorno Amore'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Arche Noah'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Woher weiß ich das es Liebe ist'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Das kann uns keiner nehmen'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Nur für den Moment'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2017] ''Wahre Liebe'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Nachtschwärmer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Die Tage enden nicht am Horizont'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Traumtänzer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Kompass für mein Herz'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2019] ''Leichtes Spiel'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{Official website|http://www.simone.at}} (գերմաներեն) * {{IMDb name|0826414}} * [http://www.simone.at/ger_musik.asp Discography] {{start box}} {{succession box | before=[[Թոմաս Ֆորստներ]] | title=Ավստրիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում | years=[[Eurovision Song Contest 1990|1990]] | after=[[Թոմաս Ֆորստներ]] }} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Շտելցեր, Սիմոնե}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ավստրիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի դերասաններ]] ct9jplq5pqj3s43k6ru5c1n3u2f953m 10722293 10722291 2026-04-08T17:20:35Z Slava Sahakyan70 65321 10722293 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սիմոնե Շտելցեր''' ([[գերմաներեն]]՝ Simone Stelzer. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի<ref>[http://epub.oeaw.ac.at/ml/musik_S/Simone.xml [[Oesterreichisches Musiklexikon]] online</ref> և դերասանուհի: 1990 թվականին մասնակցել է [[Եվրատեսիլ]] երգի մրցույթի [[Ավստրիա|ավստրիա]]կան ընտրական փուլի՝ "Ein Lied für Zagreb" նշանաբանով անցկացված եզրափակչին։ Նրա կատարած «Keine Mauern mehr» երգը սկզբում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը, սակայն մի քանի օր անց պարզվել է, որ առաջին տեղն զբաղեցրած և հաղթող ճանաչված «Դուետ» երաժշտախմբի «Das Beste» երգը 1988 թվականին արդեն մասնակցել էր [[Գերմանիա]]յի ազգային եզրափակչին։ Մրցույթի պայմանները խախտելու պատճառով «Դուետ»-ը որակազրկվել է, և Սիմոնեին է շնորհվել եվրատեսիլյան մրցույթում Ավստրիան ներկայացնելու իրավունքն ու պատիվը։ [[Զագրեբ]]ում կայացած եվրատեսիլյան երգի մրցույթում «Keine Mauern mehr»-ը գրավել է տասներորդ տեղը<ref name="eurovision">[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=306 Eurovision Song Contest 1990]</ref>։ 1994 թվականին Սիմոնեն մեկ անգամ ևս մասնակցել է Ավստրիայի ազգային եզրափակչին, որն այս անգամ անց է կացվել «Ein Lied für Dublin» նշանաբանով: Նրա կատարած «Radio» երգը զբաղեցրել է չորրորդ տեղը։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * [1990] ''Feuer Im Vulkan'' * [1994] ''Gute Reise (bon voyage)'' * [1996] ''Ich liebe Dich'' * [1998] ''Aus Liebe'' * [1999] ''Träume'' * [2001] ''Solang wir lieben'' * [2003] ''Ganz nah'' * [2005] ''Schwerelos'' * [2006] ''Das Beste und mehr'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Mondblind'' * [2012] ''Pur'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Alles geht!'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''25 Jahre Simone – Die ultimative Best of'' === Սինգլներ === * [1994] ''Wahre Liebe'' * [1994] ''Josie'' * [1996] ''Heute Nacht'' * [1996] ''Wahre Liebe wartet'' * [1998] ''Nimm mich einfach in den Arm ...'' * [1998] ''Ich lieb dich oder nicht'' * [1998] ''Denn es war ihr Lachen (Sayonara)'' * [2000] ''Verlier mein Herz nicht, wenn du gehst'' * [2000] ''Ich muss dich wiedersehn'' * [2000] ''Solang wir lieben'' * [2007] ''Alles durch die Liebe'' (զուգերգ Բեռնհարդ Բրինքի հետ) * [2008] ''1000 mal geträumt'' * [2009] ''Ich hätt ja gesagt'' * [2009] ''Die Nacht als sie fortlief'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Halt mich ein letztes mal'' * [2010] ''Sehnsucht kommt nicht von ungefähr'' * [2011] ''Ich möcht niemals Deine Tränen sehn'' * [2012] ''Wenn Du gehst'' * [2012] ''Ich denk noch an Dich'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2012] ''Heisskalter Engel'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Buongiorno Amore'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Arche Noah'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Woher weiß ich das es Liebe ist'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Das kann uns keiner nehmen'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Nur für den Moment'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2017] ''Wahre Liebe'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Nachtschwärmer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Die Tage enden nicht am Horizont'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Traumtänzer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Kompass für mein Herz'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2019] ''Leichtes Spiel'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{Official website|http://www.simone.at}} (գերմաներեն) * {{IMDb name|0826414}} * [http://www.simone.at/ger_musik.asp Discography] {{start box}} {{succession box | before=[[Թոմաս Ֆորստներ]] | title=Ավստրիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում | years=[[Eurovision Song Contest 1990|1990]] | after=[[Թոմաս Ֆորստներ]] }} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Շտելցեր, Սիմոնե}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ավստրիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի դերասաններ]] 519stbctsnlxodh5fx1h2l0cdk8vq3s 10722295 10722293 2026-04-08T17:21:38Z Slava Sahakyan70 65321 /* Արտաքին հղումներ */ 10722295 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սիմոնե Շտելցեր''' ([[գերմաներեն]]՝ Simone Stelzer. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի<ref>[http://epub.oeaw.ac.at/ml/musik_S/Simone.xml [[Oesterreichisches Musiklexikon]] online</ref> և դերասանուհի: 1990 թվականին մասնակցել է [[Եվրատեսիլ]] երգի մրցույթի [[Ավստրիա|ավստրիա]]կան ընտրական փուլի՝ "Ein Lied für Zagreb" նշանաբանով անցկացված եզրափակչին։ Նրա կատարած «Keine Mauern mehr» երգը սկզբում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը, սակայն մի քանի օր անց պարզվել է, որ առաջին տեղն զբաղեցրած և հաղթող ճանաչված «Դուետ» երաժշտախմբի «Das Beste» երգը 1988 թվականին արդեն մասնակցել էր [[Գերմանիա]]յի ազգային եզրափակչին։ Մրցույթի պայմանները խախտելու պատճառով «Դուետ»-ը որակազրկվել է, և Սիմոնեին է շնորհվել եվրատեսիլյան մրցույթում Ավստրիան ներկայացնելու իրավունքն ու պատիվը։ [[Զագրեբ]]ում կայացած եվրատեսիլյան երգի մրցույթում «Keine Mauern mehr»-ը գրավել է տասներորդ տեղը<ref name="eurovision">[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=306 Eurovision Song Contest 1990]</ref>։ 1994 թվականին Սիմոնեն մեկ անգամ ևս մասնակցել է Ավստրիայի ազգային եզրափակչին, որն այս անգամ անց է կացվել «Ein Lied für Dublin» նշանաբանով: Նրա կատարած «Radio» երգը զբաղեցրել է չորրորդ տեղը։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * [1990] ''Feuer Im Vulkan'' * [1994] ''Gute Reise (bon voyage)'' * [1996] ''Ich liebe Dich'' * [1998] ''Aus Liebe'' * [1999] ''Träume'' * [2001] ''Solang wir lieben'' * [2003] ''Ganz nah'' * [2005] ''Schwerelos'' * [2006] ''Das Beste und mehr'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Mondblind'' * [2012] ''Pur'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Alles geht!'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''25 Jahre Simone – Die ultimative Best of'' === Սինգլներ === * [1994] ''Wahre Liebe'' * [1994] ''Josie'' * [1996] ''Heute Nacht'' * [1996] ''Wahre Liebe wartet'' * [1998] ''Nimm mich einfach in den Arm ...'' * [1998] ''Ich lieb dich oder nicht'' * [1998] ''Denn es war ihr Lachen (Sayonara)'' * [2000] ''Verlier mein Herz nicht, wenn du gehst'' * [2000] ''Ich muss dich wiedersehn'' * [2000] ''Solang wir lieben'' * [2007] ''Alles durch die Liebe'' (զուգերգ Բեռնհարդ Բրինքի հետ) * [2008] ''1000 mal geträumt'' * [2009] ''Ich hätt ja gesagt'' * [2009] ''Die Nacht als sie fortlief'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Halt mich ein letztes mal'' * [2010] ''Sehnsucht kommt nicht von ungefähr'' * [2011] ''Ich möcht niemals Deine Tränen sehn'' * [2012] ''Wenn Du gehst'' * [2012] ''Ich denk noch an Dich'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2012] ''Heisskalter Engel'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Buongiorno Amore'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Arche Noah'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Woher weiß ich das es Liebe ist'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Das kann uns keiner nehmen'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Nur für den Moment'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2017] ''Wahre Liebe'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Nachtschwärmer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Die Tage enden nicht am Horizont'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Traumtänzer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Kompass für mein Herz'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2019] ''Leichtes Spiel'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{Official website|http://www.simone.at}} (գերմաներեն) * {{IMDb name|0826414}} * [http://www.simone.at/ger_musik.asp Discography] {{start box}} {{succession box | before=Թոմաս Ֆորստներ | title=Ավստրիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում | years=[[Eurovision Song Contest 1990|1990]] | after=Թոմաս Ֆորստներ }} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Շտելցեր, Սիմոնե}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ավստրիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի դերասաններ]] 8v77bnon6zz3nsular2wmck50wlab25 10722296 10722295 2026-04-08T17:24:44Z Slava Sahakyan70 65321 /* Արտաքին հղումներ */ 10722296 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սիմոնե Շտելցեր''' ([[գերմաներեն]]՝ Simone Stelzer. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի<ref>[http://epub.oeaw.ac.at/ml/musik_S/Simone.xml [[Oesterreichisches Musiklexikon]] online</ref> և դերասանուհի: 1990 թվականին մասնակցել է [[Եվրատեսիլ]] երգի մրցույթի [[Ավստրիա|ավստրիա]]կան ընտրական փուլի՝ "Ein Lied für Zagreb" նշանաբանով անցկացված եզրափակչին։ Նրա կատարած «Keine Mauern mehr» երգը սկզբում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը, սակայն մի քանի օր անց պարզվել է, որ առաջին տեղն զբաղեցրած և հաղթող ճանաչված «Դուետ» երաժշտախմբի «Das Beste» երգը 1988 թվականին արդեն մասնակցել էր [[Գերմանիա]]յի ազգային եզրափակչին։ Մրցույթի պայմանները խախտելու պատճառով «Դուետ»-ը որակազրկվել է, և Սիմոնեին է շնորհվել եվրատեսիլյան մրցույթում Ավստրիան ներկայացնելու իրավունքն ու պատիվը։ [[Զագրեբ]]ում կայացած եվրատեսիլյան երգի մրցույթում «Keine Mauern mehr»-ը գրավել է տասներորդ տեղը<ref name="eurovision">[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=306 Eurovision Song Contest 1990]</ref>։ 1994 թվականին Սիմոնեն մեկ անգամ ևս մասնակցել է Ավստրիայի ազգային եզրափակչին, որն այս անգամ անց է կացվել «Ein Lied für Dublin» նշանաբանով: Նրա կատարած «Radio» երգը զբաղեցրել է չորրորդ տեղը։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * [1990] ''Feuer Im Vulkan'' * [1994] ''Gute Reise (bon voyage)'' * [1996] ''Ich liebe Dich'' * [1998] ''Aus Liebe'' * [1999] ''Träume'' * [2001] ''Solang wir lieben'' * [2003] ''Ganz nah'' * [2005] ''Schwerelos'' * [2006] ''Das Beste und mehr'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Mondblind'' * [2012] ''Pur'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Alles geht!'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''25 Jahre Simone – Die ultimative Best of'' === Սինգլներ === * [1994] ''Wahre Liebe'' * [1994] ''Josie'' * [1996] ''Heute Nacht'' * [1996] ''Wahre Liebe wartet'' * [1998] ''Nimm mich einfach in den Arm ...'' * [1998] ''Ich lieb dich oder nicht'' * [1998] ''Denn es war ihr Lachen (Sayonara)'' * [2000] ''Verlier mein Herz nicht, wenn du gehst'' * [2000] ''Ich muss dich wiedersehn'' * [2000] ''Solang wir lieben'' * [2007] ''Alles durch die Liebe'' (զուգերգ Բեռնհարդ Բրինքի հետ) * [2008] ''1000 mal geträumt'' * [2009] ''Ich hätt ja gesagt'' * [2009] ''Die Nacht als sie fortlief'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Halt mich ein letztes mal'' * [2010] ''Sehnsucht kommt nicht von ungefähr'' * [2011] ''Ich möcht niemals Deine Tränen sehn'' * [2012] ''Wenn Du gehst'' * [2012] ''Ich denk noch an Dich'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2012] ''Heisskalter Engel'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Buongiorno Amore'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Arche Noah'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Woher weiß ich das es Liebe ist'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Das kann uns keiner nehmen'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Nur für den Moment'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2017] ''Wahre Liebe'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Nachtschwärmer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Die Tage enden nicht am Horizont'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Traumtänzer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Kompass für mein Herz'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2019] ''Leichtes Spiel'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{Official website|http://www.simone.at}} (գերմաներեն) * {{IMDb name|0826414}} * [http://www.simone.at/ger_musik.asp Discography] {{start box}} {{succession box | before=Թոմաս Ֆորստներ | title=Ավստրիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում | years=[[Eurovision Song Contest 1990|1990]] | after=Թոմաս Ֆորստներ }} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Շտելցեր, Սիմոնե}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ավստրիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի կանայք]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի դերասաններ]] 3www4pyt5xk4viq6hp9bpartjt0cltp 10722299 10722296 2026-04-08T17:25:39Z Slava Sahakyan70 65321 /* Արտաքին հղումներ */ 10722299 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}} '''Սիմոնե Շտելցեր''' ([[գերմաներեն]]՝ Simone Stelzer. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի<ref>[http://epub.oeaw.ac.at/ml/musik_S/Simone.xml [[Oesterreichisches Musiklexikon]] online</ref> և դերասանուհի: 1990 թվականին մասնակցել է [[Եվրատեսիլ]] երգի մրցույթի [[Ավստրիա|ավստրիա]]կան ընտրական փուլի՝ "Ein Lied für Zagreb" նշանաբանով անցկացված եզրափակչին։ Նրա կատարած «Keine Mauern mehr» երգը սկզբում զբաղեցրել է երկրորդ տեղը, սակայն մի քանի օր անց պարզվել է, որ առաջին տեղն զբաղեցրած և հաղթող ճանաչված «Դուետ» երաժշտախմբի «Das Beste» երգը 1988 թվականին արդեն մասնակցել էր [[Գերմանիա]]յի ազգային եզրափակչին։ Մրցույթի պայմանները խախտելու պատճառով «Դուետ»-ը որակազրկվել է, և Սիմոնեին է շնորհվել եվրատեսիլյան մրցույթում Ավստրիան ներկայացնելու իրավունքն ու պատիվը։ [[Զագրեբ]]ում կայացած եվրատեսիլյան երգի մրցույթում «Keine Mauern mehr»-ը գրավել է տասներորդ տեղը<ref name="eurovision">[http://www.eurovision.tv/page/history/by-year/contest?event=306 Eurovision Song Contest 1990]</ref>։ 1994 թվականին Սիմոնեն մեկ անգամ ևս մասնակցել է Ավստրիայի ազգային եզրափակչին, որն այս անգամ անց է կացվել «Ein Lied für Dublin» նշանաբանով: Նրա կատարած «Radio» երգը զբաղեցրել է չորրորդ տեղը։ == Սկավառակագրություն == === Ստուդիական ալբոմներ === * [1990] ''Feuer Im Vulkan'' * [1994] ''Gute Reise (bon voyage)'' * [1996] ''Ich liebe Dich'' * [1998] ''Aus Liebe'' * [1999] ''Träume'' * [2001] ''Solang wir lieben'' * [2003] ''Ganz nah'' * [2005] ''Schwerelos'' * [2006] ''Das Beste und mehr'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Mondblind'' * [2012] ''Pur'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Alles geht!'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''25 Jahre Simone – Die ultimative Best of'' === Սինգլներ === * [1994] ''Wahre Liebe'' * [1994] ''Josie'' * [1996] ''Heute Nacht'' * [1996] ''Wahre Liebe wartet'' * [1998] ''Nimm mich einfach in den Arm ...'' * [1998] ''Ich lieb dich oder nicht'' * [1998] ''Denn es war ihr Lachen (Sayonara)'' * [2000] ''Verlier mein Herz nicht, wenn du gehst'' * [2000] ''Ich muss dich wiedersehn'' * [2000] ''Solang wir lieben'' * [2007] ''Alles durch die Liebe'' (զուգերգ Բեռնհարդ Բրինքի հետ) * [2008] ''1000 mal geträumt'' * [2009] ''Ich hätt ja gesagt'' * [2009] ''Die Nacht als sie fortlief'' * [2009] ''Morgenrot'' * [2010] ''Halt mich ein letztes mal'' * [2010] ''Sehnsucht kommt nicht von ungefähr'' * [2011] ''Ich möcht niemals Deine Tränen sehn'' * [2012] ''Wenn Du gehst'' * [2012] ''Ich denk noch an Dich'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2012] ''Heisskalter Engel'' * [2013] ''Das kleine große Leben'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Buongiorno Amore'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2015] ''Arche Noah'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Woher weiß ich das es Liebe ist'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Das kann uns keiner nehmen'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2016] ''Nur für den Moment'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2017] ''Wahre Liebe'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Nachtschwärmer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Die Tage enden nicht am Horizont'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Traumtänzer'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2018] ''Kompass für mein Herz'' (զուգերգ Չարլի Բրուների հետ) * [2019] ''Leichtes Spiel'' == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{Official website|http://www.simone.at}} (գերմաներեն) * {{IMDb name|0826414}} * [http://www.simone.at/ger_musik.asp Discography] {{start box}} {{succession box | before=Թոմաս Ֆորստներ | title=Ավստրիան Եվրատեսիլ երգի մրցույթում | years=[[Eurovision Song Contest 1990|1990]] | after=Թոմաս Ֆորստներ }} {{end box}} {{DEFAULTSORT:Շտելցեր, Սիմոնե}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ավստրիայի մասնակիցները Եվրատեսիլ երգի մրցույթում]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Եվրատեսիլ երգի մրցույթի մասնակիցներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի կանայք]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Փոփ երգիչներ]] 2vzwqlktwiqwa8acrq40b7ajpmxc2gp 1 1324038 10722285 2026-04-08T17:16:06Z Slava Sahakyan70 65321 Նոր էջ «{{ԹՀ|en|Simone Stelzer}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կանայք |երկիր= Ավստրիա|մասնակից=Slava Sahakyan70}}»: 10722285 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ|en|Simone Stelzer}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կանայք |երկիր= Ավստրիա|մասնակից=Slava Sahakyan70}} cyqvwtv221fkmdb3iln49z7uekctn4u 0 1324039 10722300 2026-04-08T17:27:08Z Daydream moon 146410 Նոր էջ «'''Կուջո'''՝ 1983 թվականի ամերիկյան [[սարսափ ֆիլմ]], որի ռեժիսորն է Լյուիս Թիգը, սցենարի հեղինակներն են Դոն Կառլոս Դանաուեյը և Բարբարա Թըրները (օգտագործելով Լորեն Քերիեր գրական կեղծանունը)<ref name="Fangoria-Cujo-2016">{{cite news |last1=Gingold |first1=Michael |date=April 6, 2016 |title=RIP "Cujo" scripter Barbara Turner |url=htt...»: 10722300 wikitext text/x-wiki '''Կուջո'''՝ 1983 թվականի ամերիկյան [[սարսափ ֆիլմ]], որի ռեժիսորն է Լյուիս Թիգը, սցենարի հեղինակներն են Դոն Կառլոս Դանաուեյը և Բարբարա Թըրները (օգտագործելով Լորեն Քերիեր գրական կեղծանունը)<ref name="Fangoria-Cujo-2016">{{cite news |last1=Gingold |first1=Michael |date=April 6, 2016 |title=RIP "Cujo" scripter Barbara Turner |url=http://www.fangoria.com/new/rip-cujo-scripter-barbara-turner |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416153830/http://www.fangoria.com/new/rip-cujo-scripter-barbara-turner/ |archive-date=April 16, 2016 |access-date=April 28, 2016 |work=[[Fangoria]]}}</ref>, և գլխավոր դերերում՝ Դի Ուոլես, Դանիել Հյու Քելլի և Դենի Պինտաուրո: [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգի]] 1981 թվականի [[Կուջո (վեպ)|համանուն վեպի]] էկրանավորումը պատմում է մոր և որդու մասին, որոնք հայտնվում են իրենց մեքենայի մեջ՝ պաշտպանվելով [[Կատաղություն|կատաղած]] [[Սենբեռնար|սենբեռնարից]]: == Սյուժե == Կուջոն՝ բարյացակամ և անհոգ սենբեռնար ցեղատեսակի շունը, հետապնդում է վայրի նապաստակին և նրա գլուխը մտցնում քարանձավ, որտեղ [[Կատաղություն|կատաղած]] [[Չղջիկներ|չղջիկը]] կծում է նրա քթին։ Տրենտոն ընտանիքը՝ գովազդային գործակալ Վիկը, տնային տնտեսուհի Դոննան և փոքրիկ որդի Թեդը, իրենց մեքենան տանում են բռնարար մեխանիկ Ջո Քեմբերի գյուղական տուն՝ վերանորոգման, որտեղ նրանք հանդիպում են Քեմբեր ընտանիքի ընտանի կենդանուն՝ Կուջոյին, և լավ լեզու են գտնում նրա հետ։ Վիկի և Դոննայի ամուսնությունը փորձության է ենթարկվում, երբ Վիկը իմանում է, որ Դոննան սիրավեպ է ունեցել իր նախկին ընկերոջ՝ ավագ դպրոցի Սթիվ Քեմփի հետ։ Կուջոյի վարակի վաղ նշանները սկսում են ի հայտ գալ, չնայած ոչ ոք չի նկատում։ Ջո Քեմբերի կինը՝ Չարիթի, և նրա որդին՝ Բրեթը, որոշում են մեկ շաբաթով մեկնել՝ այցելելու Չարիթիի քրոջը [[Կոնեկտիկուտ|Կոնեկտիկուտում]]։ Սկսվում է Կուջոյի վարակի կատաղի փուլը։ Կուջոն խուսափում է Բրեթի վրա հարձակվելուց, բայց լիովին խելագարվում է և սպանում Քեմբերների ալկոհոլիկ հարևան Գարիին, այնուհետև սպանում է Ջոյին։ Վիկը քաղաքից դուրս է գնում գործուղման, մինչ Դոննան և Թեդը վերադառնում են Քեմբերների տուն՝ մեքենայի նորոգման համար։ Կուջոն փորձում է հարձակվել նրանց վրա, և նրանք ստիպված են լինում ապաստան գտնել իրենց մեքենայում։ Դոննան փորձում է տուն գնալ, բայց մեքենայի գեներատորը անջատվում է, և երկուսը մնում են ներսում։ Շոգ արևը պայմանները դարձնում է անտանելի, և Դոննան հասկանում է, որ պետք է ինչ-որ բան անի, նախքան նրանք երկուսն էլ մահանան [[Արևահարություն|արևահարությունից]] կամ [[Ջրազրկում|ջրազրկումից։]] Փախուստի փորձերը խափանվում են՝ Կուջոյի կողմից մեքենայի վրա բազմիցս հարձակվելով, պատուհանը կոտրելով և Դոննային կծելով։ Վիկը վերադառնում է, երբ նրա հեռախոսազանգերին պատասխան չի տրվում, և պարզվում է, որ Դոննան ու Թեդը անհետ կորել են, իսկ նրա տունը վանդալիզմի է ենթարկվել Քեմփի կողմից։ Ոստիկանությունը հասկանում է, որ նրա կինն ու որդին կարող են Քեմբերների մոտ լինել։ Տեղացի շերիֆ Ջորջ Բաներմանը գնում է, բայց Կուջոն նրան սպանում է։ Դոննան փորձում է հասնել տուն՝ Թեդի գերտաքացած ջուր բերելու։ Նա կռվում է Կուխոյի հետ բեյսբոլի մականով, մինչև այն կոտրվում է։ Կուխոն ցատկում է և կոտրված բեյսբոլի մականը խոցում է նրա ստամոքսը։ Դոննան վերցնում է շերիֆի ատրճանակը և մտածում շանը կրակելու մասին, բայց որոշում է, որ Թեդին փրկելն ավելի կարևոր է։ Տան ներսում Կուջոն կրկին փորձում է հարձակվել Դոննայի վրա, բայց նրան հաջողվում է կրակել Կուխոյի վրա, նախքան Վիկի ժամանումը և նրա ընտանիքի հետ վերամիավորումը։ == Դերերում == * [[Դի Ուոլես]] - Դոննա Տրենտոն * Դենի Պինտաուրո - Թեդ Տրենտոն * Դանիել Հյու Քելլի - Վիկ Տրենտոն * Քրիոսթոֆր Սթոուն - Սթիվ Քեմփ * Էդ Լոուտեր - Ջու * Քաիուլանի Լի - Չարիթի Քեմբեր * Բիլի Ջեքոբի - Բրեթ Քեմբեր * Միլիս Վաթսոն - Գարի Պերվիե * Սենդի Վարդ - Շերիֆ Ջորջ Բաներման * Արթուր Ռոզենբերգ - Ռոջեր Բրեյքսթոուն * Ֆրենկ Վելկեր - Կուջո (ձայնի էֆեկտներ)<ref name="Vocal Effects">{{cite web |date=December 1, 2010 |title=Barking For A Living |url=https://thebark.com/content/barking-living |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511201133/https://thebark.com/content/barking-living |archive-date=May 11, 2021 |access-date=March 20, 2024 |publisher=The Bark}}</ref> == Արտադրություն == Կուջոյի [[Նկարահանման շրջան|նկարահանման շրջանում]] հիմնականում տեղի են ունեցել Սոնոմա լեռան վրա գտնվող անասնապահական ագարակում՝ Պետալումա, Կալիֆոռնիա, 1982 թվականի աշնանը<ref name="Rossman">{{cite news |last=Rossman |first=Randi |date=October 29, 1982 |title=A ranch where the mad Cujos roam |url=https://www.newspapers.com/article/the-press-democrat/187251330/ |newspaper=[[The Press Democrat]] |via=Newspapers.com |p=19}}</ref>։ Սկզբնական ռեժիսորը [[Փիթեր Մեդակ|Փիթեր Մեդակն]] էր, ով լքեց նախագիծը նկարահանումների սկսվելուց երկու օր անց՝ [[բեմադրող օպերատոր]] Էնթոնի Բ. Ռիչմոնդի հետ միասին։ Նրանց փոխարինեցին համապատասխանաբար Լյուիս Թիգը և Յան դե Բոնտը<ref>{{cite web |author=Garris, Mick |title=Mick Garris on ''Cujo'' |url=http://trailersfromhell.com/cujo/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222033130/https://trailersfromhell.com/cujo/ |archive-date=December 22, 2025 |work=[[Trailers from Hell]]}}</ref>։ Կուջոյի դերը խաղացել են չորս սենբեռնար ցեղատեսակի շներ, մի քանի մեխանիկական շներ և սև լաբրադորի և մեծ դոգ շան խառնուրդ՝ սենբեռնար ցեղատեսակի զգեստով<ref>{{cite news |author=London, Michael |date=August 19, 1983 |title=A Pack Of Bogus Bernards Helps Give 'Cujo' Its Bite |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times/187251555/ |work=[[Los Angeles Times]] |via=Newspapers.com |p=1}}</ref>։ Որոշ կադրերում կասկադյոր Գարի Մորգանը խաղացել է Կուջոյի դերը՝ հագած մեծ շան զգեստ<ref>{{Cite web |last=Miska |first=Brad |date=March 14, 2017 |title=Stephen King's 'Cujo': Never-before-seen Photos From the Set! (Exclusive) |url=https://bloody-disgusting.com/the-further/3428153/stephen-kings-cujo-never-seen-photos-set-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222031702/https://bloody-disgusting.com/the-further/3428153/stephen-kings-cujo-never-seen-photos-set-exclusive/ |archive-date=December 22, 2025 |website=[[Bloody Disgusting]] |language=en-US}}</ref>։ Կառլ Միլլերը Կուջոյի շների մարզիչն էր<ref>{{cite web |date=May 14, 1992 |title=Roll over, Beethoven, for the Real 'Saints' : Dogs: Owners and trainers say the film canine gave their pets an unruly reputation. But, they admit, they are more popular then ever |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-05-14-vw-2835-story.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222031732/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-05-14-vw-2835-story.html |archive-date=December 22, 2025 |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref>։ Ֆրենկ Ուելկերն ապահովել է Կուջոյի ձայնի էֆեկտները<ref name="Vocal Effects" />։ == Թողարկում == Warner Bros. Pictures-ը «Կուջո» ֆիլմը [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներում]] թողարկեց 1983 թվականի օգոստոսի 12-ին։ Artisan Entertainment-ը Cujo-ն առաջին անգամ [[DVD|DVD ձևաչափով]] թողարկեց 2000 թվականին<ref>{{cite av media |title=Cujo |medium=[[DVD]] |publisher=[[Artisan Entertainment]] |year=2000 |oclc=1079872101}}</ref>։ Հետագայում՝ 2007 թվականին, Artisan-ը թողարկեց 25-ամյակին նվիրված DVD<ref>{{cite web |last=Miller |first=Randy III |title=Cujo: 25th Anniversary Edition |url=https://www.dvdtalk.com/reviews/review/30685 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222041928/https://www.dvdtalk.com/reviews/review/30685 |archive-date=December 22, 2025 |work=[[DVD Talk]]}}</ref>։ Olive Films-ը թողարկեց 30-ամյակի [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] սկավառակ 2013 թվականի հունվարի 22-ին<ref name="Miller">{{cite web |last=Miller |first=Randy III |date=January 20, 2013 |title=Cujo: 30th Anniversary Edition |url=https://www.dvdtalk.com/reviews/review/58740 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222041750/https://www.dvdtalk.com/reviews/review/58740 |archive-date=December 22, 2025 |work=[[DVD Talk]]}}</ref>։ Kino Lorber-ը թողարկեց 40-ամյակին նվիրված 4K UHD Blu-ray տարբերակը 2023 թվականի հոկտեմբերի 24-ին<ref>{{cite web |title=Cujo 4K Blu-ray (40th Anniversary Edition) |url=https://www.blu-ray.com/movies/Cujo-4K-Blu-ray/332377/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127105618/https://www.blu-ray.com/movies/Cujo-4K-Blu-ray/332377/ |archive-date=November 27, 2023 |work=Blu-ray.com}}</ref>։ == Ընդունելություն == === Քննադատական ​​արձագանք === Քննադատների արձագանքները խառը էին։ [[The New York Times|The New York Times-ի]] Ջանեթ Մասլինը գրել է, որ ֆիլմը «բնավ սարսափ ժանրի դասական չէ, բայց այն լարված և վախենալու է»<ref>{{cite journal |last=Maslin |first=Janet |author-link=Janet Maslin |date=August 13, 1983 |title=Film: 'Cujo,' Good Dog Gone Wrong |url=https://www.nytimes.com/1983/08/13/movies/film-cujo-good-dog-gone-wrong.html |url-status=live |journal=[[The New York Times]] |page=13 |archive-url=https://archive.today/20251222032146/https://www.nytimes.com/1983/08/13/movies/film-cujo-good-dog-gone-wrong.html |archive-date=December 22, 2025}}</ref>: [[Variety|«Variety»-]]<nowiki/>ն այն բնութագրել է որպես «սարսափ ժանրի ձանձրալի, անհետաքրքիր մուտք, ֆիլմ, որը գործնականում զուրկ է անակնկալներից»<ref>{{cite journal |date=August 17, 1983 |title=Cujo |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |page=23}}</ref>: Ռոջեր Էբերտը այն անվանեց «սարսափելի»<ref>{{cite web |last=Ebert |first=Roger |date=October 26, 1983 |title=The Dead Zone |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-dead-zone-1983 |archive-url=https://archive.today/20150814162509/http://www.rogerebert.com/reviews/the-dead-zone-1983 |archive-date=August 14, 2015 |website=[[Chicago Sun-Times]] |via=[[RogerEbert.com]]}}</ref>, մինչդեռ [[Los Angeles Times|«Los Angeles Times»-ի]] Լինդա Գրոսը գրել է, որ «ոչ մի կինոթատրոն բավարար չափով օդափոխվող չէ այս սարսափելի, արյունալի և գազանային ֆիլմը դիտելու համար», չնայած նա ընդունել է, որ Թիգը «արդյունավետորեն է բեմադրում բռնի, սարսափելի տեսարանները և որոշ հանգիստ ընտանեկան տեսարաններ»<ref>{{cite news |author=Gross, Linda |date=August 15, 1983 |title=Rabid Dog On The Rampage In 'Cujo' |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times/187250858/ |work=[[Los Angeles Times]] |via=Newspapers.com |p=4}}</ref>" Գրող և կինոքննադատ [[Լենարդ Մալթին|Լենարդ Մալթինը]] ֆիլմին տվել է հնարավոր չորսից երեք աստղ՝ այն անվանելով «իսկապես սարսափելի», ինչպես նաև գրելով. «Դանդաղ, բայց հաստատուն կերպով հասնում է իր սարսափելի (բայց ոչ արյունալի) գագաթնակետին»<ref name="maltin14">{{cite book |last1=Maltin |first1=Leonard |url=https://archive.org/details/isbn_9780451418104/page/308 |title=Leonard Maltin's 2014 Movie Guide |last2=Sader |first2=Luke |last3=Clark |first3=Mike |last4=Edelman |first4=Rob |publisher=Penguin Press |year=2013 |isbn=978-0-451-41810-4 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780451418104/page/308 308] |url-access=registration}}</ref>: [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգը]] ֆիլմն անվանել է «հիանալի» և անվանել այն իր սիրելի էկրանավորումներից մեկը<ref name="RS">{{cite magazine |last=Greene |first=Andy |date=October 31, 2014 |title=Stephen King: The Rolling Stone Interview, ''Rolling Stone'' Issue 1221, November 6, 2014 |url=https://www.rollingstone.com/culture/features/stephen-king-the-rolling-stone-interview-20141031 |access-date=October 31, 2014 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref>: [[Rotten Tomatoes]] կայքում այն ​​ունի 60% հաստատման վարկանիշ՝ հիմնված 45 կարծիքի վրա, ընդ որում՝ կայքի կոնսենսուսային համաձայնության մեջ ասվում է. «Կուջոն անարվեստ աշխատանք է՝ ընդգծված շան բարձր արյան տեսարաններով և Դի Ուոլասի մեկ վայրի կատարմամբ»<ref name="rottentomatoes">{{cite web |title=Cujo (1983) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/cujo/ |access-date=December 22, 2023 |website=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=[[Fandango Media|Fandango]]}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Reflist|30em}} == Արտաքին հղումներ == * {{IMDb title|0085382|Cujo}} * {{mojo title|cujo|Cujo}} * {{rotten-tomatoes|cujo|Cujo}} onhte11q5tgqr90l721vl3lmpwaic7s 10722302 10722300 2026-04-08T17:28:11Z Daydream moon 146410 10722302 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆիլմ}} '''Կուջո'''՝ 1983 թվականի ամերիկյան [[սարսափ ֆիլմ]], որի ռեժիսորն է Լյուիս Թիգը, սցենարի հեղինակներն են Դոն Կառլոս Դանաուեյը և Բարբարա Թըրները (օգտագործելով Լորեն Քերիեր գրական կեղծանունը)<ref name="Fangoria-Cujo-2016">{{cite news |last1=Gingold |first1=Michael |date=April 6, 2016 |title=RIP "Cujo" scripter Barbara Turner |url=http://www.fangoria.com/new/rip-cujo-scripter-barbara-turner |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416153830/http://www.fangoria.com/new/rip-cujo-scripter-barbara-turner/ |archive-date=April 16, 2016 |access-date=April 28, 2016 |work=[[Fangoria]]}}</ref>, և գլխավոր դերերում՝ Դի Ուոլես, Դանիել Հյու Քելլի և Դենի Պինտաուրո: [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգի]] 1981 թվականի [[Կուջո (վեպ)|համանուն վեպի]] էկրանավորումը պատմում է մոր և որդու մասին, որոնք հայտնվում են իրենց մեքենայի մեջ՝ պաշտպանվելով [[Կատաղություն|կատաղած]] [[Սենբեռնար|սենբեռնարից]]: == Սյուժե == Կուջոն՝ բարյացակամ և անհոգ սենբեռնար ցեղատեսակի շունը, հետապնդում է վայրի նապաստակին և նրա գլուխը մտցնում քարանձավ, որտեղ [[Կատաղություն|կատաղած]] [[Չղջիկներ|չղջիկը]] կծում է նրա քթին։ Տրենտոն ընտանիքը՝ գովազդային գործակալ Վիկը, տնային տնտեսուհի Դոննան և փոքրիկ որդի Թեդը, իրենց մեքենան տանում են բռնարար մեխանիկ Ջո Քեմբերի գյուղական տուն՝ վերանորոգման, որտեղ նրանք հանդիպում են Քեմբեր ընտանիքի ընտանի կենդանուն՝ Կուջոյին, և լավ լեզու են գտնում նրա հետ։ Վիկի և Դոննայի ամուսնությունը փորձության է ենթարկվում, երբ Վիկը իմանում է, որ Դոննան սիրավեպ է ունեցել իր նախկին ընկերոջ՝ ավագ դպրոցի Սթիվ Քեմփի հետ։ Կուջոյի վարակի վաղ նշանները սկսում են ի հայտ գալ, չնայած ոչ ոք չի նկատում։ Ջո Քեմբերի կինը՝ Չարիթի, և նրա որդին՝ Բրեթը, որոշում են մեկ շաբաթով մեկնել՝ այցելելու Չարիթիի քրոջը [[Կոնեկտիկուտ|Կոնեկտիկուտում]]։ Սկսվում է Կուջոյի վարակի կատաղի փուլը։ Կուջոն խուսափում է Բրեթի վրա հարձակվելուց, բայց լիովին խելագարվում է և սպանում Քեմբերների ալկոհոլիկ հարևան Գարիին, այնուհետև սպանում է Ջոյին։ Վիկը քաղաքից դուրս է գնում գործուղման, մինչ Դոննան և Թեդը վերադառնում են Քեմբերների տուն՝ մեքենայի նորոգման համար։ Կուջոն փորձում է հարձակվել նրանց վրա, և նրանք ստիպված են լինում ապաստան գտնել իրենց մեքենայում։ Դոննան փորձում է տուն գնալ, բայց մեքենայի գեներատորը անջատվում է, և երկուսը մնում են ներսում։ Շոգ արևը պայմանները դարձնում է անտանելի, և Դոննան հասկանում է, որ պետք է ինչ-որ բան անի, նախքան նրանք երկուսն էլ մահանան [[Արևահարություն|արևահարությունից]] կամ [[Ջրազրկում|ջրազրկումից։]] Փախուստի փորձերը խափանվում են՝ Կուջոյի կողմից մեքենայի վրա բազմիցս հարձակվելով, պատուհանը կոտրելով և Դոննային կծելով։ Վիկը վերադառնում է, երբ նրա հեռախոսազանգերին պատասխան չի տրվում, և պարզվում է, որ Դոննան ու Թեդը անհետ կորել են, իսկ նրա տունը վանդալիզմի է ենթարկվել Քեմփի կողմից։ Ոստիկանությունը հասկանում է, որ նրա կինն ու որդին կարող են Քեմբերների մոտ լինել։ Տեղացի շերիֆ Ջորջ Բաներմանը գնում է, բայց Կուջոն նրան սպանում է։ Դոննան փորձում է հասնել տուն՝ Թեդի գերտաքացած ջուր բերելու։ Նա կռվում է Կուխոյի հետ բեյսբոլի մականով, մինչև այն կոտրվում է։ Կուխոն ցատկում է և կոտրված բեյսբոլի մականը խոցում է նրա ստամոքսը։ Դոննան վերցնում է շերիֆի ատրճանակը և մտածում շանը կրակելու մասին, բայց որոշում է, որ Թեդին փրկելն ավելի կարևոր է։ Տան ներսում Կուջոն կրկին փորձում է հարձակվել Դոննայի վրա, բայց նրան հաջողվում է կրակել Կուխոյի վրա, նախքան Վիկի ժամանումը և նրա ընտանիքի հետ վերամիավորումը։ == Դերերում == * [[Դի Ուոլես]] - Դոննա Տրենտոն * Դենի Պինտաուրո - Թեդ Տրենտոն * Դանիել Հյու Քելլի - Վիկ Տրենտոն * Քրիոսթոֆր Սթոուն - Սթիվ Քեմփ * Էդ Լոուտեր - Ջու * Քաիուլանի Լի - Չարիթի Քեմբեր * Բիլի Ջեքոբի - Բրեթ Քեմբեր * Միլիս Վաթսոն - Գարի Պերվիե * Սենդի Վարդ - Շերիֆ Ջորջ Բաներման * Արթուր Ռոզենբերգ - Ռոջեր Բրեյքսթոուն * Ֆրենկ Վելկեր - Կուջո (ձայնի էֆեկտներ)<ref name="Vocal Effects">{{cite web |date=December 1, 2010 |title=Barking For A Living |url=https://thebark.com/content/barking-living |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511201133/https://thebark.com/content/barking-living |archive-date=May 11, 2021 |access-date=March 20, 2024 |publisher=The Bark}}</ref> == Արտադրություն == Կուջոյի [[Նկարահանման շրջան|նկարահանման շրջանում]] հիմնականում տեղի են ունեցել Սոնոմա լեռան վրա գտնվող անասնապահական ագարակում՝ Պետալումա, Կալիֆոռնիա, 1982 թվականի աշնանը<ref name="Rossman">{{cite news |last=Rossman |first=Randi |date=October 29, 1982 |title=A ranch where the mad Cujos roam |url=https://www.newspapers.com/article/the-press-democrat/187251330/ |newspaper=[[The Press Democrat]] |via=Newspapers.com |p=19}}</ref>։ Սկզբնական ռեժիսորը [[Փիթեր Մեդակ|Փիթեր Մեդակն]] էր, ով լքեց նախագիծը նկարահանումների սկսվելուց երկու օր անց՝ [[բեմադրող օպերատոր]] Էնթոնի Բ. Ռիչմոնդի հետ միասին։ Նրանց փոխարինեցին համապատասխանաբար Լյուիս Թիգը և Յան դե Բոնտը<ref>{{cite web |author=Garris, Mick |title=Mick Garris on ''Cujo'' |url=http://trailersfromhell.com/cujo/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222033130/https://trailersfromhell.com/cujo/ |archive-date=December 22, 2025 |work=[[Trailers from Hell]]}}</ref>։ Կուջոյի դերը խաղացել են չորս սենբեռնար ցեղատեսակի շներ, մի քանի մեխանիկական շներ և սև լաբրադորի և մեծ դոգ շան խառնուրդ՝ սենբեռնար ցեղատեսակի զգեստով<ref>{{cite news |author=London, Michael |date=August 19, 1983 |title=A Pack Of Bogus Bernards Helps Give 'Cujo' Its Bite |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times/187251555/ |work=[[Los Angeles Times]] |via=Newspapers.com |p=1}}</ref>։ Որոշ կադրերում կասկադյոր Գարի Մորգանը խաղացել է Կուջոյի դերը՝ հագած մեծ շան զգեստ<ref>{{Cite web |last=Miska |first=Brad |date=March 14, 2017 |title=Stephen King's 'Cujo': Never-before-seen Photos From the Set! (Exclusive) |url=https://bloody-disgusting.com/the-further/3428153/stephen-kings-cujo-never-seen-photos-set-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222031702/https://bloody-disgusting.com/the-further/3428153/stephen-kings-cujo-never-seen-photos-set-exclusive/ |archive-date=December 22, 2025 |website=[[Bloody Disgusting]] |language=en-US}}</ref>։ Կառլ Միլլերը Կուջոյի շների մարզիչն էր<ref>{{cite web |date=May 14, 1992 |title=Roll over, Beethoven, for the Real 'Saints' : Dogs: Owners and trainers say the film canine gave their pets an unruly reputation. But, they admit, they are more popular then ever |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-05-14-vw-2835-story.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222031732/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-05-14-vw-2835-story.html |archive-date=December 22, 2025 |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref>։ Ֆրենկ Ուելկերն ապահովել է Կուջոյի ձայնի էֆեկտները<ref name="Vocal Effects" />։ == Թողարկում == Warner Bros. Pictures-ը «Կուջո» ֆիլմը [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներում]] թողարկեց 1983 թվականի օգոստոսի 12-ին։ Artisan Entertainment-ը Cujo-ն առաջին անգամ [[DVD|DVD ձևաչափով]] թողարկեց 2000 թվականին<ref>{{cite av media |title=Cujo |medium=[[DVD]] |publisher=[[Artisan Entertainment]] |year=2000 |oclc=1079872101}}</ref>։ Հետագայում՝ 2007 թվականին, Artisan-ը թողարկեց 25-ամյակին նվիրված DVD<ref>{{cite web |last=Miller |first=Randy III |title=Cujo: 25th Anniversary Edition |url=https://www.dvdtalk.com/reviews/review/30685 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222041928/https://www.dvdtalk.com/reviews/review/30685 |archive-date=December 22, 2025 |work=[[DVD Talk]]}}</ref>։ Olive Films-ը թողարկեց 30-ամյակի [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] սկավառակ 2013 թվականի հունվարի 22-ին<ref name="Miller">{{cite web |last=Miller |first=Randy III |date=January 20, 2013 |title=Cujo: 30th Anniversary Edition |url=https://www.dvdtalk.com/reviews/review/58740 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222041750/https://www.dvdtalk.com/reviews/review/58740 |archive-date=December 22, 2025 |work=[[DVD Talk]]}}</ref>։ Kino Lorber-ը թողարկեց 40-ամյակին նվիրված 4K UHD Blu-ray տարբերակը 2023 թվականի հոկտեմբերի 24-ին<ref>{{cite web |title=Cujo 4K Blu-ray (40th Anniversary Edition) |url=https://www.blu-ray.com/movies/Cujo-4K-Blu-ray/332377/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127105618/https://www.blu-ray.com/movies/Cujo-4K-Blu-ray/332377/ |archive-date=November 27, 2023 |work=Blu-ray.com}}</ref>։ == Ընդունելություն == === Քննադատական ​​արձագանք === Քննադատների արձագանքները խառը էին։ [[The New York Times|The New York Times-ի]] Ջանեթ Մասլինը գրել է, որ ֆիլմը «բնավ սարսափ ժանրի դասական չէ, բայց այն լարված և վախենալու է»<ref>{{cite journal |last=Maslin |first=Janet |author-link=Janet Maslin |date=August 13, 1983 |title=Film: 'Cujo,' Good Dog Gone Wrong |url=https://www.nytimes.com/1983/08/13/movies/film-cujo-good-dog-gone-wrong.html |url-status=live |journal=[[The New York Times]] |page=13 |archive-url=https://archive.today/20251222032146/https://www.nytimes.com/1983/08/13/movies/film-cujo-good-dog-gone-wrong.html |archive-date=December 22, 2025}}</ref>: [[Variety|«Variety»-]]<nowiki/>ն այն բնութագրել է որպես «սարսափ ժանրի ձանձրալի, անհետաքրքիր մուտք, ֆիլմ, որը գործնականում զուրկ է անակնկալներից»<ref>{{cite journal |date=August 17, 1983 |title=Cujo |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |page=23}}</ref>: Ռոջեր Էբերտը այն անվանեց «սարսափելի»<ref>{{cite web |last=Ebert |first=Roger |date=October 26, 1983 |title=The Dead Zone |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-dead-zone-1983 |archive-url=https://archive.today/20150814162509/http://www.rogerebert.com/reviews/the-dead-zone-1983 |archive-date=August 14, 2015 |website=[[Chicago Sun-Times]] |via=[[RogerEbert.com]]}}</ref>, մինչդեռ [[Los Angeles Times|«Los Angeles Times»-ի]] Լինդա Գրոսը գրել է, որ «ոչ մի կինոթատրոն բավարար չափով օդափոխվող չէ այս սարսափելի, արյունալի և գազանային ֆիլմը դիտելու համար», չնայած նա ընդունել է, որ Թիգը «արդյունավետորեն է բեմադրում բռնի, սարսափելի տեսարանները և որոշ հանգիստ ընտանեկան տեսարաններ»<ref>{{cite news |author=Gross, Linda |date=August 15, 1983 |title=Rabid Dog On The Rampage In 'Cujo' |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times/187250858/ |work=[[Los Angeles Times]] |via=Newspapers.com |p=4}}</ref>" Գրող և կինոքննադատ [[Լենարդ Մալթին|Լենարդ Մալթինը]] ֆիլմին տվել է հնարավոր չորսից երեք աստղ՝ այն անվանելով «իսկապես սարսափելի», ինչպես նաև գրելով. «Դանդաղ, բայց հաստատուն կերպով հասնում է իր սարսափելի (բայց ոչ արյունալի) գագաթնակետին»<ref name="maltin14">{{cite book |last1=Maltin |first1=Leonard |url=https://archive.org/details/isbn_9780451418104/page/308 |title=Leonard Maltin's 2014 Movie Guide |last2=Sader |first2=Luke |last3=Clark |first3=Mike |last4=Edelman |first4=Rob |publisher=Penguin Press |year=2013 |isbn=978-0-451-41810-4 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780451418104/page/308 308] |url-access=registration}}</ref>: [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգը]] ֆիլմն անվանել է «հիանալի» և անվանել այն իր սիրելի էկրանավորումներից մեկը<ref name="RS">{{cite magazine |last=Greene |first=Andy |date=October 31, 2014 |title=Stephen King: The Rolling Stone Interview, ''Rolling Stone'' Issue 1221, November 6, 2014 |url=https://www.rollingstone.com/culture/features/stephen-king-the-rolling-stone-interview-20141031 |access-date=October 31, 2014 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref>: [[Rotten Tomatoes]] կայքում այն ​​ունի 60% հաստատման վարկանիշ՝ հիմնված 45 կարծիքի վրա, ընդ որում՝ կայքի կոնսենսուսային համաձայնության մեջ ասվում է. «Կուջոն անարվեստ աշխատանք է՝ ընդգծված շան բարձր արյան տեսարաններով և Դի Ուոլասի մեկ վայրի կատարմամբ»<ref name="rottentomatoes">{{cite web |title=Cujo (1983) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/cujo/ |access-date=December 22, 2023 |website=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=[[Fandango Media|Fandango]]}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Reflist|30em}} == Արտաքին հղումներ == * {{IMDb title|0085382|Cujo}} * {{mojo title|cujo|Cujo}} * {{rotten-tomatoes|cujo|Cujo}} 0jupylq9txw1mqqq3s8y8b6fowm681q 10722304 10722302 2026-04-08T17:29:03Z Daydream moon 146410 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Սթիվեն Քինգի ստեղծագործությունների էկրանավորումներ]], [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր շների մասին]], [[Կատեգորիա:1983 ֆիլմեր]], [[Կատեգորիա:Լյուիս Տիգի ֆիլմեր]], [[Կատեգորիա:Սարսափ ֆիլմեր]], [[Կատեգորիա:Ամերիկյան սարսափ թրիլեր ֆիլմեր]], [[Կատեգորիա:Թրիլեր ֆիլմեր]], [[Կատեգորիա:Կինո]], [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր]] 10722304 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆիլմ}} '''Կուջո'''՝ 1983 թվականի ամերիկյան [[սարսափ ֆիլմ]], որի ռեժիսորն է Լյուիս Թիգը, սցենարի հեղինակներն են Դոն Կառլոս Դանաուեյը և Բարբարա Թըրները (օգտագործելով Լորեն Քերիեր գրական կեղծանունը)<ref name="Fangoria-Cujo-2016">{{cite news |last1=Gingold |first1=Michael |date=April 6, 2016 |title=RIP "Cujo" scripter Barbara Turner |url=http://www.fangoria.com/new/rip-cujo-scripter-barbara-turner |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416153830/http://www.fangoria.com/new/rip-cujo-scripter-barbara-turner/ |archive-date=April 16, 2016 |access-date=April 28, 2016 |work=[[Fangoria]]}}</ref>, և գլխավոր դերերում՝ Դի Ուոլես, Դանիել Հյու Քելլի և Դենի Պինտաուրո: [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգի]] 1981 թվականի [[Կուջո (վեպ)|համանուն վեպի]] էկրանավորումը պատմում է մոր և որդու մասին, որոնք հայտնվում են իրենց մեքենայի մեջ՝ պաշտպանվելով [[Կատաղություն|կատաղած]] [[Սենբեռնար|սենբեռնարից]]: == Սյուժե == Կուջոն՝ բարյացակամ և անհոգ սենբեռնար ցեղատեսակի շունը, հետապնդում է վայրի նապաստակին և նրա գլուխը մտցնում քարանձավ, որտեղ [[Կատաղություն|կատաղած]] [[Չղջիկներ|չղջիկը]] կծում է նրա քթին։ Տրենտոն ընտանիքը՝ գովազդային գործակալ Վիկը, տնային տնտեսուհի Դոննան և փոքրիկ որդի Թեդը, իրենց մեքենան տանում են բռնարար մեխանիկ Ջո Քեմբերի գյուղական տուն՝ վերանորոգման, որտեղ նրանք հանդիպում են Քեմբեր ընտանիքի ընտանի կենդանուն՝ Կուջոյին, և լավ լեզու են գտնում նրա հետ։ Վիկի և Դոննայի ամուսնությունը փորձության է ենթարկվում, երբ Վիկը իմանում է, որ Դոննան սիրավեպ է ունեցել իր նախկին ընկերոջ՝ ավագ դպրոցի Սթիվ Քեմփի հետ։ Կուջոյի վարակի վաղ նշանները սկսում են ի հայտ գալ, չնայած ոչ ոք չի նկատում։ Ջո Քեմբերի կինը՝ Չարիթի, և նրա որդին՝ Բրեթը, որոշում են մեկ շաբաթով մեկնել՝ այցելելու Չարիթիի քրոջը [[Կոնեկտիկուտ|Կոնեկտիկուտում]]։ Սկսվում է Կուջոյի վարակի կատաղի փուլը։ Կուջոն խուսափում է Բրեթի վրա հարձակվելուց, բայց լիովին խելագարվում է և սպանում Քեմբերների ալկոհոլիկ հարևան Գարիին, այնուհետև սպանում է Ջոյին։ Վիկը քաղաքից դուրս է գնում գործուղման, մինչ Դոննան և Թեդը վերադառնում են Քեմբերների տուն՝ մեքենայի նորոգման համար։ Կուջոն փորձում է հարձակվել նրանց վրա, և նրանք ստիպված են լինում ապաստան գտնել իրենց մեքենայում։ Դոննան փորձում է տուն գնալ, բայց մեքենայի գեներատորը անջատվում է, և երկուսը մնում են ներսում։ Շոգ արևը պայմանները դարձնում է անտանելի, և Դոննան հասկանում է, որ պետք է ինչ-որ բան անի, նախքան նրանք երկուսն էլ մահանան [[Արևահարություն|արևահարությունից]] կամ [[Ջրազրկում|ջրազրկումից։]] Փախուստի փորձերը խափանվում են՝ Կուջոյի կողմից մեքենայի վրա բազմիցս հարձակվելով, պատուհանը կոտրելով և Դոննային կծելով։ Վիկը վերադառնում է, երբ նրա հեռախոսազանգերին պատասխան չի տրվում, և պարզվում է, որ Դոննան ու Թեդը անհետ կորել են, իսկ նրա տունը վանդալիզմի է ենթարկվել Քեմփի կողմից։ Ոստիկանությունը հասկանում է, որ նրա կինն ու որդին կարող են Քեմբերների մոտ լինել։ Տեղացի շերիֆ Ջորջ Բաներմանը գնում է, բայց Կուջոն նրան սպանում է։ Դոննան փորձում է հասնել տուն՝ Թեդի գերտաքացած ջուր բերելու։ Նա կռվում է Կուխոյի հետ բեյսբոլի մականով, մինչև այն կոտրվում է։ Կուխոն ցատկում է և կոտրված բեյսբոլի մականը խոցում է նրա ստամոքսը։ Դոննան վերցնում է շերիֆի ատրճանակը և մտածում շանը կրակելու մասին, բայց որոշում է, որ Թեդին փրկելն ավելի կարևոր է։ Տան ներսում Կուջոն կրկին փորձում է հարձակվել Դոննայի վրա, բայց նրան հաջողվում է կրակել Կուխոյի վրա, նախքան Վիկի ժամանումը և նրա ընտանիքի հետ վերամիավորումը։ == Դերերում == * [[Դի Ուոլես]] - Դոննա Տրենտոն * Դենի Պինտաուրո - Թեդ Տրենտոն * Դանիել Հյու Քելլի - Վիկ Տրենտոն * Քրիոսթոֆր Սթոուն - Սթիվ Քեմփ * Էդ Լոուտեր - Ջու * Քաիուլանի Լի - Չարիթի Քեմբեր * Բիլի Ջեքոբի - Բրեթ Քեմբեր * Միլիս Վաթսոն - Գարի Պերվիե * Սենդի Վարդ - Շերիֆ Ջորջ Բաներման * Արթուր Ռոզենբերգ - Ռոջեր Բրեյքսթոուն * Ֆրենկ Վելկեր - Կուջո (ձայնի էֆեկտներ)<ref name="Vocal Effects">{{cite web |date=December 1, 2010 |title=Barking For A Living |url=https://thebark.com/content/barking-living |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511201133/https://thebark.com/content/barking-living |archive-date=May 11, 2021 |access-date=March 20, 2024 |publisher=The Bark}}</ref> == Արտադրություն == Կուջոյի [[Նկարահանման շրջան|նկարահանման շրջանում]] հիմնականում տեղի են ունեցել Սոնոմա լեռան վրա գտնվող անասնապահական ագարակում՝ Պետալումա, Կալիֆոռնիա, 1982 թվականի աշնանը<ref name="Rossman">{{cite news |last=Rossman |first=Randi |date=October 29, 1982 |title=A ranch where the mad Cujos roam |url=https://www.newspapers.com/article/the-press-democrat/187251330/ |newspaper=[[The Press Democrat]] |via=Newspapers.com |p=19}}</ref>։ Սկզբնական ռեժիսորը [[Փիթեր Մեդակ|Փիթեր Մեդակն]] էր, ով լքեց նախագիծը նկարահանումների սկսվելուց երկու օր անց՝ [[բեմադրող օպերատոր]] Էնթոնի Բ. Ռիչմոնդի հետ միասին։ Նրանց փոխարինեցին համապատասխանաբար Լյուիս Թիգը և Յան դե Բոնտը<ref>{{cite web |author=Garris, Mick |title=Mick Garris on ''Cujo'' |url=http://trailersfromhell.com/cujo/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222033130/https://trailersfromhell.com/cujo/ |archive-date=December 22, 2025 |work=[[Trailers from Hell]]}}</ref>։ Կուջոյի դերը խաղացել են չորս սենբեռնար ցեղատեսակի շներ, մի քանի մեխանիկական շներ և սև լաբրադորի և մեծ դոգ շան խառնուրդ՝ սենբեռնար ցեղատեսակի զգեստով<ref>{{cite news |author=London, Michael |date=August 19, 1983 |title=A Pack Of Bogus Bernards Helps Give 'Cujo' Its Bite |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times/187251555/ |work=[[Los Angeles Times]] |via=Newspapers.com |p=1}}</ref>։ Որոշ կադրերում կասկադյոր Գարի Մորգանը խաղացել է Կուջոյի դերը՝ հագած մեծ շան զգեստ<ref>{{Cite web |last=Miska |first=Brad |date=March 14, 2017 |title=Stephen King's 'Cujo': Never-before-seen Photos From the Set! (Exclusive) |url=https://bloody-disgusting.com/the-further/3428153/stephen-kings-cujo-never-seen-photos-set-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222031702/https://bloody-disgusting.com/the-further/3428153/stephen-kings-cujo-never-seen-photos-set-exclusive/ |archive-date=December 22, 2025 |website=[[Bloody Disgusting]] |language=en-US}}</ref>։ Կառլ Միլլերը Կուջոյի շների մարզիչն էր<ref>{{cite web |date=May 14, 1992 |title=Roll over, Beethoven, for the Real 'Saints' : Dogs: Owners and trainers say the film canine gave their pets an unruly reputation. But, they admit, they are more popular then ever |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-05-14-vw-2835-story.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222031732/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-05-14-vw-2835-story.html |archive-date=December 22, 2025 |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref>։ Ֆրենկ Ուելկերն ապահովել է Կուջոյի ձայնի էֆեկտները<ref name="Vocal Effects" />։ == Թողարկում == Warner Bros. Pictures-ը «Կուջո» ֆիլմը [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներում]] թողարկեց 1983 թվականի օգոստոսի 12-ին։ Artisan Entertainment-ը Cujo-ն առաջին անգամ [[DVD|DVD ձևաչափով]] թողարկեց 2000 թվականին<ref>{{cite av media |title=Cujo |medium=[[DVD]] |publisher=[[Artisan Entertainment]] |year=2000 |oclc=1079872101}}</ref>։ Հետագայում՝ 2007 թվականին, Artisan-ը թողարկեց 25-ամյակին նվիրված DVD<ref>{{cite web |last=Miller |first=Randy III |title=Cujo: 25th Anniversary Edition |url=https://www.dvdtalk.com/reviews/review/30685 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222041928/https://www.dvdtalk.com/reviews/review/30685 |archive-date=December 22, 2025 |work=[[DVD Talk]]}}</ref>։ Olive Films-ը թողարկեց 30-ամյակի [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] սկավառակ 2013 թվականի հունվարի 22-ին<ref name="Miller">{{cite web |last=Miller |first=Randy III |date=January 20, 2013 |title=Cujo: 30th Anniversary Edition |url=https://www.dvdtalk.com/reviews/review/58740 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222041750/https://www.dvdtalk.com/reviews/review/58740 |archive-date=December 22, 2025 |work=[[DVD Talk]]}}</ref>։ Kino Lorber-ը թողարկեց 40-ամյակին նվիրված 4K UHD Blu-ray տարբերակը 2023 թվականի հոկտեմբերի 24-ին<ref>{{cite web |title=Cujo 4K Blu-ray (40th Anniversary Edition) |url=https://www.blu-ray.com/movies/Cujo-4K-Blu-ray/332377/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127105618/https://www.blu-ray.com/movies/Cujo-4K-Blu-ray/332377/ |archive-date=November 27, 2023 |work=Blu-ray.com}}</ref>։ == Ընդունելություն == === Քննադատական ​​արձագանք === Քննադատների արձագանքները խառը էին։ [[The New York Times|The New York Times-ի]] Ջանեթ Մասլինը գրել է, որ ֆիլմը «բնավ սարսափ ժանրի դասական չէ, բայց այն լարված և վախենալու է»<ref>{{cite journal |last=Maslin |first=Janet |author-link=Janet Maslin |date=August 13, 1983 |title=Film: 'Cujo,' Good Dog Gone Wrong |url=https://www.nytimes.com/1983/08/13/movies/film-cujo-good-dog-gone-wrong.html |url-status=live |journal=[[The New York Times]] |page=13 |archive-url=https://archive.today/20251222032146/https://www.nytimes.com/1983/08/13/movies/film-cujo-good-dog-gone-wrong.html |archive-date=December 22, 2025}}</ref>: [[Variety|«Variety»-]]<nowiki/>ն այն բնութագրել է որպես «սարսափ ժանրի ձանձրալի, անհետաքրքիր մուտք, ֆիլմ, որը գործնականում զուրկ է անակնկալներից»<ref>{{cite journal |date=August 17, 1983 |title=Cujo |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |page=23}}</ref>: Ռոջեր Էբերտը այն անվանեց «սարսափելի»<ref>{{cite web |last=Ebert |first=Roger |date=October 26, 1983 |title=The Dead Zone |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-dead-zone-1983 |archive-url=https://archive.today/20150814162509/http://www.rogerebert.com/reviews/the-dead-zone-1983 |archive-date=August 14, 2015 |website=[[Chicago Sun-Times]] |via=[[RogerEbert.com]]}}</ref>, մինչդեռ [[Los Angeles Times|«Los Angeles Times»-ի]] Լինդա Գրոսը գրել է, որ «ոչ մի կինոթատրոն բավարար չափով օդափոխվող չէ այս սարսափելի, արյունալի և գազանային ֆիլմը դիտելու համար», չնայած նա ընդունել է, որ Թիգը «արդյունավետորեն է բեմադրում բռնի, սարսափելի տեսարանները և որոշ հանգիստ ընտանեկան տեսարաններ»<ref>{{cite news |author=Gross, Linda |date=August 15, 1983 |title=Rabid Dog On The Rampage In 'Cujo' |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times/187250858/ |work=[[Los Angeles Times]] |via=Newspapers.com |p=4}}</ref>" Գրող և կինոքննադատ [[Լենարդ Մալթին|Լենարդ Մալթինը]] ֆիլմին տվել է հնարավոր չորսից երեք աստղ՝ այն անվանելով «իսկապես սարսափելի», ինչպես նաև գրելով. «Դանդաղ, բայց հաստատուն կերպով հասնում է իր սարսափելի (բայց ոչ արյունալի) գագաթնակետին»<ref name="maltin14">{{cite book |last1=Maltin |first1=Leonard |url=https://archive.org/details/isbn_9780451418104/page/308 |title=Leonard Maltin's 2014 Movie Guide |last2=Sader |first2=Luke |last3=Clark |first3=Mike |last4=Edelman |first4=Rob |publisher=Penguin Press |year=2013 |isbn=978-0-451-41810-4 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780451418104/page/308 308] |url-access=registration}}</ref>: [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգը]] ֆիլմն անվանել է «հիանալի» և անվանել այն իր սիրելի էկրանավորումներից մեկը<ref name="RS">{{cite magazine |last=Greene |first=Andy |date=October 31, 2014 |title=Stephen King: The Rolling Stone Interview, ''Rolling Stone'' Issue 1221, November 6, 2014 |url=https://www.rollingstone.com/culture/features/stephen-king-the-rolling-stone-interview-20141031 |access-date=October 31, 2014 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref>: [[Rotten Tomatoes]] կայքում այն ​​ունի 60% հաստատման վարկանիշ՝ հիմնված 45 կարծիքի վրա, ընդ որում՝ կայքի կոնսենսուսային համաձայնության մեջ ասվում է. «Կուջոն անարվեստ աշխատանք է՝ ընդգծված շան բարձր արյան տեսարաններով և Դի Ուոլասի մեկ վայրի կատարմամբ»<ref name="rottentomatoes">{{cite web |title=Cujo (1983) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/cujo/ |access-date=December 22, 2023 |website=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=[[Fandango Media|Fandango]]}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Reflist|30em}} == Արտաքին հղումներ == * {{IMDb title|0085382|Cujo}} * {{mojo title|cujo|Cujo}} * {{rotten-tomatoes|cujo|Cujo}} [[Կատեգորիա:Սթիվեն Քինգի ստեղծագործությունների էկրանավորումներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր շների մասին]] [[Կատեգորիա:1983 ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Լյուիս Տիգի ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Սարսափ ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան սարսափ թրիլեր ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Թրիլեր ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Կինո]] [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր]] 0r6l4rs8vzdrii3qctfbaqf0f076ykl 10722414 10722304 2026-04-09T00:02:02Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 -<nowiki/>, ծանոթագրության կաղապարում ամսաթվի թարգմանություն/ձևաչափի ուղղում, Cite journal, Cite news, Cite magazine, Cite book, Cite web և Cite AV media կաղապարների ձևաչափի ուղղում 10722414 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Ֆիլմ}} '''Կուջո'''՝ 1983 թվականի ամերիկյան [[սարսափ ֆիլմ]], որի ռեժիսորն է Լյուիս Թիգը, սցենարի հեղինակներն են Դոն Կառլոս Դանաուեյը և Բարբարա Թըրները (օգտագործելով Լորեն Քերիեր գրական կեղծանունը)<ref name="Fangoria-Cujo-2016">{{Cite news |last1=Gingold |first1=Michael |date=2016 թ․ ապրիլի 6 |title=RIP "Cujo" scripter Barbara Turner |url=http://www.fangoria.com/new/rip-cujo-scripter-barbara-turner |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160416153830/http://www.fangoria.com/new/rip-cujo-scripter-barbara-turner/ |archive-date=2016 թ․ ապրիլի 16 |access-date=2016 թ․ ապրիլի 28 |work=[[Fangoria]]}}</ref>, և գլխավոր դերերում՝ Դի Ուոլես, Դանիել Հյու Քելլի և Դենի Պինտաուրո: [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգի]] 1981 թվականի [[Կուջո (վեպ)|համանուն վեպի]] էկրանավորումը պատմում է մոր և որդու մասին, որոնք հայտնվում են իրենց մեքենայի մեջ՝ պաշտպանվելով [[Կատաղություն|կատաղած]] [[Սենբեռնար|սենբեռնարից]]: == Սյուժե == Կուջոն՝ բարյացակամ և անհոգ սենբեռնար ցեղատեսակի շունը, հետապնդում է վայրի նապաստակին և նրա գլուխը մտցնում քարանձավ, որտեղ [[Կատաղություն|կատաղած]] [[Չղջիկներ|չղջիկը]] կծում է նրա քթին։ Տրենտոն ընտանիքը՝ գովազդային գործակալ Վիկը, տնային տնտեսուհի Դոննան և փոքրիկ որդի Թեդը, իրենց մեքենան տանում են բռնարար մեխանիկ Ջո Քեմբերի գյուղական տուն՝ վերանորոգման, որտեղ նրանք հանդիպում են Քեմբեր ընտանիքի ընտանի կենդանուն՝ Կուջոյին, և լավ լեզու են գտնում նրա հետ։ Վիկի և Դոննայի ամուսնությունը փորձության է ենթարկվում, երբ Վիկը իմանում է, որ Դոննան սիրավեպ է ունեցել իր նախկին ընկերոջ՝ ավագ դպրոցի Սթիվ Քեմփի հետ։ Կուջոյի վարակի վաղ նշանները սկսում են ի հայտ գալ, չնայած ոչ ոք չի նկատում։ Ջո Քեմբերի կինը՝ Չարիթի, և նրա որդին՝ Բրեթը, որոշում են մեկ շաբաթով մեկնել՝ այցելելու Չարիթիի քրոջը [[Կոնեկտիկուտ|Կոնեկտիկուտում]]։ Սկսվում է Կուջոյի վարակի կատաղի փուլը։ Կուջոն խուսափում է Բրեթի վրա հարձակվելուց, բայց լիովին խելագարվում է և սպանում Քեմբերների ալկոհոլիկ հարևան Գարիին, այնուհետև սպանում է Ջոյին։ Վիկը քաղաքից դուրս է գնում գործուղման, մինչ Դոննան և Թեդը վերադառնում են Քեմբերների տուն՝ մեքենայի նորոգման համար։ Կուջոն փորձում է հարձակվել նրանց վրա, և նրանք ստիպված են լինում ապաստան գտնել իրենց մեքենայում։ Դոննան փորձում է տուն գնալ, բայց մեքենայի գեներատորը անջատվում է, և երկուսը մնում են ներսում։ Շոգ արևը պայմանները դարձնում է անտանելի, և Դոննան հասկանում է, որ պետք է ինչ-որ բան անի, նախքան նրանք երկուսն էլ մահանան [[Արևահարություն|արևահարությունից]] կամ [[Ջրազրկում|ջրազրկումից։]] Փախուստի փորձերը խափանվում են՝ Կուջոյի կողմից մեքենայի վրա բազմիցս հարձակվելով, պատուհանը կոտրելով և Դոննային կծելով։ Վիկը վերադառնում է, երբ նրա հեռախոսազանգերին պատասխան չի տրվում, և պարզվում է, որ Դոննան ու Թեդը անհետ կորել են, իսկ նրա տունը վանդալիզմի է ենթարկվել Քեմփի կողմից։ Ոստիկանությունը հասկանում է, որ նրա կինն ու որդին կարող են Քեմբերների մոտ լինել։ Տեղացի շերիֆ Ջորջ Բաներմանը գնում է, բայց Կուջոն նրան սպանում է։ Դոննան փորձում է հասնել տուն՝ Թեդի գերտաքացած ջուր բերելու։ Նա կռվում է Կուխոյի հետ բեյսբոլի մականով, մինչև այն կոտրվում է։ Կուխոն ցատկում է և կոտրված բեյսբոլի մականը խոցում է նրա ստամոքսը։ Դոննան վերցնում է շերիֆի ատրճանակը և մտածում շանը կրակելու մասին, բայց որոշում է, որ Թեդին փրկելն ավելի կարևոր է։ Տան ներսում Կուջոն կրկին փորձում է հարձակվել Դոննայի վրա, բայց նրան հաջողվում է կրակել Կուխոյի վրա, նախքան Վիկի ժամանումը և նրա ընտանիքի հետ վերամիավորումը։ == Դերերում == * [[Դի Ուոլես]] - Դոննա Տրենտոն * Դենի Պինտաուրո - Թեդ Տրենտոն * Դանիել Հյու Քելլի - Վիկ Տրենտոն * Քրիոսթոֆր Սթոուն - Սթիվ Քեմփ * Էդ Լոուտեր - Ջու * Քաիուլանի Լի - Չարիթի Քեմբեր * Բիլի Ջեքոբի - Բրեթ Քեմբեր * Միլիս Վաթսոն - Գարի Պերվիե * Սենդի Վարդ - Շերիֆ Ջորջ Բաներման * Արթուր Ռոզենբերգ - Ռոջեր Բրեյքսթոուն * Ֆրենկ Վելկեր - Կուջո (ձայնի էֆեկտներ)<ref name="Vocal Effects">{{Cite web |date=2010 թ․ դեկտեմբերի 1 |title=Barking For A Living |url=https://thebark.com/content/barking-living |archive-url=https://web.archive.org/web/20210511201133/https://thebark.com/content/barking-living |archive-date=2021 թ․ մայիսի 11 |access-date=2024 թ․ մարտի 20 |publisher=The Bark}}</ref> == Արտադրություն == Կուջոյի [[Նկարահանման շրջան|նկարահանման շրջանում]] հիմնականում տեղի են ունեցել Սոնոմա լեռան վրա գտնվող անասնապահական ագարակում՝ Պետալումա, Կալիֆոռնիա, 1982 թվականի աշնանը<ref name="Rossman">{{Cite news |last=Rossman |first=Randi |date=1982 թ․ հոկտեմբերի 29 |title=A ranch where the mad Cujos roam |url=https://www.newspapers.com/article/the-press-democrat/187251330/ |newspaper=[[The Press Democrat]] |via=Newspapers.com |p=19}}</ref>։ Սկզբնական ռեժիսորը [[Փիթեր Մեդակ|Փիթեր Մեդակն]] էր, ով լքեց նախագիծը նկարահանումների սկսվելուց երկու օր անց՝ [[բեմադրող օպերատոր]] Էնթոնի Բ. Ռիչմոնդի հետ միասին։ Նրանց փոխարինեցին համապատասխանաբար Լյուիս Թիգը և Յան դե Բոնտը<ref>{{Cite web |author=Garris, Mick |title=Mick Garris on ''Cujo'' |url=http://trailersfromhell.com/cujo/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222033130/https://trailersfromhell.com/cujo/ |archive-date=2025 թ․ դեկտեմբերի 22 |work=[[Trailers from Hell]]}}</ref>։ Կուջոյի դերը խաղացել են չորս սենբեռնար ցեղատեսակի շներ, մի քանի մեխանիկական շներ և սև լաբրադորի և մեծ դոգ շան խառնուրդ՝ սենբեռնար ցեղատեսակի զգեստով<ref>{{Cite news |author=London, Michael |date=1983 թ․ օգոստոսի 19 |title=A Pack Of Bogus Bernards Helps Give 'Cujo' Its Bite |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times/187251555/ |work=[[Los Angeles Times]] |via=Newspapers.com |p=1}}</ref>։ Որոշ կադրերում կասկադյոր Գարի Մորգանը խաղացել է Կուջոյի դերը՝ հագած մեծ շան զգեստ<ref>{{Cite web |last=Miska |first=Brad |date=2017 թ․ մարտի 14 |title=Stephen King's 'Cujo': Never-before-seen Photos From the Set! (Exclusive) |url=https://bloody-disgusting.com/the-further/3428153/stephen-kings-cujo-never-seen-photos-set-exclusive/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222031702/https://bloody-disgusting.com/the-further/3428153/stephen-kings-cujo-never-seen-photos-set-exclusive/ |archive-date=2025 թ․ դեկտեմբերի 22 |website=[[Bloody Disgusting]] |language=en-US}}</ref>։ Կառլ Միլլերը Կուջոյի շների մարզիչն էր<ref>{{Cite web |date=1992 թ․ մայիսի 14 |title=Roll over, Beethoven, for the Real 'Saints' : Dogs: Owners and trainers say the film canine gave their pets an unruly reputation. But, they admit, they are more popular then ever |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-05-14-vw-2835-story.html |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222031732/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-05-14-vw-2835-story.html |archive-date=2025 թ․ դեկտեմբերի 22 |website=[[Los Angeles Times]]}}</ref>։ Ֆրենկ Ուելկերն ապահովել է Կուջոյի ձայնի էֆեկտները<ref name="Vocal Effects" />։ == Թողարկում == Warner Bros. Pictures-ը «Կուջո» ֆիլմը [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներում]] թողարկեց 1983 թվականի օգոստոսի 12-ին։ Artisan Entertainment-ը Cujo-ն առաջին անգամ [[DVD|DVD ձևաչափով]] թողարկեց 2000 թվականին<ref>{{Cite AV media |title=Cujo |medium=[[DVD]] |publisher=[[Artisan Entertainment]] |year=2000 |oclc=1079872101}}</ref>։ Հետագայում՝ 2007 թվականին, Artisan-ը թողարկեց 25-ամյակին նվիրված DVD<ref>{{Cite web |last=Miller |first=Randy III |title=Cujo: 25th Anniversary Edition |url=https://www.dvdtalk.com/reviews/review/30685 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222041928/https://www.dvdtalk.com/reviews/review/30685 |archive-date=2025 թ․ դեկտեմբերի 22 |work=[[DVD Talk]]}}</ref>։ Olive Films-ը թողարկեց 30-ամյակի [[Blu-ray Disc|Blu-ray]] սկավառակ 2013 թվականի հունվարի 22-ին<ref name="Miller">{{Cite web |last=Miller |first=Randy III |date=2013 թ․ հունվարի 20 |title=Cujo: 30th Anniversary Edition |url=https://www.dvdtalk.com/reviews/review/58740 |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20251222041750/https://www.dvdtalk.com/reviews/review/58740 |archive-date=2025 թ․ դեկտեմբերի 22 |work=[[DVD Talk]]}}</ref>։ Kino Lorber-ը թողարկեց 40-ամյակին նվիրված 4K UHD Blu-ray տարբերակը 2023 թվականի հոկտեմբերի 24-ին<ref>{{Cite web |title=Cujo 4K Blu-ray (40th Anniversary Edition) |url=https://www.blu-ray.com/movies/Cujo-4K-Blu-ray/332377/ |url-status=live |archive-url=https://archive.today/20231127105618/https://www.blu-ray.com/movies/Cujo-4K-Blu-ray/332377/ |archive-date=2023 թ․ նոյեմբերի 27 |work=Blu-ray.com}}</ref>։ == Ընդունելություն == === Քննադատական ​​արձագանք === Քննադատների արձագանքները խառը էին։ [[The New York Times|The New York Times-ի]] Ջանեթ Մասլինը գրել է, որ ֆիլմը «բնավ սարսափ ժանրի դասական չէ, բայց այն լարված և վախենալու է»<ref>{{Cite journal |last=Maslin |first=Janet |author-link=Janet Maslin |date=1983 թ․ օգոստոսի 13 |title=Film: 'Cujo,' Good Dog Gone Wrong |url=https://www.nytimes.com/1983/08/13/movies/film-cujo-good-dog-gone-wrong.html |url-status=live |journal=[[The New York Times]] |page=13 |archive-url=https://archive.today/20251222032146/https://www.nytimes.com/1983/08/13/movies/film-cujo-good-dog-gone-wrong.html |archive-date=2025 թ․ դեկտեմբերի 22}}</ref>: [[Variety|«Variety»-]]ն այն բնութագրել է որպես «սարսափ ժանրի ձանձրալի, անհետաքրքիր մուտք, ֆիլմ, որը գործնականում զուրկ է անակնկալներից»<ref>{{Cite journal |date=1983 թ․ օգոստոսի 17 |title=Cujo |journal=[[Variety (magazine)|Variety]] |page=23}}</ref>: Ռոջեր Էբերտը այն անվանեց «սարսափելի»<ref>{{Cite web |last=Ebert |first=Roger |date=1983 թ․ հոկտեմբերի 26 |title=The Dead Zone |url=https://www.rogerebert.com/reviews/the-dead-zone-1983 |archive-url=https://archive.today/20150814162509/http://www.rogerebert.com/reviews/the-dead-zone-1983 |archive-date=2015 թ․ օգոստոսի 14 |website=[[Chicago Sun-Times]] |via=[[RogerEbert.com]]}}</ref>, մինչդեռ [[Los Angeles Times|«Los Angeles Times»-ի]] Լինդա Գրոսը գրել է, որ «ոչ մի կինոթատրոն բավարար չափով օդափոխվող չէ այս սարսափելի, արյունալի և գազանային ֆիլմը դիտելու համար», չնայած նա ընդունել է, որ Թիգը «արդյունավետորեն է բեմադրում բռնի, սարսափելի տեսարանները և որոշ հանգիստ ընտանեկան տեսարաններ»<ref>{{Cite news |author=Gross, Linda |date=1983 թ․ օգոստոսի 15 |title=Rabid Dog On The Rampage In 'Cujo' |url=https://www.newspapers.com/article/the-los-angeles-times/187250858/ |work=[[Los Angeles Times]] |via=Newspapers.com |p=4}}</ref>" Գրող և կինոքննադատ [[Լենարդ Մալթին|Լենարդ Մալթինը]] ֆիլմին տվել է հնարավոր չորսից երեք աստղ՝ այն անվանելով «իսկապես սարսափելի», ինչպես նաև գրելով. «Դանդաղ, բայց հաստատուն կերպով հասնում է իր սարսափելի (բայց ոչ արյունալի) գագաթնակետին»<ref name="maltin14">{{Cite book |last1=Maltin |first1=Leonard |url=https://archive.org/details/isbn_9780451418104/page/308 |title=Leonard Maltin's 2014 Movie Guide |last2=Sader |first2=Luke |last3=Clark |first3=Mike |last4=Edelman |first4=Rob |publisher=Penguin Press |year=2013 |isbn=978-0-451-41810-4 |page=[https://archive.org/details/isbn_9780451418104/page/308 308] |url-access=registration}}</ref>: [[Սթիվեն Քինգ|Սթիվեն Քինգը]] ֆիլմն անվանել է «հիանալի» և անվանել այն իր սիրելի էկրանավորումներից մեկը<ref name="RS">{{Cite magazine |last=Greene |first=Andy |date=2014 թ․ հոկտեմբերի 31 |title=Stephen King: The Rolling Stone Interview, ''Rolling Stone'' Issue 1221, November 6, 2014 |url=https://www.rollingstone.com/culture/features/stephen-king-the-rolling-stone-interview-20141031 |access-date=2014 թ․ հոկտեմբերի 31 |magazine=[[Rolling Stone]]}}</ref>: [[Rotten Tomatoes]] կայքում այն ​​ունի 60% հաստատման վարկանիշ՝ հիմնված 45 կարծիքի վրա, ընդ որում՝ կայքի կոնսենսուսային համաձայնության մեջ ասվում է. «Կուջոն անարվեստ աշխատանք է՝ ընդգծված շան բարձր արյան տեսարաններով և Դի Ուոլասի մեկ վայրի կատարմամբ»<ref name="rottentomatoes">{{Cite web |title=Cujo (1983) |url=https://www.rottentomatoes.com/m/cujo/ |access-date=2023 թ․ դեկտեմբերի 22 |website=[[Rotten Tomatoes]] |publisher=[[Fandango Media|Fandango]]}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{Reflist|30em}} == Արտաքին հղումներ == * {{IMDb title|0085382|Cujo}} * {{mojo title|cujo|Cujo}} * {{rotten-tomatoes|cujo|Cujo}} [[Կատեգորիա:1983 ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Ամերիկյան սարսափ թրիլեր ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Թրիլեր ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Լյուիս Տիգի ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Կինո]] [[Կատեգորիա:Սարսափ ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Սթիվեն Քինգի ստեղծագործությունների էկրանավորումներ]] [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր]] [[Կատեգորիա:Ֆիլմեր շների մասին]] 8owygfr1de4caq80yvvev5clw43y20d 1 1324040 10722301 2026-04-08T17:27:35Z Daydream moon 146410 +{{ԹՀ/նոր|en|Cujo (film)|1347202644|10722300|2026 թվականի ապրիլի 8}} 10722301 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Cujo (film)|1347202644|10722300|2026 թվականի ապրիլի 8}} ii4zykpggyo9qgtkxppojdngdwdgs1i 1 1324041 10722325 2026-04-08T18:08:07Z Ապատ63 36683 +{{ԹՀ/նոր|en|Illuminated manuscript|1334074074|10722321|2026 թվականի ապրիլի 8}} 10722325 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Illuminated manuscript|1334074074|10722321|2026 թվականի ապրիլի 8}} ipfefk2quna7dfsw3ngjd5e3csgxvj3 0 1324042 10722336 2026-04-08T18:20:45Z Slava Sahakyan70 65321 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}}'''Հաննա Հոֆներ''' (ծնյալ՝ Պետրա Լեխներ<ref>{{Internetquelle|url=https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra%20lechner|titel=Petra Lechner – "HANNAH"|autor=Josef Waldner|werk=www.mils-chronik.at|abruf=2021-10-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20211004000311/https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?hig...»: 10722336 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}}'''Հաննա Հոֆներ''' (ծնյալ՝ Պետրա Լեխներ<ref>{{Internetquelle|url=https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra%20lechner|titel=Petra Lechner – "HANNAH"|autor=Josef Waldner|werk=www.mils-chronik.at|abruf=2021-10-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20211004000311/https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra+lechner|archiv-datum=2021-10-04}}</ref>, առավել հայտնի է '''Հաննա''' բեմական անունով ([[գերմաներեն]]՝ Hannah. