Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/60

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.5</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/60</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24782</id>
    <revision>
      <id>393083</id>
      <parentid>174213</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T07:05:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393083</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14290" sha1="qgk6yhlago9lvkc8kbuoak1m2qdu6gy" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''60            ՃԱԿՏՈՆ'''&lt;br&gt;
1. {{լայն|արմատահաններ}} (ԿՍՏ–3Ա, ԿՍՏ–2Ա, ՍԿԴ–2, ՍԿՆ–2Ա ևն), որոնք սկզբում հանում են արմատները և ապա մեքենայի վրա կտրում փրերը, կամ կտրում են փրերը ու հողից հանում արմատները։ 2. ԿՄՏ–3Ա {{լայն|կցովի եռշարք արմատահան}} կոմբայն, որը գործածվում է հոսքային կամ փոխաբեռնումով բերքահավաքի ժամանակ։ Ճ․ կ–ներն ունեն փրակտրիչներ, փրերը ընդունող փոխարկիչ, սկավառակաձև հողափոր հարմարանք, արմատամաքրիչներ, փրերի և արմատների ամբարձիչ–փոխադրիչներ (էլևատորներ), փրերի բունկեր, ավտոմատ և ձեռքի կանոնավորիչ։&lt;br&gt;
'''ՃԱԿՏՈՆ''', {{լայն|ֆրոնտոն}} (ֆրանս․ fronton, &lt;լատ․ frons, frontis– ճակատ, առջևի կողմը), շենքի, սյունասրահի, սյունաշարի ճակատը պսակող, քիվով և երկլանջ տանիքով երիզված եռանկյունաձև ավարտը։&lt;br&gt;
Հայկ․ ճարտ․ հուշարձաններից Ճ․ ունեն Գառնիի տաճարը, (մ․ թ․ I դ․), Քասաղի (IV դ․), Աշտարակի Ծիրանավոր (V դ․) եռանավ բազիլիկները, Տեկորի գմբեթավոր բազիլիկը (V դ․), Լեռնակերտի (IV դ․), Կուրթանի, Գյուլագարակի (VI դ․) միանավ եկեղեցիները ևն։&lt;br&gt;
'''ՃԱԿՏՈՆԱԶԱՐԴ''', {{լայն|ակրոտեր}} (հուն․ ἀκρωτήριον—գագաթ), քանդակային հարդարանք (արձան, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/91 ''արմավիկ'']) ճարտարապետական դասական օրդերով կառուցված շենքի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/60 ''ճակտոնի''] անկյուններում, տանիքի վրա։&lt;br&gt;
'''ՃԱԿՏՈՆԱՊԱՏ''', {{լայն|տիմպան}} (τύμπαvov), 1․ ճակտոնի եռանկյունաձև հարթությունը։ 2․ Դռան կամ լուսամուտի վերևի կիսաշրջանաձև, եռանկյունաձև կամ պայտաձև պատը։ Այն հաճախ լինում է քանդակազարդ, որի լավագույն օրինակներից են Հայաստանում՝ Ամաղուի Նորավանքի, Սպիտակավոր Աստվածածին և Հովհաննես Կարապետ վանքերի, Արենիի XIII – XIV դդ․ եկեղեցիների Ճ–երը (տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/309 ''Բարավոր''])։ {{ՀՍՀ հեղ|Մ․ Հասրաթյան}} 
'''ՃԱԿՔ''', գավառ Մեծ Հայքի Տայք նահանգում։ Տեղադրությունը ստույգ չէ։ Որոշ ուսումնասիրողներ տեղադրում են Բոխա և Ճորոխ գետերի եռանկյունում, որտեղ գտնվում էին Մամիկոնյան նախարարությանը պատկանող Իշխանաց գյուղը, Էրախանի և Տայոց քար ամրոցները։ Այդ շրջանը հետագայում կոչվում էր Իշխանանիստ ձոր։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Երեմյան Ս․ Տ․}}, Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»-ի, Ե․, 1963։&lt;br&gt;
'''ՃԱՀԻՃ''', ավելցուկային խոնավությամբ, խոնավասեր բույսերով՝ ծածկված ցամաքի տեղամաս։ Նեղ իմաստով՝ ավելցուկային խոնավությամբ, 30 սմ–ից ոչ պակաս հզորության տորֆաշերտ ունեցող ցամաքի տեղամաս։ Տորֆաշերտի պակաս հզորության կամ լրիվ բացակայության դեպքում, ավելցուկային խոնավությամբ տեղամասերը կոչվում են ճահճային հողեր։ Ճ–ներն առաջանում են ջրավազանների բուսակալման կամ գետնի վրա ջրերի լճացման (երբ ստորգետնյա ջրերի մակարդակը մոտենում է երկրի մակերևույթին) ճանապարհով։ Ճ–ում դժվար գազափոխանակության պատճառով օրգ․ նյութերը դանդաղ են քայքայվում, հողում հումուս չի կուտակվում և դժվարանում է բուսականության զարգացումը։ Տարբերում են ցածրադիր (էվտրոֆային), բարձրադիր (օլիգոտրոֆային) և անցումային (մեզոտրոֆային) Ճ–ներ։ Ճ–ում տորֆի միջին աճը 1000 տարվա ընթացքում մոտ 1 մ է։ Ճ–ների ընդհանուր տարածությունը 350 մլն հա է։ Ճ–ներն առավել տարածված են Հյուսիսային կիսագնդի բարեխառն գոտու անտառային զոնայում։ Հայկական ՍՍՀ–ում տարածված են Կալինինոյի, Մարտունու և Վարդենիսի շրջաններում։&lt;br&gt;
Ճ–ներն ունեն ժող․ տնտ․ մեծ նշանակություն։ Դրանցից ստացված տորֆն օգտագործվում է որպես վառելանյութ, պարարտանյութ, ջերմամեկուսիչ, կամ ստանում են արժեքավոր քիմ․ նյութեր (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/65 ''Տորֆային հողեր''])։ ՍՍՀՄ–ում մեծ աշխատանքներ են կատարվում Ճ–ների չորացման ուղղությամբ (Պոլեսիե, Մեշչորա, Կոլխիդա)։ Չորացված Ճ–ներն օգտագործվում են որպես վարելահողեր, խոտհարքներ, արոտավայրեր։&lt;br&gt;
'''«ՃԱՀԻՃ»''', Ֆրանսիական մեծ հեղափոխության ժամանակաշրջանում [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/579 ''Կոնվենտի''] դեպուտատների մի խմբի (որոնք մեծամասնություն էին կազմում) ժամանակակիցներից տրված անվանումը։ «Ճ․», որի նշանավոր ներկայացուցիչներն էին Տիբոդոն, Բարասը, չէր հարում քաղ․ որևէ խմբավորման, բայց գնում էր նրա ետևից, ով տվյալ պահին ուժեղ էր։ Սկզբում «Ճ․» հարում էր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/278 ''ժիրոնդիստներին''], այնուհետև՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/106 ''յակոբինյաններին''], վերջիններիս պառակտման շրջանում (1794-ի մարտ)՝ ռոբեսպիերականներին (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/983 ''Ռոբեսպիեր''] Մ․)։ Տերմիդորյան հեղաշրջման ժամանակ (1794-ի հուլիս) «Ճ.» անցավ հակահեղափոխական դավադիրների կողմը։&lt;br&gt;
Հետագայում «Ճ․» անվանումը տրվել է քաղ․ այն խմբավորումներին, որոնք տատանվել են կամ անվճռական եղել, խուսափել պայքարից։&lt;br&gt;
'''ՃԱՀՃԱԳԱԶ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/379 ''Մեթան'']։&lt;br&gt;
'''ՃԱՀՃԱԳԻՏՈՒԹՅՈՒՆ''', ուսմունք [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/60 ''ճահիճների''] մասին։ Հենվում է երկրաբուսաբանական (ճահճի բուսածածկույթ), հողագիտական (ճահճային հողագոյացման պրոցես և ճահճային հողեր), հիդրոլոգիական (ճահճի ջրափոխանակություն, քիմ․ կազմը ևն) և երկրաբանական (տորֆը որպես նստվածքային ապար) հետազոտությունների արդյունքների վրա։ Ճ․ նշանակություն ունի տորֆի արդ․ մշակման, գյուղատնտ․ և այլ նպատակներով ճահիճների չորացման համար։&lt;br&gt;
'''ՃԱՀՃԱԿՈԻՂԲ''' (Myocastor coypus), {{լայն|նուտրիա}}, կրծողների կարգի կաթնասուն կենդանի։ Նման է մեծ առնետի, մարմնի երկարությունը՝ մինչև 85 սմ, պոչինը՝ 45 սմ, քաշը՝ 12 կգ։ Շուրթերը պինդ փակվում են կտրիչների ետևում, որը թույլ է տալիս Ճ–ին սնվել ջրի տակ։ Ետին վերջավորությունների մատները միացած են թաղանթով։ Հայրենիքը Հարավային Ամերիկան է։ Բնադրում է գետերի, լճերի, ճահիճների ափերին, վարում կիսաքոչվոր կյանք։ Լավ լողում է, սնվում է մերձափնյա և ջրային բուսականությամբ, որոշ փափկամորթներով։ Բազմանում է կլոր տարին, էգը ծնում է 1–12 ձագ։ Մորթին թանկարժեք է, ծածկված երկար, կոպիտ քիստերից, որը մշակելիս հեռացվում է, և կարճ, նուրբ, դարչնագույն ենթաբրդից։ Ճ․ կլիմայավարժեցվում է բազմաթիվ երկրներում, պահվում վանդակներում։ ՀՍԱՀ–ում Ճ․ բուծվում է Ակնալճի կուղբաբուծական տնտեսությունում։&lt;br&gt;
'''ՃԱՀՃԱՅԻՆ ՀԱՆՔԱՆՅՈՒԹԵՐ''', հանքանյութեր, որոնք գոյացել են ճահիճների հատակին երկաթի օքսիդների և հիդրօքսիդների նստեցման ճանապարհով։ Ճ․ հ․ առաջացնում են կոնկրեցիաներ, կարծր կեղևիկներ և շերտեր։&lt;br&gt;
'''ՃԱՀՃԱՏԵՆԴ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/152 ''Մալարիա'']։&lt;br&gt;
'''ՃԱՀՈՒԿ''', {{լայն|Ջահուկ}}, գավառ Մեծ Հայքի Սյունիք նահանգում, Նախճավան գետի Ճահուկ (այժմ՝ Ջահրի) և Շահապոնք (այժմ՝ Շահբուզ) վտակների ավազաններում։ Հս–ից և հս–արլ–ից սահմանակից էր Վայոց ձոր և Ծղուկք, հվ–արլ–ից և հվ–ից՝ Երնջակ և Նախճավան, արմ–ից՝ Այրարատի Շարուր գավառներին։ Կազմված էր Ճահուկ և Շահապոնք վիճակներից՝ համանուն կենտրոններով։ Մակերևույթը լեռնադաշտային է, զգալիորեն անտառավետ, կլիման՝ ցամաքային, հողը՝ բերրի։ Արշակունիների ժամանակ (I–V դդ․) Ճ․ եղել է Շահապունիք իշխանական տան (հիշատակվում է Ներսիսյան Գահնամակում) ժառանգական տիրույթը։ VI դ․ Ճ․ հիշատակվում է որպես բյուգանդական և պարսկ․ նվաճողների դեմ պայքարող հայկ․ ուժերի զորաճամբար։ X դ․ Ճ․ մտնում էր Սյունյաց գահերեց իշխան Սմբատի տիրույթների մեջ։ Սյունյաց իշխանության քաղ․ դերի նվազումից հետո, XII ղ․, Ճ․ անցնում է Համտունյաց իշխանությանը (Ջուրջ և Խոսրովիկ Համտունյանները թաղվել են Ճ․ ավանում)։ Համտունյաց տոհմի սպառումից հետո Ճ․ անցնում է Օրբելյան իշխան Ելիկումին, այնուհետև՝ Պռոշյաններին։ Ճահուկ ավանի Ս․ Աստվածածին վանքը XIV—XVIII դդ․ եղել է ունիթոռների միաբանության կենտրոն։ XVI–XVIII դդ․ Ճ․ Նախիջևանի խանության կազմում էր և կոչվում էր Ջահրի։ XIX դ․ 2-րդ կեսից Ճ․ մտնում էր Երևանի նահանգի Նախիջևանի գավառի մեջ։ Այժմ կազմում է Նախիջևանի ԻՍՍՀ Շահբուզի շրջանը։&lt;br&gt;