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի։ Հիմնականում [[Շլագեր|շլագեր]]ներ է կատարում: Պայմանագիր ունի [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]-ի հետ։ Հաննան [[ռոք]]/[[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] երաժշտության ոլորտում [[վոկալ]]ի դասընթացներ է անցել [[Հաննովեր]]ի Powervoice ակադեմիայում, այնուհետև աշխատել է որպես վոկալի դասատու և պրոֆեսիոնալ երգչուհի<ref>[https://www.schlager.de/stars/hannah/ Hannah erobert Österreich] auf [[Schlager.de]] </ref>։ 2011 թվականին թողարկել է իր Es muss aussa սոլո ալբոմը, որը որոշակի հաջողություններ է ունեցել [[չարթ]]երում։ Հաջորդ՝ Weiber, es ist Zeit! ալբոմը, 2013 թվականին[1] ավստրիական ալբոմների չարթում հասել է 3-րդ հորիզոնականին<ref>[http://www.schlagerportal.com/singlevorstellung/hannah-i-halts-nicht-aus190813 SchlagerPortal: Hannah - "I halts nicht aus"]{{Dead link|date=January 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|de}}</ref>։ Զգալի հաջողություն է ունեցել նաև Սաշո Ավսենիկի «Hallo kleine Maus» երգի քավըր տարբերակը, որը նա թողարկել է 2024 թվականի ապրիլին Die Draufgänger երաժշտախմբի հետ <ref>{{Internetquelle |url=https://www.br.de/radio/br-schlager/inhalt/musik/br-schlager-der-woche-draufgaenger-und-hannah-hallo-kleine-maus-100.html | titel=BR Schlager der Woche: Die Draufgänger & HANNAH - "Hallo kleine Maus"|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[br.de]]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.universal-music.de/diedraufgaenger/news/die-neue-single-hallo-kleine-maus-von-die-draufgaenger-hannah-272652 | titel=Die neue Single “Hallo kleine Maus” von Die Draufgänger & Hannah|abruf=2025-01-18|autor=|werk=universal-music.de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.krone.at/3352515 | titel=Für gemeinsame Single: Die Draufgänger und Hannah trautensich|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[krone.at]]}}</ref>: Հաննան ամուսնացել է 2014 թվականի հուլիսին։ Նա երկու երեխա ունի նախորդած հարաբերություններից։ == Սկավառակագրություն == ===Ալբոմներ=== {| class="wikitable" ! align="center" rowspan="2" width="10"| Տարին ! align="center" rowspan="2" width="220"| Ալբոմը ! align="center" colspan="1" width="20"| Ամենաբարձր դիրքը |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="aut">{{cite web | url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Hannah+%5BAT%5D | title=Hannah discography | website=austriancharts.at |accessdate=5 November 2014}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 2011 | ''Es muss aussa'' | style="text-align:center;"| 29 |- | style="text-align:center;"| 2013 | ''Weiber, es isch Zeit!'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2016 | ''Aufstieg'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2019 | ''Kinder vom Land'' | style="text-align:center;"| 1 |} '''Երգեր''' * ''Zoags mir'' (2013) * ''I halts nit aus'' (2013) * ''Schön, dass es dich gibt'' (2013) * ''Barfuß'' (2014) * ''Hoamat'' (2016) * ''Mama'' (2018) * ''Aussa mit de Depf'' (2018) * ''Unendlich'' (2019) * ''Caterina'' (2021) * ''Eine weiße Rose'' (2023) * ''Hallo kleine Maus'' (2024) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commonscat|Hannah (singer)|Hannah}} * [https://www.hannahhofer.com/ Website] * [https://www.telamo.de/artists/hannah/ Labelseite bei Telamo] {{Արտաքին հղումներ}} os1y4ui3phqv5qmioge714m45fee9wq 10722337 10722336 2026-04-08T18:22:46Z Slava Sahakyan70 65321 10722337 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}}'''Հաննա Հոֆներ''' (ծնյալ՝ Պետրա Լեխներ<ref>{{Internetquelle|url=https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra%20lechner|titel=Petra Lechner – "HANNAH"|autor=Josef Waldner|werk=www.mils-chronik.at|abruf=2021-10-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20211004000311/https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra+lechner|archiv-datum=2021-10-04}}</ref>, առավել հայտնի է '''Հաննա''' բեմական անունով ([[գերմաներեն]]՝ Hannah. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի։ Հիմնականում [[Շլագեր|շլագեր]]ներ է կատարում: Պայմանագիր ունի [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]-ի հետ։ Հաննան [[ռոք]]/[[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] երաժշտության ոլորտում [[վոկալ]]ի դասընթացներ է անցել [[Հաննովեր]]ի Powervoice ակադեմիայում, այնուհետև աշխատել է որպես վոկալի դասատու և պրոֆեսիոնալ երգչուհի<ref>[https://www.schlager.de/stars/hannah/ Hannah erobert Österreich] auf [[Schlager.de]] </ref>։ 2011 թվականին թողարկել է իր Es muss aussa սոլո ալբոմը, որը որոշակի հաջողություններ է ունեցել [[չարթ]]երում։ Հաջորդ՝ Weiber, es ist Zeit! ալբոմը, 2013 թվականին ավստրիական ալբոմների չարթում հասել է 3-րդ հորիզոնականին<ref>[http://www.schlagerportal.com/singlevorstellung/hannah-i-halts-nicht-aus190813 SchlagerPortal: Hannah - "I halts nicht aus"]{{Dead link|date=January 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|de}}</ref>։ Զգալի հաջողություն է ունեցել նաև Սաշո Ավսենիկի «Hallo kleine Maus» երգի քավըր տարբերակը, որը նա թողարկել է 2024 թվականի ապրիլին Die Draufgänger երաժշտախմբի հետ <ref>{{Internetquelle |url=https://www.br.de/radio/br-schlager/inhalt/musik/br-schlager-der-woche-draufgaenger-und-hannah-hallo-kleine-maus-100.html | titel=BR Schlager der Woche: Die Draufgänger & HANNAH - "Hallo kleine Maus"|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[br.de]]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.universal-music.de/diedraufgaenger/news/die-neue-single-hallo-kleine-maus-von-die-draufgaenger-hannah-272652 | titel=Die neue Single “Hallo kleine Maus” von Die Draufgänger & Hannah|abruf=2025-01-18|autor=|werk=universal-music.de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.krone.at/3352515 | titel=Für gemeinsame Single: Die Draufgänger und Hannah trautensich|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[krone.at]]}}</ref>: Հաննան ամուսնացել է 2014 թվականի հուլիսին։ Նա երկու երեխա ունի նախորդած հարաբերություններից։ == Սկավառակագրություն == ===Ալբոմներ=== {| class="wikitable" ! align="center" rowspan="2" width="10"| Տարին ! align="center" rowspan="2" width="220"| Ալբոմը ! align="center" colspan="1" width="20"| Ամենաբարձր դիրքը |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="aut">{{cite web | url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Hannah+%5BAT%5D | title=Hannah discography | website=austriancharts.at |accessdate=5 November 2014}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 2011 | ''Es muss aussa'' | style="text-align:center;"| 29 |- | style="text-align:center;"| 2013 | ''Weiber, es isch Zeit!'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2016 | ''Aufstieg'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2019 | ''Kinder vom Land'' | style="text-align:center;"| 1 |} '''Երգեր''' * ''Zoags mir'' (2013) * ''I halts nit aus'' (2013) * ''Schön, dass es dich gibt'' (2013) * ''Barfuß'' (2014) * ''Hoamat'' (2016) * ''Mama'' (2018) * ''Aussa mit de Depf'' (2018) * ''Unendlich'' (2019) * ''Caterina'' (2021) * ''Eine weiße Rose'' (2023) * ''Hallo kleine Maus'' (2024) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commonscat|Hannah (singer)|Hannah}} * [https://www.hannahhofer.com/ Website] * [https://www.telamo.de/artists/hannah/ Labelseite bei Telamo] {{Արտաքին հղումներ}} 8ltnoneb82hnum3yyb2085y72zikunm 10722338 10722337 2026-04-08T18:23:34Z Slava Sahakyan70 65321 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]] 10722338 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}}'''Հաննա Հոֆներ''' (ծնյալ՝ Պետրա Լեխներ<ref>{{Internetquelle|url=https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra%20lechner|titel=Petra Lechner – "HANNAH"|autor=Josef Waldner|werk=www.mils-chronik.at|abruf=2021-10-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20211004000311/https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra+lechner|archiv-datum=2021-10-04}}</ref>, առավել հայտնի է '''Հաննա''' բեմական անունով ([[գերմաներեն]]՝ Hannah. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի։ Հիմնականում [[Շլագեր|շլագեր]]ներ է կատարում: Պայմանագիր ունի [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]-ի հետ։ Հաննան [[ռոք]]/[[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] երաժշտության ոլորտում [[վոկալ]]ի դասընթացներ է անցել [[Հաննովեր]]ի Powervoice ակադեմիայում, այնուհետև աշխատել է որպես վոկալի դասատու և պրոֆեսիոնալ երգչուհի<ref>[https://www.schlager.de/stars/hannah/ Hannah erobert Österreich] auf [[Schlager.de]] </ref>։ 2011 թվականին թողարկել է իր Es muss aussa սոլո ալբոմը, որը որոշակի հաջողություններ է ունեցել [[չարթ]]երում։ Հաջորդ՝ Weiber, es ist Zeit! ալբոմը, 2013 թվականին ավստրիական ալբոմների չարթում հասել է 3-րդ հորիզոնականին<ref>[http://www.schlagerportal.com/singlevorstellung/hannah-i-halts-nicht-aus190813 SchlagerPortal: Hannah - "I halts nicht aus"]{{Dead link|date=January 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|de}}</ref>։ Զգալի հաջողություն է ունեցել նաև Սաշո Ավսենիկի «Hallo kleine Maus» երգի քավըր տարբերակը, որը նա թողարկել է 2024 թվականի ապրիլին Die Draufgänger երաժշտախմբի հետ <ref>{{Internetquelle |url=https://www.br.de/radio/br-schlager/inhalt/musik/br-schlager-der-woche-draufgaenger-und-hannah-hallo-kleine-maus-100.html | titel=BR Schlager der Woche: Die Draufgänger & HANNAH - "Hallo kleine Maus"|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[br.de]]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.universal-music.de/diedraufgaenger/news/die-neue-single-hallo-kleine-maus-von-die-draufgaenger-hannah-272652 | titel=Die neue Single “Hallo kleine Maus” von Die Draufgänger & Hannah|abruf=2025-01-18|autor=|werk=universal-music.de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.krone.at/3352515 | titel=Für gemeinsame Single: Die Draufgänger und Hannah trautensich|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[krone.at]]}}</ref>: Հաննան ամուսնացել է 2014 թվականի հուլիսին։ Նա երկու երեխա ունի նախորդած հարաբերություններից։ == Սկավառակագրություն == ===Ալբոմներ=== {| class="wikitable" ! align="center" rowspan="2" width="10"| Տարին ! align="center" rowspan="2" width="220"| Ալբոմը ! align="center" colspan="1" width="20"| Ամենաբարձր դիրքը |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="aut">{{cite web | url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Hannah+%5BAT%5D | title=Hannah discography | website=austriancharts.at |accessdate=5 November 2014}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 2011 | ''Es muss aussa'' | style="text-align:center;"| 29 |- | style="text-align:center;"| 2013 | ''Weiber, es isch Zeit!'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2016 | ''Aufstieg'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2019 | ''Kinder vom Land'' | style="text-align:center;"| 1 |} '''Երգեր''' * ''Zoags mir'' (2013) * ''I halts nit aus'' (2013) * ''Schön, dass es dich gibt'' (2013) * ''Barfuß'' (2014) * ''Hoamat'' (2016) * ''Mama'' (2018) * ''Aussa mit de Depf'' (2018) * ''Unendlich'' (2019) * ''Caterina'' (2021) * ''Eine weiße Rose'' (2023) * ''Hallo kleine Maus'' (2024) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commonscat|Hannah (singer)|Hannah}} * [https://www.hannahhofer.com/ Website] * [https://www.telamo.de/artists/hannah/ Labelseite bei Telamo] {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]] hs0m3xu2q5gxsb6xgv321u95do1g8uz 10722341 10722338 2026-04-08T18:28:47Z Slava Sahakyan70 65321 /* Արտաքին հղումներ */ 10722341 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}}'''Հաննա Հոֆներ''' (ծնյալ՝ Պետրա Լեխներ<ref>{{Internetquelle|url=https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra%20lechner|titel=Petra Lechner – "HANNAH"|autor=Josef Waldner|werk=www.mils-chronik.at|abruf=2021-10-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20211004000311/https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra+lechner|archiv-datum=2021-10-04}}</ref>, առավել հայտնի է '''Հաննա''' բեմական անունով ([[գերմաներեն]]՝ Hannah. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի։ Հիմնականում [[Շլագեր|շլագեր]]ներ է կատարում: Պայմանագիր ունի [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]-ի հետ։ Հաննան [[ռոք]]/[[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] երաժշտության ոլորտում [[վոկալ]]ի դասընթացներ է անցել [[Հաննովեր]]ի Powervoice ակադեմիայում, այնուհետև աշխատել է որպես վոկալի դասատու և պրոֆեսիոնալ երգչուհի<ref>[https://www.schlager.de/stars/hannah/ Hannah erobert Österreich] auf [[Schlager.de]] </ref>։ 2011 թվականին թողարկել է իր Es muss aussa սոլո ալբոմը, որը որոշակի հաջողություններ է ունեցել [[չարթ]]երում։ Հաջորդ՝ Weiber, es ist Zeit! ալբոմը, 2013 թվականին ավստրիական ալբոմների չարթում հասել է 3-րդ հորիզոնականին<ref>[http://www.schlagerportal.com/singlevorstellung/hannah-i-halts-nicht-aus190813 SchlagerPortal: Hannah - "I halts nicht aus"]{{Dead link|date=January 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|de}}</ref>։ Զգալի հաջողություն է ունեցել նաև Սաշո Ավսենիկի «Hallo kleine Maus» երգի քավըր տարբերակը, որը նա թողարկել է 2024 թվականի ապրիլին Die Draufgänger երաժշտախմբի հետ <ref>{{Internetquelle |url=https://www.br.de/radio/br-schlager/inhalt/musik/br-schlager-der-woche-draufgaenger-und-hannah-hallo-kleine-maus-100.html | titel=BR Schlager der Woche: Die Draufgänger & HANNAH - "Hallo kleine Maus"|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[br.de]]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.universal-music.de/diedraufgaenger/news/die-neue-single-hallo-kleine-maus-von-die-draufgaenger-hannah-272652 | titel=Die neue Single “Hallo kleine Maus” von Die Draufgänger & Hannah|abruf=2025-01-18|autor=|werk=universal-music.de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.krone.at/3352515 | titel=Für gemeinsame Single: Die Draufgänger und Hannah trautensich|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[krone.at]]}}</ref>: Հաննան ամուսնացել է 2014 թվականի հուլիսին։ Նա երկու երեխա ունի նախորդած հարաբերություններից։ == Սկավառակագրություն == ===Ալբոմներ=== {| class="wikitable" ! align="center" rowspan="2" width="10"| Տարին ! align="center" rowspan="2" width="220"| Ալբոմը ! align="center" colspan="1" width="20"| Ամենաբարձր դիրքը |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="aut">{{cite web | url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Hannah+%5BAT%5D | title=Hannah discography | website=austriancharts.at |accessdate=5 November 2014}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 2011 | ''Es muss aussa'' | style="text-align:center;"| 29 |- | style="text-align:center;"| 2013 | ''Weiber, es isch Zeit!'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2016 | ''Aufstieg'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2019 | ''Kinder vom Land'' | style="text-align:center;"| 1 |} '''Երգեր''' * ''Zoags mir'' (2013) * ''I halts nit aus'' (2013) * ''Schön, dass es dich gibt'' (2013) * ''Barfuß'' (2014) * ''Hoamat'' (2016) * ''Mama'' (2018) * ''Aussa mit de Depf'' (2018) * ''Unendlich'' (2019) * ''Caterina'' (2021) * ''Eine weiße Rose'' (2023) * ''Hallo kleine Maus'' (2024) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commonscat|Hannah (singer)|Hannah}} * [https://www.hannahhofer.com/ Website] * [https://www.telamo.de/artists/hannah/ Labelseite bei Telamo] {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի կանայք]] [[Կատեգորիա:Փոփ երգիչներ]] 752uezcu3ts7ex8lhrxr0ulge6fp94y 10722412 10722341 2026-04-09T00:01:58Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 - <ref, +<ref, ծանոթագրության կաղապարում ամսաթվի թարգմանություն/ձևաչափի ուղղում, Cite web կաղապարի ձևաչափի ուղղում 10722412 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Երաժիշտ}}'''Հաննա Հոֆներ''' (ծնյալ՝ Պետրա Լեխներ<ref>{{Internetquelle|url=https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra%20lechner|titel=Petra Lechner – "HANNAH"|autor=Josef Waldner|werk=www.mils-chronik.at|abruf=2021-10-04|archiv-url=https://web.archive.org/web/20211004000311/https://dorfchronik.mils-tirol.at/kultur/kuenstler/2014/04/04/petra-lechner-hannah/?highlight=petra+lechner|archiv-datum=2021-10-04}}</ref>, առավել հայտնի է '''Հաննա''' բեմական անունով ([[գերմաներեն]]՝ Hannah. {{ԱԾ}}), [[Ավստրիացիներ|ավստրիացի]] [[երգիչ|երգչ]]ուհի։ Հիմնականում [[Շլագեր|շլագեր]]ներ է կատարում: Պայմանագիր ունի [[Sony Music Entertainment|Sony Music]]-ի հետ։ Հաննան [[ռոք]]/[[Փոփ երաժշտություն|փոփ]] երաժշտության ոլորտում [[վոկալ]]ի դասընթացներ է անցել [[Հաննովեր]]ի Powervoice ակադեմիայում, այնուհետև աշխատել է որպես վոկալի դասատու և պրոֆեսիոնալ երգչուհի<ref>[https://www.schlager.de/stars/hannah/ Hannah erobert Österreich] auf [[Schlager.de]] </ref>։ 2011 թվականին թողարկել է իր Es muss aussa սոլո ալբոմը, որը որոշակի հաջողություններ է ունեցել [[չարթ]]երում։ Հաջորդ՝ Weiber, es ist Zeit! ալբոմը, 2013 թվականին ավստրիական ալբոմների չարթում հասել է 3-րդ հորիզոնականին<ref>[http://www.schlagerportal.com/singlevorstellung/hannah-i-halts-nicht-aus190813 SchlagerPortal: Hannah - "I halts nicht aus"]{{Dead link|date=January 2020 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{in lang|de}}</ref>։ Զգալի հաջողություն է ունեցել նաև Սաշո Ավսենիկի «Hallo kleine Maus» երգի քավըր տարբերակը, որը նա թողարկել է 2024 թվականի ապրիլին Die Draufgänger երաժշտախմբի հետ<ref>{{Internetquelle |url=https://www.br.de/radio/br-schlager/inhalt/musik/br-schlager-der-woche-draufgaenger-und-hannah-hallo-kleine-maus-100.html | titel=BR Schlager der Woche: Die Draufgänger & HANNAH - "Hallo kleine Maus"|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[br.de]]}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.universal-music.de/diedraufgaenger/news/die-neue-single-hallo-kleine-maus-von-die-draufgaenger-hannah-272652 | titel=Die neue Single “Hallo kleine Maus” von Die Draufgänger & Hannah|abruf=2025-01-18|autor=|werk=universal-music.de}}</ref><ref>{{Internetquelle |url=https://www.krone.at/3352515 | titel=Für gemeinsame Single: Die Draufgänger und Hannah trautensich|datum=2024-04-26|abruf=2025-01-18|autor=|werk=[[krone.at]]}}</ref>: Հաննան ամուսնացել է 2014 թվականի հուլիսին։ Նա երկու երեխա ունի նախորդած հարաբերություններից։ == Սկավառակագրություն == === Ալբոմներ === {| class="wikitable" ! align="center" rowspan="2" width="10"| Տարին ! align="center" rowspan="2" width="220"| Ալբոմը ! align="center" colspan="1" width="20"| Ամենաբարձր դիրքը |- ! scope="col" style="width:3em;font-size:90%;"| [[Ö3 Austria Top 40|AUT]]<br><ref name="aut">{{Cite web |title=Hannah discography |url=http://austriancharts.at/showinterpret.asp?interpret=Hannah+%5BAT%5D |accessdate=2014 թ․ նոյեմբերի 5 |website=austriancharts.at}}</ref> |- | style="text-align:center;"| 2011 | ''Es muss aussa'' | style="text-align:center;"| 29 |- | style="text-align:center;"| 2013 | ''Weiber, es isch Zeit!'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2016 | ''Aufstieg'' | style="text-align:center;"| 3 |- | style="text-align:center;"| 2019 | ''Kinder vom Land'' | style="text-align:center;"| 1 |} '''Երգեր''' * ''Zoags mir'' (2013) * ''I halts nit aus'' (2013) * ''Schön, dass es dich gibt'' (2013) * ''Barfuß'' (2014) * ''Hoamat'' (2016) * ''Mama'' (2018) * ''Aussa mit de Depf'' (2018) * ''Unendlich'' (2019) * ''Caterina'' (2021) * ''Eine weiße Rose'' (2023) * ''Hallo kleine Maus'' (2024) == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commonscat|Hannah (singer)|Hannah}} * [https://www.hannahhofer.com/ Website] * [https://www.telamo.de/artists/hannah/ Labelseite bei Telamo] {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ավստրիացի երգչուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ավստրիացի կանայք]] [[Կատեգորիա:Փոփ երգիչներ]] bsovyhopkhiy8iu8oia7qj5tpb5u0fx 1 1324043 10722339 2026-04-08T18:24:52Z Slava Sahakyan70 65321 Նոր էջ «{{ԹՀ|en|Hannah (Austrian singer)}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կանայք |երկիր= Ավստրիա|մասնակից=Slava Sahakyan70}}»: 10722339 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ|en|Hannah (Austrian singer)}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կանայք |երկիր= Ավստրիա|մասնակից=Slava Sahakyan70}} 1euy54asflqv47rico7tf6a8gomzn4i 0 1324044 10722342 2026-04-08T18:31:35Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{ՎՏՔ}} '''Տորբեշներ''' ({{lang-mk|Торбеши}}) [[մակեդոներեն]] խոսող [[իսլամ]]ադավան ազգային-կրոնական խումբ են [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յում<ref name="T1006P21.px">{{cite web |publisher=State Statistical office |url=https://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__Popis2021__NaselenieSet/T1006P21.px/table/tableViewLayout2/ |title=Вкупно резидентно н...»: 10722342 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Տորբեշներ''' ({{lang-mk|Торбеши}}) [[մակեդոներեն]] խոսող [[իսլամ]]ադավան ազգային-կրոնական խումբ են [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յում<ref name="T1006P21.px">{{cite web |publisher=State Statistical office |url=https://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__Popis2021__NaselenieSet/T1006P21.px/table/tableViewLayout2/ |title=Вкупно резидентно население во Република Северна Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по пол, Попис 2021 }}</ref> և [[Ալբանիա]]յում<ref>{{cite book |last=Gallagher |first=Tom |title=The Balkans In The New Millennium: In the Shadow of War and Peace |url=https://archive.org/details/balkansnewmillen00gall |url-access=limited |page=[https://archive.org/details/balkansnewmillen00gall/page/n105 85] |location=London |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0-415-34940-0 }}</ref><ref>{{cite book | last1 = Kappeler | first1 = Andreas |first2=Edward |last2=Allworth |first3=Gerhard |last3=Simon |first4=Georg |last4=Brunner | title = Muslim communities reemerge: historical perspectives on nationality, politics, and opposition in the former Soviet Union and Yugoslavia | publisher = Duke University Press | year = 1994 | pages = 331 | url = {{Google books |plainurl=yes |id=f1qUHMl3JfgC |page=331 }} | isbn = 0-8223-1490-8}}</ref>: Տորբեշները նաև անվանվում են «մակեդոնացի մուսուլմաններ» ({{lang-mk|Македонци-муслимани}}) կամ մուսուլման մակեդոնացիներ<ref name="auto4">{{cite book |last=Kowan |first=J. |year=2000 |title=Macedonia: The Politics of Identity and Difference |location=London |publisher=Pluto Press |isbn=0-7453-1594-1 |page=111 }}</ref>{{sfn|Perry|1997|p=256}}<ref name="auto3">{{cite book |title=The Anthropological Field on the Margins of Europe, 1945-1991 |url=https://books.google.com/books?id=gPTYAwAAQBAJ&dq=macedonian+muslims&pg=PA287 |page=287 |publisher=LIT Verlag |year=2013 |isbn=9783643905079 }}</ref>{{sfn|Pettifer|1999|p=115}}{{sfn|Poulton|2000|p=124}}: Նրանք դարեր շարունակ կրոնական առումով տարբերվել են [[Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|ուղղափառ քրիստոնյա մակեդոնական]] համայնքից և լեզվական առումով տարբերվում են Մակեդոնիայի մեծ տարածաշրջանի ավելի մեծ իսլամադավան խմբերից՝ [[Ալբանացիները Հյուսիսային Մակեդոնիայում|ալբանացիներից]], [[թուրքերը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|թուրքերից]] և [[Առումինները Հյուսիսային Մակեդոնիայում|առումիններից]]: Այնուամենայնիվ, որոշ տորբեշներ դեռևս պահպանում են ամուր կապը թուրքական ինքնության և մակեդոնացի թուրքերի հետ<ref>{{Cite book | url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&q=turks+western+thrace+50+000&pg=PA974 |title = Encyclopedia of the World's Minorities|isbn = 9781135193881|last1 = Skutsch|first1 = Carl|date = 2013-11-07| publisher=Routledge }}</ref>: Այս [[մակեդոներեն]] խոսող մուսուլմանների բնակեցված շրջաններն են Դեբարսկա Ժուպան, Դոլնի Դրիմկոլը, Ռեկան և Գոլո Բրդոն (Ալբանիայում): == Անվանում == [[Պատկեր:Поглед на селото Горно Косоврасти 3 (cropped).jpg|մինի|Գորնո Կոսովրաստի գյուղի տեսարան]] [[Մակեդոներեն]] խոսող մուսուլմանների համար օգտագործվում են բազմաթիվ անվանումներ, որոնցից ամենատարածվածը «տորբեշ» է{{sfn|Damjanovski|2021|p=29}}։ Տերմինի ծագման վերաբերյալ կան բազմաթիվ տեսություններ: Ոմանք այն կապում են հին սլավոնական «Տորբեաչեյ» ցեղի հետ, մինչդեռ այլ տեսություններ ենթադրում են, որ այն ծագում է պարսկերեն «տորբեկես» բառից, որը նշանակում է պայուսակով մարդ: Մի տեսության համաձայն՝ տորբեշները Օսմանյան կայսրությունում պայուսակներ (թուրքերեն՝ torba oğlanları) կրող պետական ​​ծառայողների խումբ էին: Որոշ գիտնականներ այս տերմինը կապում են կուտուգերիի՝ բոգոմիլ միսիոներների խմբի հետ, որոնք պայուսակներ էին կրում<ref>{{harvnb|Damjanovski|2021}}: The term itself is etymologically problematic since there are numerous assumptions on its origin and meaning. Thus, in some accounts the ethnonym is linked with the name of an old Slavic tribe Torbachei, whilst other explanations relate the word with the Persian word torbekes which signifies a person ‘with a bag’. Other accounts correlate the word Torbesh with a specific cluster of public servants in the Turkish army that used to carry bags (torba oğlanları), whilst some scholars link the term with the Bogomil missionaries that carried bags (kutugeri)</ref>։ Հյուսիսային Մակեդոնիայում տերմինի ծագման ամենատարածված բացատրությունն այն է, որ Տորբեշները վաճառել են իրենց հավատքը օսմաններից ստացված ապրանքների պայուսակի (մակեդոներեն՝ torba) դիմաց{{sfn|Zadrożna|2013|p=37}}։ Նրանց վերագրվող այլ անունների շարքում են մակեդոներեն խոսող մուսուլմանները՝ Նաշինջի, Ապովջի, Պոտուրի և Թուրջի (թուրքեր)<ref>{{harvnb|Damjanovski|2021}}: Also there is a big number of ethnonyms ascribed to the Macedonian speaking Muslims. Amongst others, most notable ethnonyms that are used in different regional contexts in Macedona [sic] are: Nashintsi, Pomaks, Apovci, Poturi and Turks. However the most widespread ethnonym (which is also accepted in the academic and political circles) is Torbesh, although the term has polarizing effects on some parts of the Macedonian speaking Muslim community</ref>։ Նրանք նաև անվանվում են մակեդոներեն մուսուլմաններ կամ մուսուլման մակեդոնացիներ<ref name="auto4"/>{{sfn|Perry|1997|p=256}}<ref name="auto3"/>{{sfn|Pettifer|1999|p=115}}{{sfn|Poulton|2000|p=124}}։ Որոշ աղբյուրներում մակեդոներեն խոսող մուսուլմանները խմբավորվում են [[պոմակներ]]ի և գորանիների հետ միասին<ref name=":0">[http://www.kroraina.com/knigi/en/carnegie/chapter1_1.html Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, published by the Endowment Washington, D.C. 1914, p.28, 155, 288, 317], Лабаури, Дмитрий Олегович. Болгарское национальное движение в Македонии и Фракии в 1894-1908 гг: Идеология, программа, практика политической борьбы, София 2008, с. 184-186, Поп Антов, Христо. Спомени, Скопje 2006, с. 22-23, 28-29, [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=bosnia;cc=bosnia;idno=ahy8710.0001.001;size=l;frm=frameset;seq=249;page=root;view=image Дедиjeр, Jевто, Нова Србија, Београд 1913, с. 229], Петров Гьорче, Материали по изучаванието на Македония, София 1896, с. 475 (Petrov, Giorche. Materials on the Study of Macedonia, Sofia, 1896, p. 475)</ref><ref>[http://www.greekhelsinki.gr/pdf/cedime-se-macedonia-muslims.PDF Center for Documentation and Information on Minorities in Europe - Southeast Europe (CEDIME-SE). Muslims of Macedonia. p. 2, 11]</ref><ref>Лабаури, Дмитрий Олегович. Болгарское национальное движение в Македонии и Фракии в 1894-1908 гг: Идеология, программа, практика политической борьбы, София 2008, с. 184, [http://www.promacedonia.org/vk/vk_1_b2.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, с. 39-53 (Kanchov, Vasil. Macedonia — ethnography and statistics Sofia, 1900, p. 39-53)],[http://www.kroraina.com/knigi/gall/ls/title.html Leonhard Schultze Jena. «Makedonien, Landschafts- und Kulturbilder», Jena, G. Fischer, 1927]</ref><ref>{{citation |last=Adanir |first=Fikret |title=Die Makedonische Frage: Ihre Entstehung und Entwicklung bis 1908 |location=Wiesbaden |publisher=Steiner |date=1979 |language=de |isbn= 9783515029148}} (in Bulgarian: Аданър, Фикрет. Македонският въпрос, София 2002, с. 20).</ref>։ Գոլոբորդեի մակեդոներեն խոսող մուսուլմանները հայտնի են նաև որպես Գոլոբորդաներ<ref name="DeRapper6">{{cite web|last=De Rapper|first=Gilles|date=14–16 June 2001|title=The son of three fathers has no hat on his head. Life and social representations in a Macedonian village of Albania|url=https://shs.hal.science/halshs-00291660 |publisher=University College London|access-date=29 July 2016|pages=6 }}</ref><ref name="Pieroni2">{{cite journal|last1=Pieroni|first1=Andrea|last2=Cianfaglione|first2=Kevin|last3=Nedelcheva|first3=Anely|last4=Hajdari|first4=Avni|last5=Mustafa|first5=Behxhet|last6=Quave|first6=Cassandra|title=Resilience at the border: traditional botanical knowledge among Macedonians and Albanians living in Gollobordo, Eastern Albania|journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine|volume=10|issue=31|year=2014|pages=2|doi=10.1186/1746-4269-10-31|pmid=24685013|pmc=3998745 |doi-access=free }}</ref>։ == Ծագում == Տորբեշները հիմնականում Մակեդոնիայի տարածաշրջանի ուղղափառ քրիստոնյա սլավոնների սերունդներն են, որոնք [[իսլամ]] են ընդունել այն դարերի ընթացքում, երբ [[Օսմանյան կայսրություն]]ը կառավարում էր [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանները]]<ref>{{citation |last=Rossos |first=Andrew |title=Macedonia and the Macedonians: a history, Hoover Institution Press |date=2008 |isbn=0817948813 |page=52}}.</ref>։ [[Սուֆիականություն|Սուֆիական]] տարբեր միաբանություններ (ինչպիսիք են խալվաթիները, ռիֆայիները և կադիրները) բոլորը դեր են խաղացել սլավոնական և պավլիկյան բնակչության կրոնափոխության գործում{{sfn|Poulton|2000|pp=29–31}}։ Տորբեշները, որոնք իրենց նույնականացնում են որպես մակեդոնացիներ, պնդում են, որ իրենք «ամենաիսկական մակեդոնացիներն» են, ովքեր խոսում են «մաքուր մակեդոներեն» և դարեր շարունակ պահպանել են ավանդույթներն ու սովորույթները, ի տարբերություն իրենց ուղղափառ մակեդոնացի հայրենակիցների{{sfn|Zadrożna|2013|p=41}}։ == Աշխարհագրական տարածում == === Հյուսիսային Մակեդոնիա === Տորբեշների ամենամեծ կենտրոնացումը կարելի է գտնել Հյուսիսային Մակեդոնիայի արևմուտքում և Ալբանիայի արևելքում<ref>{{Cite journal |last=Dikici |first=Ali |date=2008 |title=The Torbeshes of Macedonia: Religious and National Identity Questions of Macedonian-Speaking Muslims |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602000802011044 |journal=Journal of Muslim Minority Affairs |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=27–43 |doi=10.1080/13602000802011044 |issn=1360-2004|url-access=subscription }}</ref>։ [[Դեբար]]ի շրջանի գյուղերի մեծ մասը բնակեցված է տորբեշներով։ Ստրուգա մունիցիպալիտետում նույնպես բնակվում են մեծ թվով մակեդոնացի մուսուլմաններ, որոնք հիմնականում կենտրոնացած են Լաբունիշտա մեծ գյուղում։ Դեբարի շրջանի հյուսիսում շրջակա գյուղերի շատերը բնակեցված են Տորբեշներով։ Դոլնա Ռեկա շրջանը նույնպես հիմնականում բնակեցված է Տորբեշներով: Ռոստուշայի նման վայրերում նույնպես մեծ Տորբեշ բնակչություն կա: Մեծ կենտրոնացումներ կան նաև Հյուսիսային Մակեդոնիայի կենտրոնական շրջանում՝ Պլասնիցա և Դոլնենի համայնքների շրջակայքում: Տորբեշիան ազգագրական շրջան է [[Սկոպիե]]ից հարավ գտնվող Մարկո գետի հովտում, որն այսօր գտնվում է Ստուդենիչանի համայնքի կազմում: Տորբեշները սկսել են բնակություն հաստատել այս տարածքում 18-րդ դարի երկրորդ կեսին: 20-րդ դարից սկսած՝ շատ տորբեշներ լքել են այդ տարածքը և մեկնել Թուրքիա կամ Սկոպիե<ref>{{cite book |last=Trifunovski |first=Jovan |publisher=Saints Cyril and Methodius University |year=1951 |url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ04.1(1951)/GZ04.1.03.%20%D0%A2%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B8,%20%D0%88.%20%D0%A4.%20-%20%D0%97%D0%B0%20%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%88%D0%B8%D1%82%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0.pdf |title=ЗА ТОРБЕШИТЕ ВО ПОРЕЧИЕ ТО НА МАРКОВА РЕКА }}</ref>։ === Ալբանիա === [[Պատկեր:Zensko oro - proslava na sunet - Gorno Kosovrasti.JPG|մինի|Տորբեշի կանացի ժողովրդական պար Դեբարի մոտ գտնվող Գորնո Կոսովրաստի գյուղում]] Գոլոբորդեի մակեդոներեն խոսող մուսուլմանական համայնքը հայտնի է որպես Գոլոբորդա, և Ալբանիայում համայնքի բնակիչները համարվում են ալբանացիներ՝ մակեդոնացիների փոխարեն, նույնիսկ ալբանական պետության կողմից, և հայտնի է, որ նրանք ամուսնանում են մուսուլման ալբանացիների հետ, այլ ոչ թե ուղղափառ մակեդոնացիների հետ<ref name="DeRapper6"/><ref name="Pieroni2"/>։ 1990-ականների վերջին մակեդոնացի լեզվաբան Բոժիդար Վիդոեսկին ուսումնասիրություն է անցկացրել Ալբանիայի մակեդոներեն խոսող բնակչության վերաբերյալ: Այդ ընթացքում նա նշում է տորբեշ բնակչության գոյությունը Գոլլոբորդայում՝ Մակեդոնիա-Ալբանական սահմանին։ Ալբանական բնակչությունը գերակշռում էր հյուսիսային գյուղերում<ref name=Vidoeski214309339>{{cite book|last=Vidoeski|first=Božidar|title=Dijalektite na makedonskiot jazik. Vol. 1|year=1998|publisher=Makedonska akademija na naukite i umetnostite|url=https://books.google.com/books?id=Uv1JAAAAYAAJ|isbn=978-9989-649-50-9}} p. 214. "Заедно со македонско христијанско население Торбеши живеат и во селата: Могорче, Требиште, Велебрдо, Ростуше, Јанче, Долно Косоврасти (во Река), Горенци, Житинени (во Жупа), Џепиште, Себишта, Пасинки, Големо и Мало Острени, Требишта, (во Голо Брдо),"; p. [https://books.google.com/books?id=Uv1JAAAAYAAJ 309]. "Во западна Македонија исламизирано македонско население живее во неколку географски региони на македонско-албанската пограничје:... Голо Брдо (Врмница, Владимирци, Гиновци, Клење, Лешничани, Љуболези, Големо и Мало Острени, Окштун, Отишани, Пасинки, Радовиште, Себишча, Српетово, Стеблево, Тучепи, Торбач, Џепишта)"; p. [https://books.google.com/books?id=Uv1JAAAAYAAJ 339]. "Во повеќето од спомнативе села живее население - со македонски и со албански мачин јазик. Албанското население доминира во северните голобрдски села (Себишта, Пасинки, Врмница, Големо и Мало Острени). Селата: Лешничани, Требиште, Српетово, Торбач, Љуболези, Владимирица и Тучепи се населени со Македонски муслимани (Торбеши), а во Себишта, Требиште, Г. и М. Острени живее мешано население - православни и Торбеши."</ref>։ Ըստ քաղաքագետ Ֆրեդ Կոկոզելիի, [[Կոսովո]]յի [[Բոսնիացիներ|բոսնիական]] համայնքը պատկանում է մակեդոնական իսլամադավան համայնքին, որը հայտնի է նաև որպես «Տորբեշ»{{sfn|Cocozzelli|2016|pp=272-273}}: === Թուրքիա === Բալկանյան մյուս մուսուլմանների հետ Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո տորբեշները թուրքական կառավարությունն օգնել է բնակություն հաստատել Թուրքիայում: Այս խմբերը անվանվում էին թուրքեր և բոլորը պնդում էին, որ ունեն թուրքական ծագում<ref>{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=zNwJCAAAQBAJ&dq=torbesh+%22turkey%22&pg=PA284 |title=Islamic Political Identity in Turkey |pages=47 & 284 |publisher=Oxford University Press |last=Yavuz |first=M. Hakan |date=31 July 2003 |isbn=9780190289652 }}</ref><ref>{{citation |last=Bardakci |first=Mehmet |url=https://books.google.com/books?id=olQLDgAAQBAJ&dq=torbesh+%22turkey%22&pg=PA61 |title=Religious Minorities in Turkey |date=24 January 2017 |page=61 |publisher=Palgrave Macmillan |first2=Annette |last2=Freyberg-Inan |first3=Christoph |last3=Giesel |first4=Olaf |last4=Leisse |isbn=9781137270269 }}</ref><ref>{{cite book |last=Baldwin-Edwards |first=Martin |last2=Van Boeschoten |first2=Riki |last3=Vermeulen |first3=Hans |title=Migration in the Southern Balkans |chapter=Introduction |url=https://books.google.com/books?id=S3zMCQAAQBAJ&dq=torbesh+%22turkey%22&pg=PA16 |year=2015 |isbn=9783319137193 |publisher=Springer }}</ref>։ 1952 թվականին Հարավսլավիան և Թուրքիան ստորագրեցին ազատ արտագաղթի մասին համաձայնագիր, որը թույլ տվեց [[Հարավսլավիա]]յի մուսուլմաններին բնակություն հաստատել Թուրքիայում։ Մակեդոնիայից գաղթել է ընդհանուր առմամբ 127,000 թուրք, տորբեշ և այլ մուսուլմաններվ<ref>{{cite book |title=Историја и географија |year=2014 |publisher=Институт за новију историју Србије,Географски институт "Јован Цвијић" САНУ |url=https://books.google.com/books?id=IhwkBgAAQBAJ&dq=torbesh+%22turkey%22&pg=PA351 |page=351 |isbn=9788670051256 }}</ref>։ == Ժողովրդագրություն == Տորբեշների ճշգրիտ թիվը որոշելը հեշտ չէ: Պատմաբան Իվո Բանացը գնահատում է, որ Հարավսլավիայի հին թագավորությունում, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ, տորբեշ բնակչությունը կազմել է մոտ 27,000 մարդ<ref>{{cite book |first=Ivo |last=Banac |title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |page=50 |publisher=Cornell University Press |year=1989 |isbn=0-8014-9493-1 }}</ref>։ Հետագա մարդահամարները ցույց են տվել կտրուկ տարբեր թվեր՝ 1,591 1953 թվականին, 3,002 1961 թվականին, 1,248 1971 թվականին և 39,355 1981 թվականին: Մեկնաբանները ենթադրում են, որ վերջին թիվը ներառում է շատերին, ովքեր նախկինում իրենց թուրք էին համարում: Միևնույն ժամանակ, Մակեդոնիայի մուսուլմանների ասոցիացիան պնդում է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր ավելի քան 70,000 մակեդոնացի մուսուլմաններ ձուլվել են այլ մուսուլմանական խմբերի, մասնավորապես՝ ալբանացիների կողմից{{sfn|Poulton|2000|p=124}}։ === Ազգային պատկանելություն === Մարդահամարների ժամանակ մակեդոնացի մուսուլմանների ազգային ինքնությունը տարբեր է: Մինչդեռ ոմանք հայտարարում են մակեդոնացիներ, ոմանք հայտարարում են թուրքեր կամ ալբանացիներ, չնայած [[թուրքերեն]] կամ [[ալբաներեն]] չեն խոսում: Մյուսները հայտարարում են [[բոսնիացիներ]] կամ գորանիներ{{sfn|Cacanoska|2015|p=129}}, ոմանք հայտարարում են տորբեշներ, մուսուլման մակեդոնացիներ կամ մուսուլմաններ: Մակեդոնական քրիստոնեական համայնքի հետ որոշակի լարվածություն կա մակեդոնական ազգային ինքնության և [[Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցի|Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցուն]] հավատարմության միջև լայնորեն տարածված կապի շուրջ{{sfn|Perry|1997|p=256}}։ Մակեդոնացի մուսուլմանների ինքնությունը հաճախ կապված է իրենց համապատասխան գյուղերին/տեղանքներին պատկանելության հետ{{sfn|Zadrożna|2013|p=48}}։ Հարավսլավիայում սլավոնախոս մուսուլմաններին առաջին անգամ թույլատրվեց գրանցվել որպես առանձին ազգային խումբ: Նույնականացման այս նոր ձևը հիմնականում օգտագործվել է բոսնիացիների կողմից, բայց նաև տարածվել է որպես ընտրություն Մակեդոնիայում, որտեղ 1981 և 1991 թվականներին 30,000-40,000 անհատներ իրենց նույնականացրել են որպես մուսուլմաններ: Այս թիվը նվազել է մինչև մոտ 14,000 1994 թվականին: 2002 թվականի մարդահամարի ժամանակ շատ տորբեշներ իրենց նույնականացրել են իրենց մուսուլման համակրոնների՝ ալբանացիների և թուրքերի հետ{{sfn|Damjanovski|2021|p=30}}։ 2021 թվականի Հյուսիսային Մակեդոնիայի մարդահամարը առաջինն էր, որ ուներ առանձին ազգային կատեգորիա տորբեշների համար. երկրում ընդհանուր առմամբ 4,174 անհատներ նույնականացվել են որպես այդպիսին, իսկ ևս 455-ը՝ որպես «մուսուլման մակեդոնացիներ»: Սակայն, այս խմբերի համար մունիցիպալ և բնակավայրային մակարդակներում տվյալները հասանելի չեն։ Կային նաև 1187 անձինք, որոնք հայտարարել են որպես մուսուլմաններ<ref name="T1006P21.px"/>։ Մյուս տորբեշները իրենց նշել են որպես թուրքեր, ալբանացիներ և բոսնիացիներ։ Տորբեշ գյուղերի ամենամեծ կենտրոնացում ունեցող մունիցիպալիտետներում<ref name="db">{{cite book |url=https://books.google.com/books?id=5OSdDwAAQBAJ&dq=torbe%C5%A1+mavrovo&pg=PA291 |title=Historical Dictionary of North Macedonia |last=Bechev |first=Dimitar |year=2019 |publisher=Rowman & Littlefield |page=291|isbn=9781538119624 }}</ref> 2021 թվականի մարդահամարի արդյունքները հետևյալն էին մարդահամարին մասնակցած անձանց համար։ == Մշակույթ == [[Պատկեր:Rostuše 11.JPG|մինի|Ռոստուշայի հին մզկիթ]] Մակեդոնիայի ամենահին թերթը՝ «Նովա Մակեդոնիա»-ն, առաջին անգամ հրատարակվել է 1944 թվականին Գորնո Վրանովցիում, մի գյուղում, որն այդ ժամանակ բնակեցված էր տորբեշներով<ref>{{cite book |title=The Past in Question Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation |url=https://books.google.com/books?id=3_1ZDwAAQBAJ&dq=torbesi&pg=PT284 |last=Brown |first=Keith |year=2018 |page=266 |publisher=Princeton University Press |isbn=9780691188430}}</ref>։ Միջազգային ամուսնությունները համարվում են ընդունելի մակեդոնացի մուսուլմանների շրջանում, մինչդեռ միջկրոնական ամուսնությունները՝ ոչ, չնայած ընտանիքները, ամենայն հավանականությամբ, նախընտրում են ամուսնությունը մոտակա գյուղերի բնակիչների հետ։ Նախկինում տարածված պայմանագրային ամուսնությունները այժմ հազվադեպ են{{sfn|Zadrożna|2013|pp=45–46}}։ Տորբեշները իրենց տեղական խոհանոցը համարում են «մակեդոնական խոհանոց», մինչդեռ այն ունի ընդհանրություններ հարևան մուսուլմանական խմբերի հետ, ինչպիսիք են հարսանիքների և կրոնական տոների համար նախատեսված ուտեստները<ref>{{cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=B4wwDwAAQBAJ&dq=torbeshi&pg=PA122 |title=Food Parcels in International Migration Intimate Connections |publisher=Springer |page=122 |last=Bielenin-Lenczowska |first=K. |chapter=Torbeshi: From Reka to Ravenna |year=2018 |isbn=9783319403731 }}</ref><ref>{{Cite news |date=22 August 2018 |title= Исмаил Бојда – чувар на вистината за Македонците со муслиманска вероисповед |url=https://mn.mk/iselenici-region/15004-Ismail-Bojda-%E2%80%93-cuvar-na-vistinata-za-Makedoncite-so-muslimanska-veroispoved |work=Македонска нација|language=mk}}</ref>։ == Քաղաքական գործունեություն == Մակեդոնիայի մուսուլմանների քաղաքական գործունեության հիմնական միջոցը եղել է Մակեդոնիայի մուսուլմանների ասոցիացիան: Այն ստեղծվել է 1970 թվականին իշխանությունների աջակցությամբ, հավանաբար՝ որպես մակեդոնական մուսուլմանական ձգտումները վերահսկողության տակ պահելու միջոց{{sfn|Poulton|1997}}{{sfn|Cacanoska|2015|p=129}}: Խորհրդարանի անդամ Ֆիատ Ցանոսկիի գլխավորությամբ «իսլամական կրոնի մակեդոնացիների կազմակերպությունները… իրենց հռչակեցին տորբեշական»: Առաջին Տորբեշական ֆորումում նրանք ընդունեցին «Տորբեշների կանոնադրությունը» և պահանջեցին առանձին ներառել այն Մակեդոնիայի Հանրապետության Սահմանադրության նախաբանում{{sfn|Cacanoska|2015|p=129}}: 1995 թվականին վեճ բռնկվեց, երբ Հյուսիսային Մակեդոնիայի ալբանացիներով գերակշռող մեշիհաթը կամ իսլամական համայնքի խորհուրդը հայտարարեց, որ ալբաներենը Մակեդոնիայի մուսուլմանների պաշտոնական լեզուն է: Որոշումը բողոքի ալիք առաջացրեց մակեդոնական մուսուլմանական համայնքի առաջնորդների և անդամների կողմից{{sfn|Perry|1997|p=256}}: == Տես նաև == * [[Իսլամը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] * [[Պոմակներ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ2}} == Աղբյուրներ == * {{citation |last=Cacanoska |first=Ružica |title=Religion in the Post-Yugoslav Context |publisher=Lexington Books |year=2015 |pages=121–154 |chapter=Religious Polarization of Macedonian Modern Society |editor1=Branislav Radeljić |editor2=Martina Topić |isbn= 9781498522472}}. * {{citation |last=Cocozzelli |first=Fred |chapter=Ethnic Minorities and Politics in Kosovo |url=https://books.google.com/books?id=W8nxDAAAQBAJ&pg=PA272 |publisher=Cambridge University Press |editor1=Sabrina P. Ramet |editor2=Marko Valenta |title=Ethnic Minorities and Politics in Post-Socialist Southeastern Europe |year=2016 |isbn=9781107159129}}. * {{citation |last=Damjanovski |first=Ivan |title=Old Communities and New Controversies: the community of Macedonian-speaking Muslims between ethnicity and religion |journal=Political Thought |date=2021 |volume=62 |url=https://repository.ukim.mk/handle/20.500.12188/15349 |pages=23–44}}. * {{citation |last=Perry |first=Duncan M. |chapter=The Republic of Macedonia: finding its way |title=Politics, Power and the Struggle for Democracy in South-East Europe |editor1=Karen Dawisha |editor2=Bruce Parrott |publisher=Cambridge University Press |date=1997 |isbn= 9780521597333}}. * {{citation |last=Pettifer |first=James |url=https://books.google.com/books?id=_OggDAAAQBAJ&q=Macedonia+39555+1981&pg=PA115 |title=The New Macedonian Question |publisher=Macmillan Press Ltd |date=1999 |isbn=9780230535794}}. * {{citation |last=Poulton |first=Hugh |chapter=Changing Notions of National Identity among Muslims |title=Muslim Identity and the Balkan States |editor1=Hugh Poulton |editor2=Suha Taji-Farouki |publisher=C. Hurst & Co |date=1997 |isbn= 9781850653486}}. * {{citation |last=Poulton |first=Hugh |url=https://books.google.com/books?id=ppbuavUZKEwC&q=Macedonia+39555+1981&pg=PA124 |title=Who Are the Macedonians? |publisher=Hurst & Company, London |date=2000 |isbn=9781850655343}}. * {{citation |last=Zadrożna |first=Anna |title= 'I am Muslim but I am the European One': Contextual Identities among Muslims from Western Macedonia in Everyday Practices and Narratives. |url=https://www.academia.edu/4909745 |year=2013 |journal=Anthropological Journal of European Cultures |volume=22 |issue=2 |pages=35–52 |doi=10.3167/ajec.2013.220203}}. == Արտաքին հղումներ == * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091027005618/http://geocities.com/yusuf.ismailov/ |date=October 27, 2009 |title=Literature about the Islam and the Muslims on the Balkans and in Southeast Europe }} {{in lang|bg}} * [https://web.archive.org/web/20160103013428/www.greekhelsinki.gr/pdf/cedime-se-macedonia-muslims.PDF Muslims of Macedonia] {{Արտաքին հղումներ}} tk4mo12pz7e1bqetxam6vr63sdr9qkf 10722411 10722342 2026-04-09T00:01:57Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 ծանոթագրության կաղապարում ամսաթվի թարգմանություն/ձևաչափի ուղղում, Cite journal, Cite news, Cite book, Cite web և Citation կաղապարների ձևաչափի ուղղում 10722411 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}} '''Տորբեշներ''' ({{lang-mk|Торбеши}}) [[մակեդոներեն]] խոսող [[իսլամ]]ադավան ազգային-կրոնական խումբ են [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յում<ref name="T1006P21.px">{{Cite web |title=Вкупно резидентно население во Република Северна Македонија според изјаснувањето за етничката припадност, по пол, Попис 2021 |url=https://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/mk/MakStat/MakStat__Popisi__Popis2021__NaselenieSet/T1006P21.px/table/tableViewLayout2/ |publisher=State Statistical office}}</ref> և [[Ալբանիա]]յում<ref>{{Cite book |last=Gallagher |first=Tom |url=https://archive.org/details/balkansnewmillen00gall |title=The Balkans In The New Millennium: In the Shadow of War and Peace |publisher=Routledge |year=2005 |isbn=0-415-34940-0 |location=London |page=[https://archive.org/details/balkansnewmillen00gall/page/n105 85] |url-access=limited}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Kappeler |first1=Andreas |url={{Google books |plainurl=yes |id=f1qUHMl3JfgC |page=331 }} |title=Muslim communities reemerge: historical perspectives on nationality, politics, and opposition in the former Soviet Union and Yugoslavia |last2=Allworth |first2=Edward |last3=Simon |first3=Gerhard |last4=Brunner |first4=Georg |publisher=Duke University Press |year=1994 |isbn=0-8223-1490-8 |pages=331}}</ref>: Տորբեշները նաև անվանվում են «մակեդոնացի մուսուլմաններ» ({{lang-mk|Македонци-муслимани}}) կամ մուսուլման մակեդոնացիներ<ref name="auto4">{{Cite book |last=Kowan |first=J. |title=Macedonia: The Politics of Identity and Difference |publisher=Pluto Press |year=2000 |isbn=0-7453-1594-1 |location=London |page=111}}</ref>{{sfn|Perry|1997|p=256}}<ref name="auto3">{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=gPTYAwAAQBAJ&dq=macedonian+muslims&pg=PA287 |title=The Anthropological Field on the Margins of Europe, 1945-1991 |publisher=LIT Verlag |year=2013 |isbn=9783643905079 |page=287}}</ref>{{sfn|Pettifer|1999|p=115}}{{sfn|Poulton|2000|p=124}}: Նրանք դարեր շարունակ կրոնական առումով տարբերվել են [[Քրիստոնեությունը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|ուղղափառ քրիստոնյա մակեդոնական]] համայնքից և լեզվական առումով տարբերվում են Մակեդոնիայի մեծ տարածաշրջանի ավելի մեծ իսլամադավան խմբերից՝ [[Ալբանացիները Հյուսիսային Մակեդոնիայում|ալբանացիներից]], [[թուրքերը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|թուրքերից]] և [[Առումինները Հյուսիսային Մակեդոնիայում|առումիններից]]: Այնուամենայնիվ, որոշ տորբեշներ դեռևս պահպանում են ամուր կապը թուրքական ինքնության և մակեդոնացի թուրքերի հետ<ref>{{Cite book |last1=Skutsch |first1=Carl |url=https://books.google.com/books?id=yXYKAgAAQBAJ&q=turks+western+thrace+50+000&pg=PA974 |title=Encyclopedia of the World's Minorities |date=2013-11-07 |publisher=Routledge |isbn=9781135193881}}</ref>: Այս [[մակեդոներեն]] խոսող մուսուլմանների բնակեցված շրջաններն են Դեբարսկա Ժուպան, Դոլնի Դրիմկոլը, Ռեկան և Գոլո Բրդոն (Ալբանիայում): == Անվանում == [[Պատկեր:Поглед на селото Горно Косоврасти 3 (cropped).jpg|մինի|Գորնո Կոսովրաստի գյուղի տեսարան]] [[Մակեդոներեն]] խոսող մուսուլմանների համար օգտագործվում են բազմաթիվ անվանումներ, որոնցից ամենատարածվածը «տորբեշ» է{{sfn|Damjanovski|2021|p=29}}։ Տերմինի ծագման վերաբերյալ կան բազմաթիվ տեսություններ: Ոմանք այն կապում են հին սլավոնական «Տորբեաչեյ» ցեղի հետ, մինչդեռ այլ տեսություններ ենթադրում են, որ այն ծագում է պարսկերեն «տորբեկես» բառից, որը նշանակում է պայուսակով մարդ: Մի տեսության համաձայն՝ տորբեշները Օսմանյան կայսրությունում պայուսակներ (թուրքերեն՝ torba oğlanları) կրող պետական ​​ծառայողների խումբ էին: Որոշ գիտնականներ այս տերմինը կապում են կուտուգերիի՝ բոգոմիլ միսիոներների խմբի հետ, որոնք պայուսակներ էին կրում<ref>{{harvnb|Damjanovski|2021}}: The term itself is etymologically problematic since there are numerous assumptions on its origin and meaning. Thus, in some accounts the ethnonym is linked with the name of an old Slavic tribe Torbachei, whilst other explanations relate the word with the Persian word torbekes which signifies a person ‘with a bag’. Other accounts correlate the word Torbesh with a specific cluster of public servants in the Turkish army that used to carry bags (torba oğlanları), whilst some scholars link the term with the Bogomil missionaries that carried bags (kutugeri)</ref>։ Հյուսիսային Մակեդոնիայում տերմինի ծագման ամենատարածված բացատրությունն այն է, որ Տորբեշները վաճառել են իրենց հավատքը օսմաններից ստացված ապրանքների պայուսակի (մակեդոներեն՝ torba) դիմաց{{sfn|Zadrożna|2013|p=37}}։ Նրանց վերագրվող այլ անունների շարքում են մակեդոներեն խոսող մուսուլմանները՝ Նաշինջի, Ապովջի, Պոտուրի և Թուրջի (թուրքեր)<ref>{{harvnb|Damjanovski|2021}}: Also there is a big number of ethnonyms ascribed to the Macedonian speaking Muslims. Amongst others, most notable ethnonyms that are used in different regional contexts in Macedona [sic] are: Nashintsi, Pomaks, Apovci, Poturi and Turks. However the most widespread ethnonym (which is also accepted in the academic and political circles) is Torbesh, although the term has polarizing effects on some parts of the Macedonian speaking Muslim community</ref>։ Նրանք նաև անվանվում են մակեդոներեն մուսուլմաններ կամ մուսուլման մակեդոնացիներ<ref name="auto4"/>{{sfn|Perry|1997|p=256}}<ref name="auto3"/>{{sfn|Pettifer|1999|p=115}}{{sfn|Poulton|2000|p=124}}։ Որոշ աղբյուրներում մակեդոներեն խոսող մուսուլմանները խմբավորվում են [[պոմակներ]]ի և գորանիների հետ միասին<ref name=":0">[http://www.kroraina.com/knigi/en/carnegie/chapter1_1.html Report of the International Commission to Inquire into the Causes and Conduct of the Balkan Wars, published by the Endowment Washington, D.C. 1914, p.28, 155, 288, 317], Лабаури, Дмитрий Олегович. Болгарское национальное движение в Македонии и Фракии в 1894-1908 гг: Идеология, программа, практика политической борьбы, София 2008, с. 184-186, Поп Антов, Христо. Спомени, Скопje 2006, с. 22-23, 28-29, [http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/pageviewer-idx?c=bosnia;cc=bosnia;idno=ahy8710.0001.001;size=l;frm=frameset;seq=249;page=root;view=image Дедиjeр, Jевто, Нова Србија, Београд 1913, с. 229], Петров Гьорче, Материали по изучаванието на Македония, София 1896, с. 475 (Petrov, Giorche. Materials on the Study of Macedonia, Sofia, 1896, p. 475)</ref><ref>[http://www.greekhelsinki.gr/pdf/cedime-se-macedonia-muslims.PDF Center for Documentation and Information on Minorities in Europe - Southeast Europe (CEDIME-SE). Muslims of Macedonia. p. 2, 11]</ref><ref>Лабаури, Дмитрий Олегович. Болгарское национальное движение в Македонии и Фракии в 1894-1908 гг: Идеология, программа, практика политической борьбы, София 2008, с. 184, [http://www.promacedonia.org/vk/vk_1_b2.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, с. 39-53 (Kanchov, Vasil. Macedonia — ethnography and statistics Sofia, 1900, p. 39-53)],[http://www.kroraina.com/knigi/gall/ls/title.html Leonhard Schultze Jena. «Makedonien, Landschafts- und Kulturbilder», Jena, G. Fischer, 1927]</ref><ref>{{Citation |last=Adanir |first=Fikret |title=Die Makedonische Frage: Ihre Entstehung und Entwicklung bis 1908 |date=1979 |location=Wiesbaden |publisher=Steiner |language=de |isbn=9783515029148}} (in Bulgarian: Аданър, Фикрет. Македонският въпрос, София 2002, с. 20).</ref>։ Գոլոբորդեի մակեդոներեն խոսող մուսուլմանները հայտնի են նաև որպես Գոլոբորդաներ<ref name="DeRapper6">{{Cite web |last=De Rapper |first=Gilles |date=14–16 June 2001 |title=The son of three fathers has no hat on his head. Life and social representations in a Macedonian village of Albania |url=https://shs.hal.science/halshs-00291660 |access-date=2016 թ․ հուլիսի 29 |publisher=University College London |pages=6}}</ref><ref name="Pieroni2">{{Cite journal |last1=Pieroni |first1=Andrea |last2=Cianfaglione |first2=Kevin |last3=Nedelcheva |first3=Anely |last4=Hajdari |first4=Avni |last5=Mustafa |first5=Behxhet |last6=Quave |first6=Cassandra |year=2014 |title=Resilience at the border: traditional botanical knowledge among Macedonians and Albanians living in Gollobordo, Eastern Albania |journal=Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine |volume=10 |issue=31 |pages=2 |doi=10.1186/1746-4269-10-31 |pmc=3998745 |pmid=24685013 |doi-access=free}}</ref>։ == Ծագում == Տորբեշները հիմնականում Մակեդոնիայի տարածաշրջանի ուղղափառ քրիստոնյա սլավոնների սերունդներն են, որոնք [[իսլամ]] են ընդունել այն դարերի ընթացքում, երբ [[Օսմանյան կայսրություն]]ը կառավարում էր [[Բալկանյան թերակղզի|Բալկանները]]<ref>{{Citation |last=Rossos |first=Andrew |title=Macedonia and the Macedonians: a history, Hoover Institution Press |date=2008 |page=52 |isbn=0817948813}}.</ref>։ [[Սուֆիականություն|Սուֆիական]] տարբեր միաբանություններ (ինչպիսիք են խալվաթիները, ռիֆայիները և կադիրները) բոլորը դեր են խաղացել սլավոնական և պավլիկյան բնակչության կրոնափոխության գործում{{sfn|Poulton|2000|pp=29–31}}։ Տորբեշները, որոնք իրենց նույնականացնում են որպես մակեդոնացիներ, պնդում են, որ իրենք «ամենաիսկական մակեդոնացիներն» են, ովքեր խոսում են «մաքուր մակեդոներեն» և դարեր շարունակ պահպանել են ավանդույթներն ու սովորույթները, ի տարբերություն իրենց ուղղափառ մակեդոնացի հայրենակիցների{{sfn|Zadrożna|2013|p=41}}։ == Աշխարհագրական տարածում == === Հյուսիսային Մակեդոնիա === Տորբեշների ամենամեծ կենտրոնացումը կարելի է գտնել Հյուսիսային Մակեդոնիայի արևմուտքում և Ալբանիայի արևելքում<ref>{{Cite journal |last=Dikici |first=Ali |date=2008 |title=The Torbeshes of Macedonia: Religious and National Identity Questions of Macedonian-Speaking Muslims |url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/13602000802011044 |journal=Journal of Muslim Minority Affairs |language=en |volume=28 |issue=1 |pages=27–43 |doi=10.1080/13602000802011044 |issn=1360-2004 |url-access=subscription}}</ref>։ [[Դեբար]]ի շրջանի գյուղերի մեծ մասը բնակեցված է տորբեշներով։ Ստրուգա մունիցիպալիտետում նույնպես բնակվում են մեծ թվով մակեդոնացի մուսուլմաններ, որոնք հիմնականում կենտրոնացած են Լաբունիշտա մեծ գյուղում։ Դեբարի շրջանի հյուսիսում շրջակա գյուղերի շատերը բնակեցված են Տորբեշներով։ Դոլնա Ռեկա շրջանը նույնպես հիմնականում բնակեցված է Տորբեշներով: Ռոստուշայի նման վայրերում նույնպես մեծ Տորբեշ բնակչություն կա: Մեծ կենտրոնացումներ կան նաև Հյուսիսային Մակեդոնիայի կենտրոնական շրջանում՝ Պլասնիցա և Դոլնենի համայնքների շրջակայքում: Տորբեշիան ազգագրական շրջան է [[Սկոպիե]]ից հարավ գտնվող Մարկո գետի հովտում, որն այսօր գտնվում է Ստուդենիչանի համայնքի կազմում: Տորբեշները սկսել են բնակություն հաստատել այս տարածքում 18-րդ դարի երկրորդ կեսին: 20-րդ դարից սկսած՝ շատ տորբեշներ լքել են այդ տարածքը և մեկնել Թուրքիա կամ Սկոպիե<ref>{{Cite book |last=Trifunovski |first=Jovan |url=http://periodica.fzf.ukim.edu.mk/godzb/GZ04.1(1951)/GZ04.1.03.%20%D0%A2%D1%80%D0%B8%D1%84%D1%83%D0%BD%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B8,%20%D0%88.%20%D0%A4.%20-%20%D0%97%D0%B0%20%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B1%D0%B5%D1%88%D0%B8%D1%82%D0%B5%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%87%D0%B8%D0%B5%D1%82%D0%BE%20%D0%BD%D0%B0%20%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B0%20%D1%80%D0%B5%D0%BA%D0%B0.pdf |title=ЗА ТОРБЕШИТЕ ВО ПОРЕЧИЕ ТО НА МАРКОВА РЕКА |publisher=Saints Cyril and Methodius University |year=1951}}</ref>։ === Ալբանիա === [[Պատկեր:Zensko oro - proslava na sunet - Gorno Kosovrasti.JPG|մինի|Տորբեշի կանացի ժողովրդական պար Դեբարի մոտ գտնվող Գորնո Կոսովրաստի գյուղում]] Գոլոբորդեի մակեդոներեն խոսող մուսուլմանական համայնքը հայտնի է որպես Գոլոբորդա, և Ալբանիայում համայնքի բնակիչները համարվում են ալբանացիներ՝ մակեդոնացիների փոխարեն, նույնիսկ ալբանական պետության կողմից, և հայտնի է, որ նրանք ամուսնանում են մուսուլման ալբանացիների հետ, այլ ոչ թե ուղղափառ մակեդոնացիների հետ<ref name="DeRapper6"/><ref name="Pieroni2"/>։ 1990-ականների վերջին մակեդոնացի լեզվաբան Բոժիդար Վիդոեսկին ուսումնասիրություն է անցկացրել Ալբանիայի մակեդոներեն խոսող բնակչության վերաբերյալ: Այդ ընթացքում նա նշում է տորբեշ բնակչության գոյությունը Գոլլոբորդայում՝ Մակեդոնիա-Ալբանական սահմանին։ Ալբանական բնակչությունը գերակշռում էր հյուսիսային գյուղերում<ref name=Vidoeski214309339>{{Cite book |last=Vidoeski |first=Božidar |url=https://books.google.com/books?id=Uv1JAAAAYAAJ |title=Dijalektite na makedonskiot jazik. Vol. 1 |publisher=Makedonska akademija na naukite i umetnostite |year=1998 |isbn=978-9989-649-50-9}} p. 214. "Заедно со македонско христијанско население Торбеши живеат и во селата: Могорче, Требиште, Велебрдо, Ростуше, Јанче, Долно Косоврасти (во Река), Горенци, Житинени (во Жупа), Џепиште, Себишта, Пасинки, Големо и Мало Острени, Требишта, (во Голо Брдо),"; p. [https://books.google.com/books?id=Uv1JAAAAYAAJ 309]. "Во западна Македонија исламизирано македонско население живее во неколку географски региони на македонско-албанската пограничје:... Голо Брдо (Врмница, Владимирци, Гиновци, Клење, Лешничани, Љуболези, Големо и Мало Острени, Окштун, Отишани, Пасинки, Радовиште, Себишча, Српетово, Стеблево, Тучепи, Торбач, Џепишта)"; p. [https://books.google.com/books?id=Uv1JAAAAYAAJ 339]. "Во повеќето од спомнативе села живее население - со македонски и со албански мачин јазик. Албанското население доминира во северните голобрдски села (Себишта, Пасинки, Врмница, Големо и Мало Острени). Селата: Лешничани, Требиште, Српетово, Торбач, Љуболези, Владимирица и Тучепи се населени со Македонски муслимани (Торбеши), а во Себишта, Требиште, Г. и М. Острени живее мешано население - православни и Торбеши."