Տաթևի վանքի միջնադարյան հարկացուցակում Ճ–ում հիշատակվում է 48 բնակավայր․ Ճահուկ, Աղբերխաչ, Խախ, Կարմիր եկեղեցի, Որդոք, Բլուր, Պահեստ, Ղաբեն, Բզղոն, Նորագյուղ, Ընչղակերտ, Գուքի, Խոռատունիք (Խոռատափք), Տիգեն, Գեհենիք, Արմավաշեն, Սաղուասոնք (Սաղսոնք), Ձաղա, Հեծանա, Թամամշաղ (Թամաղաչ), Ոփիք, Նորագյուղ մյուս, Թաթերք, Շամեն (Շավին), Նորբերդ, Ակոռի (Ակուռի), Եզատունք, Ագարակ, Դալարինք, Քրդն, Քույլք, Խոռունիք, Դրախտիկ, Ծավալք, Աղու, Գայլակալ, Ջուր,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qgk6yhlago9lvkc8kbuoak1m2qdu6gy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/61</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24783</id>
    <revision>
      <id>393084</id>
      <parentid>227855</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T07:10:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393084</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11178" sha1="shar9ds0v7h58owq4ncam0mov0lo3zi" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;4&quot; user=&quot;Անահիտ Ավագյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{Աջաթև|'''ՃԱՄԱՅԿԱ            61'''}}
Ուլենի, Բաբունք (Բաբանք), Տախտակք, Արկուգետ (Արգագետ), Անուշավանք,  Աղդավ, Նորաշինիկ, Շմրթայի (Շոմրթայի), Արքույքա, Վասակակերտ (Վասակերտ), Ավերակք։ Այլ ձեռագրերում հիշատակվում են նաև Շահապոնք ավանը, Օծով և Ցեցիկ գյուղերը։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Ստեփանոս Օրբելյան}}, Պատմութիուն նահանգին Սիսական, Թ,, 1910։ {{լայն|Ալիշան Ղ}}․, Սիսական, Վնտ․, 1893։ {{լայն|Հակոբյան Թ․ Խ․}}, Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Ե․, 1968։ {{լայն|Այվազյան. Ա}}․, Նախիջևանի պատմաճարտարապետական հուշարձանները, Ե., 1978։{{ՀՍՀ հեղ|Թ․ Հակոբյան}}     
'''ՃԱՂԱՏՈՒԹՅՈՒՆ''', գլխի մազածածկ մասի մասնակի կամ լրիվ մազաթափություն՝ մազերի աստիճանական ու հարաճուն բարակելու (ապաճելու), թափվելու և նոր մազերի աճման դանդաղեցման հետևանքով։ Պատճառներն են՝ ներզատիչ գեղձերի գործունեության խանգարումները, օրգանիզմի ժառանգական նախատրամադրվածությունը, կրած հիվանդությունները ևն։ Լինում է բնածին, ծերունական (տարիքային) և վաղաժամ (երիտասարդական)։ {{լայն|Բնածին}} Ճ–յան դեպքում երեխան ծնվում է առանց հոնքերի և արտևանունքների, գլխի վրա լինում են միայն աղվամազեր։ Վիճակը կարող է նորմալանալ սեռական հասունացման շրջանում, երբեմն՝ ավելի ուշ։ {{լայն|Ծերունական}} Ճ․ զարգանում է տարեց մարդկանց մոտ (55–60 տարեկան) նախապես սպիտակած մազերի ապաճման, բարակելու, դրանք աղվամազերով փոխարինվելու և թափվելու հետևանքով։ Մեծ մասամբ նկատվում է ճակատի ու գագաթի շրջանում։ {{լայն|Վաղաժամ}} Ճ․ բնորոշ է երիտասարդ և միջին տարիքի տղամարդկանց։ Ճ–յան վերջին երկու ձևերն ընթանում են առանց մաշկի փոփոխությունների։ Տարեց կանանց մոտ նկատվում է միայն մազերի տարածուն բնույթի նոսրացում։ Գոյություն ունի նաև վաղաժամ Ճ–յան յուրահատուկ ձև, որի պատճառը սեբոռեա (ճարպահոսություն) հիվանդությունն է։ Ուղեկցվում է գլխի մաշկի թեփոտումով, կարմրությամբ, քորով։ {{լայն|Բուժումը}}․ վիտամիններ A, B&lt;sub&gt;1&lt;/sub&gt;, B&lt;sub&gt;6&lt;/sub&gt;, ֆուրոկոմարինի շարքի պատրաստուկներ (պեուցեդանին, բերոքսան, ամիֆուրին)՝ ուլտրամանուշակագույն ճառագայթների զուգակցմամբ, հորմոնային միջոցներ։ Տեղական՝ պատիճավոր պղպեղի և փսխընկույզի (ստրիխնին) թուրմի քսումներ, ֆիզիոթերապևտիկ պրոցեդուրներ, մերսում։{{ՀՍՀ հեղ|Է․ Դանիելյան}}
'''ՃԱՂԱՐՅԱՆ''' Անդրանիկ Ջումշուդի [ծն․ 12․5․1916, գ․ Դաշբուլաղ (այժմ Ասկերանի շրջանում)], հայ սովետական վիրաբույժ, անատոմ, մարդաբան։ Բժշկ․ գիտ․ դ–ր (1957), պրոֆեսոր (1960), ՀՍՍՀ գիտ․ վաստ․ գործիչ (1963)։ 1938-ին ավարտել է Երևանի բժշկ․ ինստ–ը։ Մասնակցել է Հայրենական մեծ պատերազմին։ Սրտաբանության և սրտային վիրաբուժության ինստ-ի կազմակերպիչներից է, 1957–1960-ին եղել է նույն ինստ–ի սրտային վիրաբուժության բաժանմունքի վարիչ (1958-ին կատարել է սրտի արատի առաջին վիրահատությունը Հայաստանում)։ 1960-ից Երևանի բժշկ․ ինստ–ի օպերատիվ վիրաբուժության և տեղագրական անատոմիայի ամբիոնի վարիչն է։ Գիտական աշխատանքները վերաբերում են սրտի արատների վիրաբուժության, թոքային գերարյունության, աորտայի բնածին նեղացման, սրտի պսակաձև անոթների անբավարարության հարցերին։ Օժտված լինելով կերպարվեստագետի արտակարգ ձիրքով՝ նա ինքն է ստեղծել իր գրքերի բոլոր գունավոր ատլասները։ Ճ․ մշակել է դեմքի պլաստիկ վերականգնման մեթոդ։ 1970-ին ՀՍՍՀ ԳԱ հնագիտության և ազգագրության ինստ–ին կից հիմնել է մարդաբանության լաբորատորիա, 1978-ին՝ ՀՍՍՀ ազգագրության թանգարանում (Սարդարապատ)՝ բրոնզեդարյան մարդկանց գանգերի հիման վրա վերականգնված դիմաքանդակների պատկերասրահ։ Վերականգնել է բանաստեղծ Պետրոս Դուրյանի դեմքը (1972), խուռիական (բրոնզեդարյան), ուրարտական և Շենգավիթի 6000 տարվա բնիկների դեմքերը։ Այդ դիմաքանդակներից մի քանիսը դարձել են Նոր Զելանդիայի և Լիբանանի ազգային թանգարանների սեփականությունը։ Ճ․ ԱՄՆ–ի հայ մասնագետների միության անդամ է (1967)։ Համաշխարհային «Գրանդ պրի» (Բրյուսել, 1958) և ՍՍՀՄ ԲԳԱ Ն․ Ն․ Բուրդենկոյի անվ․ մրցանակների դափնեկիր է։&lt;br&gt;
''Երկ''․ Օպերատիվ վիրաբուժություն և տեղագրական անատոմիա, Ե․, 1969։ Պետրոս Դուրյան։ Դեմքի վերականգնումը, Ե․, 1972։ Атлас врожденных пороков сердца и магистральных сосудов, М․, 1957․ Атлас хирургии сердца, Еч, 1961; Атлас ангиокардиографии (соавторы Вишневский А․ А․, Мазаев П․Н․), Е․, 1963․&lt;br&gt;
'''ՃԱՃԱՆՉ–ԴԱԱՏԱԿԱՅԻՆ ՀՈԴ''' (articu-latio radiocarpea), մարդու նախաբազուկը ձեռքի հետ միացնող շարժուն միացում։ Բարդ հոդ է, կազմված է ճաճանչոսկրից և դաստակի մոտակա շարքի առաջին երեք ոսկրերից։ Հոդափոսը կազմում են ճաճանչի ստորին ծայրը՝ աճառածածկ, գոգ, դաստակային հոդամակերեսով և ներդաճառային եռանկյուն սկավառակը, որը հիմքով ամրացած է ճաճանչի ծղիկային կտրուճի ստորին եզրին, գագաթով՝ ծղիկի սլաքաձև ելուստին։ Հողագլուխը կազմում են դաստակի մոտակա շարքի մակույկաձև, կիսալուսնաձև և եռակող ոսկրերն իրենց կորնթարդ աճառածածկ հոդամակերեսով, որոնք միմյանց հետ միացած են միջդաստակային միջոսկրյա կապաններով ու հոդերով։ Ձվաձև հոդ է, լայնական առանցքի շուրջ կատարում է ծալում և տարածում, նետաձիգի շուրջ՝ զատում, առբերում։ Հոդում կատարվում է նաև շրջանաձև շարժում, որի ժամանակ ձեռքի մատների ծայրերը շրջան են գծում։&lt;br&gt;
'''ՃԱՄԱՅԿԱ''' (Jamaica), պետություն Վեստ Ինդիայում, Կարիբյան ծովի Ճամայկա կղզու և հարակից մանր կղզիների վրա։ Մտնում է Բրիտանական համագործակցության մեջ։ Տարածությունը 11,5 հզ․ կմ² է, բն․՝ 2100 հզ․ (1979)։ Մայրաքաղաքը՝ Կինգսթոն։ Վարչականորեն բաժանվում է 3 կոմսությունների։&lt;br&gt;
'''Պետական կարգը'''։ Ճ․ պառլամենտական միապետություն է։ Գործող սահմանադրությունն ուժի մեջ է 1962-ից։ Պետության գլուխը անգլ․ թագուհին է, որը նշանակում է գեներալ–նահանգապետ։ Օրենսդրական իշխանությունն իրականացնում է պառլամենտը՝ կազմված գեներալ–նահանգապետից, ներկայացուցիչների պալատից ու սենատից։ Ընտրական իրավունքից օգտըվում են 18 տարին լրացրած քաղաքացիները։ Պրեմիեր մինիստրի գլխավորած կառավարության կազմը հաստատում է պառլամենտը։&lt;br&gt;
'''Բնությունը'''։ Տարածքի մեծ մասը զբաղեցնում է կրաքարային սարավանդը (բարձրությունը՝ 500–1000 մ)։ Արլ․ մասում Բլու Մաունթին լեռներն են (մինչև 2256 մ)։ Հվ․ և արմ․ ափերի երկայնքով ձգվում են ալլյուվիալ հարթավայրերը։ Տարածված է կարստը։ Հաճախակի են երկրաշարժերը։ Հարուստ է բոքսիտներով (5-րդ տեղն աշխարհում)։ Կլիման արևադարձային պասսատային է։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 24–25°C է, հուլիսինը՝ 26–27°C։ Տարեկան տեղումները հվ–ում 800 մմ են, հս–ում՝ 5000 մմ։ Տիրապետում են լեռնային դարչնակարմիր և կարմրագորշ հողերը։ Տարածված են սավաննաներն ու չորասեր անտառները։ Կան նաև մշտականաչ արևադարձային անտառներ։ Կենդանական աշխարհը աղքատ է (թռչուններ, մանր կրծողներ, սողուններ ևն)։&lt;br&gt;
'''Բնակչությունը'''։ 90%–ը ճամայկացիներեն (գլխավորապես՝ նեգրեր ու մուլատներ)։ Պաշտոնական լեզուն անգլերենն է, կրոնը՝ քրիստոնեությունը, տոմարը՝ գրիգորյանը։ Կարևոր քաղաքներն են Կինգսթոնը,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>shar9ds0v7h58owq4ncam0mov0lo3zi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/62</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24784</id>
    <revision>
      <id>393085</id>
      <parentid>227857</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T07:16:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393085</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11307" sha1="3x6v4h5jgndcw7zlwej53alu56eycns" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Մոնտեգո Բեյը, Սպանիշ Թաունը, Մեյ Պենը։&lt;br&gt;
'''Պատմական ակնարկ։''' Ճ–ի հնագույն բնակիչները եղել են {{լայն|արավակների}} հնդկացի ցեղերը։ 1494-ին կղզին հայտնագործել է Ք․ Կոլումբոսը և անվանել Սանտյագո (Ս․ Հակոբ)։ Հետագայում կղզին անվանվել է Ճ․ (հնդկացիների՝ կղզուն տված «Հայմակա»՝ «աղբյուրների կղզի», անվան աղավաղված ձևը)։ 1509-ից Իսպանիան սկսել է գաղութացնել Ճ․։ Հնդկացիներն աստիճանաբար բնաջնջվել են (1611-ին կար 74 հնդկացի)։ 1513-ից սկսվել է նեգր ստրուկների ներմուծումն Աֆրիկայից։ 1655-ին կղզին գրավել են անգլիացիները, 1670-ին Իսպանիան պաշտոնապես ճանաչել է Մեծ Բրիտանիայի գերիշխանությունը Ճ–ում։ Ճ․ դարձել է ստրկավաճառության համաշխարհային շուկաներից մեկը։ XVIII դ․ Ճ–ի բնակչության ճնշող մեծամասնությունը նեգրեր էին։ Ստրկական դաժան շահագործման հաշվին XVIII դ․ Ճ․ դարձել է աշխարհի շաքարի հումքի գլխավոր մատակարարը։ Ստրուկները բազմիցս ապստամբել են անգլ․ իշխանությունների դեմ։ Մոտ 100 տարի կղզու կենտրոնական մասում գոյություն են ունեցել մարանների (փախստական նեգր ստրուկներ և նրանց սերունդները) մի քանի անկախ համայնքներ։ XVII դ․ վերջին և XVIII դ․ Ճ․ անգլ․ ծովահենների գլխավոր հենակետն էր։ Հեղափոխության հաղթանակը (1804) Հայիթիում և ստրկության վերացումը Հարավային Ամերիկայում նպաստեցին Ճ–ում ստրուկների շարժման նոր վերելքին։ 1838-ին վերացվեց ստրկությունը։ Ազատագրված ստրուկները հեռացան պլանտացիաներից, որի հետևանքով կրկնակի կրճատվեց շաքարի արտադրությունը։ Անգլ․ իշխանությունները բարձրացրին նեգր բնակչությունից գանձվող հարկերը, ապա սկսեցին վտարել նրանց հողերից։ Դա հանգեցրեց խոշոր ապստամբության (1865), որը դաժանորեն ճնշվեց։ XIX դ․ 2-րդ կեսին Ճ–ի տնտեսության մեջ մուտք գործեց ամերիկյան կապիտալը։ Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխության ազդեցության տակ Ճ–ում ծավալվեց ազգային–ազատագրական պայքար, ստեղծվեցին արհմիություններ և քաղ․ կուսակցություններ։ 1943-ին մտցվեց ընդհանուր ընտրական իրավունք։ 1959-ին կղզուն տրվեց ներքին ինքնավարություն, ստեղծվեց Մինիստրների խորհուրդ։ 1962-ին Ճ․ հռչակվեց անկախ պետություն, դարձավ ՄԱԿ–ի անդամ։ 1963-ին Ճ․ ԱՄՆ–ի հետ կնքեց ռազմ. օգնության և տնտ․ համաձայնագիր։ 1972-ի ընտրություններում հաղթանակ տարավ ժող․ ազգային կուսակցությունը։ Ճ. հանդես եկավ միջազգային լարվածության թուլացման և Կուբայի հետ հարաբերությունների նորմալացման օգտին։ 1972-ի դեկտեմբերին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատեց Կուբայի, 1975-ին՝ ՍՍՀՄ–ի հետ: Ճ–ի կառավարությունը ստորագրել է միջուկային սպառազինության մրցավազքի դեմ ուղղված միջազգային շատ փաստաթղթեր։&lt;br&gt;
'''Քաղաքական կուսակցությունները և արհմիությունները։''' {{լայն|Ժողովրդական ազգային կուսակցություն}} (ԺԱԿ), օպոզիցիոն կուսակցություն է, ստեղծվել է 1938-ին, միավորում է մանր բուրժուազիայի, գյուղատնտ․ ու արդ․ բանվորներին և մտավորականության գերակշռող մասին։ {{լայն|Ճ–ի լեյբորիստական կուսակցություն}} (ՃԼԿ), կառավարող կուսակցություն է, ստեղծվել է 1943-ին, արտահայտում է առևտրա–արդյունաբերական և գյուղատնտ․ բուրժուազիայի շահերը։&lt;br&gt;
{{լայն|Ճ–ի կոմունիստական կուսակցություն}} (ՃԿԿ), հիմնվել է 1975-ին, կուսակցության նախագահն է Խ․ Սինքլերը, գլխավոր քարտուղարը՝ Ք․ Լոուրենսը։ {{լայն|Ճ–ի բանվորական կուսակցություն}}, հիմնվել է 1978-ին։&lt;br&gt;
{{լայն|Բուստամանտե արտադրական միություններ}}, ստեղծվել է 1938-ին, ունի ավելի քան 100 հզ․ անդամ։ {{լայն|Ճ–ի բանվորների ազգային միություն}}, ստեղծվել է 1952-ին, ունի 102 հզ․ անդամ։ {{լայն|Ճ–ի արհմիությունների կոնգրես}}, ունի 20 հզ․ անդամ։&lt;br&gt;
'''Տնտեսա–աշխարհագրական ակնարկ։''' Ճ․ օտարերկրյա կապիտալից կախման մեջ գտնվող ագրարային–արդյունաբերական երկիր է։ Տնտեսության կարևոր ճյուղը բոքսիտների արդյունահանումն (11,4 մլն տ, 1977) ու արտահանումն է (2-րդ տեղը աշխարհում, Ավստրալիայից հետո)։ Արդյունահանվում է նաև գիպս, քվարցային ավազ, մարմար, կրաքար, աղ։ Արտադրվում է կավահող։ Զարգացած է սննդի արդյունաբերությունը։ Կան տեքստիլ, կարի, կաշվի–կոշիկի, փայտամշակման, դեղագործական, մետաղամշակման, ցեմենտի, նավթավերամշակման ձեռնարկություններ։ Արդ․ գլխավոր կենտրոնը Կինգսթոնն է։ 1976-ին արտադրվել է 2,4 մլրդ կվտ.ժ էլեկտրաէներգիա։ Գյուղատնտեսությանը բնորոշ են խոշոր պլանտացիաների ու լատիֆունդիաների զուգակցումը գյուղացիական մանր տնտեսությունների հետ։ Գյուղատնտ․ գլխավոր կուլտուրան շաքարեղեգն է (65 հզ․ հա, բերքը՝ 4000 հզ․ ա, 1976)։ Մշակում են նաև բանան, ցիտրուսային կուլտուրաներ, կակաո, սուրճ, բատատ, մանիոկա, եգիպտացորեն ևն։ Անասնապահությունը թույլ է զարգացած։ Ավտոճանապարհների երկարությունը 16,1 հզ․ կմ է (1976), երկաթուղիներինը՝ 389 կմ (1974)։ Հիմնական նավահանգիստը Կինգսթոնն է։ Միջազգային օդանավակայան կա Պալիսեյդոսում (Կինգսթոնի արվարձան) և Մոնտեգո Բեյում։&lt;br&gt;
Ճ–ի արտաքին առևտրական հաշվեկշիռը բացասական է։ Դեֆիցիտը լրացվում է տուրիզմից ստացվող եկամուտներով։ Արտահանում է կավահող, բոքսիտներ, շաքարի հումք, բանան, ռոմ, ներմուծում՝ արդ․ ապրանքներ, վառելիք, քսուքայուղեր, սարքավորում, պարեն։ Առևտրական հիմնական գործընկերներն են ԱՄՆ, Մեծ Բրիտանիան, Կարիբյան ընդհանուր շուկայի երկրները, Վենեսուելան։ Դրամական միավորը ճամայական դոլլարն է, որը = ամերիկյան 1,1 դոլլարի։&lt;br&gt;
'''Բժշկա–սանիտարական վիճակը և առողջապահությունը։''' Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպության տվյալներով 1975-ին Ճ–ում ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝ 30,1, մահացությունը՝ 6,9, մանկական մահացությունը 1000 ողջ ծնվածին՝ 23,2։ Կյանքի միջին տևողությունը 65 տարի է։ Տարածված են վարակիչ (ստամոքսա-աղիքային, տուբերկուլոզ ևն) և վեներական հիվանդությունները։ 1974-ին գործել է հիվանդանոցային 34 հիմնարկ՝ 7,8 հզ․ մահճակալով (1000 բնակչին՝ 3,9 մահճակալ), որից 29-ը 7,5 հզ․ մահճակալով՝ պետական։ Աշխատել են (1974) 570 բժիշկ (3,5 հզ․ բնակչին՝ 1 բժիշկ), 107 ատամնաբույժ, 305 դեղագործ և ավելի քան 4 հզ․ միջին բուժաշխատող։ Բժիշկներ է պատրաստում Վեստ Ինդիայի համալսարանի բժշկ․ ֆակուլտետը (Կինգսթոն)։ 1974–75-ին առողջապահության ծախսերը կազմել են պետ․ բյուջեի 11,9%-ը։&lt;br&gt;
'''Լուսավորությունը։''' Առաջին դպրոցները Ճ–ում բացել են միսիոներները XVI դ․։ XX դ․ սկզբին ստեղծվել են պետ․ տարրական և միջնակարգ դպրոցներ։ Կրթությունը պարտադիր է 6–15 տարեկանների համար։ Տարրական դպրոցը 6-ամյա է, միջնակարգը՝ 6- կամ 7-ամյա, երկու ցիկլով՝ ոչ լրիվ (3 տարի) և լրիվ (3 կամ 4 տարի)։ Պրոֆտեխնիկական պատրաստությունը (1–3 տարի) իրականացվում է 3-ամյա ոչ լրիվ միջնակարգ դպրոցի հիմքի վրա։ Ուսուցիչներ են պատրաստում լրիվ միջնակարգ դպրոցի հիմքի վրա գործող մանկավարժական 7 կոլեջներ։ Բարձրագույն կրթության համակարգի մեջ են մտնում՝ Վեստ Ինդիայի համալսարանը Մոնեում (Կինգսթոնի մոտ, հիմն. է 1948-ին), ուր Ճ–ի քաղաքացիների համար 1974-ից ուսուցումը ձրի է, արվեստների, բնական գիտությունների և տեխնոլոգիայի կոլեջը (1958, Կինգսթոն), գյուղատնտ․ դպրոցը (1910, Ապանիշ Թաուն)։ Վերջին երկուսում&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3x6v4h5jgndcw7zlwej53alu56eycns</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/63</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24785</id>
    <revision>
      <id>393086</id>
      <parentid>227858</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T07:25:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393086</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12842" sha1="1hpuhfdcnxb3e60xyno13putoepkgwb" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;1973-ից ուսուցումը ձրի է։ Գրադարաններից են՝ համալսարանինը (ավելի քան 250 հզ․ գիրք), Ճ–ի ուսումնասիրության ինստ–ին (Կինգսթոն) կից հանրայինը (1879, ավելի քան 30 հզ․ գիրք)։ Թանգարաններից են բնապատմական, գեղարվեստի և պատմության, գեղարվեստական պատկերասրահը։&lt;br&gt;
'''Մամուլը, ռադիոհաղորդումները, հեռուստատեսությունը։''' 1980-ին Կինգսթոնում լույս են տեսել ավելի քան 40 թերթ ու հանդես։ Խոշորագույններն են՝ «Դեյլի գլիներ» («Daily Gleaner», 1834-ից), «Սթար» («Star», 1951-ից), «Ջամայկա դեյլի նյուս» («Jamaica Daily Mews», 1973-ից) օրաթերթերը, «Վոյս օֆ Ջամայկա» («Voice of Jamaica», 1952-ից) շաբաթաթերթը, «Կարիբիըն չալլինջ» («Caribbean Challenge», 1957-ից) ամսագիրը։&lt;br&gt;