</ref>։ Ըստ քաղաքագետ Ֆրեդ Կոկոզելիի, [[Կոսովո]]յի [[Բոսնիացիներ|բոսնիական]] համայնքը պատկանում է մակեդոնական իսլամադավան համայնքին, որը հայտնի է նաև որպես «Տորբեշ»{{sfn|Cocozzelli|2016|pp=272-273}}: === Թուրքիա === Բալկանյան մյուս մուսուլմանների հետ Օսմանյան կայսրության փլուզումից հետո տորբեշները թուրքական կառավարությունն օգնել է բնակություն հաստատել Թուրքիայում: Այս խմբերը անվանվում էին թուրքեր և բոլորը պնդում էին, որ ունեն թուրքական ծագում<ref>{{Cite book |last=Yavuz |first=M. Hakan |url=https://books.google.com/books?id=zNwJCAAAQBAJ&dq=torbesh+%22turkey%22&pg=PA284 |title=Islamic Political Identity in Turkey |date=2003 թ․ հուլիսի 31 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780190289652 |pages=47 & 284}}</ref><ref>{{Citation |last=Bardakci |first=Mehmet |title=Religious Minorities in Turkey |date=2017 թ․ հունվարի 24 |page=61 |url=https://books.google.com/books?id=olQLDgAAQBAJ&dq=torbesh+%22turkey%22&pg=PA61 |publisher=Palgrave Macmillan |isbn=9781137270269 |last2=Freyberg-Inan |first2=Annette |last3=Giesel |first3=Christoph |last4=Leisse |first4=Olaf}}</ref><ref>{{Cite book |last=Baldwin-Edwards |first=Martin |url=https://books.google.com/books?id=S3zMCQAAQBAJ&dq=torbesh+%22turkey%22&pg=PA16 |title=Migration in the Southern Balkans |last2=Van Boeschoten |first2=Riki |last3=Vermeulen |first3=Hans |publisher=Springer |year=2015 |isbn=9783319137193 |chapter=Introduction}}</ref>։ 1952 թվականին Հարավսլավիան և Թուրքիան ստորագրեցին ազատ արտագաղթի մասին համաձայնագիր, որը թույլ տվեց [[Հարավսլավիա]]յի մուսուլմաններին բնակություն հաստատել Թուրքիայում։ Մակեդոնիայից գաղթել է ընդհանուր առմամբ 127,000 թուրք, տորբեշ և այլ մուսուլմաններվ<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=IhwkBgAAQBAJ&dq=torbesh+%22turkey%22&pg=PA351 |title=Историја и географија |publisher=Институт за новију историју Србије,Географски институт "Јован Цвијић" САНУ |year=2014 |isbn=9788670051256 |page=351}}</ref>։ == Ժողովրդագրություն == Տորբեշների ճշգրիտ թիվը որոշելը հեշտ չէ: Պատմաբան Իվո Բանացը գնահատում է, որ Հարավսլավիայի հին թագավորությունում, Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ, տորբեշ բնակչությունը կազմել է մոտ 27,000 մարդ<ref>{{Cite book |last=Banac |first=Ivo |title=The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics |publisher=Cornell University Press |year=1989 |isbn=0-8014-9493-1 |page=50}}</ref>։ Հետագա մարդահամարները ցույց են տվել կտրուկ տարբեր թվեր՝ 1,591 1953 թվականին, 3,002 1961 թվականին, 1,248 1971 թվականին և 39,355 1981 թվականին: Մեկնաբանները ենթադրում են, որ վերջին թիվը ներառում է շատերին, ովքեր նախկինում իրենց թուրք էին համարում: Միևնույն ժամանակ, Մակեդոնիայի մուսուլմանների ասոցիացիան պնդում է, որ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից ի վեր ավելի քան 70,000 մակեդոնացի մուսուլմաններ ձուլվել են այլ մուսուլմանական խմբերի, մասնավորապես՝ ալբանացիների կողմից{{sfn|Poulton|2000|p=124}}։ === Ազգային պատկանելություն === Մարդահամարների ժամանակ մակեդոնացի մուսուլմանների ազգային ինքնությունը տարբեր է: Մինչդեռ ոմանք հայտարարում են մակեդոնացիներ, ոմանք հայտարարում են թուրքեր կամ ալբանացիներ, չնայած [[թուրքերեն]] կամ [[ալբաներեն]] չեն խոսում: Մյուսները հայտարարում են [[բոսնիացիներ]] կամ գորանիներ{{sfn|Cacanoska|2015|p=129}}, ոմանք հայտարարում են տորբեշներ, մուսուլման մակեդոնացիներ կամ մուսուլմաններ: Մակեդոնական քրիստոնեական համայնքի հետ որոշակի լարվածություն կա մակեդոնական ազգային ինքնության և [[Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցի|Մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցուն]] հավատարմության միջև լայնորեն տարածված կապի շուրջ{{sfn|Perry|1997|p=256}}։ Մակեդոնացի մուսուլմանների ինքնությունը հաճախ կապված է իրենց համապատասխան գյուղերին/տեղանքներին պատկանելության հետ{{sfn|Zadrożna|2013|p=48}}։ Հարավսլավիայում սլավոնախոս մուսուլմաններին առաջին անգամ թույլատրվեց գրանցվել որպես առանձին ազգային խումբ: Նույնականացման այս նոր ձևը հիմնականում օգտագործվել է բոսնիացիների կողմից, բայց նաև տարածվել է որպես ընտրություն Մակեդոնիայում, որտեղ 1981 և 1991 թվականներին 30,000-40,000 անհատներ իրենց նույնականացրել են որպես մուսուլմաններ: Այս թիվը նվազել է մինչև մոտ 14,000 1994 թվականին: 2002 թվականի մարդահամարի ժամանակ շատ տորբեշներ իրենց նույնականացրել են իրենց մուսուլման համակրոնների՝ ալբանացիների և թուրքերի հետ{{sfn|Damjanovski|2021|p=30}}։ 2021 թվականի Հյուսիսային Մակեդոնիայի մարդահամարը առաջինն էր, որ ուներ առանձին ազգային կատեգորիա տորբեշների համար. երկրում ընդհանուր առմամբ 4,174 անհատներ նույնականացվել են որպես այդպիսին, իսկ ևս 455-ը՝ որպես «մուսուլման մակեդոնացիներ»: Սակայն, այս խմբերի համար մունիցիպալ և բնակավայրային մակարդակներում տվյալները հասանելի չեն։ Կային նաև 1187 անձինք, որոնք հայտարարել են որպես մուսուլմաններ<ref name="T1006P21.px"/>։ Մյուս տորբեշները իրենց նշել են որպես թուրքեր, ալբանացիներ և բոսնիացիներ։ Տորբեշ գյուղերի ամենամեծ կենտրոնացում ունեցող մունիցիպալիտետներում<ref name="db">{{Cite book |last=Bechev |first=Dimitar |url=https://books.google.com/books?id=5OSdDwAAQBAJ&dq=torbe%C5%A1+mavrovo&pg=PA291 |title=Historical Dictionary of North Macedonia |publisher=Rowman & Littlefield |year=2019 |isbn=9781538119624 |page=291}}</ref> 2021 թվականի մարդահամարի արդյունքները հետևյալն էին մարդահամարին մասնակցած անձանց համար։ == Մշակույթ == [[Պատկեր:Rostuše 11.JPG|մինի|Ռոստուշայի հին մզկիթ]] Մակեդոնիայի ամենահին թերթը՝ «Նովա Մակեդոնիա»-ն, առաջին անգամ հրատարակվել է 1944 թվականին Գորնո Վրանովցիում, մի գյուղում, որն այդ ժամանակ բնակեցված էր տորբեշներով<ref>{{Cite book |last=Brown |first=Keith |url=https://books.google.com/books?id=3_1ZDwAAQBAJ&dq=torbesi&pg=PT284 |title=The Past in Question Modern Macedonia and the Uncertainties of Nation |publisher=Princeton University Press |year=2018 |isbn=9780691188430 |page=266}}</ref>։ Միջազգային ամուսնությունները համարվում են ընդունելի մակեդոնացի մուսուլմանների շրջանում, մինչդեռ միջկրոնական ամուսնությունները՝ ոչ, չնայած ընտանիքները, ամենայն հավանականությամբ, նախընտրում են ամուսնությունը մոտակա գյուղերի բնակիչների հետ։ Նախկինում տարածված պայմանագրային ամուսնությունները այժմ հազվադեպ են{{sfn|Zadrożna|2013|pp=45–46}}։ Տորբեշները իրենց տեղական խոհանոցը համարում են «մակեդոնական խոհանոց», մինչդեռ այն ունի ընդհանրություններ հարևան մուսուլմանական խմբերի հետ, ինչպիսիք են հարսանիքների և կրոնական տոների համար նախատեսված ուտեստները<ref>{{Cite book |last=Bielenin-Lenczowska |first=K. |title=Food Parcels in International Migration Intimate Connections |publisher=Springer |year=2018 |isbn=9783319403731 |page=122 |chapter=Torbeshi: From Reka to Ravenna |chapter-url=https://books.google.com/books?id=B4wwDwAAQBAJ&dq=torbeshi&pg=PA122}}</ref><ref>{{Cite news |date=2018 թ․ օգոստոսի 22 |title=Исмаил Бојда – чувар на вистината за Македонците со муслиманска вероисповед |url=https://mn.mk/iselenici-region/15004-Ismail-Bojda-%E2%80%93-cuvar-na-vistinata-za-Makedoncite-so-muslimanska-veroispoved |work=Македонска нација |language=mk}}</ref>։ == Քաղաքական գործունեություն == Մակեդոնիայի մուսուլմանների քաղաքական գործունեության հիմնական միջոցը եղել է Մակեդոնիայի մուսուլմանների ասոցիացիան: Այն ստեղծվել է 1970 թվականին իշխանությունների աջակցությամբ, հավանաբար՝ որպես մակեդոնական մուսուլմանական ձգտումները վերահսկողության տակ պահելու միջոց{{sfn|Poulton|1997}}{{sfn|Cacanoska|2015|p=129}}: Խորհրդարանի անդամ Ֆիատ Ցանոսկիի գլխավորությամբ «իսլամական կրոնի մակեդոնացիների կազմակերպությունները… իրենց հռչակեցին տորբեշական»: Առաջին Տորբեշական ֆորումում նրանք ընդունեցին «Տորբեշների կանոնադրությունը» և պահանջեցին առանձին ներառել այն Մակեդոնիայի Հանրապետության Սահմանադրության նախաբանում{{sfn|Cacanoska|2015|p=129}}: 1995 թվականին վեճ բռնկվեց, երբ Հյուսիսային Մակեդոնիայի ալբանացիներով գերակշռող մեշիհաթը կամ իսլամական համայնքի խորհուրդը հայտարարեց, որ ալբաներենը Մակեդոնիայի մուսուլմանների պաշտոնական լեզուն է: Որոշումը բողոքի ալիք առաջացրեց մակեդոնական մուսուլմանական համայնքի առաջնորդների և անդամների կողմից{{sfn|Perry|1997|p=256}}: == Տես նաև == * [[Իսլամը Հյուսիսային Մակեդոնիայում]] * [[Պոմակներ]] == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ2}} == Աղբյուրներ == * {{Citation |last=Cacanoska |first=Ružica |title=Religion in the Post-Yugoslav Context |pages=121–154 |year=2015 |editor1=Branislav Radeljić |editor2=Martina Topić |chapter=Religious Polarization of Macedonian Modern Society |publisher=Lexington Books |isbn=9781498522472}}. * {{Citation |last=Cocozzelli |first=Fred |title=Ethnic Minorities and Politics in Post-Socialist Southeastern Europe |year=2016 |editor1=Sabrina P. Ramet |editor2=Marko Valenta |url=https://books.google.com/books?id=W8nxDAAAQBAJ&pg=PA272 |chapter=Ethnic Minorities and Politics in Kosovo |publisher=Cambridge University Press |isbn=9781107159129}}. * {{Citation |last=Damjanovski |first=Ivan |title=Old Communities and New Controversies: the community of Macedonian-speaking Muslims between ethnicity and religion |date=2021 |journal=Political Thought |volume=62 |pages=23–44 |url=https://repository.ukim.mk/handle/20.500.12188/15349}}. * {{Citation |last=Perry |first=Duncan M. |title=Politics, Power and the Struggle for Democracy in South-East Europe |date=1997 |editor1=Karen Dawisha |editor2=Bruce Parrott |chapter=The Republic of Macedonia: finding its way |publisher=Cambridge University Press |isbn=9780521597333}}. * {{Citation |last=Pettifer |first=James |title=The New Macedonian Question |date=1999 |url=https://books.google.com/books?id=_OggDAAAQBAJ&q=Macedonia+39555+1981&pg=PA115 |publisher=Macmillan Press Ltd |isbn=9780230535794}}. * {{Citation |last=Poulton |first=Hugh |title=Muslim Identity and the Balkan States |date=1997 |editor1=Hugh Poulton |editor2=Suha Taji-Farouki |chapter=Changing Notions of National Identity among Muslims |publisher=C. Hurst & Co |isbn=9781850653486}}. * {{Citation |last=Poulton |first=Hugh |title=Who Are the Macedonians? |date=2000 |url=https://books.google.com/books?id=ppbuavUZKEwC&q=Macedonia+39555+1981&pg=PA124 |publisher=Hurst & Company, London |isbn=9781850655343}}. * {{Citation |last=Zadrożna |first=Anna |title='I am Muslim but I am the European One': Contextual Identities among Muslims from Western Macedonia in Everyday Practices and Narratives. |journal=Anthropological Journal of European Cultures |volume=22 |issue=2 |pages=35–52 |year=2013 |url=https://www.academia.edu/4909745 |doi=10.3167/ajec.2013.220203}}. == Արտաքին հղումներ == * {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20091027005618/http://geocities.com/yusuf.ismailov/ |date=October 27, 2009 |title=Literature about the Islam and the Muslims on the Balkans and in Southeast Europe }} {{in lang|bg}} * [https://web.archive.org/web/20160103013428/www.greekhelsinki.gr/pdf/cedime-se-macedonia-muslims.PDF Muslims of Macedonia] {{Արտաքին հղումներ}} k3k0dsyf7y7p9m8tlbpjkr5j847i62u 1 1324045 10722343 2026-04-08T18:33:36Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{ԹՀ|en|Torbeši}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Հյուսիսային Մակեդոնիա|մասնակից=Խմբագրող}}»: 10722343 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ|en|Torbeši}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Հյուսիսային Մակեդոնիա|մասնակից=Խմբագրող}} 3rwdom161fcxryny271kyletvbcmzb8 0 1324046 10722360 2026-04-08T19:59:49Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Սուրբ Դեմետրիոս տաճար, Վիդին''' քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց, որը նվիրված է սուրբ նահատակ [[Դեմետրիոս Թեսալոնիկցի|Դեմետրիոս Թեսալոնիկցուն]]։ Ուղղափառ եկեղեցին հանդիսանում է [[Վիդին]]ի ամենամեծ, և [[Բուլղարիա]]յի երկրորդ ամենամե...»: 10722360 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Սուրբ Դեմետրիոս տաճար, Վիդին''' քաղաքում գտնվող կրոնական կառույց, որը նվիրված է սուրբ նահատակ [[Դեմետրիոս Թեսալոնիկցի|Դեմետրիոս Թեսալոնիկցուն]]։ Ուղղափառ եկեղեցին հանդիսանում է [[Վիդին]]ի ամենամեծ, և [[Բուլղարիա]]յի երկրորդ ամենամեծ կառույցը՝ [[Սոֆիա]] մայրաքաղաքի [[Ալեքսանդր Նևսկու տաճար (Սոֆիա)|Ալեքսանդր Նևսկու տաճար]]ից հետո<ref>[http://www.vidin.government.bg/094/60-16-16/sidebar/oblast_vidin/zabelejitelnosti.html Област Видин]</ref>։ Հանդիսանում է [[բուլղար ուղղափառ եկեղեցի|բուլղար ուղղափառ եկեղեցու]] Վիդինի թեմի կենտրոնական կառույցը, ինչպես նաև համարվում է ազգային նշանակության [[Բուլղարիայի մշակույթ|մշակութային հուշարձան]]։ == Պատմություն == 1718 թվականից հետո [[Դանուբ]] գետի ափին գտնվող Վիդինը դարձավ [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան կայսրության]] սահմանային քաղաք։ Նրա համար ուժի մեջ մտավ սահմանային օրենքը։ Սա գործնականում նշանակում էր, որ [[Բուլղարներ|բուլղար]] բնակչությունը իրավունք չուներ ապրել քաղաքի ամրացված տարածքում՝ քաղաքի պարիսպներով շրջապատված [[Բաբա Վիդա|միջնաբերդում]]։ Այնտեղ տներ և խանութներ ունեցող բուլղարները ստիպված էին վաճառել դրանք և կառուցել նոր տներ, որոնք չէին կարող քարե լինել և պետք է գտնվեին ամրություններից որոշակի հեռավորության վրա։ Քանի որ ամրոցի դարպասները փակ են եղել երեկոյան ժամը 6-ից մինչև առավոտյան ժամը 7-ը, «Սուրբ Պետկա» և «Սուրբ Պանտելեյմոն» եկեղեցիները չէին կարող օգտագործվել երեկոյան և գիշերը Սուրբ Ծննդյան և Զատկի մեծ քրիստոնեական տոների ժամանակ։ Սա անհրաժեշտություն առաջացրեց 17-րդ դարի վերջին ամրոցի դիմաց նոր եկեղեցու կառուցման։ Եկեղեցին անվանակոչվեց մեծ նահատակ [[Դեմետրիոս Թեսալոնիկցի|Դեմետրիոս Թեսալոնիկցու]] անունով։ Այն շուտով դարձավ բուլղարների մշակութային կյանքի կենտրոն և ձեռք բերեց մետրոպոլիտական եկեղեցու կարգավիճակ։ 1868 թվականի դեկտեմբերի 6-ին տաճարում առաջին անգամ բուլղարերենով տեղի ունեցավ հանդիսավոր պատարագ։ Այդ ժամանակվանից ի վեր այն դարձավ Վիդինի մետրոպոլիտ Անթիմ I-ի տաճարը, որը 4 տարի անց ընտրվեց առաջին բուլղարացի էկզարխ։ 1890 թվականի հոկտեմբերի 26-ին՝ տաճարի տոնի օրը, տեղադրվեց սուրբ անթիմին և մատուցվեց առաջին պատարագը։ Փայտե կառույցի մաշվածության պատճառով տաճարը ստիպված եղավ քանդել և վերակառուցել։ Շինարարության համար միջոցները հավաքվել էին արհմիությունների կապիտալից և քաղաքացիների կամավոր նվիրատվություններից։ Նախագիծը կազմել է [[Վելիկո Տիռնովո]]յից առաջին վարպետ Գենչո Կանևը և մասամբ վերանայվել է ճարտարապետ Բահնանիի կողմից։ 1885 թվականի մարտի 10-ին հանդիսավոր կերպով դրվեց նոր տաճարի հիմնաքարը, որը Կանևի կողմից պարբերաբար կառուցվել էր մինչև առաջին քիվի մակարդակը։ Շինարարությունը շարունակվել է Բահնանիի ղեկավարությամբ։ Շենքը վերջնականապես ավարտվել և ներկվել է 1926 թվականին, երբ տաճարը հանդիսավոր կերպով օծվել և բացվել է։ [[Պատկեր:Vidin-Bishop-Kiril-grave.jpg|մինի|ձախից|Մետրոպոլիտ Կիրիլի գերեզմանը]] == Ճարտարապետություն == Տաճարն ունի խաչաձև գմբեթավոր հատակագիծ՝ 3 երկայնական և լայնակի նավերով, որոնց վրա կառուցված է հարուստ բազմածավալ կոմպոզիցիա։ Կենտրոնական գմբեթը պահվում է 4 ինքնուրույն կանգնած հենարանների վրա և ընդգծում է ծավալային և տարածական տեսքը։ Ներքին տարածքները տպավորիչ են։ Կենտրոնական գմբեթի բարձրությունը 33 մետր է։ Ստացվել է հարուստ և շքեղ պատկեր։ Գենչո Կանևի նախագիծը մշակվել է [[Վերափոխման տաճար (Վառնա)|Վառնայի տաճարի]] ոճով, որը նա կառուցել է 1884-1886 թվականներին։ Այսպիսով, նրա նախագիծը մեկ զանգակատուն ունեցող եկեղեցու համար էր, մինչդեռ Բահնանին նախագծել և կառուցել է այն 2 զանգակատունով։ Սրբապատկերը և եկեղեցական կահույքը ներքին հարդարանքում քանդակել են Ֆիլիպովների ընտանիքի դեբարյան արհեստավորները<ref>Василиев, Асен. Български възрожденски майстори: живописци, резбари, строители. София, „Наука и изкуство“, 1965. с. 250. </ref>։ == Հուշարձաններ == Եկեղեցու բակում թաղված են՝ * Երկրորդ լեյտենանտ Անգել Տոդորովը (1864 – 1885) – զոհվել է քաղաքի պաշտպանության ժամանակ սերբ-բուլղարական պատերազմում։ * Կիրիլը (1833 – 1914) – Սկոպիեի, ապա Վիդինի թեմի մետրոպոլիտ։ * Նաիչո Ցանովը (1857 – 1923) – Ազգային ժողովի նախագահ (վերաթաղված է Քաղաքային այգում)<ref>[http://www.vidin-online.com/ot-avtora/zabraveniyat-pametnik Забравеният паметник] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160812143158/http://www.vidin-online.com/ot-avtora/zabraveniyat-pametnik |date=2016-08-12 }} – vidin-online.com, 15.11.2014</ref>: == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)}} [[Կատեգորիա:Վիդինի շենքեր և կառույցներ]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի վանքեր և եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղար ուղղափառ եկեղեցի]] [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի տաճարներ]] hcox3wvdr28fiut3sb38vnkoun52jus 1 1324047 10722362 2026-04-08T20:03:03Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{DEFAULTSORT:Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)}} {{ԹՀ|bg|Свети Димитър (Видин)}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Բուլղարիա|մասնակից=Խմբագրող}}»: 10722362 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Դեմետրիոս տաճար (Վիդին)}} {{ԹՀ|bg|Свети Димитър (Видин)}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Բուլղարիա|մասնակից=Խմբագրող}} 0gj6ziar0xqpf80mhji6dbt8tpb5b22 0 1324048 10722384 2026-04-08T21:46:26Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Շարենա մզկիթ''' ({{lang-mk|Шарена Џамија}}; {{lang-sq|Xhamia e Larme}} կամ {{lang-sq|Xhamia e Pashës}}; {{lang-tr|Alaca Cami}}), թարգմանաբար՝ «զարդարված մզկիթ» կամ «Նկարված մզկիթ», կրոնական կառույց [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յում։ Գտնվում է Պենա գետի մոտ՝ [[Տետովո]] քաղաքու...»: 10722384 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Շարենա մզկիթ''' ({{lang-mk|Шарена Џамија}}; {{lang-sq|Xhamia e Larme}} կամ {{lang-sq|Xhamia e Pashës}}; {{lang-tr|Alaca Cami}}), թարգմանաբար՝ «զարդարված մզկիթ» կամ «Նկարված մզկիթ», կրոնական կառույց [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յում։ Գտնվում է Պենա գետի մոտ՝ [[Տետովո]] քաղաքում։ Հանդիսանում է կարևոր կառույց երկրի [[Իսլամը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|իսլամադավան բնակչության]] համար։ Մզկիթը սկզբնապես կառուցվել է 1438 թվականին, իսկ ավելի ուշ՝ 1833 թվականին, վերակառուցվել է Աբդուլ-Ռահման փաշայի կողմից։ Ի տարբերություն դասական օսմանյան շրջանի այլ մզկիթների, Շարենա մզկիթն ավելի բնորոշ է [[Փոքր Ասիա]]յի ավանդական մզկիթներին, քանի որ այն կառուցվել է [[Կոստանդնուպոլսի անկում]]ից առաջ, երբ [[Բյուզանդական արվեստ|բյուզանդական]] ազդեցության տակ գտնվող մզկիթի գմբեթները դարձան ստանդարտ դիզայն<ref name="History of Xhamia Pashes">[https://web.archive.org/web/20081229175126/http://www.xhamiaepashes.com/historiku.htm Xhamia e Pashes]</ref>։ == Պատմություն == [[File:Türbe near Colored Mosque, Tetovo.jpg|left|thumb|Թուրբե Գունավոր մզկիթի մոտ]] Շարենա Ջամիջան սկզբնապես կառուցվել է [[ուշ միջնադար]]ում՝ 1438 թվականին<ref name="Institut za nacionalna istorija (Skopje, Macedonia)">Pg 106 - {{cite book | last = Institut za nacionalna istorija (Skopje, Macedonia)| title = A history of the Macedonian people|edition= 1979| year=1979|url=https://books.google.com/books?id=4mtpAAAAMAAJ&q=painted+mosque+tetovo | publisher = Macedonian Review Editions}}</ref>։ Շարենա Ջամիյայի ճարտարապետը Իսահակ բեյն էր։ Այդ ժամանակվա մզկիթների մեծ մասի շինարարությունը ֆինանսավորել են սուլթաններ, բեյեր կամ փաշաներ, սակայն Շարենա Ջամիջան ֆինանսավորվել է Տետովոյից երկու քույրերի կողմից<ref name="Enduring Time by Julian Hoffman">[http://julianhoffman.wordpress.com/2010/05/22/enduring-time/ Enduring Time « Notes from Near and Far<!-- Bot generated title -->]</ref>։ Ինչպես շատ մզկիթների դեպքում, գետի մյուս կողմում կառուցվել է [[համամ]]։ Տարածքում նախկինում եղել է հյուրանոց, ինչպես նաև լոգարան՝ գետի մյուս կողմում։ Շարենա Ջամիջայի ներկայիս բակը լի է բազմաթիվ ծաղիկներով, շատրվանով և թուրբեով։ Ութանկյուն «թուրբեն» պարունակում է Հուրշիդայի և Մենսուրեի՝ 1438 թվականին մզկիթի կառուցումը ֆինանսավորած երկու քույրերի հանգստավայրերը<ref name="macedonia_bradt_2007">{{cite book | title=Macedonia | author=Thammy Evans | year=2007 | publisher=Bradt Guides (Second Edition) | pages=213 | isbn=978-1-84162-186-9}}</ref>։ Աբդուլ-Ռահման փաշան, արվեստի մեծ սիրահար և Տետովոյի սիրահար, 1833 թվականին վերակառուցել է Շարենա մզկիթը<ref name="tetova_gov_mk_painted_mosque">{{cite web | url=http://www.tetova.gov.mk/en/q/13/50.html | title=Historical Monuments: Painted Mosque | access-date=2010-12-17 | publisher=Municipality of Tetova}}</ref>։ 1991 թվականին Տետովոյի իսլամական համայնքը մզկիթի շուրջը պատեր է կառուցել դասական օսմանյան ոճով<ref name="History of Xhamia Pashes"/>։ 2010 թվականին ավարտվեց արտաքին որմնանկարների վերանորոգումը<ref>{{cite news | url=http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=C7C63CC894C2584C9A3D3CB41708BB8E | title=Заврши обновувањето на Шарена џамија | access-date=2010-12-17 | date=2010-07-29}}</ref>, և ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի կողմից տրամադրված 94,700 եվրո դրամաշնորհի շնորհիվ ճակատային մասը վերակառուցվեց և պահպանվեց 2011 թվականին<ref>{{cite news | url=http://www.build.mk/?p=9721 | title=Преубавата Шарена џамија ќе се реставрира со американска помош | access-date=2011-09-16 | date=2011-09-15}}</ref>։ == Ճարտարապետություն == [[File:Niz Tetovo Stari kuki (45).JPG|thumb|left|Մադրասան՝ զարդարված մզկիթի համալիրի ներսում]] Մզկիթներում ավանդական օսմանյան կերամիկական սալիկներով զարդարանքներից տարբերվող Շարենա Ջամիան ունի վառ ծաղկային նկարներ<ref name="Lonely Planet Western Balkans By Marika McAdam">[https://books.google.com/books?id=5PSBrPoGf-8C&dq=painted+mosque+tetovo&pg=PA297 Lonely Planet Western Balkans – Google Books<!-- Bot generated title -->]</ref>։ Ներկը և փայլը պատրաստելու համար օգտագործվել է ավելի քան 30,000 ձու<ref name="Balkan Travellers">{{cite web |url = http://www.balkantravellers.com/en/read/article/211|title = Tito, Teto and Some Troubled Tourism Await You in Tetovo, Macedonia|publisher = Balkan Travellers| access-date = December 12, 2010 }}</ref><ref name="vagabond_welcome_to_tetovo">{{cite journal | url=http://www.vagabond-bg.com/index.php?option=com_content&view=article&id=710%3Awelcome-to-tetovo-&catid=93%3Awestern-balkans&Itemid=42 | title=Tito, Teto and some troubled tourism await you in Macedonia | author=Trankova Dimana | journal=Vagabond - Bulgaria English Monthly | date=August 2007| issue=11}}</ref>։ Շարենա Ջամիայի և մյուս օսմանյան մզկիթների միջև մեկ այլ կարևոր տարբերությունն այն է, որ Շարենա Ջամիան չունի առանձնահատուկ արտաքին գմբեթ<ref name="Balkanology: Explore South Eastern Europe">[http://www.balkanology.com/macedonia/article_skopje.html Balkanology :: Macedonia :: Skopje and Surroundings<!-- Bot generated title -->]</ref>, քանի որ մզկիթների ճարտարապետությունը ոճավորում է վաղ Կոստանդնուպոլսի օսմանյան ճարտարապետությունը։ Մզկիթի առանձնահատկությունը նրա նկարազարդ զարդարանքներն են։ Աբդուրահման փաշան այս նպատակով պատվիրել է Դեբարից վարպետների, որոնք յուղաներկերով ներկել են զարդարանքները։ Բացի երկրաչափական և ծաղկային զարդարանքներից, հանդիպում է նաև լանդշաֆտ։ Պատկերազարդերի մեջ հատկապես գրավիչ է Մեքքայի պատկերը, որը հազվագյուտ և, թերևս, [[Հարավարևելյան Եվրոպա]]յում իսլամի մարգարե [[Մուհամմադ]]ի սրբավայրի պատկերազարդման միակ օրինակն է։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:Տետովո]] [[Կատեգորիա:19-րդ դարի մզկիթներ]] [[Կատեգորիա:Մզկիթներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի մզկիթներ]] 6dd3ul16lt20fjm8tmt1aeygaofm4bc 10722408 10722384 2026-04-09T00:01:39Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 ծանոթագրության կաղապարում ամսաթվի թարգմանություն/ձևաչափի ուղղում, Cite book, Cite journal, Cite news և Cite web կաղապարների ձևաչափի ուղղում 10722408 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Շարենա մզկիթ''' ({{lang-mk|Шарена Џамија}}; {{lang-sq|Xhamia e Larme}} կամ {{lang-sq|Xhamia e Pashës}}; {{lang-tr|Alaca Cami}}), թարգմանաբար՝ «զարդարված մզկիթ» կամ «Նկարված մզկիթ», կրոնական կառույց [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յում։ Գտնվում է Պենա գետի մոտ՝ [[Տետովո]] քաղաքում։ Հանդիսանում է կարևոր կառույց երկրի [[Իսլամը Հյուսիսային Մակեդոնիայում|իսլամադավան բնակչության]] համար։ Մզկիթը սկզբնապես կառուցվել է 1438 թվականին, իսկ ավելի ուշ՝ 1833 թվականին, վերակառուցվել է Աբդուլ-Ռահման փաշայի կողմից։ Ի տարբերություն դասական օսմանյան շրջանի այլ մզկիթների, Շարենա մզկիթն ավելի բնորոշ է [[Փոքր Ասիա]]յի ավանդական մզկիթներին, քանի որ այն կառուցվել է [[Կոստանդնուպոլսի անկում]]ից առաջ, երբ [[Բյուզանդական արվեստ|բյուզանդական]] ազդեցության տակ գտնվող մզկիթի գմբեթները դարձան ստանդարտ դիզայն<ref name="History of Xhamia Pashes">[https://web.archive.org/web/20081229175126/http://www.xhamiaepashes.com/historiku.htm Xhamia e Pashes]</ref>։ == Պատմություն == [[File:Türbe near Colored Mosque, Tetovo.jpg|left|thumb|Թուրբե Գունավոր մզկիթի մոտ]] Շարենա Ջամիջան սկզբնապես կառուցվել է [[ուշ միջնադար]]ում՝ 1438 թվականին<ref name="Institut za nacionalna istorija (Skopje, Macedonia)">Pg 106 - {{Cite book |last=Institut za nacionalna istorija (Skopje, Macedonia) |url=https://books.google.com/books?id=4mtpAAAAMAAJ&q=painted+mosque+tetovo |title=A history of the Macedonian people |publisher=Macedonian Review Editions |year=1979 |edition=1979}}</ref>։ Շարենա Ջամիյայի ճարտարապետը Իսահակ բեյն էր։ Այդ ժամանակվա մզկիթների մեծ մասի շինարարությունը ֆինանսավորել են սուլթաններ, բեյեր կամ փաշաներ, սակայն Շարենա Ջամիջան ֆինանսավորվել է Տետովոյից երկու քույրերի կողմից<ref name="Enduring Time by Julian Hoffman">[http://julianhoffman.wordpress.com/2010/05/22/enduring-time/ Enduring Time « Notes from Near and Far<!-- Bot generated title -->]</ref>։ Ինչպես շատ մզկիթների դեպքում, գետի մյուս կողմում կառուցվել է [[համամ]]։ Տարածքում նախկինում եղել է հյուրանոց, ինչպես նաև լոգարան՝ գետի մյուս կողմում։ Շարենա Ջամիջայի ներկայիս բակը լի է բազմաթիվ ծաղիկներով, շատրվանով և թուրբեով։ Ութանկյուն «թուրբեն» պարունակում է Հուրշիդայի և Մենսուրեի՝ 1438 թվականին մզկիթի կառուցումը ֆինանսավորած երկու քույրերի հանգստավայրերը<ref name="macedonia_bradt_2007">{{Cite book |author=Thammy Evans |title=Macedonia |publisher=Bradt Guides (Second Edition) |year=2007 |isbn=978-1-84162-186-9 |pages=213}}</ref>։ Աբդուլ-Ռահման փաշան, արվեստի մեծ սիրահար և Տետովոյի սիրահար, 1833 թվականին վերակառուցել է Շարենա մզկիթը<ref name="tetova_gov_mk_painted_mosque">{{Cite web |title=Historical Monuments: Painted Mosque |url=http://www.tetova.gov.mk/en/q/13/50.html |access-date=2010-12-17 |publisher=Municipality of Tetova}}</ref>։ 1991 թվականին Տետովոյի իսլամական համայնքը մզկիթի շուրջը պատեր է կառուցել դասական օսմանյան ոճով<ref name="History of Xhamia Pashes"/>։ 2010 թվականին ավարտվեց արտաքին որմնանկարների վերանորոգումը<ref>{{Cite news |date=2010-07-29 |title=Заврши обновувањето на Шарена џамија |url=http://www.utrinski.com.mk/default.asp?ItemID=C7C63CC894C2584C9A3D3CB41708BB8E |access-date=2010-12-17}}</ref>, և ԱՄՆ Պետդեպարտամենտի կողմից տրամադրված 94,700 եվրո դրամաշնորհի շնորհիվ ճակատային մասը վերակառուցվեց և պահպանվեց 2011 թվականին<ref>{{Cite news |date=2011-09-15 |title=Преубавата Шарена џамија ќе се реставрира со американска помош |url=http://www.build.mk/?p=9721 |access-date=2011-09-16}}</ref>։ == Ճարտարապետություն == [[File:Niz Tetovo Stari kuki (45).JPG|thumb|left|Մադրասան՝ զարդարված մզկիթի համալիրի ներսում]] Մզկիթներում ավանդական օսմանյան կերամիկական սալիկներով զարդարանքներից տարբերվող Շարենա Ջամիան ունի վառ ծաղկային նկարներ<ref name="Lonely Planet Western Balkans By Marika McAdam">[https://books.google.com/books?id=5PSBrPoGf-8C&dq=painted+mosque+tetovo&pg=PA297 Lonely Planet Western Balkans – Google Books<!-- Bot generated title -->]</ref>։ Ներկը և փայլը պատրաստելու համար օգտագործվել է ավելի քան 30,000 ձու<ref name="Balkan Travellers">{{Cite web |title=Tito, Teto and Some Troubled Tourism Await You in Tetovo, Macedonia |url=http://www.balkantravellers.com/en/read/article/211 |access-date=2010 թ․ դեկտեմբերի 12 |publisher=Balkan Travellers}}</ref><ref name="vagabond_welcome_to_tetovo">{{Cite journal |author=Trankova Dimana |date=2007 թ․ օգոստոս |title=Tito, Teto and some troubled tourism await you in Macedonia |url=http://www.vagabond-bg.com/index.php?option=com_content&view=article&id=710%3Awelcome-to-tetovo-&catid=93%3Awestern-balkans&Itemid=42 |journal=Vagabond - Bulgaria English Monthly |issue=11}}</ref>։ Շարենա Ջամիայի և մյուս օսմանյան մզկիթների միջև մեկ այլ կարևոր տարբերությունն այն է, որ Շարենա Ջամիան չունի առանձնահատուկ արտաքին գմբեթ<ref name="Balkanology: Explore South Eastern Europe">[http://www.balkanology.com/macedonia/article_skopje.html Balkanology :: Macedonia :: Skopje and Surroundings<!-- Bot generated title -->]</ref>, քանի որ մզկիթների ճարտարապետությունը ոճավորում է վաղ Կոստանդնուպոլսի օսմանյան ճարտարապետությունը։ Մզկիթի առանձնահատկությունը նրա նկարազարդ զարդարանքներն են։ Աբդուրահման փաշան այս նպատակով պատվիրել է Դեբարից վարպետների, որոնք յուղաներկերով ներկել են զարդարանքները։ Բացի երկրաչափական և ծաղկային զարդարանքներից, հանդիպում է նաև լանդշաֆտ։ Պատկերազարդերի մեջ հատկապես գրավիչ է Մեքքայի պատկերը, որը հազվագյուտ և, թերևս, [[Հարավարևելյան Եվրոպա]]յում իսլամի մարգարե [[Մուհամմադ]]ի սրբավայրի պատկերազարդման միակ օրինակն է։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} [[Կատեգորիա:19-րդ դարի մզկիթներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի մզկիթներ]] [[Կատեգորիա:Մզկիթներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Տետովո]] 2ztzno7ydjvdzi4q9huflpal8ldoa7i 1 1324049 10722386 2026-04-08T21:47:48Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{ԹՀ|en|Šarena Mosque}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Հյուսիսային Մակեդոնիա|մասնակից=Խմբագրող}}»: 10722386 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ|en|Šarena Mosque}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Հյուսիսային Մակեդոնիա|մասնակից=Խմբագրող}} 7nrbdp62pfi3opl7iptpps39r8baxhx 2 1324050 10722388 2026-04-08T22:06:34Z GeoO 14988 Նոր էջ «'''Մոլենբեկ-Սեն-Ժան''' (ֆրանսերեն՝ Molenbeek-Saint-Jean, արտասանությունը՝ [molœnbek sɛ̃ ʒɑ̃]) կամ Սինտ-Յանս-Մոլենբեեկ (հոլանդերեն՝ Sint-Jans-Molenbeek, արտասանությունը՝ [sɪɲˈtɕɑns ˈmoːlə(m)ˌbeːk]), որը հաճախ կոչվում է պարզապես '''''Մոլենբեեկ''''', [[Բելգիա|Բելգիայի]] Բրյուսել (մայրաքաղաքային տարած...»: 10722388 wikitext text/x-wiki '''Մոլենբեկ-Սեն-Ժան''' (ֆրանսերեն՝ Molenbeek-Saint-Jean, արտասանությունը՝ [molœnbek sɛ̃ ʒɑ̃]) կամ Սինտ-Յանս-Մոլենբեեկ (հոլանդերեն՝ Sint-Jans-Molenbeek, արտասանությունը՝ [sɪɲˈtɕɑns ˈmoːlə(m)ˌbeːk]), որը հաճախ կոչվում է պարզապես '''''Մոլենբեեկ''''', [[Բելգիա|Բելգիայի]] [[Բրյուսել (մայրաքաղաքային տարածաշրջան)|Բրյուսել մայրաքաղաքային տարածաշրջանի]] 19 համայնքներից մեկը։ Գտնվելով տարածաշրջանի արևմտյան մասում՝ այն սահմանակից է [[Բրյուսել]] քաղաքին (որից բաժանվում է [[Բրյուսել-Շառլերուա ջրանցք|Բրյուսել-Շառլերուա ջրանցքով]]), ինչպես նաև [[Անդերլեխտ]], [[Բերկեմ-Սենտ-Ագատ]], [[Դիլբեեկ]], [[Ժետ]] և [[Կուկելբերգ]] համայնքներին։ Համայնքի միջով հոսում է Մոլենբեեկ առուն, որից էլ այն ստացել է իր անունը{{sfn|Demanet|De Zuttere|2023|p=6–7}}։ Ինչպես Բրյուսելի բոլոր համայնքները, այն օրենսդրորեն [[Լեզվական արտոնությունները Բելգիայում|երկլեզու]] է (ֆրանսերեն-հոլանդերեն)։ Միջնադարյան ակունքներից մինչև 18-րդ դարը Մոլենբեեկը գյուղական բնակավայր էր Բրյուսելի ծայրամասում, սակայն 19-րդ դարի սկզբին այն զգալի աճ ապրեց՝ պայմանավորված Արդյունաբերական հեղափոխության ընթացքում առևտրի և արտադրության բուռն զարգացմամբ{{sfn|Charruadas|2005}}{{sfn|Steffens|2007}}<ref name=":2" />։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից]] հետո դրա բարգավաճումն անկում ապրեց ապաարդյունաբերականացման պատճառով, ինչը հանգեցրեց լայնածավալ ներդրումների և վերականգնման աշխատանքների։ 1950-ական և 1960-ական թվականներից սկսած՝ կրելով ներգաղթի (հիմնականում՝ մարոկկացիների) հզոր ալիք, Մոլենբեեկը դարձավ ավելի բազմամշակութային՝ մուսուլման փոքրամասնությամբ{{sfn|Torrekens|2007}}<ref name=":9">{{cite web |title=781.887 musulmans vivent en Belgique: découvrez la carte, commune par commune |url=http://www.sudinfo.be/art/1580627/article/2016-05-24/781887-musulmans-vivent-en-belgique-decouvrez-la-carte-commune-par-commune |access-date=2021-09-26 |website=sudinfo.be |language=fr}}</ref>։ 2010-ականներին այն միջազգային ուշադրության կենտրոնում հայտնվեց որպես իսլամիստ ահաբեկիչների հենակետ, որոնք հարձակումներ էին իրականացրել Փարիզում և Բրյուսելում<ref>{{cite web |last=Levitt |first=Matthew |date=27 March 2016 |title=My Journey To Brussels' Terrorist Safe Haven |url=https://www.politico.com/magazine/story/2016/03/brussels-attacks-terrorist-safe-haven-213768/ |work=[[Politico]]}}</ref><ref>{{cite web |date=24 March 2016 |title=Brussels attacks: Molenbeek's gangster jihadists |url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-35890960 |access-date=13 April 2016 |publisher=BBC}}</ref><ref>{{cite news |date=15 November 2015 |title=The Belgian neighborhood indelibly linked to jihad |url=https://www.washingtonpost.com/world/the-belgian-neighborhood-indelibly-linked-to-jihad/2015/11/15/02bba49c-8b39-11e5-bd91-d385b244482f_story.html |access-date=13 April 2016 |newspaper=The Washington Post}}</ref><ref>{{cite web |date=3 April 2016 |title=Beleaguered Molenbeek struggles to fend off jihadist recruiters |url=http://www.timesofisrael.com/beleaguered-molenbeek-struggles-to-fend-off-jihadist-recruiters/ |access-date=13 April 2016 |work=The Times of Israel}}</ref><ref>{{cite web |date=16 November 2015 |title=World points to "jihad Capital" Molenbeek |url=http://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20151116_01972505 |access-date=13 April 2016 |work=Het Nieuwsblad}}</ref>։ Մոլենբեեկը հիմնականում բնակելի համայնք է, որը բաղկացած է պատմականորեն և ճարտարապետորեն տարբերվող մի քանի թաղամասերից<ref name=":10" /><ref name=":11" />։ 2024 թվականի հունվարի 1-ի դրությամբ՝ համայնքն ուներ {{Բնակ}}<ref name="IBSA">{{Cite web |title=Molenbeek-Saint-Jean {{!}} IBSA |url=https://ibsa.brussels/chiffres/chiffres-cles-par-commune/molenbeek-saint-jean |access-date=2025-01-10 |website=ibsa.brussels}}</ref>։ Ընդհանուր տարածքը 6,02 կմ² է, ինչը տալիս է 16,352 մարդ/կմ² բնակչության խտություն՝ կրկնակի գերազանցելով Բրյուսելի միջին ցուցանիշը<ref name="IBSA2" />։ Նրա վերին հատվածն ավելի կանաչապատ է և նվազ խիտ բնակեցված։ == Ծանոթագրություններ == <references /> {{Բրյուսելի մայրաքաղաքային տարածաշրջանի համայնքներ}} rcz32ismjhf2ep3dq4lartztee2y9tx 0 1324051 10722389 2026-04-08T22:15:00Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Սուրբ Յոսիֆ տաճար''' ({{lang-bg|катедрала „Св. Јосиф“}}) լատինական կաթոլիկ տաճար է [[Բուլղարիա]]յի մայրաքաղաք [[Սոֆիա]]յում: Հանդիսանում է կարևոր կրոնական կառույց [[Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում|երկրի քրիստոնյաների]] համար, նվիրված է ...»: 10722389 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Սուրբ Յոսիֆ տաճար''' ({{lang-bg|катедрала „Св. Јосиф“}}) լատինական կաթոլիկ տաճար է [[Բուլղարիա]]յի մայրաքաղաք [[Սոֆիա]]յում: Հանդիսանում է կարևոր կրոնական կառույց [[Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում|երկրի քրիստոնյաների]] համար, նվիրված է [[սուրբ Հովսեփ]]ին։ Այն Սոֆիայի և Պլովդիվի լատինական թեմի համատաճարն է՝ [[Պլովդիվ]]ի [[սուրբ Լյուդովիկոս տաճար (Պլովդիվ)|սուրբ Լյուդովիկոս]] տաճարի հետ միասին<ref>{{cite news | url = http://www.bnr.bg/RadioBulgaria/Emission_Bulgarian/Theme_IstoriaIReligia/Material/katedrala_Sv_Yosif.htm | title = New Catholic cathedral in Sofia | publisher = Radio Bulgaria | date = 2006-05-22 | accessdate = 2006-07-26 | language = Bulgarian | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930185542/http://www.bnr.bg/RadioBulgaria/Emission_Bulgarian/Theme_IstoriaIReligia/Material/katedrala_Sv_Yosif.htm | archivedate = 2007-09-30 }}</ref>։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ դաշնակիցների ռմբակոծությունների հետևանքով ավերված իր նախկին տեղում վերակառուցված տաճարը բացվել է 2006 թվականի մայիսի 21-ին՝ Կարդինալների քոլեջի դեկան, կարդինալ պետքարտուղար Անջելո Սոդանոյի ներկայությամբ: Նոր տաճարի հիմնաքարը անձամբ դրել է [[Հռոմի պապ]] [[Հովհաննես Պողոս II]]-ը՝ 2002 թվականին Բուլղարիա կատարած այցի ժամանակ{{cite news|url=http://www.duma.bg/2006/0506/220506/obshtestvo/ob-4.html |title=Catholics now have their own cathedral in Sofia |publisher=Duma |date=2006-05-22 |accessdate=2006-07-26 |language=Bulgarian |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927041157/http://www.duma.bg/2006/0506/220506/obshtestvo/ob-4.html |archivedate=September 27, 2007 }}։ == Ընդհանուր տեսք == Սուրբ Յոսիֆ տաճարը Բուլղարիայի ամենամեծ կաթոլիկ տաճարն է, ունի 350 նստատեղ և կարող է տեղավորել մինչև 1000 հավատացյալ։ Մայր տաճարը 23 մետր երկարություն, 15 մետր լայնություն, 19 մետր բարձրություն ունի, իսկ շենքի հիմնական մասը ունի 23 մետր տանիքի բարձրություն։ Աշտարակը հագեցած է չորս էլեկտրոնային կառավարվող զանգերով և 33 մետր բարձրություն ունի։ Մայր տաճարը հագեցած է կորպուսով, իսկ խորանի վերևում կանգնած է [[Հիսուս|Քրիստոս]]ի 7 մետրանոց փայտե խաչը։ Խաչի տակ գտնվում է Մարիամի (Հիսուսի մոր) պատկերակը, որը նվիրաբերվել է պատրիարք Մաքսիմը տաճարի օծման ժամանակ։ Երկու կողմերում կան երկու արձաններ՝ Սուրբ Յոսիֆ տաճարի հովանավորը և կապուչին հովանավոր Սուրբ Ֆրանցիսկոս Ասիզեցին։ Մուտքի աջ կողմում գտնվում է Աստծո ողորմածության պատկերակը, որի վրա գրված է. «Հիսուս, ես վստահում եմ քեզ»։ Այս պատկերակը կապված է Աստվածային ողորմածության նվիրվածության և Հիսուսի աշխարհ գալու՝ Ֆաուստինա Կովալսկայի հետ։ Մուտքի մոտ գտնվում է Լուրդեսում գտնվող [[Մարիամ Աստվածածին|Մարիամ Աստվածածնի]] արձանը, որը 1858 թվականին Սուրբ Բեռնադետ Սուբիրուին հայտնվել է որպես մաքուր հայեցակարգ։ Մայր տաճարի դարպասի մյուս կողմում գտնվում են կաթոլիկ եկեղեցու ամենահայտնի սրբերից մի քանիսի արձանները՝ Մանուկ Հիսուսը, Սուրբ Թերեզան, Կարմելիտուհին և Պադուայից Ֆրանցիսկյան Սուրբ Անտոնը։ Մայր տաճարի ցանկապատին է գտնվում [[Հովհաննես XXIII (Հռոմի պապ)|Հովհաննես XXIII]] պապի արձանը, որը օծվել է [[Հովհաննես Պողոս II]] պապի կողմից 2002 թվականին ծխական համայնք կատարած այցի ժամանակ։ == Պատարագներ == Սուրբ պատարագի ծառայություններ՝ * Շաբաթ՝ ժամը 18:00 - բուլղարերեն; * Կիրակի՝ ժամը 09:00 - լեհերեն; * Կիրակի՝ ժամը 10:30 - բուլղարերեն; * Կիրակի՝ ժամը 12:00 - անգլերեն; * Կիրակի՝ ժամը 18:00 - բուլղարերեն; == Պատկերասրահ == <gallery> Cathedral of St Joseph Sofia old.jpg|Մայր տաճարը 19-րդ դարի վերջին Cathedral st joseph sofia-1-2.jpg|Խորան Cathedral st joseph sofia-2.JPG|Պատկեր </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Սոֆիայի տաճարներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի կաթոլիկ եկեղեցիներ]] rex27nqvnwem485f7owkp2ywraobwv7 10722390 10722389 2026-04-08T22:15:49Z Խմբագրող 136173 /* Ընդհանուր տեսք */ 10722390 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Սուրբ Յոսիֆ տաճար''' ({{lang-bg|катедрала „Св. Јосиф“}}) լատինական կաթոլիկ տաճար է [[Բուլղարիա]]յի մայրաքաղաք [[Սոֆիա]]յում: Հանդիսանում է կարևոր կրոնական կառույց [[Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում|երկրի քրիստոնյաների]] համար, նվիրված է [[սուրբ Հովսեփ]]ին։ Այն Սոֆիայի և Պլովդիվի լատինական թեմի համատաճարն է՝ [[Պլովդիվ]]ի [[սուրբ Լյուդովիկոս տաճար (Պլովդիվ)|սուրբ Լյուդովիկոս]] տաճարի հետ միասին<ref>{{cite news | url = http://www.bnr.bg/RadioBulgaria/Emission_Bulgarian/Theme_IstoriaIReligia/Material/katedrala_Sv_Yosif.htm | title = New Catholic cathedral in Sofia | publisher = Radio Bulgaria | date = 2006-05-22 | accessdate = 2006-07-26 | language = Bulgarian | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930185542/http://www.bnr.bg/RadioBulgaria/Emission_Bulgarian/Theme_IstoriaIReligia/Material/katedrala_Sv_Yosif.htm | archivedate = 2007-09-30 }}</ref>։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ դաշնակիցների ռմբակոծությունների հետևանքով ավերված իր նախկին տեղում վերակառուցված տաճարը բացվել է 2006 թվականի մայիսի 21-ին՝ Կարդինալների քոլեջի դեկան, կարդինալ պետքարտուղար Անջելո Սոդանոյի ներկայությամբ: Նոր տաճարի հիմնաքարը անձամբ դրել է [[Հռոմի պապ]] [[Հովհաննես Պողոս II]]-ը՝ 2002 թվականին Բուլղարիա կատարած այցի ժամանակ{{cite news|url=http://www.duma.bg/2006/0506/220506/obshtestvo/ob-4.html |title=Catholics now have their own cathedral in Sofia |publisher=Duma |date=2006-05-22 |accessdate=2006-07-26 |language=Bulgarian |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927041157/http://www.duma.bg/2006/0506/220506/obshtestvo/ob-4.html |archivedate=September 27, 2007 }}։ == Ընդհանուր տեսք == Սուրբ Յոսիֆ տաճարը Բուլղարիայի ամենամեծ կաթոլիկ տաճարն է, ունի 350 նստատեղ և կարող է տեղավորել մինչև 1000 հավատացյալ։ Մայր տաճարը 23 մետր երկարություն, 15 մետր լայնություն, 19 մետր բարձրություն ունի, իսկ շենքի հիմնական մասը ունի 23 մետր տանիքի բարձրություն։ Աշտարակը հագեցած է չորս էլեկտրոնային կառավարվող զանգերով և 33 մետր բարձրություն ունի։ Մայր տաճարը հագեցած է կորպուսով, իսկ խորանի վերևում կանգնած է [[Հիսուս|Քրիստոս]]ի 7 մետրանոց փայտե խաչը։ Խաչի տակ գտնվում է Մարիամ Աստվածածնի պատկերակը, որը նվիրաբերվել է պատրիարք Մաքսիմը տաճարի օծման ժամանակ։ Երկու կողմերում կան երկու արձաններ՝ Սուրբ Յոսիֆ տաճարի հովանավորը և կապուչին հովանավոր Սուրբ Ֆրանցիսկոս Ասիզեցին։ Մուտքի աջ կողմում գտնվում է Աստծո ողորմածության պատկերակը, որի վրա գրված է. «Հիսուս, ես վստահում եմ քեզ»։ Այս պատկերակը կապված է Աստվածային ողորմածության նվիրվածության և Հիսուսի աշխարհ գալու՝ Ֆաուստինա Կովալսկայի հետ։ Մուտքի մոտ գտնվում է Լուրդեսում գտնվող [[Մարիամ Աստվածածին|Մարիամ Աստվածածնի]] արձանը, որը 1858 թվականին Սուրբ Բեռնադետ Սուբիրուին հայտնվել է որպես մաքուր հայեցակարգ։ Մայր տաճարի դարպասի մյուս կողմում գտնվում են կաթոլիկ եկեղեցու ամենահայտնի սրբերից մի քանիսի արձանները՝ Մանուկ Հիսուսը, Սուրբ Թերեզան, Կարմելիտուհին և Պադուայից Ֆրանցիսկյան Սուրբ Անտոնը։ Մայր տաճարի ցանկապատին է գտնվում [[Հովհաննես XXIII (Հռոմի պապ)|Հովհաննես XXIII]] պապի արձանը, որը օծվել է [[Հովհաննես Պողոս II]] պապի կողմից 2002 թվականին ծխական համայնք կատարած այցի ժամանակ։ == Պատարագներ == Սուրբ պատարագի ծառայություններ՝ * Շաբաթ՝ ժամը 18:00 - բուլղարերեն; * Կիրակի՝ ժամը 09:00 - լեհերեն; * Կիրակի՝ ժամը 10:30 - բուլղարերեն; * Կիրակի՝ ժամը 12:00 - անգլերեն; * Կիրակի՝ ժամը 18:00 - բուլղարերեն; == Պատկերասրահ == <gallery> Cathedral of St Joseph Sofia old.jpg|Մայր տաճարը 19-րդ դարի վերջին Cathedral st joseph sofia-1-2.jpg|Խորան Cathedral st joseph sofia-2.JPG|Պատկեր </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Սոֆիայի տաճարներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի կաթոլիկ եկեղեցիներ]] qrsir4bmjzh5a44yey8zepbgxglpmf3 10722392 10722390 2026-04-08T22:18:19Z Խմբագրող 136173 10722392 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Սուրբ Յոսիֆ տաճար''' ({{lang-bg|катедрала „Св. Јосиф“}}) լատինական կաթոլիկ տաճար է [[Բուլղարիա]]յի մայրաքաղաք [[Սոֆիա]]յում: Հանդիսանում է կարևոր կրոնական կառույց [[Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում|երկրի քրիստոնյաների]] համար, նվիրված է [[սուրբ Հովսեփ]]ին։ Այն Սոֆիայի և Պլովդիվի լատինական թեմի համատաճարն է՝ [[Պլովդիվ]]ի [[սուրբ Լյուդովիկոս տաճար (Պլովդիվ)|սուրբ Լյուդովիկոս]] տաճարի հետ միասին<ref>{{cite news | url = http://www.bnr.bg/RadioBulgaria/Emission_Bulgarian/Theme_IstoriaIReligia/Material/katedrala_Sv_Yosif.htm | title = New Catholic cathedral in Sofia | publisher = Radio Bulgaria | date = 2006-05-22 | accessdate = 2006-07-26 | language = Bulgarian | url-status = dead | archiveurl = https://web.archive.org/web/20070930185542/http://www.bnr.bg/RadioBulgaria/Emission_Bulgarian/Theme_IstoriaIReligia/Material/katedrala_Sv_Yosif.htm | archivedate = 2007-09-30 }}</ref>։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ դաշնակիցների ռմբակոծությունների հետևանքով ավերված իր նախկին տեղում վերակառուցված տաճարը բացվել է 2006 թվականի մայիսի 21-ին՝ Կարդինալների քոլեջի դեկան, կարդինալ պետքարտուղար Անջելո Սոդանոյի ներկայությամբ: Նոր տաճարի հիմնաքարը անձամբ դրել է [[Հռոմի պապ]] [[Հովհաննես Պողոս II]]-ը՝ 2002 թվականին Բուլղարիա կատարած այցի ժամանակ<ref>{{cite news|url=http://www.duma.bg/2006/0506/220506/obshtestvo/ob-4.html |title=Catholics now have their own cathedral in Sofia |publisher=Duma |date=2006-05-22 |accessdate=2006-07-26 |language=Bulgarian |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927041157/http://www.duma.bg/2006/0506/220506/obshtestvo/ob-4.html |archivedate=September 27, 2007 }}</ref>։ == Ընդհանուր տեսք == Սուրբ Յոսիֆ տաճարը Բուլղարիայի ամենամեծ կաթոլիկ տաճարն է, ունի 350 նստատեղ և կարող է տեղավորել մինչև 1000 հավատացյալ։ Մայր տաճարը 23 մետր երկարություն, 15 մետր լայնություն, 19 մետր բարձրություն ունի, իսկ շենքի հիմնական մասը ունի 23 մետր տանիքի բարձրություն։ Աշտարակը հագեցած է չորս էլեկտրոնային կառավարվող զանգերով և 33 մետր բարձրություն ունի։ Մայր տաճարը հագեցած է կորպուսով, իսկ խորանի վերևում կանգնած է [[Հիսուս|Քրիստոս]]ի 7 մետրանոց փայտե խաչը։ Խաչի տակ գտնվում է Մարիամ Աստվածածնի պատկերակը, որը նվիրաբերվել է պատրիարք Մաքսիմը տաճարի օծման ժամանակ։ Երկու կողմերում կան երկու արձաններ՝ Սուրբ Յոսիֆ տաճարի հովանավորը և կապուչին հովանավոր Սուրբ Ֆրանցիսկոս Ասիզեցին։ Մուտքի աջ կողմում գտնվում է Աստծո ողորմածության պատկերակը, որի վրա գրված է. «Հիսուս, ես վստահում եմ քեզ»։ Այս պատկերակը կապված է Աստվածային ողորմածության նվիրվածության և Հիսուսի աշխարհ գալու՝ Ֆաուստինա Կովալսկայի հետ։ Մուտքի մոտ գտնվում է Լուրդեսում գտնվող [[Մարիամ Աստվածածին|Մարիամ Աստվածածնի]] արձանը, որը 1858 թվականին Սուրբ Բեռնադետ Սուբիրուին հայտնվել է որպես մաքուր հայեցակարգ։ Մայր տաճարի դարպասի մյուս կողմում գտնվում են կաթոլիկ եկեղեցու ամենահայտնի սրբերից մի քանիսի արձանները՝ Մանուկ Հիսուսը, Սուրբ Թերեզան, Կարմելիտուհին և Պադուայից Ֆրանցիսկյան Սուրբ Անտոնը։ Մայր տաճարի ցանկապատին է գտնվում [[Հովհաննես XXIII (Հռոմի պապ)|Հովհաննես XXIII]] պապի արձանը, որը օծվել է [[Հովհաննես Պողոս II]] պապի կողմից 2002 թվականին ծխական համայնք կատարած այցի ժամանակ։ == Պատարագներ == Սուրբ պատարագի ծառայություններ՝ * Շաբաթ՝ ժամը 18:00 - բուլղարերեն; * Կիրակի՝ ժամը 09:00 - լեհերեն; * Կիրակի՝ ժամը 10:30 - բուլղարերեն; * Կիրակի՝ ժամը 12:00 - անգլերեն; * Կիրակի՝ ժամը 18:00 - բուլղարերեն; == Պատկերասրահ == <gallery> Cathedral of St Joseph Sofia old.jpg|Մայր տաճարը 19-րդ դարի վերջին Cathedral st joseph sofia-1-2.jpg|Խորան Cathedral st joseph sofia-2.JPG|Պատկեր </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Սոֆիայի տաճարներ]] [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի կաթոլիկ եկեղեցիներ]] j6s53a09eioyx3zibxtgz5sso0czhdg 10722407 10722392 2026-04-09T00:01:38Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 ծանոթագրության կաղապարում ամսաթվի թարգմանություն/ձևաչափի ուղղում, Cite news կաղապարի ձևաչափի ուղղում 10722407 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Սուրբ Յոսիֆ տաճար''' ({{lang-bg|катедрала „Св. Јосиф“}}) լատինական կաթոլիկ տաճար է [[Բուլղարիա]]յի մայրաքաղաք [[Սոֆիա]]յում: Հանդիսանում է կարևոր կրոնական կառույց [[Քրիստոնեությունը Բուլղարիայում|երկրի քրիստոնյաների]] համար, նվիրված է [[սուրբ Հովսեփ]]ին։ Այն Սոֆիայի և Պլովդիվի լատինական թեմի համատաճարն է՝ [[Պլովդիվ]]ի [[սուրբ Լյուդովիկոս տաճար (Պլովդիվ)|սուրբ Լյուդովիկոս]] տաճարի հետ միասին<ref>{{Cite news |date=2006-05-22 |title=New Catholic cathedral in Sofia |url=http://www.bnr.bg/RadioBulgaria/Emission_Bulgarian/Theme_IstoriaIReligia/Material/katedrala_Sv_Yosif.htm |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070930185542/http://www.bnr.bg/RadioBulgaria/Emission_Bulgarian/Theme_IstoriaIReligia/Material/katedrala_Sv_Yosif.htm |archivedate=2007-09-30 |accessdate=2006-07-26 |publisher=Radio Bulgaria |language=Bulgarian}}</ref>։ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ]]ի ժամանակ դաշնակիցների ռմբակոծությունների հետևանքով ավերված իր նախկին տեղում վերակառուցված տաճարը բացվել է 2006 թվականի մայիսի 21-ին՝ Կարդինալների քոլեջի դեկան, կարդինալ պետքարտուղար Անջելո Սոդանոյի ներկայությամբ: Նոր տաճարի հիմնաքարը անձամբ դրել է [[Հռոմի պապ]] [[Հովհաննես Պողոս II]]-ը՝ 2002 թվականին Բուլղարիա կատարած այցի ժամանակ<ref>{{Cite news |date=2006-05-22 |title=Catholics now have their own cathedral in Sofia |url=http://www.duma.bg/2006/0506/220506/obshtestvo/ob-4.html |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070927041157/http://www.duma.bg/2006/0506/220506/obshtestvo/ob-4.html |archivedate=2007 թ․ սեպտեմբերի 27 |accessdate=2006-07-26 |publisher=Duma |language=Bulgarian}}</ref>։ == Ընդհանուր տեսք == Սուրբ Յոսիֆ տաճարը Բուլղարիայի ամենամեծ կաթոլիկ տաճարն է, ունի 350 նստատեղ և կարող է տեղավորել մինչև 1000 հավատացյալ։ Մայր տաճարը 23 մետր երկարություն, 15 մետր լայնություն, 19 մետր բարձրություն ունի, իսկ շենքի հիմնական մասը ունի 23 մետր տանիքի բարձրություն։ Աշտարակը հագեցած է չորս էլեկտրոնային կառավարվող զանգերով և 33 մետր բարձրություն ունի։ Մայր տաճարը հագեցած է կորպուսով, իսկ խորանի վերևում կանգնած է [[Հիսուս|Քրիստոս]]ի 7 մետրանոց փայտե խաչը։ Խաչի տակ գտնվում է Մարիամ Աստվածածնի պատկերակը, որը նվիրաբերվել է պատրիարք Մաքսիմը տաճարի օծման ժամանակ։ Երկու կողմերում կան երկու արձաններ՝ Սուրբ Յոսիֆ տաճարի հովանավորը և կապուչին հովանավոր Սուրբ Ֆրանցիսկոս Ասիզեցին։ Մուտքի աջ կողմում գտնվում է Աստծո ողորմածության պատկերակը, որի վրա գրված է. «Հիսուս, ես վստահում եմ քեզ»։ Այս պատկերակը կապված է Աստվածային ողորմածության նվիրվածության և Հիսուսի աշխարհ գալու՝ Ֆաուստինա Կովալսկայի հետ։ Մուտքի մոտ գտնվում է Լուրդեսում գտնվող [[Մարիամ Աստվածածին|Մարիամ Աստվածածնի]] արձանը, որը 1858 թվականին Սուրբ Բեռնադետ Սուբիրուին հայտնվել է որպես մաքուր հայեցակարգ։ Մայր տաճարի դարպասի մյուս կողմում գտնվում են կաթոլիկ եկեղեցու ամենահայտնի սրբերից մի քանիսի արձանները՝ Մանուկ Հիսուսը, Սուրբ Թերեզան, Կարմելիտուհին և Պադուայից Ֆրանցիսկյան Սուրբ Անտոնը։ Մայր տաճարի ցանկապատին է գտնվում [[Հովհաննես XXIII (Հռոմի պապ)|Հովհաննես XXIII]] պապի արձանը, որը օծվել է [[Հովհաննես Պողոս II]] պապի կողմից 2002 թվականին ծխական համայնք կատարած այցի ժամանակ։ == Պատարագներ == Սուրբ պատարագի ծառայություններ՝ * Շաբաթ՝ ժամը 18:00 - բուլղարերեն; * Կիրակի՝ ժամը 09:00 - լեհերեն; * Կիրակի՝ ժամը 10:30 - բուլղարերեն; * Կիրակի՝ ժամը 12:00 - անգլերեն; * Կիրակի՝ ժամը 18:00 - բուլղարերեն; == Պատկերասրահ == <gallery> Cathedral of St Joseph Sofia old.jpg|Մայր տաճարը 19-րդ դարի վերջին Cathedral st joseph sofia-1-2.jpg|Խորան Cathedral st joseph sofia-2.JPG|Պատկեր </gallery> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} {{DEFAULTSORT:Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} [[Կատեգորիա:Բուլղարիայի կաթոլիկ եկեղեցիներ]] [[Կատեգորիա:Սոֆիայի տաճարներ]] [[Կատեգորիա:Տաճարներ այբբենական կարգով]] 63laarkno80ez86c334xg9a5qpqp5fd 1 1324052 10722391 2026-04-08T22:17:41Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{DEFAULTSORT:Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} {{ԹՀ|en|Cathedral of St Joseph, Sofia}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Բուլղարիա|մասնակից=Խմբագրող}}»: 10722391 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:Յոսիֆ տաճար (Սոֆիա)}} {{ԹՀ|en|Cathedral of St Joseph, Sofia}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Կրոն|երկիր= Բուլղարիա|մասնակից=Խմբագրող}} l2h8l2kcqsdany5yxk1s5sk3qig0u8r 0 1324053 10722397 2026-04-08T22:43:55Z Խմբագրող 136173 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Սուրբ Յովան Բիգորսկու վանք''' ({{lang-mk|Свети Јован Бигорски}}) [[մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցի|մակեդոնական ուղղափառ]] վանք է, որը գտնվում է [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի արևմուտքում՝ [[Դեբար]] և [[Գոստիվար]] քաղաքները միացնող ճանապարհի մոտ<r...»: 10722397 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Կրոնական կառույց}} '''Սուրբ Յովան Բիգորսկու վանք''' ({{lang-mk|Свети Јован Бигорски}}) [[մակեդոնական ուղղափառ եկեղեցի|մակեդոնական ուղղափառ]] վանք է, որը գտնվում է [[Հյուսիսային Մակեդոնիա]]յի արևմուտքում՝ [[Դեբար]] և [[Գոստիվար]] քաղաքները միացնող ճանապարհի մոտ<ref name="MOC">{{cite web |title=History of the Macedonian Orthodox Church – Ohrid Archbishopric |url=https://www.macedonianorthodoxdiocese.org.au/en/history-of-the-macedonian-orthodox-church-ohrid-archbishopric/ |website=Macedonian Orthodox Diocese |access-date=13 March 2026}}</ref><ref name="Atlas">{{cite web |title=Saint Jovan Bigorski Monastery |url=https://www.atlasobscura.com/places/saint-jovan-bigorski-monastery |website=Atlas Obscura |access-date=13 March 2026}}</ref>։ Վանքի եկեղեցին նվիրված է Սուրբ [[Հովհաննես Մկրտիչ|Հովհաննես Մկրտչին]]։ Նրա ամենանշանակալի առանձնահատկություններից մեկը պատկերապատն է, որը ստեղծվել է մոտակա Գարի գյուղից Պետրե Ֆիլիպով-Գարկատայի կողմից։ Այն համարվում է տարածաշրջանում փայտե փորագրված պատկերապատի նշանակալի օրինակ<ref name="Cacanoska">{{cite journal |last=Cacanoska |first=Ružica |author2=Angelovska-Panova, Maya |title=Saint Jovan Bigorski – A Macedonian Orthodox Cultic Place |journal=Occasional Papers on Religion in Eastern Europe |year=2015}}</ref>։ == Պատմություն == Ամենատարածված թեզն այն է, որ վանքը հիմնադրվել է 1020 թվականին, և վանքի շենքի կառուցումը վերագրվում է բուլղարացի հոգևորական Յովան Դեբարցուն, Օխրիդի առաջին արքեպիսկոպոսին<ref name="Trifunovic">{{cite book |last=Trifunović |first=Lazar |title=Jugoslavija: umetnički spomenici od praistorije do danas |publisher=Jugoslovenska knjiga |year=1988 |isbn=8674110053 |page=265}}</ref><ref name="Petkov">{{cite book |last=Petkov |first=Mihail |title=Monasteries of Macedonia: History and Architecture |publisher=Macedonian Heritage Press |year=2015}}</ref><ref>{{cite journal |author1=Aleksandar Trajanovski |title=Старешините на Бигорскиот манастир „Свети Јован Крстител“ (По повод 1000-годишнината од неговото постоење) |journal=Glasnik |date=2020 |page=51 |trans-title=The Priors of the Monastery of St. Jovan Bigorski Dedicated to St. John The Baptisт (Its 1000th Anniversary) |url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=938517 |publisher=Институт за национална историја |language=mk}}</ref>: Վանքը ավերվել է 16-րդ դարում [[Օսմանյան կայսրություն|Օսմանյան տիրապետության]] ժամանակ, բայց վերականգնվել է 1743 թվականին վանական Իլարիոնի կողմից, որը կառուցել է նոր վանական խցեր։ Արսենիոս վարդապետը 1812-1825 թվականներին վանքն ավելի է ընդլայնել։ Գրառումները հիշատակում են Յով անունով մի վանականի մասին, որը որոշ հետազոտողների կարծիքով Յոակիմ Կարչովսկին է, գրող և մանկավարժ, որը ներգրավված է եղել տարածաշրջանի մշակութային և կրոնական վերածննդի գործում<ref>{{cite web |title=Јоаким Крчовски |url=https://makedonskijazik.mk/2010/03/јоаким-крчовски.html |website=makedonskijazik.mk |access-date=13 March 2026}}</ref>: Վանքի հին հատվածները ոչնչացվել են 2009 թվականի հրդեհի հետևանքով, մինչդեռ եկեղեցին և նոր շենքերը պահպանվել են<ref name="Trajkovski">{{cite book |last=Trajkovski |first=Vasil |title=Sacred Art of the Bigorski Monastery |publisher=Bitola University Press |year=2010}}</ref><ref name="LonelyPlanet">{{cite web |title=Sveti Jovan Bigorski Monastery |url=https://www.lonelyplanet.com/points-of-interest/sveti-jovan-bigorski-monastery/1039430 |website=Lonely Planet |access-date=13 March 2026}}</ref>: Վերակառուցումը սկսվել է 2010 թվականին՝ պահպանելով ճարտարապետական ​​բնօրինակ ոճը։ == Սուրբ մասունքներ == Վանքում պահվում են Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի, Սուրբ Կղեմես Օխրիդացու, Սուրբ Ղազարոսի, Սուրբ Ստեփանոսի, Սուրբ Նիկողայոսի, Սուրբ Բարբարայի, Սուրբ Պարասկևայի, Սուրբ Տրիփոնի, Ռեսպիկիոսի և Նիմփայի մասունքները, ինչպես նաև Սուրբ Խաչի մի մասնիկ<ref name="Cacanoska"/>: Վանքում պահպանվում է Սուրբ Հովհաննես Մկրտչի պատկերակը, որը, ըստ ենթադրությունների, ունի բուժիչ հատկություններ և, ինչպես ասում են, առաջնորդել է հիմնադիրներին տեղանքի ընտրության հարցում<ref name="LonelyPlanet"/>: Մեկ այլ նշանավոր պատկերակ է «Իսկապես հանդիպիր» պատկերակը, որը Աթոս լեռան բնօրինակ Աքսիոն Էստին պատկերակի հավատարիմ պատճենն է։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://bigorski.org.mk/en/ The official website of the monastery in English] * [http://www.soros.org.mk/konkurs/076/angver/manastir_bigorski.html St. John Bigorski] {{Արտաքին հղումներ}} {{DEFAULTSORT:Յովան Բիգորսկի վանք}} [[Կատեգորիա:Վանքեր այբբենական կարգով]] [[Կատեգորիա:Հյուսիսային Մակեդոնիայի վանքեր]] mbhhw50g393up4juanqb6eqyx8sex2j 10722399 10722397 2026-04-08T22:45:06Z Խմբագրող 136173 Վերահղվում է դեպի [[Բիգորսկի վանք]] 10722399 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Բիգորսկի վանք]] gbuid8h197jwob4n7mynu3z1yi7rkc4 3 1324057 10722450 2026-04-09T03:51:26Z Voskanyan 23951 +{{subst:ողջույն}} 10722450 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական միամսյակ 2026/Դասընթաց|'''Ֆինանսատնտեսական միամսյակի դասընթաց''']] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 03:51, 9 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} on4p00syplrduzrgtjyi0d2d68n6zg5 1 1324058 10722454 2026-04-09T04:24:18Z ԱշբոտՏՆՂ 48669 +{{Վիքինախագիծ Մաթեմատիկա | կարևորություն = միջին}}, ըստ [[Special:PermaLink/7367323#{{Վիքինախագիծ_Մաթեմատիկա}}_կաղապարը_քննարկման_էջերում]] 10722454 wikitext text/x-wiki {{Վիքինախագիծ Մաթեմատիկա | կարևորություն = միջին}} tos4sm1b1d2sukjnuzenpt5ikg34un7 0 1324059 10722457 2026-04-09T06:39:49Z Daydream moon 146410 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջորջե Մարտինովիչ''' ({{lang-sr|Ђорђе Мартиновић}}; [[1929]] – [[Սեպտեմբերի 6]], [[2000]])՝ [[Կոսովո|Կոսովոյից]] [[Սերբեր|սերբ]] ֆերմեր, որը 1985 թվականի մայիսին հայտնի միջադեպի կենտրոնում էր, երբ նրան բուժում էին ստանում ապակե շիշը [[հետանցք]] մտցնելու հետևանքով առա...»: 10722457 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջորջե Մարտինովիչ''' ({{lang-sr|Ђорђе Мартиновић}}; [[1929]] – [[Սեպտեմբերի 6]], [[2000]])՝ [[Կոսովո|Կոսովոյից]] [[Սերբեր|սերբ]] ֆերմեր, որը 1985 թվականի մայիսին հայտնի միջադեպի կենտրոնում էր, երբ նրան բուժում էին ստանում ապակե շիշը [[հետանցք]] մտցնելու հետևանքով առաջացած վնասվածքներից։ «Մարտինովիչի գործը», ինչպես այն հայտնի դարձավ, [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավսլավիայի]] քաղաքականության մեջ դարձավ հայտնի գործ։ Չնայած միջադեպի փաստերը տարիներ շարունակ մնացին վիճելի, այն դեր խաղաց Կոսովոյի սերբական և [[Ալբանացիներ|ալբանական]] բնակչության միջև էթնիկ լարվածության սրման գործում<ref name="Mertus">{{cite book |last=Mertus |first=Julie A. |url=https://archive.org/details/kosovo00juli/page/100/mode/2up |title=Kosovo: How Myths and Truths Started a War |publisher=University of California Press |year=1999 |isbn=0-520-21865-5 |location=Berkeley, California |pages=100–110}}</ref>։ == Միջադեպ == 1985 թվականի մայիսի 1-ին [[Կոսովո|Կոսովոյի]] Գջիլան քաղաքի 56-ամյա բնակիչ Ջորջե Մարտինովիչը տեղական հիվանդանոց է ժամանել՝ [[Ուղիղ աղիք|ուղիղ աղիքի]] մեջ կոտրված շիշով։ Նա պնդել է, որ իր դաշտում աշխատելիս իր վրա հարձակվել են երկու ալբանացի տղամարդիկ։ [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավսլավիայի]] ժողովրդական բանակի գնդապետի կողմից հարցաքննվելուց հետո Մարտինովիչը, ըստ տեղեկությունների, խոստովանել է, որ իր վնասվածքները ինքն իրեն են պատճառել՝ [[Ձեռնաշարժություն|ձեռնաշարժության]] անհաջող փորձի ժամանակ։ Հանրային քննիչները հայտնել են, որ «մեղադրողը գրավոր եզրակացություն է կազմել, որից երևում է, որ վիրավորը իր դաշտում «ինքնաբավարարվածության» ակտ է կատարել, [որ նա] դատարկ ապակե շիշ է դրել գազավորված ջրով»<ref>{{Cite news |last=Surroi |first=Veton |author-link=Veton Surroi |date=March 27, 2024 |title=Marrëveshja, Patrikana dhe fëmijët e Ibrit |trans-title=The agreement, the Patriarchate and the children of Ibar |url=https://www.koha.net/veshtrime/marreveshja-patrikana-dhe-femijet-e-ibrit |access-date=5 March 2025 |work=KOHA |language=sq |type=Op ed}}</ref> փայտի վրա և դրեց գետնին։ Դրանից հետո նա նստեց «շշի վրա և վայելեց»<ref name="Mertus" />։ Գջիլանի համայնքի ղեկավարները հետագայում հայտարարություն տարածեցին՝ նրա վնասվածքները որակելով որպես «ինքնադրսևորված [սեռական] վարքագծի պատահական հետևանքներ»<ref name="Ramet">{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |author-link=Sabrina P. Ramet |title=Thinking About Yugoslavia: Scholarly Debates About the Yugoslav Breakup and the Wars in Bosnia and Kosovo |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-61690-4 |location=Cambridge |pages=153, 201}}</ref>։ Նրան տեղափոխեցին [[Բելգրադ]]՝ հեղինակավոր Ռազմաբժշկական ակադեմիայում հետագա հետազոտությունների համար, սակայն այնտեղի բժշկական խումբը հայտնեց, որ նրա վնասվածքները չեն համապատասխանում ինքնավնասվածքին։ Խումբը, որի կազմում էին Բելգրադից երկու և [[Լյուբլյանա|Լյուբլյանայից]], [[Զագրեբ|Զագրեբից]] և [[Սկոպիե|Սկոպիեից]] մեկական բժիշկներ (այսինքն՝ ներկայացնում էին Հարավսլավիայի վեց հանրապետություններից չորսը), եզրակացրեց, որ վնասվածքները պատճառվել են «500 մլ շշի, ավելի ճիշտ՝ դրա ավելի լայն ծայրի ուժեղ, դաժան և հանկարծակի խցանելու հետևանքով ուղիղ աղիքի մեջ», և որ, հավանաբար, ֆիզիկապես անհնար էր, որ Մարտինովիչը դա աներ ինքն իրեն: Թիմը պնդում էր, որ տեղադրումը «կարող էին կատարվել միայն առնվազն երկու կամ ավելի անձանց կողմից»<ref name="Soso">{{cite book |last=Dragović-Soso |first=Jasna |url=https://archive.org/details/savioursofnation0000unse/page/132/mode/2up |title='Saviours of the Nation': Serbia's Intellectual Opposition and the Revival of Nationalism |publisher=C. Hurst & Co. |year=2002 |isbn=1-85065-577-4 |location=London |pages=132–135}}</ref>: Երկրորդ կարծիքը խնդրվեց և մեկ ամիս անց տրամադրվեց սլովենացի դատաբժշկական բժիշկ Յանեզ Միլչինսկու գլխավորած հանձնաժողովի կողմից<ref>{{cite web |title=Zgodovina inštituta |url=http://www.ism-mf.si/Zgodovina/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616231303/https://www.ism-mf.si/Zgodovina/ |archive-date=16 June 2021 |access-date=2023-09-03 |website=ism-mf.si |publisher=Institute of Forensic Medicin e |language=sl}}</ref>: Միլչինսկու թիմը եզրակացրեց, որ Մարտինովիչը կարող էր շիշը մտցնել՝ այն դնելով փայտիկի վրա, որը նա մղել էր գետնին, բայց ձեռնաշարժության ժամանակ սայթաքել էր և մարմնի ծանրության ուժի տակ կոտրել էր շիշը ուղիղ աղիքում<ref name="Soso" />: Հարավսլավիայի գաղտնի ոստիկանությունը և ռազմական հետախուզությունը, ըստ հաղորդումների, եզրակացրել են, որ Մարտինովիչի վնասվածքները, ամենայն հավանականությամբ, ինքն են պատճառվել<ref name="Sell">{{cite book |last=Sell |first=Louis |url=https://archive.org/details/slobodanmilosevi0000loui/page/78/mode/2up |title=Slobodan Milosevic and the Destruction of Yugoslavia |publisher=Duke University Press |year=2002 |isbn=0-8223-2855-0 |location=Durham, North Carolina |pages=78–79}}</ref>։ Ի վերջո, Հարավսլավիայի և Սերբիայի դաշնային իշխանությունները չհետապնդեցին գործը, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ Սերբիան չեղյալ հայտարարեց Կոսովոյի ինքնավարությունը 1989 թվականին, և, կարծես, որևէ լուրջ փորձ չի արվել Մարտինովիչի ենթադրյալ հարձակվողներին գտնելու համար<ref name="Sell" />։ == Ռեակցիաներ == Գործը սերբական մամուլում դիմավորվեց [[Ազգայնականություն|ազգայնական]] և հակաալբանական հայտարարությունների հեղեղով։ Սա ինքնին նշանակալի զարգացում էր։ Հարավսլավիայի կառավարությունը տարիներ շարունակ բացահայտ ազգայնականությունը դարձրել էր տաբու թեմա, իսկ հարավսլավական լրատվամիջոցները նախկինում համակարգված կերպով թերագնահատել էին էթնոազգայնականությունը։ Մարտինովիչի գործի լուսաբանման մեջ այս տաբուի փլուզումը նախանշեց ազգայնականության աճը, որը պետք է հանգեցներ [[Հարավսլավիայի կազմալուծում|երկրի փլուզմանը]] 1991 թվականին<ref name="Mertus" />։ Սերբական «Պոլիտիկա» թերթը պնդում էր, որ Մարտինովիչի վրա ենթադրաբար հարձակված անձինք տեղի ալբանական ընտանիքի անդամներ էին, որոնք ցանկանում էին գնել հողատարածք, որը Մարտինովիչը հրաժարվել էր վաճառել<ref name="Sell" />։ Պահանջը զգալի արձագանք ունեցավ սերբական քաղաքականության մեջ. սերբերի Կոսովոյից կայուն արտագաղթը դիտվում էր որպես սերբերի նկատմամբ ալբանացիների կողմից դիտավորյալ հալածանքների արդյունք, որոնք ձգտում էին նրանց վտարել իրենց հողերից և զավթել նրանց ունեցվածքը<ref name="Mertus" />։ Մյուսները համեմատեցին միջադեպը սերբերի և քրիստոնյաների հալածանքների այլ պատմական դրվագների հետ՝ Մարտինովիչին դասելով «սերբական տառապանքի և ալբանական (մուսուլմանական, օսմանյան...) չարիքի նախատիպի» շարքին<ref>{{cite book |last=Thompson |first=Mark |author-link=Mark Thompson (historian) |url=https://archive.org/details/isbn_9780679421870/page/129/mode/2up |title=A Paper House: The Ending of Yugoslavia |publisher=Pantheon Books |year=1992 |isbn=0-679-42187-4 |location=New York |page=[https://archive.org/details/isbn_9780679421870/page/129/mode/2up 129]}}</ref>։ Գրող Բրանիսլավ Չրնչևիչը Մարտինովիչի փորձառությունը անվանել է «Յասենովաց մեկ մարդու համար» (նկատի ունենալով [[Համակենտրոնացման ճամբար|Յասենովացի համակենտրոնացման ճամբարը]], որտեղ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] ժամանակ տասնյակ հազարավոր սերբեր են կոտորվել): Նկարիչ Միկա Պոպովիչը ստեղծել է հսկայական նկար՝ հիմնված [[Խոսե դե Ռիբերա|Խոսե դե Ռիբերայի]] «Սուրբ Ֆիլիպի նահատակությունը» ստեղծագործության վրա, որտեղ պատկերված են գլխարկով ալբանացիներ, որոնք Մարտինովիչին բարձրացնում են փայտե խաչի վրա: Ալբանացիներից մեկը պատկերված է ձեռքում ապակե շիշ պահած<ref name="Ramet" />։ Սերբ մտավորականների կողմից ստորագրված խնդրագրում նշվում էր, որ «Ջորջե Մարտինովիչի գործը դարձել է Կոսովոյի ողջ սերբ ազգի գործը»։ Երեք տարի անց սերբ կանանց մի խումբ երթով շարժվեց Սերբիայի խորհրդարանի մոտ՝ Կոսովոյի ինքնավարության վերացման համար լոբբինգ անելու համար՝ հայտարարելով, որ «մենք այլևս չենք կարող անտարբեր մնալ, մինչ ... մեր եղբայրները գամված են սրած ցցի վրա»<ref>{{cite book |last=Carmichael |first=Cathie |url=https://archive.org/details/ethniccleansingi0000carm/page/67/mode/2up |title=Ethnic Cleansing in the Balkans: Nationalism and the Destruction of Tradition |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-415-27416-8 |location=London; New York |page=[https://archive.org/details/ethniccleansingi0000carm/page/67/mode/2up 67]}}</ref>։ Մարտինովիչի գործը ընդունվեց [[Սերբիայի գրողների միություն|Սերբիայի գրողների]] [[Սերբիայի գրողների միություն|միության]] կողմից, որի 1985 թվականի ժողովում (անցկացված հունիսի 16-ին) գերակշռում էր Մարտինովիչի գործի քննարկումը: Գրականագետ Զորան Գլուշչևիչը Կոսովոյում սերբական փոքրամասնության առջև ծառացած իրավիճակը համեմատեց «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենասարսափելի [[Ֆաշիզմ|ֆաշիստական]] ​​​​փորձառությունների» հետ: Հիշելով դարի սկզբին Ֆրանսիայում տեղի ունեցած [[Դրեյֆուսի դատ|Դրեյֆուսի]] [[Դրեյֆուսի դատ|դատը]] և այդ գործում [[Էմիլ Զոլա|Էմիլ Զոլայի]] նման գրողների խաղացած դերը՝ Գլուշչևիչը կոչ արեց ասոցիացիային գործել Մարտինովիչին պաշտպանելու համար: Նրա առաջարկն ընդունվեց ճնշող մեծամասնությամբ, և ասոցիացիան ընդունեց բաց նամակ, որով պահանջում էր Սերբիայի խորհրդարանից ստեղծել Մարտինովիչի գործը քննելու հանձնաժողով<ref name="Soso" />։ Սերբ գրող Դոբրիցա Չոսիչը (ինչպես ինքն էր ասում) «ինտենսիվ համագործակցություն» հաստատեց Կոսովոյի սերբական խմբերի հետ և օգնեց Մարտինովիչին վարձել փաստաբան և մեղադրանք առաջադրել այն պաշտոնյաների դեմ, ովքեր, ինչպես պնդում էին, ստիպել էին Մարտինովիչին ստորագրել կեղծ խոստովանություն: Նա նաև Մարտինովիչի անունից նամակներ ուղարկեց Սերբիայի նախագահ Իվան Ստամբոլիչին և Դաշնային պաշտպանության նախարարությանը<ref name="Soso" />։ Մարտինովիչի գործը որոշ սերբ ազգայնական գաղափարախոսների, մտավորականների և քաղաքական գործիչների կողմից ներկայացվեց որպես մուսուլմանների ենթադրյալ [[Սոդոմիա|սոդոմիայի]] հակում խորհրդանշող գործ: Ազդեցիկ հոգեբույժ և Կրաինայի սերբ ազգայնական ակտիվիստ Յովան Ռաշկովիչը պնդում էր, որ «մուսուլմանները կենտրոնացած են իրենց հոգեսոցիալական զարգացման անալ փուլում և, հետևաբար, բնութագրվում են ընդհանուր ագրեսիվությամբ և ճշգրտության ու մաքրության նկատմամբ մոլուցքով»: Շատ սերբերի կողմից այն դիտվում էր որպես վառ օրինակ այն բանի, թե ինչպես էին ալբանացիները (իրենց կարծիքով) վատ վերաբերվում սերբերին, մինչդեռ ալբանացիների կողմից ղեկավարվող Կոսովոյի կառավարությունը «աչք էր փակում»<ref>{{cite book |last=Clark |first=Howard |author-link=Howard Clark (pacifist) |url=https://books.google.com/books?id=OTW9XKUmrxsC&pg=PA16 |title=Civil Resistance in Kosovo |publisher=Pluto Press |year=2000 |isbn=0-7453-1569-0 |location=London; Sterling, Virginia |page=16 |access-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323201630/https://books.google.com/books?id=OTW9XKUmrxsC&pg=PA16 |archive-date=23 March 2023 |url-status=live}}</ref>։ Իրենց հերթին, շատ Կոսովոյի ալբանացիներ այն կարծիքին էին, որ (ինչպես ցույց է տալիս Մարտինովիչի վաղ խոստովանությունը), նա պատահաբար ինքն իրեն է հասցրել վերքը և փորձել է այն ծածկել՝ մեղադրելով ալբանացիներին, ինչը թույլ է տվել սերբ ազգայնականներին օգտագործել այն՝ հակաալբանական տրամադրություններ հրահրելու համար: Մյուսները ընդունել են, որ ապացույցները անորոշ են, բայց դեմ են եղել այն բանին, թե ինչպես է գործն օգտագործվել սերբա-ալբանական հարաբերությունները խորհրդանշելու համար<ref name="Mertus" />։ [[Սլովենիա|Սլովենիայում]] և [[Խորվաթիա|Խորվաթիայում]] տարածված կարծիքն այն էր, որ նրանք զգուշանում էին սերբական ազգայնականությունից, և որ Մարտինովիչի գործը պարզապես պատրվակ էր Հարավսլավիայի Սահմանադրության մեջ փոփոխություն մտցնելու համար, որպեսզի Սերբիան լիակատար վերահսկողություն ունենա իր երկու ինքնավար մարզերի նկատմամբ<ref name="Soso" />։ == Ծանոթագրություններ == {{reflist|2}} spr7j9ov9hnujif571vvn75ningsjnh 10722459 10722457 2026-04-09T06:41:19Z Daydream moon 146410 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Կոսովոյի Հանրապետություն]], [[Կատեգորիա:Կոսովոյի պատմություն]], [[Կատեգորիա:Հարավսլավիա]] 10722459 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ջորջե Մարտինովիչ''' ({{lang-sr|Ђорђе Мартиновић}}; [[1929]] – [[Սեպտեմբերի 6]], [[2000]])՝ [[Կոսովո|Կոսովոյից]] [[Սերբեր|սերբ]] ֆերմեր, որը 1985 թվականի մայիսին հայտնի միջադեպի կենտրոնում էր, երբ նրան բուժում էին ստանում ապակե շիշը [[հետանցք]] մտցնելու հետևանքով առաջացած վնասվածքներից։ «Մարտինովիչի գործը», ինչպես այն հայտնի դարձավ, [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավսլավիայի]] քաղաքականության մեջ դարձավ հայտնի գործ։ Չնայած միջադեպի փաստերը տարիներ շարունակ մնացին վիճելի, այն դեր խաղաց Կոսովոյի սերբական և [[Ալբանացիներ|ալբանական]] բնակչության միջև էթնիկ լարվածության սրման գործում<ref name="Mertus">{{cite book |last=Mertus |first=Julie A. |url=https://archive.org/details/kosovo00juli/page/100/mode/2up |title=Kosovo: How Myths and Truths Started a War |publisher=University of California Press |year=1999 |isbn=0-520-21865-5 |location=Berkeley, California |pages=100–110}}</ref>։ == Միջադեպ == 1985 թվականի մայիսի 1-ին [[Կոսովո|Կոսովոյի]] Գջիլան քաղաքի 56-ամյա բնակիչ Ջորջե Մարտինովիչը տեղական հիվանդանոց է ժամանել՝ [[Ուղիղ աղիք|ուղիղ աղիքի]] մեջ կոտրված շիշով։ Նա պնդել է, որ իր դաշտում աշխատելիս իր վրա հարձակվել են երկու ալբանացի տղամարդիկ։ [[Հարավսլավիայի Սոցիալիստական Ֆեդերատիվ Հանրապետություն|Հարավսլավիայի]] ժողովրդական բանակի գնդապետի կողմից հարցաքննվելուց հետո Մարտինովիչը, ըստ տեղեկությունների, խոստովանել է, որ իր վնասվածքները ինքն իրեն են պատճառել՝ [[Ձեռնաշարժություն|ձեռնաշարժության]] անհաջող փորձի ժամանակ։ Հանրային քննիչները հայտնել են, որ «մեղադրողը գրավոր եզրակացություն է կազմել, որից երևում է, որ վիրավորը իր դաշտում «ինքնաբավարարվածության» ակտ է կատարել, [որ նա] դատարկ ապակե շիշ է դրել գազավորված ջրով»<ref>{{Cite news |last=Surroi |first=Veton |author-link=Veton Surroi |date=March 27, 2024 |title=Marrëveshja, Patrikana dhe fëmijët e Ibrit |trans-title=The agreement, the Patriarchate and the children of Ibar |url=https://www.koha.net/veshtrime/marreveshja-patrikana-dhe-femijet-e-ibrit |access-date=5 March 2025 |work=KOHA |language=sq |type=Op ed}}</ref> փայտի վրա և դրեց գետնին։ Դրանից հետո նա նստեց «շշի վրա և վայելեց»<ref name="Mertus" />։ Գջիլանի համայնքի ղեկավարները հետագայում հայտարարություն տարածեցին՝ նրա վնասվածքները որակելով որպես «ինքնադրսևորված [սեռական] վարքագծի պատահական հետևանքներ»<ref name="Ramet">{{cite book |last=Ramet |first=Sabrina P. |author-link=Sabrina P. Ramet |title=Thinking About Yugoslavia: Scholarly Debates About the Yugoslav Breakup and the Wars in Bosnia and Kosovo |publisher=Cambridge University Press |year=2005 |isbn=978-0-521-61690-4 |location=Cambridge |pages=153, 201}}</ref>։ Նրան տեղափոխեցին [[Բելգրադ]]՝ հեղինակավոր Ռազմաբժշկական ակադեմիայում հետագա հետազոտությունների համար, սակայն այնտեղի բժշկական խումբը հայտնեց, որ նրա վնասվածքները չեն համապատասխանում ինքնավնասվածքին։ Խումբը, որի կազմում էին Բելգրադից երկու և [[Լյուբլյանա|Լյուբլյանայից]], [[Զագրեբ|Զագրեբից]] և [[Սկոպիե|Սկոպիեից]] մեկական բժիշկներ (այսինքն՝ ներկայացնում էին Հարավսլավիայի վեց հանրապետություններից չորսը), եզրակացրեց, որ վնասվածքները պատճառվել են «500 մլ շշի, ավելի ճիշտ՝ դրա ավելի լայն ծայրի ուժեղ, դաժան և հանկարծակի խցանելու հետևանքով ուղիղ աղիքի մեջ», և որ, հավանաբար, ֆիզիկապես անհնար էր, որ Մարտինովիչը դա աներ ինքն իրեն: Թիմը պնդում էր, որ տեղադրումը «կարող էին կատարվել միայն առնվազն երկու կամ ավելի անձանց կողմից»<ref name="Soso">{{cite book |last=Dragović-Soso |first=Jasna |url=https://archive.org/details/savioursofnation0000unse/page/132/mode/2up |title='Saviours of the Nation': Serbia's Intellectual Opposition and the Revival of Nationalism |publisher=C. Hurst & Co. |year=2002 |isbn=1-85065-577-4 |location=London |pages=132–135}}</ref>: Երկրորդ կարծիքը խնդրվեց և մեկ ամիս անց տրամադրվեց սլովենացի դատաբժշկական բժիշկ Յանեզ Միլչինսկու գլխավորած հանձնաժողովի կողմից<ref>{{cite web |title=Zgodovina inštituta |url=http://www.ism-mf.si/Zgodovina/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210616231303/https://www.ism-mf.si/Zgodovina/ |archive-date=16 June 2021 |access-date=2023-09-03 |website=ism-mf.si |publisher=Institute of Forensic Medicin e |language=sl}}</ref>: Միլչինսկու թիմը եզրակացրեց, որ Մարտինովիչը կարող էր շիշը մտցնել՝ այն դնելով փայտիկի վրա, որը նա մղել էր գետնին, բայց ձեռնաշարժության ժամանակ սայթաքել էր և մարմնի ծանրության ուժի տակ կոտրել էր շիշը ուղիղ աղիքում<ref name="Soso" />: Հարավսլավիայի գաղտնի ոստիկանությունը և ռազմական հետախուզությունը, ըստ հաղորդումների, եզրակացրել են, որ Մարտինովիչի վնասվածքները, ամենայն հավանականությամբ, ինքն են պատճառվել<ref name="Sell">{{cite book |last=Sell |first=Louis |url=https://archive.org/details/slobodanmilosevi0000loui/page/78/mode/2up |title=Slobodan Milosevic and the Destruction of Yugoslavia |publisher=Duke University Press |year=2002 |isbn=0-8223-2855-0 |location=Durham, North Carolina |pages=78–79}}</ref>։ Ի վերջո, Հարավսլավիայի և Սերբիայի դաշնային իշխանությունները չհետապնդեցին գործը, նույնիսկ այն բանից հետո, երբ Սերբիան չեղյալ հայտարարեց Կոսովոյի ինքնավարությունը 1989 թվականին, և, կարծես, որևէ լուրջ փորձ չի արվել Մարտինովիչի ենթադրյալ հարձակվողներին գտնելու համար<ref name="Sell" />։ == Ռեակցիաներ == Գործը սերբական մամուլում դիմավորվեց [[Ազգայնականություն|ազգայնական]] և հակաալբանական հայտարարությունների հեղեղով։ Սա ինքնին նշանակալի զարգացում էր։ Հարավսլավիայի կառավարությունը տարիներ շարունակ բացահայտ ազգայնականությունը դարձրել էր տաբու թեմա, իսկ հարավսլավական լրատվամիջոցները նախկինում համակարգված կերպով թերագնահատել էին էթնոազգայնականությունը։ Մարտինովիչի գործի լուսաբանման մեջ այս տաբուի փլուզումը նախանշեց ազգայնականության աճը, որը պետք է հանգեցներ [[Հարավսլավիայի կազմալուծում|երկրի փլուզմանը]] 1991 թվականին<ref name="Mertus" />։ Սերբական «Պոլիտիկա» թերթը պնդում էր, որ Մարտինովիչի վրա ենթադրաբար հարձակված անձինք տեղի ալբանական ընտանիքի անդամներ էին, որոնք ցանկանում էին գնել հողատարածք, որը Մարտինովիչը հրաժարվել էր վաճառել<ref name="Sell" />։ Պահանջը զգալի արձագանք ունեցավ սերբական քաղաքականության մեջ. սերբերի Կոսովոյից կայուն արտագաղթը դիտվում էր որպես սերբերի նկատմամբ ալբանացիների կողմից դիտավորյալ հալածանքների արդյունք, որոնք ձգտում էին նրանց վտարել իրենց հողերից և զավթել նրանց ունեցվածքը<ref name="Mertus" />։ Մյուսները համեմատեցին միջադեպը սերբերի և քրիստոնյաների հալածանքների այլ պատմական դրվագների հետ՝ Մարտինովիչին դասելով «սերբական տառապանքի և ալբանական (մուսուլմանական, օսմանյան...) չարիքի նախատիպի» շարքին<ref>{{cite book |last=Thompson |first=Mark |author-link=Mark Thompson (historian) |url=https://archive.org/details/isbn_9780679421870/page/129/mode/2up |title=A Paper House: The Ending of Yugoslavia |publisher=Pantheon Books |year=1992 |isbn=0-679-42187-4 |location=New York |page=[https://archive.org/details/isbn_9780679421870/page/129/mode/2up 129]}}</ref>։ Գրող Բրանիսլավ Չրնչևիչը Մարտինովիչի փորձառությունը անվանել է «Յասենովաց մեկ մարդու համար» (նկատի ունենալով [[Համակենտրոնացման ճամբար|Յասենովացի համակենտրոնացման ճամբարը]], որտեղ [[Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ|Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի]] ժամանակ տասնյակ հազարավոր սերբեր են կոտորվել): Նկարիչ Միկա Պոպովիչը ստեղծել է հսկայական նկար՝ հիմնված [[Խոսե դե Ռիբերա|Խոսե դե Ռիբերայի]] «Սուրբ Ֆիլիպի նահատակությունը» ստեղծագործության վրա, որտեղ պատկերված են գլխարկով ալբանացիներ, որոնք Մարտինովիչին բարձրացնում են փայտե խաչի վրա: Ալբանացիներից մեկը պատկերված է ձեռքում ապակե շիշ պահած<ref name="Ramet" />։ Սերբ մտավորականների կողմից ստորագրված խնդրագրում նշվում էր, որ «Ջորջե Մարտինովիչի գործը դարձել է Կոսովոյի ողջ սերբ ազգի գործը»։ Երեք տարի անց սերբ կանանց մի խումբ երթով շարժվեց Սերբիայի խորհրդարանի մոտ՝ Կոսովոյի ինքնավարության վերացման համար լոբբինգ անելու համար՝ հայտարարելով, որ «մենք այլևս չենք կարող անտարբեր մնալ, մինչ ... մեր եղբայրները գամված են սրած ցցի վրա»<ref>{{cite book |last=Carmichael |first=Cathie |url=https://archive.org/details/ethniccleansingi0000carm/page/67/mode/2up |title=Ethnic Cleansing in the Balkans: Nationalism and the Destruction of Tradition |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=0-415-27416-8 |location=London; New York |page=[https://archive.org/details/ethniccleansingi0000carm/page/67/mode/2up 67]}}</ref>։ Մարտինովիչի գործը ընդունվեց [[Սերբիայի գրողների միություն|Սերբիայի գրողների]] [[Սերբիայի գրողների միություն|միության]] կողմից, որի 1985 թվականի ժողովում (անցկացված հունիսի 16-ին) գերակշռում էր Մարտինովիչի գործի քննարկումը: Գրականագետ Զորան Գլուշչևիչը Կոսովոյում սերբական փոքրամասնության առջև ծառացած իրավիճակը համեմատեց «Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ամենասարսափելի [[Ֆաշիզմ|ֆաշիստական]] ​​​​փորձառությունների» հետ: Հիշելով դարի սկզբին Ֆրանսիայում տեղի ունեցած [[Դրեյֆուսի դատ|Դրեյֆուսի]] [[Դրեյֆուսի դատ|դատը]] և այդ գործում [[Էմիլ Զոլա|Էմիլ Զոլայի]] նման գրողների խաղացած դերը՝ Գլուշչևիչը կոչ արեց ասոցիացիային գործել Մարտինովիչին պաշտպանելու համար: Նրա առաջարկն ընդունվեց ճնշող մեծամասնությամբ, և ասոցիացիան ընդունեց բաց նամակ, որով պահանջում էր Սերբիայի խորհրդարանից ստեղծել Մարտինովիչի գործը քննելու հանձնաժողով<ref name="Soso" />։ Սերբ գրող Դոբրիցա Չոսիչը (ինչպես ինքն էր ասում) «ինտենսիվ համագործակցություն» հաստատեց Կոսովոյի սերբական խմբերի հետ և օգնեց Մարտինովիչին վարձել փաստաբան և մեղադրանք առաջադրել այն պաշտոնյաների դեմ, ովքեր, ինչպես պնդում էին, ստիպել էին Մարտինովիչին ստորագրել կեղծ խոստովանություն: Նա նաև Մարտինովիչի անունից նամակներ ուղարկեց Սերբիայի նախագահ Իվան Ստամբոլիչին և Դաշնային պաշտպանության նախարարությանը<ref name="Soso" />։ Մարտինովիչի գործը որոշ սերբ ազգայնական գաղափարախոսների, մտավորականների և քաղաքական գործիչների կողմից ներկայացվեց որպես մուսուլմանների ենթադրյալ [[Սոդոմիա|սոդոմիայի]] հակում խորհրդանշող գործ: Ազդեցիկ հոգեբույժ և Կրաինայի սերբ ազգայնական ակտիվիստ Յովան Ռաշկովիչը պնդում էր, որ «մուսուլմանները կենտրոնացած են իրենց հոգեսոցիալական զարգացման անալ փուլում և, հետևաբար, բնութագրվում են ընդհանուր ագրեսիվությամբ և ճշգրտության ու մաքրության նկատմամբ մոլուցքով»: Շատ սերբերի կողմից այն դիտվում էր որպես վառ օրինակ այն բանի, թե ինչպես էին ալբանացիները (իրենց կարծիքով) վատ վերաբերվում սերբերին, մինչդեռ ալբանացիների կողմից ղեկավարվող Կոսովոյի կառավարությունը «աչք էր փակում»<ref>{{cite book |last=Clark |first=Howard |author-link=Howard Clark (pacifist) |url=https://books.google.com/books?id=OTW9XKUmrxsC&pg=PA16 |title=Civil Resistance in Kosovo |publisher=Pluto Press |year=2000 |isbn=0-7453-1569-0 |location=London; Sterling, Virginia |page=16 |access-date=23 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230323201630/https://books.google.com/books?id=OTW9XKUmrxsC&pg=PA16 |archive-date=23 March 2023 |url-status=live}}</ref>։ Իրենց հերթին, շատ Կոսովոյի ալբանացիներ այն կարծիքին էին, որ (ինչպես ցույց է տալիս Մարտինովիչի վաղ խոստովանությունը), նա պատահաբար ինքն իրեն է հասցրել վերքը և փորձել է այն ծածկել՝ մեղադրելով ալբանացիներին, ինչը թույլ է տվել սերբ ազգայնականներին օգտագործել այն՝ հակաալբանական տրամադրություններ հրահրելու համար: Մյուսները ընդունել են, որ ապացույցները անորոշ են, բայց դեմ են եղել այն բանին, թե ինչպես է գործն օգտագործվել սերբա-ալբանական հարաբերությունները խորհրդանշելու համար<ref name="Mertus" />։ [[Սլովենիա|Սլովենիայում]] և [[Խորվաթիա|Խորվաթիայում]] տարածված կարծիքն այն էր, որ նրանք զգուշանում էին սերբական ազգայնականությունից, և որ Մարտինովիչի գործը պարզապես պատրվակ էր Հարավսլավիայի Սահմանադրության մեջ փոփոխություն մտցնելու համար, որպեսզի Սերբիան լիակատար վերահսկողություն ունենա իր երկու ինքնավար մարզերի նկատմամբ<ref name="Soso" />։ == Ծանոթագրություններ == {{reflist|2}} [[Կատեգորիա:Կոսովոյի Հանրապետություն]] [[Կատեգորիա:Կոսովոյի պատմություն]] [[Կատեգորիա:Հարավսլավիա]] ajlupa9ufhd9jhcwkd74x4qx2gkxdks 1 1324060 10722458 2026-04-09T06:41:03Z Daydream moon 146410 +{{ԹՀ/նոր|en|Đorđe Martinović incident|1346535849|10722457|2026 թվականի ապրիլի 9}} 10722458 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Đorđe Martinović incident|1346535849|10722457|2026 թվականի ապրիլի 9}} dhmmdhsu93tj9j97kzmm0xloe0xnar0 0 1324062 10722491 2026-04-09T07:34:27Z GyurjyanJen10 169244 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= }} '''Արաքս Ասատուրի Փաշաայան''' ({{ԱԾ}}), արևելագետ-արաբագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ<ref>https://thearmenians.am/hy/authors/26</ref>։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի միջազգային հաարաբերությունների բաժնի վարիչ (2021 թվականից- առ այսօր)...»: 10722491 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= }} '''Արաքս Ասատուրի Փաշաայան''' ({{ԱԾ}}), արևելագետ-արաբագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ<ref>https://thearmenians.am/hy/authors/26</ref>։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի միջազգային հաարաբերությունների բաժնի վարիչ (2021 թվականից- առ այսօր),ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1975]] թվականին [[Երևան]]ում։<ref>https://www.ysu.am/user/2401</ref> Ավարտել է [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետը (արաբագիտություն)։ Հետագայում շարունակել է ուսումը ասպիրանտուրայում՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում։ Աշխատում է [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում՝ որպես առաջատար գիտաշխատող։ == Մասնագիտական գործունեություն == * 2021 թ․-ից առ այսօր՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Միջազգային հարաբերությունների բաժնի վարիչ * 1998–2021 թթ․՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Արաբական երկրների բաժնի գիտաշխատող, 2015 թ․-ից՝ առաջատար գիտաշխատող * 2007 թ․-ից առ այսօր՝ [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության ամբիոնի դոցենտ * 2006–2012 թթ․՝ «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի փորձագետ * 2008 թ․-ից առ այսօր՝ ՀՀ ԳԱԱ Միջազգային գիտակրթական կենտրոնի Արևելագիտության ամբիոնի դոցենտ == Գիտական աշխատանք == Արաքս Փաշայանը զբաղվում է արաբական երկրների պատմության և ժամանակակից Մերձավոր Արևելքի քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրությամբ։ Նրա գիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են՝<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> * արաբական երկրների ներքաղաքական զարգացումները * Մերձավոր Արևելքի միջազգային հարաբերությունները * տարածաշրջանային հակամարտությունները<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> === Գրքեր === 1. Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը․ նպատակները, գործունեությունը, դիրքորոշումը ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ, Արևելագիտության ինստիտուտ, Երևան, 2003, Զանգակ-97 հրատարակչություն, 248 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/348538?language=hyw</ref>։ 2. Իսլամն Ադրբեջանում․ անցյալը և ներկան, ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ, Նորավանք հիմնադրամ, Եր., 2014, 196 էջ:<ref>https://www.rni.am/arm/books/detail.php?ELEMENT_ID=12850</ref> 3. Սիրիայի հայ համայնքը․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2011, 153 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349230/edition/321666?language=hye</ref>։ 4. Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքները․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2012, 159 էջ<ref>https://haygirk.nla.am/upload/1941-/arabakan_erkrner_2012.pdf</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * linkedin.com/in/araks-pashayan-9744bb267?originalSubdomain=am * https://www.researchgate.net/profile/Araks-Pashayan * https://www.azatutyun.am/a/33234826.html [[Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արաբագետներ]] gb87zow2g33sgfnfixd06pibol45hxr 10722496 10722491 2026-04-09T07:39:48Z GyurjyanJen10 169244 10722496 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Արաքս Փաշայան.jpg|thumb|Araks Pashayan]] }} '''Արաքս Ասատուրի Փաշայան''', արևելագետ-արաբագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ<ref>https://thearmenians.am/hy/authors/26</ref>։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի միջազգային հաարաբերությունների բաժնի վարիչ (2021 թվականից- առ այսօր),ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1975]] թվականին [[Երևան]]ում։<ref>https://www.ysu.am/user/2401</ref> Ավարտել է [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետը (արաբագիտություն)։ Հետագայում շարունակել է ուսումը ասպիրանտուրայում՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում։ Աշխատում է [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում՝ որպես առաջատար գիտաշխատող։ == Մասնագիտական գործունեություն == * 2021 թ․-ից առ այսօր՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Միջազգային հարաբերությունների բաժնի վարիչ * 1998–2021 թթ․՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Արաբական երկրների բաժնի գիտաշխատող, 2015 թ․-ից՝ առաջատար գիտաշխատող * 2007 թ․-ից առ այսօր՝ [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության ամբիոնի դոցենտ * 2006–2012 թթ․՝ «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի փորձագետ * 2008 թ․-ից առ այսօր՝ ՀՀ ԳԱԱ Միջազգային գիտակրթական կենտրոնի Արևելագիտության ամբիոնի դոցենտ == Գիտական աշխատանք == Արաքս Փաշայանը զբաղվում է արաբական երկրների պատմության և ժամանակակից Մերձավոր Արևելքի քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրությամբ։ Նրա գիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են՝<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> * արաբական երկրների ներքաղաքական զարգացումները * Մերձավոր Արևելքի միջազգային հարաբերությունները * տարածաշրջանային հակամարտությունները<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Գրքեր == 1. Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը․ նպատակները, գործունեությունը, դիրքորոշումը ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ, Արևելագիտության ինստիտուտ, Երևան, 2003, Զանգակ-97 հրատարակչություն, 248 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/348538?language=hyw</ref>։ 2. Իսլամն Ադրբեջանում․ անցյալը և ներկան, ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ, Նորավանք հիմնադրամ, Եր., 2014, 196 էջ:<ref>https://www.rni.am/arm/books/detail.php?ELEMENT_ID=12850</ref> 3. Սիրիայի հայ համայնքը․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2011, 153 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349230/edition/321666?language=hye</ref>։ 4. Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքները․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2012, 159 էջ<ref>https://haygirk.nla.am/upload/1941-/arabakan_erkrner_2012.pdf</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * linkedin.com/in/araks-pashayan-9744bb267?originalSubdomain=am * https://www.researchgate.net/profile/Araks-Pashayan * https://www.azatutyun.am/a/33234826.html [[Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արաբագետներ]] hxb6jcpp51q6xtmyyir8kwnvr971m0e 10722497 10722496 2026-04-09T07:42:24Z Beko 1511 /* Գրքեր */ 10722497 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Արաքս Փաշայան.jpg|thumb|Araks Pashayan]] }} '''Արաքս Ասատուրի Փաշայան''', արևելագետ-արաբագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ<ref>https://thearmenians.am/hy/authors/26</ref>։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի միջազգային հաարաբերությունների բաժնի վարիչ (2021 թվականից- առ այսօր),ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1975]] թվականին [[Երևան]]ում։<ref>https://www.ysu.am/user/2401</ref> Ավարտել է [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետը (արաբագիտություն)։ Հետագայում շարունակել է ուսումը ասպիրանտուրայում՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում։ Աշխատում է [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում՝ որպես առաջատար գիտաշխատող։ == Մասնագիտական գործունեություն == * 2021 թ․-ից առ այսօր՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Միջազգային հարաբերությունների բաժնի վարիչ * 1998–2021 թթ․՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Արաբական երկրների բաժնի գիտաշխատող, 2015 թ․-ից՝ առաջատար գիտաշխատող * 2007 թ․-ից առ այսօր՝ [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության ամբիոնի դոցենտ * 2006–2012 թթ․՝ «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի փորձագետ * 2008 թ․-ից առ այսօր՝ ՀՀ ԳԱԱ Միջազգային գիտակրթական կենտրոնի Արևելագիտության ամբիոնի դոցենտ == Գիտական աշխատանք == Արաքս Փաշայանը զբաղվում է արաբական երկրների պատմության և ժամանակակից Մերձավոր Արևելքի քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրությամբ։ Նրա գիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են՝<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> * արաբական երկրների ներքաղաքական զարգացումները * Մերձավոր Արևելքի միջազգային հարաբերությունները * տարածաշրջանային հակամարտությունները<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Գրքեր == # Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը․ նպատակները, գործունեությունը, դիրքորոշումը ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ, Արևելագիտության ինստիտուտ, Երևան, 2003, Զանգակ-97 հրատարակչություն, 248 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/348538?language=hyw</ref>։ # Իսլամն Ադրբեջանում․ անցյալը և ներկան, ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ, Նորավանք հիմնադրամ, Եր., 2014, 196 էջ:<ref>https://www.rni.am/arm/books/detail.php?ELEMENT_ID=12850</ref> # Սիրիայի հայ համայնքը․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2011, 153 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349230/edition/321666?language=hye</ref>։ # Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքները․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2012, 159 էջ<ref>https://haygirk.nla.am/upload/1941-/arabakan_erkrner_2012.pdf</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * linkedin.com/in/araks-pashayan-9744bb267?originalSubdomain=am * https://www.researchgate.net/profile/Araks-Pashayan * https://www.azatutyun.am/a/33234826.html [[Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արաբագետներ]] k66aqxvwuskxgn3c9yxsnno9fa0czhu 10722498 10722497 2026-04-09T07:43:01Z Beko 1511 10722498 wikitext text/x-wiki {{վիքիֆիկացում}} {{Տեղեկաքարտ Գիտնական | պատկեր= [[File:Արաքս Փաշայան.jpg|thumb|Araks Pashayan]] }} '''Արաքս Ասատուրի Փաշայան''', արևելագետ-արաբագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ<ref>https://thearmenians.am/hy/authors/26</ref>։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի միջազգային հաարաբերությունների բաժնի վարիչ (2021 թվականից- առ այսօր),ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1975]] թվականին [[Երևան]]ում։<ref>https://www.ysu.am/user/2401</ref> Ավարտել է [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետը (արաբագիտություն)։ Հետագայում շարունակել է ուսումը ասպիրանտուրայում՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում։ Աշխատում է [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում՝ որպես առաջատար գիտաշխատող։ == Մասնագիտական գործունեություն == * 2021 թ․-ից առ այսօր՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Միջազգային հարաբերությունների բաժնի վարիչ * 1998–2021 թթ․՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Արաբական երկրների բաժնի գիտաշխատող, 2015 թ․-ից՝ առաջատար գիտաշխատող * 2007 թ․-ից առ այսօր՝ [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության ամբիոնի դոցենտ * 2006–2012 թթ․՝ «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի փորձագետ * 2008 թ․-ից առ այսօր՝ ՀՀ ԳԱԱ Միջազգային գիտակրթական կենտրոնի Արևելագիտության ամբիոնի դոցենտ == Գիտական աշխատանք == Արաքս Փաշայանը զբաղվում է արաբական երկրների պատմության և ժամանակակից Մերձավոր Արևելքի քաղաքական գործընթացների ուսումնասիրությամբ։ Նրա գիտական հետաքրքրությունների շրջանակում են՝<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> * արաբական երկրների ներքաղաքական զարգացումները * Մերձավոր Արևելքի միջազգային հարաբերությունները * տարածաշրջանային հակամարտությունները<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Գրքեր == # Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը․ նպատակները, գործունեությունը, դիրքորոշումը ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ, Արևելագիտության ինստիտուտ, Երևան, 2003, Զանգակ-97 հրատարակչություն, 248 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/348538?language=hyw</ref>։ # Իսլամն Ադրբեջանում․ անցյալը և ներկան, ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ, Նորավանք հիմնադրամ, Եր., 2014, 196 էջ:<ref>https://www.rni.am/arm/books/detail.php?ELEMENT_ID=12850</ref> # Սիրիայի հայ համայնքը․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2011, 153 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349230/edition/321666?language=hye</ref>։ # Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքները․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2012, 159 էջ<ref>https://haygirk.nla.am/upload/1941-/arabakan_erkrner_2012.pdf</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * linkedin.com/in/araks-pashayan-9744bb267?originalSubdomain=am * https://www.researchgate.net/profile/Araks-Pashayan * https://www.azatutyun.am/a/33234826.html [[Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արաբագետներ]] fugxe22m2f4u3jas49gy23coqlwtqa4 10722503 10722498 2026-04-09T07:59:37Z GyurjyanJen10 169244 10722503 wikitext text/x-wiki {{վիքիֆիկացում}} [[File:Արաքս Փաշայան.jpg|thumb|Araks Pashayan]] '''Արաքս Ասատուրի Փաշայան''', արևելագետ-արաբագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ<ref>https://thearmenians.am/hy/authors/26</ref>։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի միջազգային հաարաբերությունների բաժնի վարիչ (2021 թվականից- առ այսօր),ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1975]] թվականին սեպտեմբերի 6-ին[[Երևան]]ում։<ref>https://www.ysu.am/user/2401</ref> Ավարտել է [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետը (արաբագիտություն)։ Հետագայում պրոֆեսոր Նիկոլայ Հովհաննիսյանի ղեկավարությամբ ձեռնամուխ է եղել քաղաքական իսլամի հետազոտությանը, իսկ 2002 թվականին պաշտպանել է ատենախոսությունը "Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը․ նպատակները, գործունեությունը, դիրքորոշումը Ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ" խորագրով [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում։ Աշխատում է [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում՝ որպես առաջատար գիտաշխատող։ == Մասնագիտական գործունեություն == * 2021 թ․-ից առ այսօր՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Միջազգային հարաբերությունների բաժնի վարիչ * 1998–2021 թթ․՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Արաբական երկրների բաժնի գիտաշխատող, 2015 թ․-ից՝ առաջատար գիտաշխատող * 2007 թ․-ից առ այսօր՝ [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության ամբիոնի դոցենտ * 2006–2012 թթ․՝ «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի փորձագետ * 2008 թ․-ից առ այսօր՝ ՀՀ ԳԱԱ Միջազգային գիտակրթական կենտրոնի Արևելագիտության ամբիոնի դոցենտ == Գիտական աշխատանք == Արաքս Փաշայանը զբաղվում է արաբական երկրների պատմության, ժամանակակից Մերձավոր և Միջին Արևելքի քաղաքական գործընթացների, հայ-արաբական հարաբերությունների, միջազգային ու տարածաշրջանային անվտանգության, ինչպես նաև միջազգային հարաբերություններում իսլամական գործոնին առնչվող ուսումնասիրություններով։ Հայաստանում և արտերկրում հանդեսել է եկել զեկուցումներով ու հարցազրույցներով։ են՝<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref><ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Գրքեր == # Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը․ նպատակները, գործունեությունը, դիրքորոշումը ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ, Արևելագիտության ինստիտուտ, Երևան, 2003, Զանգակ-97 հրատարակչություն, 248 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/348538?language=hyw</ref>։ # Իսլամն Ադրբեջանում․ անցյալը և ներկան, ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ, Նորավանք հիմնադրամ, Եր., 2014, 196 էջ:<ref>https://www.rni.am/arm/books/detail.php?ELEMENT_ID=12850</ref> # Սիրիայի հայ համայնքը․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2011, 153 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349230/edition/321666?language=hye</ref>։ # Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքները․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2012, 159 էջ<ref>https://haygirk.nla.am/upload/1941-/arabakan_erkrner_2012.pdf</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * linkedin.com/in/araks-pashayan-9744bb267?originalSubdomain=am * https://www.researchgate.net/profile/Araks-Pashayan * https://www.azatutyun.am/a/33234826.html [[Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արաբագետներ]] icnhs13nvc2jkfzlu3veoav1mu74fli 10722508 10722503 2026-04-09T08:31:46Z Beko 1511 10722508 wikitext text/x-wiki {{Նշանակալիություն}}{{վիքիֆիկացում}} [[File:Արաքս Փաշայան.jpg|thumb|Araks Pashayan]] '''Արաքս Ասատուրի Փաշայան''', արևելագետ-արաբագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ<ref>https://thearmenians.am/hy/authors/26</ref>։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի միջազգային հաարաբերությունների բաժնի վարիչ (2021 թվականից- առ այսօր),ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1975]] թվականին սեպտեմբերի 6-ին[[Երևան]]ում։<ref>https://www.ysu.am/user/2401</ref> Ավարտել է [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետը (արաբագիտություն)։ Հետագայում պրոֆեսոր Նիկոլայ Հովհաննիսյանի ղեկավարությամբ ձեռնամուխ է եղել քաղաքական իսլամի հետազոտությանը, իսկ 2002 թվականին պաշտպանել է ատենախոսությունը "Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը․ նպատակները, գործունեությունը, դիրքորոշումը Ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ" խորագրով [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում։ Աշխատում է [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում՝ որպես առաջատար գիտաշխատող։ == Մասնագիտական գործունեություն == * 2021 թ․-ից առ այսօր՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Միջազգային հարաբերությունների բաժնի վարիչ * 1998–2021 թթ․՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Արաբական երկրների բաժնի գիտաշխատող, 2015 թ․-ից՝ առաջատար գիտաշխատող * 2007 թ․-ից առ այսօր՝ [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության ամբիոնի դոցենտ * 2006–2012 թթ․՝ «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի փորձագետ * 2008 թ․-ից առ այսօր՝ ՀՀ ԳԱԱ Միջազգային գիտակրթական կենտրոնի Արևելագիտության ամբիոնի դոցենտ == Գիտական աշխատանք == Արաքս Փաշայանը զբաղվում է արաբական երկրների պատմության, ժամանակակից Մերձավոր և Միջին Արևելքի քաղաքական գործընթացների, հայ-արաբական հարաբերությունների, միջազգային ու տարածաշրջանային անվտանգության, ինչպես նաև միջազգային հարաբերություններում իսլամական գործոնին առնչվող ուսումնասիրություններով։ Հայաստանում և արտերկրում հանդեսել է եկել զեկուցումներով ու հարցազրույցներով։ են՝<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref><ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Գրքեր == # Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը․ նպատակները, գործունեությունը, դիրքորոշումը ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ, Արևելագիտության ինստիտուտ, Երևան, 2003, Զանգակ-97 հրատարակչություն, 248 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/348538?language=hyw</ref>։ # Իսլամն Ադրբեջանում․ անցյալը և ներկան, ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ, Նորավանք հիմնադրամ, Եր., 2014, 196 էջ:<ref>https://www.rni.am/arm/books/detail.php?ELEMENT_ID=12850</ref> # Սիրիայի հայ համայնքը․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2011, 153 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349230/edition/321666?language=hye</ref>։ # Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքները․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2012, 159 էջ<ref>https://haygirk.nla.am/upload/1941-/arabakan_erkrner_2012.pdf</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * linkedin.com/in/araks-pashayan-9744bb267?originalSubdomain=am * https://www.researchgate.net/profile/Araks-Pashayan * https://www.azatutyun.am/a/33234826.html [[Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արաբագետներ]] t3y1nazed4j6fjavr84bqilxq3gb9gn 10722527 10722508 2026-04-09T09:34:10Z Beko 1511 ներկայացնում եմ ջնջման 10722527 wikitext text/x-wiki {{ջնջել|Ոչ նշանակալի, շահերի ակնհայտ բաում և ուղղորդված խմբագրում}} {{Նշանակալիություն}}{{վիքիֆիկացում}} [[File:Արաքս Փաշայան.jpg|thumb|Araks Pashayan]] '''Արաքս Ասատուրի Փաշայան''', արևելագետ-արաբագետ, պատմական գիտությունների թեկնածու, դոցենտ<ref>https://thearmenians.am/hy/authors/26</ref>։ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]ի միջազգային հաարաբերությունների բաժնի վարիչ (2021 թվականից- առ այսօր),ՀՀ ԳԱԱ արևելագիտության ինստիտուտի առաջատար գիտաշխատող։<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Կենսագրություն == Ծնվել է [[1975]] թվականին սեպտեմբերի 6-ին[[Երևան]]ում։<ref>https://www.ysu.am/user/2401</ref> Ավարտել է [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետը (արաբագիտություն)։ Հետագայում պրոֆեսոր Նիկոլայ Հովհաննիսյանի ղեկավարությամբ ձեռնամուխ է եղել քաղաքական իսլամի հետազոտությանը, իսկ 2002 թվականին պաշտպանել է ատենախոսությունը "Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը․ նպատակները, գործունեությունը, դիրքորոշումը Ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ" խորագրով [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում։ Աշխատում է [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ում՝ որպես առաջատար գիտաշխատող։ == Մասնագիտական գործունեություն == * 2021 թ․-ից առ այսօր՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Միջազգային հարաբերությունների բաժնի վարիչ * 1998–2021 թթ․՝ [[ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ]]-ի Արաբական երկրների բաժնի գիտաշխատող, 2015 թ․-ից՝ առաջատար գիտաշխատող * 2007 թ․-ից առ այսօր՝ [[Երևանի պետական համալսարան]]-ի Արևելագիտության ֆակուլտետի արաբագիտության ամբիոնի դոցենտ * 2006–2012 թթ․՝ «Նորավանք» գիտակրթական հիմնադրամի Մերձավոր Արևելքի և Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի փորձագետ * 2008 թ․-ից առ այսօր՝ ՀՀ ԳԱԱ Միջազգային գիտակրթական կենտրոնի Արևելագիտության ամբիոնի դոցենտ == Գիտական աշխատանք == Արաքս Փաշայանը զբաղվում է արաբական երկրների պատմության, ժամանակակից Մերձավոր և Միջին Արևելքի քաղաքական գործընթացների, հայ-արաբական հարաբերությունների, միջազգային ու տարածաշրջանային անվտանգության, ինչպես նաև միջազգային հարաբերություններում իսլամական գործոնին առնչվող ուսումնասիրություններով։ Հայաստանում և արտերկրում հանդեսել է եկել զեկուցումներով ու հարցազրույցներով։ են՝<ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref><ref>https://orient.sci.am/staff/14/41/%D5%93%D5%A1%D5%B7%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%B6-%D4%B1%D6%80%D5%A1%D6%84%D5%BD-%D4%B1%D5%BD%D5%A1%D5%BF%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB/</ref> == Գրքեր == # Իսլամական կոնֆերանս կազմակերպությունը․ նպատակները, գործունեությունը, դիրքորոշումը ղարաբաղյան հակամարտության նկատմամբ, Արևելագիտության ինստիտուտ, Երևան, 2003, Զանգակ-97 հրատարակչություն, 248 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/348538?language=hyw</ref>։ # Իսլամն Ադրբեջանում․ անցյալը և ներկան, ՀՀ ԳԱԱ ԱԻ, Նորավանք հիմնադրամ, Եր., 2014, 196 էջ:<ref>https://www.rni.am/arm/books/detail.php?ELEMENT_ID=12850</ref> # Սիրիայի հայ համայնքը․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2011, 153 էջ<ref>https://arar.sci.am/dlibra/publication/349230/edition/321666?language=hye</ref>։ # Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքները․ արդի հիմնախնդիրներ, համահեղինակությամբ Լ․ Հարությունյանի, Երևան, 2012, 159 էջ<ref>https://haygirk.nla.am/upload/1941-/arabakan_erkrner_2012.pdf</ref>։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * linkedin.com/in/araks-pashayan-9744bb267?originalSubdomain=am * https://www.researchgate.net/profile/Araks-Pashayan * https://www.azatutyun.am/a/33234826.html [[Կատեգորիա:Հայ արևելագետներ]] [[Կատեգորիա:Հայ արաբագետներ]] 6fzzmpeh2j637f256p0shw2klxmayde 14 1324063 10722494 2026-04-09T07:37:43Z Beko 1511 Նոր էջ «[[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (մասնակից)]]»: 10722494 wikitext text/x-wiki [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026 համագործակցության հոդվածներ (մասնակից)]] 6mxrb29cbmoxxm92c5azmahmi1w82fv 2 1324064 10722501 2026-04-09T07:54:56Z Marzpet07 168283 Նոր էջ «'''Русско-шведская война 1656—1658 годов''' велась [[:ru:Русское_царство|Русским царством]] с целью пересмотра итогов [[:ru:Столбовский_мирный_договор|Столбовского мирного договора]], по которому были потеряны земли вдоль побережья [[:ru:Финский_залив|Финского залива]] и ст...»: 10722501 wikitext text/x-wiki '''Русско-шведская война 1656—1658 годов''' велась [[:ru:Русское_царство|Русским царством]] с целью пересмотра итогов [[:ru:Столбовский_мирный_договор|Столбовского мирного договора]], по которому были потеряны земли вдоль побережья [[:ru:Финский_залив|Финского залива]] и страна была лишена выхода к [[:ru:Балтийское_море|Балтийскому морю]]. Формальным поводом к началу войны послужила ошибка шведских дипломатов в царском титуле при третьей [[:ru:Ратификация|ратификации]] Столбовского мира в [[:ru:1655_год|1655 году]] (договор ратифицировался по причине вступления на престол нового короля [[:ru:Карл_X_Густав|Карла X Густава]], принца Пфальц-Цвейбрюккенского в [[:ru:1654_год|1654 году]])<ref>''[[Похлёбкин, Вильям Васильевич|Похлёбкин В. В.]]'' [http://around.spb.ru/history/pohlebkin/pohleb1.php Отношения между шведским государством и русским государством] {{Wayback|url=http://around.spb.ru/history/pohlebkin/pohleb1.php|date=20060520235315}}</ref>. Боевые действия велись на [[:ru:Ингерманландия|ингерманландском]] и [[:ru:Ливония|ливонском]] направлениях. == Международная ситуация и причины войны == По [[:ru:Столбовский_мирный_договор|Столбовскому мирному договору]], завершившему [[:ru:Русско-шведская_война_(1610—1617)|русско-шведскую войну 1610—1617 годов]], Русское царство было вынуждено уступить Швеции территорию от [[:ru:Ивангород|Ивангорода]] до [[:ru:Ладожское_озеро|Ладожского озера]] и тем самым полностью лишилось выхода к балтийскому побережью. В результате [[:ru:Тридцатилетняя_война|Тридцатилетней войны 1618—1648]] Швеция вошла в число великих держав и стала господствующей державой на [[:ru:Балтийское_море|Балтике]]. В 1654—1655 годах ослабленная [[:ru:Восстание_Хмельницкого|восстанием Хмельницкого]] и [[:ru:Русско-польская_война_1654—1667|войной с Русским царством]] [[:ru:Речь_Посполитая|Речь Посполитая]] подверглась [[:ru:Шведский_потоп|вторжению шведов]], занявших [[:ru:Варшава|Варшаву]] и [[:ru:Краков|Краков]] ([[:ru:Северная_война_1655—1660|Северная война 1655—1660]]). Речь Посполитая, [[:ru:Католицизм|католическое]] государство, оказалась на грани гибели и захвата [[:ru:Протестантизм|протестантским]] государством, Швецией, что крайне обеспокоило в Вене католическую [[:ru:Габсбурги|Габсбургскую династию]], правившую в [[:ru:Священная_Римская_империя|Священной Римской империи]]. Одновременно Великий гетман литовский [[:ru:Радзивилл,_Януш_(гетман)|Януш Радзивилл]] заключил с [[:ru:Карл_X_Густав|Карлом Х]] [[:ru:Кейданская_уния_(1655)|Кейданский договор]], по которому признал власть шведского короля над [[:ru:Великое_княжество_Литовское|Великим княжеством Литовским]], чем были сведены на нет все военные успехи русско-казацких сил в ВКЛ<ref name="tairova">''[[Таирова-Яковлева, Татьяна Геннадьевна|Таирова-Яковлева Т. Г.]]'' Иван Выговский. // Единорогъ. Материалы по военной истории Восточной Европы эпохи Средних веков и Раннего Нового времени. Вып. 1. — {{М.}}: Квадрига, 2009. — [[Служебная:Источники книг/9785917910024|ISBN 978-5-91791-002-4]]</ref>, и что неизбежно втягивало Русское царство в конфликт со Швецией. Шведский король, стараясь снискать симпатии польской [[:ru:Шляхта|шляхты]], обещал помощь «против Москвы и казаков». Ещё в начале 1655 года шведский парламент вотировал королю средства для войны с Русским царством<ref>''Мальцев А. Н.'' Россия и Белоруссия в середине XVII в. — М., 1974. — С. 107.</ref>. В результате дипломатам императора Священной Римской империи [[:ru:Фердинанд_III_(император_Священной_Римской_империи)|Фердинанда III]] Габсбурга удалось склонить Русское царство и [[:ru:Дания|Данию]] вступить в войну со Швецией, чтобы не допустить её усиления и попытаться пересмотреть итоги неудачных войн (Русско-шведской войны 1610—1617 и [[:ru:Датско-шведская_война_1643—1645|Датско-шведской войны 1643—1645]]). Ввиду реальной опасности столкновения с объединёнными литовско-шведскими войсками царь решил нанести упреждающий удар. 17 мая 1656 года он объявил войну Швеции, а в октябре [[:ru:Виленское_перемирие|заключил перемирие]] с Речью Посполитой. Этот шаг привел в ярость главного союзника России, гетмана [[:ru:Богдан_Хмельницкий|Богдана Хмельницкого]], который поддерживал хорошие отношения со Швецией и воевал против Польши. == Кампания 1656 года == В кампании 1656 русские войска действовали на трёх основных направлениях. 15 мая царь [[:ru:Алексей_Михайлович|Алексей Михайлович]] выступил из Москвы в [[:ru:Полоцк|Полоцк]], где собрались главные силы для похода на [[:ru:Рига|Ригу]]. [[:ru:31_июля|31 июля]] был взят [[:ru:Даугавпилс|Динабург]], [[:ru:14_августа|14 августа]] — [[:ru:Кокнесе|Кокенгаузен]]. [[:ru:21_августа|21 августа]] русское войско подошло к Риге и была начата [[:ru:Осада_Риги_(1656)|осада города]]. 1 сентября начался обстрел Риги из осадных орудий. Пробить бреши в городских стенах не удавалось, русские осадные войска несли потери<ref name="Каргалов">В. В. Каргалов. Полководцы XVII в. — М.: Патриот, 1990.</ref>. Датский флот не обеспечил блокаду города с моря, а генерал-губернатор Ливонии [[:ru:Делагарди,_Магнус_Габриэль|Магнус Делагарди]] получил подкрепления фельдмаршала Кёнигсмарка и генерала Дугласа. Расчёты на помощь [[:ru:Курляндское_герцогство|курляндского герцога]] и [[:ru:Бранденбургское_курфюршество|бранденбургского курфюрста]] в переговорах с рижским гарнизоном о добровольной капитуляции не оправдались, и они закончились ничем. Подготовка к штурму Риги закончилась катастрофой: 2 (12) октября гарнизон произвёл вылазку и разбил четыре из семи осадных полков<ref name="Каргалов" />. Появились слухи о начале в Риге эпидемии чумы, что создавало опасность возникновения болезни среди осаждающей армии. 5 (15) октября царь принял решение об отводе войск<ref name="Каргалов" />. Делагарди произвел успешное нападение на арьергард русской армии. 6 (16) октября Делагарди вновь попытался напасть на отступающую армию, но был отбит. 12 (22) октября русское осадное войско возвратилось в Полоцк<ref name="Каргалов" />. Русские воеводы удержали сильные крепости на Западной Двине — Кокенгаузен и Динабург, но главная цель похода не была достигнута — Рига осталась за шведами. Вторым направлением была юго-восточная [[:ru:Ливония|Ливония]] и город [[:ru:Дерпт|Дерпт]]. К городу была отправлена 8-тысячная армия под командованием [[:ru:Трубецкой,_Алексей_Никитич|А. Н. Трубецкого]] и [[:ru:Долгоруков,_Юрий_Алексеевич_(1602—1682)|Ю. А. Долгорукого]], впоследствии усиленная артиллерией. После [[:ru:Осада_Дерпта_(1656)|продолжительной осады]] (с конца июля 1656 г.) крепость капитулировала 12 (22) октября. Помимо главной цели похода были захвачены соседние замки — [[:ru:Нейгаузен|Нейгаузен]] (Новгородок-Ливонский), [[:ru:Очела|Ацель]] ([[:ru:Гауйиена|Говья]]) и Кастер. Третье направление действий русских войск в [[:ru:1656_год|1656 году]] — [[:ru:Ингерманландия|Ингерманландия]] (с целью занятия устья р. [[:ru:Нева|Невы]]). В июле [[:ru:1656_год|1656 года]] войсками под командованием [[:ru:Потёмкин,_Пётр_Иванович|Потёмкина]] (1 тысяча человек в составе новгородских и ладожских стрельцов и пеших казаков, солдат, карелов-переселенцев (триста человек), «промышленных людей»; 570 человек донских казаков и около 30 человек копорских «вольных казаков») был занят [[:ru:Ниеншанц|Ниеншанц]] (рус. Канцы) и [[:ru:Осада_Нотебурга_(1656)|блокирован Нотебург]] (рус. [[:ru:Орешек_(крепость)|Орешек]], ныне — [[:ru:Шлиссельбург|Шлиссельбург]]). Используя флотилию гребных судов, Потемкин высадил десант на остров Котлин. В этой операции также участвовали и опытные в морском деле донские казаки. Часть шведского гарнизона бежала в Нарву. 22 июля в районе Котлина произошёл [[:ru:Бой_у_острова_Котлин_(1656)|морской бой]] между казацкой флотилией и отрядом шведских гребных судов, который был разбит и рассеян. Казаки захватили 6-пушечную галеру и "языка поймали начального человека капитана Ирека Дальефира, солдат и наряд и знамена поймали"<ref>{{Книга|автор=Крестьянинов В.Я, Ключников В.Ф, Кобчиков Е.Ю., Маняхина Н.А., Смазнова Н.А., Вавилов Е.А.,|заглавие=Памятники и мемориальные доски Кронштадта. Каталог. Часть 1. Памятники Кронштадта|ответственный=редактор Смазнова Н.А.|год=2014|место=СПб.,|издательство=Лики России|страницы=84}}</ref>. На этом направлении большую помощь русским войскам оказывали партизанские отряды православных карельских крестьян<ref>''Гадзяцкий С. С.'' Борьба русских людей Ижорской земли в XVII веке против иноземного владычества. // Исторические записки. Т. 16. — М., 1945. — С. 14–57.</ref>. В июне отряд Петра Пушкина осадил [[:ru:Приозерск|Кексгольм]] (Корелу) и оставался под крепостью до сентября. Две попытки, в середине июля и в конце августа, деблокировать Кексгольм провалились. Простояв под крепостью ещё три недели, Пушкин спокойно отошёл в Олонец<ref name="Каргалов" />. Захват Нотебурга – главная цель похода на [[:ru:Ладожское_озеро|приладожском]] ТВД – завершилась неудачей для русских войск, и 17 ноября они начали отход, уводя с собой православное население Ижорской земли. == Кампания 1657 года == [[Файл:Puolustus_1657.png|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Puolustus_1657.png|ձախից|մինի|Карта оборонительных сооружений, построенных в Финляндии во время шведско-русской войны 1656–1658 гг.]] Кампания 1657 года ознаменовалась контрнаступлением шведских войск в Приладожье и Ливонии. На 1657 год русское правительство не планировало крупных акций: в феврале Боярской думой в Москве был вынесен приговор «промышлять всякими мерами, чтобы привести шведов к миру». Удержав в Приладожье за собой Нотебург и отбив Ниеншанц, несмотря на свирепствовавшую в их рядах чуму, летом шведы перешли в наступление на Лавуйский острог, главную базу русских войск стольника А. С. Потемкина. Шведы стремились нанести удар одновременно и с озера, и с суши<ref name="Гадзяцкий">С.С. Гадзяцкий. Карелия и Южное Приладожье в войне 1656-58 гг. // Исторические записки. Т. 11. М., 1941.</ref>. 6 ию­ня на Ладоге у Зеленецких островов произошёл бой, не давший определённого результата. Вскоре после первого нападения шведов последовало второе. 15 ию­ня снова у Зеленецких островов произошло два боя. Шведы были разбиты, и их гнали озером верст десять. 31 июля 36 судов, вооруженных пушками, совершили новое нападение на русских. Бой начался в пятом часу дня и продолжался часа два, затем шведы отступили. 1 августа значительные силы шведов появились в 5 верстах от Лавуйского острога. В течение семи часов продолжался бой «из ручного ружья и наряда». По тем временам это был редкий пример дли­тельного огневого боя. В конце концов шведы отступили. Одновременно с боем на суше, шведская флотилия попыталась произ­вести десант в районе деревни Кобоны. Однако шведы натолкнулись на сопротивление и также отступили. 22 августа шведы снова совершили нападе­ние на полк А. Потемкина. Они пришли Ладожским озером на больших морских судах, вооруженных артиллерией. У деревни Кобоны в 7 верстах от Лавуйского острога произошёл бой. Шведы были отбиты и отошли к Нотебургу. Этим нападением действия шведов в южном Приладожье в кампанию 1657 года закончились<ref name="Гадзяцкий" />. На ливонском направлении в марте шведы вторглись в [[:ru:Псковский_уезд|Псковский уезд]] и пытались [[:ru:Бой_при_Печерском_монастыре|взять приступом]] [[:ru:Псково-Печерский_монастырь|Псково-Печерский монастырь]], но в жестоком бою в ночь на {{сс3|17.3.1657}} потерпели поражение от войск [[:ru:Шереметев,_Матвей_Васильевич|Матвея Шереметева]]<ref name="Рабинович">{{статья|автор=Рабинович Я. Н.|заглавие=Неизвестные страницы истории Псково-Печерского монастыря и Изборска в Смутное время|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/neizvestnye-stranitsy-istorii-pskovo-pecherskogo-monastyrya-i-izborska-v-smutnoe-vremya|издание=Вестник Псковского государственного университета. Серия: Социально-гуманитарные науки|место=|год=2013|номер=|страницы=|archivedate=2016-10-24|archiveurl=https://web.archive.org/web/20161024225025/http://cyberleninka.ru/article/n/neizvestnye-stranitsy-istorii-pskovo-pecherskogo-monastyrya-i-izborska-v-smutnoe-vremya}}</ref>. Отступающие шведы были настигнуты у деревни Мигузице и разбиты: ''«графа Магнуса и его полку неметцких людей многих побили и языки поймали»''. 9 (19) июня [[:ru:1657_год|1657 года]] [[:ru:Битва_под_Валком|под Валком]] в Лифляндии шведы (2700 чел.) нанесли поражение отряду [[:ru:Шереметев,_Матвей_Васильевич|Шереметева]] (2193 чел.), который тяжело раненым попал в плен и вскоре умер. Победа под Валком позволила Магнусу Делагарди вновь предпринять контрнаступление в Ливонии. В августе [[:ru:1657_год|1657 года]] шведская армия (4-6 тысяч регулярных войск и 1 тысяча вооружённых крестьян) осадила [[:ru:Дерпт|Юрьев]] (гарнизон под командованием И. Хилкова насчитывал 800 чел.). [[:ru:Осада_Дерпта_(1657)|Осада Юрьева]] продолжалась две недели, но активность гарнизона и неудача штурма заставила Делагарди оставить осаду и двинуться дальше. В сентябре армия Делагарди осадила Гдов, которому также удалось устоять до подхода Новгородского разрядного полка. В состоявшейся [[:ru:Битва_под_Гдовом|битве под Гдовом]] корпус графа Делагарди был разбит русскими войсками под командованием [[:ru:Хованский,_Иван_Андреевич_Тараруй|князя Хованского]]. Победа над прославленным «графом Магнусом» в русских войсках была воспринята как триумф. Литовский посол Стефан Медекша, находившийся в это время в Борисове, так описал ликование русских: ''«А между тем дали знать… , что под [[:ru:Псков|Псковом]] шведов несколько тысяч разбито, палили на валах, а пехота вся стреляла, презентуя по городу и замку»''<ref name="kurbatov2002">''Курбатов О. А.'' Русско-шведская война 1656-58 гг.: проблемы критики военно-исторических источников // Россия и Швеция в средневековье и новое время: архивное и музейное наследие. — М., 2002. — С. 150—166.</ref>. Разбив войска графа Делагарди, князь Хованский вернул инициативу русским войскам и перешёл в наступление. Переправившись через реку [[:ru:Нарва_(река)|Нарву]], русские войска вновь напали на графа Делагарди под Сыренском<ref name="kurbatov2002" />. Граф не принял боя и поспешно отступил к Ревелю. Немного не доходя до моря, князь Хованский прекратил преследование, так как дальше лежали земли, поражённые эпидемией чумы<ref>''Мальцев А. Н.'' Международное положение Русского государства в 50-х годах и русско-шведская война 1656—1658 гг. // Очерки истории СССР. Период феодализма, XVII в. / Под ред. А. А. Новосельского и Н. В. Устюгова. — М.: [[Наука (издательство)|Изд-во АН СССР]], 1955. — С. 505.</ref>. В руках Хованского оказались Сыренский и Нарвский уезды. Повернув к Нарве, русские войска захватили и сожгли посад. Собрав флотилию, князь переправился на правый берег Нарвы, опустошив Ивангородский и Ямский уезды. Нанеся ещё несколько поражений шведским войскам, князь вернулся в [[:ru:Псков|Псков]]. Победа князя Хованского свела на нет все успехи шведской армии в 1657 году и вернула стратегическую инициативу русской армии. Разработанная на [[:ru:1657_год|1657 год]] система взаимодействия различных воевод в целом оправдала себя, позволила отразить нападения шведских отрядов и перейти в контрнаступление, причём в трудных условиях зимы 1657—1658 годов. == Кампания 1658 года и завершение войны == [[Файл:The_siege_of_Riga_1656.jpg|link=https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:The_siege_of_Riga_1656.jpg|աջից|մինի|305x305փքս|Осада Риги в 1656 году. ''Гравюра XVII века'']] 5 января 1658 года, русский отряд князя И. А. Хованского, пройдя по льду Чудского озера, занял Сыренск ([[:ru:Васкнарва|Васкнарву]]), накануне оставленный гарнизоном. В конце января русские войска князя Сонцева-Засекина, посланные князем Г. С. Куракиным из Новгорода, захватили [[:ru:Кингисепп|Ям]], но не смогли взять штурмом его замок. [[:ru:Горн,_Густав_(1614—1666)|Густав Горн]], губернатор Нарвы, в конце февраля попытался деблокировать замок, но был отбит. В свою очередь, русские не стали продолжать осаду замка и отступили<ref name="Курбатов">Курбатов О.А. Русско-шведская война 1656–1658 гг.</ref>. В середине марта 1658 года пятитысячный отряд Хованского подошёл к [[:ru:Нарва|Нарве]], начав её осаду. 30 марта с королевским гонцом к царю Конрадом фон Барнером пришло известие, что в феврале 1658 года побеждённая Дания, являвшаяся главным союзником Русского царства, была вынуждена прекратить военные действия и подписать со Швецией [[:ru:Роскилльский_мир|мирный договор в Роскилле]], и что Швеция вскоре может повернуть свои основные силы против России<ref>''Мальцев А. Н.'' Продолжение и завершение Русско-польской войны (1658—1667). Андрусовское перемирие. // Очерки истории СССР. Период феодализма, XVII в. / Под ред. [[Новосельский, Алексей Андреевич|А. А. Новосельского]] и [[Устюгов, Николай Владимирович|Н. В. Устюгова]]. — М.: Изд-во АН СССР, 1955.</ref>. Это известие позволило [[:ru:Горн,_Густав_(1614—1666)|Горну]] и Хованскому в начале апреля заключить неформальное перемирие<ref name="Курбатов" />. На другом участке противостояния 30 марта отряд стольника Ф. М. Лодыженского неудачно штурмовал [[:ru:Ниеншанц|Ниен]]. В середине апреля Хованский получил царский указ об остановке боевых действий, 22 апреля провел переговоры с Горном и через два дня снял осаду Нарвы. На других фронтах русско-шведской войны боевые действия должны были прекратиться к 21 мая<ref name="Курбатов" />. == Вопрос военных потерь сторон == Вопрос установки потерь сторон в этой войне до сих пор остается самой неразработанной темой в историографии<ref name="kurbatov2002" />. В литературе встречаются цифры потерь в 13 тысяч для шведской армии<ref>''Fagerlund R.'' Kriget i Ostersjoprovinserna 1655—1661.</ref> и от 5 тысяч<ref>Архив русской истории. Вып. 8. — М., 2007.</ref> до 14 тысяч<ref>''{{iw|Исаксон, Клас-Йёран|Claes Göran Isacson|sv|Claes-Göran Isacson}} (2002).'' Karl X Gustavs krig ([[Английский язык|en]]: Charles X Gustav’s war). Historiska media. [[Служебная:Источники книг/9189442571|ISBN 9189442571]].</ref> для русской. Долгое время наиболее авторитетным источником, послужившим для характеристики потерь русской армии, были официальные публикации шведских реляций об осаде Риги армией Алексея Михайловича и поражении Псковского полка Матвея Шереметева [[:ru:Битва_под_Валком|под Валком]]. Так, по шведским реляциям, потери армии царя Алексея Михайловича составили около 14 тысяч человек убитыми, а потери Матвея Шереметева в 8-10 тысяч человек<ref name="kurbatov2002" />. Однако в распоряжении Шереметева под Валком было только 2 тысячи ратников<ref name="kurbatov2002" />, а заявление шведов о разгроме целого ряда русских полков под Ригой не подтверждается архивными документами. Одновременно сильно завышены и потери шведской стороны. Здесь, например, некритично воспринимается реляция князя Хованского после победы [[:ru:Битва_под_Гдовом|под Гдовом]], в которой цифры потерь шведской армии (около 3 тысяч человек) и её численность (8 тысяч человек) сильно преувеличены<ref name="kurbatov2002" />. В целом данная проблема ещё ждёт своего исследователя. == Итоги и последствия войны == Несмотря на отдельные неудачи, тактика «выжженной земли», усугубленная моровым поветрием и подкреплённая превосходством русских войск «полковой службы», поставила шведов в Эстляндии в критическое положение. Это позволило прекратить боевые действия в апреле 1658 и заключить выгодное [[:ru:Валиесарское_перемирие|перемирие]], что высвободило значительные силы к началу нового наступления польско-литовских войск. В успешном завершении военных действий со Швецией в равной мере сыграли роль и традиционно высокое стратегическое мастерство командования, и возросшие боевые качества русской армии. 22 августа [[:ru:1658_год|1658 года]] Горн и Хованский начали мирные переговоры и заключили временное перемирие, в ноябре под Нарву в местечко Валиесари прибыли уполномоченные от Русского царства и Швеции, и 20 декабря 1658 года было заключено [[:ru:Валиесарское_перемирие|Валиесарское перемирие]] со шведами сроком на три года, по которому Русское царство удержало часть завоёванной Ливонии (с Дерптом и Мариенбургом). Однако после истечения перемирия в [[:ru:1661_год|1661 году]] Русскому царству во избежание одновременной войны со Швецией и Польшей пришлось подписать со Швецией [[:ru:Кардисский_мирный_договор|Кардисский мирный договор]] (1661 год), по которому оно отказывалось от всех своих завоеваний [[:ru:1656|1656]]—<nowiki/>[[:ru:1658_год|1658 годов]]. Наибольших успехов добилась австрийская дипломатия, сумевшая чужими руками сдержать усиление Швеции и сохранить ослабленную Польшу, которая до [[:ru:1661_год|1661 года]] оставалась связанной войной с Русским царством. Виленское перемирие с [[:ru:Речь_Посполитая|Речью Посполитой]] вызвало определённое недопонимание между Москвой и [[:ru:Гетман|гетманом]] [[:ru:Хмельницкий,_Богдан_Михайлович|Богданом Хмельницким]], который предостерегал Алексея Михайловича о коварстве «ляхов»<ref name="gramoti">[http://vostlit.narod.ru/Texts/Dokumenty/Russ/XVII/1640-1660/AlexejI/Gramoty_Bogdan_1656/text.htm Две неизвестные грамоты из переписки царя Алексея Михайловича с гетманом Богданом Хмельницким в 1656 г.] {{Wayback|url=http://vostlit.narod.ru/Texts/Dokumenty/Russ/XVII/1640-1660/AlexejI/Gramoty_Bogdan_1656/text.htm|date=20190603190402}} // Славянский архив. 1958.</ref>, а после заключения [[:ru:Виленское_перемирие|Виленского перемирия]] продолжал в союзе со Швецией, Трансильванией и Бранденбургом войну против [[:ru:Речь_Посполитая|Речи Посполитой]]. Однако во время последовавших за перемирием с Польшей переговоров Хмельницкий поддержал рассматривавшийся вопрос об избрании Алексея Михайловича на польский трон:''«А что Король Казимер… и все паны рады Коруны польской тебя, великого государя нашего, ваше царское величество, на Коруну Польскую и на Великое Княжество Литовское обрали, так чтоб и ныне того неотменно держали. А мы вашему царскому величеству, как под солнцем в православии сияющему государю и царю, как верные подданные, прямо желаем, чтоб царское величество, как царь православный, под крепкую свою руку Коруну Польскую принял»''<ref name="akti">Грамота гетмана Богдана Хмельницкого к Государю 10 июля 1657. // Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России. Т. 11. — М.: [[Археографическая комиссия]], 1879.</ref>. Преемник Хмельницкого [[:ru:Выговский,_Иван_Евстафьевич|Иван Выговский]] также поддерживал союзнические отношения с Карлом Х Густавом. Он подписал в октябре 1657 со шведским королём [[:ru:Корсунский_договор_(1657)|союзнический договор в Корсуне]]. По условиям договора, шведский король Карл Х Густав обязывался добиваться признания Речью Посполитой независимости Гетманщины, а западноукраинские земли, которые находились под властью Речи Посполитой, должны были войти в состав Гетманщины<ref>Архив Юго-Западной России, ч. 3, т. 6. К., 1908.</ref>. Однако начало военных действий между Швецией и Данией в августе 1658 года и сложная внутриполитическая ситуация не позволили реализовать условия Корсуньского договора. В итоге Выговский разорвал [[:ru:Переяславская_рада|Переяславский договор]] и подписал [[:ru:Гадячский_договор_1658|Гадячский трактат]] с Польшей о возвращении Запорожского казачества под власть польской короны. По опыту этой войны в Русском царстве была проведена военная реформа, увеличившая количество [[:ru:Полки_нового_строя|полков нового строя]]. В частности, произошли серьёзные изменения в личном составе конницы: дворяне сотенной службы массово переводились в [[:ru:Рейтары|рейтарские]] полки<ref>''Курбатов О. А.'' Морально-психологические аспекты тактики русской конницы в середине XVII века. // Военно-историческая антропология: Ежегодник, 2003/2004: Новые научные направления. / Отв. ред. и сост. [[Сенявская, Елена Спартаковна|Е. С. Сенявская]]. — М.: [[РОССПЭН]], 2005. — С. 193—213.</ref>. == Примечания == <references responsive="1"></references> == Литература == * [[:ru:Советская_историческая_энциклопедия|Советская историческая энциклопедия]]. — М.: [[:ru:Большая_Российская_энциклопедия_(издательство)|Советская энциклопедия]], 1969. * ''[[:ru:Голицын,_Николай_Сергеевич|Кн. Голицын Н. С.]]'' Русская военная история. Ч. 2. — СПб.: Тип. т-ва «Общественная польза», 1878. * ''[[:ru:Гадзяцкий,_Сергей_Сергеевич|Гадзяцкий С. С.]]'' [http://rusmilhist.blogspot.ru/2013/09/xvii.html Борьба русских людей Ижорской земли в XVII веке против иноземного владычества] // [[:ru:Исторические_записки_(журнал)|Исторические записки]]. Т. 16. — М., 1945. — С. 14–57. * С.С. Гадзяцкий. Карелия и Южное Приладожье в войне 1656-58 гг. // Исторические записки. Т. 11. М., 1941. * ''[[:ru:Курбатов,_Олег_Александрович|Курбатов О. А.]]'' Русско-шведская война 1656-58 гг.: проблемы критики военно-исторических источников // Россия и Швеция в средневековье и новое время: архивное и музейное наследие. / Под ред. [[:ru:Лаврентьев,_Александр_Владимирович|А. В. Лаврентьева]]. — М.: Государственный исторический музей, 2002. — С. 150–166. — [[:ru:Служебная:Источники_книг/5890761056|ISBN 5-89076-105-6]] * ''Курбатов О. А.'' [http://rusmilhist.blogspot.ru/2013/10/1656-58_19.html Организация и боевые качества русской пехоты «нового строя» накануне и в ходе русско-шведской войны 1656–58 гг.] // [[:ru:Архив_русской_истории|Архив русской истории]]: Сборник Российского государственного архива древних актов. Вып. 8. — М.: Древлехранилище, 2007. — С. 157–197. — [[:ru:Служебная:Источники_книг/9785936461224|ISBN 978-5-93646-122-4]] * ''Курбатов О. А.'' [http://rusmilhist.blogspot.ru/2012/10/1656.html Рижский поход царя Алексея Михайловича 1656 г.: Проблемы и перспективы исследования] // Проблемы социальной и политической истории России: Сборник научных статей / ред. [[:ru:Пихоя,_Рудольф_Германович|Р. Г. Пихоя]]. — М.: Изд-во [[:ru:Российская_академия_государственной_службы|РАГС]], 2009. — С. 83—88. * ''Курбатов О. А.'' Русско-шведская война 1656-1658 гг. Руниверс. М.: 2018. 104 с. [https://runivers.ru/upload/iblock/79a/Kurbatov%20O.A.%20Russko-shchvedskaya%20vojna%201656-1658%20gg%20(Runivers,%202018)(ru)(104s).pdf] * ''[[:ru:Лайдре,_Маргус|Лайдре М.]]'' [http://rusmilhist.blogspot.ru/2012/11/1655-1661.html Количество и состав шведской пехоты в Лифляндии в 1655—1661 гг.] // [[:ru:Скандинавский_сборник|Скандинавский сборник]]. — Вып. XXX. — Таллин, 1986. — С. 27–39. * ''Лайдре М.'' [http://rusmilhist.blogspot.ru/2012/11/1656-58.html Шведская кавалерия и артиллерия в Лифляндии в 1655—1661 годах] // [[:ru:Скандинавский_сборник|Скандинавский сборник]]. — Вып. XXXI. — Таллин, 1988. — С. 64–77. * Claes Göran Isacson, Karl X Gustavs krig, Historiska media, 2002. [[:ru:Служебная:Источники_книг/9189442571|ISBN 91-89442-57-1]]. 