Ռադիոհաղորդումները իրականացնում են «Ճամայկայի ռադիո» (1950-ից) և «Ջամայկա բրոդքասթինգ քորփորեյշըն» (1959-ից) ընկերությունները։ Հեռուստատեսությունը գործում է 1963-ից։&lt;br&gt;
'''Գրականությունը։''' Զարգանում է անգլերենով և Ճ–ի կրեոլերենով։ Անգլերենով գրականությունն առաջացել է XVIII դ․։ Ազգային թեման առաջին անգամ արտացոլվել է «Մառլին կամ Պլանտատորների կյանքը Ճամայկայում» (1828) անստորագիր վեպում, Տ․ Ռեդկամի (Տ․ Գ․ Մակ–Դերմոտ, 1870–1933) պոեզիայում և դրամատուրգիայում և Գ․ Ջ․ դը Լիսսերի (1878–1944) վեպերում։ Գրականության վերելքն սկսվել է երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939–45) հետո՝ կապված ազգային–ազատագրական շարժման վերելքի հետ։ Աշխատավորության մասին պատմող սոցիալական վեպերով հանդես է եկել Ռ․ Մեյսը (1905–55)։ Ազգային–ազատագրական պայքարին են նվիրված Վ․ Ռիդի (ծն․ 1913) վեպերը։ Ժամանակակից Վեստ Ինդիայի կյանքն են պատկերում Ջ․ Հիրնի (ծն․ 1925) և Օ․ Պատերսոնի (ծն․ 1940) վեպերը։ Կ․ Մակ–Կեյը (1890–1948) իր բանաստեղծություններում ու արձակում մարմնավորել է ճամայկացի նեգրերի վիշտն ու զայրույթը։ Ու․ Ռոբերտսի (1886-1962), Ֆ․ Շերլոկի (ծն․ 1902), Դ․ Քեմփբելլի (ծն․ 1917), Հ․ Կարբերիի (ծն․ 1928) բանաստեղծություններում հնչում են հայրենի բնության և ազգային պատմության թեմաները։ Հայտնի են Տ․ Ռոնի (ծն․ 1940) պիեսները։&lt;br&gt;
'''Ճարտարապետությունը և կերպարվեստը։''' Ճ–ի արվեստում եվրոպական, հիմնականում անգլ․, մշակույթի ազդեցությունը զուգորդված է աֆրիկյան ժողովուրդների ավանդույթներին։ XVII–XVIII դարերից պահպանվել են միահարկ քարե և աղյուսե կառույցներ։ XIX դ․ կեսից գերիշխել են երկհարկանի փայտե տները։ XX դ․ կառուցվում են ժամանակակից շենքեր։ XX դ․ կեսից զարգանում է պրոֆեսիոնալ կերպարվեստը։ Ժող․ ավանդական արհեստներն են փայտի փորագրումը, գեղարվեստական մետաղամշակումը։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Булавин В․ И}}․, Ямайка, М․, 1968; {{լայն|Аникина Е․}}, Особенности экономического и политического развития Ямайки, «Латинская Америка», 1973, № 3; Современная Вест-Индская новелла, М․, 1975․&lt;br&gt;
'''ՃԱՄԲԱՐ''' {{լայն|ռազմական}}, բնակավայրերից դուրս բանակատեղ, որը հատկապես սարքավորվում է զորքերի ուսումնավարժական խնդիրներին համապատասխան։ Ճ–ները հայտնի են հնագույն ժամանակներից։ Եղել են երթային և երկարաժամկետ։ Ճ–ներ ստեղծելու և սարքավորելու արվեստը, որը հետագայում կիրառել են նաև մյուս ժողովուրդները, մեծ զարգացման է հասել Հին Հռոմում։&lt;br&gt;
Ռուսաստանում Ճ–ի ստեղծման և ամրացման կանոնադրությունը շարադրվել է 1607–21-ին․ Պետրոս I-ի օրոք զորքերը առաջին անգամ դուրս են բերվել ուսումնա–վարժական Ճ–ներ։ XIX դ․ 2-րդ կեսից հրետանու և ոչնչացման այլ միջոցների զարգացման համեմատ, անհրաժեշտ է եղել տարակենտրոնացնել զորքերը մարտում և Ճ., որպես զորքի ամրացված կայան, կորցրել է իր նշանակությունը։&lt;br&gt;
Սովետական զինված ուժերում (նաև մյուս երկրների բանակներում) կան ուսումնական ճ–ներ և կենտրոններ, որոնք կարևոր դեր են կատարում դաշտային պայմաններում զորքերի պատրաստության գործում։{{ՀՍՀ հեղ|Մ․ Կարապետյան}}
'''ՃԱՄԲԱՐԱԿԻ ԼԵՌՆԱՆՑՔ''', գտնվում է Հայկական ՍՍՀ–ում, Միափորի լեռնաշղթայի արևելյան մասում, 2060 մ բարձրության վրա։ Միացնում է Խնձորուտ և Գետիկ գետերի ավազանները։&lt;br&gt;
'''ՃԱՅ''' (Garrulus glandarius), {{լայն|չարդ}} ճնճղուկազգիների կարգի ագռավների ընտանիքի թռչուն։ Մարմնի երկարությունը 34 սմ է, քաշը՝ մինչև 160 գ։ Ճակատը սպիտակավուն է, գագաթը սև, մարմինը բաց մոխրաշիկավուն, պոչը սպիտակ։ Թևի վերին մեծ ծածկափետուրները երկնագույն են, սև շերտերով, առաջին կարգի թափահարող փետուրները՝ սև։ Բնադրում է ծառերին, դնում 5–7 խայտաբղետ ձու։ Թխսում են և՛ էգը, և՛ արուն (16–17 օր)։ Տարածված է Եվրոպայում, Ասիայում, Աֆրիկայի հս–արմ–ում, ՍՍՀՄ–ում՝ հիմնականում Ղրիմի և Կովկասի անտառներում, որտեղից ձմռանը քոչում է։ ՀՍՍՀ անտառներում և այգիներում հանդիպում է {{լայն|կովկասյան Ճ․}}։ Սնվում է միջատներով ու թրթուրներով, հատապտուղներով, սերմերով, անտառներում՝ հիմնականում կաղինով, որը ձմռան համար թաղում է հողում և այդպիսով նպաստում կաղնու տարածմանը։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՇՅԱՆ''' Մեսրոպ (Պետրոս) Գևորգի (11․1․1908, Անկարա – 13․4․1974, Վենետիկ), գրականագետ, բանաստեղծ, թարգմանիչ։ Սկզբնական կրթությունն ստացել է Վենետիկի Մուրատ–Ռափայելյան վարժարանում։ Այնուհետև սովորել է Մխիթարյան միաբանության դպրոցում (1923–27), Հռոմի Ա․ Անսելմոսի համալսարանի փիլ․ (1928–31) և աստվածաբանության (1931–1935) ֆակուլտետներում։ Մխիթարյան միաբանության անդամ 1931-ից։ 1937-ին տեղափոխվել է Փարիզ, դասավանդել հայկ․ վարժարաններում։ 1939–42-ին եղել է Վենետիկի վարժարանի տնօրենը, 1942-ից, որոշ ընդմիջումներով՝ «Բազմավեպ»-ի խմբագիրը, 1955–69-ին՝ նաև տպարանապետը։ 1953-ին Ճ․ հրատարակել է «Պատմություն արդի հայ գրականության» մեծածավալ աշխատության 1-ին հատորը, 1973-ին՝ «Հայ գրականության նոր շրջանի համառոտ պատմությունը»։ Առանձին գրքերով լույս է ընծայել «Լորդ Բայրոնը Ս․ Ղազարում» (ֆրանս․ 1960), «Սայաթ–Նովա» (1964), «Ս․ Ներսես Շնորհալիի շարականները» (1973) և այլ գրական ուսումնասիրություններ։ Տպագրել է «Հոգետավիղ» (1954), «Լուսաղբյուր» (1960), «Մեսրոպական» (1963, նվիրված Մեսրոպ Մաշտոցին), «Փշրված քնար» (1973, նվիրված Պ․ Դուրյանին) բանաստեղծությունների ժողովածուները։ Կազմել է «Ծաղկաքաղ արդի հայ գրականության» (հ․ 1–2, 1957–60) հատընտիրը, «Հայկական մանրանկարչություն» (1966) ալբոմը (արվեստաբան Մ․ Տեր–Ներսեսյանի առաջաբանով)։&lt;br&gt;
Ճ․ իտալ․ է թարգմանել հայ գրողների մի շարք չափածո գործեր, որոնք լույս են տեսել «Արդի հայ բանաստեղծություն» (1963) գրքով։ Նախաբանում հակիրճ տվել է հայ գրականության անցած ուղին։&lt;br&gt;
''Երկ․'' Փոլ Վալերի և իր բանաստեղծությանը, Վնտ․, 1947։ Alcuni canti popolari ed inni sacri armeni, Venezia, 1952; Canzoniere di Sayath-Nova, Venezia, 1964; Inni sacri di S․ Nerses il Grazioso, Venezia, 1973.{{ՀՍՀ հեղ|Խ. Կարադելյան}}
'''ՃԱՆԱՉՈՂ ՄԵՔԵՆԱ''', ազդանշանների ճանաչման տեխնիկական համակարգ։ Ազդանշանները կերպարի, պատկերի կամ որևէ իրադրության կարևոր հատկանիշների համախումբ են՝ ներկայացված էլեկտրական մեծություններով։ Կերպարի կարևոր հատկանիշների համախումբը կոչվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/87 ''էտալոն'']։ ճանաչումը կատարվում է ընթացիկ պատկերի պատկանելիության որոշումով՝ կերպարի նախօրոք մշակված էտալոնի հետ պատկերի համեմատմամբ։ Ճանաչման մեթոդները կիրառություն են գտել գործնական խնդիրների լուծման բնագավառներում․ 1․ տառերի և թվանշանների ճանաչում՝ հաշվողական մեքենաների հիշողության մեջ տվյալներ ներմուծելու համար, 2․ բանավոր խոսքի բառերի ճանաչում՝ ավտոմատների կառավարման և հաշվողական մեքենա տվյալների ներմուծման համար, 3․ հիվանդությունների ախտորոշում, 4․ մեքենաների անսարքությունների որոշում, 5․ երկրաբանական հետախուզության տվյալների մշակում, 6․ ռադիոլոկացիոն ազդանշանների մշակում, 7․ կենդանի բջիջների ավտոմատ դասակարգում, 8․ տարրական մասնիկների հետքերի պատկերների մշակում ֆիզիկական փորձերում, 9․ արբանյակների նկարահանումների մշակում, 10․ տիեզերական նկարահանումների մշակում ևն։ Առավել հեշտ խնդիրները լուծվում են նկարագրության և դասակարգման (էտալոնի հետ համեմատելու) միջոցով։ Բարդ խնդիրների լուծման համար օգտագործվում են ուսուցման&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>1hpuhfdcnxb3e60xyno13putoepkgwb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/64</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24786</id>
    <revision>
      <id>393087</id>