69iupsotqrx2wxhm2qfa05d7stwaqy9 3 1324065 10722504 2026-04-09T08:04:43Z Voskanyan 23951 +{{subst:ողջույն}} 10722504 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական վիքիամիս 2026/Դասընթաց|'''Ֆինանսատնտեսական վիքիամսի դասընթաց''']] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[Մասնակից:Voskanyan|Voskanyan]] ([[Մասնակցի քննարկում:Voskanyan|քննարկում]]) 08:04, 9 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} l07zguysgs01l0p9kctoj6j99dean2l 0 1324066 10722505 2026-04-09T08:15:57Z Գոհարիկ22 169261 Նոր էջ « [[File:Լիլիթ Հարությունյան.jpg|thumb|Lilit Harutyunyan]] '''Հարությունյան Լիլիթ Միշայի, արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] Արաբական երկրների բաժին վարիչ,դոցենտ։ ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի անդամ<ref>https://orient.sci.am/staff/12/641/Հարությունյան-Լիլիթ-Միշայի/</ref> == ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ == ՀՀ Գ...»: 10722505 wikitext text/x-wiki [[File:Լիլիթ Հարությունյան.jpg|thumb|Lilit Harutyunyan]] '''Հարությունյան Լիլիթ Միշայի, արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] Արաբական երկրների բաժին վարիչ,դոցենտ։ ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի անդամ<ref>https://orient.sci.am/staff/12/641/Հարությունյան-Լիլիթ-Միշայի/</ref> == ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ == ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ, Արաբական երկրների բաժին, ասպիրանտուրա ԵՊՀ, Արևելագիտության ֆակուլտետ, Արաբագիտության ամբիոն<ref>https://orient.sci.am/staff/12/641/Հարությունյան-Լիլիթ-Միշայի/</ref> == ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ == 2024 թ. մարտ-սեպտեմբեր - ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրենի ժ/պ 2016 թ.-ից ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի արաբական երկրների բաժնի վարիչ 2007 թ.-ից մինչ այժմ ԵՊՀ, Արևելագիտության ֆակուլտետ, Արաբագիտության բաժնի դոցենտ 2020 թ. Գլաձար համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի դոցենտ 2023 թ. Թել Ավիվի համալսարան, Իսրայել, հրավիրյալ հետազոտող 2019 թ. հոկտեմբեր-նոյեմբեր, Արաբական և մուսուլմանական աշխարհի հետազոտությունների ինստիտուտ, Էքս-Մարսել համալսարան, Ֆրանսիա, հրավիրյալ հետազոտող 2019 թ. հունիս - Սիանս պո, Լիլ, Լիլի համալսարան, Ֆրանսիա, հրավիրյալ հետազոտող 2018 թ. մարտ-սեպտեմբեր- Իսլամական հետազոտությունների ինստիտուտ, Բեռլինի Ազատ համալսարան, Գերմանիա, հրավիրյալ հետազոտող 2017 թ. սեպտեմբեր-դեկտեմբեր- Արաբական և մուսուլմանական աշխարհի հետազոտությունների ինստիտուտ, Էքս-Մարսել համալսարան, Ֆրանսիա հրավիրյալ հետազոտող 2016 թ. սեպտեմբեր-դեկտեմբեր – Մերձավոր Արևելքի հետազոտությունների կենտորն, Մարբուրգի համալսարան և Միջազգային հարաբերությունների և անվտանգային հարցերի գերմանական ինստիտուտ, Բեռլին, հրավիրյալ հետազոտող Կարդացվող դասընթացներ Երևանի պետական համալսարան, արաբագիտության ամբիոն- 1. Jewish and Christian communities of Arab countries: co-existence and conflict (20th century-the beginning of 21st century) (MA course in English for Eurasmus+ international students), 2. Ուսումնասիրվող երկրների հայ համայնքների արդի հիմնախնդիրներ (Բակալավր, 3-րդ կուրս), 3. Կրոնադավանական իրավիճակն արաբական երկրներում (Մագիստրատուրա, 1-ին կուրս), 4. Մեծ Մերձավոր Արևելք. աշխարհաքաղաքական արդի միտումներ == ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ == Արաբական երկրների նորագույն պատմություն, արդի փուլում Մերձավոր Արևելքում ընթացող կերպափոխումներ, արաբական երկրների քաղաքական էլիտաների փոխակերպումներ, աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները տարածաշրջանում, Սիրիական ճգնաժամ և սիրիացի փախստականների հիմնախնդիրներ, արաբական երկրների էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունների հիմնահարցեր՝ քրիստոնեական և հրեական համայնքներ և այլն: == ՀՐԱՏԱՐԱԿԱԾ ԳՐՔԵՐԻ ՑԱՆԿ == 1.Լիբանանը 1958–1990 թթ., Երևան, 2007 2.Սիրիայի հայ համայնք. արդի հիմնախնդիրներ, Երևան, 2011 /համահեղինակությամբ Արաքս Փաշայանի հետ / 3.Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքներ. արդի հիմնախնդիրներ, Երևան, 2012 /համահեղինակությամբ Արաքս Փաշայանի հետ / 4. The Armenian communities of the Arab countries of the Middle East: current trends and transformations, Proceedings of the international conference, ed. by Lilit Harutyunyan, Yerevan, 2024 (in English) 2yd5o6vmani881tl8enn7hlzzz1ghpw 10722506 10722505 2026-04-09T08:30:41Z Beko 1511 10722506 wikitext text/x-wiki {{Նշանակալիություն}} [[File:Լիլիթ Հարությունյան.jpg|thumb|Lilit Harutyunyan]] '''Հարությունյան Լիլիթ Միշայի, արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] Արաբական երկրների բաժին վարիչ,դոցենտ։ ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի անդամ<ref>https://orient.sci.am/staff/12/641/Հարությունյան-Լիլիթ-Միշայի/</ref> == ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ == ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ, Արաբական երկրների բաժին, ասպիրանտուրա ԵՊՀ, Արևելագիտության ֆակուլտետ, Արաբագիտության ամբիոն<ref>https://orient.sci.am/staff/12/641/Հարությունյան-Լիլիթ-Միշայի/</ref> == ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ == 2024 թ. մարտ-սեպտեմբեր - ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրենի ժ/պ 2016 թ.-ից ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի արաբական երկրների բաժնի վարիչ 2007 թ.-ից մինչ այժմ ԵՊՀ, Արևելագիտության ֆակուլտետ, Արաբագիտության բաժնի դոցենտ 2020 թ. Գլաձար համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի դոցենտ 2023 թ. Թել Ավիվի համալսարան, Իսրայել, հրավիրյալ հետազոտող 2019 թ. հոկտեմբեր-նոյեմբեր, Արաբական և մուսուլմանական աշխարհի հետազոտությունների ինստիտուտ, Էքս-Մարսել համալսարան, Ֆրանսիա, հրավիրյալ հետազոտող 2019 թ. հունիս - Սիանս պո, Լիլ, Լիլի համալսարան, Ֆրանսիա, հրավիրյալ հետազոտող 2018 թ. մարտ-սեպտեմբեր- Իսլամական հետազոտությունների ինստիտուտ, Բեռլինի Ազատ համալսարան, Գերմանիա, հրավիրյալ հետազոտող 2017 թ. սեպտեմբեր-դեկտեմբեր- Արաբական և մուսուլմանական աշխարհի հետազոտությունների ինստիտուտ, Էքս-Մարսել համալսարան, Ֆրանսիա հրավիրյալ հետազոտող 2016 թ. սեպտեմբեր-դեկտեմբեր – Մերձավոր Արևելքի հետազոտությունների կենտորն, Մարբուրգի համալսարան և Միջազգային հարաբերությունների և անվտանգային հարցերի գերմանական ինստիտուտ, Բեռլին, հրավիրյալ հետազոտող Կարդացվող դասընթացներ Երևանի պետական համալսարան, արաբագիտության ամբիոն- 1. Jewish and Christian communities of Arab countries: co-existence and conflict (20th century-the beginning of 21st century) (MA course in English for Eurasmus+ international students), 2. Ուսումնասիրվող երկրների հայ համայնքների արդի հիմնախնդիրներ (Բակալավր, 3-րդ կուրս), 3. Կրոնադավանական իրավիճակն արաբական երկրներում (Մագիստրատուրա, 1-ին կուրս), 4. Մեծ Մերձավոր Արևելք. աշխարհաքաղաքական արդի միտումներ == ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ == Արաբական երկրների նորագույն պատմություն, արդի փուլում Մերձավոր Արևելքում ընթացող կերպափոխումներ, արաբական երկրների քաղաքական էլիտաների փոխակերպումներ, աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները տարածաշրջանում, Սիրիական ճգնաժամ և սիրիացի փախստականների հիմնախնդիրներ, արաբական երկրների էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունների հիմնահարցեր՝ քրիստոնեական և հրեական համայնքներ և այլն: == ՀՐԱՏԱՐԱԿԱԾ ԳՐՔԵՐԻ ՑԱՆԿ == 1.Լիբանանը 1958–1990 թթ., Երևան, 2007 2.Սիրիայի հայ համայնք. արդի հիմնախնդիրներ, Երևան, 2011 /համահեղինակությամբ Արաքս Փաշայանի հետ / 3.Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքներ. արդի հիմնախնդիրներ, Երևան, 2012 /համահեղինակությամբ Արաքս Փաշայանի հետ / 4. The Armenian communities of the Arab countries of the Middle East: current trends and transformations, Proceedings of the international conference, ed. by Lilit Harutyunyan, Yerevan, 2024 (in English) gojihrh0xip21wt4oeik33w59j0cs3n 10722507 10722506 2026-04-09T08:31:16Z Beko 1511 10722507 wikitext text/x-wiki {{Նշանակալիություն}}{{Վիքիֆիկացում}}[[File:Լիլիթ Հարությունյան.jpg|thumb|Lilit Harutyunyan]] '''Հարությունյան Լիլիթ Միշայի, արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] Արաբական երկրների բաժին վարիչ,դոցենտ։ ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի անդամ<ref>https://orient.sci.am/staff/12/641/Հարությունյան-Լիլիթ-Միշայի/</ref> == ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ == ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ, Արաբական երկրների բաժին, ասպիրանտուրա ԵՊՀ, Արևելագիտության ֆակուլտետ, Արաբագիտության ամբիոն<ref>https://orient.sci.am/staff/12/641/Հարությունյան-Լիլիթ-Միշայի/</ref> == ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ == 2024 թ. մարտ-սեպտեմբեր - ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրենի ժ/պ 2016 թ.-ից ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի արաբական երկրների բաժնի վարիչ 2007 թ.-ից մինչ այժմ ԵՊՀ, Արևելագիտության ֆակուլտետ, Արաբագիտության բաժնի դոցենտ 2020 թ. Գլաձար համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի դոցենտ 2023 թ. Թել Ավիվի համալսարան, Իսրայել, հրավիրյալ հետազոտող 2019 թ. հոկտեմբեր-նոյեմբեր, Արաբական և մուսուլմանական աշխարհի հետազոտությունների ինստիտուտ, Էքս-Մարսել համալսարան, Ֆրանսիա, հրավիրյալ հետազոտող 2019 թ. հունիս - Սիանս պո, Լիլ, Լիլի համալսարան, Ֆրանսիա, հրավիրյալ հետազոտող 2018 թ. մարտ-սեպտեմբեր- Իսլամական հետազոտությունների ինստիտուտ, Բեռլինի Ազատ համալսարան, Գերմանիա, հրավիրյալ հետազոտող 2017 թ. սեպտեմբեր-դեկտեմբեր- Արաբական և մուսուլմանական աշխարհի հետազոտությունների ինստիտուտ, Էքս-Մարսել համալսարան, Ֆրանսիա հրավիրյալ հետազոտող 2016 թ. սեպտեմբեր-դեկտեմբեր – Մերձավոր Արևելքի հետազոտությունների կենտորն, Մարբուրգի համալսարան և Միջազգային հարաբերությունների և անվտանգային հարցերի գերմանական ինստիտուտ, Բեռլին, հրավիրյալ հետազոտող Կարդացվող դասընթացներ Երևանի պետական համալսարան, արաբագիտության ամբիոն- 1. Jewish and Christian communities of Arab countries: co-existence and conflict (20th century-the beginning of 21st century) (MA course in English for Eurasmus+ international students), 2. Ուսումնասիրվող երկրների հայ համայնքների արդի հիմնախնդիրներ (Բակալավր, 3-րդ կուրս), 3. Կրոնադավանական իրավիճակն արաբական երկրներում (Մագիստրատուրա, 1-ին կուրս), 4. Մեծ Մերձավոր Արևելք. աշխարհաքաղաքական արդի միտումներ == ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ == Արաբական երկրների նորագույն պատմություն, արդի փուլում Մերձավոր Արևելքում ընթացող կերպափոխումներ, արաբական երկրների քաղաքական էլիտաների փոխակերպումներ, աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները տարածաշրջանում, Սիրիական ճգնաժամ և սիրիացի փախստականների հիմնախնդիրներ, արաբական երկրների էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունների հիմնահարցեր՝ քրիստոնեական և հրեական համայնքներ և այլն: == ՀՐԱՏԱՐԱԿԱԾ ԳՐՔԵՐԻ ՑԱՆԿ == 1.Լիբանանը 1958–1990 թթ., Երևան, 2007 2.Սիրիայի հայ համայնք. արդի հիմնախնդիրներ, Երևան, 2011 /համահեղինակությամբ Արաքս Փաշայանի հետ / 3.Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքներ. արդի հիմնախնդիրներ, Երևան, 2012 /համահեղինակությամբ Արաքս Փաշայանի հետ / 4. The Armenian communities of the Arab countries of the Middle East: current trends and transformations, Proceedings of the international conference, ed. by Lilit Harutyunyan, Yerevan, 2024 (in English) 0a2tyxg36xfyk4yxn4dr3y4l0o7q77g 10722531 10722507 2026-04-09T09:34:47Z Beko 1511 ներկայացնում եմ ջնջման 10722531 wikitext text/x-wiki {{ջնջել|Ոչ նշանակալի, շահերի ակնհայտ բաում և ուղղորդված խմբագրում}} {{Նշանակալիություն}}{{Վիքիֆիկացում}}[[File:Լիլիթ Հարությունյան.jpg|thumb|Lilit Harutyunyan]] '''Հարությունյան Լիլիթ Միշայի, արևելագետ, [[ՀՀ ԳԱԱ]] Արաբական երկրների բաժին վարիչ,դոցենտ։ ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի գիտական խորհրդի անդամ<ref>https://orient.sci.am/staff/12/641/Հարությունյան-Լիլիթ-Միշայի/</ref> == ԿՐԹՈՒԹՅՈՒՆ == ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտ, Արաբական երկրների բաժին, ասպիրանտուրա ԵՊՀ, Արևելագիտության ֆակուլտետ, Արաբագիտության ամբիոն<ref>https://orient.sci.am/staff/12/641/Հարությունյան-Լիլիթ-Միշայի/</ref> == ՄԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԳՈՐԾՈՒՆԵՈՒԹՅՈՒՆ == 2024 թ. մարտ-սեպտեմբեր - ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի տնօրենի ժ/պ 2016 թ.-ից ՀՀ ԳԱԱ Արևելագիտության ինստիտուտի արաբական երկրների բաժնի վարիչ 2007 թ.-ից մինչ այժմ ԵՊՀ, Արևելագիտության ֆակուլտետ, Արաբագիտության բաժնի դոցենտ 2020 թ. Գլաձար համալսարանի միջազգային հարաբերությունների ամբիոնի դոցենտ 2023 թ. Թել Ավիվի համալսարան, Իսրայել, հրավիրյալ հետազոտող 2019 թ. հոկտեմբեր-նոյեմբեր, Արաբական և մուսուլմանական աշխարհի հետազոտությունների ինստիտուտ, Էքս-Մարսել համալսարան, Ֆրանսիա, հրավիրյալ հետազոտող 2019 թ. հունիս - Սիանս պո, Լիլ, Լիլի համալսարան, Ֆրանսիա, հրավիրյալ հետազոտող 2018 թ. մարտ-սեպտեմբեր- Իսլամական հետազոտությունների ինստիտուտ, Բեռլինի Ազատ համալսարան, Գերմանիա, հրավիրյալ հետազոտող 2017 թ. սեպտեմբեր-դեկտեմբեր- Արաբական և մուսուլմանական աշխարհի հետազոտությունների ինստիտուտ, Էքս-Մարսել համալսարան, Ֆրանսիա հրավիրյալ հետազոտող 2016 թ. սեպտեմբեր-դեկտեմբեր – Մերձավոր Արևելքի հետազոտությունների կենտորն, Մարբուրգի համալսարան և Միջազգային հարաբերությունների և անվտանգային հարցերի գերմանական ինստիտուտ, Բեռլին, հրավիրյալ հետազոտող Կարդացվող դասընթացներ Երևանի պետական համալսարան, արաբագիտության ամբիոն- 1. Jewish and Christian communities of Arab countries: co-existence and conflict (20th century-the beginning of 21st century) (MA course in English for Eurasmus+ international students), 2. Ուսումնասիրվող երկրների հայ համայնքների արդի հիմնախնդիրներ (Բակալավր, 3-րդ կուրս), 3. Կրոնադավանական իրավիճակն արաբական երկրներում (Մագիստրատուրա, 1-ին կուրս), 4. Մեծ Մերձավոր Արևելք. աշխարհաքաղաքական արդի միտումներ == ՀԵՏԱԶՈՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ՈԼՈՐՏՆԵՐԸ == Արաբական երկրների նորագույն պատմություն, արդի փուլում Մերձավոր Արևելքում ընթացող կերպափոխումներ, արաբական երկրների քաղաքական էլիտաների փոխակերպումներ, աշխարհաքաղաքական փոփոխությունները տարածաշրջանում, Սիրիական ճգնաժամ և սիրիացի փախստականների հիմնախնդիրներ, արաբական երկրների էթնիկ և կրոնական փոքրամասնությունների հիմնահարցեր՝ քրիստոնեական և հրեական համայնքներ և այլն: == ՀՐԱՏԱՐԱԿԱԾ ԳՐՔԵՐԻ ՑԱՆԿ == 1.Լիբանանը 1958–1990 թթ., Երևան, 2007 2.Սիրիայի հայ համայնք. արդի հիմնախնդիրներ, Երևան, 2011 /համահեղինակությամբ Արաքս Փաշայանի հետ / 3.Ծոցի արաբական երկրների հայ համայնքներ. արդի հիմնախնդիրներ, Երևան, 2012 /համահեղինակությամբ Արաքս Փաշայանի հետ / 4. The Armenian communities of the Arab countries of the Middle East: current trends and transformations, Proceedings of the international conference, ed. by Lilit Harutyunyan, Yerevan, 2024 (in English) c95m6ce0o8rhaletzayy66vmht9hnjo 1 1324067 10722510 2026-04-09T08:41:08Z Ագնետա 37731 +{{ԹՀ/նոր|en|Gornji Vakuf-Uskoplje|1341699821|10722509|2026 թվականի ապրիլի 9}} 10722510 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Gornji Vakuf-Uskoplje|1341699821|10722509|2026 թվականի ապրիլի 9}} 2yuo1xtrch02in4xma7bt365y9xpwds 0 1324068 10722515 2026-04-09T09:03:39Z Slava Sahakyan70 65321 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Դերասան}}'''Օանա Գրեգորի''' (ծնյալ Օանա Անդրեա Գրիգորւց / ''Oana Andreea Grigoruț''<ref>{{cite web|url=https://www.gazetademaramures.ro/oana-gregory-drumul-catre-hollywood-13463|title=Oana Gregory. Drumul către Hollywood|author=Florin Teodor Muresan|date=25 March 2013|website=GazetadeMaramures|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref> {{IPA|ro|ˈo̯ana anˈdree̯a ɡriɡoˈruts}}. {{ԱԾ}}), Ռու...»: 10722515 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}}'''Օանա Գրեգորի''' (ծնյալ Օանա Անդրեա Գրիգորւց / ''Oana Andreea Grigoruț''<ref>{{cite web|url=https://www.gazetademaramures.ro/oana-gregory-drumul-catre-hollywood-13463|title=Oana Gregory. Drumul către Hollywood|author=Florin Teodor Muresan|date=25 March 2013|website=GazetadeMaramures|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref> {{IPA|ro|ˈo̯ana anˈdree̯a ɡriɡoˈruts}}. {{ԱԾ}}), [[Ռումինիա|ռումին]]ա-[[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ամերիկ]]յան [[դերասան]]ուհի և [[մոդել]]: 2002 թվականի հոկտեմբերից բնակություն է հաստատել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ում: Միջազգային ճանաչման է հասել «[[Դիսնեյի անիմացիոն ֆիլմերի խաղարկային ռիմեյքերի ցանկ|Դիսնեյ]]» ընկերության թողարկած ''Kickin' It'', ''Lab Rats'', ''Crash & Bernstein'' և այլ [[Կինոնկար|ֆիլմ]]երում իր դերակատարումներով: ==Կյանքի վաղ շրջան== Օանան ծնվել է Հյուսիսարևմտյան [[Ռումինիա]]յի [[Նեգրեշտի-Օաշ]] փոքրիկ քաղաքում Դումիտրու և Մարիանա Գրիգորուցների ընտանիքում<ref>{{cite web|url=https://www.apropotv.ro/interviu-cu-oana-gregory-singura-vedeta-disney-din-romania-19799327|title=Interviu cu Oana Gregory, singura vedetă Disney din România!|author=Cătălina Matei|date=5 September 2014|website=ApropoTV|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Աղջիկը վեց տարեկան էր, երբ նրանց ընտանիքը տեղափոխվեց [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներ]]. ծնողները հույս ունեին այստեղ լավ ապրուստ ստեղծել և իրենց երեխաների համար լավ ապագա ապահովել<ref name="Oanei Gregory">{{cite web|url=https://adevarul.ro/stiri-locale/satu-mare/foto-video-povestea-oanei-gregory-noua-hannah-1490461.html|title=Povestea Oanei Gregory, noua Hannah Montana. Cum a ajuns românca să fie cea mai râvnită actriţă din Imperiul Disney|author=Cristina Cicau|date=15 November 2013|website=Adevarul|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Օանան տարրական դպրոց հաճախել է [[Չիկագո]]յում: ==Կարիերա== 2006 թվականին Օանան մասնակցել է Մոդելների և տաղանդների միջազգային ասոցիացիայի կազմակերպած մրցույթին: Անգլիախոս երկրներից եկած շուրջ 1 000 մասնակիցներից հենց նրան շնորհվեց «Տարվա դերասանուհի» տիտղոսը: Բացի այդ, իր տարեկիցների շրջանում անցկացված «Տարվա մոդել» մրցույթում նա հասավ եզրափակիչ փուլ<ref>{{cite web|url=https://www.libertatea.ro/entertainment/exclusiv-romanca-oana-gregory-a-castigat-primii-bani-la-varsta-de-10-ani-1082183|title=Românca Oana Gregory a câştigat primii bani la vârsta de 10 ani|author=Andreea Ciocanel|date=20 October 2014|website=Libertatea|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Այդ մրցույթից հետո Օանան [[Հոլիվուդ]]ի կինոինդուստրիայի տարբեր գործակալներից ու մենեջերներից 54 հրավեր ստացավ<ref name="Oanei Gregory"/>: 2009 թվականին Օանան հնչյունային դերերի կատարմամբ հանդես եկավ «Օլիվիա» անիմացիոն կատակերգական հեռուստաշոուում <ref name="Oana Gregory IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm3551313/|title=Oana Gregory - IMDb|author=|date=|website=IMDb|access-date=1 March 2024}}</ref>, որը նկարահանվում էր ժողովրդականություն վայելող մանկական գրքերի հիման վրա: Գեղարվեստական կինոյում առաջին անգամ գլխավոր դերակատարմամբ հանդես եկավ «Կայծ» /''[[Spork (film)|Spork]]'' (2011) անկախ ֆիլմում<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/05/27/movies/spork-review.html|title=Life on the Fringe|author=Mike Hale|date=26 May 2011|website=TheNewYorkTimes|access-date=22 October 2023}}</ref>. երաժշտական կատակերգության ու դրամայի համադրությամբ ստեղծված այդ կինոնկարը արժանացավ երեք կինոփառատոների պարգևների ու CineKid մրցանակի, ինչպես նաև առաջադրվեց [[Բրիտանական կինոինստիտուտ|բրիտանական կինոինստիտուտ]]ի մրցանակի: 2012 թվականին Գրեգորին շարունակական, կրկնվող դերերով հանդես եկավ [[Disney XD]] ստուդիայի նկարահանած «Փորձարկման առնետներ» / ''[[Lab Rats (American TV series)|Lab Rats]]'' [[հեռուստասերիալ]]ում<ref>{{cite web|url=https://www.j-14.com/posts/8-celebrities-you-totally-forgot-guest-starred-on-lab-rats-62237/|title=8 Celebrities You Totally Forgot Guest Starred on 'Lab Rats'|author=Virginia Van de Wall|date=2 July 2015|website=J-14|access-date=1 March 2024}}</ref> և ''[[Kickin' It]]''-ում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>: Այնուհետև նա Disney XD-ի ''[[Crash & Bernstein]]'' (2012–2014) կատակերգական հեռուստաերկում մարմնավորեց գլխավոր հերոսուհիներից մեկին՝ Ամանդա Բեռնսթայնին<ref>{{cite web|url=https://www.awn.com/news/disney-announces-crash-bernstein-premiere|title=Disney Announces 'Crash & Bernstein' Premiere|author=Jennifer Wolfe|date=30 August 2012|website=AWN|access-date=1 March 2024}}</ref>: Crash & Bernstein-ը ցուցադրվեց 21 երկրում: Ի դեպ, Ամանդայի դերն ստանալու համար [[քասթինգ]]ի էին մասնակցել ավելի քան 2 600 աղջիկ<ref name="Oanei Gregory"/>: 2016 թվականին նա Լեյսիի կրկնվող դերով հանդես եկավ «WTH: Welcome to Howler» կատակերգական վեբ սերիալում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>։ Ապա մարմնավորեց երիտասարդ Լորել Սամսոնին «A Christmas Switch» (2018) հեռուստաֆիլմում<ref>{{cite web|url=https://harltonempire.com/2018/10/31/exclusive-an-interview-with-jackie-seiden-from-uptvs-christmas-switch-2018/|title=Exclusive: An Interview With Jackie Seiden From UPTV's "Christmas Switch"|author=Kat Harlton|date=31 October 2018|website=HarltonEmpire|access-date=1 March 2024}}</ref>։ 2019 թվականին հայտնվեց «King Bachelor's Pad» կատակերգական սերիալում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>, այնուհետև նկարահանվեց Cheat Codes էլեկտրոնային երաժշտական եռյակի «No Service in the Hills» երգի տեսահոլովակում, որը թողարկվեց 2020 թվականին<ref name="Oana Gregory IMDb"/>։ == Ֆիլմագրություն == {| class="wikitable sortable" |+ Կինոդերեր |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Դերը !! Նշումներ |- | 2011 || ''Կայծ / [[Spork (film)|Spork]]'' || Լուզի Գուզի / Loosie Goosie || |- | 2018 || ''A Christmas Switch'' || Լորել Սեմսոն || հեռուստաֆիլմ |} {| class="wikitable sortable" |+ Հեռուստատեսային դերեր |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Դերը !! Նշումներ |- | 2009 || ''Օլիվիա'' || Համալրող ձայներ / Additional voices || ձայնային դեր /Voice role; 26 դրվագ |- | rowspan="2"|2012 || ''Փորձարկման առնետներ / [[Lab Rats (American TV series)|Lab Rats]]'' || Ստեֆանի || rowspan="2"|կրկնվող դեր |- | ''[[Kickin' It]]'' || Միկա |- | 2012–2014 || ''[[Crash & Bernstein]]'' || Ամանդա Բեռնսթայն || գլխավոր դեր |- | 2016, 2018 || ''WTH: Welcome to Howler'' || Լեյսի || կրկնվող դեր, վեբ սերիաներ |- | 2019 || ''King Bachelor's Pad'' || Գերտրուդ || կրկնվող դեր |} {| class="wikitable" |+ Երաժշտական տեսահոլովակ |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Արտիստները !! Ալբոմը |- | 2020 || "No Service in the Hills" || [[Cheat Codes (DJs)|Cheat Codes]] ft. [[Trippie Redd]], [[Blackbear (musician)|Blackbear]], Prince$$ Rosie || ''Hellraisers, Pt. 2'' |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{IMDb name|3551313|Oana Gregory}} {{DEFAULTSORT:Գրեգորի, Օանա}} {{Արտաքին հղումներ}} 2ocn9cngpaidmd3shh19jtkz1oxmhyt 10722516 10722515 2026-04-09T09:07:30Z Slava Sahakyan70 65321 /* Ֆիլմագրություն */ 10722516 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}}'''Օանա Գրեգորի''' (ծնյալ Օանա Անդրեա Գրիգորւց / ''Oana Andreea Grigoruț''<ref>{{cite web|url=https://www.gazetademaramures.ro/oana-gregory-drumul-catre-hollywood-13463|title=Oana Gregory. Drumul către Hollywood|author=Florin Teodor Muresan|date=25 March 2013|website=GazetadeMaramures|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref> {{IPA|ro|ˈo̯ana anˈdree̯a ɡriɡoˈruts}}. {{ԱԾ}}), [[Ռումինիա|ռումին]]ա-[[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ամերիկ]]յան [[դերասան]]ուհի և [[մոդել]]: 2002 թվականի հոկտեմբերից բնակություն է հաստատել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ում: Միջազգային ճանաչման է հասել «[[Դիսնեյի անիմացիոն ֆիլմերի խաղարկային ռիմեյքերի ցանկ|Դիսնեյ]]» ընկերության թողարկած ''Kickin' It'', ''Lab Rats'', ''Crash & Bernstein'' և այլ [[Կինոնկար|ֆիլմ]]երում իր դերակատարումներով: ==Կյանքի վաղ շրջան== Օանան ծնվել է Հյուսիսարևմտյան [[Ռումինիա]]յի [[Նեգրեշտի-Օաշ]] փոքրիկ քաղաքում Դումիտրու և Մարիանա Գրիգորուցների ընտանիքում<ref>{{cite web|url=https://www.apropotv.ro/interviu-cu-oana-gregory-singura-vedeta-disney-din-romania-19799327|title=Interviu cu Oana Gregory, singura vedetă Disney din România!|author=Cătălina Matei|date=5 September 2014|website=ApropoTV|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Աղջիկը վեց տարեկան էր, երբ նրանց ընտանիքը տեղափոխվեց [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներ]]. ծնողները հույս ունեին այստեղ լավ ապրուստ ստեղծել և իրենց երեխաների համար լավ ապագա ապահովել<ref name="Oanei Gregory">{{cite web|url=https://adevarul.ro/stiri-locale/satu-mare/foto-video-povestea-oanei-gregory-noua-hannah-1490461.html|title=Povestea Oanei Gregory, noua Hannah Montana. Cum a ajuns românca să fie cea mai râvnită actriţă din Imperiul Disney|author=Cristina Cicau|date=15 November 2013|website=Adevarul|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Օանան տարրական դպրոց հաճախել է [[Չիկագո]]յում: ==Կարիերա== 2006 թվականին Օանան մասնակցել է Մոդելների և տաղանդների միջազգային ասոցիացիայի կազմակերպած մրցույթին: Անգլիախոս երկրներից եկած շուրջ 1 000 մասնակիցներից հենց նրան շնորհվեց «Տարվա դերասանուհի» տիտղոսը: Բացի այդ, իր տարեկիցների շրջանում անցկացված «Տարվա մոդել» մրցույթում նա հասավ եզրափակիչ փուլ<ref>{{cite web|url=https://www.libertatea.ro/entertainment/exclusiv-romanca-oana-gregory-a-castigat-primii-bani-la-varsta-de-10-ani-1082183|title=Românca Oana Gregory a câştigat primii bani la vârsta de 10 ani|author=Andreea Ciocanel|date=20 October 2014|website=Libertatea|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Այդ մրցույթից հետո Օանան [[Հոլիվուդ]]ի կինոինդուստրիայի տարբեր գործակալներից ու մենեջերներից 54 հրավեր ստացավ<ref name="Oanei Gregory"/>: 2009 թվականին Օանան հնչյունային դերերի կատարմամբ հանդես եկավ «Օլիվիա» անիմացիոն կատակերգական հեռուստաշոուում <ref name="Oana Gregory IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm3551313/|title=Oana Gregory - IMDb|author=|date=|website=IMDb|access-date=1 March 2024}}</ref>, որը նկարահանվում էր ժողովրդականություն վայելող մանկական գրքերի հիման վրա: Գեղարվեստական կինոյում առաջին անգամ գլխավոր դերակատարմամբ հանդես եկավ «Կայծ» /''[[Spork (film)|Spork]]'' (2011) անկախ ֆիլմում<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/05/27/movies/spork-review.html|title=Life on the Fringe|author=Mike Hale|date=26 May 2011|website=TheNewYorkTimes|access-date=22 October 2023}}</ref>. երաժշտական կատակերգության ու դրամայի համադրությամբ ստեղծված այդ կինոնկարը արժանացավ երեք կինոփառատոների պարգևների ու CineKid մրցանակի, ինչպես նաև առաջադրվեց [[Բրիտանական կինոինստիտուտ|բրիտանական կինոինստիտուտ]]ի մրցանակի: 2012 թվականին Գրեգորին շարունակական, կրկնվող դերերով հանդես եկավ [[Disney XD]] ստուդիայի նկարահանած «Փորձարկման առնետներ» / ''[[Lab Rats (American TV series)|Lab Rats]]'' [[հեռուստասերիալ]]ում<ref>{{cite web|url=https://www.j-14.com/posts/8-celebrities-you-totally-forgot-guest-starred-on-lab-rats-62237/|title=8 Celebrities You Totally Forgot Guest Starred on 'Lab Rats'|author=Virginia Van de Wall|date=2 July 2015|website=J-14|access-date=1 March 2024}}</ref> և ''[[Kickin' It]]''-ում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>: Այնուհետև նա Disney XD-ի ''[[Crash & Bernstein]]'' (2012–2014) կատակերգական հեռուստաերկում մարմնավորեց գլխավոր հերոսուհիներից մեկին՝ Ամանդա Բեռնսթայնին<ref>{{cite web|url=https://www.awn.com/news/disney-announces-crash-bernstein-premiere|title=Disney Announces 'Crash & Bernstein' Premiere|author=Jennifer Wolfe|date=30 August 2012|website=AWN|access-date=1 March 2024}}</ref>: Crash & Bernstein-ը ցուցադրվեց 21 երկրում: Ի դեպ, Ամանդայի դերն ստանալու համար [[քասթինգ]]ի էին մասնակցել ավելի քան 2 600 աղջիկ<ref name="Oanei Gregory"/>: 2016 թվականին նա Լեյսիի կրկնվող դերով հանդես եկավ «WTH: Welcome to Howler» կատակերգական վեբ սերիալում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>։ Ապա մարմնավորեց երիտասարդ Լորել Սամսոնին «A Christmas Switch» (2018) հեռուստաֆիլմում<ref>{{cite web|url=https://harltonempire.com/2018/10/31/exclusive-an-interview-with-jackie-seiden-from-uptvs-christmas-switch-2018/|title=Exclusive: An Interview With Jackie Seiden From UPTV's "Christmas Switch"|author=Kat Harlton|date=31 October 2018|website=HarltonEmpire|access-date=1 March 2024}}</ref>։ 2019 թվականին հայտնվեց «King Bachelor's Pad» կատակերգական սերիալում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>, այնուհետև նկարահանվեց Cheat Codes էլեկտրոնային երաժշտական եռյակի «No Service in the Hills» երգի տեսահոլովակում, որը թողարկվեց 2020 թվականին<ref name="Oana Gregory IMDb"/>։ == Ֆիլմագրություն == {| class="wikitable sortable" |+ Կինոդերեր |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Դերը !! Նշումներ |- | 2011 || ''Կայծ / [[Spork (film)|Spork]]'' || Լուզի Գուզի / Loosie Goosie || |- | 2018 || ''A Christmas Switch'' || Լորել Սեմսոն || հեռուստաֆիլմ |} {| class="wikitable sortable" |+ Հեռուստատեսային դերեր |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Դերը !! Նշումներ |- | 2009 || ''Օլիվիա'' || Համալրող ձայներ / Additional voices || ձայնային դեր /Voice role; 26 դրվագ |- | rowspan="2"|2012 || ''Փորձարկման առնետներ / Lab Rats (American TV series)'' || Ստեֆանի || rowspan="2"|կրկնվող դեր |- | ''Kickin' It'' || Միկա |- | 2012–2014 || ''[[Crash & Bernstein]]'' || Ամանդա Բեռնսթայն || գլխավոր դեր |- | 2016, 2018 || ''WTH: Welcome to Howler'' || Լեյսի || կրկնվող դեր, վեբ սերիաներ |- | 2019 || ''King Bachelor's Pad'' || Գերտրուդ || կրկնվող դեր |} {| class="wikitable" |+ Երաժշտական տեսահոլովակ |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Արտիստները !! Ալբոմը |- | 2020 || "No Service in the Hills" || Cheat Codes (DJs) ft. Trippie Redd, Blackbear, Prince$$ Rosie || ''Hellraisers, Pt. 2'' |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{IMDb name|3551313|Oana Gregory}} {{DEFAULTSORT:Գրեգորի, Օանա}} {{Արտաքին հղումներ}} apsrr0om0ded04zmpzllo4jffe2krkx 10722517 10722516 2026-04-09T09:08:31Z Slava Sahakyan70 65321 /* Ֆիլմագրություն */ 10722517 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}}'''Օանա Գրեգորի''' (ծնյալ Օանա Անդրեա Գրիգորւց / ''Oana Andreea Grigoruț''<ref>{{cite web|url=https://www.gazetademaramures.ro/oana-gregory-drumul-catre-hollywood-13463|title=Oana Gregory. Drumul către Hollywood|author=Florin Teodor Muresan|date=25 March 2013|website=GazetadeMaramures|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref> {{IPA|ro|ˈo̯ana anˈdree̯a ɡriɡoˈruts}}. {{ԱԾ}}), [[Ռումինիա|ռումին]]ա-[[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ամերիկ]]յան [[դերասան]]ուհի և [[մոդել]]: 2002 թվականի հոկտեմբերից բնակություն է հաստատել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ում: Միջազգային ճանաչման է հասել «[[Դիսնեյի անիմացիոն ֆիլմերի խաղարկային ռիմեյքերի ցանկ|Դիսնեյ]]» ընկերության թողարկած ''Kickin' It'', ''Lab Rats'', ''Crash & Bernstein'' և այլ [[Կինոնկար|ֆիլմ]]երում իր դերակատարումներով: ==Կյանքի վաղ շրջան== Օանան ծնվել է Հյուսիսարևմտյան [[Ռումինիա]]յի [[Նեգրեշտի-Օաշ]] փոքրիկ քաղաքում Դումիտրու և Մարիանա Գրիգորուցների ընտանիքում<ref>{{cite web|url=https://www.apropotv.ro/interviu-cu-oana-gregory-singura-vedeta-disney-din-romania-19799327|title=Interviu cu Oana Gregory, singura vedetă Disney din România!|author=Cătălina Matei|date=5 September 2014|website=ApropoTV|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Աղջիկը վեց տարեկան էր, երբ նրանց ընտանիքը տեղափոխվեց [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներ]]. ծնողները հույս ունեին այստեղ լավ ապրուստ ստեղծել և իրենց երեխաների համար լավ ապագա ապահովել<ref name="Oanei Gregory">{{cite web|url=https://adevarul.ro/stiri-locale/satu-mare/foto-video-povestea-oanei-gregory-noua-hannah-1490461.html|title=Povestea Oanei Gregory, noua Hannah Montana. Cum a ajuns românca să fie cea mai râvnită actriţă din Imperiul Disney|author=Cristina Cicau|date=15 November 2013|website=Adevarul|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Օանան տարրական դպրոց հաճախել է [[Չիկագո]]յում: ==Կարիերա== 2006 թվականին Օանան մասնակցել է Մոդելների և տաղանդների միջազգային ասոցիացիայի կազմակերպած մրցույթին: Անգլիախոս երկրներից եկած շուրջ 1 000 մասնակիցներից հենց նրան շնորհվեց «Տարվա դերասանուհի» տիտղոսը: Բացի այդ, իր տարեկիցների շրջանում անցկացված «Տարվա մոդել» մրցույթում նա հասավ եզրափակիչ փուլ<ref>{{cite web|url=https://www.libertatea.ro/entertainment/exclusiv-romanca-oana-gregory-a-castigat-primii-bani-la-varsta-de-10-ani-1082183|title=Românca Oana Gregory a câştigat primii bani la vârsta de 10 ani|author=Andreea Ciocanel|date=20 October 2014|website=Libertatea|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Այդ մրցույթից հետո Օանան [[Հոլիվուդ]]ի կինոինդուստրիայի տարբեր գործակալներից ու մենեջերներից 54 հրավեր ստացավ<ref name="Oanei Gregory"/>: 2009 թվականին Օանան հնչյունային դերերի կատարմամբ հանդես եկավ «Օլիվիա» անիմացիոն կատակերգական հեռուստաշոուում <ref name="Oana Gregory IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm3551313/|title=Oana Gregory - IMDb|author=|date=|website=IMDb|access-date=1 March 2024}}</ref>, որը նկարահանվում էր ժողովրդականություն վայելող մանկական գրքերի հիման վրա: Գեղարվեստական կինոյում առաջին անգամ գլխավոր դերակատարմամբ հանդես եկավ «Կայծ» /''[[Spork (film)|Spork]]'' (2011) անկախ ֆիլմում<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/05/27/movies/spork-review.html|title=Life on the Fringe|author=Mike Hale|date=26 May 2011|website=TheNewYorkTimes|access-date=22 October 2023}}</ref>. երաժշտական կատակերգության ու դրամայի համադրությամբ ստեղծված այդ կինոնկարը արժանացավ երեք կինոփառատոների պարգևների ու CineKid մրցանակի, ինչպես նաև առաջադրվեց [[Բրիտանական կինոինստիտուտ|բրիտանական կինոինստիտուտ]]ի մրցանակի: 2012 թվականին Գրեգորին շարունակական, կրկնվող դերերով հանդես եկավ [[Disney XD]] ստուդիայի նկարահանած «Փորձարկման առնետներ» / ''[[Lab Rats (American TV series)|Lab Rats]]'' [[հեռուստասերիալ]]ում<ref>{{cite web|url=https://www.j-14.com/posts/8-celebrities-you-totally-forgot-guest-starred-on-lab-rats-62237/|title=8 Celebrities You Totally Forgot Guest Starred on 'Lab Rats'|author=Virginia Van de Wall|date=2 July 2015|website=J-14|access-date=1 March 2024}}</ref> և ''[[Kickin' It]]''-ում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>: Այնուհետև նա Disney XD-ի ''[[Crash & Bernstein]]'' (2012–2014) կատակերգական հեռուստաերկում մարմնավորեց գլխավոր հերոսուհիներից մեկին՝ Ամանդա Բեռնսթայնին<ref>{{cite web|url=https://www.awn.com/news/disney-announces-crash-bernstein-premiere|title=Disney Announces 'Crash & Bernstein' Premiere|author=Jennifer Wolfe|date=30 August 2012|website=AWN|access-date=1 March 2024}}</ref>: Crash & Bernstein-ը ցուցադրվեց 21 երկրում: Ի դեպ, Ամանդայի դերն ստանալու համար [[քասթինգ]]ի էին մասնակցել ավելի քան 2 600 աղջիկ<ref name="Oanei Gregory"/>: 2016 թվականին նա Լեյսիի կրկնվող դերով հանդես եկավ «WTH: Welcome to Howler» կատակերգական վեբ սերիալում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>։ Ապա մարմնավորեց երիտասարդ Լորել Սամսոնին «A Christmas Switch» (2018) հեռուստաֆիլմում<ref>{{cite web|url=https://harltonempire.com/2018/10/31/exclusive-an-interview-with-jackie-seiden-from-uptvs-christmas-switch-2018/|title=Exclusive: An Interview With Jackie Seiden From UPTV's "Christmas Switch"|author=Kat Harlton|date=31 October 2018|website=HarltonEmpire|access-date=1 March 2024}}</ref>։ 2019 թվականին հայտնվեց «King Bachelor's Pad» կատակերգական սերիալում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>, այնուհետև նկարահանվեց Cheat Codes էլեկտրոնային երաժշտական եռյակի «No Service in the Hills» երգի տեսահոլովակում, որը թողարկվեց 2020 թվականին<ref name="Oana Gregory IMDb"/>։ == Ֆիլմագրություն == {| class="wikitable sortable" |+ Կինոդերեր |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Դերը !! Նշումներ |- | 2011 || ''Կայծ / Spork (film)'' || Լուզի Գուզի / Loosie Goosie || |- | 2018 || ''A Christmas Switch'' || Լորել Սեմսոն || հեռուստաֆիլմ |} {| class="wikitable sortable" |+ Հեռուստատեսային դերեր |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Դերը !! Նշումներ |- | 2009 || ''Օլիվիա'' || Համալրող ձայներ / Additional voices || ձայնային դեր /Voice role; 26 դրվագ |- | rowspan="2"|2012 || ''Փորձարկման առնետներ / Lab Rats (American TV series)'' || Ստեֆանի || rowspan="2"|կրկնվող դեր |- | ''Kickin' It'' || Միկա |- | 2012–2014 || ''Crash & Bernstein'' || Ամանդա Բեռնսթայն || գլխավոր դեր |- | 2016, 2018 || ''WTH: Welcome to Howler'' || Լեյսի || կրկնվող դեր, վեբ սերիաներ |- | 2019 || ''King Bachelor's Pad'' || Գերտրուդ || կրկնվող դեր |} {| class="wikitable" |+ Երաժշտական տեսահոլովակ |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Արտիստները !! Ալբոմը |- | 2020 || "No Service in the Hills" || Cheat Codes (DJs) ft. Trippie Redd, Blackbear, Prince$$ Rosie || ''Hellraisers, Pt. 2'' |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{IMDb name|3551313|Oana Gregory}} {{DEFAULTSORT:Գրեգորի, Օանա}} {{Արտաքին հղումներ}} 659pu3bec5haiv7l4n1egt57bl14rih 10722520 10722517 2026-04-09T09:13:26Z Slava Sahakyan70 65321 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ]], [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասաններ]], [[Կատեգորիա:Ռումինացի դերասաններ]], [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]], [[Կատեգորիա:Ֆոտոմոդելներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]], [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] 10722520 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Դերասան}}'''Օանա Գրեգորի''' (ծնյալ Օանա Անդրեա Գրիգորւց / ''Oana Andreea Grigoruț''<ref>{{cite web|url=https://www.gazetademaramures.ro/oana-gregory-drumul-catre-hollywood-13463|title=Oana Gregory. Drumul către Hollywood|author=Florin Teodor Muresan|date=25 March 2013|website=GazetadeMaramures|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref> {{IPA|ro|ˈo̯ana anˈdree̯a ɡriɡoˈruts}}. {{ԱԾ}}), [[Ռումինիա|ռումին]]ա-[[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ամերիկ]]յան [[դերասան]]ուհի և [[մոդել]]: 2002 թվականի հոկտեմբերից բնակություն է հաստատել [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]-ում: Միջազգային ճանաչման է հասել «[[Դիսնեյի անիմացիոն ֆիլմերի խաղարկային ռիմեյքերի ցանկ|Դիսնեյ]]» ընկերության թողարկած ''Kickin' It'', ''Lab Rats'', ''Crash & Bernstein'' և այլ [[Կինոնկար|ֆիլմ]]երում իր դերակատարումներով: ==Կյանքի վաղ շրջան== Օանան ծնվել է Հյուսիսարևմտյան [[Ռումինիա]]յի [[Նեգրեշտի-Օաշ]] փոքրիկ քաղաքում Դումիտրու և Մարիանա Գրիգորուցների ընտանիքում<ref>{{cite web|url=https://www.apropotv.ro/interviu-cu-oana-gregory-singura-vedeta-disney-din-romania-19799327|title=Interviu cu Oana Gregory, singura vedetă Disney din România!|author=Cătălina Matei|date=5 September 2014|website=ApropoTV|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Աղջիկը վեց տարեկան էր, երբ նրանց ընտանիքը տեղափոխվեց [[Ամերիկայի Միացյալ Նահանգներ|Միացյալ Նահանգներ]]. ծնողները հույս ունեին այստեղ լավ ապրուստ ստեղծել և իրենց երեխաների համար լավ ապագա ապահովել<ref name="Oanei Gregory">{{cite web|url=https://adevarul.ro/stiri-locale/satu-mare/foto-video-povestea-oanei-gregory-noua-hannah-1490461.html|title=Povestea Oanei Gregory, noua Hannah Montana. Cum a ajuns românca să fie cea mai râvnită actriţă din Imperiul Disney|author=Cristina Cicau|date=15 November 2013|website=Adevarul|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Օանան տարրական դպրոց հաճախել է [[Չիկագո]]յում: ==Կարիերա== 2006 թվականին Օանան մասնակցել է Մոդելների և տաղանդների միջազգային ասոցիացիայի կազմակերպած մրցույթին: Անգլիախոս երկրներից եկած շուրջ 1 000 մասնակիցներից հենց նրան շնորհվեց «Տարվա դերասանուհի» տիտղոսը: Բացի այդ, իր տարեկիցների շրջանում անցկացված «Տարվա մոդել» մրցույթում նա հասավ եզրափակիչ փուլ<ref>{{cite web|url=https://www.libertatea.ro/entertainment/exclusiv-romanca-oana-gregory-a-castigat-primii-bani-la-varsta-de-10-ani-1082183|title=Românca Oana Gregory a câştigat primii bani la vârsta de 10 ani|author=Andreea Ciocanel|date=20 October 2014|website=Libertatea|language=Romanian|access-date=1 March 2024}}</ref>: Այդ մրցույթից հետո Օանան [[Հոլիվուդ]]ի կինոինդուստրիայի տարբեր գործակալներից ու մենեջերներից 54 հրավեր ստացավ<ref name="Oanei Gregory"/>: 2009 թվականին Օանան հնչյունային դերերի կատարմամբ հանդես եկավ «Օլիվիա» անիմացիոն կատակերգական հեռուստաշոուում <ref name="Oana Gregory IMDb">{{cite web|url=https://www.imdb.com/name/nm3551313/|title=Oana Gregory - IMDb|author=|date=|website=IMDb|access-date=1 March 2024}}</ref>, որը նկարահանվում էր ժողովրդականություն վայելող մանկական գրքերի հիման վրա: Գեղարվեստական կինոյում առաջին անգամ գլխավոր դերակատարմամբ հանդես եկավ «Կայծ» /''[[Spork (film)|Spork]]'' (2011) անկախ ֆիլմում<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2011/05/27/movies/spork-review.html|title=Life on the Fringe|author=Mike Hale|date=26 May 2011|website=TheNewYorkTimes|access-date=22 October 2023}}</ref>. երաժշտական կատակերգության ու դրամայի համադրությամբ ստեղծված այդ կինոնկարը արժանացավ երեք կինոփառատոների պարգևների ու CineKid մրցանակի, ինչպես նաև առաջադրվեց [[Բրիտանական կինոինստիտուտ|բրիտանական կինոինստիտուտ]]ի մրցանակի: 2012 թվականին Գրեգորին շարունակական, կրկնվող դերերով հանդես եկավ [[Disney XD]] ստուդիայի նկարահանած «Փորձարկման առնետներ» / ''[[Lab Rats (American TV series)|Lab Rats]]'' [[հեռուստասերիալ]]ում<ref>{{cite web|url=https://www.j-14.com/posts/8-celebrities-you-totally-forgot-guest-starred-on-lab-rats-62237/|title=8 Celebrities You Totally Forgot Guest Starred on 'Lab Rats'|author=Virginia Van de Wall|date=2 July 2015|website=J-14|access-date=1 March 2024}}</ref> և ''[[Kickin' It]]''-ում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>: Այնուհետև նա Disney XD-ի ''[[Crash & Bernstein]]'' (2012–2014) կատակերգական հեռուստաերկում մարմնավորեց գլխավոր հերոսուհիներից մեկին՝ Ամանդա Բեռնսթայնին<ref>{{cite web|url=https://www.awn.com/news/disney-announces-crash-bernstein-premiere|title=Disney Announces 'Crash & Bernstein' Premiere|author=Jennifer Wolfe|date=30 August 2012|website=AWN|access-date=1 March 2024}}</ref>: Crash & Bernstein-ը ցուցադրվեց 21 երկրում: Ի դեպ, Ամանդայի դերն ստանալու համար [[քասթինգ]]ի էին մասնակցել ավելի քան 2 600 աղջիկ<ref name="Oanei Gregory"/>: 2016 թվականին նա Լեյսիի կրկնվող դերով հանդես եկավ «WTH: Welcome to Howler» կատակերգական վեբ սերիալում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>։ Ապա մարմնավորեց երիտասարդ Լորել Սամսոնին «A Christmas Switch» (2018) հեռուստաֆիլմում<ref>{{cite web|url=https://harltonempire.com/2018/10/31/exclusive-an-interview-with-jackie-seiden-from-uptvs-christmas-switch-2018/|title=Exclusive: An Interview With Jackie Seiden From UPTV's "Christmas Switch"|author=Kat Harlton|date=31 October 2018|website=HarltonEmpire|access-date=1 March 2024}}</ref>։ 2019 թվականին հայտնվեց «King Bachelor's Pad» կատակերգական սերիալում<ref name="Oana Gregory IMDb"/>, այնուհետև նկարահանվեց Cheat Codes էլեկտրոնային երաժշտական եռյակի «No Service in the Hills» երգի տեսահոլովակում, որը թողարկվեց 2020 թվականին<ref name="Oana Gregory IMDb"/>։ == Ֆիլմագրություն == {| class="wikitable sortable" |+ Կինոդերեր |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Դերը !! Նշումներ |- | 2011 || ''Կայծ / Spork (film)'' || Լուզի Գուզի / Loosie Goosie || |- | 2018 || ''A Christmas Switch'' || Լորել Սեմսոն || հեռուստաֆիլմ |} {| class="wikitable sortable" |+ Հեռուստատեսային դերեր |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Դերը !! Նշումներ |- | 2009 || ''Օլիվիա'' || Համալրող ձայներ / Additional voices || ձայնային դեր /Voice role; 26 դրվագ |- | rowspan="2"|2012 || ''Փորձարկման առնետներ / Lab Rats (American TV series)'' || Ստեֆանի || rowspan="2"|կրկնվող դեր |- | ''Kickin' It'' || Միկա |- | 2012–2014 || ''Crash & Bernstein'' || Ամանդա Բեռնսթայն || գլխավոր դեր |- | 2016, 2018 || ''WTH: Welcome to Howler'' || Լեյսի || կրկնվող դեր, վեբ սերիաներ |- | 2019 || ''King Bachelor's Pad'' || Գերտրուդ || կրկնվող դեր |} {| class="wikitable" |+ Երաժշտական տեսահոլովակ |- ! Տարին !! Վերնագիրը !! Արտիստները !! Ալբոմը |- | 2020 || "No Service in the Hills" || Cheat Codes (DJs) ft. Trippie Redd, Blackbear, Prince$$ Rosie || ''Hellraisers, Pt. 2'' |} == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == {{Commons category}} * {{IMDb name|3551313|Oana Gregory}} {{DEFAULTSORT:Գրեգորի, Օանա}} {{Արտաքին հղումներ}} [[Կատեգորիա:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:Ռումինացի դերասաններ]] [[Կատեգորիա:21-րդ դարի ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ֆոտոմոդելներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի կինոդերասանուհիներ]] [[Կատեգորիա:Ամերիկացի հեռուստատեսային դերասանուհիներ]] 6k85e0t4udbc7lqxyse2ob6hkngh7bg 1 1324069 10722518 2026-04-09T09:10:25Z Slava Sahakyan70 65321 Նոր էջ «{{ԹՀ|en|Oana Gregory}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Երիտասարդություն |երկիր= Ռումինիա|մասնակից=Slava Sahakyan70}}»: 10722518 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ|en|Oana Gregory}} {{CEE Spring 2026 |թեմա= Երիտասարդություն |երկիր= Ռումինիա|մասնակից=Slava Sahakyan70}} itzq65xxf3p9y55yrassirzz4ro9dgk 1 1324070 10722526 2026-04-09T09:33:37Z Ագնետա 37731 +{{ԹՀ/նոր|en|Gacko|1346559837|10722525|2026 թվականի ապրիլի 9}} 10722526 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|en|Gacko|1346559837|10722525|2026 թվականի ապրիլի 9}} 2sdky956dytx559ssz9ar111i0hfqcj 0 1324071 10722536 2026-04-09T09:43:28Z Margaryan Narek 168163 Նոր էջ «'''Դամանսկի կղզում խորհրդա-չինական սահմանային հակամարտություն''', [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ժողովրդական Հանրապետության միջև [[Զինված հակամարտություն|զինված]] Զինված հակամարտություն|հակամարտությո...»: 10722536 wikitext text/x-wiki '''Դամանսկի կղզում խորհրդա-չինական սահմանային հակամարտություն''', [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ժողովրդական Հանրապետության միջև [[Զինված հակամարտություն|զինված]] [[Զինված հակամարտություն|հակամարտություն]] [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 2]]-ին և [[Մարտի 15|15]]-ին Դամանսկի կղզու ([[չինարեն]]՝ 珍宝, Ժենբաո — «Թանկարժեք») մոտ՝ [[Ուսսուրի]] գետի վրա, [[Խաբարովսկ|Խաբարովսկից]] 230 կմ հարավ և Լուչեգորսկի մարզկենտրոնից 35 կմ արևմուտք։ 1969 թվականի սեպտեմբերին կնքվեց զինադադար, իսկ հոկտեմբերին սկսվեցին բանակցությունները։ Խորհրդային սահմանապահները, որոնք կղզի էին մտցվել հակամարտության սկզբում, դուրս բերվեցին այնտեղից։ [[2004|2004 թվականին]] կողմերը համաձայնության եկան, և կղզին վերջնականապես անցավ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության (ՉԺՀ) իրավասության ներքո։ == Հակամարտության նախապատմություն և պատճառներ == [[Ափիոնային երկրորդ պատերազմ|Ափիոնային երկրորդ պատերազմից]] հետո [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորությունը]], [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիան]] և [[Ռուսաստան|Ռուսաստանը]] կնքեցին չափազանց անբարենպաստ պայմանագրեր [[Ցին կայսրություն|Ցին կայսրության]] հետ։ Ռուսաստանը ստորագրեց Պեկինի պայմանագիրը (1860), որը սահմանը Մանջուրական կայսրության հետ գծեց [[Ամուր (գետ)|Ամուր]] գետի աջ ափով՝ այս պատմականորեն կարեւոր, բայց նոսր բնակեցված տարածաշրջանը բաժանելով Ներքին Մանջուրիայի (մնացել է Ցին կայսրության մաս) եւ Արտաքին [[Մանջուրիա|Մանջուրիայի]] (դարձել է Ռուսաստանի մաս)։ Ձեւականորեն սա մանջուրական գյուղացիներին զրկեց գետի տնտեսական օգտագործումից։ Սակայն սա մեծ խնդիր չէր կայսրության համար, քանի որ այդ ժամանակ մանջուրների մեծ մասն արդեն գաղթել էր Չինաստան (քանի որ հենց մանջուրներն էին կազմում կայսրության իշխող դասը եւ պահանջում էին տարբեր վարչական պաշտոններ՝ չինացիներին կառավարելո համար)։ Մասնավորապես, Ռուսաստանին միացված տարածքներում տեղի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բացակայում էր (կային միայն տեղի նանայական ժողովրդի ձկնորսական ճամբարներ), եւ մինչեւ 19-րդ դարի վերջը Մանջուրիայում չինացի գյուղացիներ չկային, քանի որ նրանց մուտքը Մանջուրիա արգելված էր։ Երկար տարիներ երկրների միջեւ հարաբերությունները բարեկամական էին, իսկ սահմանային բնակչությունը՝ սակավաթիվ, ուստի սահմանի դիրքը չէր հանգեցնում գետի վրա գտնվող անմարդաբնակ կղզիների պատկանելության հարցերի, եւ մանջուրցի ձկնորսները կարող էին խաղաղ ձկնորսություն անել Ամուր եւ Ուսուրի գետերում։ 1919 թվականի [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|Փարիզի խաղաղության]] [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|վեհաժողովից]] հետո ի հայտ եկավ մի դրույթ, որը սահմանում էր, որ պետությունների միջև սահմանները, որպես կանոն ( բայց ոչ պարտադիր), պետք է անցնեն [[Նավուղի|գետի գլխավոր նավուղու]] կենտրոնով։ Սակայն այս դրույթը նախատեսում էր նաև բացառություններ, ինչպիսիք են՝ սահմանի գծումը ափերից մեկի երկայնքով, երբ նման սահման պատմականորեն հաստատվել է՝ պայմանագրով կամ եթե մ կողմը գաղութացրել է մյուս ափը, նախքան մյուսը կսկսի գաղութացնել այն<ref>{{Cite web |title=Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |url=https://www.answers.com/search |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216224944/https://www.answers.com/search |archive-date=2019-12-16 |access-date=2019-08-17 |publisher=Answers.com |lang=en}}</ref>։ Ավելին, միջազգային պայմանագրերն ու համաձայնագրերը հետադարձ ուժ չունեն<ref>''Степанов Е. Д.'' Политика начинается с границы. Некоторые вопросы пограничной политики КНР второй половины XX в. — М.: [[Институт Дальнего Востока РАН|ИДВ РАН]], 2007.</ref>։ Այնուամենայնիվ, 1950-ականների վերջին, երբ [[Չինաստան|ՉԺՀ]]-ն, ձգտելով մեծացնել իր միջազգային ազդեցությունը, հակամարտության մեջ մտավ Թայվանի հետ (1958) և մասնակցեց [[Չին-հնդկական սահմանային պատերազմ (1962)|Հնդկաստանի հետ սահմանային պատերազմին (1962)]], ՉԺՀ իշխանությունները սահմանային նոր դրույթները օգտագործեցին որպես պատրվակ չին-խորհրդային սահմանը վերանայելու համար։ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] ղեկավարությունը պատրաստ էր համաձայնվել դրան, և 1964 թվականի փետրվարին սկսվեցին սահմանային հարցերի շուրջ խորհրդակցություններ<ref name="автоссылка1">{{Cite web |title=Архивированная копия |url=https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115103724/https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |archive-date=2021-01-15 |access-date=2021-01-05}}</ref>, սակայն դրանք ավարտվեցին անարդյունք։ Հարաբերությունները հատկապես սրվեցին գաղափարախոսական տարաձայնությունների պատճառով [[Չինաստանի մշակութային հեղափոխություն|Չինաստանում մշակութային հեղափոխության]] ժամանակ և [[Պրահայի գարուն|1968 թվականի Պրահայի գարնանից]] հետո, երբ չինական իշխանությունները հայտարարեցին, որ ԽՍՀՄ-ն ընտրել է «սոցիալիստական [[իմպերիալիզմ]]<nowiki/>» ուղին։ Կղզո հարցը չինական կողմին ներկայացվեց որպես խորհրդային [[ռեվիզիոնիզմ]] և սոցիալական իմպերիալիզմ խորհրդանիշ<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=РАЗ ВСЁ ЭТО ПРИДУМАЛ КГБ, ПУСТЬ ИХ ПОГРАНИЧНИКИ И ОТДУВАЮТСЯ |url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822041642/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |archive-date=2014-08-22 |access-date=2013-04-21}}</ref>։ Չինաստանի հետ լարվածության սրման հետևանքով խորհրդային սահմանապահները սկսեցին չափազանց խստորեն հետևել սահմանի ճշգրիտ դիրքին: Չինական պնդումների համաձայն՝ խորհրդային սահմանապահ պարեկային նավակները վախեցնում էին չինացի ձկնորսներին՝ մեծ արագությամբ անցնելով նրանց նավակների կողքով <ref>{{Cite web |author=派耀诚 |title=Sino-Soviet Border Disputes Explained (1969) |url=https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |archive-date=2022-06-08 |access-date=2018-12-19}}</ref> և սպառնալով խորտակել դրան<ref>{{Cite web |title=Anti China Atrocities of the New Tsars 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040352/https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-02-04 |lang=en}}</ref>։ Դամանսկի կղզին, որը [[Պոժարսկի շրջան|Պրիմորիեի երկրամասի Պոժարսկի շրջանի]] մաս է կազմում, գտնվում էր [[Ուսսուրի]] գետի գլխավոր հունի չինական կողմում: Այն ունի մոտավորապես 1700-1800 մետր երկարություն [[Հյուսիս|հյուսիսից]] [[հարավ]] և մոտավորապես 600-700 մետր [[Արևմուտք|արևմուտքից]] [[արևելք]] (մոտավորապես 1.2 քառակուսի կիլոմետր տարածք): Ջրհեղեղների սեզոններին կղզին գրեթե ամբողջությամբ ջրի տակ է անցնում, իսկ ջրհեղեղային դաշտերը արժեքավոր բնական ռեսուրս են: Այնուամենայնիվ, կղզում կան մի քանի աղյուսե շենքեր<ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |archive-date=2022-06-08 |access-date=2019-08-17 |publisher=Google Maps |lang=ru}}</ref>։ 1960-ականների սկզբից կղզո շրջակայքում լարվածությունը սրվել է: Խորհրդային կողմ տվյալներով՝ քաղաքացիական անձանց և զինվորականների խմբերը սկսել են համակարգված կերպով խախտել սահմանային կանոնները և մտնել խորհրդային տարածք, որտեղից նրանց ամեն անգամ վտարել են սահմանապահները՝ առանց զենքի օգտագործման: Սկզբում գյուղացիները ԽՍՀՄ էին մտնում չինական իշխանությունների հրամանով և ցուցադրաբար զբաղվում էին այնտեղ տնտեսական գործունեությամբ՝ խոտհունձով և արածեցմամբ՝ պնդելով, որ գտնվում են Չինաստանի տարածքում: Նման սադրանքների թիվը կտրուկ աճեց. 1960 թվականին դրանց թիվը 100 էր, իսկ 1962 թվականին՝ ավելի քան 5000: Այնուհետև [[Հունվեյբիններ|Կարմիր գվարդիան]] սկսեց հարձակվել սահմանապահ պարեկների վրա<ref>{{Cite web |author=Pseudologic |title=Damansky Island Incident Part 1 (English Subtitles) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040351/https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ Նման միջադեպերի թիվը հազարավոր էր, որոնցից յուրաքանչյուրում ներգրավված էր մինչև մի քանի հարյուր մարդ: Խորհրդային Միության հերոս Յուրի Բաբանսկին, որը հակամարտության տարում ծառայել է սահմանային դիրքում՝ կրտսեր սերժանտի կոչումով, հիշում է. «... փետրվարին ես անսպասելիորեն նշանակվեցի դիրքի ջոկի հրամանատար, որի հրամանատարը ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկով էր։ Ես հասա դիրք, և այնտեղ ոչ ոք չկար, բացի խոհարարից։ «Բոլորը,- ասում է նա,- ափին են և կռվում են չինացիների դեմ»։ Այսպիսով, իհարկե, ես ուսս վերցրի գնդացիրս և ուղղվեցի դեպի Ուսուրի։ Եվ այնտեղ, իրոք, կռիվ տեղի ունեցավ։ Չինացի սահմանապահները սառույցի վրայով անցան Ուսուրի գետը և ներխուժեցին մեր տարածք։ Այսպիսով, Ստրելնիկովը դիրքը «պատրաստության» դրեց։ Մեր տղաները ավելի բարձրահասակ և առողջ էին։ Բայց չինացիները նույնպես հեշտ չէին. նրանք ճարպիկ էին և խուսափողական. նրանք չէին կռվում, նրանք ամեն ինչ անում էին մեր հարվածներից խուսափելո համար։ Մինչև մենք բոլորին հաղթեցինք, անցել էր մեկուկես ժամ»։ Բայց առանց մեկ կրակոցի։ Միայն մեկ կրակոց դեմքին։ Այդ ժամանակ մտածեցի. «Ուրախ դիրք»։ Ըստ իրադարձությունների չինական տարբերակի՝ խորհրդային սահմանապահներն իրենք են «բեմադրել» սադրանքներ և ծեծել տնտեսական գործունեությամբ զբաղվող չինացի քաղաքացիներին, որտեղ միշտ էլ դա արել են։ Կիրկինսկի կղզում տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ խորհրդային սահմանապահներն օգտագործել են զրահափոխադրիչ՝ քաղաքացիական անձանց տեղահանելո համար, իսկ [[1969|1969 թվականի]] [[փետրվարի 7]]-ին ավտոմատ զենքից մ քանի կրակոց են արձակել չինական սահմանապահ ջոկատի ուղղությամբ։ Բազմիցս նշվել է, որ այս բախումներից ոչ մեկը, անկախ նրանից, թե ով էր մեղավոր, չէր կարող վերածվել լուրջ զինված հակամարտության առանցիշխանությունների համաձայնության։ Այն պնդումը, որ մարտի 2-ին և 15-ին Դամանսկի կղզո շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունները Չինաստանի կողմից ուշադիր պլանավորված գործողության արդյունք էին, այժմ ամենատարածվածն է, այդ թվում՝ շատ չինացի պատմաբանների կողմից ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ընդունվածը։ Օրինակ՝ Լի Դանհուեյը գրում է, որ 1968-1969 թվականներին «խորհրդային սադրանքներին» արձագանքը սահմանափակվել է ՉԿԿ Կենտկոմ հրահանգներով. միայն 1969 թվականի հունվարի 25-ին էթույլտվություն տրվել «պատասխան ռազմական գործողություններ» պլանավորել մոտակայքում։ Դամանսկի կղզին՝ երեք վաշտով<ref name="dz31">[http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html Россия: Китайско-советский пограничный конфликт 1969] {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html|date=20140524075530}}.</ref>։ [[Փետրվարի 19]]-ին Գլխավոր շտաբը և Չինաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը տվեցին իրենց համաձայնությունը։ Կա մի տեսություն, որ խորհրդային ղեկավարությունը նախապես տեղեկացված էր մարշալ Լին Բիաոյի միջոցով Չինաստանի առաջիկա գործողությունների մասին, որոնք հանգեցրին հակամարտության<ref name="autogenerated1" />։ [[ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ|ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի]] 1969 թվականի հուլիսի 13-ի հետախուզական տեղեկագրում ասվում էր. «Չինական քարոզչությունը շեշտում էր ներքին միասնության անհրաժեշտությունը և խրախուսում էր բնակչությանը պատրաստվել պատերազմ: Կարելի է եզրակացնել, որ միջադեպերը բեմադրվել են բացառապես ներքին քաղաքականությունը ամրապնդելո համար»։ Չինաստանում [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի նախկին բնակիչ Յուրի Դրոզդովը պնդում էր, որ հետախուզությունը խորհրդային ղեկավարությանը ժամանակին (նույնիսկ Խրուշչովի օրոք) և համապարփակ նախազգուշացումներ է տրամադրել Դամանսկի շրջանում սպասվող զինված սադրանքի մասին<ref>{{cite web |title=Юрий Дроздов: Россия для США - не поверженный противник |url=http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325004449/http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |archive-date=2013-03-25 |access-date=2013-04-21 |publisher=Фонтанка.Ру}}</ref>։ == Իրադարձությունների ժամանակագրություն == === Մարտի 1-2-ի և հաջորդ շաբաթվա իրադարձություններ === [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 1]]-ի լույս [[Մարտի 2|2]]-ի գիշերը, ձմեռային [[Քողարկող ռազմազգեստ|քողարկող ռազմազգեստով]] մոտ 77 չինացի զինվորներ, զինված ՍԻՄ (Սիմոնովի ինքնաբեռնվող կարաբին) [[Կարաբին|կարաբիններով]] և (մի քանի) [[Կալաշնիկովի ինքնաձիգ|Կալաշնիկովի ինքնաձիգներով]], անցան Դամանսկի և դիրքավորվեցին կղզո արևմտյան բարձր ափին։ Խումբը մնաց աննկատ մինչև ժամը 10:20-ը, երբ 57-րդ Իմանի սահմանային ջոկատի 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքը դիտակետից հաղորդագրություն ստացավ, որ մինչև 30 զինված տղամարդկանցից բաղկացած խումբ է շարժվում դեպի Դամանսկի։ Երեսուներկու խորհրդային սահմանապահներ, այդ թվում՝ ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը, 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքի հրամանատարը, մեկնեցին դեպքի վայր [[ԳԱԶ-69]] և ԳԱԶ-66 մեքենաներով և մեկ [[ԲՏՌ-60]]ՊԲ (№ 04) տանկով։ Նրանք ժամանեցին կղզու հարավային ծայր ժամը 10:40-ին։ Սահմանապահները բաժանվեցին երկու խմբի։ Առաջին խումբը՝ Ստրելնիկովի հրամանատարությամբ, ուղղվեց դեպի կղզու հարավ-արևմուտքում գտնվող սառույցի վրա տեղակայված չինացի զինվորների խումբը: Երկրորդ խումբը՝ սերժանտ Վլադիմիր Ռաբովիչի հրամանատարությամբ, պետք է պաշտպաներ Ստրելնիկովի խումբը կղզու հարավային ափից՝ կտրելով ցամաք շարժվող չինացի զինվորների խմբի (մոտ 20 հոգի) ճանապարհը։ Մոտավորապես ժամը 10:45-ին Ստրելնիկովը բողոքեց սահմանի խախտման դեմ և պահանջեց, որ չինացի զինվորները լքեն խորհրդային տարածքը: Չինացի զինվորներից մեկը բարձրացրեց ձեռքը, ինչը ծառայեց որպես ազդանշան չինացիների համար՝ կրակ բացելու Ստրելնիկովի և Ռաբովիչի խմբերի վրա: Ռազմական ֆոտոլրագրող, շարքային Նիկոլայ Պետրովը ֆիքսեց զինված սադրանքի պահը: Այդ պահին Ռաբովիչի խումբը դուրս էր եկել հողե պարսպից և դարանակալվել կղզու ափին, և սահմանապահների վրա կրակ բացվեց փոքր զենքերից: Ստրելնիկովը և նրան հետևող սահմանապահները (յոթ տղամարդ) սպանվեցին, նրանց մարմինները ծանրորեն խեղաթյուրված էին չինացի զորքերի կողմից: Կարճատև մարտում սերժանտ Ռաբովիչի գլխավորությամբ ամբողջ սահմանապահ ջոկատը (11 մարդ) գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։ Միակ կենդանի մնացածները շարքային Գենադի Սերեբրովն ու կապրալ Պավել Ակուլովն էին, ով հետագայում անգիտակից վիճակում գերի ընկավ։ (Ակուլովի մարմինը, որի վրա բազմաթիվ կտտանքների հետքեր էին, խորհրդային կողմին հանձնվեց 1969 թվականի ապրիլի 17-ին): Կղզում կրակոցների մասին հաղորդագրություն ստանալուց հետո, հարևան 1-ին Կուլեբյակինի Սոպկիի դիրքի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը, ճանապարհ ընկավ BTR-60PB (№ 01) և GAZ-69-ով՝ 23 զինվորների օգնությամբ։ Ժամը 11:30-ին կղզի հասնելուն պես Բուբենինը պաշտպանական դիրքեր զբաղեցրեց Յուրի Բաբանսկու խմբի և երկու BTR-ների հետ։ Փոխհրաձգությունը տևեց մոտ 30 րոպե, որի ընթացքում չինացիները ականանետներ արձակեցին սահմանապահների կազմավորումների վրա։ Մարտի ընթացքում Բուբենինի BTR-ի ծանր գնդացիրը խափանվեց, ինչը ստիպեց նրան վերադառնալ իր սկզբնական դիրքը՝ այն փոխարինելու համար։ Այնուհետև նա որոշեց իր BTR-ը տեղափոխել չինական թիկունք՝ շրջանցելով կղզու հյուսիսային ծայրը սառույցի վրա, հասնելով Ուսուրիի նեղուցին և մոտենալով կղզու ուղղությամբ շարժվող չինական հետևակային վաշտին։ Այնուհետև նա սկսեց կրակել դրա վրա՝ ոչնչացնելով այն սառույցի վրա։ Սակայն շուտով զրահափոխադրիչը խոցվեց, և Բուբենինը որոշեց իր մարդկանց հետ նահանջել խորհրդային ափ։ Հասնելով Ստրելնիկովի 04 զրահափոխադրիչին և նստելով այն, Բուբենինի խումբը շարժվեց չինական դիրքերի երկայնքով և ոչնչացրեց նրանց հրամանատարական կետը։ Սակայն, զրահափոխադրիչը խոցվեց վիրավորներին վերցնելու փորձի ժամանակ։ Չինացիները շարունակեցին հարձակվել կղզու մոտ գտնվող խորհրդային սահմանապահ դիրքերի վրա։ Նիժնե-Միխայլովկա գյուղի բնակիչները և 12370 զորամասի ավտոմոբիլային գումարտակի զինվորները օգնեցին սահմանապահներին վիրավորներին տարհանելու և զինամթերք մատակարարելու հարցում։ Ավագ սերժանտ Յուրի Բաբանսկին ստանձնեց փրկված սահմանապահների հրամանատարությունը։ Նրա ջոկատը կարողացել էր գաղտագողի ցրվել կղզու մոտ՝ դիրքից դուրս գալու ուշացման պատճառով, և զրահափոխադրիչի անձնակազմի հետ միասին սկսեց կրակոցներ։ Յու. Բաբանսկին հիշում է. «20 րոպե մարտից հետո 12 տղաներից 8-ը կենդանի մնացին, ևս 15-ից հետո՝ հինգը։ Իհարկե, մենք դեռ կարող էինք նահանջել, վերադառնալ դիրք և սպասել ջոկատի կողմից լրացուցիչ ուժերի։ Բայց մենք այնքան էինք զայրացած այս սրիկաների վրա, որ այդ պահերին մենք միայն մեկ բան էինք ուզում՝ սպանել նրանցից որքան հնարավոր է շատերին։ Տղաների համար, մեզ համար, այս թիզ հողի համար, որը ոչ մեկին պետք չէր, բայց դեռ մերն էր»։ Մոտավորապես ժամը 13:00-ին չինացիները սկսեցին նահանջել։ Մարտի 2-ի մարտում զոհվեց 31 խորհրդային սահմանապահ, իսկ 14-ը՝ վիրավորվեց<ref name="hrono1969">[www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html Конфликт на острове Даманский] {{Cite web |title=Источник |url=http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616131201/http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |archive-date=2006-06-16 |access-date=2006-07-15}} // Хронос.</ref>։ Չինացիների կորուստները (ըստ գեներալ-գնդապետ Ն.Ս. Զախարովի նախագահությամբ [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի հանձնաժողովի) ։ Մոտավորապես ժամը 13:20-ին Դամանսկի ժամանեց Իմանի սահմանային ջոկատի հրամանատարությանը և նրա հրամանատար, [[գնդապետ]] դեմոկրատ Լեոնովին տեղափոխող [[Ուղղաթիռ|ուղղաթիռը]], ինչպես նաև հարևան դիրքերից լրացուցիչ ուժեր։ Տեղակայվեցին Խաղաղօվկիանոսյան և Հեռավոր Արևելքի սահմանային շրջանների պահեստազորայիններ։ Դամանսկի ուղարկվեցին սահմանապահ զորքերի ուժեղացված ջոկատներ, մինչդեռ թիկունքում տեղակայվեց Խորհրդային բանակի 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան, որը հագեցած էր հրետանով և [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)]] Գրադ բազմահրթիռային կայանքներով: Չինական կողմից մարտական ​​գործողությունների էր պատրաստվում 5000 հոգանոց 24-րդ հետևակային գունդը: [[Մարտի 3]]-ին Պեկինում Խորհրդային դեսպանատան մոտ տեղի ունեցավ ցույց<ref>{{Cite web |author=Footage File |title=Soviet China Border Conflict 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323232442/https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-23 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ [[Մարտի 4]]-ին չինական «Ռենմին Ռիբաո» և «Ջիեֆանգջուն Բաո» թերթերը հրապարակեցին «Նոր ցարերի հետ» վերնագրով խմբագրական, որում միջադեպի համար մեղադրում էին խորհրդային զորքերին, որոնք, ըստ հոդվածի հեղինակի, «ապստամբ ռևիզիոնիստների խմբավորման կողմից ղեկավարվող, անամոթաբար ներխուժեցին մեր երկրի [[Հեյլունցզյան]] նահանգի Վուսուլի գետի վրա գտնվող Չժենբաոդաո կղզի, հրացանային և թնդանոթային կրակ բացեցին Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի սահմանապահների վրա՝ սպանելով և վիրավորելով նրանցից շատերին»<ref name="newtsar">{{Cite web |title="Долой новых царей!" Передовая статья китайских газет "Жэньминь жибао" и "Цзефаньцзюнь бао" (4 марта 1969 г.), посвященная событиям на острове Даманский. |url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829114900/http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |archive-date=2014-08-29 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.coldwar.ru}}</ref>։ Նույն օրը խորհրդային «Պրավդա» թերթը հրապարակեց «Ամոթ սադրիչներին» վերնագրով հոդված: Հոդվածի հեղինակի խոսքերով՝ «չինական զինված ջոկատը հատել է Խորհրդային պետական ​​սահմանը և ուղղվել դեպի Դամանսկի կղզի։ Այս տարածքը պահպանող խորհրդային սահմանապահների վրա հանկարծակի կրակ է բացվել չինական կողմից։ «Կան զոհեր և վիրավորներ»<ref name="pravda1969">{{Cite web |title=Тема дня - 1 ноября 2016 г. - До свидания! |url=http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803114920/http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |archive-date=2019-08-03 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.temadnya.ru}}</ref>։ [[Մարտի 8]]-ին Դրուժբի փողոցում Չինաստանի դեսպանատան մոտ տեղի է ունեցել քաղաքացիական ցույց, որը դատապարտել է Մաո Ցզեդունի քաղաքականությունը և չինական զորքերի ներխուժումը ԽՍՀՄ։ Ցուցարարները կրել են պաստառներ՝ «Ամոթ Մաոյի կլիկային», «Կորչել չինացի առաջնորդների մեծ տերությունների շովինիզմը», «Մաո Ցզեդունի կլիկը դավաճանում է իմպերիալիզմի դեմ պայքարող ժողովուրդների գործին» և այլն գրություններով։ Ցույցը, ընդհանուր առմամբ, խաղաղ էր։ Ցուցարարները պարզապես բարձրացրել են բռունցքները և Չինաստանի դեսպանատան ուղղությամբ վանկարկել են «Ամոթ։ Ամոթ։ Ամոթ»։ Այդ օրը «Իզվեստիա» թերթը առաջին էջում հրապարակել է վերնագիր. «Մեր երկրի աշխատավոր ժողովուրդը խստորեն դատապարտում է մաոիստների սադրանքը»<ref name="Коммерсантъ">[https://www.kommersant.ru/doc/3909532 Неотъемлемая часть советской территории] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/3909532|date=20190727104818}} // Коммерсантъ</ref>։ === Մարտի 14-15-ի իրադարձություններ === [[Մարտի 14]]-ին, ժամը 11:15-ին, սահմանապահները նկատեցին կղզի շարժվող չինացիների մի խումբ։ Սահմանապահները կրակ բացեցին խմբի վրա՝ ստիպելով չինացիներին նահանջել իրենց ափ։[21] Ժամը 15:00-ին հրաման ստացվեց սահմանապահ ստորաբաժանումները կղզուց հեռացնելու մասին։ Խորհրդային սահմանապահների նահանջից անմիջապես հետո չինացի զինվորները սկսեցին գրավել կղզին։ Ի պատասխան, 57-րդ սահմանապահ ջոկատի մոտորային մանևրային խմբի ղեկավար, փոխգնդապետ Ե. Ի. Յանշինի հրամանատարությամբ ութ զրահափոխադրիչներ մարտական ​​​​շարժումով շարժվեցին դեպի Դամանսկի։ Չինացիները նահանջեցին իրենց ափ։ Ժամը 20:00-ին սահմանապահները հրաման ստացան գրավել կղզին։ Նույն գիշերը Յանշինի խումբը՝ 45 տղամարդ չորս զրահափոխադրիչներով, այնտեղ փորեց իր դիրքերը։ [[Մարտի 15]]-ին, ժամը 10:00-ին, երկու կողմերից բարձրախոսներով հեռարձակվելուց հետո, չինական 30-60 հրետանային և ականանետային արկեր սկսեցին հրետակոծել խորհրդային դիրքերը, մինչդեռ չինական հետևակի երեք վաշտ անցավ հարձակման: Սկսվեց մարտ: 400-500 չինացի զինվորներ դիրքավորվեցին կղզու հարավային մասի մոտ և պատրաստվեցին հարձակվել Յանշինի խմբի վրա թիկունքից: Նրա խմբի երկու զրահափոխադրիչները ոչնչացվեցին, և կապը խափանվեց: 57-րդ սահմանապահ ջոկատի հրամանատար գնդապետ Լեոնովի հրամանատարությամբ չորս [[Տ-62]] տանկեր հարձակվեցին չինացիների վրա կղզու հարավային ծայրում, բայց Լեոնովի տանկը ոչնչացվեց (տարբեր վարկածներով՝ RPG-2 նռնականետով կամ հակատանկային ականի հարվածով)<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 164—165. — ISBN 5-17-023613-1 ; 5-9578-0925-Х.</ref>, իսկ Լեոնովն ինքը սպանվեց չինացի դիպուկահարի կողմից՝ փորձելով փախչել իր այրվող մեքենայից: Իրավիճակը սրվեց Լեոնովի կղզու հետ անծանոթ լինելու պատճառով, ինչը հանգեցրեց նրան, որ խորհրդային տանկերը չափազանց մոտեցան չինական դիրքերին, բայց կորուստների գնով՝ խանգարելով չինացիներին հասնել կղզի: Երկու ժամ անց, սպառելով իրենց զինամթերքը, խորհրդային սահմանապահները վերջապես ստիպված եղան նահանջել կղզուց։ Պարզ դարձավ, որ մարտին տրամադրված ուժերը բավարար չէին, և չինացիները զգալիորեն գերազանցում էին սահմանապահներին։ Ժամը 17:00-ին, ճգնաժամային իրավիճակում, խախտելով Քաղբյուրոյի հրահանգը՝ խորհրդային զորքերը չներգրավել հակամարտության մեջ, Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Օլեգ Լոսիկի հրամանով, 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի այն ժամանակ գաղտնի [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|ԲՄ-21 Grad բազմակի հրթիռային համակարգերը (ՀԿՌՀ)]] կրակ բացեցին։ Արկերը ոչնչացրին չինական ուժերի նյութական և ռազմական ռեսուրսների մեծ մասը, այդ թվում՝ ուժեղացուցիչներ, ականանետներ և զինամթերքի պահեստներ։ Ժամը 17:10-ին 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի 199-րդ Վերխնե-Ուդինսկի մոտոհրաձգային գնդի 2-րդ գումարտակի զինվորները և փոխգնդապետ Սմիրնովի և գնդապետ Կոնստանտինովի հրամանատարությամբ սահմանապահները հարձակում սկսեցին չինական դիմադրությունը վերջնականապես ճնշելու նպատակով։ Չինացիները սկսեցին նահանջել իրենց դիրքերից։ Խորհրդային ուժերը նահանջեցին իրենց ափ, և չինական կողմը այլևս լայնածավալ թշնամական գործողություններ չձեռնարկեց սահմանի այս հատվածում։ Հակամարտությանը մասնակցող Խորհրդային բանակի ստորաբաժանումների անմիջական հրամանատարությունն իրականացնում էր Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատարի առաջին տեղակալ, [[Խորհրդային Միության հերոս]], [[գեներալ-լեյտենանտ]] Պավել Պլոտնիկովը: Դամանսկի կղզու շուրջ խորհրդա-չինական սահմանին ծավալված իրադարձությունները ստանձնեցին 45-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները: Կորպուսը հրամանատարում էր (1968 թվականի հուլիսի 27-ից մինչև 1970 թվականի ապրիլի 25-ը) գեներալ-մայոր Ստանիսլավ Ռժեչիցկին<ref>ЦАМО РФ, КУОС: УПК Ржечицкого С. А.</ref>։ == Չինական կողմի տեսակետ == Ինչպես վկայում է պատմության պրոֆեսոր Սյու Յանը, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական ռազմական խորհուրդը 1969 թվականի փետրվարի 19-ին որոշում ընդունեց Չժենբաոդաո կղզում (Դամանսկի) իրականացնել գործողություն՝ Չինաստանի ազգային-ազատագրական բանակի (ՉԱԱԲ) երեք վաշտերի ուժերով, և ստեղծել հատուկ հրամանատարություն։ Շենյանի ռազմական օկրուգի նախկին հրամանատար Չեն Սիլյանը հիշում էր, որ գործողության նախապատրաստությունը սկսվել էր դրա իրականացումից մոտ երեք ամիս առաջ։ Երեք դաշտային բանակների կազմից ձևավորվել էին երեք հետախուզական վաշտեր՝ յուրաքանչյուրում 200-300 մարդ։ Բոլոր սպաներն ունեին մարտական փորձ։ Անցկացվում էին լրացուցիչ վարժանքներ<ref name="автоссылка1" />։ Չինաստանում 1969 թ. մարտի իրադարձությունները ներկայումս գնահատվում են այլ կերպ<ref>{{Книга |ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/52449927 |автор=S. I︠A︡. Lavrenov |заглавие=Sovetskiĭ Soi︠u︡z v lokalʹnykh voĭnakh i konfliktakh |год=2003 |место=Moskva |издательство=AST |страниц=778 pages |isbn=5-17-011662-4, 978-5-17-011662-1, 5-271-05709-7, 978-5-271-05709-0}}</ref>․ «''1969 թ. մարտի 2-ին խորհրդային սահմանապահ զորքերի 70 հոգանոց խմբավորումը՝ երկու զրահափոխադրիչով (ԶՓ), մեկ բեռնատար և մեկ մարդատար ավտոմեքենայով, ներխուժեց Հեյլունցզյան նահանգի Հուլին գավառի մեր Չժենբաոդաո կղզի, ոչնչացրեց մեր պարեկային խումբը, այնուհետև կրակով սպանեց մեր բազմաթիվ սահմանապահների։ Սա ստիպեց մեր մարտիկներին դիմել ինքնապաշտպանական միջոցների։'' ''Մարտի 15-ին Խորհրդային Միությունը, անտեսելով Չինաստանի կառավարության բազմաթիվ նախազգուշացումները, 20 տանկի, 30 զրահափոխադրիչի և 200 հետևակայինի ուժերով, ինչպես նաև օդային աջակցությամբ, հարձակում սկսեց մեր դեմ։ 9 ժամ շարունակ կղզին քաջաբար պաշտպանող մարտիկներն ու ժողովրդական աշխարհազորայինները դիմակայեցին հակառակորդի երեք գրոհներին։ Մարտի 17-ին հակառակորդը մի քանի տանկերի, քարշակների և հետևակի ուժերով փորձեց դուրս բերել մեր զորքերի կողմից նախապես խոցված տանկը։ Մեր հրետանու փոթկահար պատասխան կրակը ոչնչացրեց հակառակորդի ուժերի մի մասը, իսկ ողջ մնացածները նահանջեցին''» (Սինվեն գունցզո շոուցե (Լրագրողի տեղեկատու)։ Պեկին, 1985 թ., էջ 251)։ == Կորուստներ == Ընդհանուր առմամբ, բախումների ընթացքում խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 58 զոհված և վերքերից մահացած (այդ թվում՝ չորս սպա) և 94 վիրավոր (այդ թվում՝ ինը սպա)<ref name="soldat">{{Cite web |title=Пограничные военные конфликты на Дальнем Востоке и в Казахстане (1969 г.) |url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129193951/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html#6_11 |archive-date=2008-01-29 |access-date=2008-02-01}}</ref>։ Չինական կողմի անդառնալի կորուստների մասին տեղեկատվությունը մինչ օրս փակ է. դրանք, ըստ տարբեր գնահատականների, կազմում են 100-ից մինչև 300 մարդ։ Բաոցին գավառում գտնվում է հուշահամալիր-գերեզմանատուն, որտեղ ամփոփված են 1969 թվականի մարտի 2-ին և 15-ին զոհված 68 չինացի զինծառայողների աճյունները։ Չինացի դասալիքից ստացված տեղեկատվությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ գոյություն ունեն նաև այլ թաղումներ<ref name="ryabushkin">''Рябушкин Д. С.'' [http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc Чем завершились события на острове Даманском] // Вопросы истории : журнал. — 2005. — № 12. — С. 168—170. {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc|date=20110516213511}}.</ref>։ Ցուցաբերած հերոսության համար հինգ զինծառայող արժանացել են [[Խորհրդային Միության հերոս|Խորհրդային Միության հերոսի]] կոչման՝ [[գնդապետ]] Դեմոկրատ Լեոնովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը (հետմահու), կրտսեր սերժանտ Վլադիմիր Օրեխովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը և կրտսեր սերժանտ Յուրի Բաբանսկին։ Բազմաթիվ սահմանապահներ և Խորհրդային բանակի զինծառայողներ պարգևատրվել են պետական պարգևներով. երեքը (հերոսի կոչման շնորհմամբ)՝ [[Լենինի շքանշան|Լենինի շքանշանով]], տասը՝ Կարմիր դրոշի շքանշանով, 31-ը՝ [[Կարմիր աստղի շքանշան|Կարմիր աստղի շքանշանով]], տասը՝ [[Փառքի շքանշան (ԽՍՀՄ)|Փառքի III աստիճանի շքանշանով]], 63-ը՝ [[«Խիզախության համար» մեդալ (ԽՍՀՄ)|«Խիզախության համար» մեդալով]], 31-ը՝ «Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով։ Խոցված [[Տ-62]] տանկը (բորտային համարը՝ 545) խորհրդային զինվորներին չհաջողվեց հետ բերել չինական կողմի մշտական գնդակոծությունների պատճառով։ Այն ականանետներով ոչնչացնելու փորձը հաջողությամբ չպսակվեց. տանկն անցավ սառույցի տակ։ Հետագայում չինացիներին հաջողվեց այն դուրս բերել իրենց ափ, և այժմ[ե՞րբ] այն գտնվում է Պեկինի ռազմական թանգարանում։ == Կարգավորում == Սառույցի հալվելուց հետո խորհրդային սահմանապահների մուտքը Դամանսկի դժվարացավ, և չինական կողմը այն գրավելու փորձերը ստիպված եղան խափանել դիպուկահարների և գնդացիրների կրակով։ [[1969|1969 թվականի]] [[սեպտեմբերի 10]]-ին հրաման տրվեց հրադադարի մասին, ըստ երևույթին, որպեսզի բարենպաստ ֆոն ստեղծվի հաջորդ օրը Պեկինի օդանավակայանում սկսված բանակցությունների համար։ Սեպտեմբերի 11-ին Պեկինում ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ [[Ալեքսեյ Կոսիգին|Ալեքսեյ Կոսիգինը]], վերադառնալով [[Հո Շի Մին|Հո Շի Մինի]] հուղարկավորությունից, և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Պետական ​​խորհրդի վարչապետ Չժոու Էնլայը համաձայնեցին դադարեցնել ռազմական գործողությունները, և որ զորքերը կմնան իրենց դիրքերում՝ առանց Դամանսկի մտնելու։ Դմիտրի Ռյաբուշկինի խոսքով՝ դրանից անմիջապես հետո չինացիները «հասան կղզի և հաստատվեցին այնտեղ», և, Ռյաբուշկինի կարծիքով, Դամանսկին 1969 թվականի սեպտեմբերից սկսած փաստացի վերահսկվում էր չինացիների կողմից<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 264.</ref>։ Ռյաբուշկինը որևէ մանրամասնություն չի տրամադրել այս վերահսկողության բնույթի մասին. թե արդյոք կղզում շենքեր են կառուցվել, թե՞ մշտական ​​բնակչություն է հաստատվել։ Սակայն Ռյաբուշկինը նշել է, որ Դամանսկին գարնանը ամբողջությամբ ողողվում է Ուսուրի գետով և չունի «հատուկ բուսականություն»<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 33.</ref>։ 1969 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ԽՍՀՄ և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունների ղեկավարների միջև նոր բանակցություններ են անցկացվել, և համաձայնություն է ձեռք բերվել խորհրդա-չինական սահմանը վերանայելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։ 1980-ականների վերջին Պեկինում և Մոսկվայում անցկացվեցին ևս մի շարք բանակցություններ։ [[1991|1991 թվականին]] Դամանսկի կղզին պաշտոնապես անցավ ՉԺՀ-ին։ 2010 թվականին ֆրանսիական «<nowiki/>[[Le Figaro]]<nowiki/>» թերթը հրապարակեց հոդվածների շարք՝ հղում անելով «Ժենմին ժիբաո» թերթի հավելվածին<ref>{{Cite web |date=2010-05-12 |title=Quand Nixon a sauvé la Chine du feu nucléaire soviétique |url=http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131929/http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=FIGARO}}</ref><ref>{{Cite web |title=Как Никсон спас Китай от советской ядерной бомбы |url=https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131924/https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.inopressa.ru}}</ref>, որտեղ պնդվում էր, թե ԽՍՀՄ-ը 1969 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին [[Միջուկային զենք|միջուկային հարված]] էր նախապատրաստում Չինաստանի դեմ։ Նմանատիպ հոդված հրապարակվեց նաև հոնկոնգյան «South China Morning Post» թերթում<ref>{{cite news |last=O'Neill |first=M. |date=2010-05-12 |title=Nixon intervention saved China from Soviet nuclear attack |url=http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304182132/http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-01-03 |work=South China Morning Post |language=en}}</ref>։ Ըստ այդ հոդվածների՝ ԱՄՆ-ը հրաժարվել էր [[չեզոքություն]] պահպանել Չինաստանին միջուկային հարված հասցնելու դեպքում և հոկտեմբերի 15-ին սպառնացել էր հարձակվել խորհրդային 130 քաղաքների վրա։ «Հինգ օր անց Մոսկվան չեղարկեց միջուկային հարվածի բոլոր պլանները, և Պեկինում սկսվեցին բանակցություններ. ճգնաժամն ավարտվեց», գրում է թերթը։ Հետազոտող Լյու Չենշանը, որը նկարագրում է Նիքսոնի հետ կապված այս դրվագը, չի հստակեցնում, թե արխիվային որ աղբյուրների վրա է հիմնվում։ Նա ընդունում է, որ այլ մասնագետներ համաձայն չեն իր պնդումների հետ։ == Հետևանքներ == Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած ռազմական հակամարտությունը, որը դարձավ [[Մաո Ցզե Դուն|Մաո Ցզեդունի]] խմբի «արկածախնդիր ուղու» գագաթնակետը (ըստ ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի նախարարության)<ref>«Доклад МИД СССР по внешнеполитическим вопросам и соображениям о возможных мероприятиях в связи с усилением враждебного Советскому Союзу курса китайского руководства». 15 мая 1969 г.</ref>, [[Կենտրոնական կոմիտե (ԽՄԿԿ)|ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեին]] դրդեց կնքել «գազատարների» համաձայնագիրը<ref>{{Cite web |title=«Новый исторический вестник»: МЕЖДУ ФРГ И ЯПОНИЕЙ: СССР В ПОИСКАХ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ПАРТНЁРСТВА В СЕРЕДИНЕ 1950-х – ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ 1970-х ГОДОВ |url=http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020330/http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |archive-date=2019-02-07 |access-date=2019-02-21}}</ref> և Մոսկվայի պայմանագիրը ԳԴՀ-ի հետ։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունը, նմանատիպ սահմանային հակամարտությունների հետ մեկտեղ, նպաստեց [[Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղային մայրուղի|Բայկալ-Ամուրյան երկաթային մայրուղու]]՝ որպես ռազմական շրջանցիկ ճանապարհի կառուցմանը<ref>{{Cite web |title="Мошкара и холод меня не пугали". Как через полстраны тянули БАМ - РИА Новости, 03.03.2020<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://ria.ru/20190929/1559208111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108093320/https://ria.ru/20190929/1559208111.html |archive-date=2021-01-08 |access-date=2021-01-05}}</ref>․ ''«Այս ժամանակ Չինաստանի հետ հարաբերությունները խիստ սրվեցին։ Պաշտպանության նախարարությունը պնդում էր Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու կառուցման վրա, քանի որ Տրանսսիբիրյան երկաթուղին, հազար կիլոմետր երկարությամբ, անցնում է Չինաստանի հետ սահմանից (ընդամենը) 30-50 կմ հեռավորության վրա։[37] Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու ռազմավարական դերը որպես Տրանսսիբիրյան երկաթուղու պահեստային տարբերակ պատերազմական ժամանակներում, երբ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների դեմ թշնամական գործողությունների ռիսկերը հատկապես բարձր են, դժվար է գերագնահատել»''։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունից հետո Հեռավոր Արևելքում սկսվեց խորհրդային ուժերի արագ կուտակումը (չինական աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել է 50 դիվիզիա<ref>{{Cite web |title=Советский Союз — социал-империалистическая сверхдержава — Маоизм.Ру<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://maoism.ru/9101#chapter-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208201954/http://maoism.ru/9101#chapter-3 |archive-date=2025-02-08 |access-date=2025-02-12}}</ref>, այլ աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել են 27 դիվիզիա, 10,000 տանկ, 1,350 կործանիչ և 350 ծանր ու միջին ռմբակոծիչներ<ref>[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/yadernyy-bumerang/?sphrase_id=241439293 РСМД :: Ядерный бумеранг<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>), այնտեղ նաև իրականացվել է լայնածավալ զորահավաք ծրագիր՝ հետագա ռազմական գործողությունների դեպքում<ref>''Дорохов В. Ж.'' Мобилизационная подготовка на приграничных с Китаем территориях СССР в 1969 году. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2018. — № 2. — С.11—15.</ref>։ Գեներալ-գնդապետ Ա. Դանիլևիչի խոսքերով․ ''«Ինչ վերաբերում է Լ. Ի. Բրեժնևին և Ա. Ա. Գրեչկոյին, ապա 1970-ականներին նրանք ավելի շատ վախենում էին Չինաստանից, քան Միացյալ Նահանգներից: Ամենաուժեղ զորքերի կենտրոնացումները ստեղծվել են արևելքում, և այնտեղ հիմնականում մատակարարվել է սովորական զենք»''։ [[Նիկոլայ Լեոնով|Նիկոլայ Լեոնովի]] խոսքերով՝ Դամանի հակամարտությունը նպաստել է Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև մերձեցմանը․ ''«ԱՄՆ-Չինաստան դաշինքը ԽՍՀՄ-ի դեմ մեծ մասամբ խորհրդային ղեկավարության անփութության հետևանք էր։ Մենք ինքներս ստեղծեցինք այն հողը, որի վրա Քիսինջերը հմտորեն կառուցեց հակասովետական ​​դաշինք։ Մենք վիճեցինք Ամուր գետի կղզիների շուրջ։ Ինչ-ինչ պատճառներով մեր ղեկավարությունը որոշեց, որ Չինաստանը թիվ մեկ թշնամին է»''։ Չինացի պատմաբանները նույնպես ընդունում են սա. ''«Չինաստանը սկսեց ԽՍՀՄ-ն դիտարկել ոչ միայն որպես ռևիզիոնիստական ​​ուղի ընտրող սոցիալիստական ​​երկիր, այլև որպես «նեոցարիստական» կայսրություն, ավելի սպառնալից և վտանգավոր, քան Ամերիկան: Ռազմավարության մեջ էական փոփոխություններ կատարվեցին: Ռազմական առումով Չինաստանը իր ջանքերը կենտրոնացրեց հյուսիսից հարձակումը հետ մղելու նախապատրաստման վրա, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ սկսեց դաշնակիցներ փնտրել: 1969 թվականի իրադարձությունների և Նիքսոնի օրոք Միացյալ Նահանգների հետ մերձեցման միջև կապը ակնհայտ է»''։ Չինաստանում Դամանի հակամարտությունը հանգեցրեց [[Մշակութային հեղափոխություն Խորհրդային Միությունում|Մշակութային հեղափոխության]], կամ առնվազն դրա առաջին փուլի ավարտին. ''«1969 թվականի ապրիլին ՉԿԿ 9-րդ համագումարում Մաո Ցզեդունը առաջ քաշեց «Ամրապնդեք միասնությունը, պատրաստվեք պատերազմի» կարգախոսը: Նոր ուղղությունը վերջ դրեց ներքին անկարգություններին, Կարմիր գվարդիաները սկսեցին ուղարկվել գյուղական վայրեր, և երկիրը սկսեց վերադառնալ գրեթե նորմալ կյանքի»''։ == Մշակույթում == Հակամարտությունը արտահայտվեց [[Վլադիմիր Վիսոցկի|Վիսոցկու]] երգերում<ref>''Марк Цыбульский.'' [http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html О «китайских» песнях Владимира Высоцкого] {{Wayback|url=http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html|date=20160819054347}} (2003)</ref>. ''«Մի անգամ, Մաոյի մեջբերումները կարդալուց հետո,'' ''Նրանք մեզ մոտ եկան նրա մեծ դիմանկարով։'' ''Մենք մի փոքր խախտեցինք կանոնները...'' ''Մնացածը դուք գիտեք թերթերից»''։ Կղզում տեղի ունեցող հակամարտությունը նաև լրագրող և գրող Նաում Մարի «Դամանսկի կղզի։ Մարտ։ 1969» ռազմական պատմության աշխատության թեման է, որը գրվել է 1969 թվականի իրադարձություններից անմիջապես հետո։ Գիրքը հիմնականում հիմնված է ոչ թե իրադարձությունների ժամանակագրության, այլ անմիջականորեն ներգրավված խորհրդային սահմանապահների հետ հարցազրույցների վրա։ 1969 թվականին Դամանսկի կղզում գրվել է «Քսաներորդ գարուն» երգը՝ Յան Ֆրենկելի երաժշտությամբ, Իգոր Շաֆերանի խոսքերով, և առաջին անգամ այնտեղ կատարել է [[Իոսիֆ Կոբզոն|Իոսիֆ Կոբզոնը]]։ Վերոնշյալ կոմպոզիտոր, բանաստեղծ և երգիչ կազմով պատվիրակությունը կղզի է մեկնել 1969 թվականի մարտի 2-ի իրադարձություններից անմիջապես հետո՝ զոհերի ընտանիքներին բարոյական աջակցություն ցուցաբերելու համար։ Նրանք մասնակցել են սահմանապահների հուղարկավորությանը, և երգը գրվել է այս ողբերգական տեսարանի ազդեցության տակ։ 1969 թվականին հրատարակվել է Միխայիլ Իորդանսկու «Դամանսկի կղզում» երգը՝ Իվան Նիկոլյուկինի տեքստերով<ref>{{Cite web |title=На острове Даманском. Музыка: Михаил Иорданский Слова: Иван Николюкин |url=http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407032638/http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |archive-date=2014-04-07 |access-date=2014-04-28}}</ref>: Դամանսկի կղզում և Ժալանաշկոլ լճում տեղի ունեցած իրադարձությունները նույնպես տեղ գտան խորհրդային զինվորների բանահյուսության մեջ<ref>{{Cite web |title=Песни о событиях на Даманском и Жаланашколе |url=http://avtomat2000.com/daman.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121022405/http://avtomat2000.com/daman.html |archive-date=2013-11-21 |access-date=2014-04-28}}</ref>: [[Յարոսլավլ|Յարոսլավլում]] [[Կոտորոսլ (գետ)|Կոտորոսլ]] գետի գետաբերանում գտնվող կղզին, որը պաշտոնական անուն չուներ, տեղի բնակիչների կողմից 1969 թվականին անվանվել է «Դամանսկի»՝ ի պատիվ Ուսուրի կղզում տեղի ունեցած իրադարձությունների<ref>[https://yarreg.ru/articles/20130917094100/ Ярославские топонимы: остров Даманский] {{Wayback|url=https://yarreg.ru/articles/20130917094100/|date=20200115171324}} // Ярославский регион</ref>: «Կոմունիզմ» խումբը Դամանսկի կղզին հիշատակում է իրենց «Նոր տարվա կենաց» («Զինվորի երազ», թրեք 15) երգում՝ «Եվ հետո նա ընկավ Դամանսկի կղզում / Շշնջաց քո անունը - Նատաշա» տողերով<ref>{{Cite web |title=ГрОб-Хроники {{!}} Новогодний тост (народн.) |url=https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131191838/https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |archive-date=2024-01-31 |access-date=2024-01-31 |website=grob-hroniki.org}}</ref>: Հակամարտության մասին նկարահանվել են վավերագրական ֆիլմեր. * «Ռազմական հակամարտություն Դամանսկի կղզում» (1969)<ref>{{Cite web |title=Кинохроника Военный конфликт на острове Даманский. (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.net-film.ru/film-27705/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611071245/https://www.net-film.ru/film-27705/ |archive-date=2019-06-11 |access-date=2025-08-15}}</ref> * «Ուսուրիի իրադարձությունների մասին» (1969)<ref>{{Cite web |title=К событиям на Уссури (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305134116/https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |archive-date=2025-03-05 |access-date=2026-01-21}}</ref> * «Դամանսկի կղզի։ 1969» (2004)<ref>[https://vk.com/wall-189974367_79434 VK.com | VK<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * Լեոնիդ Մլեչինի վավերագրական ֆիլմը {{YouTube|id=OS0AFuyBrww|title=«Արյուն ձյան վրա։ Դամանսկի»}} (2009) == Հիշատակ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Братская_могила_советских_военнослужащих_в_Дальнереченске_1.jpg|Դալներեչենսկի զանգվածային գերեզմանը Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Николая_Буйневича.jpg|Ավագ լեյտենանտ Բուինևիչ Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Демократа_Леонова.jpg|գնդապետ Լեոնով Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Льва_Маньковского.jpg|Ավագ լեյտենանտ Մանկովսկի Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Ивана_Стрельникова.jpg|Ավագ լեյտենանտ Ստրելնիկով </gallery>Հեռավոր Արևելքում Դամանսկիի պաշտպանների պատվին կանգնեցվել են մի քանի հուշարձաններ: Դալներեչենսկում կանգնեցվել է հուշահամալիր՝ նվիրված 1969 թվականի մարտի 2-ին Դամանսկի կղզում զոհված հերոս սահմանապահներին: 2018 թվականին Լուչեգորսկում բացվել է Դամանսկիի իրադարձությունների հերոսներին նվիրված հուշահամալիր<ref>{{Cite web |title=В память о трагических событиях на острове Даманский в Лучегорске открыли мемориальный парк |url=https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017173958/https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |archive-date=2019-10-17 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ 2021 թվականին [[Վլադիվոստոկ|Վլադիվոստոկում]] բացվել է սահմանապահներ Իվան Ստրելնիկովի և Նիկոլայ Բուինևիչի հուշարձանը<ref>{{Cite web |title=Во Владивостоке открыли памятник героям - участникам пограничного конфликта на Даманском |url=https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209204930/https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |archive-date=2025-12-09 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Գրականության ցանկ == * {{книга |автор=Бубенин Виталий. |заглавие=Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг |год=2004 |место=М.; Жуковский |издательство=Граница; Кучково поле |страниц=192 |isbn=5-86090-086-4}} * {{книга |ссылка=http://www.damanski-1969.ru/ |автор=Воропаев Виктор. |заглавие=Они отстояли свой остров Даманский! Альбом Памяти |год=2013 |страниц=591}} * {{книга |автор=Мусалов Андрей. |заглавие=Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооружённый конфликт 1969 года |год=2005 |место=М. |издательство=Экспринт |isbn=5-94038-072-7}} * Дзержинцы. / Сост. А. Садыков. Предисл. В. М. Комиссарчука. — [[Алма-Ата]]: [[Казахстан (издательство)|Казахстан]], 1975. * {{статья |ссылка= |автор=Морозов В. |заглавие=Даманский — 1969 |год=2015 |язык=ru |издание=журнал «Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра» |тип= |том= |номер=1 |страницы=7—14 |issn= |doi=}} * {{книга |ref=Петров |ссылка=http://loveread.ec/view_global.php?id=71006 |автор=Петров Игорь |заглавие=Советско-китайские войны. Пограничники против маоистов |ответственный= |год=2017 |место={{М}} |издательство=[[Эксмо (издательство)|Эксмо]] |страницы= |страниц=352 |серия=Герои в зелёных фуражках |isbn=978-5-699-95336-3 |тираж= |doi=}} * {{статья |ссылка= |автор=Плугатарёв И. |заглавие=Оружейные дебюты Даманского |год=2006 |язык= |издание=«Оружие» |тип=журнал |номер=10 |страницы=44—47 |issn= |doi=}} * {{книга |автор=Рябушкин Д. С. |заглавие=Мифы Даманского |год=2004 |место=М. |издательство=ООО «Издательство АСТ» |страниц=396 |isbn=5-17-023613-1}} * Рябушкин Д. С. Остров Даманский. Пограничный конфликт. Март 1969 г. — М.: Фонд Русские Витязи, 2015. — 172 с., ил. (Ратное дело) * Рябушкин Д. С. Это было на Даманском: монография. — Казань: Бук, 2019. — 258 с., ил. * Лободюк Н. Л. Остров Даманский: Интервью, воспоминания, фотографии. Дополнительные штрихи к событиям в марте 1969 года. Кн. изд. в год 45-летия событий на реке Уссури в мартовские дни 1969 года. — 2-е изд., доп. — М.: Граница, 2014. — 224 с., ил. * ''Полев В. А.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18024/ В снегах Даманского : (март 1969) : «Вспоминаем, чтобы помнить…» : (посвящается защитникам острова Доманский — пограничникам и воинам Советской Армии, уроженцам Земли Томской)]. — Томск : Ветер, 2018. — 238 с. * {{БРЭ|статья=Советско-китайский приграничный конфликт 1969–70|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив=https://web.archive.org/web/20221202141659/https://bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив дата=2022-12-02}} * ''Тарасов А. П.'' Даманский: оглянуться без ненависти: научное издание. — Чита : [б. и.], 2014. — 120 с. * {{книга |ссылка=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ |автор=William Burr |заглавие=The Sino-Soviet Border Conflict, 1969: U.S. Reactions and Diplomatic Maneuvers |год=2001 |язык=en |место=Washington |издательство=National Security Archive}} — сборник архивных документов [[США]]. == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] {{Wayback|url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php|date=20070208194641}} * {{cite web |author=Валерий Яременко. |date=2009-03-17 |title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны |url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/67Y6WCvly?url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |archive-date=2012-05-10 |access-date=2012-05-09 |work=Полит.ру}} * ''Рябушкин Д. С.'' [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Остров Даманский. 2 марта 1969 года] // [[Вопросы истории]]. 2004. № 5. С. 148—152. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * [https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri Горячий лёд Уссури] {{Wayback|url=https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri|date=20190308080728}} // ТАСС dv.land (02.03.2019) * [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвящённый столкновениям советских и китайских пограничников] {{Wayback|url=http://fuyuan.ru/2188/|date=20160304111753}} * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 {{Wayback|url=http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710|date=20140407081802}} * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] {{Wayback|url=http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm|date=20140415143419}} * Документальный фильм студии ГАЛАКОН {{YouTube|id=6leI3PmdCng|title=«Остров Даманский. 1969 год»}} (2004) r84lbs2ikbjj74oeutyniokihl35trs 10722538 10722536 2026-04-09T09:46:51Z Margaryan Narek 168163 catSuggest-ով +[[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատերազմներ]], [[Կատեգորիա:1969 Չինաստանում]], [[Կատեգորիա:1969 ԽՍՀՄ-ում]], [[Կատեգորիա:Չինաստանի պատերազմներ]], [[Կատեգորիա:20-րդ դարի պատերազմներ]], [[Կատեգորիա:Տարածքային վեճեր]], [[Կատեգորիա:1969 իրադարձություններ]] 10722538 wikitext text/x-wiki '''Դամանսկի կղզում խորհրդա-չինական սահմանային հակամարտություն''', [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ժողովրդական Հանրապետության միջև [[Զինված հակամարտություն|զինված]] [[Զինված հակամարտություն|հակամարտություն]] [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 2]]-ին և [[Մարտի 15|15]]-ին Դամանսկի կղզու ([[չինարեն]]՝ 珍宝, Ժենբաո — «Թանկարժեք») մոտ՝ [[Ուսսուրի]] գետի վրա, [[Խաբարովսկ|Խաբարովսկից]] 230 կմ հարավ և Լուչեգորսկի մարզկենտրոնից 35 կմ արևմուտք։ 1969 թվականի սեպտեմբերին կնքվեց զինադադար, իսկ հոկտեմբերին սկսվեցին բանակցությունները։ Խորհրդային սահմանապահները, որոնք կղզի էին մտցվել հակամարտության սկզբում, դուրս բերվեցին այնտեղից։ [[2004|2004 թվականին]] կողմերը համաձայնության եկան, և կղզին վերջնականապես անցավ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության (ՉԺՀ) իրավասության ներքո։ == Հակամարտության նախապատմություն և պատճառներ == [[Ափիոնային երկրորդ պատերազմ|Ափիոնային երկրորդ պատերազմից]] հետո [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորությունը]], [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիան]] և [[Ռուսաստան|Ռուսաստանը]] կնքեցին չափազանց անբարենպաստ պայմանագրեր [[Ցին կայսրություն|Ցին կայսրության]] հետ։ Ռուսաստանը ստորագրեց Պեկինի պայմանագիրը (1860), որը սահմանը Մանջուրական կայսրության հետ գծեց [[Ամուր (գետ)|Ամուր]] գետի աջ ափով՝ այս պատմականորեն կարեւոր, բայց նոսր բնակեցված տարածաշրջանը բաժանելով Ներքին Մանջուրիայի (մնացել է Ցին կայսրության մաս) եւ Արտաքին [[Մանջուրիա|Մանջուրիայի]] (դարձել է Ռուսաստանի մաս)։ Ձեւականորեն սա մանջուրական գյուղացիներին զրկեց գետի տնտեսական օգտագործումից։ Սակայն սա մեծ խնդիր չէր կայսրության համար, քանի որ այդ ժամանակ մանջուրների մեծ մասն արդեն գաղթել էր Չինաստան (քանի որ հենց մանջուրներն էին կազմում կայսրության իշխող դասը եւ պահանջում էին տարբեր վարչական պաշտոններ՝ չինացիներին կառավարելո համար)։ Մասնավորապես, Ռուսաստանին միացված տարածքներում տեղի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բացակայում էր (կային միայն տեղի նանայական ժողովրդի ձկնորսական ճամբարներ), եւ մինչեւ 19-րդ դարի վերջը Մանջուրիայում չինացի գյուղացիներ չկային, քանի որ նրանց մուտքը Մանջուրիա արգելված էր։ Երկար տարիներ երկրների միջեւ հարաբերությունները բարեկամական էին, իսկ սահմանային բնակչությունը՝ սակավաթիվ, ուստի սահմանի դիրքը չէր հանգեցնում գետի վրա գտնվող անմարդաբնակ կղզիների պատկանելության հարցերի, եւ մանջուրցի ձկնորսները կարող էին խաղաղ ձկնորսություն անել Ամուր եւ Ուսուրի գետերում։ 1919 թվականի [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|Փարիզի խաղաղության]] [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|վեհաժողովից]] հետո ի հայտ եկավ մի դրույթ, որը սահմանում էր, որ պետությունների միջև սահմանները, որպես կանոն ( բայց ոչ պարտադիր), պետք է անցնեն [[Նավուղի|գետի գլխավոր նավուղու]] կենտրոնով։ Սակայն այս դրույթը նախատեսում էր նաև բացառություններ, ինչպիսիք են՝ սահմանի գծումը ափերից մեկի երկայնքով, երբ նման սահման պատմականորեն հաստատվել է՝ պայմանագրով կամ եթե մ կողմը գաղութացրել է մյուս ափը, նախքան մյուսը կսկսի գաղութացնել այն<ref>{{Cite web |title=Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |url=https://www.answers.com/search |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216224944/https://www.answers.com/search |archive-date=2019-12-16 |access-date=2019-08-17 |publisher=Answers.com |lang=en}}</ref>։ Ավելին, միջազգային պայմանագրերն ու համաձայնագրերը հետադարձ ուժ չունեն<ref>''Степанов Е. Д.'' Политика начинается с границы. Некоторые вопросы пограничной политики КНР второй половины XX в. — М.: [[Институт Дальнего Востока РАН|ИДВ РАН]], 2007.</ref>։ Այնուամենայնիվ, 1950-ականների վերջին, երբ [[Չինաստան|ՉԺՀ]]-ն, ձգտելով մեծացնել իր միջազգային ազդեցությունը, հակամարտության մեջ մտավ Թայվանի հետ (1958) և մասնակցեց [[Չին-հնդկական սահմանային պատերազմ (1962)|Հնդկաստանի հետ սահմանային պատերազմին (1962)]], ՉԺՀ իշխանությունները սահմանային նոր դրույթները օգտագործեցին որպես պատրվակ չին-խորհրդային սահմանը վերանայելու համար։ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] ղեկավարությունը պատրաստ էր համաձայնվել դրան, և 1964 թվականի փետրվարին սկսվեցին սահմանային հարցերի շուրջ խորհրդակցություններ<ref name="автоссылка1">{{Cite web |title=Архивированная копия |url=https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115103724/https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |archive-date=2021-01-15 |access-date=2021-01-05}}</ref>, սակայն դրանք ավարտվեցին անարդյունք։ Հարաբերությունները հատկապես սրվեցին գաղափարախոսական տարաձայնությունների պատճառով [[Չինաստանի մշակութային հեղափոխություն|Չինաստանում մշակութային հեղափոխության]] ժամանակ և [[Պրահայի գարուն|1968 թվականի Պրահայի գարնանից]] հետո, երբ չինական իշխանությունները հայտարարեցին, որ ԽՍՀՄ-ն ընտրել է «սոցիալիստական [[իմպերիալիզմ]]<nowiki/>» ուղին։ Կղզո հարցը չինական կողմին ներկայացվեց որպես խորհրդային [[ռեվիզիոնիզմ]] և սոցիալական իմպերիալիզմ խորհրդանիշ<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=РАЗ ВСЁ ЭТО ПРИДУМАЛ КГБ, ПУСТЬ ИХ ПОГРАНИЧНИКИ И ОТДУВАЮТСЯ |url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822041642/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |archive-date=2014-08-22 |access-date=2013-04-21}}</ref>։ Չինաստանի հետ լարվածության սրման հետևանքով խորհրդային սահմանապահները սկսեցին չափազանց խստորեն հետևել սահմանի ճշգրիտ դիրքին: Չինական պնդումների համաձայն՝ խորհրդային սահմանապահ պարեկային նավակները վախեցնում էին չինացի ձկնորսներին՝ մեծ արագությամբ անցնելով նրանց նավակների կողքով <ref>{{Cite web |author=派耀诚 |title=Sino-Soviet Border Disputes Explained (1969) |url=https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |archive-date=2022-06-08 |access-date=2018-12-19}}</ref> և սպառնալով խորտակել դրան<ref>{{Cite web |title=Anti China Atrocities of the New Tsars 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040352/https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-02-04 |lang=en}}</ref>։ Դամանսկի կղզին, որը [[Պոժարսկի շրջան|Պրիմորիեի երկրամասի Պոժարսկի շրջանի]] մաս է կազմում, գտնվում էր [[Ուսսուրի]] գետի գլխավոր հունի չինական կողմում: Այն ունի մոտավորապես 1700-1800 մետր երկարություն [[Հյուսիս|հյուսիսից]] [[հարավ]] և մոտավորապես 600-700 մետր [[Արևմուտք|արևմուտքից]] [[արևելք]] (մոտավորապես 1.2 քառակուսի կիլոմետր տարածք): Ջրհեղեղների սեզոններին կղզին գրեթե ամբողջությամբ ջրի տակ է անցնում, իսկ ջրհեղեղային դաշտերը արժեքավոր բնական ռեսուրս են: Այնուամենայնիվ, կղզում կան մի քանի աղյուսե շենքեր<ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |archive-date=2022-06-08 |access-date=2019-08-17 |publisher=Google Maps |lang=ru}}</ref>։ 1960-ականների սկզբից կղզո շրջակայքում լարվածությունը սրվել է: Խորհրդային կողմ տվյալներով՝ քաղաքացիական անձանց և զինվորականների խմբերը սկսել են համակարգված կերպով խախտել սահմանային կանոնները և մտնել խորհրդային տարածք, որտեղից նրանց ամեն անգամ վտարել են սահմանապահները՝ առանց զենքի օգտագործման: Սկզբում գյուղացիները ԽՍՀՄ էին մտնում չինական իշխանությունների հրամանով և ցուցադրաբար զբաղվում էին այնտեղ տնտեսական գործունեությամբ՝ խոտհունձով և արածեցմամբ՝ պնդելով, որ գտնվում են Չինաստանի տարածքում: Նման սադրանքների թիվը կտրուկ աճեց. 1960 թվականին դրանց թիվը 100 էր, իսկ 1962 թվականին՝ ավելի քան 5000: Այնուհետև [[Հունվեյբիններ|Կարմիր գվարդիան]] սկսեց հարձակվել սահմանապահ պարեկների վրա<ref>{{Cite web |author=Pseudologic |title=Damansky Island Incident Part 1 (English Subtitles) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040351/https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ Նման միջադեպերի թիվը հազարավոր էր, որոնցից յուրաքանչյուրում ներգրավված էր մինչև մի քանի հարյուր մարդ: Խորհրդային Միության հերոս Յուրի Բաբանսկին, որը հակամարտության տարում ծառայել է սահմանային դիրքում՝ կրտսեր սերժանտի կոչումով, հիշում է. «... փետրվարին ես անսպասելիորեն նշանակվեցի դիրքի ջոկի հրամանատար, որի հրամանատարը ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկով էր։ Ես հասա դիրք, և այնտեղ ոչ ոք չկար, բացի խոհարարից։ «Բոլորը,- ասում է նա,- ափին են և կռվում են չինացիների դեմ»։ Այսպիսով, իհարկե, ես ուսս վերցրի գնդացիրս և ուղղվեցի դեպի Ուսուրի։ Եվ այնտեղ, իրոք, կռիվ տեղի ունեցավ։ Չինացի սահմանապահները սառույցի վրայով անցան Ուսուրի գետը և ներխուժեցին մեր տարածք։ Այսպիսով, Ստրելնիկովը դիրքը «պատրաստության» դրեց։ Մեր տղաները ավելի բարձրահասակ և առողջ էին։ Բայց չինացիները նույնպես հեշտ չէին. նրանք ճարպիկ էին և խուսափողական. նրանք չէին կռվում, նրանք ամեն ինչ անում էին մեր հարվածներից խուսափելո համար։ Մինչև մենք բոլորին հաղթեցինք, անցել էր մեկուկես ժամ»։ Բայց առանց մեկ կրակոցի։ Միայն մեկ կրակոց դեմքին։ Այդ ժամանակ մտածեցի. «Ուրախ դիրք»։ Ըստ իրադարձությունների չինական տարբերակի՝ խորհրդային սահմանապահներն իրենք են «բեմադրել» սադրանքներ և ծեծել տնտեսական գործունեությամբ զբաղվող չինացի քաղաքացիներին, որտեղ միշտ էլ դա արել են։ Կիրկինսկի կղզում տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ խորհրդային սահմանապահներն օգտագործել են զրահափոխադրիչ՝ քաղաքացիական անձանց տեղահանելո համար, իսկ [[1969|1969 թվականի]] [[փետրվարի 7]]-ին ավտոմատ զենքից մ քանի կրակոց են արձակել չինական սահմանապահ ջոկատի ուղղությամբ։ Բազմիցս նշվել է, որ այս բախումներից ոչ մեկը, անկախ նրանից, թե ով էր մեղավոր, չէր կարող վերածվել լուրջ զինված հակամարտության առանցիշխանությունների համաձայնության։ Այն պնդումը, որ մարտի 2-ին և 15-ին Դամանսկի կղզո շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունները Չինաստանի կողմից ուշադիր պլանավորված գործողության արդյունք էին, այժմ ամենատարածվածն է, այդ թվում՝ շատ չինացի պատմաբանների կողմից ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ընդունվածը։ Օրինակ՝ Լի Դանհուեյը գրում է, որ 1968-1969 թվականներին «խորհրդային սադրանքներին» արձագանքը սահմանափակվել է ՉԿԿ Կենտկոմ հրահանգներով. միայն 1969 թվականի հունվարի 25-ին էթույլտվություն տրվել «պատասխան ռազմական գործողություններ» պլանավորել մոտակայքում։ Դամանսկի կղզին՝ երեք վաշտով<ref name="dz31">[http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html Россия: Китайско-советский пограничный конфликт 1969] {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html|date=20140524075530}}.</ref>։ [[Փետրվարի 19]]-ին Գլխավոր շտաբը և Չինաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը տվեցին իրենց համաձայնությունը։ Կա մի տեսություն, որ խորհրդային ղեկավարությունը նախապես տեղեկացված էր մարշալ Լին Բիաոյի միջոցով Չինաստանի առաջիկա գործողությունների մասին, որոնք հանգեցրին հակամարտության<ref name="autogenerated1" />։ [[ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ|ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի]] 1969 թվականի հուլիսի 13-ի հետախուզական տեղեկագրում ասվում էր. «Չինական քարոզչությունը շեշտում էր ներքին միասնության անհրաժեշտությունը և խրախուսում էր բնակչությանը պատրաստվել պատերազմ: Կարելի է եզրակացնել, որ միջադեպերը բեմադրվել են բացառապես ներքին քաղաքականությունը ամրապնդելո համար»։ Չինաստանում [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի նախկին բնակիչ Յուրի Դրոզդովը պնդում էր, որ հետախուզությունը խորհրդային ղեկավարությանը ժամանակին (նույնիսկ Խրուշչովի օրոք) և համապարփակ նախազգուշացումներ է տրամադրել Դամանսկի շրջանում սպասվող զինված սադրանքի մասին<ref>{{cite web |title=Юрий Дроздов: Россия для США - не поверженный противник |url=http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325004449/http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |archive-date=2013-03-25 |access-date=2013-04-21 |publisher=Фонтанка.Ру}}</ref>։ == Իրադարձությունների ժամանակագրություն == === Մարտի 1-2-ի և հաջորդ շաբաթվա իրադարձություններ === [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 1]]-ի լույս [[Մարտի 2|2]]-ի գիշերը, ձմեռային [[Քողարկող ռազմազգեստ|քողարկող ռազմազգեստով]] մոտ 77 չինացի զինվորներ, զինված ՍԻՄ (Սիմոնովի ինքնաբեռնվող կարաբին) [[Կարաբին|կարաբիններով]] և (մի քանի) [[Կալաշնիկովի ինքնաձիգ|Կալաշնիկովի ինքնաձիգներով]], անցան Դամանսկի և դիրքավորվեցին կղզո արևմտյան բարձր ափին։ Խումբը մնաց աննկատ մինչև ժամը 10:20-ը, երբ 57-րդ Իմանի սահմանային ջոկատի 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքը դիտակետից հաղորդագրություն ստացավ, որ մինչև 30 զինված տղամարդկանցից բաղկացած խումբ է շարժվում դեպի Դամանսկի։ Երեսուներկու խորհրդային սահմանապահներ, այդ թվում՝ ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը, 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքի հրամանատարը, մեկնեցին դեպքի վայր [[ԳԱԶ-69]] և ԳԱԶ-66 մեքենաներով և մեկ [[ԲՏՌ-60]]ՊԲ (№ 04) տանկով։ Նրանք ժամանեցին կղզու հարավային ծայր ժամը 10:40-ին։ Սահմանապահները բաժանվեցին երկու խմբի։ Առաջին խումբը՝ Ստրելնիկովի հրամանատարությամբ, ուղղվեց դեպի կղզու հարավ-արևմուտքում գտնվող սառույցի վրա տեղակայված չինացի զինվորների խումբը: Երկրորդ խումբը՝ սերժանտ Վլադիմիր Ռաբովիչի հրամանատարությամբ, պետք է պաշտպաներ Ստրելնիկովի խումբը կղզու հարավային ափից՝ կտրելով ցամաք շարժվող չինացի զինվորների խմբի (մոտ 20 հոգի) ճանապարհը։ Մոտավորապես ժամը 10:45-ին Ստրելնիկովը բողոքեց սահմանի խախտման դեմ և պահանջեց, որ չինացի զինվորները լքեն խորհրդային տարածքը: Չինացի զինվորներից մեկը բարձրացրեց ձեռքը, ինչը ծառայեց որպես ազդանշան չինացիների համար՝ կրակ բացելու Ստրելնիկովի և Ռաբովիչի խմբերի վրա: Ռազմական ֆոտոլրագրող, շարքային Նիկոլայ Պետրովը ֆիքսեց զինված սադրանքի պահը: Այդ պահին Ռաբովիչի խումբը դուրս էր եկել հողե պարսպից և դարանակալվել կղզու ափին, և սահմանապահների վրա կրակ բացվեց փոքր զենքերից: Ստրելնիկովը և նրան հետևող սահմանապահները (յոթ տղամարդ) սպանվեցին, նրանց մարմինները ծանրորեն խեղաթյուրված էին չինացի զորքերի կողմից: Կարճատև մարտում սերժանտ Ռաբովիչի գլխավորությամբ ամբողջ սահմանապահ ջոկատը (11 մարդ) գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։ Միակ կենդանի մնացածները շարքային Գենադի Սերեբրովն ու կապրալ Պավել Ակուլովն էին, ով հետագայում անգիտակից վիճակում գերի ընկավ։ (Ակուլովի մարմինը, որի վրա բազմաթիվ կտտանքների հետքեր էին, խորհրդային կողմին հանձնվեց 1969 թվականի ապրիլի 17-ին): Կղզում կրակոցների մասին հաղորդագրություն ստանալուց հետո, հարևան 1-ին Կուլեբյակինի Սոպկիի դիրքի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը, ճանապարհ ընկավ BTR-60PB (№ 01) և GAZ-69-ով՝ 23 զինվորների օգնությամբ։ Ժամը 11:30-ին կղզի հասնելուն պես Բուբենինը պաշտպանական դիրքեր զբաղեցրեց Յուրի Բաբանսկու խմբի և երկու BTR-ների հետ։ Փոխհրաձգությունը տևեց մոտ 30 րոպե, որի ընթացքում չինացիները ականանետներ արձակեցին սահմանապահների կազմավորումների վրա։ Մարտի ընթացքում Բուբենինի BTR-ի ծանր գնդացիրը խափանվեց, ինչը ստիպեց նրան վերադառնալ իր սկզբնական դիրքը՝ այն փոխարինելու համար։ Այնուհետև նա որոշեց իր BTR-ը տեղափոխել չինական թիկունք՝ շրջանցելով կղզու հյուսիսային ծայրը սառույցի վրա, հասնելով Ուսուրիի նեղուցին և մոտենալով կղզու ուղղությամբ շարժվող չինական հետևակային վաշտին։ Այնուհետև նա սկսեց կրակել դրա վրա՝ ոչնչացնելով այն սառույցի վրա։ Սակայն շուտով զրահափոխադրիչը խոցվեց, և Բուբենինը որոշեց իր մարդկանց հետ նահանջել խորհրդային ափ։ Հասնելով Ստրելնիկովի 04 զրահափոխադրիչին և նստելով այն, Բուբենինի խումբը շարժվեց չինական դիրքերի երկայնքով և ոչնչացրեց նրանց հրամանատարական կետը։ Սակայն, զրահափոխադրիչը խոցվեց վիրավորներին վերցնելու փորձի ժամանակ։ Չինացիները շարունակեցին հարձակվել կղզու մոտ գտնվող խորհրդային սահմանապահ դիրքերի վրա։ Նիժնե-Միխայլովկա գյուղի բնակիչները և 12370 զորամասի ավտոմոբիլային գումարտակի զինվորները օգնեցին սահմանապահներին վիրավորներին տարհանելու և զինամթերք մատակարարելու հարցում։ Ավագ սերժանտ Յուրի Բաբանսկին ստանձնեց փրկված սահմանապահների հրամանատարությունը։ Նրա ջոկատը կարողացել էր գաղտագողի ցրվել կղզու մոտ՝ դիրքից դուրս գալու ուշացման պատճառով, և զրահափոխադրիչի անձնակազմի հետ միասին սկսեց կրակոցներ։ Յու. Բաբանսկին հիշում է. «20 րոպե մարտից հետո 12 տղաներից 8-ը կենդանի մնացին, ևս 15-ից հետո՝ հինգը։ Իհարկե, մենք դեռ կարող էինք նահանջել, վերադառնալ դիրք և սպասել ջոկատի կողմից լրացուցիչ ուժերի։ Բայց մենք այնքան էինք զայրացած այս սրիկաների վրա, որ այդ պահերին մենք միայն մեկ բան էինք ուզում՝ սպանել նրանցից որքան հնարավոր է շատերին։ Տղաների համար, մեզ համար, այս թիզ հողի համար, որը ոչ մեկին պետք չէր, բայց դեռ մերն էր»։ Մոտավորապես ժամը 13:00-ին չինացիները սկսեցին նահանջել։ Մարտի 2-ի մարտում զոհվեց 31 խորհրդային սահմանապահ, իսկ 14-ը՝ վիրավորվեց<ref name="hrono1969">[www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html Конфликт на острове Даманский] {{Cite web |title=Источник |url=http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616131201/http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |archive-date=2006-06-16 |access-date=2006-07-15}} // Хронос.</ref>։ Չինացիների կորուստները (ըստ գեներալ-գնդապետ Ն.Ս. Զախարովի նախագահությամբ [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի հանձնաժողովի) ։ Մոտավորապես ժամը 13:20-ին Դամանսկի ժամանեց Իմանի սահմանային ջոկատի հրամանատարությանը և նրա հրամանատար, [[գնդապետ]] դեմոկրատ Լեոնովին տեղափոխող [[Ուղղաթիռ|ուղղաթիռը]], ինչպես նաև հարևան դիրքերից լրացուցիչ ուժեր։ Տեղակայվեցին Խաղաղօվկիանոսյան և Հեռավոր Արևելքի սահմանային շրջանների պահեստազորայիններ։ Դամանսկի ուղարկվեցին սահմանապահ զորքերի ուժեղացված ջոկատներ, մինչդեռ թիկունքում տեղակայվեց Խորհրդային բանակի 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան, որը հագեցած էր հրետանով և [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)]] Գրադ բազմահրթիռային կայանքներով: Չինական կողմից մարտական ​​գործողությունների էր պատրաստվում 5000 հոգանոց 24-րդ հետևակային գունդը: [[Մարտի 3]]-ին Պեկինում Խորհրդային դեսպանատան մոտ տեղի ունեցավ ցույց<ref>{{Cite web |author=Footage File |title=Soviet China Border Conflict 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323232442/https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-23 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ [[Մարտի 4]]-ին չինական «Ռենմին Ռիբաո» և «Ջիեֆանգջուն Բաո» թերթերը հրապարակեցին «Նոր ցարերի հետ» վերնագրով խմբագրական, որում միջադեպի համար մեղադրում էին խորհրդային զորքերին, որոնք, ըստ հոդվածի հեղինակի, «ապստամբ ռևիզիոնիստների խմբավորման կողմից ղեկավարվող, անամոթաբար ներխուժեցին մեր երկրի [[Հեյլունցզյան]] նահանգի Վուսուլի գետի վրա գտնվող Չժենբաոդաո կղզի, հրացանային և թնդանոթային կրակ բացեցին Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի սահմանապահների վրա՝ սպանելով և վիրավորելով նրանցից շատերին»<ref name="newtsar">{{Cite web |title="Долой новых царей!" Передовая статья китайских газет "Жэньминь жибао" и "Цзефаньцзюнь бао" (4 марта 1969 г.), посвященная событиям на острове Даманский. |url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829114900/http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |archive-date=2014-08-29 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.coldwar.ru}}</ref>։ Նույն օրը խորհրդային «Պրավդա» թերթը հրապարակեց «Ամոթ սադրիչներին» վերնագրով հոդված: Հոդվածի հեղինակի խոսքերով՝ «չինական զինված ջոկատը հատել է Խորհրդային պետական ​​սահմանը և ուղղվել դեպի Դամանսկի կղզի։ Այս տարածքը պահպանող խորհրդային սահմանապահների վրա հանկարծակի կրակ է բացվել չինական կողմից։ «Կան զոհեր և վիրավորներ»<ref name="pravda1969">{{Cite web |title=Тема дня - 1 ноября 2016 г. - До свидания! |url=http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803114920/http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |archive-date=2019-08-03 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.temadnya.ru}}</ref>։ [[Մարտի 8]]-ին Դրուժբի փողոցում Չինաստանի դեսպանատան մոտ տեղի է ունեցել քաղաքացիական ցույց, որը դատապարտել է Մաո Ցզեդունի քաղաքականությունը և չինական զորքերի ներխուժումը ԽՍՀՄ։ Ցուցարարները կրել են պաստառներ՝ «Ամոթ Մաոյի կլիկային», «Կորչել չինացի առաջնորդների մեծ տերությունների շովինիզմը», «Մաո Ցզեդունի կլիկը դավաճանում է իմպերիալիզմի դեմ պայքարող ժողովուրդների գործին» և այլն գրություններով։ Ցույցը, ընդհանուր առմամբ, խաղաղ էր։ Ցուցարարները պարզապես բարձրացրել են բռունցքները և Չինաստանի դեսպանատան ուղղությամբ վանկարկել են «Ամոթ։ Ամոթ։ Ամոթ»։ Այդ օրը «Իզվեստիա» թերթը առաջին էջում հրապարակել է վերնագիր. «Մեր երկրի աշխատավոր ժողովուրդը խստորեն դատապարտում է մաոիստների սադրանքը»<ref name="Коммерсантъ">[https://www.kommersant.ru/doc/3909532 Неотъемлемая часть советской территории] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/3909532|date=20190727104818}} // Коммерсантъ</ref>։ === Մարտի 14-15-ի իրադարձություններ === [[Մարտի 14]]-ին, ժամը 11:15-ին, սահմանապահները նկատեցին կղզի շարժվող չինացիների մի խումբ։ Սահմանապահները կրակ բացեցին խմբի վրա՝ ստիպելով չինացիներին նահանջել իրենց ափ։[21] Ժամը 15:00-ին հրաման ստացվեց սահմանապահ ստորաբաժանումները կղզուց հեռացնելու մասին։ Խորհրդային սահմանապահների նահանջից անմիջապես հետո չինացի զինվորները սկսեցին գրավել կղզին։ Ի պատասխան, 57-րդ սահմանապահ ջոկատի մոտորային մանևրային խմբի ղեկավար, փոխգնդապետ Ե. Ի. Յանշինի հրամանատարությամբ ութ զրահափոխադրիչներ մարտական ​​​​շարժումով շարժվեցին դեպի Դամանսկի։ Չինացիները նահանջեցին իրենց ափ։ Ժամը 20:00-ին սահմանապահները հրաման ստացան գրավել կղզին։ Նույն գիշերը Յանշինի խումբը՝ 45 տղամարդ չորս զրահափոխադրիչներով, այնտեղ փորեց իր դիրքերը։ [[Մարտի 15]]-ին, ժամը 10:00-ին, երկու կողմերից բարձրախոսներով հեռարձակվելուց հետո, չինական 30-60 հրետանային և ականանետային արկեր սկսեցին հրետակոծել խորհրդային դիրքերը, մինչդեռ չինական հետևակի երեք վաշտ անցավ հարձակման: Սկսվեց մարտ: 400-500 չինացի զինվորներ դիրքավորվեցին կղզու հարավային մասի մոտ և պատրաստվեցին հարձակվել Յանշինի խմբի վրա թիկունքից: Նրա խմբի երկու զրահափոխադրիչները ոչնչացվեցին, և կապը խափանվեց: 57-րդ սահմանապահ ջոկատի հրամանատար գնդապետ Լեոնովի հրամանատարությամբ չորս [[Տ-62]] տանկեր հարձակվեցին չինացիների վրա կղզու հարավային ծայրում, բայց Լեոնովի տանկը ոչնչացվեց (տարբեր վարկածներով՝ RPG-2 նռնականետով կամ հակատանկային ականի հարվածով)<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 164—165. — ISBN 5-17-023613-1 ; 5-9578-0925-Х.</ref>, իսկ Լեոնովն ինքը սպանվեց չինացի դիպուկահարի կողմից՝ փորձելով փախչել իր այրվող մեքենայից: Իրավիճակը սրվեց Լեոնովի կղզու հետ անծանոթ լինելու պատճառով, ինչը հանգեցրեց նրան, որ խորհրդային տանկերը չափազանց մոտեցան չինական դիրքերին, բայց կորուստների գնով՝ խանգարելով չինացիներին հասնել կղզի: Երկու ժամ անց, սպառելով իրենց զինամթերքը, խորհրդային սահմանապահները վերջապես ստիպված եղան նահանջել կղզուց։ Պարզ դարձավ, որ մարտին տրամադրված ուժերը բավարար չէին, և չինացիները զգալիորեն գերազանցում էին սահմանապահներին։ Ժամը 17:00-ին, ճգնաժամային իրավիճակում, խախտելով Քաղբյուրոյի հրահանգը՝ խորհրդային զորքերը չներգրավել հակամարտության մեջ, Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Օլեգ Լոսիկի հրամանով, 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի այն ժամանակ գաղտնի [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|ԲՄ-21 Grad բազմակի հրթիռային համակարգերը (ՀԿՌՀ)]] կրակ բացեցին։ Արկերը ոչնչացրին չինական ուժերի նյութական և ռազմական ռեսուրսների մեծ մասը, այդ թվում՝ ուժեղացուցիչներ, ականանետներ և զինամթերքի պահեստներ։ Ժամը 17:10-ին 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի 199-րդ Վերխնե-Ուդինսկի մոտոհրաձգային գնդի 2-րդ գումարտակի զինվորները և փոխգնդապետ Սմիրնովի և գնդապետ Կոնստանտինովի հրամանատարությամբ սահմանապահները հարձակում սկսեցին չինական դիմադրությունը վերջնականապես ճնշելու նպատակով։ Չինացիները սկսեցին նահանջել իրենց դիրքերից։ Խորհրդային ուժերը նահանջեցին իրենց ափ, և չինական կողմը այլևս լայնածավալ թշնամական գործողություններ չձեռնարկեց սահմանի այս հատվածում։ Հակամարտությանը մասնակցող Խորհրդային բանակի ստորաբաժանումների անմիջական հրամանատարությունն իրականացնում էր Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատարի առաջին տեղակալ, [[Խորհրդային Միության հերոս]], [[գեներալ-լեյտենանտ]] Պավել Պլոտնիկովը: Դամանսկի կղզու շուրջ խորհրդա-չինական սահմանին ծավալված իրադարձությունները ստանձնեցին 45-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները: Կորպուսը հրամանատարում էր (1968 թվականի հուլիսի 27-ից մինչև 1970 թվականի ապրիլի 25-ը) գեներալ-մայոր Ստանիսլավ Ռժեչիցկին<ref>ЦАМО РФ, КУОС: УПК Ржечицкого С. А.</ref>։ == Չինական կողմի տեսակետ == Ինչպես վկայում է պատմության պրոֆեսոր Սյու Յանը, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական ռազմական խորհուրդը 1969 թվականի փետրվարի 19-ին որոշում ընդունեց Չժենբաոդաո կղզում (Դամանսկի) իրականացնել գործողություն՝ Չինաստանի ազգային-ազատագրական բանակի (ՉԱԱԲ) երեք վաշտերի ուժերով, և ստեղծել հատուկ հրամանատարություն։ Շենյանի ռազմական օկրուգի նախկին հրամանատար Չեն Սիլյանը հիշում էր, որ գործողության նախապատրաստությունը սկսվել էր դրա իրականացումից մոտ երեք ամիս առաջ։ Երեք դաշտային բանակների կազմից ձևավորվել էին երեք հետախուզական վաշտեր՝ յուրաքանչյուրում 200-300 մարդ։ Բոլոր սպաներն ունեին մարտական փորձ։ Անցկացվում էին լրացուցիչ վարժանքներ<ref name="автоссылка1" />։ Չինաստանում 1969 թ. մարտի իրադարձությունները ներկայումս գնահատվում են այլ կերպ<ref>{{Книга |ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/52449927 |автор=S. I︠A︡. Lavrenov |заглавие=Sovetskiĭ Soi︠u︡z v lokalʹnykh voĭnakh i konfliktakh |год=2003 |место=Moskva |издательство=AST |страниц=778 pages |isbn=5-17-011662-4, 978-5-17-011662-1, 5-271-05709-7, 978-5-271-05709-0}}</ref>․ «''1969 թ. մարտի 2-ին խորհրդային սահմանապահ զորքերի 70 հոգանոց խմբավորումը՝ երկու զրահափոխադրիչով (ԶՓ), մեկ բեռնատար և մեկ մարդատար ավտոմեքենայով, ներխուժեց Հեյլունցզյան նահանգի Հուլին գավառի մեր Չժենբաոդաո կղզի, ոչնչացրեց մեր պարեկային խումբը, այնուհետև կրակով սպանեց մեր բազմաթիվ սահմանապահների։ Սա ստիպեց մեր մարտիկներին դիմել ինքնապաշտպանական միջոցների։'' ''Մարտի 15-ին Խորհրդային Միությունը, անտեսելով Չինաստանի կառավարության բազմաթիվ նախազգուշացումները, 20 տանկի, 30 զրահափոխադրիչի և 200 հետևակայինի ուժերով, ինչպես նաև օդային աջակցությամբ, հարձակում սկսեց մեր դեմ։ 9 ժամ շարունակ կղզին քաջաբար պաշտպանող մարտիկներն ու ժողովրդական աշխարհազորայինները դիմակայեցին հակառակորդի երեք գրոհներին։ Մարտի 17-ին հակառակորդը մի քանի տանկերի, քարշակների և հետևակի ուժերով փորձեց դուրս բերել մեր զորքերի կողմից նախապես խոցված տանկը։ Մեր հրետանու փոթկահար պատասխան կրակը ոչնչացրեց հակառակորդի ուժերի մի մասը, իսկ ողջ մնացածները նահանջեցին''» (Սինվեն գունցզո շոուցե (Լրագրողի տեղեկատու)։ Պեկին, 1985 թ., էջ 251)։ == Կորուստներ == Ընդհանուր առմամբ, բախումների ընթացքում խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 58 զոհված և վերքերից մահացած (այդ թվում՝ չորս սպա) և 94 վիրավոր (այդ թվում՝ ինը սպա)<ref name="soldat">{{Cite web |title=Пограничные военные конфликты на Дальнем Востоке и в Казахстане (1969 г.) |url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129193951/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html#6_11 |archive-date=2008-01-29 |access-date=2008-02-01}}</ref>։ Չինական կողմի անդառնալի կորուստների մասին տեղեկատվությունը մինչ օրս փակ է. դրանք, ըստ տարբեր գնահատականների, կազմում են 100-ից մինչև 300 մարդ։ Բաոցին գավառում գտնվում է հուշահամալիր-գերեզմանատուն, որտեղ ամփոփված են 1969 թվականի մարտի 2-ին և 15-ին զոհված 68 չինացի զինծառայողների աճյունները։ Չինացի դասալիքից ստացված տեղեկատվությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ գոյություն ունեն նաև այլ թաղումներ<ref name="ryabushkin">''Рябушкин Д. С.'' [http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc Чем завершились события на острове Даманском] // Вопросы истории : журнал. — 2005. — № 12. — С. 168—170. {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc|date=20110516213511}}.</ref>։ Ցուցաբերած հերոսության համար հինգ զինծառայող արժանացել են [[Խորհրդային Միության հերոս|Խորհրդային Միության հերոսի]] կոչման՝ [[գնդապետ]] Դեմոկրատ Լեոնովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը (հետմահու), կրտսեր սերժանտ Վլադիմիր Օրեխովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը և կրտսեր սերժանտ Յուրի Բաբանսկին։ Բազմաթիվ սահմանապահներ և Խորհրդային բանակի զինծառայողներ պարգևատրվել են պետական պարգևներով. երեքը (հերոսի կոչման շնորհմամբ)՝ [[Լենինի շքանշան|Լենինի շքանշանով]], տասը՝ Կարմիր դրոշի շքանշանով, 31-ը՝ [[Կարմիր աստղի շքանշան|Կարմիր աստղի շքանշանով]], տասը՝ [[Փառքի շքանշան (ԽՍՀՄ)|Փառքի III աստիճանի շքանշանով]], 63-ը՝ [[«Խիզախության համար» մեդալ (ԽՍՀՄ)|«Խիզախության համար» մեդալով]], 31-ը՝ «Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով։ Խոցված [[Տ-62]] տանկը (բորտային համարը՝ 545) խորհրդային զինվորներին չհաջողվեց հետ բերել չինական կողմի մշտական գնդակոծությունների պատճառով։ Այն ականանետներով ոչնչացնելու փորձը հաջողությամբ չպսակվեց. տանկն անցավ սառույցի տակ։ Հետագայում չինացիներին հաջողվեց այն դուրս բերել իրենց ափ, և այժմ[ե՞րբ] այն գտնվում է Պեկինի ռազմական թանգարանում։ == Կարգավորում == Սառույցի հալվելուց հետո խորհրդային սահմանապահների մուտքը Դամանսկի դժվարացավ, և չինական կողմը այն գրավելու փորձերը ստիպված եղան խափանել դիպուկահարների և գնդացիրների կրակով։ [[1969|1969 թվականի]] [[սեպտեմբերի 10]]-ին հրաման տրվեց հրադադարի մասին, ըստ երևույթին, որպեսզի բարենպաստ ֆոն ստեղծվի հաջորդ օրը Պեկինի օդանավակայանում սկսված բանակցությունների համար։ Սեպտեմբերի 11-ին Պեկինում ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ [[Ալեքսեյ Կոսիգին|Ալեքսեյ Կոսիգինը]], վերադառնալով [[Հո Շի Մին|Հո Շի Մինի]] հուղարկավորությունից, և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Պետական ​​խորհրդի վարչապետ Չժոու Էնլայը համաձայնեցին դադարեցնել ռազմական գործողությունները, և որ զորքերը կմնան իրենց դիրքերում՝ առանց Դամանսկի մտնելու։ Դմիտրի Ռյաբուշկինի խոսքով՝ դրանից անմիջապես հետո չինացիները «հասան կղզի և հաստատվեցին այնտեղ», և, Ռյաբուշկինի կարծիքով, Դամանսկին 1969 թվականի սեպտեմբերից սկսած փաստացի վերահսկվում էր չինացիների կողմից<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 264.</ref>։ Ռյաբուշկինը որևէ մանրամասնություն չի տրամադրել այս վերահսկողության բնույթի մասին. թե արդյոք կղզում շենքեր են կառուցվել, թե՞ մշտական ​​բնակչություն է հաստատվել։ Սակայն Ռյաբուշկինը նշել է, որ Դամանսկին գարնանը ամբողջությամբ ողողվում է Ուսուրի գետով և չունի «հատուկ բուսականություն»<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 33.</ref>։ 1969 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ԽՍՀՄ և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունների ղեկավարների միջև նոր բանակցություններ են անցկացվել, և համաձայնություն է ձեռք բերվել խորհրդա-չինական սահմանը վերանայելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։ 1980-ականների վերջին Պեկինում և Մոսկվայում անցկացվեցին ևս մի շարք բանակցություններ։ [[1991|1991 թվականին]] Դամանսկի կղզին պաշտոնապես անցավ ՉԺՀ-ին։ 2010 թվականին ֆրանսիական «<nowiki/>[[Le Figaro]]<nowiki/>» թերթը հրապարակեց հոդվածների շարք՝ հղում անելով «Ժենմին ժիբաո» թերթի հավելվածին<ref>{{Cite web |date=2010-05-12 |title=Quand Nixon a sauvé la Chine du feu nucléaire soviétique |url=http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131929/http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=FIGARO}}</ref><ref>{{Cite web |title=Как Никсон спас Китай от советской ядерной бомбы |url=https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131924/https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.inopressa.ru}}</ref>, որտեղ պնդվում էր, թե ԽՍՀՄ-ը 1969 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին [[Միջուկային զենք|միջուկային հարված]] էր նախապատրաստում Չինաստանի դեմ։ Նմանատիպ հոդված հրապարակվեց նաև հոնկոնգյան «South China Morning Post» թերթում<ref>{{cite news |last=O'Neill |first=M. |date=2010-05-12 |title=Nixon intervention saved China from Soviet nuclear attack |url=http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304182132/http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-01-03 |work=South China Morning Post |language=en}}</ref>։ Ըստ այդ հոդվածների՝ ԱՄՆ-ը հրաժարվել էր [[չեզոքություն]] պահպանել Չինաստանին միջուկային հարված հասցնելու դեպքում և հոկտեմբերի 15-ին սպառնացել էր հարձակվել խորհրդային 130 քաղաքների վրա։ «Հինգ օր անց Մոսկվան չեղարկեց միջուկային հարվածի բոլոր պլանները, և Պեկինում սկսվեցին բանակցություններ. ճգնաժամն ավարտվեց», գրում է թերթը։ Հետազոտող Լյու Չենշանը, որը նկարագրում է Նիքսոնի հետ կապված այս դրվագը, չի հստակեցնում, թե արխիվային որ աղբյուրների վրա է հիմնվում։ Նա ընդունում է, որ այլ մասնագետներ համաձայն չեն իր պնդումների հետ։ == Հետևանքներ == Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած ռազմական հակամարտությունը, որը դարձավ [[Մաո Ցզե Դուն|Մաո Ցզեդունի]] խմբի «արկածախնդիր ուղու» գագաթնակետը (ըստ ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի նախարարության)<ref>«Доклад МИД СССР по внешнеполитическим вопросам и соображениям о возможных мероприятиях в связи с усилением враждебного Советскому Союзу курса китайского руководства». 15 мая 1969 г.</ref>, [[Կենտրոնական կոմիտե (ԽՄԿԿ)|ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեին]] դրդեց կնքել «գազատարների» համաձայնագիրը<ref>{{Cite web |title=«Новый исторический вестник»: МЕЖДУ ФРГ И ЯПОНИЕЙ: СССР В ПОИСКАХ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ПАРТНЁРСТВА В СЕРЕДИНЕ 1950-х – ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ 1970-х ГОДОВ |url=http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020330/http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |archive-date=2019-02-07 |access-date=2019-02-21}}</ref> և Մոսկվայի պայմանագիրը ԳԴՀ-ի հետ։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունը, նմանատիպ սահմանային հակամարտությունների հետ մեկտեղ, նպաստեց [[Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղային մայրուղի|Բայկալ-Ամուրյան երկաթային մայրուղու]]՝ որպես ռազմական շրջանցիկ ճանապարհի կառուցմանը<ref>{{Cite web |title="Мошкара и холод меня не пугали". Как через полстраны тянули БАМ - РИА Новости, 03.03.2020<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://ria.ru/20190929/1559208111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108093320/https://ria.ru/20190929/1559208111.html |archive-date=2021-01-08 |access-date=2021-01-05}}</ref>․ ''«Այս ժամանակ Չինաստանի հետ հարաբերությունները խիստ սրվեցին։ Պաշտպանության նախարարությունը պնդում էր Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու կառուցման վրա, քանի որ Տրանսսիբիրյան երկաթուղին, հազար կիլոմետր երկարությամբ, անցնում է Չինաստանի հետ սահմանից (ընդամենը) 30-50 կմ հեռավորության վրա։[37] Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու ռազմավարական դերը որպես Տրանսսիբիրյան երկաթուղու պահեստային տարբերակ պատերազմական ժամանակներում, երբ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների դեմ թշնամական գործողությունների ռիսկերը հատկապես բարձր են, դժվար է գերագնահատել»''։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունից հետո Հեռավոր Արևելքում սկսվեց խորհրդային ուժերի արագ կուտակումը (չինական աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել է 50 դիվիզիա<ref>{{Cite web |title=Советский Союз — социал-империалистическая сверхдержава — Маоизм.Ру<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://maoism.ru/9101#chapter-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208201954/http://maoism.ru/9101#chapter-3 |archive-date=2025-02-08 |access-date=2025-02-12}}</ref>, այլ աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել են 27 դիվիզիա, 10,000 տանկ, 1,350 կործանիչ և 350 ծանր ու միջին ռմբակոծիչներ<ref>[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/yadernyy-bumerang/?sphrase_id=241439293 РСМД :: Ядерный бумеранг<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>), այնտեղ նաև իրականացվել է լայնածավալ զորահավաք ծրագիր՝ հետագա ռազմական գործողությունների դեպքում<ref>''Дорохов В. Ж.'' Мобилизационная подготовка на приграничных с Китаем территориях СССР в 1969 году. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2018. — № 2. — С.11—15.</ref>։ Գեներալ-գնդապետ Ա. Դանիլևիչի խոսքերով․ ''«Ինչ վերաբերում է Լ. Ի. Բրեժնևին և Ա. Ա. Գրեչկոյին, ապա 1970-ականներին նրանք ավելի շատ վախենում էին Չինաստանից, քան Միացյալ Նահանգներից: Ամենաուժեղ զորքերի կենտրոնացումները ստեղծվել են արևելքում, և այնտեղ հիմնականում մատակարարվել է սովորական զենք»''։ [[Նիկոլայ Լեոնով|Նիկոլայ Լեոնովի]] խոսքերով՝ Դամանի հակամարտությունը նպաստել է Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև մերձեցմանը․ ''«ԱՄՆ-Չինաստան դաշինքը ԽՍՀՄ-ի դեմ մեծ մասամբ խորհրդային ղեկավարության անփութության հետևանք էր։ Մենք ինքներս ստեղծեցինք այն հողը, որի վրա Քիսինջերը հմտորեն կառուցեց հակասովետական ​​դաշինք։ Մենք վիճեցինք Ամուր գետի կղզիների շուրջ։ Ինչ-ինչ պատճառներով մեր ղեկավարությունը որոշեց, որ Չինաստանը թիվ մեկ թշնամին է»''։ Չինացի պատմաբանները նույնպես ընդունում են սա. ''«Չինաստանը սկսեց ԽՍՀՄ-ն դիտարկել ոչ միայն որպես ռևիզիոնիստական ​​ուղի ընտրող սոցիալիստական ​​երկիր, այլև որպես «նեոցարիստական» կայսրություն, ավելի սպառնալից և վտանգավոր, քան Ամերիկան: Ռազմավարության մեջ էական փոփոխություններ կատարվեցին: Ռազմական առումով Չինաստանը իր ջանքերը կենտրոնացրեց հյուսիսից հարձակումը հետ մղելու նախապատրաստման վրա, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ սկսեց դաշնակիցներ փնտրել: 1969 թվականի իրադարձությունների և Նիքսոնի օրոք Միացյալ Նահանգների հետ մերձեցման միջև կապը ակնհայտ է»''։ Չինաստանում Դամանի հակամարտությունը հանգեցրեց [[Մշակութային հեղափոխություն Խորհրդային Միությունում|Մշակութային հեղափոխության]], կամ առնվազն դրա առաջին փուլի ավարտին. ''«1969 թվականի ապրիլին ՉԿԿ 9-րդ համագումարում Մաո Ցզեդունը առաջ քաշեց «Ամրապնդեք միասնությունը, պատրաստվեք պատերազմի» կարգախոսը: Նոր ուղղությունը վերջ դրեց ներքին անկարգություններին, Կարմիր գվարդիաները սկսեցին ուղարկվել գյուղական վայրեր, և երկիրը սկսեց վերադառնալ գրեթե նորմալ կյանքի»''։ == Մշակույթում == Հակամարտությունը արտահայտվեց [[Վլադիմիր Վիսոցկի|Վիսոցկու]] երգերում<ref>''Марк Цыбульский.'' [http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html О «китайских» песнях Владимира Высоцкого] {{Wayback|url=http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html|date=20160819054347}} (2003)</ref>. ''«Մի անգամ, Մաոյի մեջբերումները կարդալուց հետո,'' ''Նրանք մեզ մոտ եկան նրա մեծ դիմանկարով։'' ''Մենք մի փոքր խախտեցինք կանոնները...'' ''Մնացածը դուք գիտեք թերթերից»''։ Կղզում տեղի ունեցող հակամարտությունը նաև լրագրող և գրող Նաում Մարի «Դամանսկի կղզի։ Մարտ։ 1969» ռազմական պատմության աշխատության թեման է, որը գրվել է 1969 թվականի իրադարձություններից անմիջապես հետո։ Գիրքը հիմնականում հիմնված է ոչ թե իրադարձությունների ժամանակագրության, այլ անմիջականորեն ներգրավված խորհրդային սահմանապահների հետ հարցազրույցների վրա։ 1969 թվականին Դամանսկի կղզում գրվել է «Քսաներորդ գարուն» երգը՝ Յան Ֆրենկելի երաժշտությամբ, Իգոր Շաֆերանի խոսքերով, և առաջին անգամ այնտեղ կատարել է [[Իոսիֆ Կոբզոն|Իոսիֆ Կոբզոնը]]։ Վերոնշյալ կոմպոզիտոր, բանաստեղծ և երգիչ կազմով պատվիրակությունը կղզի է մեկնել 1969 թվականի մարտի 2-ի իրադարձություններից անմիջապես հետո՝ զոհերի ընտանիքներին բարոյական աջակցություն ցուցաբերելու համար։ Նրանք մասնակցել են սահմանապահների հուղարկավորությանը, և երգը գրվել է այս ողբերգական տեսարանի ազդեցության տակ։ 1969 թվականին հրատարակվել է Միխայիլ Իորդանսկու «Դամանսկի կղզում» երգը՝ Իվան Նիկոլյուկինի տեքստերով<ref>{{Cite web |title=На острове Даманском. Музыка: Михаил Иорданский Слова: Иван Николюкин |url=http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407032638/http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |archive-date=2014-04-07 |access-date=2014-04-28}}</ref>: Դամանսկի կղզում և Ժալանաշկոլ լճում տեղի ունեցած իրադարձությունները նույնպես տեղ գտան խորհրդային զինվորների բանահյուսության մեջ<ref>{{Cite web |title=Песни о событиях на Даманском и Жаланашколе |url=http://avtomat2000.com/daman.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121022405/http://avtomat2000.com/daman.html |archive-date=2013-11-21 |access-date=2014-04-28}}</ref>: [[Յարոսլավլ|Յարոսլավլում]] [[Կոտորոսլ (գետ)|Կոտորոսլ]] գետի գետաբերանում գտնվող կղզին, որը պաշտոնական անուն չուներ, տեղի բնակիչների կողմից 1969 թվականին անվանվել է «Դամանսկի»՝ ի պատիվ Ուսուրի կղզում տեղի ունեցած իրադարձությունների<ref>[https://yarreg.ru/articles/20130917094100/ Ярославские топонимы: остров Даманский] {{Wayback|url=https://yarreg.ru/articles/20130917094100/|date=20200115171324}} // Ярославский регион</ref>: «Կոմունիզմ» խումբը Դամանսկի կղզին հիշատակում է իրենց «Նոր տարվա կենաց» («Զինվորի երազ», թրեք 15) երգում՝ «Եվ հետո նա ընկավ Դամանսկի կղզում / Շշնջաց քո անունը - Նատաշա» տողերով<ref>{{Cite web |title=ГрОб-Хроники {{!