      <parentid>227859</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T07:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393087</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13703" sha1="994pspie8wo757qzczzr3b023ytu84u" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;և ինքնուսուցման մեթոդներ։ Գոյություն ունեն նկարագրության բազմաթիվ եղանակներ։ Օրինակ, տառի պատկերը դիտվում է որպես ուղղի և շրջանային աղեղների հատվածների համադրություն, տառի նկարագրությունը՝ հատվածների և նրանց փոխադարձ դասավորության թվարկում։ Հաճախ պատկերը նկարագրելու համար այն բաժանում են մեծ թվով քառակուսիների (256X256)։ Յուրաքանչյուր քառակուսի համապատասխանության մեջ է դրվում նրա լուսավորվածությունը բնութագրող թվի և տեղը որոշող կոորդինատների հետ։ Այդ դեպքում էտալոնը ստացվում է օբյեկտի սև–սպիտակ նկարից։ Ճանաչման խնդիրների բարդությունը պայմանավորված է ազդանշանների հսկայական քանակով (այն հաղթահարվում է մեծ արագագործության հաշվողական մեքենայի օզտագործմամբ) և ազդանշանների բազմազան աղմուկներով (հաղթահարվում է ուսուցման և ինքնուսուցման միջոցով՝ մաթ․ վիճակագրության, ինչպես նաև հարմոնիկ, կոռելյացիոն, պերսեպտրոնային և այլ մեթոդների կիրառություններով)։ Ճ․ մ–ներ են․ ա․ ընթերցող սարքը, բ․ ձայնաճանաչ սարքը, որը ձայնային ազդանշանը վեր է ածում տպագրված խոսքի, գ․ բժշկ․ ախտորոշող մեքենան, որի մուտքին տրվում են հիվանդի վիճակի մասին տվյալներ, իսկ ելքում ստացվում է բուժման եղանակը և դեղատոմսը։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Файн}} B․C․, Опознавание изображений, М․, 1970․&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՉՈՂՈՒԹՅՈՒՆ''', մարդկային մտածողության մեջ իրականության արտացոլման ու վերարտադրման պրոցեսը, որն անխզելիորեն կապված է պրակտիկայի հետ։ Ճ–յան պրոցեսում մարդը ձեռք է բերում գիտելիքներ, հասկացություններ ռեալ երևույթների մասին, գիտակցում իրեն շրջապատող աշխարհը։ Այդ գիտելիքներն օգտագործվում են պրակտիկ գործունեության մեջ աշխարհի վերափոխման, բնությունը մարդու պահանջմունքներին ենթարկելու նպատակով։ Ճ–յան մեջ կարևոր դեր են խաղում [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/679 ''զգայությունը''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/107 ''ընկալումը''], մտապատկերը։ Զգայությունները մարդուն ծանոթացնում են իրերի արտաքին հատկություններին, նա սկսում է տարբերել տաքը, սառը, գույները, հոտերը, պնդությունը, փափկությունը ևն։ Առարկաների ընկալումն ու նրանց պատկերների պահպանումը մտապատկերների ձևով հնարավորություն են ընձեռում գռրծառելու առարկաներով, նկատելու առարկաների արտաքին տեսքի ու նրանց ֆունկցիաների միջև եղած կապը։ Իրերի հատկությունները, ֆունկցիաները, պրակտիկայի համար ունեցած նրանց օբյեկտիվ նշանակությունը, ամրագրվելով մարդկանց ազդանշանա–խոսքային գործունեության մեջ, դառնում են բառերի նշանակություն և իմաստ, բառեր, որոնց միջոցով մարդու մտածողությունն ստեղծում է որոշակի հասկացություններ իրերի, նրանց հատկությունների ու դրսևորումների մասին։&lt;br&gt;
Ճ–յան մեջ կարևոր է նաև երևակայությունը, ստեղծագործական ֆանտազիան, ինտուիցիան (տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/414 ''Հիշողություն''])։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՉՈՒՄ''' {{լայն|պետության}}, միջազգային իրավունքի նորմերի ամբողջություն, որով կարգավորվում է նոր պետությունների, որպես իրավունքի սուբյեկտի, միջազգային ասպարեզ մտնելու պրոցեսը։ Ճ–ման հիմնական տեսակներից է այն պետությունների ու կառավարությունների Ճ․, որոնք իշխանություն են ձեռք բերել այսպես կոչված «ոչ սահմանադրական ճանապարհով» (հեղափոխություն, քաղաքացիական պատերազմ, հեղաշրջում)։ Դրանց թվին է դասվում նաև ազգային ազատագրության, դիմադրության կազմակերպությունների ու պատերազմող կողմերի մարմինների Ճ․։ Ճ–մամբ արդեն գոյություն ունեցող պետությունը ուղղակի հայտարարում է կամ որևէ այլ կերպ ցույց է տալիս, որ նոր պետ․ կազմավորումը անկախ և սուվերեն պետություն է, միջազգային հարաբերության լիիրավ մասնակից, իսկ հին կառավարությունը այլևս չի ներկայացնում տվյալ պետությանը։ Ճ–ման հիմնական ձևերն են՝ {{լայն|դե–յուրե}} Ճ․ (պետության կամ կառավարության լրիվ, պաշտոնական Ճ․), {{լայն|դե–ֆակտո}} (ոչ լրից պաշտոնական Ճ․, որին սովորաբար հաջորդում է դե–յուրեն) և «ad hoc»–ը՝ այսպես կոչված «փաստացի» Ճ․, որով նշվում է նոր իշխանության հետ որևէ առանձին հարցով կամ առիթով (օրինակ, գերիների փոխանակություն ևն) ժամանակավոր պաշտոնական հարաբերությունների հաստատման փաստը։ Ավելի լայն առումով)․ պետության ձևական ակտն է (կամ գործողությունը), որով տվյալ պետությունը հաստատում է իրավաբանական հետևանքների առաջացումը միջազգային հարաբերությունների ասպարեզում։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՉՈՒՄ''' {{լայն|քրեական դատավարությունում}}, քննչական գործողություն, որի նպատակն է վկային (տուժողին, կասկածյալին, մեղադրյալին) հնարավորություն տալ ներկայացվող անձանց (իրերի) մեջ հայտնաբերելու այն օբյեկտը, որը նա տեսել է քննությանը հետաքրքրող իրադրության կապակցությամբ։ Ճանաչման լիարժեքությունն ապահովելու համար քննիչը նախօրոք քննում է ներկայացվող անձանց (իրերի) ճանաչողին արդեն հայտնի արտաքին հատկանիշների մասին։ Անձը ներկայացվում է ճանաչման նույն սեռի, իսկ հնարավորության դեպքում, ճանաչվողին արտաքին հատկանիշներով նման առնվազն երեք այլ անձանց հետ (դիակը ճանաչելիս այս կանոնը չի կիրառվում)։ Ճ․ կատարվում է ընթերակաների ներկայությամբ։ Ճ–ման մասին կազմվում է արձանագրություն, որը դասվում է ապացույցների շարքը։ Ճ–ման կարգը սահմանված է քրեական դատավարության օրենսդրությամբ (ՀԱՍՀ քրեական դատավարության օրենսգիրք, հոդվածներ 155 –157)։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՊԱՐՀԱԱՄԲԱՐՁԻՉ''', ռելսակոճափայտային վանդակի տեղադրման, կոպճավազի լցման մեքենա՝ շահագործվող երկաթուղային ճանապարհների վերանորոգման ու պահպանման և նորերի կառուցման համար։ {{լայն|Անընդհատ գործողության}} Ճ․ օգտագործվում է նոր երկաթուղիների շինարարությունում։ Այն 2,2–3,8 կմ/ժ արագությամբ շարժվելիս ռելսակոճափայտային վանդակը բարձրացնում է մինչև 20 սմ։ {{լայն|Ցիկլային գործողության}} Ճ․ կիրառվում է երկաթուղային ճանապարհների վերանորոգման դեպքում՝ ռելսակոճափայտային վանդակը մինչև 40 սմ բարձրացնելու համար։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՅԻՆ ՆՇԱՆՆԵՐ''', որոշակի ձևի, չափի և գույնի պատկերներ, տեղադրվում են ավտոճանապարհներում և քաղաքի փողոցներում՝ վարորդներին և հետիոտնին ճանապարհի վտանգավոր հատվածների մասին զգուշացնելու, ինչպես նաև մտցված սահմանափակումների կամ երթևեկության պայմանների այլ առանձնահատկությունների մասին տեղեկացնելու համար։ 1927-ին ՍՍՀՄ–ում առաջին անգամ ստանդարտացվեցին և ընդունվեցին 6 Ճ․ ն․, 1933-ին դրանց թիվը դարձավ 22, 1953-ին՝ 39, 1960-ին՝ 55։ 1964-ին երթևեկության պայմանների մասին տեղեկացնելու հնարավորությունները զգալիորեն ընդլայնվեցին, զանազան նշանների ու դրանց կից ցուցանակների թիվը դարձավ 78։ ՀՊՍՏ 10807–78-ով և 23457-79-ով ընդունված Ճ․ ն․ (222 նշան և դրանց կից ցուցանակներ) մշակվել են ճանապարհային նշանների և ազդանշանների վերաբերյալ կոնվենցիայի (Վիեննա, 1968) և այդ կոնվենցիան լրացնող Եվրոպական համաձայնագրի (Ժնև, 1971) պահանջներին համապատասխան։ Պետ․ ստանդարտով հաստատված է Ճ․ ն–ի 7 խումբ, նախազգուշացնող, առավելության, արգելող, թելադրող, ինֆորմացիոն–ցուցիչ, սպասարկման և լրացուցիչ ինֆորմացիայի։ Նշանների՝ այս կամ այն խմբին պատկանելու հիմնական տարբերիչ առանձնահատկություններն են ձևը, ֆոնի և եզրագծի գույնը։&lt;br&gt;
{{լայն|Նախազգուշացնող նշանները}} վարորդին տեղեկացնում են սպասվող վտանգի բնույթի և իրադրությանը համապատասխան միջոցներ ձեռնարկելու մասին։  {{լայն|Առավելության նշանները}} ցույց են տալիս խաչմերուկները, երթևեկելի մասերի առանձին փոխհատումները, ինչպես նաև ճանապարհի նեղ տեղամասերն անցնելու հաջորդականությունը։ {{լայն|Արգելող նշանները}} մտցնում կամ վերացնում են երթևեկության որոշակի սահմանափակումները։ {{լայն|Թելադրող նշանները}} հրահանգում կամ փոփոխում են երթևեկության որոշակի ռեժիմը։ {{լայն|Ինֆորմացիոն–ցուցիչ}}  նշանները տեղեկացնում են երթևեկության ռեժիմի առանձնահատկության կամ ընթացքի ուղղությամբ բնակավայրերի և այլ օբյեկտների տեղաբաշխման մասին։ {{լայն|Սպասարկող նշանները}} տեղեկացնում են կենցաղային սպասարկման օբյեկտների տեղաբաշխման մասին։ {{լայն|Լրացուցիչ ինֆորմացիայի նշանները}} կիրառվում են այլ խմբի նշանների գործողությունը պարզաբանելու կամ սահմանափակելու նպատակով։ Ի լրացումն ռուսերեն մակագրություններով ինֆորմացիոն–ցուցիչ նշանների՝ ՍՍՀՄ հանրապետություններում անհրաժեշտության դեպքում կարելի է տեղակայել&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>994pspie8wo757qzczzr3b023ytu84u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/65</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24787</id>
    <revision>
      <id>393088</id>