}} Новогодний тост (народн.) |url=https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131191838/https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |archive-date=2024-01-31 |access-date=2024-01-31 |website=grob-hroniki.org}}</ref>: Հակամարտության մասին նկարահանվել են վավերագրական ֆիլմեր. * «Ռազմական հակամարտություն Դամանսկի կղզում» (1969)<ref>{{Cite web |title=Кинохроника Военный конфликт на острове Даманский. (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.net-film.ru/film-27705/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611071245/https://www.net-film.ru/film-27705/ |archive-date=2019-06-11 |access-date=2025-08-15}}</ref> * «Ուսուրիի իրադարձությունների մասին» (1969)<ref>{{Cite web |title=К событиям на Уссури (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305134116/https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |archive-date=2025-03-05 |access-date=2026-01-21}}</ref> * «Դամանսկի կղզի։ 1969» (2004)<ref>[https://vk.com/wall-189974367_79434 VK.com | VK<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * Լեոնիդ Մլեչինի վավերագրական ֆիլմը {{YouTube|id=OS0AFuyBrww|title=«Արյուն ձյան վրա։ Դամանսկի»}} (2009) == Հիշատակ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Братская_могила_советских_военнослужащих_в_Дальнереченске_1.jpg|Դալներեչենսկի զանգվածային գերեզմանը Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Николая_Буйневича.jpg|Ավագ լեյտենանտ Բուինևիչ Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Демократа_Леонова.jpg|գնդապետ Լեոնով Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Льва_Маньковского.jpg|Ավագ լեյտենանտ Մանկովսկի Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Ивана_Стрельникова.jpg|Ավագ լեյտենանտ Ստրելնիկով </gallery>Հեռավոր Արևելքում Դամանսկիի պաշտպանների պատվին կանգնեցվել են մի քանի հուշարձաններ: Դալներեչենսկում կանգնեցվել է հուշահամալիր՝ նվիրված 1969 թվականի մարտի 2-ին Դամանսկի կղզում զոհված հերոս սահմանապահներին: 2018 թվականին Լուչեգորսկում բացվել է Դամանսկիի իրադարձությունների հերոսներին նվիրված հուշահամալիր<ref>{{Cite web |title=В память о трагических событиях на острове Даманский в Лучегорске открыли мемориальный парк |url=https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017173958/https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |archive-date=2019-10-17 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ 2021 թվականին [[Վլադիվոստոկ|Վլադիվոստոկում]] բացվել է սահմանապահներ Իվան Ստրելնիկովի և Նիկոլայ Բուինևիչի հուշարձանը<ref>{{Cite web |title=Во Владивостоке открыли памятник героям - участникам пограничного конфликта на Даманском |url=https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209204930/https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |archive-date=2025-12-09 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Գրականության ցանկ == * {{книга |автор=Бубенин Виталий. |заглавие=Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг |год=2004 |место=М.; Жуковский |издательство=Граница; Кучково поле |страниц=192 |isbn=5-86090-086-4}} * {{книга |ссылка=http://www.damanski-1969.ru/ |автор=Воропаев Виктор. |заглавие=Они отстояли свой остров Даманский! Альбом Памяти |год=2013 |страниц=591}} * {{книга |автор=Мусалов Андрей. |заглавие=Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооружённый конфликт 1969 года |год=2005 |место=М. |издательство=Экспринт |isbn=5-94038-072-7}} * Дзержинцы. / Сост. А. Садыков. Предисл. В. М. Комиссарчука. — [[Алма-Ата]]: [[Казахстан (издательство)|Казахстан]], 1975. * {{статья |ссылка= |автор=Морозов В. |заглавие=Даманский — 1969 |год=2015 |язык=ru |издание=журнал «Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра» |тип= |том= |номер=1 |страницы=7—14 |issn= |doi=}} * {{книга |ref=Петров |ссылка=http://loveread.ec/view_global.php?id=71006 |автор=Петров Игорь |заглавие=Советско-китайские войны. Пограничники против маоистов |ответственный= |год=2017 |место={{М}} |издательство=[[Эксмо (издательство)|Эксмо]] |страницы= |страниц=352 |серия=Герои в зелёных фуражках |isbn=978-5-699-95336-3 |тираж= |doi=}} * {{статья |ссылка= |автор=Плугатарёв И. |заглавие=Оружейные дебюты Даманского |год=2006 |язык= |издание=«Оружие» |тип=журнал |номер=10 |страницы=44—47 |issn= |doi=}} * {{книга |автор=Рябушкин Д. С. |заглавие=Мифы Даманского |год=2004 |место=М. |издательство=ООО «Издательство АСТ» |страниц=396 |isbn=5-17-023613-1}} * Рябушкин Д. С. Остров Даманский. Пограничный конфликт. Март 1969 г. — М.: Фонд Русские Витязи, 2015. — 172 с., ил. (Ратное дело) * Рябушкин Д. С. Это было на Даманском: монография. — Казань: Бук, 2019. — 258 с., ил. * Лободюк Н. Л. Остров Даманский: Интервью, воспоминания, фотографии. Дополнительные штрихи к событиям в марте 1969 года. Кн. изд. в год 45-летия событий на реке Уссури в мартовские дни 1969 года. — 2-е изд., доп. — М.: Граница, 2014. — 224 с., ил. * ''Полев В. А.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18024/ В снегах Даманского : (март 1969) : «Вспоминаем, чтобы помнить…» : (посвящается защитникам острова Доманский — пограничникам и воинам Советской Армии, уроженцам Земли Томской)]. — Томск : Ветер, 2018. — 238 с. * {{БРЭ|статья=Советско-китайский приграничный конфликт 1969–70|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив=https://web.archive.org/web/20221202141659/https://bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив дата=2022-12-02}} * ''Тарасов А. П.'' Даманский: оглянуться без ненависти: научное издание. — Чита : [б. и.], 2014. — 120 с. * {{книга |ссылка=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ |автор=William Burr |заглавие=The Sino-Soviet Border Conflict, 1969: U.S. Reactions and Diplomatic Maneuvers |год=2001 |язык=en |место=Washington |издательство=National Security Archive}} — сборник архивных документов [[США]]. == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] {{Wayback|url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php|date=20070208194641}} * {{cite web |author=Валерий Яременко. |date=2009-03-17 |title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны |url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/67Y6WCvly?url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |archive-date=2012-05-10 |access-date=2012-05-09 |work=Полит.ру}} * ''Рябушкин Д. С.'' [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Остров Даманский. 2 марта 1969 года] // [[Вопросы истории]]. 2004. № 5. С. 148—152. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * [https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri Горячий лёд Уссури] {{Wayback|url=https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri|date=20190308080728}} // ТАСС dv.land (02.03.2019) * [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвящённый столкновениям советских и китайских пограничников] {{Wayback|url=http://fuyuan.ru/2188/|date=20160304111753}} * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 {{Wayback|url=http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710|date=20140407081802}} * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] {{Wayback|url=http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm|date=20140415143419}} * Документальный фильм студии ГАЛАКОН {{YouTube|id=6leI3PmdCng|title=«Остров Даманский. 1969 год»}} (2004) [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:1969 Չինաստանում]] [[Կատեգորիա:1969 ԽՍՀՄ-ում]] [[Կատեգորիա:Չինաստանի պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:Տարածքային վեճեր]] [[Կատեգորիա:1969 իրադարձություններ]] t44dlc1ij2r1hy4nbyuw28cuvadvli7 10722539 10722538 2026-04-09T09:47:23Z Margaryan Narek 168163 10722539 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}}'''Դամանսկի կղզում խորհրդա-չինական սահմանային հակամարտություն''', [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ժողովրդական Հանրապետության միջև [[Զինված հակամարտություն|զինված]] [[Զինված հակամարտություն|հակամարտություն]] [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 2]]-ին և [[Մարտի 15|15]]-ին Դամանսկի կղզու ([[չինարեն]]՝ 珍宝, Ժենբաո — «Թանկարժեք») մոտ՝ [[Ուսսուրի]] գետի վրա, [[Խաբարովսկ|Խաբարովսկից]] 230 կմ հարավ և Լուչեգորսկի մարզկենտրոնից 35 կմ արևմուտք։ 1969 թվականի սեպտեմբերին կնքվեց զինադադար, իսկ հոկտեմբերին սկսվեցին բանակցությունները։ Խորհրդային սահմանապահները, որոնք կղզի էին մտցվել հակամարտության սկզբում, դուրս բերվեցին այնտեղից։ [[2004|2004 թվականին]] կողմերը համաձայնության եկան, և կղզին վերջնականապես անցավ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության (ՉԺՀ) իրավասության ներքո։ == Հակամարտության նախապատմություն և պատճառներ == [[Ափիոնային երկրորդ պատերազմ|Ափիոնային երկրորդ պատերազմից]] հետո [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորությունը]], [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիան]] և [[Ռուսաստան|Ռուսաստանը]] կնքեցին չափազանց անբարենպաստ պայմանագրեր [[Ցին կայսրություն|Ցին կայսրության]] հետ։ Ռուսաստանը ստորագրեց Պեկինի պայմանագիրը (1860), որը սահմանը Մանջուրական կայսրության հետ գծեց [[Ամուր (գետ)|Ամուր]] գետի աջ ափով՝ այս պատմականորեն կարեւոր, բայց նոսր բնակեցված տարածաշրջանը բաժանելով Ներքին Մանջուրիայի (մնացել է Ցին կայսրության մաս) եւ Արտաքին [[Մանջուրիա|Մանջուրիայի]] (դարձել է Ռուսաստանի մաս)։ Ձեւականորեն սա մանջուրական գյուղացիներին զրկեց գետի տնտեսական օգտագործումից։ Սակայն սա մեծ խնդիր չէր կայսրության համար, քանի որ այդ ժամանակ մանջուրների մեծ մասն արդեն գաղթել էր Չինաստան (քանի որ հենց մանջուրներն էին կազմում կայսրության իշխող դասը եւ պահանջում էին տարբեր վարչական պաշտոններ՝ չինացիներին կառավարելո համար)։ Մասնավորապես, Ռուսաստանին միացված տարածքներում տեղի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բացակայում էր (կային միայն տեղի նանայական ժողովրդի ձկնորսական ճամբարներ), եւ մինչեւ 19-րդ դարի վերջը Մանջուրիայում չինացի գյուղացիներ չկային, քանի որ նրանց մուտքը Մանջուրիա արգելված էր։ Երկար տարիներ երկրների միջեւ հարաբերությունները բարեկամական էին, իսկ սահմանային բնակչությունը՝ սակավաթիվ, ուստի սահմանի դիրքը չէր հանգեցնում գետի վրա գտնվող անմարդաբնակ կղզիների պատկանելության հարցերի, եւ մանջուրցի ձկնորսները կարող էին խաղաղ ձկնորսություն անել Ամուր եւ Ուսուրի գետերում։ 1919 թվականի [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|Փարիզի խաղաղության]] [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|վեհաժողովից]] հետո ի հայտ եկավ մի դրույթ, որը սահմանում էր, որ պետությունների միջև սահմանները, որպես կանոն ( բայց ոչ պարտադիր), պետք է անցնեն [[Նավուղի|գետի գլխավոր նավուղու]] կենտրոնով։ Սակայն այս դրույթը նախատեսում էր նաև բացառություններ, ինչպիսիք են՝ սահմանի գծումը ափերից մեկի երկայնքով, երբ նման սահման պատմականորեն հաստատվել է՝ պայմանագրով կամ եթե մ կողմը գաղութացրել է մյուս ափը, նախքան մյուսը կսկսի գաղութացնել այն<ref>{{Cite web |title=Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |url=https://www.answers.com/search |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216224944/https://www.answers.com/search |archive-date=2019-12-16 |access-date=2019-08-17 |publisher=Answers.com |lang=en}}</ref>։ Ավելին, միջազգային պայմանագրերն ու համաձայնագրերը հետադարձ ուժ չունեն<ref>''Степанов Е. Д.'' Политика начинается с границы. Некоторые вопросы пограничной политики КНР второй половины XX в. — М.: [[Институт Дальнего Востока РАН|ИДВ РАН]], 2007.</ref>։ Այնուամենայնիվ, 1950-ականների վերջին, երբ [[Չինաստան|ՉԺՀ]]-ն, ձգտելով մեծացնել իր միջազգային ազդեցությունը, հակամարտության մեջ մտավ Թայվանի հետ (1958) և մասնակցեց [[Չին-հնդկական սահմանային պատերազմ (1962)|Հնդկաստանի հետ սահմանային պատերազմին (1962)]], ՉԺՀ իշխանությունները սահմանային նոր դրույթները օգտագործեցին որպես պատրվակ չին-խորհրդային սահմանը վերանայելու համար։ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] ղեկավարությունը պատրաստ էր համաձայնվել դրան, և 1964 թվականի փետրվարին սկսվեցին սահմանային հարցերի շուրջ խորհրդակցություններ<ref name="автоссылка1">{{Cite web |title=Архивированная копия |url=https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115103724/https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |archive-date=2021-01-15 |access-date=2021-01-05}}</ref>, սակայն դրանք ավարտվեցին անարդյունք։ Հարաբերությունները հատկապես սրվեցին գաղափարախոսական տարաձայնությունների պատճառով [[Չինաստանի մշակութային հեղափոխություն|Չինաստանում մշակութային հեղափոխության]] ժամանակ և [[Պրահայի գարուն|1968 թվականի Պրահայի գարնանից]] հետո, երբ չինական իշխանությունները հայտարարեցին, որ ԽՍՀՄ-ն ընտրել է «սոցիալիստական [[իմպերիալիզմ]]<nowiki/>» ուղին։ Կղզո հարցը չինական կողմին ներկայացվեց որպես խորհրդային [[ռեվիզիոնիզմ]] և սոցիալական իմպերիալիզմ խորհրդանիշ<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=РАЗ ВСЁ ЭТО ПРИДУМАЛ КГБ, ПУСТЬ ИХ ПОГРАНИЧНИКИ И ОТДУВАЮТСЯ |url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822041642/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |archive-date=2014-08-22 |access-date=2013-04-21}}</ref>։ Չինաստանի հետ լարվածության սրման հետևանքով խորհրդային սահմանապահները սկսեցին չափազանց խստորեն հետևել սահմանի ճշգրիտ դիրքին: Չինական պնդումների համաձայն՝ խորհրդային սահմանապահ պարեկային նավակները վախեցնում էին չինացի ձկնորսներին՝ մեծ արագությամբ անցնելով նրանց նավակների կողքով <ref>{{Cite web |author=派耀诚 |title=Sino-Soviet Border Disputes Explained (1969) |url=https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |archive-date=2022-06-08 |access-date=2018-12-19}}</ref> և սպառնալով խորտակել դրան<ref>{{Cite web |title=Anti China Atrocities of the New Tsars 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040352/https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-02-04 |lang=en}}</ref>։ Դամանսկի կղզին, որը [[Պոժարսկի շրջան|Պրիմորիեի երկրամասի Պոժարսկի շրջանի]] մաս է կազմում, գտնվում էր [[Ուսսուրի]] գետի գլխավոր հունի չինական կողմում: Այն ունի մոտավորապես 1700-1800 մետր երկարություն [[Հյուսիս|հյուսիսից]] [[հարավ]] և մոտավորապես 600-700 մետր [[Արևմուտք|արևմուտքից]] [[արևելք]] (մոտավորապես 1.2 քառակուսի կիլոմետր տարածք): Ջրհեղեղների սեզոններին կղզին գրեթե ամբողջությամբ ջրի տակ է անցնում, իսկ ջրհեղեղային դաշտերը արժեքավոր բնական ռեսուրս են: Այնուամենայնիվ, կղզում կան մի քանի աղյուսե շենքեր<ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |archive-date=2022-06-08 |access-date=2019-08-17 |publisher=Google Maps |lang=ru}}</ref>։ 1960-ականների սկզբից կղզո շրջակայքում լարվածությունը սրվել է: Խորհրդային կողմ տվյալներով՝ քաղաքացիական անձանց և զինվորականների խմբերը սկսել են համակարգված կերպով խախտել սահմանային կանոնները և մտնել խորհրդային տարածք, որտեղից նրանց ամեն անգամ վտարել են սահմանապահները՝ առանց զենքի օգտագործման: Սկզբում գյուղացիները ԽՍՀՄ էին մտնում չինական իշխանությունների հրամանով և ցուցադրաբար զբաղվում էին այնտեղ տնտեսական գործունեությամբ՝ խոտհունձով և արածեցմամբ՝ պնդելով, որ գտնվում են Չինաստանի տարածքում: Նման սադրանքների թիվը կտրուկ աճեց. 1960 թվականին դրանց թիվը 100 էր, իսկ 1962 թվականին՝ ավելի քան 5000: Այնուհետև [[Հունվեյբիններ|Կարմիր գվարդիան]] սկսեց հարձակվել սահմանապահ պարեկների վրա<ref>{{Cite web |author=Pseudologic |title=Damansky Island Incident Part 1 (English Subtitles) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040351/https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ Նման միջադեպերի թիվը հազարավոր էր, որոնցից յուրաքանչյուրում ներգրավված էր մինչև մի քանի հարյուր մարդ: Խորհրդային Միության հերոս Յուրի Բաբանսկին, որը հակամարտության տարում ծառայել է սահմանային դիրքում՝ կրտսեր սերժանտի կոչումով, հիշում է. «... փետրվարին ես անսպասելիորեն նշանակվեցի դիրքի ջոկի հրամանատար, որի հրամանատարը ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկով էր։ Ես հասա դիրք, և այնտեղ ոչ ոք չկար, բացի խոհարարից։ «Բոլորը,- ասում է նա,- ափին են և կռվում են չինացիների դեմ»։ Այսպիսով, իհարկե, ես ուսս վերցրի գնդացիրս և ուղղվեցի դեպի Ուսուրի։ Եվ այնտեղ, իրոք, կռիվ տեղի ունեցավ։ Չինացի սահմանապահները սառույցի վրայով անցան Ուսուրի գետը և ներխուժեցին մեր տարածք։ Այսպիսով, Ստրելնիկովը դիրքը «պատրաստության» դրեց։ Մեր տղաները ավելի բարձրահասակ և առողջ էին։ Բայց չինացիները նույնպես հեշտ չէին. նրանք ճարպիկ էին և խուսափողական. նրանք չէին կռվում, նրանք ամեն ինչ անում էին մեր հարվածներից խուսափելո համար։ Մինչև մենք բոլորին հաղթեցինք, անցել էր մեկուկես ժամ»։ Բայց առանց մեկ կրակոցի։ Միայն մեկ կրակոց դեմքին։ Այդ ժամանակ մտածեցի. «Ուրախ դիրք»։ Ըստ իրադարձությունների չինական տարբերակի՝ խորհրդային սահմանապահներն իրենք են «բեմադրել» սադրանքներ և ծեծել տնտեսական գործունեությամբ զբաղվող չինացի քաղաքացիներին, որտեղ միշտ էլ դա արել են։ Կիրկինսկի կղզում տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ խորհրդային սահմանապահներն օգտագործել են զրահափոխադրիչ՝ քաղաքացիական անձանց տեղահանելո համար, իսկ [[1969|1969 թվականի]] [[փետրվարի 7]]-ին ավտոմատ զենքից մ քանի կրակոց են արձակել չինական սահմանապահ ջոկատի ուղղությամբ։ Բազմիցս նշվել է, որ այս բախումներից ոչ մեկը, անկախ նրանից, թե ով էր մեղավոր, չէր կարող վերածվել լուրջ զինված հակամարտության առանցիշխանությունների համաձայնության։ Այն պնդումը, որ մարտի 2-ին և 15-ին Դամանսկի կղզո շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունները Չինաստանի կողմից ուշադիր պլանավորված գործողության արդյունք էին, այժմ ամենատարածվածն է, այդ թվում՝ շատ չինացի պատմաբանների կողմից ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ընդունվածը։ Օրինակ՝ Լի Դանհուեյը գրում է, որ 1968-1969 թվականներին «խորհրդային սադրանքներին» արձագանքը սահմանափակվել է ՉԿԿ Կենտկոմ հրահանգներով. միայն 1969 թվականի հունվարի 25-ին էթույլտվություն տրվել «պատասխան ռազմական գործողություններ» պլանավորել մոտակայքում։ Դամանսկի կղզին՝ երեք վաշտով<ref name="dz31">[http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html Россия: Китайско-советский пограничный конфликт 1969] {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html|date=20140524075530}}.</ref>։ [[Փետրվարի 19]]-ին Գլխավոր շտաբը և Չինաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը տվեցին իրենց համաձայնությունը։ Կա մի տեսություն, որ խորհրդային ղեկավարությունը նախապես տեղեկացված էր մարշալ Լին Բիաոյի միջոցով Չինաստանի առաջիկա գործողությունների մասին, որոնք հանգեցրին հակամարտության<ref name="autogenerated1" />։ [[ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ|ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի]] 1969 թվականի հուլիսի 13-ի հետախուզական տեղեկագրում ասվում էր. «Չինական քարոզչությունը շեշտում էր ներքին միասնության անհրաժեշտությունը և խրախուսում էր բնակչությանը պատրաստվել պատերազմ: Կարելի է եզրակացնել, որ միջադեպերը բեմադրվել են բացառապես ներքին քաղաքականությունը ամրապնդելո համար»։ Չինաստանում [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի նախկին բնակիչ Յուրի Դրոզդովը պնդում էր, որ հետախուզությունը խորհրդային ղեկավարությանը ժամանակին (նույնիսկ Խրուշչովի օրոք) և համապարփակ նախազգուշացումներ է տրամադրել Դամանսկի շրջանում սպասվող զինված սադրանքի մասին<ref>{{cite web |title=Юрий Дроздов: Россия для США - не поверженный противник |url=http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325004449/http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |archive-date=2013-03-25 |access-date=2013-04-21 |publisher=Фонтанка.Ру}}</ref>։ == Իրադարձությունների ժամանակագրություն == === Մարտի 1-2-ի և հաջորդ շաբաթվա իրադարձություններ === [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 1]]-ի լույս [[Մարտի 2|2]]-ի գիշերը, ձմեռային [[Քողարկող ռազմազգեստ|քողարկող ռազմազգեստով]] մոտ 77 չինացի զինվորներ, զինված ՍԻՄ (Սիմոնովի ինքնաբեռնվող կարաբին) [[Կարաբին|կարաբիններով]] և (մի քանի) [[Կալաշնիկովի ինքնաձիգ|Կալաշնիկովի ինքնաձիգներով]], անցան Դամանսկի և դիրքավորվեցին կղզո արևմտյան բարձր ափին։ Խումբը մնաց աննկատ մինչև ժամը 10:20-ը, երբ 57-րդ Իմանի սահմանային ջոկատի 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքը դիտակետից հաղորդագրություն ստացավ, որ մինչև 30 զինված տղամարդկանցից բաղկացած խումբ է շարժվում դեպի Դամանսկի։ Երեսուներկու խորհրդային սահմանապահներ, այդ թվում՝ ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը, 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքի հրամանատարը, մեկնեցին դեպքի վայր [[ԳԱԶ-69]] և ԳԱԶ-66 մեքենաներով և մեկ [[ԲՏՌ-60]]ՊԲ (№ 04) տանկով։ Նրանք ժամանեցին կղզու հարավային ծայր ժամը 10:40-ին։ Սահմանապահները բաժանվեցին երկու խմբի։ Առաջին խումբը՝ Ստրելնիկովի հրամանատարությամբ, ուղղվեց դեպի կղզու հարավ-արևմուտքում գտնվող սառույցի վրա տեղակայված չինացի զինվորների խումբը: Երկրորդ խումբը՝ սերժանտ Վլադիմիր Ռաբովիչի հրամանատարությամբ, պետք է պաշտպաներ Ստրելնիկովի խումբը կղզու հարավային ափից՝ կտրելով ցամաք շարժվող չինացի զինվորների խմբի (մոտ 20 հոգի) ճանապարհը։ Մոտավորապես ժամը 10:45-ին Ստրելնիկովը բողոքեց սահմանի խախտման դեմ և պահանջեց, որ չինացի զինվորները լքեն խորհրդային տարածքը: Չինացի զինվորներից մեկը բարձրացրեց ձեռքը, ինչը ծառայեց որպես ազդանշան չինացիների համար՝ կրակ բացելու Ստրելնիկովի և Ռաբովիչի խմբերի վրա: Ռազմական ֆոտոլրագրող, շարքային Նիկոլայ Պետրովը ֆիքսեց զինված սադրանքի պահը: Այդ պահին Ռաբովիչի խումբը դուրս էր եկել հողե պարսպից և դարանակալվել կղզու ափին, և սահմանապահների վրա կրակ բացվեց փոքր զենքերից: Ստրելնիկովը և նրան հետևող սահմանապահները (յոթ տղամարդ) սպանվեցին, նրանց մարմինները ծանրորեն խեղաթյուրված էին չինացի զորքերի կողմից: Կարճատև մարտում սերժանտ Ռաբովիչի գլխավորությամբ ամբողջ սահմանապահ ջոկատը (11 մարդ) գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։ Միակ կենդանի մնացածները շարքային Գենադի Սերեբրովն ու կապրալ Պավել Ակուլովն էին, ով հետագայում անգիտակից վիճակում գերի ընկավ։ (Ակուլովի մարմինը, որի վրա բազմաթիվ կտտանքների հետքեր էին, խորհրդային կողմին հանձնվեց 1969 թվականի ապրիլի 17-ին): Կղզում կրակոցների մասին հաղորդագրություն ստանալուց հետո, հարևան 1-ին Կուլեբյակինի Սոպկիի դիրքի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը, ճանապարհ ընկավ BTR-60PB (№ 01) և GAZ-69-ով՝ 23 զինվորների օգնությամբ։ Ժամը 11:30-ին կղզի հասնելուն պես Բուբենինը պաշտպանական դիրքեր զբաղեցրեց Յուրի Բաբանսկու խմբի և երկու BTR-ների հետ։ Փոխհրաձգությունը տևեց մոտ 30 րոպե, որի ընթացքում չինացիները ականանետներ արձակեցին սահմանապահների կազմավորումների վրա։ Մարտի ընթացքում Բուբենինի BTR-ի ծանր գնդացիրը խափանվեց, ինչը ստիպեց նրան վերադառնալ իր սկզբնական դիրքը՝ այն փոխարինելու համար։ Այնուհետև նա որոշեց իր BTR-ը տեղափոխել չինական թիկունք՝ շրջանցելով կղզու հյուսիսային ծայրը սառույցի վրա, հասնելով Ուսուրիի նեղուցին և մոտենալով կղզու ուղղությամբ շարժվող չինական հետևակային վաշտին։ Այնուհետև նա սկսեց կրակել դրա վրա՝ ոչնչացնելով այն սառույցի վրա։ Սակայն շուտով զրահափոխադրիչը խոցվեց, և Բուբենինը որոշեց իր մարդկանց հետ նահանջել խորհրդային ափ։ Հասնելով Ստրելնիկովի 04 զրահափոխադրիչին և նստելով այն, Բուբենինի խումբը շարժվեց չինական դիրքերի երկայնքով և ոչնչացրեց նրանց հրամանատարական կետը։ Սակայն, զրահափոխադրիչը խոցվեց վիրավորներին վերցնելու փորձի ժամանակ։ Չինացիները շարունակեցին հարձակվել կղզու մոտ գտնվող խորհրդային սահմանապահ դիրքերի վրա։ Նիժնե-Միխայլովկա գյուղի բնակիչները և 12370 զորամասի ավտոմոբիլային գումարտակի զինվորները օգնեցին սահմանապահներին վիրավորներին տարհանելու և զինամթերք մատակարարելու հարցում։ Ավագ սերժանտ Յուրի Բաբանսկին ստանձնեց փրկված սահմանապահների հրամանատարությունը։ Նրա ջոկատը կարողացել էր գաղտագողի ցրվել կղզու մոտ՝ դիրքից դուրս գալու ուշացման պատճառով, և զրահափոխադրիչի անձնակազմի հետ միասին սկսեց կրակոցներ։ Յու. Բաբանսկին հիշում է. «20 րոպե մարտից հետո 12 տղաներից 8-ը կենդանի մնացին, ևս 15-ից հետո՝ հինգը։ Իհարկե, մենք դեռ կարող էինք նահանջել, վերադառնալ դիրք և սպասել ջոկատի կողմից լրացուցիչ ուժերի։ Բայց մենք այնքան էինք զայրացած այս սրիկաների վրա, որ այդ պահերին մենք միայն մեկ բան էինք ուզում՝ սպանել նրանցից որքան հնարավոր է շատերին։ Տղաների համար, մեզ համար, այս թիզ հողի համար, որը ոչ մեկին պետք չէր, բայց դեռ մերն էր»։ Մոտավորապես ժամը 13:00-ին չինացիները սկսեցին նահանջել։ Մարտի 2-ի մարտում զոհվեց 31 խորհրդային սահմանապահ, իսկ 14-ը՝ վիրավորվեց<ref name="hrono1969">[www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html Конфликт на острове Даманский] {{Cite web |title=Источник |url=http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616131201/http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |archive-date=2006-06-16 |access-date=2006-07-15}} // Хронос.</ref>։ Չինացիների կորուստները (ըստ գեներալ-գնդապետ Ն.Ս. Զախարովի նախագահությամբ [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի հանձնաժողովի) ։ Մոտավորապես ժամը 13:20-ին Դամանսկի ժամանեց Իմանի սահմանային ջոկատի հրամանատարությանը և նրա հրամանատար, [[գնդապետ]] դեմոկրատ Լեոնովին տեղափոխող [[Ուղղաթիռ|ուղղաթիռը]], ինչպես նաև հարևան դիրքերից լրացուցիչ ուժեր։ Տեղակայվեցին Խաղաղօվկիանոսյան և Հեռավոր Արևելքի սահմանային շրջանների պահեստազորայիններ։ Դամանսկի ուղարկվեցին սահմանապահ զորքերի ուժեղացված ջոկատներ, մինչդեռ թիկունքում տեղակայվեց Խորհրդային բանակի 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան, որը հագեցած էր հրետանով և [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)]] Գրադ բազմահրթիռային կայանքներով: Չինական կողմից մարտական ​​գործողությունների էր պատրաստվում 5000 հոգանոց 24-րդ հետևակային գունդը: [[Մարտի 3]]-ին Պեկինում Խորհրդային դեսպանատան մոտ տեղի ունեցավ ցույց<ref>{{Cite web |author=Footage File |title=Soviet China Border Conflict 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323232442/https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-23 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ [[Մարտի 4]]-ին չինական «Ռենմին Ռիբաո» և «Ջիեֆանգջուն Բաո» թերթերը հրապարակեցին «Նոր ցարերի հետ» վերնագրով խմբագրական, որում միջադեպի համար մեղադրում էին խորհրդային զորքերին, որոնք, ըստ հոդվածի հեղինակի, «ապստամբ ռևիզիոնիստների խմբավորման կողմից ղեկավարվող, անամոթաբար ներխուժեցին մեր երկրի [[Հեյլունցզյան]] նահանգի Վուսուլի գետի վրա գտնվող Չժենբաոդաո կղզի, հրացանային և թնդանոթային կրակ բացեցին Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի սահմանապահների վրա՝ սպանելով և վիրավորելով նրանցից շատերին»<ref name="newtsar">{{Cite web |title="Долой новых царей!" Передовая статья китайских газет "Жэньминь жибао" и "Цзефаньцзюнь бао" (4 марта 1969 г.), посвященная событиям на острове Даманский. |url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829114900/http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |archive-date=2014-08-29 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.coldwar.ru}}</ref>։ Նույն օրը խորհրդային «Պրավդա» թերթը հրապարակեց «Ամոթ սադրիչներին» վերնագրով հոդված: Հոդվածի հեղինակի խոսքերով՝ «չինական զինված ջոկատը հատել է Խորհրդային պետական ​​սահմանը և ուղղվել դեպի Դամանսկի կղզի։ Այս տարածքը պահպանող խորհրդային սահմանապահների վրա հանկարծակի կրակ է բացվել չինական կողմից։ «Կան զոհեր և վիրավորներ»<ref name="pravda1969">{{Cite web |title=Тема дня - 1 ноября 2016 г. - До свидания! |url=http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803114920/http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |archive-date=2019-08-03 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.temadnya.ru}}</ref>։ [[Մարտի 8]]-ին Դրուժբի փողոցում Չինաստանի դեսպանատան մոտ տեղի է ունեցել քաղաքացիական ցույց, որը դատապարտել է Մաո Ցզեդունի քաղաքականությունը և չինական զորքերի ներխուժումը ԽՍՀՄ։ Ցուցարարները կրել են պաստառներ՝ «Ամոթ Մաոյի կլիկային», «Կորչել չինացի առաջնորդների մեծ տերությունների շովինիզմը», «Մաո Ցզեդունի կլիկը դավաճանում է իմպերիալիզմի դեմ պայքարող ժողովուրդների գործին» և այլն գրություններով։ Ցույցը, ընդհանուր առմամբ, խաղաղ էր։ Ցուցարարները պարզապես բարձրացրել են բռունցքները և Չինաստանի դեսպանատան ուղղությամբ վանկարկել են «Ամոթ։ Ամոթ։ Ամոթ»։ Այդ օրը «Իզվեստիա» թերթը առաջին էջում հրապարակել է վերնագիր. «Մեր երկրի աշխատավոր ժողովուրդը խստորեն դատապարտում է մաոիստների սադրանքը»<ref name="Коммерсантъ">[https://www.kommersant.ru/doc/3909532 Неотъемлемая часть советской территории] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/3909532|date=20190727104818}} // Коммерсантъ</ref>։ === Մարտի 14-15-ի իրադարձություններ === [[Մարտի 14]]-ին, ժամը 11:15-ին, սահմանապահները նկատեցին կղզի շարժվող չինացիների մի խումբ։ Սահմանապահները կրակ բացեցին խմբի վրա՝ ստիպելով չինացիներին նահանջել իրենց ափ։[21] Ժամը 15:00-ին հրաման ստացվեց սահմանապահ ստորաբաժանումները կղզուց հեռացնելու մասին։ Խորհրդային սահմանապահների նահանջից անմիջապես հետո չինացի զինվորները սկսեցին գրավել կղզին։ Ի պատասխան, 57-րդ սահմանապահ ջոկատի մոտորային մանևրային խմբի ղեկավար, փոխգնդապետ Ե. Ի. Յանշինի հրամանատարությամբ ութ զրահափոխադրիչներ մարտական ​​​​շարժումով շարժվեցին դեպի Դամանսկի։ Չինացիները նահանջեցին իրենց ափ։ Ժամը 20:00-ին սահմանապահները հրաման ստացան գրավել կղզին։ Նույն գիշերը Յանշինի խումբը՝ 45 տղամարդ չորս զրահափոխադրիչներով, այնտեղ փորեց իր դիրքերը։ [[Մարտի 15]]-ին, ժամը 10:00-ին, երկու կողմերից բարձրախոսներով հեռարձակվելուց հետո, չինական 30-60 հրետանային և ականանետային արկեր սկսեցին հրետակոծել խորհրդային դիրքերը, մինչդեռ չինական հետևակի երեք վաշտ անցավ հարձակման: Սկսվեց մարտ: 400-500 չինացի զինվորներ դիրքավորվեցին կղզու հարավային մասի մոտ և պատրաստվեցին հարձակվել Յանշինի խմբի վրա թիկունքից: Նրա խմբի երկու զրահափոխադրիչները ոչնչացվեցին, և կապը խափանվեց: 57-րդ սահմանապահ ջոկատի հրամանատար գնդապետ Լեոնովի հրամանատարությամբ չորս [[Տ-62]] տանկեր հարձակվեցին չինացիների վրա կղզու հարավային ծայրում, բայց Լեոնովի տանկը ոչնչացվեց (տարբեր վարկածներով՝ RPG-2 նռնականետով կամ հակատանկային ականի հարվածով)<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 164—165. — ISBN 5-17-023613-1 ; 5-9578-0925-Х.</ref>, իսկ Լեոնովն ինքը սպանվեց չինացի դիպուկահարի կողմից՝ փորձելով փախչել իր այրվող մեքենայից: Իրավիճակը սրվեց Լեոնովի կղզու հետ անծանոթ լինելու պատճառով, ինչը հանգեցրեց նրան, որ խորհրդային տանկերը չափազանց մոտեցան չինական դիրքերին, բայց կորուստների գնով՝ խանգարելով չինացիներին հասնել կղզի: Երկու ժամ անց, սպառելով իրենց զինամթերքը, խորհրդային սահմանապահները վերջապես ստիպված եղան նահանջել կղզուց։ Պարզ դարձավ, որ մարտին տրամադրված ուժերը բավարար չէին, և չինացիները զգալիորեն գերազանցում էին սահմանապահներին։ Ժամը 17:00-ին, ճգնաժամային իրավիճակում, խախտելով Քաղբյուրոյի հրահանգը՝ խորհրդային զորքերը չներգրավել հակամարտության մեջ, Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Օլեգ Լոսիկի հրամանով, 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի այն ժամանակ գաղտնի [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|ԲՄ-21 Grad բազմակի հրթիռային համակարգերը (ՀԿՌՀ)]] կրակ բացեցին։ Արկերը ոչնչացրին չինական ուժերի նյութական և ռազմական ռեսուրսների մեծ մասը, այդ թվում՝ ուժեղացուցիչներ, ականանետներ և զինամթերքի պահեստներ։ Ժամը 17:10-ին 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի 199-րդ Վերխնե-Ուդինսկի մոտոհրաձգային գնդի 2-րդ գումարտակի զինվորները և փոխգնդապետ Սմիրնովի և գնդապետ Կոնստանտինովի հրամանատարությամբ սահմանապահները հարձակում սկսեցին չինական դիմադրությունը վերջնականապես ճնշելու նպատակով։ Չինացիները սկսեցին նահանջել իրենց դիրքերից։ Խորհրդային ուժերը նահանջեցին իրենց ափ, և չինական կողմը այլևս լայնածավալ թշնամական գործողություններ չձեռնարկեց սահմանի այս հատվածում։ Հակամարտությանը մասնակցող Խորհրդային բանակի ստորաբաժանումների անմիջական հրամանատարությունն իրականացնում էր Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատարի առաջին տեղակալ, [[Խորհրդային Միության հերոս]], [[գեներալ-լեյտենանտ]] Պավել Պլոտնիկովը: Դամանսկի կղզու շուրջ խորհրդա-չինական սահմանին ծավալված իրադարձությունները ստանձնեցին 45-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները: Կորպուսը հրամանատարում էր (1968 թվականի հուլիսի 27-ից մինչև 1970 թվականի ապրիլի 25-ը) գեներալ-մայոր Ստանիսլավ Ռժեչիցկին<ref>ЦАМО РФ, КУОС: УПК Ржечицкого С. А.</ref>։ == Չինական կողմի տեսակետ == Ինչպես վկայում է պատմության պրոֆեսոր Սյու Յանը, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական ռազմական խորհուրդը 1969 թվականի փետրվարի 19-ին որոշում ընդունեց Չժենբաոդաո կղզում (Դամանսկի) իրականացնել գործողություն՝ Չինաստանի ազգային-ազատագրական բանակի (ՉԱԱԲ) երեք վաշտերի ուժերով, և ստեղծել հատուկ հրամանատարություն։ Շենյանի ռազմական օկրուգի նախկին հրամանատար Չեն Սիլյանը հիշում էր, որ գործողության նախապատրաստությունը սկսվել էր դրա իրականացումից մոտ երեք ամիս առաջ։ Երեք դաշտային բանակների կազմից ձևավորվել էին երեք հետախուզական վաշտեր՝ յուրաքանչյուրում 200-300 մարդ։ Բոլոր սպաներն ունեին մարտական փորձ։ Անցկացվում էին լրացուցիչ վարժանքներ<ref name="автоссылка1" />։ Չինաստանում 1969 թ. մարտի իրադարձությունները ներկայումս գնահատվում են այլ կերպ<ref>{{Книга |ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/52449927 |автор=S. I︠A︡. Lavrenov |заглавие=Sovetskiĭ Soi︠u︡z v lokalʹnykh voĭnakh i konfliktakh |год=2003 |место=Moskva |издательство=AST |страниц=778 pages |isbn=5-17-011662-4, 978-5-17-011662-1, 5-271-05709-7, 978-5-271-05709-0}}</ref>․ «''1969 թ. մարտի 2-ին խորհրդային սահմանապահ զորքերի 70 հոգանոց խմբավորումը՝ երկու զրահափոխադրիչով (ԶՓ), մեկ բեռնատար և մեկ մարդատար ավտոմեքենայով, ներխուժեց Հեյլունցզյան նահանգի Հուլին գավառի մեր Չժենբաոդաո կղզի, ոչնչացրեց մեր պարեկային խումբը, այնուհետև կրակով սպանեց մեր բազմաթիվ սահմանապահների։ Սա ստիպեց մեր մարտիկներին դիմել ինքնապաշտպանական միջոցների։'' ''Մարտի 15-ին Խորհրդային Միությունը, անտեսելով Չինաստանի կառավարության բազմաթիվ նախազգուշացումները, 20 տանկի, 30 զրահափոխադրիչի և 200 հետևակայինի ուժերով, ինչպես նաև օդային աջակցությամբ, հարձակում սկսեց մեր դեմ։ 9 ժամ շարունակ կղզին քաջաբար պաշտպանող մարտիկներն ու ժողովրդական աշխարհազորայինները դիմակայեցին հակառակորդի երեք գրոհներին։ Մարտի 17-ին հակառակորդը մի քանի տանկերի, քարշակների և հետևակի ուժերով փորձեց դուրս բերել մեր զորքերի կողմից նախապես խոցված տանկը։ Մեր հրետանու փոթկահար պատասխան կրակը ոչնչացրեց հակառակորդի ուժերի մի մասը, իսկ ողջ մնացածները նահանջեցին''» (Սինվեն գունցզո շոուցե (Լրագրողի տեղեկատու)։ Պեկին, 1985 թ., էջ 251)։ == Կորուստներ == Ընդհանուր առմամբ, բախումների ընթացքում խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 58 զոհված և վերքերից մահացած (այդ թվում՝ չորս սպա) և 94 վիրավոր (այդ թվում՝ ինը սպա)<ref name="soldat">{{Cite web |title=Пограничные военные конфликты на Дальнем Востоке и в Казахстане (1969 г.) |url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129193951/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html#6_11 |archive-date=2008-01-29 |access-date=2008-02-01}}</ref>։ Չինական կողմի անդառնալի կորուստների մասին տեղեկատվությունը մինչ օրս փակ է. դրանք, ըստ տարբեր գնահատականների, կազմում են 100-ից մինչև 300 մարդ։ Բաոցին գավառում գտնվում է հուշահամալիր-գերեզմանատուն, որտեղ ամփոփված են 1969 թվականի մարտի 2-ին և 15-ին զոհված 68 չինացի զինծառայողների աճյունները։ Չինացի դասալիքից ստացված տեղեկատվությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ գոյություն ունեն նաև այլ թաղումներ<ref name="ryabushkin">''Рябушкин Д. С.'' [http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc Чем завершились события на острове Даманском] // Вопросы истории : журнал. — 2005. — № 12. — С. 168—170. {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc|date=20110516213511}}.</ref>։ Ցուցաբերած հերոսության համար հինգ զինծառայող արժանացել են [[Խորհրդային Միության հերոս|Խորհրդային Միության հերոսի]] կոչման՝ [[գնդապետ]] Դեմոկրատ Լեոնովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը (հետմահու), կրտսեր սերժանտ Վլադիմիր Օրեխովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը և կրտսեր սերժանտ Յուրի Բաբանսկին։ Բազմաթիվ սահմանապահներ և Խորհրդային բանակի զինծառայողներ պարգևատրվել են պետական պարգևներով. երեքը (հերոսի կոչման շնորհմամբ)՝ [[Լենինի շքանշան|Լենինի շքանշանով]], տասը՝ Կարմիր դրոշի շքանշանով, 31-ը՝ [[Կարմիր աստղի շքանշան|Կարմիր աստղի շքանշանով]], տասը՝ [[Փառքի շքանշան (ԽՍՀՄ)|Փառքի III աստիճանի շքանշանով]], 63-ը՝ [[«Խիզախության համար» մեդալ (ԽՍՀՄ)|«Խիզախության համար» մեդալով]], 31-ը՝ «Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով։ Խոցված [[Տ-62]] տանկը (բորտային համարը՝ 545) խորհրդային զինվորներին չհաջողվեց հետ բերել չինական կողմի մշտական գնդակոծությունների պատճառով։ Այն ականանետներով ոչնչացնելու փորձը հաջողությամբ չպսակվեց. տանկն անցավ սառույցի տակ։ Հետագայում չինացիներին հաջողվեց այն դուրս բերել իրենց ափ, և այժմ[ե՞րբ] այն գտնվում է Պեկինի ռազմական թանգարանում։ == Կարգավորում == Սառույցի հալվելուց հետո խորհրդային սահմանապահների մուտքը Դամանսկի դժվարացավ, և չինական կողմը այն գրավելու փորձերը ստիպված եղան խափանել դիպուկահարների և գնդացիրների կրակով։ [[1969|1969 թվականի]] [[սեպտեմբերի 10]]-ին հրաման տրվեց հրադադարի մասին, ըստ երևույթին, որպեսզի բարենպաստ ֆոն ստեղծվի հաջորդ օրը Պեկինի օդանավակայանում սկսված բանակցությունների համար։ Սեպտեմբերի 11-ին Պեկինում ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ [[Ալեքսեյ Կոսիգին|Ալեքսեյ Կոսիգինը]], վերադառնալով [[Հո Շի Մին|Հո Շի Մինի]] հուղարկավորությունից, և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Պետական ​​խորհրդի վարչապետ Չժոու Էնլայը համաձայնեցին դադարեցնել ռազմական գործողությունները, և որ զորքերը կմնան իրենց դիրքերում՝ առանց Դամանսկի մտնելու։ Դմիտրի Ռյաբուշկինի խոսքով՝ դրանից անմիջապես հետո չինացիները «հասան կղզի և հաստատվեցին այնտեղ», և, Ռյաբուշկինի կարծիքով, Դամանսկին 1969 թվականի սեպտեմբերից սկսած փաստացի վերահսկվում էր չինացիների կողմից<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 264.</ref>։ Ռյաբուշկինը որևէ մանրամասնություն չի տրամադրել այս վերահսկողության բնույթի մասին. թե արդյոք կղզում շենքեր են կառուցվել, թե՞ մշտական ​​բնակչություն է հաստատվել։ Սակայն Ռյաբուշկինը նշել է, որ Դամանսկին գարնանը ամբողջությամբ ողողվում է Ուսուրի գետով և չունի «հատուկ բուսականություն»<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 33.</ref>։ 1969 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ԽՍՀՄ և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունների ղեկավարների միջև նոր բանակցություններ են անցկացվել, և համաձայնություն է ձեռք բերվել խորհրդա-չինական սահմանը վերանայելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։ 1980-ականների վերջին Պեկինում և Մոսկվայում անցկացվեցին ևս մի շարք բանակցություններ։ [[1991|1991 թվականին]] Դամանսկի կղզին պաշտոնապես անցավ ՉԺՀ-ին։ 2010 թվականին ֆրանսիական «<nowiki/>[[Le Figaro]]<nowiki/>» թերթը հրապարակեց հոդվածների շարք՝ հղում անելով «Ժենմին ժիբաո» թերթի հավելվածին<ref>{{Cite web |date=2010-05-12 |title=Quand Nixon a sauvé la Chine du feu nucléaire soviétique |url=http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131929/http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=FIGARO}}</ref><ref>{{Cite web |title=Как Никсон спас Китай от советской ядерной бомбы |url=https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131924/https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.inopressa.ru}}</ref>, որտեղ պնդվում էր, թե ԽՍՀՄ-ը 1969 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին [[Միջուկային զենք|միջուկային հարված]] էր նախապատրաստում Չինաստանի դեմ։ Նմանատիպ հոդված հրապարակվեց նաև հոնկոնգյան «South China Morning Post» թերթում<ref>{{cite news |last=O'Neill |first=M. |date=2010-05-12 |title=Nixon intervention saved China from Soviet nuclear attack |url=http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304182132/http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-01-03 |work=South China Morning Post |language=en}}</ref>։ Ըստ այդ հոդվածների՝ ԱՄՆ-ը հրաժարվել էր [[չեզոքություն]] պահպանել Չինաստանին միջուկային հարված հասցնելու դեպքում և հոկտեմբերի 15-ին սպառնացել էր հարձակվել խորհրդային 130 քաղաքների վրա։ «Հինգ օր անց Մոսկվան չեղարկեց միջուկային հարվածի բոլոր պլանները, և Պեկինում սկսվեցին բանակցություններ. ճգնաժամն ավարտվեց», գրում է թերթը։ Հետազոտող Լյու Չենշանը, որը նկարագրում է Նիքսոնի հետ կապված այս դրվագը, չի հստակեցնում, թե արխիվային որ աղբյուրների վրա է հիմնվում։ Նա ընդունում է, որ այլ մասնագետներ համաձայն չեն իր պնդումների հետ։ == Հետևանքներ == Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած ռազմական հակամարտությունը, որը դարձավ [[Մաո Ցզե Դուն|Մաո Ցզեդունի]] խմբի «արկածախնդիր ուղու» գագաթնակետը (ըստ ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի նախարարության)<ref>«Доклад МИД СССР по внешнеполитическим вопросам и соображениям о возможных мероприятиях в связи с усилением враждебного Советскому Союзу курса китайского руководства». 15 мая 1969 г.</ref>, [[Կենտրոնական կոմիտե (ԽՄԿԿ)|ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեին]] դրդեց կնքել «գազատարների» համաձայնագիրը<ref>{{Cite web |title=«Новый исторический вестник»: МЕЖДУ ФРГ И ЯПОНИЕЙ: СССР В ПОИСКАХ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ПАРТНЁРСТВА В СЕРЕДИНЕ 1950-х – ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ 1970-х ГОДОВ |url=http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020330/http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |archive-date=2019-02-07 |access-date=2019-02-21}}</ref> և Մոսկվայի պայմանագիրը ԳԴՀ-ի հետ։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունը, նմանատիպ սահմանային հակամարտությունների հետ մեկտեղ, նպաստեց [[Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղային մայրուղի|Բայկալ-Ամուրյան երկաթային մայրուղու]]՝ որպես ռազմական շրջանցիկ ճանապարհի կառուցմանը<ref>{{Cite web |title="Мошкара и холод меня не пугали". Как через полстраны тянули БАМ - РИА Новости, 03.03.2020<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://ria.ru/20190929/1559208111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108093320/https://ria.ru/20190929/1559208111.html |archive-date=2021-01-08 |access-date=2021-01-05}}</ref>․ ''«Այս ժամանակ Չինաստանի հետ հարաբերությունները խիստ սրվեցին։ Պաշտպանության նախարարությունը պնդում էր Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու կառուցման վրա, քանի որ Տրանսսիբիրյան երկաթուղին, հազար կիլոմետր երկարությամբ, անցնում է Չինաստանի հետ սահմանից (ընդամենը) 30-50 կմ հեռավորության վրա։[37] Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու ռազմավարական դերը որպես Տրանսսիբիրյան երկաթուղու պահեստային տարբերակ պատերազմական ժամանակներում, երբ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների դեմ թշնամական գործողությունների ռիսկերը հատկապես բարձր են, դժվար է գերագնահատել»''։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունից հետո Հեռավոր Արևելքում սկսվեց խորհրդային ուժերի արագ կուտակումը (չինական աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել է 50 դիվիզիա<ref>{{Cite web |title=Советский Союз — социал-империалистическая сверхдержава — Маоизм.Ру<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://maoism.ru/9101#chapter-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208201954/http://maoism.ru/9101#chapter-3 |archive-date=2025-02-08 |access-date=2025-02-12}}</ref>, այլ աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել են 27 դիվիզիա, 10,000 տանկ, 1,350 կործանիչ և 350 ծանր ու միջին ռմբակոծիչներ<ref>[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/yadernyy-bumerang/?sphrase_id=241439293 РСМД :: Ядерный бумеранг<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>), այնտեղ նաև իրականացվել է լայնածավալ զորահավաք ծրագիր՝ հետագա ռազմական գործողությունների դեպքում<ref>''Дорохов В. Ж.'' Мобилизационная подготовка на приграничных с Китаем территориях СССР в 1969 году. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2018. — № 2. — С.11—15.</ref>։ Գեներալ-գնդապետ Ա. Դանիլևիչի խոսքերով․ ''«Ինչ վերաբերում է Լ. Ի. Բրեժնևին և Ա. Ա. Գրեչկոյին, ապա 1970-ականներին նրանք ավելի շատ վախենում էին Չինաստանից, քան Միացյալ Նահանգներից: Ամենաուժեղ զորքերի կենտրոնացումները ստեղծվել են արևելքում, և այնտեղ հիմնականում մատակարարվել է սովորական զենք»''։ [[Նիկոլայ Լեոնով|Նիկոլայ Լեոնովի]] խոսքերով՝ Դամանի հակամարտությունը նպաստել է Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև մերձեցմանը․ ''«ԱՄՆ-Չինաստան դաշինքը ԽՍՀՄ-ի դեմ մեծ մասամբ խորհրդային ղեկավարության անփութության հետևանք էր։ Մենք ինքներս ստեղծեցինք այն հողը, որի վրա Քիսինջերը հմտորեն կառուցեց հակասովետական ​​դաշինք։ Մենք վիճեցինք Ամուր գետի կղզիների շուրջ։ Ինչ-ինչ պատճառներով մեր ղեկավարությունը որոշեց, որ Չինաստանը թիվ մեկ թշնամին է»''։ Չինացի պատմաբանները նույնպես ընդունում են սա. ''«Չինաստանը սկսեց ԽՍՀՄ-ն դիտարկել ոչ միայն որպես ռևիզիոնիստական ​​ուղի ընտրող սոցիալիստական ​​երկիր, այլև որպես «նեոցարիստական» կայսրություն, ավելի սպառնալից և վտանգավոր, քան Ամերիկան: Ռազմավարության մեջ էական փոփոխություններ կատարվեցին: Ռազմական առումով Չինաստանը իր ջանքերը կենտրոնացրեց հյուսիսից հարձակումը հետ մղելու նախապատրաստման վրա, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ սկսեց դաշնակիցներ փնտրել: 1969 թվականի իրադարձությունների և Նիքսոնի օրոք Միացյալ Նահանգների հետ մերձեցման միջև կապը ակնհայտ է»''։ Չինաստանում Դամանի հակամարտությունը հանգեցրեց [[Մշակութային հեղափոխություն Խորհրդային Միությունում|Մշակութային հեղափոխության]], կամ առնվազն դրա առաջին փուլի ավարտին. ''«1969 թվականի ապրիլին ՉԿԿ 9-րդ համագումարում Մաո Ցզեդունը առաջ քաշեց «Ամրապնդեք միասնությունը, պատրաստվեք պատերազմի» կարգախոսը: Նոր ուղղությունը վերջ դրեց ներքին անկարգություններին, Կարմիր գվարդիաները սկսեցին ուղարկվել գյուղական վայրեր, և երկիրը սկսեց վերադառնալ գրեթե նորմալ կյանքի»''։ == Մշակույթում == Հակամարտությունը արտահայտվեց [[Վլադիմիր Վիսոցկի|Վիսոցկու]] երգերում<ref>''Марк Цыбульский.'' [http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html О «китайских» песнях Владимира Высоцкого] {{Wayback|url=http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html|date=20160819054347}} (2003)</ref>. ''«Մի անգամ, Մաոյի մեջբերումները կարդալուց հետո,'' ''Նրանք մեզ մոտ եկան նրա մեծ դիմանկարով։'' ''Մենք մի փոքր խախտեցինք կանոնները...'' ''Մնացածը դուք գիտեք թերթերից»''։ Կղզում տեղի ունեցող հակամարտությունը նաև լրագրող և գրող Նաում Մարի «Դամանսկի կղզի։ Մարտ։ 1969» ռազմական պատմության աշխատության թեման է, որը գրվել է 1969 թվականի իրադարձություններից անմիջապես հետո։ Գիրքը հիմնականում հիմնված է ոչ թե իրադարձությունների ժամանակագրության, այլ անմիջականորեն ներգրավված խորհրդային սահմանապահների հետ հարցազրույցների վրա։ 1969 թվականին Դամանսկի կղզում գրվել է «Քսաներորդ գարուն» երգը՝ Յան Ֆրենկելի երաժշտությամբ, Իգոր Շաֆերանի խոսքերով, և առաջին անգամ այնտեղ կատարել է [[Իոսիֆ Կոբզոն|Իոսիֆ Կոբզոնը]]։ Վերոնշյալ կոմպոզիտոր, բանաստեղծ և երգիչ կազմով պատվիրակությունը կղզի է մեկնել 1969 թվականի մարտի 2-ի իրադարձություններից անմիջապես հետո՝ զոհերի ընտանիքներին բարոյական աջակցություն ցուցաբերելու համար։ Նրանք մասնակցել են սահմանապահների հուղարկավորությանը, և երգը գրվել է այս ողբերգական տեսարանի ազդեցության տակ։ 1969 թվականին հրատարակվել է Միխայիլ Իորդանսկու «Դամանսկի կղզում» երգը՝ Իվան Նիկոլյուկինի տեքստերով<ref>{{Cite web |title=На острове Даманском. Музыка: Михаил Иорданский Слова: Иван Николюкин |url=http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407032638/http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |archive-date=2014-04-07 |access-date=2014-04-28}}</ref>: Դամանսկի կղզում և Ժալանաշկոլ լճում տեղի ունեցած իրադարձությունները նույնպես տեղ գտան խորհրդային զինվորների բանահյուսության մեջ<ref>{{Cite web |title=Песни о событиях на Даманском и Жаланашколе |url=http://avtomat2000.com/daman.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121022405/http://avtomat2000.com/daman.html |archive-date=2013-11-21 |access-date=2014-04-28}}</ref>: [[Յարոսլավլ|Յարոսլավլում]] [[Կոտորոսլ (գետ)|Կոտորոսլ]] գետի գետաբերանում գտնվող կղզին, որը պաշտոնական անուն չուներ, տեղի բնակիչների կողմից 1969 թվականին անվանվել է «Դամանսկի»՝ ի պատիվ Ուսուրի կղզում տեղի ունեցած իրադարձությունների<ref>[https://yarreg.ru/articles/20130917094100/ Ярославские топонимы: остров Даманский] {{Wayback|url=https://yarreg.ru/articles/20130917094100/|date=20200115171324}} // Ярославский регион</ref>: «Կոմունիզմ» խումբը Դամանսկի կղզին հիշատակում է իրենց «Նոր տարվա կենաց» («Զինվորի երազ», թրեք 15) երգում՝ «Եվ հետո նա ընկավ Դամանսկի կղզում / Շշնջաց քո անունը - Նատաշա» տողերով<ref>{{Cite web |title=ГрОб-Хроники {{!}} Новогодний тост (народн.) |url=https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131191838/https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |archive-date=2024-01-31 |access-date=2024-01-31 |website=grob-hroniki.org}}</ref>: Հակամարտության մասին նկարահանվել են վավերագրական ֆիլմեր. * «Ռազմական հակամարտություն Դամանսկի կղզում» (1969)<ref>{{Cite web |title=Кинохроника Военный конфликт на острове Даманский. (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.net-film.ru/film-27705/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611071245/https://www.net-film.ru/film-27705/ |archive-date=2019-06-11 |access-date=2025-08-15}}</ref> * «Ուսուրիի իրադարձությունների մասին» (1969)<ref>{{Cite web |title=К событиям на Уссури (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305134116/https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |archive-date=2025-03-05 |access-date=2026-01-21}}</ref> * «Դամանսկի կղզի։ 1969» (2004)<ref>[https://vk.com/wall-189974367_79434 VK.com | VK<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * Լեոնիդ Մլեչինի վավերագրական ֆիլմը {{YouTube|id=OS0AFuyBrww|title=«Արյուն ձյան վրա։ Դամանսկի»}} (2009) == Հիշատակ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Братская_могила_советских_военнослужащих_в_Дальнереченске_1.jpg|Դալներեչենսկի զանգվածային գերեզմանը Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Николая_Буйневича.jpg|Ավագ լեյտենանտ Բուինևիչ Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Демократа_Леонова.jpg|գնդապետ Լեոնով Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Льва_Маньковского.jpg|Ավագ լեյտենանտ Մանկովսկի Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Ивана_Стрельникова.jpg|Ավագ լեյտենանտ Ստրելնիկով </gallery>Հեռավոր Արևելքում Դամանսկիի պաշտպանների պատվին կանգնեցվել են մի քանի հուշարձաններ: Դալներեչենսկում կանգնեցվել է հուշահամալիր՝ նվիրված 1969 թվականի մարտի 2-ին Դամանսկի կղզում զոհված հերոս սահմանապահներին: 2018 թվականին Լուչեգորսկում բացվել է Դամանսկիի իրադարձությունների հերոսներին նվիրված հուշահամալիր<ref>{{Cite web |title=В память о трагических событиях на острове Даманский в Лучегорске открыли мемориальный парк |url=https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017173958/https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |archive-date=2019-10-17 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ 2021 թվականին [[Վլադիվոստոկ|Վլադիվոստոկում]] բացվել է սահմանապահներ Իվան Ստրելնիկովի և Նիկոլայ Բուինևիչի հուշարձանը<ref>{{Cite web |title=Во Владивостоке открыли памятник героям - участникам пограничного конфликта на Даманском |url=https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209204930/https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |archive-date=2025-12-09 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Գրականության ցանկ == * {{книга |автор=Бубенин Виталий. |заглавие=Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг |год=2004 |место=М.; Жуковский |издательство=Граница; Кучково поле |страниц=192 |isbn=5-86090-086-4}} * {{книга |ссылка=http://www.damanski-1969.ru/ |автор=Воропаев Виктор. |заглавие=Они отстояли свой остров Даманский! Альбом Памяти |год=2013 |страниц=591}} * {{книга |автор=Мусалов Андрей. |заглавие=Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооружённый конфликт 1969 года |год=2005 |место=М. |издательство=Экспринт |isbn=5-94038-072-7}} * Дзержинцы. / Сост. А. Садыков. Предисл. В. М. Комиссарчука. — [[Алма-Ата]]: [[Казахстан (издательство)|Казахстан]], 1975. * {{статья |ссылка= |автор=Морозов В. |заглавие=Даманский — 1969 |год=2015 |язык=ru |издание=журнал «Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра» |тип= |том= |номер=1 |страницы=7—14 |issn= |doi=}} * {{книга |ref=Петров |ссылка=http://loveread.ec/view_global.php?id=71006 |автор=Петров Игорь |заглавие=Советско-китайские войны. Пограничники против маоистов |ответственный= |год=2017 |место={{М}} |издательство=[[Эксмо (издательство)|Эксмо]] |страницы= |страниц=352 |серия=Герои в зелёных фуражках |isbn=978-5-699-95336-3 |тираж= |doi=}} * {{статья |ссылка= |автор=Плугатарёв И. |заглавие=Оружейные дебюты Даманского |год=2006 |язык= |издание=«Оружие» |тип=журнал |номер=10 |страницы=44—47 |issn= |doi=}} * {{книга |автор=Рябушкин Д. С. |заглавие=Мифы Даманского |год=2004 |место=М. |издательство=ООО «Издательство АСТ» |страниц=396 |isbn=5-17-023613-1}} * Рябушкин Д. С. Остров Даманский. Пограничный конфликт. Март 1969 г. — М.: Фонд Русские Витязи, 2015. — 172 с., ил. (Ратное дело) * Рябушкин Д. С. Это было на Даманском: монография. — Казань: Бук, 2019. — 258 с., ил. * Лободюк Н. Л. Остров Даманский: Интервью, воспоминания, фотографии. Дополнительные штрихи к событиям в марте 1969 года. Кн. изд. в год 45-летия событий на реке Уссури в мартовские дни 1969 года. — 2-е изд., доп. — М.: Граница, 2014. — 224 с., ил. * ''Полев В. А.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18024/ В снегах Даманского : (март 1969) : «Вспоминаем, чтобы помнить…» : (посвящается защитникам острова Доманский — пограничникам и воинам Советской Армии, уроженцам Земли Томской)]. — Томск : Ветер, 2018. — 238 с. * {{БРЭ|статья=Советско-китайский приграничный конфликт 1969–70|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив=https://web.archive.org/web/20221202141659/https://bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив дата=2022-12-02}} * ''Тарасов А. П.'' Даманский: оглянуться без ненависти: научное издание. — Чита : [б. и.], 2014. — 120 с. * {{книга |ссылка=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ |автор=William Burr |заглавие=The Sino-Soviet Border Conflict, 1969: U.S. Reactions and Diplomatic Maneuvers |год=2001 |язык=en |место=Washington |издательство=National Security Archive}} — сборник архивных документов [[США]]. == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] {{Wayback|url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php|date=20070208194641}} * {{cite web |author=Валерий Яременко. |date=2009-03-17 |title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны |url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/67Y6WCvly?url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |archive-date=2012-05-10 |access-date=2012-05-09 |work=Полит.ру}} * ''Рябушкин Д. С.'' [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Остров Даманский. 2 марта 1969 года] // [[Вопросы истории]]. 2004. № 5. С. 148—152. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * [https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri Горячий лёд Уссури] {{Wayback|url=https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri|date=20190308080728}} // ТАСС dv.land (02.03.2019) * [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвящённый столкновениям советских и китайских пограничников] {{Wayback|url=http://fuyuan.ru/2188/|date=20160304111753}} * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 {{Wayback|url=http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710|date=20140407081802}} * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] {{Wayback|url=http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm|date=20140415143419}} * Документальный фильм студии ГАЛАКОН {{YouTube|id=6leI3PmdCng|title=«Остров Даманский. 1969 год»}} (2004) [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:1969 Չինաստանում]] [[Կատեգորիա:1969 ԽՍՀՄ-ում]] [[Կատեգորիա:Չինաստանի պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:Տարածքային վեճեր]] [[Կատեգորիա:1969 իրադարձություններ]] 4gzzmqh9r4klku134utesxt03mvm2uu 10722540 10722539 2026-04-09T09:49:32Z Margaryan Narek 168163 10722540 wikitext text/x-wiki {{ՎՏՔ}}'''Դամանսկի կղզում խորհրդա-չինական սահմանային հակամարտություն''', [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]]-ի և [[Չինաստան|Չինաստանի]] Ժողովրդական Հանրապետության միջև [[Զինված հակամարտություն|զինված]] [[Զինված հակամարտություն|հակամարտություն]] [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 2]]-ին և [[Մարտի 15|15]]-ին Դամանսկի կղզու ([[չինարեն]]՝ 珍宝, Ժենբաո — «Թանկարժեք») մոտ՝ [[Ուսսուրի]] գետի վրա, [[Խաբարովսկ|Խաբարովսկից]] 230 կմ հարավ և Լուչեգորսկի մարզկենտրոնից 35 կմ արևմուտք։ 1969 թվականի սեպտեմբերին կնքվեց զինադադար, իսկ հոկտեմբերին սկսվեցին բանակցությունները։ Խորհրդային սահմանապահները, որոնք կղզի էին մտցվել հակամարտության սկզբում, դուրս բերվեցին այնտեղից։ [[2004|2004 թվականին]] կողմերը համաձայնության եկան, և կղզին վերջնականապես անցավ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության (ՉԺՀ) իրավասության ներքո։ == Հակամարտության նախապատմություն և պատճառներ == [[Ափիոնային երկրորդ պատերազմ|Ափիոնային երկրորդ պատերազմից]] հետո [[Միացյալ Թագավորություն|Միացյալ Թագավորությունը]], [[Ֆրանսիա|Ֆրանսիան]] և [[Ռուսաստան|Ռուսաստանը]] կնքեցին չափազանց անբարենպաստ պայմանագրեր [[Ցին կայսրություն|Ցին կայսրության]] հետ։ Ռուսաստանը ստորագրեց Պեկինի պայմանագիրը (1860), որը սահմանը Մանջուրական կայսրության հետ գծեց [[Ամուր (գետ)|Ամուր]] գետի աջ ափով՝ այս պատմականորեն կարեւոր, բայց նոսր բնակեցված տարածաշրջանը բաժանելով Ներքին Մանջուրիայի (մնացել է Ցին կայսրության մաս) եւ Արտաքին [[Մանջուրիա|Մանջուրիայի]] (դարձել է Ռուսաստանի մաս)։ Ձեւականորեն սա մանջուրական գյուղացիներին զրկեց գետի տնտեսական օգտագործումից։ Սակայն սա մեծ խնդիր չէր կայսրության համար, քանի որ այդ ժամանակ մանջուրների մեծ մասն արդեն գաղթել էր Չինաստան (քանի որ հենց մանջուրներն էին կազմում կայսրության իշխող դասը եւ պահանջում էին տարբեր վարչական պաշտոններ՝ չինացիներին կառավարելո համար)։ Մասնավորապես, Ռուսաստանին միացված տարածքներում տեղի բնակչությունը գրեթե ամբողջությամբ բացակայում էր (կային միայն տեղի նանայական ժողովրդի ձկնորսական ճամբարներ), եւ մինչեւ 19-րդ դարի վերջը Մանջուրիայում չինացի գյուղացիներ չկային, քանի որ նրանց մուտքը Մանջուրիա արգելված էր։ Երկար տարիներ երկրների միջեւ հարաբերությունները բարեկամական էին, իսկ սահմանային բնակչությունը՝ սակավաթիվ, ուստի սահմանի դիրքը չէր հանգեցնում գետի վրա գտնվող անմարդաբնակ կղզիների պատկանելության հարցերի, եւ մանջուրցի ձկնորսները կարող էին խաղաղ ձկնորսություն անել Ամուր եւ Ուսուրի գետերում։ 1919 թվականի [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|Փարիզի խաղաղության]] [[Փարիզի խաղաղության վեհաժողով|վեհաժողովից]] հետո ի հայտ եկավ մի դրույթ, որը սահմանում էր, որ պետությունների միջև սահմանները, որպես կանոն ( բայց ոչ պարտադիր), պետք է անցնեն [[Նավուղի|գետի գլխավոր նավուղու]] կենտրոնով։ Սակայն այս դրույթը նախատեսում էր նաև բացառություններ, ինչպիսիք են՝ սահմանի գծումը ափերից մեկի երկայնքով, երբ նման սահման պատմականորեն հաստատվել է՝ պայմանագրով կամ եթե մ կողմը գաղութացրել է մյուս ափը, նախքան մյուսը կսկսի գաղութացնել այն<ref>{{Cite web |title=Answers - The Most Trusted Place for Answering Life's Questions |url=https://www.answers.com/search |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191216224944/https://www.answers.com/search |archive-date=2019-12-16 |access-date=2019-08-17 |publisher=Answers.com |lang=en}}</ref>։ Ավելին, միջազգային պայմանագրերն ու համաձայնագրերը հետադարձ ուժ չունեն<ref>''Степанов Е. Д.'' Политика начинается с границы. Некоторые вопросы пограничной политики КНР второй половины XX в. — М.: [[Институт Дальнего Востока РАН|ИДВ РАН]], 2007.</ref>։ Այնուամենայնիվ, 1950-ականների վերջին, երբ [[Չինաստան|ՉԺՀ]]-ն, ձգտելով մեծացնել իր միջազգային ազդեցությունը, հակամարտության մեջ մտավ Թայվանի հետ (1958) և մասնակցեց [[Չին-հնդկական սահմանային պատերազմ (1962)|Հնդկաստանի հետ սահմանային պատերազմին (1962)]], ՉԺՀ իշխանությունները սահմանային նոր դրույթները օգտագործեցին որպես պատրվակ չին-խորհրդային սահմանը վերանայելու համար։ [[Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետությունների Միություն|ԽՍՀՄ]] ղեկավարությունը պատրաստ էր համաձայնվել դրան, և 1964 թվականի փետրվարին սկսվեցին սահմանային հարցերի շուրջ խորհրդակցություններ<ref name="автоссылка1">{{Cite web |title=Архивированная копия |url=https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210115103724/https://www.bbc.com/russian/features-49555803 |archive-date=2021-01-15 |access-date=2021-01-05}}</ref>, սակայն դրանք ավարտվեցին անարդյունք։ Հարաբերությունները հատկապես սրվեցին գաղափարախոսական տարաձայնությունների պատճառով [[Չինաստանի մշակութային հեղափոխություն|Չինաստանում մշակութային հեղափոխության]] ժամանակ և [[Պրահայի գարուն|1968 թվականի Պրահայի գարնանից]] հետո, երբ չինական իշխանությունները հայտարարեցին, որ ԽՍՀՄ-ն ընտրել է «սոցիալիստական [[իմպերիալիզմ]]<nowiki/>» ուղին։ Կղզո հարցը չինական կողմին ներկայացվեց որպես խորհրդային [[ռեվիզիոնիզմ]] և սոցիալական իմպերիալիզմ խորհրդանիշ<ref name="autogenerated1">{{cite web |title=РАЗ ВСЁ ЭТО ПРИДУМАЛ КГБ, ПУСТЬ ИХ ПОГРАНИЧНИКИ И ОТДУВАЮТСЯ |url=http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20140822041642/http://www.pressmon.com/cgi-bin/press_view.cgi?id=1525131 |archive-date=2014-08-22 |access-date=2013-04-21}}</ref>։ [[Պատկեր:China-U.S.S.R. border, eastern sector. LOC 80691575.jpg|մինի|1969 թվականի կոնֆլիկտային տարածքների քարտեզ ]] Չինաստանի հետ լարվածության սրման հետևանքով խորհրդային սահմանապահները սկսեցին չափազանց խստորեն հետևել սահմանի ճշգրիտ դիրքին: Չինական պնդումների համաձայն՝ խորհրդային սահմանապահ պարեկային նավակները վախեցնում էին չինացի ձկնորսներին՝ մեծ արագությամբ անցնելով նրանց նավակների կողքով <ref>{{Cite web |author=派耀诚 |title=Sino-Soviet Border Disputes Explained (1969) |url=https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.youtube.com/watch?v=92rzOXqkqlA&feature=youtu.be&t=1561 |archive-date=2022-06-08 |access-date=2018-12-19}}</ref> և սպառնալով խորտակել դրան<ref>{{Cite web |title=Anti China Atrocities of the New Tsars 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040352/https://www.youtube.com/watch?v=P3yiv_6AGVA&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-02-04 |lang=en}}</ref>։ Դամանսկի կղզին, որը [[Պոժարսկի շրջան|Պրիմորիեի երկրամասի Պոժարսկի շրջանի]] մաս է կազմում, գտնվում էր [[Ուսսուրի]] գետի գլխավոր հունի չինական կողմում: Այն ունի մոտավորապես 1700-1800 մետր երկարություն [[Հյուսիս|հյուսիսից]] [[հարավ]] և մոտավորապես 600-700 մետր [[Արևմուտք|արևմուտքից]] [[արևելք]] (մոտավորապես 1.2 քառակուսի կիլոմետր տարածք): Ջրհեղեղների սեզոններին կղզին գրեթե ամբողջությամբ ջրի տակ է անցնում, իսկ ջրհեղեղային դաշտերը արժեքավոր բնական ռեսուրս են: Այնուամենայնիվ, կղզում կան մի քանի աղյուսե շենքեր<ref>{{Cite web |title=Google Maps |url=https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20220608060540/https://www.google.com/maps?ll=46.485688,133.84444&spn=0.012662,0.033023&t=h&z=16&lci=com.panoramio.all |archive-date=2022-06-08 |access-date=2019-08-17 |publisher=Google Maps |lang=ru}}</ref>։ 1960-ականների սկզբից կղզո շրջակայքում լարվածությունը սրվել է: Խորհրդային կողմ տվյալներով՝ քաղաքացիական անձանց և զինվորականների խմբերը սկսել են համակարգված կերպով խախտել սահմանային կանոնները և մտնել խորհրդային տարածք, որտեղից նրանց ամեն անգամ վտարել են սահմանապահները՝ առանց զենքի օգտագործման: Սկզբում գյուղացիները ԽՍՀՄ էին մտնում չինական իշխանությունների հրամանով և ցուցադրաբար զբաղվում էին այնտեղ տնտեսական գործունեությամբ՝ խոտհունձով և արածեցմամբ՝ պնդելով, որ գտնվում են Չինաստանի տարածքում: Նման սադրանքների թիվը կտրուկ աճեց. 1960 թվականին դրանց թիվը 100 էր, իսկ 1962 թվականին՝ ավելի քան 5000: Այնուհետև [[Հունվեյբիններ|Կարմիր գվարդիան]] սկսեց հարձակվել սահմանապահ պարեկների վրա<ref>{{Cite web |author=Pseudologic |title=Damansky Island Incident Part 1 (English Subtitles) |url=https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190324040351/https://www.youtube.com/watch?v=Inm4fOr36xs&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-24 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ Նման միջադեպերի թիվը հազարավոր էր, որոնցից յուրաքանչյուրում ներգրավված էր մինչև մի քանի հարյուր մարդ: Խորհրդային Միության հերոս Յուրի Բաբանսկին, որը հակամարտության տարում ծառայել է սահմանային դիրքում՝ կրտսեր սերժանտի կոչումով, հիշում է. «... փետրվարին ես անսպասելիորեն նշանակվեցի դիրքի ջոկի հրամանատար, որի հրամանատարը ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկով էր։ Ես հասա դիրք, և այնտեղ ոչ ոք չկար, բացի խոհարարից։ «Բոլորը,- ասում է նա,- ափին են և կռվում են չինացիների դեմ»։ Այսպիսով, իհարկե, ես ուսս վերցրի գնդացիրս և ուղղվեցի դեպի Ուսուրի։ Եվ այնտեղ, իրոք, կռիվ տեղի ունեցավ։ Չինացի սահմանապահները սառույցի վրայով անցան Ուսուրի գետը և ներխուժեցին մեր տարածք։ Այսպիսով, Ստրելնիկովը դիրքը «պատրաստության» դրեց։ Մեր տղաները ավելի բարձրահասակ և առողջ էին։ Բայց չինացիները նույնպես հեշտ չէին. նրանք ճարպիկ էին և խուսափողական. նրանք չէին կռվում, նրանք ամեն ինչ անում էին մեր հարվածներից խուսափելո համար։ Մինչև մենք բոլորին հաղթեցինք, անցել էր մեկուկես ժամ»։ Բայց առանց մեկ կրակոցի։ Միայն մեկ կրակոց դեմքին։ Այդ ժամանակ մտածեցի. «Ուրախ դիրք»։ Ըստ իրադարձությունների չինական տարբերակի՝ խորհրդային սահմանապահներն իրենք են «բեմադրել» սադրանքներ և ծեծել տնտեսական գործունեությամբ զբաղվող չինացի քաղաքացիներին, որտեղ միշտ էլ դա արել են։ Կիրկինսկի կղզում տեղի ունեցած միջադեպի ժամանակ խորհրդային սահմանապահներն օգտագործել են զրահափոխադրիչ՝ քաղաքացիական անձանց տեղահանելո համար, իսկ [[1969|1969 թվականի]] [[փետրվարի 7]]-ին ավտոմատ զենքից մ քանի կրակոց են արձակել չինական սահմանապահ ջոկատի ուղղությամբ։ Բազմիցս նշվել է, որ այս բախումներից ոչ մեկը, անկախ նրանից, թե ով էր մեղավոր, չէր կարող վերածվել լուրջ զինված հակամարտության առանցիշխանությունների համաձայնության։ Այն պնդումը, որ մարտի 2-ին և 15-ին Դամանսկի կղզո շուրջ տեղի ունեցած իրադարձությունները Չինաստանի կողմից ուշադիր պլանավորված գործողության արդյունք էին, այժմ ամենատարածվածն է, այդ թվում՝ շատ չինացի պատմաբանների կողմից ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն ընդունվածը։ Օրինակ՝ Լի Դանհուեյը գրում է, որ 1968-1969 թվականներին «խորհրդային սադրանքներին» արձագանքը սահմանափակվել է ՉԿԿ Կենտկոմ հրահանգներով. միայն 1969 թվականի հունվարի 25-ին էթույլտվություն տրվել «պատասխան ռազմական գործողություններ» պլանավորել մոտակայքում։ Դամանսկի կղզին՝ երեք վաշտով<ref name="dz31">[http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html Россия: Китайско-советский пограничный конфликт 1969] {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/31.html|date=20140524075530}}.</ref>։ [[Փետրվարի 19]]-ին Գլխավոր շտաբը և Չինաստանի արտաքին գործերի նախարարությունը տվեցին իրենց համաձայնությունը։ Կա մի տեսություն, որ խորհրդային ղեկավարությունը նախապես տեղեկացված էր մարշալ Լին Բիաոյի միջոցով Չինաստանի առաջիկա գործողությունների մասին, որոնք հանգեցրին հակամարտության<ref name="autogenerated1" />։ [[ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտ|ԱՄՆ Պետական դեպարտամենտի]] 1969 թվականի հուլիսի 13-ի հետախուզական տեղեկագրում ասվում էր. «Չինական քարոզչությունը շեշտում էր ներքին միասնության անհրաժեշտությունը և խրախուսում էր բնակչությանը պատրաստվել պատերազմ: Կարելի է եզրակացնել, որ միջադեպերը բեմադրվել են բացառապես ներքին քաղաքականությունը ամրապնդելո համար»։ Չինաստանում [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի նախկին բնակիչ Յուրի Դրոզդովը պնդում էր, որ հետախուզությունը խորհրդային ղեկավարությանը ժամանակին (նույնիսկ Խրուշչովի օրոք) և համապարփակ նախազգուշացումներ է տրամադրել Դամանսկի շրջանում սպասվող զինված սադրանքի մասին<ref>{{cite web |title=Юрий Дроздов: Россия для США - не поверженный противник |url=http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20130325004449/http://www.fontanka.ru/2011/03/05/042/ |archive-date=2013-03-25 |access-date=2013-04-21 |publisher=Фонтанка.Ру}}</ref>։ == Իրադարձությունների ժամանակագրություն == === Մարտի 1-2-ի և հաջորդ շաբաթվա իրադարձություններ === [[1969|1969 թվականի]] [[մարտի 1]]-ի լույս [[Մարտի 2|2]]-ի գիշերը, ձմեռային [[Քողարկող ռազմազգեստ|քողարկող ռազմազգեստով]] մոտ 77 չինացի զինվորներ, զինված ՍԻՄ (Սիմոնովի ինքնաբեռնվող կարաբին) [[Կարաբին|կարաբիններով]] և (մի քանի) [[Կալաշնիկովի ինքնաձիգ|Կալաշնիկովի ինքնաձիգներով]], անցան Դամանսկի և դիրքավորվեցին կղզո արևմտյան բարձր ափին։ Խումբը մնաց աննկատ մինչև ժամը 10:20-ը, երբ 57-րդ Իմանի սահմանային ջոկատի 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքը դիտակետից հաղորդագրություն ստացավ, որ մինչև 30 զինված տղամարդկանցից բաղկացած խումբ է շարժվում դեպի Դամանսկի։ Երեսուներկու խորհրդային սահմանապահներ, այդ թվում՝ ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը, 2-րդ Նիժնե-Միխայլովկա դիրքի հրամանատարը, մեկնեցին դեպքի վայր [[ԳԱԶ-69]] և ԳԱԶ-66 մեքենաներով և մեկ [[ԲՏՌ-60]]ՊԲ (№ 04) տանկով։ Նրանք ժամանեցին կղզու հարավային ծայր ժամը 10:40-ին։ Սահմանապահները բաժանվեցին երկու խմբի։ Առաջին խումբը՝ Ստրելնիկովի հրամանատարությամբ, ուղղվեց դեպի կղզու հարավ-արևմուտքում գտնվող սառույցի վրա տեղակայված չինացի զինվորների խումբը: Երկրորդ խումբը՝ սերժանտ Վլադիմիր Ռաբովիչի հրամանատարությամբ, պետք է պաշտպաներ Ստրելնիկովի խումբը կղզու հարավային ափից՝ կտրելով ցամաք շարժվող չինացի զինվորների խմբի (մոտ 20 հոգի) ճանապարհը։ Մոտավորապես ժամը 10:45-ին Ստրելնիկովը բողոքեց սահմանի խախտման դեմ և պահանջեց, որ չինացի զինվորները լքեն խորհրդային տարածքը: Չինացի զինվորներից մեկը բարձրացրեց ձեռքը, ինչը ծառայեց որպես ազդանշան չինացիների համար՝ կրակ բացելու Ստրելնիկովի և Ռաբովիչի խմբերի վրա: Ռազմական ֆոտոլրագրող, շարքային Նիկոլայ Պետրովը ֆիքսեց զինված սադրանքի պահը: Այդ պահին Ռաբովիչի խումբը դուրս էր եկել հողե պարսպից և դարանակալվել կղզու ափին, և սահմանապահների վրա կրակ բացվեց փոքր զենքերից: Ստրելնիկովը և նրան հետևող սահմանապահները (յոթ տղամարդ) սպանվեցին, նրանց մարմինները ծանրորեն խեղաթյուրված էին չինացի զորքերի կողմից: Կարճատև մարտում սերժանտ Ռաբովիչի գլխավորությամբ ամբողջ սահմանապահ ջոկատը (11 մարդ) գրեթե ամբողջությամբ ոչնչացվեց։ Միակ կենդանի մնացածները շարքային Գենադի Սերեբրովն ու կապրալ Պավել Ակուլովն էին, ով հետագայում անգիտակից վիճակում գերի ընկավ։ (Ակուլովի մարմինը, որի վրա բազմաթիվ կտտանքների հետքեր էին, խորհրդային կողմին հանձնվեց 1969 թվականի ապրիլի 17-ին): Կղզում կրակոցների մասին հաղորդագրություն ստանալուց հետո, հարևան 1-ին Կուլեբյակինի Սոպկիի դիրքի հրամանատար, ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը, ճանապարհ ընկավ BTR-60PB (№ 01) և GAZ-69-ով՝ 23 զինվորների օգնությամբ։ Ժամը 11:30-ին կղզի հասնելուն պես Բուբենինը պաշտպանական դիրքեր զբաղեցրեց Յուրի Բաբանսկու խմբի և երկու BTR-ների հետ։ Փոխհրաձգությունը տևեց մոտ 30 րոպե, որի ընթացքում չինացիները ականանետներ արձակեցին սահմանապահների կազմավորումների վրա։ Մարտի ընթացքում Բուբենինի BTR-ի ծանր գնդացիրը խափանվեց, ինչը ստիպեց նրան վերադառնալ իր սկզբնական դիրքը՝ այն փոխարինելու համար։ Այնուհետև նա որոշեց իր BTR-ը տեղափոխել չինական թիկունք՝ շրջանցելով կղզու հյուսիսային ծայրը սառույցի վրա, հասնելով Ուսուրիի նեղուցին և մոտենալով կղզու ուղղությամբ շարժվող չինական հետևակային վաշտին։ Այնուհետև նա սկսեց կրակել դրա վրա՝ ոչնչացնելով այն սառույցի վրա։ Սակայն շուտով զրահափոխադրիչը խոցվեց, և Բուբենինը որոշեց իր մարդկանց հետ նահանջել խորհրդային ափ։ Հասնելով Ստրելնիկովի 04 զրահափոխադրիչին և նստելով այն, Բուբենինի խումբը շարժվեց չինական դիրքերի երկայնքով և ոչնչացրեց նրանց հրամանատարական կետը։ Սակայն, զրահափոխադրիչը խոցվեց վիրավորներին վերցնելու փորձի ժամանակ։ Չինացիները շարունակեցին հարձակվել կղզու մոտ գտնվող խորհրդային սահմանապահ դիրքերի վրա։ Նիժնե-Միխայլովկա գյուղի բնակիչները և 12370 զորամասի ավտոմոբիլային գումարտակի զինվորները օգնեցին սահմանապահներին վիրավորներին տարհանելու և զինամթերք մատակարարելու հարցում։ Ավագ սերժանտ Յուրի Բաբանսկին ստանձնեց փրկված սահմանապահների հրամանատարությունը։ Նրա ջոկատը կարողացել էր գաղտագողի ցրվել կղզու մոտ՝ դիրքից դուրս գալու ուշացման պատճառով, և զրահափոխադրիչի անձնակազմի հետ միասին սկսեց կրակոցներ։ Յու. Բաբանսկին հիշում է. «20 րոպե մարտից հետո 12 տղաներից 8-ը կենդանի մնացին, ևս 15-ից հետո՝ հինգը։ Իհարկե, մենք դեռ կարող էինք նահանջել, վերադառնալ դիրք և սպասել ջոկատի կողմից լրացուցիչ ուժերի։ Բայց մենք այնքան էինք զայրացած այս սրիկաների վրա, որ այդ պահերին մենք միայն մեկ բան էինք ուզում՝ սպանել նրանցից որքան հնարավոր է շատերին։ Տղաների համար, մեզ համար, այս թիզ հողի համար, որը ոչ մեկին պետք չէր, բայց դեռ մերն էր»։ Մոտավորապես ժամը 13:00-ին չինացիները սկսեցին նահանջել։ Մարտի 2-ի մարտում զոհվեց 31 խորհրդային սահմանապահ, իսկ 14-ը՝ վիրավորվեց<ref name="hrono1969">[www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html Конфликт на острове Даманский] {{Cite web |title=Источник |url=http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |url-status=bot: unknown |archive-url=https://web.archive.org/web/20060616131201/http://www.hrono.ru/sobyt/1900sob/1969damanski.html |archive-date=2006-06-16 |access-date=2006-07-15}} // Хронос.</ref>։ Չինացիների կորուստները (ըստ գեներալ-գնդապետ Ն.Ս. Զախարովի նախագահությամբ [[ԽՍՀՄ Պետական անվտանգության կոմիտե|ՊԱԿ]]-ի հանձնաժողովի) ։ Մոտավորապես ժամը 13:20-ին Դամանսկի ժամանեց Իմանի սահմանային ջոկատի հրամանատարությանը և նրա հրամանատար, [[գնդապետ]] դեմոկրատ Լեոնովին տեղափոխող [[Ուղղաթիռ|ուղղաթիռը]], ինչպես նաև հարևան դիրքերից լրացուցիչ ուժեր։ Տեղակայվեցին Խաղաղօվկիանոսյան և Հեռավոր Արևելքի սահմանային շրջանների պահեստազորայիններ։ Դամանսկի ուղարկվեցին սահմանապահ զորքերի ուժեղացված ջոկատներ, մինչդեռ թիկունքում տեղակայվեց Խորհրդային բանակի 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիան, որը հագեցած էր հրետանով և [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)]] Գրադ բազմահրթիռային կայանքներով: Չինական կողմից մարտական ​​գործողությունների էր պատրաստվում 5000 հոգանոց 24-րդ հետևակային գունդը: [[Մարտի 3]]-ին Պեկինում Խորհրդային դեսպանատան մոտ տեղի ունեցավ ցույց<ref>{{Cite web |author=Footage File |title=Soviet China Border Conflict 1969 |url=https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190323232442/https://www.youtube.com/watch?v=2eK8SKMc7I8&gl=US&hl=en |archive-date=2019-03-23 |access-date=2018-12-19}}</ref>։ [[Մարտի 4]]-ին չինական «Ռենմին Ռիբաո» և «Ջիեֆանգջուն Բաո» թերթերը հրապարակեցին «Նոր ցարերի հետ» վերնագրով խմբագրական, որում միջադեպի համար մեղադրում էին խորհրդային զորքերին, որոնք, ըստ հոդվածի հեղինակի, «ապստամբ ռևիզիոնիստների խմբավորման կողմից ղեկավարվող, անամոթաբար ներխուժեցին մեր երկրի [[Հեյլունցզյան]] նահանգի Վուսուլի գետի վրա գտնվող Չժենբաոդաո կղզի, հրացանային և թնդանոթային կրակ բացեցին Չինաստանի ժողովրդական ազատագրական բանակի սահմանապահների վրա՝ սպանելով և վիրավորելով նրանցից շատերին»<ref name="newtsar">{{Cite web |title="Долой новых царей!" Передовая статья китайских газет "Жэньминь жибао" и "Цзефаньцзюнь бао" (4 марта 1969 г.), посвященная событиям на острове Даманский. |url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140829114900/http://www.coldwar.ru/conflicts/china/statya.php |archive-date=2014-08-29 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.coldwar.ru}}</ref>։ Նույն օրը խորհրդային «Պրավդա» թերթը հրապարակեց «Ամոթ սադրիչներին» վերնագրով հոդված: Հոդվածի հեղինակի խոսքերով՝ «չինական զինված ջոկատը հատել է Խորհրդային պետական ​​սահմանը և ուղղվել դեպի Դամանսկի կղզի։ Այս տարածքը պահպանող խորհրդային սահմանապահների վրա հանկարծակի կրակ է բացվել չինական կողմից։ «Կան զոհեր և վիրավորներ»<ref name="pravda1969">{{Cite web |title=Тема дня - 1 ноября 2016 г. - До свидания! |url=http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803114920/http://www.temadnya.ru/spravka/02mar2004/3703.html |archive-date=2019-08-03 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.temadnya.ru}}</ref>։ [[Մարտի 8]]-ին Դրուժբի փողոցում Չինաստանի դեսպանատան մոտ տեղի է ունեցել քաղաքացիական ցույց, որը դատապարտել է Մաո Ցզեդունի քաղաքականությունը և չինական զորքերի ներխուժումը ԽՍՀՄ։ Ցուցարարները կրել են պաստառներ՝ «Ամոթ Մաոյի կլիկային», «Կորչել չինացի առաջնորդների մեծ տերությունների շովինիզմը», «Մաո Ցզեդունի կլիկը դավաճանում է իմպերիալիզմի դեմ պայքարող ժողովուրդների գործին» և այլն գրություններով։ Ցույցը, ընդհանուր առմամբ, խաղաղ էր։ Ցուցարարները պարզապես բարձրացրել են բռունցքները և Չինաստանի դեսպանատան ուղղությամբ վանկարկել են «Ամոթ։ Ամոթ։ Ամոթ»։ Այդ օրը «Իզվեստիա» թերթը առաջին էջում հրապարակել է վերնագիր. «Մեր երկրի աշխատավոր ժողովուրդը խստորեն դատապարտում է մաոիստների սադրանքը»<ref name="Коммерсантъ">[https://www.kommersant.ru/doc/3909532 Неотъемлемая часть советской территории] {{Wayback|url=https://www.kommersant.ru/doc/3909532|date=20190727104818}} // Коммерсантъ</ref>։ === Մարտի 14-15-ի իրադարձություններ === [[Մարտի 14]]-ին, ժամը 11:15-ին, սահմանապահները նկատեցին կղզի շարժվող չինացիների մի խումբ։ Սահմանապահները կրակ բացեցին խմբի վրա՝ ստիպելով չինացիներին նահանջել իրենց ափ։[21] Ժամը 15:00-ին հրաման ստացվեց սահմանապահ ստորաբաժանումները կղզուց հեռացնելու մասին։ Խորհրդային սահմանապահների նահանջից անմիջապես հետո չինացի զինվորները սկսեցին գրավել կղզին։ Ի պատասխան, 57-րդ սահմանապահ ջոկատի մոտորային մանևրային խմբի ղեկավար, փոխգնդապետ Ե. Ի. Յանշինի հրամանատարությամբ ութ զրահափոխադրիչներ մարտական ​​​​շարժումով շարժվեցին դեպի Դամանսկի։ Չինացիները նահանջեցին իրենց ափ։ Ժամը 20:00-ին սահմանապահները հրաման ստացան գրավել կղզին։ Նույն գիշերը Յանշինի խումբը՝ 45 տղամարդ չորս զրահափոխադրիչներով, այնտեղ փորեց իր դիրքերը։ [[Մարտի 15]]-ին, ժամը 10:00-ին, երկու կողմերից բարձրախոսներով հեռարձակվելուց հետո, չինական 30-60 հրետանային և ականանետային արկեր սկսեցին հրետակոծել խորհրդային դիրքերը, մինչդեռ չինական հետևակի երեք վաշտ անցավ հարձակման: Սկսվեց մարտ: 400-500 չինացի զինվորներ դիրքավորվեցին կղզու հարավային մասի մոտ և պատրաստվեցին հարձակվել Յանշինի խմբի վրա թիկունքից: Նրա խմբի երկու զրահափոխադրիչները ոչնչացվեցին, և կապը խափանվեց: 57-րդ սահմանապահ ջոկատի հրամանատար գնդապետ Լեոնովի հրամանատարությամբ չորս [[Տ-62]] տանկեր հարձակվեցին չինացիների վրա կղզու հարավային ծայրում, բայց Լեոնովի տանկը ոչնչացվեց (տարբեր վարկածներով՝ RPG-2 նռնականետով կամ հակատանկային ականի հարվածով)<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 164—165. — ISBN 5-17-023613-1 ; 5-9578-0925-Х.</ref>, իսկ Լեոնովն ինքը սպանվեց չինացի դիպուկահարի կողմից՝ փորձելով փախչել իր այրվող մեքենայից: Իրավիճակը սրվեց Լեոնովի կղզու հետ անծանոթ լինելու պատճառով, ինչը հանգեցրեց նրան, որ խորհրդային տանկերը չափազանց մոտեցան չինական դիրքերին, բայց կորուստների գնով՝ խանգարելով չինացիներին հասնել կղզի: Երկու ժամ անց, սպառելով իրենց զինամթերքը, խորհրդային սահմանապահները վերջապես ստիպված եղան նահանջել կղզուց։ Պարզ դարձավ, որ մարտին տրամադրված ուժերը բավարար չէին, և չինացիները զգալիորեն գերազանցում էին սահմանապահներին։ Ժամը 17:00-ին, ճգնաժամային իրավիճակում, խախտելով Քաղբյուրոյի հրահանգը՝ խորհրդային զորքերը չներգրավել հակամարտության մեջ, Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատար գեներալ-գնդապետ Օլեգ Լոսիկի հրամանով, 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի այն ժամանակ գաղտնի [[ԲՄ-21 Գրադ (ՀԿՌՀ)|ԲՄ-21 Grad բազմակի հրթիռային համակարգերը (ՀԿՌՀ)]] կրակ բացեցին։ Արկերը ոչնչացրին չինական ուժերի նյութական և ռազմական ռեսուրսների մեծ մասը, այդ թվում՝ ուժեղացուցիչներ, ականանետներ և զինամթերքի պահեստներ։ Ժամը 17:10-ին 135-րդ մոտոհրաձգային դիվիզիայի 199-րդ Վերխնե-Ուդինսկի մոտոհրաձգային գնդի 2-րդ գումարտակի զինվորները և փոխգնդապետ Սմիրնովի և գնդապետ Կոնստանտինովի հրամանատարությամբ սահմանապահները հարձակում սկսեցին չինական դիմադրությունը վերջնականապես ճնշելու նպատակով։ Չինացիները սկսեցին նահանջել իրենց դիրքերից։ Խորհրդային ուժերը նահանջեցին իրենց ափ, և չինական կողմը այլևս լայնածավալ թշնամական գործողություններ չձեռնարկեց սահմանի այս հատվածում։ Հակամարտությանը մասնակցող Խորհրդային բանակի ստորաբաժանումների անմիջական հրամանատարությունն իրականացնում էր Հեռավոր Արևելքի ռազմական շրջանի հրամանատարի առաջին տեղակալ, [[Խորհրդային Միության հերոս]], [[գեներալ-լեյտենանտ]] Պավել Պլոտնիկովը: Դամանսկի կղզու շուրջ խորհրդա-չինական սահմանին ծավալված իրադարձությունները ստանձնեցին 45-րդ բանակային կորպուսի ստորաբաժանումները: Կորպուսը հրամանատարում էր (1968 թվականի հուլիսի 27-ից մինչև 1970 թվականի ապրիլի 25-ը) գեներալ-մայոր Ստանիսլավ Ռժեչիցկին<ref>ЦАМО РФ, КУОС: УПК Ржечицкого С. А.</ref>։ == Չինական կողմի տեսակետ == Ինչպես վկայում է պատմության պրոֆեսոր Սյու Յանը, Չինաստանի կոմունիստական կուսակցության Կենտրոնական ռազմական խորհուրդը 1969 թվականի փետրվարի 19-ին որոշում ընդունեց Չժենբաոդաո կղզում (Դամանսկի) իրականացնել գործողություն՝ Չինաստանի ազգային-ազատագրական բանակի (ՉԱԱԲ) երեք վաշտերի ուժերով, և ստեղծել հատուկ հրամանատարություն։ Շենյանի ռազմական օկրուգի նախկին հրամանատար Չեն Սիլյանը հիշում էր, որ գործողության նախապատրաստությունը սկսվել էր դրա իրականացումից մոտ երեք ամիս առաջ։ Երեք դաշտային բանակների կազմից ձևավորվել էին երեք հետախուզական վաշտեր՝ յուրաքանչյուրում 200-300 մարդ։ Բոլոր սպաներն ունեին մարտական փորձ։ Անցկացվում էին լրացուցիչ վարժանքներ<ref name="автоссылка1" />։ Չինաստանում 1969 թ. մարտի իրադարձությունները ներկայումս գնահատվում են այլ կերպ<ref>{{Книга |ссылка=https://www.worldcat.org/oclc/52449927 |автор=S. I︠A︡. Lavrenov |заглавие=Sovetskiĭ Soi︠u︡z v lokalʹnykh voĭnakh i konfliktakh |год=2003 |место=Moskva |издательство=AST |страниц=778 pages |isbn=5-17-011662-4, 978-5-17-011662-1, 5-271-05709-7, 978-5-271-05709-0}}</ref>․ «''1969 թ. մարտի 2-ին խորհրդային սահմանապահ զորքերի 70 հոգանոց խմբավորումը՝ երկու զրահափոխադրիչով (ԶՓ), մեկ բեռնատար և մեկ մարդատար ավտոմեքենայով, ներխուժեց Հեյլունցզյան նահանգի Հուլին գավառի մեր Չժենբաոդաո կղզի, ոչնչացրեց մեր պարեկային խումբը, այնուհետև կրակով սպանեց մեր բազմաթիվ սահմանապահների։ Սա ստիպեց մեր մարտիկներին դիմել ինքնապաշտպանական միջոցների։'' ''Մարտի 15-ին Խորհրդային Միությունը, անտեսելով Չինաստանի կառավարության բազմաթիվ նախազգուշացումները, 20 տանկի, 30 զրահափոխադրիչի և 200 հետևակայինի ուժերով, ինչպես նաև օդային աջակցությամբ, հարձակում սկսեց մեր դեմ։ 9 ժամ շարունակ կղզին քաջաբար պաշտպանող մարտիկներն ու ժողովրդական աշխարհազորայինները դիմակայեցին հակառակորդի երեք գրոհներին։ Մարտի 17-ին հակառակորդը մի քանի տանկերի, քարշակների և հետևակի ուժերով փորձեց դուրս բերել մեր զորքերի կողմից նախապես խոցված տանկը։ Մեր հրետանու փոթկահար պատասխան կրակը ոչնչացրեց հակառակորդի ուժերի մի մասը, իսկ ողջ մնացածները նահանջեցին''» (Սինվեն գունցզո շոուցե (Լրագրողի տեղեկատու)։ Պեկին, 1985 թ., էջ 251)։ == Կորուստներ == Ընդհանուր առմամբ, բախումների ընթացքում խորհրդային զորքերի կորուստները կազմել են 58 զոհված և վերքերից մահացած (այդ թվում՝ չորս սպա) և 94 վիրավոր (այդ թվում՝ ինը սպա)<ref name="soldat">{{Cite web |title=Пограничные военные конфликты на Дальнем Востоке и в Казахстане (1969 г.) |url=http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080129193951/http://www.soldat.ru/doc/casualties/book/chapter6.html#6_11 |archive-date=2008-01-29 |access-date=2008-02-01}}</ref>։ Չինական կողմի անդառնալի կորուստների մասին տեղեկատվությունը մինչ օրս փակ է. դրանք, ըստ տարբեր գնահատականների, կազմում են 100-ից մինչև 300 մարդ։ Բաոցին գավառում գտնվում է հուշահամալիր-գերեզմանատուն, որտեղ ամփոփված են 1969 թվականի մարտի 2-ին և 15-ին զոհված 68 չինացի զինծառայողների աճյունները։ Չինացի դասալիքից ստացված տեղեկատվությունը թույլ է տալիս ենթադրել, որ գոյություն ունեն նաև այլ թաղումներ<ref name="ryabushkin">''Рябушкин Д. С.'' [http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc Чем завершились события на острове Даманском] // Вопросы истории : журнал. — 2005. — № 12. — С. 168—170. {{Wayback|url=http://www.damanski-zhenbao.ru/files/arhi-16-rus.doc|date=20110516213511}}.</ref>։ Ցուցաբերած հերոսության համար հինգ զինծառայող արժանացել են [[Խորհրդային Միության հերոս|Խորհրդային Միության հերոսի]] կոչման՝ [[գնդապետ]] Դեմոկրատ Լեոնովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Իվան Ստրելնիկովը (հետմահու), կրտսեր սերժանտ Վլադիմիր Օրեխովը (հետմահու), ավագ լեյտենանտ Վիտալի Բուբենինը և կրտսեր սերժանտ Յուրի Բաբանսկին։ Բազմաթիվ սահմանապահներ և Խորհրդային բանակի զինծառայողներ պարգևատրվել են պետական պարգևներով. երեքը (հերոսի կոչման շնորհմամբ)՝ [[Լենինի շքանշան|Լենինի շքանշանով]], տասը՝ Կարմիր դրոշի շքանշանով, 31-ը՝ [[Կարմիր աստղի շքանշան|Կարմիր աստղի շքանշանով]], տասը՝ [[Փառքի շքանշան (ԽՍՀՄ)|Փառքի III աստիճանի շքանշանով]], 63-ը՝ [[«Խիզախության համար» մեդալ (ԽՍՀՄ)|«Խիզախության համար» մեդալով]], 31-ը՝ «Մարտական ծառայությունների համար» մեդալով։ Խոցված [[Տ-62]] տանկը (բորտային համարը՝ 545) խորհրդային զինվորներին չհաջողվեց հետ բերել չինական կողմի մշտական գնդակոծությունների պատճառով։ Այն ականանետներով ոչնչացնելու փորձը հաջողությամբ չպսակվեց. տանկն անցավ սառույցի տակ։ Հետագայում չինացիներին հաջողվեց այն դուրս բերել իրենց ափ, և այժմ[ե՞րբ] այն գտնվում է Պեկինի ռազմական թանգարանում։ == Կարգավորում == Սառույցի հալվելուց հետո խորհրդային սահմանապահների մուտքը Դամանսկի դժվարացավ, և չինական կողմը այն գրավելու փորձերը ստիպված եղան խափանել դիպուկահարների և գնդացիրների կրակով։ [[1969|1969 թվականի]] [[սեպտեմբերի 10]]-ին հրաման տրվեց հրադադարի մասին, ըստ երևույթին, որպեսզի բարենպաստ ֆոն ստեղծվի հաջորդ օրը Պեկինի օդանավակայանում սկսված բանակցությունների համար։ Սեպտեմբերի 11-ին Պեկինում ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդի նախագահ [[Ալեքսեյ Կոսիգին|Ալեքսեյ Կոսիգինը]], վերադառնալով [[Հո Շի Մին|Հո Շի Մինի]] հուղարկավորությունից, և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության Պետական ​​խորհրդի վարչապետ Չժոու Էնլայը համաձայնեցին դադարեցնել ռազմական գործողությունները, և որ զորքերը կմնան իրենց դիրքերում՝ առանց Դամանսկի մտնելու։ Դմիտրի Ռյաբուշկինի խոսքով՝ դրանից անմիջապես հետո չինացիները «հասան կղզի և հաստատվեցին այնտեղ», և, Ռյաբուշկինի կարծիքով, Դամանսկին 1969 թվականի սեպտեմբերից սկսած փաստացի վերահսկվում էր չինացիների կողմից<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 264.</ref>։ Ռյաբուշկինը որևէ մանրամասնություն չի տրամադրել այս վերահսկողության բնույթի մասին. թե արդյոք կղզում շենքեր են կառուցվել, թե՞ մշտական ​​բնակչություն է հաստատվել։ Սակայն Ռյաբուշկինը նշել է, որ Դամանսկին գարնանը ամբողջությամբ ողողվում է Ուսուրի գետով և չունի «հատուկ բուսականություն»<ref>''Рябушкин Д. С.'' Мифы Даманского. — М.: [[АСТ (издательство)|АСТ]]; Транзиткнига, 2004. — С. 33.</ref>։ 1969 թվականի հոկտեմբերի 20-ին ԽՍՀՄ և Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետության կառավարությունների ղեկավարների միջև նոր բանակցություններ են անցկացվել, և համաձայնություն է ձեռք բերվել խորհրդա-չինական սահմանը վերանայելու անհրաժեշտության վերաբերյալ։ 1980-ականների վերջին Պեկինում և Մոսկվայում անցկացվեցին ևս մի շարք բանակցություններ։ [[1991|1991 թվականին]] Դամանսկի կղզին պաշտոնապես անցավ ՉԺՀ-ին։ 2010 թվականին ֆրանսիական «<nowiki/>[[Le Figaro]]<nowiki/>» թերթը հրապարակեց հոդվածների շարք՝ հղում անելով «Ժենմին ժիբաո» թերթի հավելվածին<ref>{{Cite web |date=2010-05-12 |title=Quand Nixon a sauvé la Chine du feu nucléaire soviétique |url=http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131929/http://www.lefigaro.fr/international/2010/05/12/01003-20100512ARTFIG00678-quand-nixon-a-sauve-la-chine-du-feu-nucleaire-sovietique.php |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=FIGARO}}</ref><ref>{{Cite web |title=Как Никсон спас Китай от советской ядерной бомбы |url=https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190817131924/https://www.inopressa.ru/article/13May2010/lefigaro/china.html |archive-date=2019-08-17 |access-date=2019-08-17 |publisher=www.inopressa.ru}}</ref>, որտեղ պնդվում էր, թե ԽՍՀՄ-ը 1969 թվականի օգոստոս-հոկտեմբեր ամիսներին [[Միջուկային զենք|միջուկային հարված]] էր նախապատրաստում Չինաստանի դեմ։ Նմանատիպ հոդված հրապարակվեց նաև հոնկոնգյան «South China Morning Post» թերթում<ref>{{cite news |last=O'Neill |first=M. |date=2010-05-12 |title=Nixon intervention saved China from Soviet nuclear attack |url=http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304182132/http://www.scmp.com/article/714064/nixon-intervention-saved-china-soviet-nuclear-attack |archive-date=2016-03-04 |access-date=2016-01-03 |work=South China Morning Post |language=en}}</ref>։ Ըստ այդ հոդվածների՝ ԱՄՆ-ը հրաժարվել էր [[չեզոքություն]] պահպանել Չինաստանին միջուկային հարված հասցնելու դեպքում և հոկտեմբերի 15-ին սպառնացել էր հարձակվել խորհրդային 130 քաղաքների վրա։ «Հինգ օր անց Մոսկվան չեղարկեց միջուկային հարվածի բոլոր պլանները, և Պեկինում սկսվեցին բանակցություններ. ճգնաժամն ավարտվեց», գրում է թերթը։ Հետազոտող Լյու Չենշանը, որը նկարագրում է Նիքսոնի հետ կապված այս դրվագը, չի հստակեցնում, թե արխիվային որ աղբյուրների վրա է հիմնվում։ Նա ընդունում է, որ այլ մասնագետներ համաձայն չեն իր պնդումների հետ։ == Հետևանքներ == Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած ռազմական հակամարտությունը, որը դարձավ [[Մաո Ցզե Դուն|Մաո Ցզեդունի]] խմբի «արկածախնդիր ուղու» գագաթնակետը (ըստ ԽՍՀՄ Արտաքին գործերի նախարարության)<ref>«Доклад МИД СССР по внешнеполитическим вопросам и соображениям о возможных мероприятиях в связи с усилением враждебного Советскому Союзу курса китайского руководства». 15 мая 1969 г.</ref>, [[Կենտրոնական կոմիտե (ԽՄԿԿ)|ԽՄԿԿ Կենտրոնական կոմիտեին]] դրդեց կնքել «գազատարների» համաձայնագիրը<ref>{{Cite web |title=«Новый исторический вестник»: МЕЖДУ ФРГ И ЯПОНИЕЙ: СССР В ПОИСКАХ СТРАТЕГИЧЕСКОГО ПАРТНЁРСТВА В СЕРЕДИНЕ 1950-х – ПЕРВОЙ ПОЛОВИНЕ 1970-х ГОДОВ |url=http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190207020330/http://www.nivestnik.ru/2015_4/4.shtml |archive-date=2019-02-07 |access-date=2019-02-21}}</ref> և Մոսկվայի պայմանագիրը ԳԴՀ-ի հետ։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունը, նմանատիպ սահմանային հակամարտությունների հետ մեկտեղ, նպաստեց [[Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղային մայրուղի|Բայկալ-Ամուրյան երկաթային մայրուղու]]՝ որպես ռազմական շրջանցիկ ճանապարհի կառուցմանը<ref>{{Cite web |title="Мошкара и холод меня не пугали". Как через полстраны тянули БАМ - РИА Новости, 03.03.2020<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://ria.ru/20190929/1559208111.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210108093320/https://ria.ru/20190929/1559208111.html |archive-date=2021-01-08 |access-date=2021-01-05}}</ref>․ ''«Այս ժամանակ Չինաստանի հետ հարաբերությունները խիստ սրվեցին։ Պաշտպանության նախարարությունը պնդում էր Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու կառուցման վրա, քանի որ Տրանսսիբիրյան երկաթուղին, հազար կիլոմետր երկարությամբ, անցնում է Չինաստանի հետ սահմանից (ընդամենը) 30-50 կմ հեռավորության վրա։[37] Բայկալ-Ամուրյան երկաթուղու ռազմավարական դերը որպես Տրանսսիբիրյան երկաթուղու պահեստային տարբերակ պատերազմական ժամանակներում, երբ տրանսպորտային ենթակառուցվածքների դեմ թշնամական գործողությունների ռիսկերը հատկապես բարձր են, դժվար է գերագնահատել»''։ Դամանսկի կղզում տեղի ունեցած հակամարտությունից հետո Հեռավոր Արևելքում սկսվեց խորհրդային ուժերի արագ կուտակումը (չինական աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել է 50 դիվիզիա<ref>{{Cite web |title=Советский Союз — социал-империалистическая сверхдержава — Маоизм.Ру<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=http://maoism.ru/9101#chapter-3 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250208201954/http://maoism.ru/9101#chapter-3 |archive-date=2025-02-08 |access-date=2025-02-12}}</ref>, այլ աղբյուրների համաձայն՝ տեղակայվել են 27 դիվիզիա, 10,000 տանկ, 1,350 կործանիչ և 350 ծանր ու միջին ռմբակոծիչներ<ref>[https://russiancouncil.ru/analytics-and-comments/analytics/yadernyy-bumerang/?sphrase_id=241439293 РСМД :: Ядерный бумеранг<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref>), այնտեղ նաև իրականացվել է լայնածավալ զորահավաք ծրագիր՝ հետագա ռազմական գործողությունների դեպքում<ref>''Дорохов В. Ж.'' Мобилизационная подготовка на приграничных с Китаем территориях СССР в 1969 году. // [[Военно-исторический журнал]]. — 2018. — № 2. — С.11—15.</ref>։ Գեներալ-գնդապետ Ա. Դանիլևիչի խոսքերով․ ''«Ինչ վերաբերում է Լ. Ի. Բրեժնևին և Ա. Ա. Գրեչկոյին, ապա 1970-ականներին նրանք ավելի շատ վախենում էին Չինաստանից, քան Միացյալ Նահանգներից: Ամենաուժեղ զորքերի կենտրոնացումները ստեղծվել են արևելքում, և այնտեղ հիմնականում մատակարարվել է սովորական զենք»''։ [[Նիկոլայ Լեոնով|Նիկոլայ Լեոնովի]] խոսքերով՝ Դամանի հակամարտությունը նպաստել է Չինաստանի և ԱՄՆ-ի միջև մերձեցմանը․ ''«ԱՄՆ-Չինաստան դաշինքը ԽՍՀՄ-ի դեմ մեծ մասամբ խորհրդային ղեկավարության անփութության հետևանք էր։ Մենք ինքներս ստեղծեցինք այն հողը, որի վրա Քիսինջերը հմտորեն կառուցեց հակասովետական ​​դաշինք։ Մենք վիճեցինք Ամուր գետի կղզիների շուրջ։ Ինչ-ինչ պատճառներով մեր ղեկավարությունը որոշեց, որ Չինաստանը թիվ մեկ թշնամին է»''։ Չինացի պատմաբանները նույնպես ընդունում են սա. ''«Չինաստանը սկսեց ԽՍՀՄ-ն դիտարկել ոչ միայն որպես ռևիզիոնիստական ​​ուղի ընտրող սոցիալիստական ​​երկիր, այլև որպես «նեոցարիստական» կայսրություն, ավելի սպառնալից և վտանգավոր, քան Ամերիկան: Ռազմավարության մեջ էական փոփոխություններ կատարվեցին: Ռազմական առումով Չինաստանը իր ջանքերը կենտրոնացրեց հյուսիսից հարձակումը հետ մղելու նախապատրաստման վրա, իսկ արտաքին քաղաքականության մեջ սկսեց դաշնակիցներ փնտրել: 1969 թվականի իրադարձությունների և Նիքսոնի օրոք Միացյալ Նահանգների հետ մերձեցման միջև կապը ակնհայտ է»''։ Չինաստանում Դամանի հակամարտությունը հանգեցրեց [[Մշակութային հեղափոխություն Խորհրդային Միությունում|Մշակութային հեղափոխության]], կամ առնվազն դրա առաջին փուլի ավարտին. ''«1969 թվականի ապրիլին ՉԿԿ 9-րդ համագումարում Մաո Ցզեդունը առաջ քաշեց «Ամրապնդեք միասնությունը, պատրաստվեք պատերազմի» կարգախոսը: Նոր ուղղությունը վերջ դրեց ներքին անկարգություններին, Կարմիր գվարդիաները սկսեցին ուղարկվել գյուղական վայրեր, և երկիրը սկսեց վերադառնալ գրեթե նորմալ կյանքի»''։ == Մշակույթում == Հակամարտությունը արտահայտվեց [[Վլադիմիր Վիսոցկի|Վիսոցկու]] երգերում<ref>''Марк Цыбульский.'' [http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html О «китайских» песнях Владимира Высоцкого] {{Wayback|url=http://v-vysotsky.com/statji/2003/Kitajskije_pesni/text.html|date=20160819054347}} (2003)</ref>. ''«Մի անգամ, Մաոյի մեջբերումները կարդալուց հետո,'' ''Նրանք մեզ մոտ եկան նրա մեծ դիմանկարով։'' ''Մենք մի փոքր խախտեցինք կանոնները...'' ''Մնացածը դուք գիտեք թերթերից»''։ Կղզում տեղի ունեցող հակամարտությունը նաև լրագրող և գրող Նաում Մարի «Դամանսկի կղզի։ Մարտ։ 1969» ռազմական պատմության աշխատության թեման է, որը գրվել է 1969 թվականի իրադարձություններից անմիջապես հետո։ Գիրքը հիմնականում հիմնված է ոչ թե իրադարձությունների ժամանակագրության, այլ անմիջականորեն ներգրավված խորհրդային սահմանապահների հետ հարցազրույցների վրա։ 1969 թվականին Դամանսկի կղզում գրվել է «Քսաներորդ գարուն» երգը՝ Յան Ֆրենկելի երաժշտությամբ, Իգոր Շաֆերանի խոսքերով, և առաջին անգամ այնտեղ կատարել է [[Իոսիֆ Կոբզոն|Իոսիֆ Կոբզոնը]]։ Վերոնշյալ կոմպոզիտոր, բանաստեղծ և երգիչ կազմով պատվիրակությունը կղզի է մեկնել 1969 թվականի մարտի 2-ի իրադարձություններից անմիջապես հետո՝ զոհերի ընտանիքներին բարոյական աջակցություն ցուցաբերելու համար։ Նրանք մասնակցել են սահմանապահների հուղարկավորությանը, և երգը գրվել է այս ողբերգական տեսարանի ազդեցության տակ։ 1969 թվականին հրատարակվել է Միխայիլ Իորդանսկու «Դամանսկի կղզում» երգը՝ Իվան Նիկոլյուկինի տեքստերով<ref>{{Cite web |title=На острове Даманском. Музыка: Михаил Иорданский Слова: Иван Николюкин |url=http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407032638/http://sovmusic.ru/text.php?fname=naostrov |archive-date=2014-04-07 |access-date=2014-04-28}}</ref>: Դամանսկի կղզում և Ժալանաշկոլ լճում տեղի ունեցած իրադարձությունները նույնպես տեղ գտան խորհրդային զինվորների բանահյուսության մեջ<ref>{{Cite web |title=Песни о событиях на Даманском и Жаланашколе |url=http://avtomat2000.com/daman.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20131121022405/http://avtomat2000.com/daman.html |archive-date=2013-11-21 |access-date=2014-04-28}}</ref>: [[Յարոսլավլ|Յարոսլավլում]] [[Կոտորոսլ (գետ)|Կոտորոսլ]] գետի գետաբերանում գտնվող կղզին, որը պաշտոնական անուն չուներ, տեղի բնակիչների կողմից 1969 թվականին անվանվել է «Դամանսկի»՝ ի պատիվ Ուսուրի կղզում տեղի ունեցած իրադարձությունների<ref>[https://yarreg.ru/articles/20130917094100/ Ярославские топонимы: остров Даманский] {{Wayback|url=https://yarreg.ru/articles/20130917094100/|date=20200115171324}} // Ярославский регион</ref>: «Կոմունիզմ» խումբը Դամանսկի կղզին հիշատակում է իրենց «Նոր տարվա կենաց» («Զինվորի երազ», թրեք 15) երգում՝ «Եվ հետո նա ընկավ Դամանսկի կղզում / Շշնջաց քո անունը - Նատաշա» տողերով<ref>{{Cite web |title=ГрОб-Хроники {{!}} Новогодний тост (народн.) |url=https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131191838/https://grob-hroniki.org/texts/other/t_n/novogodnij_tost.html#:~:text=%D0%90%C2%A0%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%BE%D0%BC%20%D0%BD%D0%B0%C2%A0%D0%94%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BC%20%D1%83%D0%BF%D0%B0%D0%BB%2C%0A%D0%9F%D1%80%D0%BE%D1%88%D0%B5%D0%BF%D1%82%D0%B0%D0%BB%20%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%91%20%D0%B8%D0%BC%D1%8F%C2%A0%E2%80%94%20%D0%9D%D0%B0%D1%82%D0%B0%D1%88%D0%B0. |archive-date=2024-01-31 |access-date=2024-01-31 |website=grob-hroniki.org}}</ref>: Հակամարտության մասին նկարահանվել են վավերագրական ֆիլմեր. * «Ռազմական հակամարտություն Դամանսկի կղզում» (1969)<ref>{{Cite web |title=Кинохроника Военный конфликт на острове Даманский. (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://www.net-film.ru/film-27705/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190611071245/https://www.net-film.ru/film-27705/ |archive-date=2019-06-11 |access-date=2025-08-15}}</ref> * «Ուսուրիի իրադարձությունների մասին» (1969)<ref>{{Cite web |title=К событиям на Уссури (1969)<!-- Заголовок добавлен ботом --> |url=https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250305134116/https://csdfmuseum.ru/films/331-%D0%BA-%D1%81%D0%BE%D0%B1%D1%8B%D1%82%D0%B8%D1%8F%D0%BC-%D0%BD%D0%B0-%D1%83%D1%81%D1%81%D1%83%D1%80%D0%B8 |archive-date=2025-03-05 |access-date=2026-01-21}}</ref> * «Դամանսկի կղզի։ 1969» (2004)<ref>[https://vk.com/wall-189974367_79434 VK.com | VK<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> * Լեոնիդ Մլեչինի վավերագրական ֆիլմը {{YouTube|id=OS0AFuyBrww|title=«Արյուն ձյան վրա։ Դամանսկի»}} (2009) == Հիշատակ == <gallery mode="packed"> Պատկեր:Братская_могила_советских_военнослужащих_в_Дальнереченске_1.jpg|Դալներեչենսկի զանգվածային գերեզմանը Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Николая_Буйневича.jpg|Ավագ լեյտենանտ Բուինևիչ Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Демократа_Леонова.jpg|գնդապետ Լեոնով Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Льва_Маньковского.jpg|Ավագ լեյտենանտ Մանկովսկի Պատկեր:Надгробие_на_могиле_Ивана_Стрельникова.jpg|Ավագ լեյտենանտ Ստրելնիկով </gallery>Հեռավոր Արևելքում Դամանսկիի պաշտպանների պատվին կանգնեցվել են մի քանի հուշարձաններ: Դալներեչենսկում կանգնեցվել է հուշահամալիր՝ նվիրված 1969 թվականի մարտի 2-ին Դամանսկի կղզում զոհված հերոս սահմանապահներին: 2018 թվականին Լուչեգորսկում բացվել է Դամանսկիի իրադարձությունների հերոսներին նվիրված հուշահամալիր<ref>{{Cite web |title=В память о трагических событиях на острове Даманский в Лучегорске открыли мемориальный парк |url=https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20191017173958/https://runews24.ru/vladivostok/28/10/2018/008db3874c79cea8ac666ea9eb8ac1d2 |archive-date=2019-10-17 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ 2021 թվականին [[Վլադիվոստոկ|Վլադիվոստոկում]] բացվել է սահմանապահներ Իվան Ստրելնիկովի և Նիկոլայ Բուինևիչի հուշարձանը<ref>{{Cite web |title=Во Владивостоке открыли памятник героям - участникам пограничного конфликта на Даманском |url=https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20251209204930/https://www.dv.kp.ru/daily/27269.5/4403588/ |archive-date=2025-12-09 |access-date=2025-09-03}}</ref>։ == Ծանոթագրություններ == <references responsive="1"></references> == Գրականության ցանկ == * {{книга |автор=Бубенин Виталий. |заглавие=Кровавый снег Даманского. События 1966–1969 гг |год=2004 |место=М.; Жуковский |издательство=Граница; Кучково поле |страниц=192 |isbn=5-86090-086-4}} * {{книга |ссылка=http://www.damanski-1969.ru/ |автор=Воропаев Виктор. |заглавие=Они отстояли свой остров Даманский! Альбом Памяти |год=2013 |страниц=591}} * {{книга |автор=Мусалов Андрей. |заглавие=Даманский и Жаланашколь. Советско-китайский вооружённый конфликт 1969 года |год=2005 |место=М. |издательство=Экспринт |isbn=5-94038-072-7}} * Дзержинцы. / Сост. А. Садыков. Предисл. В. М. Комиссарчука. — [[Алма-Ата]]: [[Казахстан (издательство)|Казахстан]], 1975. * {{статья |ссылка= |автор=Морозов В. |заглавие=Даманский — 1969 |год=2015 |язык=ru |издание=журнал «Техника и вооружение: вчера, сегодня, завтра» |тип= |том= |номер=1 |страницы=7—14 |issn= |doi=}} * {{книга |ref=Петров |ссылка=http://loveread.ec/view_global.php?id=71006 |автор=Петров Игорь |заглавие=Советско-китайские войны. Пограничники против маоистов |ответственный= |год=2017 |место={{М}} |издательство=[[Эксмо (издательство)|Эксмо]] |страницы= |страниц=352 |серия=Герои в зелёных фуражках |isbn=978-5-699-95336-3 |тираж= |doi=}} * {{статья |ссылка= |автор=Плугатарёв И. |заглавие=Оружейные дебюты Даманского |год=2006 |язык= |издание=«Оружие» |тип=журнал |номер=10 |страницы=44—47 |issn= |doi=}} * {{книга |автор=Рябушкин Д. С. |заглавие=Мифы Даманского |год=2004 |место=М. |издательство=ООО «Издательство АСТ» |страниц=396 |isbn=5-17-023613-1}} * Рябушкин Д. С. Остров Даманский. Пограничный конфликт. Март 1969 г. — М.: Фонд Русские Витязи, 2015. — 172 с., ил. (Ратное дело) * Рябушкин Д. С. Это было на Даманском: монография. — Казань: Бук, 2019. — 258 с., ил. * Лободюк Н. Л. Остров Даманский: Интервью, воспоминания, фотографии. Дополнительные штрихи к событиям в марте 1969 года. Кн. изд. в год 45-летия событий на реке Уссури в мартовские дни 1969 года. — 2-е изд., доп. — М.: Граница, 2014. — 224 с., ил. * ''Полев В. А.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-18024/ В снегах Даманского : (март 1969) : «Вспоминаем, чтобы помнить…» : (посвящается защитникам острова Доманский — пограничникам и воинам Советской Армии, уроженцам Земли Томской)]. — Томск : Ветер, 2018. — 238 с. * {{БРЭ|статья=Советско-китайский приграничный конфликт 1969–70|ссылка=https://old.bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив=https://web.archive.org/web/20221202141659/https://bigenc.ru/military_science/text/3589473|архив дата=2022-12-02}} * ''Тарасов А. П.'' Даманский: оглянуться без ненависти: научное издание. — Чита : [б. и.], 2014. — 120 с. * {{книга |ссылка=http://www2.gwu.edu/~nsarchiv/NSAEBB/NSAEBB49/ |автор=William Burr |заглавие=The Sino-Soviet Border Conflict, 1969: U.S. Reactions and Diplomatic Maneuvers |год=2001 |язык=en |место=Washington |издательство=National Security Archive}} — сборник архивных документов [[США]]. == Արտաքին հղումներ == * [https://web.archive.org/web/20060212083102/http://www.damanski-zhenbao.ru/index.htm Даманский-Чжэньбао — история пограничных конфликтов в Азиатско-Тихоокеанском регионе] * [http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php Начало и развитие пограничной конфронтации между Советским Союзом и Китаем] {{Wayback|url=http://www.coldwar.ru/conflicts/china/sino-soviet_border_conflict.php|date=20070208194641}} * {{cite web |author=Валерий Яременко. |date=2009-03-17 |title=Горячий остров. К юбилею советско-китайской войны |url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |url-status=live |archive-url=https://www.webcitation.org/67Y6WCvly?url=http://www.polit.ru/article/2009/03/17/china/ |archive-date=2012-05-10 |access-date=2012-05-09 |work=Полит.ру}} * ''Рябушкин Д. С.'' [https://web.archive.org/web/20070926223101/http://teacher.syktsu.ru/02/liter/022.htm Остров Даманский. 2 марта 1969 года] // [[Вопросы истории]]. 2004. № 5. С. 148—152. * [https://web.archive.org/web/20091021052300/http://www.tribuna.ru/articles/2009/03/05/article6503/ Остров преткновения (40 лет)] * [https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri Горячий лёд Уссури] {{Wayback|url=https://dv.land/spec/goryachii-led-ussuri|date=20190308080728}} // ТАСС dv.land (02.03.2019) * [http://fuyuan.ru/2188/ Китайский музей на острове Даманский, посвящённый столкновениям советских и китайских пограничников] {{Wayback|url=http://fuyuan.ru/2188/|date=20160304111753}} * В Омске вспоминают героя советско-китайского конфликта Ивана Стрельникова http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710 {{Wayback|url=http://tvoiomsk.ru/item.asp?id=19710|date=20140407081802}} * [http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm Конфликт на острове Даманский. Книга памяти] {{Wayback|url=http://peacekeeping-centre.in.ua/Museum/China/Book-Damanskiy.htm|date=20140415143419}} * Документальный фильм студии ГАЛАКОН {{YouTube|id=6leI3PmdCng|title=«Остров Даманский. 1969 год»}} (2004) [[Կատեգորիա:ԽՍՀՄ պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:1969 Չինաստանում]] [[Կատեգորիա:1969 ԽՍՀՄ-ում]] [[Կատեգորիա:Չինաստանի պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:20-րդ դարի պատերազմներ]] [[Կատեգորիա:Տարածքային վեճեր]] [[Կատեգորիա:1969 իրադարձություններ]] 0ws1aee0ifdk7qgmv7wd076zqxq4tyd 1 1324072 10722537 2026-04-09T09:44:49Z Margaryan Narek 168163 +{{ԹՀ/նոր|ru|Пограничный конфликт на острове Даманском|152580505|10722536|2026 թվականի ապրիլի 9}} 10722537 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|ru|Пограничный конфликт на острове Даманском|152580505|10722536|2026 թվականի ապրիլի 9}} goaa5p9b5ojdrqpheh1y9mmeslwoyg3 10722565 10722537 2026-04-09T11:38:50Z 23artashes 2675 ավելացվեց [[Կատեգորիա:ԵՊՀ ԻՄ հեռակա հոդվածներ 2026]] [[Վիքիպեդիա:ՀոթՔաթ|ՀոթՔաթ]] գործիքով 10722565 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|ru|Пограничный конфликт на острове Даманском|152580505|10722536|2026 թվականի ապրիլի 9}} [[Կատեգորիա:ԵՊՀ ԻՄ հեռակա հոդվածներ 2026]] lhnhunq2zrx4do92kqdp1d94c00ji9u 2 1324073 10722548 2026-04-09T11:18:49Z 23artashes 2675 Նոր էջ «Անգլոնի ճակամարտը տեղի է ունեցել 543թվականին: Բյուզանդական (Արևելյան Հռոմեական ) կայսրության կողմից [[Սասանյանների]] իշխանության տակ գտնվող [[Armenia|Հայաստանւի]] [[(Պերսարմենիա)]] ներխուժման ընթացքում: Պարսկաստանում բռնկվել էր ապստամբություն և Խոսրով Անուշիվրան|...»: 10722548 wikitext text/x-wiki Անգլոնի ճակամարտը տեղի է ունեցել 543թվականին: Բյուզանդական (Արևելյան Հռոմեական ) կայսրության կողմից [[Սասանյանների]] իշխանության տակ գտնվող [[Armenia|Հայաստանւի]] [[(Պերսարմենիա)]] ներխուժման ընթացքում: Պարսկաստանում բռնկվել էր ապստամբություն և [[Խոսրով Անուշիվրան|Խոսրով 1]] արքայի բանակում տարածված էր համաճարակի մասին լուրեր ստանալուց հետո՝ Բյուզանդական կայսրության արևելյան բանակները, [[Հուստինաիանոս 1]] կայսեր հրամանով, ձեռնարկեցին հապճեպ ներխուժելով Պերսարմենիա: Տարածաշրջանում թվաքանակով զիջող պարսկական ուժերը կազմակերպել էին մանրակրկիտ նախապատրաստված դարան՝ Անգլոնի լեռնային ամրոցի շրջակայքում, որի արդյունքում վճռականորեն պարտության էին մատնել բյուզանսդական զորքերին՝ պաշարման բնույթ կրող բախման ընթացքում: '''Նախապատմություն''' Սասանյան տիրակալ Խոսրով 1542թվականին ներժխուժել է [[Կոմագեն|Կոմագենե]], սակայն նահանջել է դեպի [[Adurbadagan|Ատրպատական]] և կանգ է առել [[Adhur Gushnasp|Ադհուր Գուշնասպում՝]] նպատակ է ունեցել հետագայում արշավ սկսել [[Byzantine Armenia|Բյուզանդական Հայաստանի]] դեմ: Այդ ընդացքում Հռոմացիները բանակցությունների մեջ էին Խոսրով 1-ի հետ , երբ տեղեկություններ ստացան նրա բանակում, տարածվել էր համաճարակի ՝ այսպես [[Plague of Justinian|Հուստինիանոսի ժանտախտ]], ինչպես նաև Պարսկաստանում իշխանական ապստամբության մասին, որը գլխավորում էր արքայազն [[Anoshazad|Անուշազարդը]]: Ստեղծված իրավիճակը գնհատելով որպես նպաստավոր հնարավորություն՝ [[Justinian I|Հուստինիանոս 1]] կայսրը հրամայել է Արևելքում գտնվող բոլոր հռոմեական զորքերին ներխուժել [[Sasanian Armenia|Սասանյանների]] իշխանության տակ գտնվող [[Sasanian Armenia|Հայաստան:]]<ref name="Bury">{{cite book |last1=Bury |first1=John Bagnell |authorlink=J. B. Bury|title=A History of the Later Roman Empire: From Arcadius to Irene (395 A.D. to 800 A.D.) |url=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.351427 |date=1889 |publisher=Macmillan and Company |page=[https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.351427/page/n469 432]–437 |language=en}}</ref> =='''Հռոմեացիների ներխուժումը'''== [[File:Persian Armenia.gif|thumb|Map of the Sasanian Armenia.]] Այդ ժամանակ [[Martin roman inva|Մարտինը]] նոր էր նշանակվել Արևելքի զորքերի գլխավոր հրամանատար (''[[magister militum per Orientem]]''), սակայն ըստ սկզբնաղբյուրների, նա իրականում զգալի ազդեցություն և լիարժեք վերահսկողություն չէր իրականացնում մյուս զորահրամանատարների նկատմամբ: Հռոմեական ներխուժող բանակը, որի ընդհանուր թվաքանակը հասնում էր շուրջ 30,000 զինվորի, սկզբնական փուլում մասնատված էրր տեղեկայված էր տարբեր ուղղություններով * Մարտինը և նրա զորքերը, [[Իլդեգերի]] և [[Թեոկտիստոսի]] հետ, միասին տեղեկայված էին [[Citharizum|Կիթարիզմում]]: [[Պետրոսը]] և [[Adolius|Ադոլիոսը]] ղոկավարում էին առանձին զորամասեր: * [[Վալերիանը]] ''[[magister militum per Armeniam]]'', տեղակայված էր [[Erzurum|Թեոդոսիոպոլիսի]] մերձակայքում նրան միացել էին[[Narses (comes)|Ներսեսը]] (պերսարմենացի)<ref name="Whitby">{{cite book |last1=Whitby |first1=Michael |authorlink1= Michael Whitby |title=The Encyclopedia of Ancient Battles |date=2017 |publisher=American Cancer Society |isbn=9781119099000 |pages=1–15 |language=en |chapter=Justinian and Persia, 527–562|doi=10.1002/9781119099000.wbabat0870 }}</ref> իր ջոկատով, ինճպես նաև [[Heruli|հերուլների]] զորամասերը՝ ֆիլեմութի և Վերոսի հրամանատարությամբ, և հայկակա ուժերը: [[Հուստուսը,]] [[Domentziolus (nephew of Phocas)|Պերանիոսը]] [[Domnentiolus|Դոմնենտիոլոսը]], Նիկետասի որդի Հովհաննես Գռեհիկը գտնվում էին ֆիսոնում՝ Մարտիրոպոլիսի մոտակայքում Նրանք արշավել էին [[Taron (historic Armenia)|Տարոն]] (Տարաունիտիս) շրջան, սակայն հետագայում նահանջեցին:.<ref name=Bury/><ref>Procopius, ''History of the Wars'', Book II, Chapter 25</ref> Ներխուժման հիմնական նպատակը Դվին քաղաքն էր՝ Սասանյան Հայաստանի մայրաքաղաքը: Քաղաքը հանդիսանում էր տարածաշրջանի կարևոր առևտրական կենտրոն, ուներ բավարար պաշարներ և ռազմավարական տեսանկյունից հարմար էր հեծելազորային գործողությունների համար: Բացիայդ, այն նաև այն վայրն էր, որոնք հավանաբար հակված էին անցնելու հռոմեական կողմը: Ըստ Սյովանեի՝ կաթողիկոսը և նրա եղբայրը ևս համագործակցում էին Վալերիանի հետ:.<ref name=Syvänne237 /> Պերսարմենիայում տեղակայված պարսկական զորքերի թվաքանակը կազմում էր շուրջ4,000 զինվոր,և դրանք գտնվում էին [[Nabedes|Նաբեդեսի]] հրամանատարության ներքո: Նրանք կենտրոնացել էին [[Anglo-Saxons|Անգլոնի]] լեռնային բնակավայրում, որը գտնվում էր Դվինից 13մղոն կմ հեռավորության վրա (հավանաբար նույնական Անկես/Անգեղ/Անգել բնակավայրի հետ՝ [[Ayrarat|Այրարատ նահանգի]] [[Ծաղկոտն գավառում]], [[Kingdom of Armenia (antiquity)|Հայաստանի թագավորության տարածքում]])։<ref name=":0" /> <ref>{{cite book |last1=Bury |first1=J. B. |title=History of the Later Roman Empire from the Death of Theodosius I. to the Death of Justinian |date=1 January 1958 |publisher=Courier Corporation |isbn=978-0-486-20399-7 |page=108 |language=en}}</ref><ref name=":0">{{cite book |title=Oriental Translation Fund |date=1830 |page=95 |url=https://books.google.com/books?id=ngIxAQAAMAAJ |language=en}}</ref><ref>{{cite book |title=The Eclectic review. vol. 1-New [8th] |date=1833 |page=293 |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Smith |first1=William |last2=Wace |first2=Henry |title=A Dictionary of Christian Biography, Literature, Sects and Doctrines: Hermogenes-Myensis |date=1882 |publisher=Little, Brown |location=693a |language=en}}</ref><ref>{{cite book |last1=Petersen |first1=Leif Inge Ree |title=Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400-800 AD): Byzantium, the West and Islam |date=15 September 2013 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-25446-6 |page=xxvii|language=en}}</ref>Անգլոն գյուղը ուներ համանուն ամրոց, որը տեղակայված էր զառիթափ լեռան գագաթին և շրջապատված էր նեղ տարածքում խիտ կառուցված բնակելի տներով։ Նաբեդեսը կազմակերպել է մանրամասն նախապատրաստված պաշտպանական դիրք՝ դարանի համար․ նա քարերով և սայլերով փակել է գյուղի մուտքերը, փորել «մի տեսակ [[Trench|խրամատ]]», ինչպես նաև դարաններ տեղադրեց ամրոցից դուրս գտնվող գյուղական տներում, միաժամանակ զորքի հիմնական մասը կենտրոնացնելով ներքևում։ Զորքերի մի հատված տեղակայված էր նաև հենց ամրոցում՝ կազմելով դարանի վերջնական և վճռորոշ օղակը։<ref name="Petersen543">{{cite book |last1=Petersen |first1=Leif Inge Ree |title=Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400-800 AD): Byzantium, the West and Islam |date=15 September 2013 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-25446-6 |page=543|language=en}}</ref> '''.Ճակատամարտի ընթացքը''' Հռոմեական զորքերը միավորվեցին միայն պարսկական սահմանը հատելուց հետո՝ [[Dvin (ancient city)|Դվինի]] հարթավայրում։ Նրանց թվաքանակը, հավանաբար, գերազանցում էր 20,000-ը։ Պետրոսը առաջ շարժվեց առաջինը՝ ենթադրաբար որպես առաջապահ ուժ։ Թեպետ սկզբում հռոմեացիները շարժվում էին խիստ կազմակերպված շարքերով, սակայն իմանալով,.<ref name="Syvänne237">{{cite book |last1=Syvänne |first1=Ilkka |title=Military History of Late Rome 518-565 |date=2021 |publisher=Pen & Sword Military |isbn=978-1-4738-9529-4 |pages=237–239 |language=en}}</ref> որ պարսկական ուժերը կենտրոնացած են Անգլոնում, նրանք ցրվեցին՝ կողոպուտի նպատակով։ Ըստ Պրոկոպիոսի՝ հռոմեական զորահրամանատարների միջև բացակայում էր պատշաճ համախմբվածությունը։ Անգլոնից մեկօրյա ճանապարհ հեռավորության վրա գերեվարված պարսիկ լրտեսը հռոմեացիներին տեղեկացրել էին(''cf. [[#Analysis]]''). , թե Նաբեդեսը իբր նահանջել է։ Առաջ շարժվելով դեպի Անգլոնի խորդուբորդ տեղանքը՝ հռոմեացիները, հավանաբար, ենթադրում էին, որ պարսիկները հետախույզները տեղեկացրել էին, որ պարսկական զորքը գտնվում է բաց տարածքում։<ref name="Bury" /><ref name="Belford, Clarke">{{cite book |title=The Seventh Great Oriental Monarchy: Or the Geography, History and Antiquities of the Sassanian Or New Persian Empire |date=1887 |publisher=Belford, Clarke |pages=64–65 |language=en}}</ref><ref name="Petersen" /><ref name="BRILL">{{cite book |last1=Petersen |first1=Leif Inge Ree |title=Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400-800 AD): Byzantium, the West and Islam |date=15 September 2013 |publisher=BRILL |isbn=978-90-04-25446-6 |pages=291, 264n28|language=en}}</ref><ref name="Petersen543" /><ref name="Syvänne237" /> Այս լուրը ստանալով՝ հռոմեական բանակը շտապ ձևավորեց մեկ գծային մարտակարգ․ կենտրոնում տեղակայվեց Մարտինի զորքը, աջ թևում՝ Պետրոսի, իսկ ձախում՝ Վալերիանի ուժերը (հավանաբար՝ Նարսեսի, նրա հերուլների և հայկական զորքերի միացմամբ)։ Սակայն տեղանքի խորդուբորդության և հապճեպ կազմակերպման պատճառով այս դասավորությունը անկատար էր։ Պարսկական զորքերը կենտրոնացված էին սահմանափակ տարածքում։ Նաբեդեսը նրանց հրամայել էր մարտը չսկսել, մինչև հարձակման չենթարկվելը:։ Առաջինը մարտի մեջ մտան [[Narses|Նարսեսը]], նրա կանոնավոր զորքերը և [[Heruli|հերուլները։]] Սկզբնական բախման ընթացքում պարսկական զորքի մի հատված պարտության մատնվել էր, իսկ նրանց [[Aswaran|հեծելազորը]] նահանջել էին (կամ ձևացրել էին նահանջ) դեպի ամրոց՝ նեղ ճանապարհով։ Նարսեսը և նրա մարդիկ հետապնդե էին նրանց, և նրանց միացան նաև մյուս [[Koursores|հռոմեական ուժերը]] Սակայն երբ հռոմեական զորքերը անցնում էին գյուղի նեղ փողոցներով և խորդուբորդ տեղանքով՝ ամրոցի ստորոտում, պարսիկները (ենթադրաբար՝ իջեցված հեծյալներ) հանկարծակի դարան բացեցին գյուղի տներից՝ հարձակվելով հերուլների վրա և մերձամարտում սպանելով նրանց հրամանատար Նարսեսին։ Նարսեսի զորքին հետևած մյուս հռոմեական հեծելազորը հայտնվեցին թակարդում՝ նեղ անցուղիներում և անհարմար տեղանքում։r Այդ պահին Նաբեդեսը հրամայեց ընդհանուր հակագրոհ։ Ամրոցից դուրս եկած պարսկական ուժերը նետաձգությամբ հարվածեցին հռոմեական զանգվածներին՝ հատկապես բաց տարածքում գտնվող թեթև զինված հերուլներին և նեղ փողոցներում խճճված մյուս զորքերին։ Ստեղծված իրավիճակում հռոմեական զորքը և նրանց հրամանատարները խուճապի մատնվեցին և սկսեցին անկազմակերպ նահանջել՝ թողնելով իրենց ծանր զինտեխնիկան՝ զենքերը, զրահները, լծկան կենդանիները և բեռնաքարշ շարասյունը։ Թեպետ պարսիկները, վախենալով հնարավոր հակադարանից, չհետապնդեցին նրանց բաց տեղանքից դուրս, հռոմեական զորքերը շարունակեցին փախուստը տարածաշրջանից։ Նահանջի ընթացքում զոհվածների թվում էր նաև [[Adolius|Ադոլիոսը։]]<ref name="Petersen543" /> . '''Վերլուծություն'''The only source describing the battle is the Roman historian [[Procopius|Ճակատամարտի վերաբերյալ հիմնական սկզբնաղբյուրը հռոմեական պատմիչ Պրոկոպիոսն է, որի նկարագրությունը խիստ քննադատական է՝ հատկապես հռոմեական բանակի գործողությունների գնահատման հարցում։ Սակայն ժամանակակից հետազոտողները հաճախ վիճարկում են նրա գնահատականների միակողմանիությունը։]] [[Procopius|Որոշ ուսումնասիրություններ այս ճակատամարտը դիտարկում են որպես զորքի «անբավարարության» օրինակ՝ շեշտադրելով զորակազմի մի մասի ոչ բավարար պատրաստվածությունը։ Այլ հեղինակներ առանձնացնում են հռոմեական զորահրամանատարների միջև համակարգվածության և միասնական հրամանատարության բացակայությունը։]] [[J. B. Bury|Միևնույն ժամանակ, մի շարք պատմաբաններ, այդ թվում՝ Ջ. Բ. Բյուրին, նշում են, որ Պրոկոպիոսը (որը կապված էր Բելիսարիոսի շրջապատի հետ) հնարավոր է չափազանցրել է ինչպես հռոմեական զորահրամանատարների]] <ref name="Whitby" />[[Procopius|անգործունակությունը]].<ref>{{cite book |last1=Krumbacher |first1=Karl |last2=Marc |first2=Paul |last3=Heisenberg |first3=August |authorlink1=Karl Krumbacher |title=Byzantinische Zeitschrift |date=2005 |publisher=G.G. Teubner |page=70 |language=de}}</ref>[[Procopius|, այնպես էլ պարտության ծավալը։]] .<ref name="Petersen" /> Պետերսենը ևս գտնում է, որ Պրոկոպիոսի ներկայացման որոշ դրվագներ՝ մասնավորապես բանակի բաժանումը և աստիճանական տեղակայումը, իրականում կարող էին լինել գիտակցված ռազմավարական և մարտավարական քայլեր՝ պայմանավորված լոգիստիկ սահմանափակումներով և փոխադարձ աջակցություն ապահովող սյունակների անհրաժեշտությամբ։ [[Procopius|Այն հանգամանքը, որ զինվորները «խառնված էին բեռնաքարշ շարասյան հետ», հավանաբար պայմանավորված էր պաշարողական տեխնիկայի և կարևոր մատակարարումների պաշտպանությամբ։ Չնայած Պրոկոպիոսի այն գնահատականին, թե հռոմեական բանակը վատ կազմակերպված էր և անարդյունավետ ղեկավարվող, իրականում այն կարողացել է բավական արագ վերադասավորվել, դուրս գալ բաց դաշտ և առաջին բախման ընթացքում հաջողությամբ դիմակայել պարսկական զորքերին։]] [[Procopius|Պրոկոպիոսը]], որի պատմությունը հատկապես քննադատում է Հռոմեական բանակի ելեւյթները արշավանքում: Սակայն ժամանակակից աղբյուրները վիճարկել են նրա գնհատականները: Մարտում ուժերը համարվում էին զորակոչված զինվորներից շատերի անբավարարության օրինակ: Մյուսները նշում են հռոմեացի զինվորների միջև համակարգման բացակայությունը: Սակայն [[J. B. Bury|Ջ Բուլի]], Պրոկոպիոսը ով զորավար [[Belisarius|Բելիսարիոսի]] ուղեկիցն էր չափազանցրել է հռոմեացի զորավարների անկարողությունը այդ արծավանքը գնելով նրանց7 զոհվածներից: [[A History of the Later Roman Empire: From Arcadius to Irene (395 A.D. to 800 A.D.)|Հետագա Հռոմեական կայսրությա Պատմությունը Արկադոսից մինչև Իրենե395-800թվականը]][1] Պետերսենը նույնպես Պրոկոպիոսի կողմից մարտի նկարագրության որոշ կողմեր, այդ թվում հռոմեական բանակի բաժանումը և դրանց աստիճանական սահմանափակումների և փոխադսարձաբար աջակցող շարասյունների անհրաժեշտության պայմաններում: Բեռնափոխադրման գնացք խառնված զինվորները հավանաբար, պաշտպանում էին արժեքավոր պաշարողական սարքավորումներն ու պաշարները: Չնայած Պրոկոպիոսի այն գնհատականին, որ ուժերն վատ էին կազմակերպված և ղեկավարվում, հռոմեացիները իրականում կարողացան արագորեն տեղակայվել դաշտում պարսկական բանակին դիմակայելու և նրանց 1- ին բախման ժամանակ հաղթելու համար;<ref name="Petersen">{{cite book |last1=Petersen |first1=Leif Inge Ree |title=Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400-800 AD): Byzantium, the West and Islam |date=2013 |publisher=BRILL |isbn=9789004254466 |page=530 |language=en}}</ref> Սարանտիս և այլք. (2013) կենտրոնանում է ներխուժողների կողմից մանրակրկիտ դարանակալման վրա՝ այն նկարագրելով որպես հերոսական .<ref>{{cite book |editor1-last=Sarantis |editor1-first=Alexander |editor2-last=Christie |editor2-first=Neil |editor2-link=Neil Christie |title=War and Warfare in Late Antiquity (2 vols.): Current Perspectives |date=2013 |publisher=BRILL |isbn=9789004252585 |language=en}}</ref> Անգլոնը պաշտոնական ամրությունների ավելի քիչ տարածված ձևի օրինակ է, որտեղ բնակավայրերը գտնվում էին պաշտպանական կառույցներից դուրս, սա երբեմն հանդիպում է [[Caucasus|Կովկասում]]: Մեկ այլ օրինակ է [[Ցախեր, Սիդեռունի պաշարումը]] 557թվականին:.<ref>{{cite book |last1=Petersen |first1=Leif Inge Ree |title=Siege Warfare and Military Organization in the Successor States (400-800 AD): Byzantium, the West and Islam |date=2013 |publisher=BRILL |isbn=9789004254466 |page=304 |language=en}}</ref> Ճակատամարդի արդյունքը պարսիկներին թափ հաղորդեց [[Lazic War|Լազիկյան պատերազմում]]:.<ref name="Syvänne237" /> == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} edtvyqhuysimdkcnoq59xqnqli3xkgo 0 1324074 10722553 2026-04-09T11:24:11Z Tecumseh*1301 107915 Tecumseh*1301 տեղափոխեց էջը «[[Իլահաբադ]]»-ից «[[Պրայագրաջ]]»: Տես հոդվածը, քննարկումը, այլ Վիքիպեդիաներ 10722553 wikitext text/x-wiki #ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ [[Պրայագրաջ]] pid7l88dth039cyvp17jki5eshi5wbx 3 1324075 10722560 2026-04-09T11:28:18Z Beko 1511 +{{subst:ողջույն}} 10722560 wikitext text/x-wiki == Ողջույն == {| style="width:100%; background:transparent; font-size:100%" | style="background:#e0f0ff; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topleft:12px; -webkit-border-top-left-radius:12px; border-top-left-radius:12px; width:20%; height:30px" | &nbsp;&nbsp; [[Պատկեր:Help-browser.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան]] [[Վիքիպեդիա:Ինչ չէ Վիքիպեդիան|Ի՞նչ չէ Վիքիպեդիան]] | style="background:#6495ed; color:white; padding:0.5em 0.5em 0.5em 1em; font-size:130%; border:1px solid silver; -moz-border-radius-topright:12px; -webkit-border-top-right-radius:12px; border-top-right-radius:12px; width:80%" | Բարի գալուստ Վիքիպեդիա, [[Մասնակից:{{ROOTPAGENAME}}|<span style="color:white">{{ROOTPAGENAME}}</span>]] {{-)}}</span> |- | style="background:#e0e6ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Crystal Clear app ktip.png|18px|link=Վիքիպեդիա:Խորհրդարան]] [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարան]] | rowspan="8" style="background:#fffff0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomright:12px; -webkit-border-bottom-right-radius:12px; border-bottom-right-radius:12px; padding:0.5em 1em" | Վիքիպեդիայի մասնակիցների անունից ողջունում եմ Ձեզ Վիքիպեդիայի հայերեն բաժնում։ Հուսով ենք՝ մեծ բավականություն կստանաք՝ մասնակցելով այս նախագծին։ Ուշադրությո՛ւն դարձրեք աշխատանքի հիմնական սկզբունքներին, գործե՛ք վստահ ու մի՛շտ ունեցեք լավ ձգտումներ։ [[Պատկեր:Signature button.png|thumb|ստորագրելու համար պետք է սեղմել այստեղ]] Վիքիպեդիայում հոդվածները չեն ստորագրվում (խմբագրողների ցուցակը ավտոմատաբար ձևավորվում է հոդվածի «Պատմություն» պատուհանում), բայց եթե Դուք ցանկանաք մասնակցել [[Վիքիպեդիա:Խորհրդարան|Խորհրդարանում]] կամ առանձին հոդվածի քննարկմանը, ապա խնդրում ենք չմոռանալ [[Վիքիպեդիա:Ստորագրություն|ստորագրել]]՝ Ձեր մեկնաբանությունների վերջում ավելացնելով 4 ալիքանշաններից (<nowiki>~~~~</nowiki>) կազմված նշանագիրը կամ սեղմելով կապույտ մատիտի նշանով սեղմակին (խմբագրման պատուհանիկի վերևում)։ {| class="infobox" style="width: 40em; background-color:transparent; border:1px solid #f2a800; float:right; clear:right; font-size:100%" cellspacing="4" |- style="vertical-align: top;" |[[Պատկեր:Writing star.svg|40px]]'''Մասնակցի՛ր այս ամիս կազմակերպվող նախագծերին։''' [[Պատկեր:CEE Spring Logo CEE-t2.svg|60px|frameless|աջից|link=Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026]] [[Պատկեր:ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի պատկերանիշ.jpg|60px|frameless|աջից|link=Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026]] * [[Վիքինախագիծ:Ֆինանսատնտեսական վիքիամիս 2026/Դասընթաց|'''Ֆինանսատնտեսական վիքիամսի դասընթաց''']] * [[Վիքիպեդիա:CEE Spring 2026|'''CEE Spring 2026''']] * '''[[Վիքինախագիծ:Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ 2026|Համագործակցություն ԵՊՀ Իջևանի մասնաճյուղի հետ]]''' * [[:Վիքինախագիծ:Կրթական ծրագիր/ԳՀ|Հոդվածներ «Գյուղատնտեսական հանրագիտարանից»]] * [[Վիքիպեդիա:Կրթական ծրագիր|«Վիքիպեդիա» կրթական ծրագիր]] * [[Վիքիպեդիա:Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ|Բժշկական կարևորագույն հոդվածներ]] |} Ձեր [[Մասնակից:{{BASEPAGENAME}}|մասնակցային էջում]] Դուք կարող եք գրել որոշ տեղեկություն Ձեր մասին. ասենք այս կամ այն լեզուների տիրապետելու կամ էլ հետաքրքրությունների մասին։ Եթե հարցեր ունեք, դիմե՛ք [[Օգնություն:Գլխացանկ|օգնության համակարգին]], գրե՛ք [[Վիքիպեդիա:Հարցեր|Հարցեր]] բաժնում կամ էլ խմբագրե՛ք [[Special:MyTalk|Ձեր քննարկման էջը]]. գրե՛ք <nowiki>{{Օգնեք ինձ}}</nowiki> և շարադրեք տեքստը, և Ձեզ անպայման կօգնեն։ Հաճելի խմբագրումներ ենք մաղթում։ Եվս մեկ անգամ բարի գալուստ [[Հայերեն Վիքիպեդիա]]։ Հարգանքներով՝ [[User:Beko|<font face="Helvetica="black">'''Բեքո'''</font>]][[User talk:Beko|^{<span style="color:blue;cursor:help">Քննարկում</span>}]] 11:28, 9 ապրիլի 2026 (UTC) </div> <div style="border-bottom:1px solid #eee; padding-top:0.17em; padding-bottom:0.5em"></div> <div style="font-size:90%; font-style:italic">{{Դրոշ|Մեծ Բրիտանիա}} {{Դրոշ|ԱՄՆ}} Hello and welcome to the Armenian Wikipedia! We appreciate your contributions. If your Armenian skills are not good enough, that’s no problem. We have an [[Վիքիպեդիա:Դեսպանատուն|embassy]] where you can inquire for further information in your native language. We hope you enjoy your time here!</div> |- | style="background:#e5e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Հօ (Բառգիրք հայկազեան լեզուի).png|18px|link=b:Ինչպես գրել հայերեն]] [[b:Ինչպես գրել հայերեն|Ինչպե՞ս գրել հայերեն]] |- | style="background:#f9e0ff; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:View-refresh.svg|18px|link=Օգնություն:Դասընթաց]] [[Օգնություն:Դասընթաց|Խմբագրման ուղեցույց]] |- | style="background:#ffe0f1; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Accessories-text-editor.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից]] [[Վիքիպեդիա:Խուսափեք տարածված սխալներից|Խուսափե՛ք տարածված սխալներից]] |- | style="background:#ffe0e6; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Wikipedia-logo-v2.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին]] [[Վիքիպեդիա:Վիքիպեդիայի մասին|Վիքիպեդիայի մասին]] |- | style="background:#ffe5e0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Green copyright.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ]] [[Վիքիպեդիա:Հեղինակային իրավունքներ|Հեղինակային իրավունքներ]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:Nuvola apps bookcase.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Գլոսարիում]] [[Վիքիպեդիա:Գլոսարիում|Գլոսարիում]] |- | style="background:#ffefe0; border:1px solid silver; -moz-border-radius-bottomleft:12px; -webkit-border-bottom-left-radius:12px; border-bottom-left-radius:12px; height:30px; padding-left:1em" | [[Պատկեր:BluePillar.svg|18px|link=Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ]] [[Վիքիպեդիա:Հինգ սյուներ|Հինգ սյուներ]] |} 82t3ybc0qs7f6yds0iqm02sxnmc7buz 14 1324076 10722567 2026-04-09T11:40:56Z 23artashes 2675 Նոր էջ «[[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Նախագծեր]] [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Հոդվածներ ըստ ստեղծման կամ բարելավման նախագծի]] {{Թաքցված կատեգորիա}}»: 10722567 wikitext text/x-wiki [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Նախագծեր]] [[Կատեգորիա:Վիքիպեդիա:Հոդվածներ ըստ ստեղծման կամ բարելավման նախագծի]] {{Թաքցված կատեգորիա}} g46w7rvj90omsctdo4keikzlxer31ef 0 1324077 10722576 2026-04-09T11:57:17Z Susanna Gharibyan 152136 Նոր էջ «[[Պատկեր:London Marathon 2010.jpg|thumb|2010-ի Լոնդոնի Մարաթոնի ղեկավարները|250px]] [[Պատկեր:Liliya Shobukhova, London Marathon 2011.jpg|thumb|Ռուսաստանից Լիլիա Շոբուխովան վազում է Լոնդոնի մարաթոն 2011-ում (կզբաղեցնի երկրորդ տեղը)|250px]] '''Լոնդոնի մարաթոն''' ({{lang-en|London Marathon}}), մարաթոն, որը անցկացվում է Լոնդոնո...»: 10722576 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:London Marathon 2010.jpg|thumb|2010-ի Լոնդոնի Մարաթոնի ղեկավարները|250px]] [[Պատկեր:Liliya Shobukhova, London Marathon 2011.jpg|thumb|Ռուսաստանից Լիլիա Շոբուխովան վազում է Լոնդոնի մարաթոն 2011-ում (կզբաղեցնի երկրորդ տեղը)|250px]] '''Լոնդոնի մարաթոն''' ({{lang-en|London Marathon}}), մարաթոն, որը անցկացվում է Լոնդոնում 1981 թվականից ամեն գարնանը։ Մրցույթը համարվում է աշխարհում ամենահեղինակավոր և առավել զանգվածային մրցավազքերից։ Aims-ի կազմակերպիչներից և ամենահին անդամներից մեկն է<ref name="AIMS25">{{Cw |url=http://www.distancerunning.co.uk/my-books/AIMS25.web.html |title=AIMS 1982—2007: 25 Years of Running History. The official Silver Jubilee publication of the Association |access-date=2011-11-23 |archive-date=2012-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120202172107/http://www.distancerunning.co.uk/my-books/AIMS25.web.html |url-status=dead }}</ref>։ 2005 թվականին դուրս է եկել AIMS-ի կազմից<ref name=AIMS25/> և կազմավորել ''World Marathon Majors''.վեց մարաթոններից կազմված նոր լիգա<ref>[http://www.worldmarathonmajors.com/US/about/ World Marathon Majors] {{webarchive|url=https://archive.today/20121208151742/http://www.worldmarathonmajors.com/US/about/ |date=2012-12-08 }}</ref>։ Առաջին վազքն անցկացվել է 1981 թվականին՝ [[Օլիմպիական խաղեր|Օլիմպիական խաղերի]] ստիպլ-չեյս մրցանակակիրներ Քրիս Բրաշերի և [[Ջոն Դիզլի|Ջոն Դիզլիի]] նախաձեռնությամբ։ Մասնակիցները մեկնարկել են Բլեքհիթից, վազել են [[Թեմզա|Թեմզայի]] շրջանում՝ [[Մոլ|Մոլով]], [[Սուրբ Ջեյմսի պալատ|Սուրբ Ջեյմսի պալատի]] կողքով։ Սակայն այդ ժամանակից ի վեր երթուղին բազմիցս փոխվել է։ 1996-2009 թվականներին մարաթոնի հովանավորն էր [[Յունիլիվեր|Unilever]] ընկերությունը, որը գովազդում էր Flora ապրանքանիշի [[Մարգարին|մարգարինը]]։ 2010 թվականից մրցույթի պաշտոնական անվանումն է [[Virgin ընկերություն|Virgin]] London Marathon՝ ի պատիվ նոր հովանավոր Virgin Money-ի (Virgin Group)։ [[Լոնդոն|Լոնդոնի]] մարաթոնում մի անգամ տղամարդկանց համաշխարհային ռեկորդ է սահմանվել։ Մարոկկացի Խալիդ Հաննուշին, ով հանդես է գալիս ԱՄՆ-ում, 2002 թվականին մրցատարածությունը վազել է 2 ժամ 5 րոպե 38 վայրկյանում: Կանայք համաշխարհային ռեկորդ են սահմանել չորս անգամ։ Քենիացի [[Էլիուդ Կիպչոգե|Էլիուդ Կիպչոգեն]] Լոնդոնի Մարաթոնի քառակի հաղթող է: Մեքսիկացի Դիոնիսիո Սերոն պորտուգալացի Անտոնիո Պինտուն և քենիացի Մարտին Լելը 3 անգամ հաղթել են մարաթոնում։ Կանանց շրջանում հաղթանակների քանակով առաջատարը նորվեգուհի [[Ինգրիդ Քրիստիանսեն|Ինգրիդ Քրիստիանսենն]] է, ով 4 անգամ եզրափակում է առաջին հորիզոնականը: 1991-ին Յակով Տոլստիկովը հաղթեց հեռավորության վրա, իսկ 2010-ին հաղթեց Լիլիա Շոբուխովան (2011 թվականին՝ Արծաթ): 1991-ին Յակով Տոլստիկովը հաղթեց, իսկ 2010-ին՝ Լիլիա Շոբուխովան (2011 թվականին՝ Արծաթ): Բացի [[Մարաթոնյան վազք|մարաթոնյան վազքից]], 1983 թվականից ի վեր վազքներ են անցկացվում զբոսնողների շրջանում ։ 11-17 տարեկան, այդ թվում՝ [[հաշմանդամություն]] ունեցող երեխաների համար անցկացվում է մինի-մարաթոն, որի երթուղին Լոնդոնի Մարաթոնի վերջին երեք [[Մղոն|մղոններն]] են<ref>{{Cw |url=http://www.minimarathon.co.uk/articles/home/ |title=Virgin Money Giving Mini London Marathon |access-date=2010-09-30 |archive-url=https://archive.today/20120903131050/http://www.minimarathon.co.uk/articles/home/ |archive-date=2012-09-03 |url-status=dead }}</ref>։ Մարաթոնը հեռուստատեսությամբ հեռարձակվում է BBC-ի կողմից՝ որպես երաժշտական թեմա օգտագործելով բրիտանացի կոմպոզիտոր Ռոն Գուդվինի երաժշտությունը 1966 թվականի «Թակարդը» («the Trap») ֆիլմից ։ 2017 թվականին քենիացի Մերի Քեյթանին հաղթեց Լոնդոնի մարաթոնում՝ կանանց վազքի համաշխարհային ռեկորդ սահմանելով՝ 2:17.01<ref>{{Cw |url=http://www.rusathletics.com/nov/news.15846.htm |title=Лондонский марафон |access-date=2017-04-28 |archive-date=2017-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170427091013/http://www.rusathletics.com/nov/news.15846.htm |url-status=live }}</ref>։ 2023 թվականին Քելվին Քիփթումը սահմանեց վազքի ռեկորդ (2:01.25)՝ մարաթոնի պատմության մեջ գրանցելով երկրորդ արդյունքը։ == Ծանոթագրություններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին հղումներ == * [https://www.virginmoneylondonmarathon.com/ Официальный сайт Лондонского марафона]{{ref|en}} * {{cw |title=London |url=https://more.arrs.run/raceSeries/242 |lang=en |website=arrs.run |publisher={{Iw|Association of Road Racing Statisticians|ARRS|}} |date= |description=Результаты 1981—2017 (частично) |access-date=2024-12-17 |url-status=live }} 21m5o0lwlcswvrqiwcebasry9so7fmi 1 1324078 10722577 2026-04-09T11:58:01Z Susanna Gharibyan 152136 +{{ԹՀ/նոր|ru|Лондонский марафон|149910628|10722576|2026 թվականի ապրիլի 9}} 10722577 wikitext text/x-wiki {{ԹՀ/նոր|ru|Лондонский марафон|149910628|10722576|2026 թվականի ապրիլի 9}} kug7diwkm8ewg6tuydfmw1qiutynub5