      <parentid>227860</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T08:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393088</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13577" sha1="0luqbe95eoehktc5tbn8dawngqcrp80" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ազգային լեզվով արված մակագրությամբ նշաններ։ Բոլոր նշանները պետք է լուսավորվեն կամ ծածկվեն լուսանդրադարձնող նյութով այնպես, որ անբավարար տեսանելիության պայմաններում դրանց զանազանումն ապահովվի առնվազն 100 մ–ից։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՇԻՆԱԿԱՆ ՄԵՔԵՆԱՆԵՐ''', ավտոճանապարհների կառուցման, պահպանման և նորոգման, ինչպես նաև երկաթուղային, քաղաքացիական, արդյունաբերական, հիդրոտեխնիկական կառույցների և օդանավակայանների շինարարություններում տեխնոլոգիական պրոցեսներ իրագործող տեխնիկական միջոցներ։ Ճ․ մ․ լայն կիրառում են ստացել նաև գյուղատնտեսությունում և բոլոր տեսակի ինժեներա–շինարարական աշխատանքներում։ Ըստ նշանակության Ճ․ մ․ ստորաբաժանվում են հետևյալ խմբերի․ 1․ {{լայն|նախապատրաստական աշխատանքներ կատարող}}՝ փխրեցնող, թփեր կտրող, ծառեր և ծառակոճղեր արմատահանող մեքենաներ։ Դրանք տրակտորային կախովի սարքավորումներ են։ Օգտագործվում են ինչպես ճանապարհաշինության և նոր հողերի յուրացման, այնպես էլ գործող ճանապարհների նորոգման աշխատանքներում։ 2․ {{լայն|Հողափոր–փոխադրող}} մեքենաներ․ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/385 ''կեռաշերեփ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/590 ''բուլդոզեր''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/208 ''գրեյդեր''], {{լայն|գրեյդեր–էլևատոր}}։ 3․ Ճանապարհային ծածկույթների, գրունտների, հիմքերի խտացման նպատակով կիրառվող մեքենաներ՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/93 ''գլդոններ''], {{լայն|տոփանիչ մեքենաներ}}։ 4․ Գրունտային, կոպճային և մանրախճային ճանապարհների ու հիմքերի բարելավման և կառուցման համար օգտագործվող մեքենաներ, {{լայն|գրունտախառնիչ մեքենաներ}} (նախատեսված են հիմքերի, ճանապարհային ծածկույթների, օդանավակայանների և այլ շինությունների գրունտները միներալային կապակցանյութերով ամրացնելու համար), {{լայն|խիճ և կոպիճ բաշխող մեքենաներ}} (կիրառվում են խճի և կոպիճի բաշխման և նախնական խտացման նպատակով՝ ճանապարհների հիմքերի պատրաստման և նորոգման ընթացքում), {{լայն|մանրակտոր քարերի բաշխիչներ}} (նախատեսված են ճանապարհային պաստառը քարանյութերի մանր ֆրակցիաներով պատելու և տաքացված բիտումով ծածկույթների մակերևութային մշակման համար), {{լայն|ավտոբիտումատարներ և ավտոգուդրոնատարներ}} (նախատեսված են օրգ․ կապակցանյութերի՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/445 ''բիտումի''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/48 ''էմուլսիայի''] փոխադրման և բաշխման համար՝ ինչպես մինչև 200°C տաքացված, այնպես էլ սառը վիճակում), {{լայն|խառնող մեքենաներ}} (նախատեսված են ճանապարհային պաստառի վրա բիտումի հետ կոպիճախճային նյութերի խառնման համար)։ 5․ Ասֆալտբետոնե և ցեմենտբետոնե ծածկույթով ճանապարհների շինարարություններում կիրառվում են պարբերական և անընդհատ գործողության {{լայն|ասֆալտբետոնի խառնիչներ}} (նախատեսված են բիտումի հետ միներալային նյութերի՝ խճի, ավազի, լցանյութի խառնման համար), {{լայն|ասֆալտափռիչներ}} (իրականացնում են նախապես պատրաստված և խտացված հիմքերի վրա տարբեր բիտումամիներալային խառնուրդների շերտի պահանջվող հաստությամբ հավասարաչափ փռումը), {{լայն|ցեմենտբետոնե ծածկույթների պատրաստման մեքենաներ}} (դրանք մեխանիզմների կոմպլեքսներ են, որոնք օգտագործվում են ճանապարհային տաշտերի ու հիմքերի պատրաստման, բետոնաշաղախի խառնման ու բաշխման, ծածկույթների հարդարման՝ կարանների բացման, քսահարթման նպատակներով)։ 6․ Ճանապարհների պահպանման և նորոգման մեքենաներ են {{լայն|ասֆալտատաքացուցիչները}} (նախատեսված են ասֆալտբետոնե ծածկույթներով ճանապարհները նորոգելիս վնասված տեղամասերի տաքացման համար), {{լայն|ճեղքերի մաքրման և մշակման մեքենաները}} (իրականացնում են ասֆալտբետոնե ծածկույթներով ճանապարհների ճեղքերի մաքրումն ու մշակումը), {{լայն|լվացող և մաքրող մեքենաները}} (օգտագործվում են փողոցները թափոններից մաքրելու և լվանալու նպատակներով), {{լայն|մակնշող մեքենաները}} (նախատեսված են ճանապարհների ցուցանշանները ներկանյութով նշելու և օդանավակայանները նշագծելու համար), {{լայն|ձյունամաքրիչ մեքենաները}} (կիրառվում են ճանապարհները մինչև 600 մմ հաստությամբ պնդացած և մինչև 1200 մմ հաստությամբ թարմ ձյունաշերտերից մաքրելու նպատակով)։
''Գրկ․'' Дорожные машины, под общ․ ред․ Н․ Я․ Хархуты, 2 изд․, перераб․ и доп․, Л․, 1976․&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՊԱՐՀԱՖՐԵԶ''', գրունտը փխրեցնող, մանրացնող և կապակցանյութերի հետ խառնող մեքենա։ Օգտագործվում է ճանապարհների և օդանավակայանների հիմնատակեր ու ծածկույթներ կառուցելիս։ Ճ–ի աշխատանքային օրգանը ռոտորն Է։ Ճ–ները լինում են ինքնագնաց, կախովի և կցովի։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ ՊԱՍՏԱՌ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/138 ''Պաստառ'']։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՊԱՐՀԻ ՕՊՏԻԿԱԿԱՆ ԵՐԿԱՐՈԻԹՅՈՒՆ''', երկրաչափական և ալիքային [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/557 ''օպտիկայի''] հասկացության։ Ճ․ օ․ ե․ հավասար է այն հեռավորությանը, որ լույսը կանցներ վակուումում՝ նույն ժամանակի ընթացքում։ Արտահայտվում է համասեռ միջավայրում լուսային ճառագայթի ճանապարհի երկարության և բեկման ցուցչի արտադրյալով։ Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/358 ''Ինտերֆերենցիա լույսի'']։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԱՊԱՐՀՆԵՐ''', ցամաքային հաղորդակցության որոշակի ուղիներ՝ մարդկանց, փոխադրամիջոցների ու բեռների տեղափոխության համար։ Տվյալ երկրի սոցիալ–տնտեսական կյանքում ունեցած դերին համապատասխան, ըստ ընդգրկման մասշտաբների (ծավալի), Ճ․ բաժանվում են հետևյալ տեսակների՝ մայրուղիներ, միջբնակավայրային Ճ․, քաղաքային և գյուղական երթուղիներ։&lt;br&gt;
Եվրասիայում հաղորդակցության կանոնավոր ճանապարհացանց ստեղծվել է դեռևս մ․ թ․ ա․ V հազարամյակում, առավել որոշակի է դարձել մ․ թ․ ա – I հազարամյակի ընթացքում և հիմք ծառայել տարանցիկ–միջմայրցամաքային հնագույն այնպիսի Ճ–ի ձևավորման, ինչպիսիք էին նաև Հայկական լեռնաշխարհով անցնող [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/156 ''Արքայական ճանապարհը''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/485 ''Մետաքսի ճանապարհը''], Արաբական խալիֆայության Ճ․, Անգլիայից մինչև Միջերկրածովյան երկրներ ձգվող Անագի ճանապարհը, Միջին Եվրոպան հատող Սաթի ճանապարհը, Միջին Ասիայից Մերձավոր Արևելք ձգվող Լազվարթի ճանապարհը, Հայաստանից՝ Կողբի աղահանքերից Սև ծովի հվ–արլ․ ափերը (Փոթի) ձգվող Աղի ծանապարհը ևն, որոնց մեծ մասը զուգորդվում էր գետային ու ծովային երթուղիների հետ։ Հին հռոմ. ճանապարհացանցը բաղկացած էր 372 խոշոր մայրուղիներից, որոնցից 29-ը հատվում էին Հռոմում։ Ամերիկյան մայր ցամաքում ճանապարհաշինությունը զարգանում է մ․ թ․ ա․ I հազարամյակի սկզբին, երբ ինկերի տերությունում ստեղծվում են սալարկված և ժայռափոր Ճ․։&lt;br&gt;
Հայկական լեռնաշխարհի կարավանային հնագույն Ճ–ի կենտրոնը ուրարտ․ ժամանակաշրջանում Վանա լճի արլ․ ափերն էին Տուշպա (Տոսպ–Վան) մայրաքաղաքով և Արարատյան դաշտը՝ Արգիշտիխինիլի (Արմավիր) քաղաքով, հետագայում (մինչև V–VI դդ․) Հայաստանի գլխավոր Ճ–ի հանգուցակետն էր Արարատյան դաշտավայրը՝ Արտաշատ, այնուհետև՝ Դվին մայրաքաղաքներով։ Հայաստանը հատվում էր հս․ և հվ․ մայրուղիներով, որոնցից առավել հայտնի էին [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/158 ''Արքունի պողոտան''] (Արտաշատ–Տիգրանակերտ մայրուղին, մ․ թ․ ա – II դ․– մ․ թ․ I դ․), հետագայում (IX–XI դդ․)՝ Նախիջևան–Դվին–Անի–Կարին (Էրզրում)–Տրապիզոն, Դվին–Սևանալճի արլ․ ափ–Թիֆլիս, XIX դ․ սկզբից՝ Երևան–Ջալալօղլի (այժմ՝ Ստեփանավան)–Թիֆլիս, Երևան–Ջուլֆա–Թավրիզ, Երևան–Էրզրում–Երզնկա, Երևան–Ախալքալաք–Փոթի և այլ մայրուղիներ, որոնցից տարբեր ուղղություններով ճյուղավորվում էին բազմաթիվ երթուղիներ։&lt;br&gt;
Բացի ուղևորների երթևեկությանը, փոխանակությանն ու առևտրին, փոստային կանոնավոր հաղորդակցությանը ծառայելուց, ճանապարհացանցի ձևավորումն ու կատարելագործումը խթանեց նաև խոշոր Ճ–ի մերձակայքում ու խաչմերուկներում քաղաքների, ավանների իջևան-&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0luqbe95eoehktc5tbn8dawngqcrp80</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/66</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24788</id>
    <revision>
      <id>393089</id>
      <parentid>175377</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T09:04:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393089</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13105" sha1="r5jq7oi6g90nlr44h3w251a1e19clnk" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''66            ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՆԵՐԻ'''&lt;br&gt;
հյուրատների ի հայտ գալուն։ Հնագույն ժամանակներից սկսած Ճ–ի մեծ մասը ցեխաշաղախով խճապատվում էր, գետաքարով երեսապատվում կամ սալարկվում, ճահճուտ վայրերում՝ փայտամածվում։ Երբեմն Ճ․ ունենում էին հեռավորության, ուղիների ցուցանշաններ ևն։ XIX դ․ սկզբից արհեստական խճով համատարած պատվող ճանապարհածածկույթի կիրառումը մեծ չափով նպաստեց ճանապարհային շինարարության, խճուղիների կառուցման բուռն վերելքին։ Ճանապարհածածկույթի հաստությունը նվազեցվեց՝ հասցվելով մինչև 0,24–0,27 մ։ Կապված ավտոմեքենայի հայտնագործման ու հետագա կատարելագործման հետ՝ սկսեցին առաջանալ նոր և նորագույն կառուցվածքի Ճ․։ Քանի որ խճապատ ճանապարհածածկույթը չէր կարող ապահովել ավտոմոբիլային հարաճուն երթևեկության պայմանները, XX դ․ 20-ական թթ․ սկսվեց ասֆալտապատ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/647 ''ավտոմոբիլային ճանապարհների''] ու մայրուղիների բուռն շինարարությունը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/598 ''Ասֆալտ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/598 ''Ասֆալտապատում''])։&lt;br&gt;
Ճանապարհացանցի աննախընթաց զարգացումը խթանեց ճանապարհաշինական մեքենաների ու նյութերի արտադրությանը։ Ժամանակակից քաղաքային երթուղիները, ինչպես նաև առանձին քաղաքներ ու պետություններ միմյանց կապող Ճ․ ինժեներական կառույցների համալիրներ են, որոնք ապահովում են շարժման բարձր արագություն և փոխադրամիջոցների մեծ բեռնատարողություն։ XX դ․ 20–30-ական թթ․ Մեծ Բրիտանիայում և Ռուսաստանում, իսկ 1899-ին՝ Հայաստանում (Թիֆլիս–Ալեքսանդրապոլ–Կարս) կառուցվեցին ընդհանուր օգտագործման առաջին երկաթուղիները։ Մայրուղիներով խճողված խոշոր քաղաքների զարգացումը, վերգետնյա հաղորդակցության դժվարությունները հանգեցրին ներգետնյա ռելսային երթուղիների՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/488 ''մետրոպոլիտենների''] և վերգետնյա միառելս երթուղիների ստեղծմանն ու զարգացմանը։ Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/539 ''Առևտրական ճանապարհներ {{լայն|Հայաստանում}}''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/597 ''Երկաթուղի'']։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Մանանդյան}} Հ․ Հ․, Հայաստանի գլխավոր ճանապարհները ըստ Պևտիեգերյան քարտեզի, Ե․, 1936։ {{լայն|Նույնի}}, О торговле и городах Армении в связи с мировой торговлей древних времен (V в․ до н․ э.– XV в․ н․ э․), 2 изд․, перераб․ и доп․, Е․, 1954; {{լայն|Кудрявцев А․ С․}}, Очерки истории дорожного строительства в СССР, ч․ 1, Дооктябрьский период, М․, 1951․{{ՀՍՀ հեղ|Լ․ Պետրոսյան}}
'''ՃԱՆԱՊԱՐՀՈՐԴՆԵՐԻ ԾԱՌ''' (Ravenala madagascariensis), բանանազգիների ընտանիքի ծառանման բույս։ Բունը բարձր է՝ մինչև 10 մ, տերևները խոշոր են, հովհարաձև դասավորված։ Տերևապատյանները երկար են և մեծ քանակությամբ ջուր են կուտակում, որը երբեմն օգտագործվում է խմելու համար (այստեղից էլ՝ «Ճ․ ծ․» անվանումը)։ Ծաղիկները հավաքված են հասկանման ծաղկաբույլում և փոշոտվում են թռչունների միջոցով։ Պտուղը հատապտուղ է, ձևով նման վարունգի։ Մադագասկար և Ռեյունյոն կղզիների էնդեմիկ բույս է։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԵՐԵՆ''', {{լայն|լազերեն}}, իբերա–կովկասյան լեզվաընտանիքի քարթվելական խմբի լեզու։ Մեգրելերենի հետ դիտվում է որպես զաներենի բարբառ, գիր չունի։ Այժմ խոսվում է Թուրքիայում (սևծովյան ափամերձ շրջաններում) և Վրաց․ ՍՍՀ-ին առնչվող սահմանամերձ որոշ վայրերում։ Հնչյունական համակարգում առկա է 5 ձայնավոր, 32 բաղաձայն, քերականական համակարգում՝ 7 հոլով, մոտ 14 եղանակա–ժամանակային ձև։ Բառապաշարում կան ծավալուն թուրքաբանություններ, ինչպես նաև վրաց․ և հուն. փոխառություններ։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆԻԿՅԱՆ''' Հովսեփ [1840, գ․ Ակն (Երզնկայի վիլայեթ) – 14․2․1902, Վաղարշապատ (այժմ՝ Էջմիածին)], հայ բանահավաք–ազգագրագետ։ 1847-ին տեղափոխվել է Թիֆլիս, ավարտել Ներսիսյան դպրոցը։ Այնուհետև ծննդավայրում զբաղվել է մանկավարժությամբ ու բանահավաքությամբ։ Կյանքի վերջին տարիներին դասավանդել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ Երկարամյա հավաքչական գործունեության արդյունք է 1895-ին լույս տեսած «Տնությունք Ակնա» ժողովածուն, որը հարուստ նյութ է պարունակում Ակնա ազգագրության (գաղթականության պատմություն, տեղագրություն, վիճակագրություն, տնտ․ և հասարակական կենցաղ, սովորույթներ, հավատք), բանահյուսության (երգ, առած–ասացվածք, զրույց) և բարբառի վերաբերյալ։ Ժողովածուին կցված է Կոմիտասի ձայնագրած և հայկ․ ձայնանիշերով նոտագրած Ակնա 25 ժող․ երգ (օրոր, անտունի, հարսանեկան, համբարձման, պանդխտության, թաղման մեղեդիներ ու պարեղանակներ): Ճ․ հրատարակել է նաև «Դժոխք» (1897, 1900) խորագրով երկհատոր մի գիրք, որտեղ Միլտոնի «Դրախտ կորուսյալ»-ի և Դանթեի «Դժոխք»–ի հետևությամբ իրապատում և բանահյուսական խառը դրվագներով այլաբանորեն ներկայացրել է հայ ժողովրդի կյանքը, արտահայտել բարոյախոսական գաղափարներ։&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Երեմյան Ս}}․, Ազգային դեմքեր։ Գրագետ հայեր (երկրորդ շարք), Վնտ․, 1913, էջ 179 – 219։ {{ՀՍՀ հեղ|Ա․ Նազինյան}}
'''ՃԱՆՃ''' (լատ․ Musca), համաստեղություն երկնքի հարավային կիսագնդում։ Գտնվում է Քամելեոն, Ողնուց, Կենտավրոս, Խաչ, Կարկին, Դրախտային թռչուն համաստեղությունների միջև։ Ամենապայծառ աստղերը երրորդ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/583 ''աստղային մեծության''] են։ ՍՍՀՄ տարածքից չի երևում։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆՃԵՐ''' (Brachycera), {{լայն|կարճաբեղիկ երկթևանիներ}}, երկթևանիների կարգի միջատների ենթակարգ։ Մարմնի երկարությունը 1–55 մմ է։ Բերանային ապարատը չհատվածավորված կնճիթիկ է։ Թաթերի ծայրերին ունեն 2-ական ծծիչներ, թևերը թաղանթային են՝ թույլ ջղավորված։ Զարգանում են լրիվ կերպարանափոխությամբ։ Թրթուրը անոտ է, հարսնյակը ծածկված է կամ ամփոփված է կեղծ բոժոժում։ Լայնորեն տարածված են ամբողջ աշխարհում (շուրջ 80 հզ․ տեսակ, որից 20 հզ․՝ ՍՍՀՄ–ում)։ Որոշ Ճ․ սնվում են ծաղիկների նեկտարով, մյուսները՝ քայքայվող օրգ․ նյութերով, գոմաղբով ևն։ Կան նաև արյունածուծ տեսակներ։ Բազմանում են գլխավորապես ձվերով, հազվադեպ հանդիպում է թրթուրների կենդանածնություն։ Թրթուրները բուսակեր են կամ կենդանիների հյուսվածքների և օրգանների մակաբույծներ, սնվում են նաև քայքայվող նյութերով։ Ճ–ի բազմաթիվ սինանթրոպ տեսակներ (տնային Ճ․, սենյակային Ճ․, մսային Ճ․ ևն) վարակիչ հիվանդությունների (խոլերա, դիզենտերիա, սիբիրյան խոց, տուլարեմիա ևն) հարուցիչների, նախակենդանիների ցիստերի, հելմինթների ձվերի տարածողներ են, մթերքների վնասատուներ։ Ճ–ի մակաբույծ թրթուրներն առաջացնում են կենդանիների, երբեմն՝ մարդու միազներ (վոլֆարտյան Ճ․)։ Բուսակեր Ճ․ վնասում են մշակովի բույսերին։ ՍՍՀՄ–ում, որպես գյուղատնտ․ կուլտուրաների վնասատուներ, հայտնի են բալի, կաղամբի, սեխի, շվեդական Ճ․։ Կան օգտակար տեսակներ, որոնք նպաստում են բույսերի փոշոտմանը, ոչնչացնում վնասատու միջատներին։&lt;br&gt;
{{լայն|Պայքարի միջոցները}}. գյուղատնտեսության վնասատուների դեմ՝ ագրոտեխնիկական և քիմ․ միջոցառումներ, սինանթրոպ տեսակների դեմ՝ սանհիգիենային կանոնների պահպանում, ինսեկտիցիդներ։{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Չուբկովա}}
'''ՃԱՆՃԻ''', {{լայն|Ճանճիկ}}, բերդ Լեռնային Կիլիկիայում։ Սմբատ Գունդստաբլը Ճ․ հիշատակել է Լևոն Բ–ի թագադրության (1198) հանդեսի առնչությամբ։ Այդ ժամանակներում Ճ–ի տերն էր Կոստանդին իշխանը։ 1260-ին Ճ–ի տեր է հիշվում Վասակ իշխանը, որը պատանդ էր ուղարկվել Եգիպտոս՝ Խեթում Ա թագավորի որդի Լևոնին գերությունից ազատելու համար։ Ղ․ Ալիշանը ենթադրաբար Ճ․ նույնացնում է Կոկիսոն և Կապան բերդերի մոտակայքում հիշատակվող Մարիանչիլ–կալեսի կամ Չինչին–կալեի հետ։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Ալիշան Ղ․}}, Սիսուան, Վնտ․, 1885։ {{լայն|Տեր–Ղազարյան Հ.}}, Հայկական Կիլիկիա, Անթիլիաս, 1966։  {{ՀՍՀ հեղ|Թ․ Հակոբյան}}
'''ՃԱՆՃԻ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Սվազի վիլայեթում։ XIX դ․ վերջին ուներ 450 բն․, որոնցից 140-ը՝ հայ, մնացածը՝ թուրք։ Զբաղվում էին երկրագործությամբ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>r5jq7oi6g90nlr44h3w251a1e19clnk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/67</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24789</id>
    <revision>
      <id>393090</id>
      <parentid>227861</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T09:23:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393090</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14443" sha1="tvzmt84ty98ietr7e4oy3rlwtbddcuq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;անասնապահությամբ և այգեգործությամբ։ Գյուղն ուներ եկեղեցի (Ս․ Խաչ)։ Ճ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ին, Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մի մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։&lt;br&gt;
'''ՃԱՆՃՈՐՍՆԵՐ''' (Muscicapidae), ճնճղուկազգիների կարգի թռչունների ընտանիք։ Մարմնի երկարությունը 110–170 մմ է, քաշը՝ 8–25 գ։ Ունեն ցածր ու լայն կտուց, որի հիմքում և բերանի անկյուններում կան խոզաններ։ Լավ արտահայտված է կատարը։ Լինում են միապաղաղ մոխրագույնից մինչև վառ խայտաբղետ գունավորմամբ։ Մեծ մասի արուների փետուրների գունավորումը տարբերվում է էգերից։ Հանդիպում են ամենուր, բացառությամբ Ամերիկայի, առավելապես արևադարձերում (թփուտներում, նոսր ծառուտներում, այգիներում ու պուրակներում)։ Բնադրում են ծառերի ու թփերի վրա, փչակներում, երբեմն՝ ժայռերում, դնում՝ 4–10 ձու։ Թխսում է հիմնականում էգը (14 օր)։ Հայտնի է Ճ–ի շուրջ 360, ՍՍՀՄ–ում՝ 15 տեսակ, որոնք չվող են և ձմեռում են Աֆրիկայում, Հարավային Ասիայում։ Հայաստանում հանդիպում է 4 տեսակ (խայտաբղետ, սպիտակապարանոց, մոխրագույն և փոքրիկ Ճ․)։ Սնվում են ճանճերով, սարդերով, թրթուրներով, երբեմն՝ հատապտուղներով։ Օգտակար են, ոչնչացնում են մեծ քանակությամբ վնասակար միջատներ։&lt;br&gt;
'''ՃԱՇԱԿ''' {{լայն|գեղագիտական}}, գեղեցիկի դիրքերից արվեստի ստեղծագործությունն ու իրականությունն ընկալելու և սոցիալ–հոգեբանական գնահատական տալու մարդու հոգևոր ընդունակությունը։ Որպես գեղագիտական կատեգորիա Ճ․, ըստ էության, կիրառվում է XVII դարից։ Սկսած Ն․ Բուալոյից Ճ–ի հիմնական հատկանիշներ են համարվել ճշմարտանմանությունը, բանական լինելը, հստակությունը․ Հ․ Հոմը և Ա․ Շաֆտսբերին Ճ–ին հաղորդել են նաև բարոյական իմաստ։ Ի․ Կանտը «Ճ–ի անտինոմիաներում» Ճ․ ներկայացրել է որպես զգայության և բանախոհության երկընտրանք, որպես հակասություն անհատական ազատ դատողության և Ճ–ի համընդհանրության միջև։ Սակայն Կանտը չկարողացավ լուծել այս անտինոմիաները։ Հեգելը Ճ․ քննարկել է հիմնականում կապված արվեստի հետ։ Սակայն գիտակցելով Ճ–ի լայն բովանդակությունը՝ պնդել է, որ այն «մշակույթի ազդեցությամբ նրբացված գեղեցիկի զգացումն է»։ Մարքսիստական գեղագիտությունն ընդգծում է Ճ–ի հասարակական բնույթը և կախվածությունը նրա կրողի սոցիալական դրությունից, գործուն բնույթը և առարկայական պայմանավորվածությունը։ Մարքսիստական գեղագիտությունը Ճ․ դիտում է որպես կյանքի բոլոր բնագավառներում դրսևորվող պատմահասարակական մշակույթի արտահայտություն։ Ճ–ի առաջացման մեջ ելակետային գործոն է ճանաչվում [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/115 ''արվեստը'']։ Բնության, մարդու և մարդկային պատմության գեղագիտական կողմի նկատմամբ Ճ–ի ձևավորումը ածանցյալ է և պատմականորեն իրականացվել է արվեստի միջոցով։ Ընդհանրապես Ճ–ի զարգացման պատմությունը վկայում է նրա ոլորտների ընդլայնումը։ Արվեստի մեջ գեղեցիկի ընկալումով ավելի խոր և նուրբ է ըմբռնվում նաև բնության, շրջապատի իրերի, մարդու գեղեցկությունը։ Առօրյայում օգտագործվում է նաև «գեղարվեստական Ճ․» հասկացությունը՝ որպես գեղագիտական Ճ–ի հոմանիշ։ Այս դեպքում գեղարվեստական Ճ․ հասկացվում է որպես գեղագիտական Ճ․, որը դրսևորվում է գեղարվեստական գործունեության ոլորտում (գեղարվեստական ստեղծագործության գնահատումը, ստեղծումը, ընկալումը)։ Գեղարվեստական Ճ–ի ձևավորման վրա ազդեցություն են ունենում ինչպես անհատի սոցիալական դրությունը, այնպես էլ ժողովրդի ազգային ավանդույթները և տեղի գեղարվեստական մշակույթի յուրահատկությունները։ Գեղագիտական Ճ–ի ձևավորումը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/706 ''գեղագիտական դաստիարակության''] նպատակներից է։&lt;br&gt;
Ճ․ գործածվում է նաև սեր կամ հակում («երաժշտական Ճ․», «գրական Ճ․»), ինչպես և ոճ («եվրոպական Ճ․», «XVIII դ․ ճաշակով») իմաստներով։&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Մարքս Կ․ և Էնգելս Ֆ․}}, Արվեստի մասին, հ․ 1–2, 1963–64։ {{լայն|Маца И․ Л․}}, Об эстетическом вкусе, М․, 1963; {{լայն|Коган Л․ Н}}․, Художественный вкус, М․, 1966; {{լայն|Акопджанян Е․ С}}․, О природе эстетической потребности, Е․, 1973; {{լայն|Скатерщиков В․ К}}․, Об эстетическом вкусе, М․, 1974; {{լայն|Джидарьян И․ А․,}} Эстетическая потребность, М․, 1976․ {{ՀՍՀ հեղ|Ե. Հակոբջանյան}}  
'''«ՃԱՇԱԿ ՈՍԿԵՂԵՆ ԴՊՐՈՒԹՅԱՆ»''', պատմական, գիտական, բանասիրական ամսագիր, 1887-ից՝ տարեգիրք։ Լույս է տեսել 1886–1887, 1889-ին, Կ․ Պոլսում։ Խմբագիրներ՝ Մ․ Գարագաշյան, Հ․ Գուրգեն։ Գրաբարով ընթերցողներին է ներկայացրել պատմական հոդվածներ (Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագրությունը ըստ Կորյունի, հայոց լեզվի ծագումն ու զարգացումը, տպագրության գյուտն ու ազդեցությունը մշակույթի առաջընթացի վրա ևն), մատենագիտական, բանասիրական, լեզվաբանական տեսություններ, հայ և օտար (Լամարթին, Հյուգո, Լաֆոնտեն, Վոլտեր, Ռասին, Ֆենելոն և ուրիշներ) հեղինակների ստեղծագործություններ, առակներ, աշխարհագրական տեղեկություններ։ Ունեցել է գրաբար–աշխարհաբար բառարանային բաժին։&lt;br&gt;
'''ՃԱՇՈՑ''', {{լայն|Տոնամակ, Տոնանամակ, Տարեգիրք}}, ճաշի ժամերին մինչև երեկոյան ժամերգությունը, եկեղեցում ընթերցվելիք նյութերի արարողական ժողովածու։ Ընթերցվելիք նյութը՝ «{{լայն|Ընթերցուածը}}», քաղված էր Հին և Նոր կտակարաններից, հատկապես՝ Գործք Առաքհլոցից, որին հաջորդում էին համապատասխան սաղմոսներ, կցուրդներ, ավելի ուշ՝ նաև շարականներ։ Ճ–ի բովանդակությունը՝ Քրիստոսի ծննդից սկսած, տերունական տոների տարեկան տոնակարգի սահմանումն է, համապատասխան ընթերցվածներով։ Միջնադարյան մյուս ժողովածուների նման Ճ․ էլ ունի իր տարատեսակները (երուսաղեմյան, մինչվկայասերյան և վկայասերյան), որոնց բոլորին բնորոշն այն է, որ տոները ամսաթվային չեն, այլ շարժական են՝ շաբաթվա օրերով սահմանված (օրինակ՝ «Զ կիրակի զկնի Հոգեգալստյան», որ նշանակում է՝ Հոգեգալուստի տոնից հետո վեցերորդ կիրակին) (տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/53 ''Տոմար''])։&lt;br&gt;
Սկսած XI դ․ Ճ․ ժողովածուները փոփոխվել են։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/213 ''Գրիգոր Բ Վկայասերի''] ջանքերով այնտեղ մուտք է գործել տոմարական տոնակարգը՝ տոների ամսաթվային նշումները, և, որ Ճ․ ժողովածուների համար առավել կարևորւ է, տերունական տոների կողքին Ճ–ում սահմանվել են նոր՝ հայկ․ տոներ՝ Մեսրոպ Մաշտոցի, Սահակ Պարթևի, Թարգմանչաց, Վարդանանց, Ղևոնդյանց, Վահան Գողթնացուն և բազմաթիվ այլ նշանավոր գործիչների ու պատմական իրադարձությունների նվիրված տոներ, որոնց թիվը հասնում է 76-ի (1154 թ․, Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ․ Մատենադարան, ձեռ․ № 832)։ Դրանով ընդհանուր քրիստոնեական արարողական ժողովածուի դիմագիծը ազգայնանում է։ Գրիգոր Բ Վկայասերի «Տոնամակ» Ճ–ում փոխվել է նաև ընթերցվածների բովանդակությունը։ Հայկ․ նշված տոների օրերին, Գործք Առաքելոցից, սաղմոսներից քաղված հատվածների փոխարեն, եկեղեցում ընթերցվել են հայ գործիչների կյանքին ու գործին նվիրված համառոտ պատմություններ, որ ժողովածուում տեղագրելու համար մշակել էր Գրիգոր Վկայասերը՝ իր աշակերտ ու գործակից Կյուրակոսի հետ․ Ճ–ի այս վերախմբագրությունը հիմք է հանդիսացել հայկ․ միջնադարյան մի նոր ժողովածուի՝ Տեր–Իսրայելի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/202 ''Հայսմավուրքի''] համար։ Երբ Հայսմավուրքներն իբրև ինքնուրույն ժողովածուներ ավարտուն ձև են ստացել, անհրաժեշտություն է առաջացել մաքրելու Ճ․ հետագայում մուծված տարրերից, որի հետևանքով մինչև այսօր գործում է թե՛ Հայսմավուրքն՝ իր օրացուցային լրիվ կարգով ու սյուժետային պատմություններով, թե՛ Ճ․ ժողովածուն՝ տերունական տոների շարժական–շաբաթական կարգով ու ընթերցվածների հին համակարգով։ Ճ–ները նաև պատկերազարդվել են։ Երևանի Մեսրոպ Մաշտոցի անվ․ Մատենադարանում պահվող Ճ–ներից գեղարվեստական արժեքով առանձնանում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/332 ''«Հեթում Բ թագավորի ճաշոցը»''] (1286 թ․, ձեռ․ № 979)։&lt;br&gt;
''Գրկ''. {{լայն|Ավդալբեգյան Մ․ Թ}}․, Գրիգոր–Վահրամ Վկայասերի «Տօնամակ» ժողովածուն, ՊԲՀ, 1977, № 4, էջ 129-139։ {{ՀՍՀ հեղ|Մ․ Ավդալբեգյան}}
'''ՃԱՊԱՂՋՐԻ ԴԱՇՏ''', գտնվում է Հայկական լեռնաշխարհում, Արածանիի վտակ Գյունեկ գետի ստորին հոսանքում, Հայկական Տավրոսի հս․ ստորոտին։ Խզման հետևանքով առաջացած իջվածք է՝ լցված նեոգեն–անթրոպոգենի լճա–գետային և հրաբխային նստվածքներով։ Տարածությունը մոտ 500 կմ² է, բարձրությունը՝ 1000–1200 մ։ Կլիման ցամաքային է՝ տաք ամառներով և ցուրտ ձմեռներով։ Հունվարի միջին ջերմաստիճանը – 5°C-ից մինչև –3°C է, հուլիսինը՝ 22-24°C, տարեկան տեղումները՝ 300–500 մմ։ Գերիշխում են տափաստանները։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊԱՂՋՈՒՐ''', {{լայն|Կիթջուր}}, գետ Հայկական լեռնաշխարհում, Գյունեկ գետի աջ վտակը (Արածանիի ավազան)։ Երկարությունը 68 կմ է։ Սկիզբ է առնում Հայկական&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tvzmt84ty98ietr7e4oy3rlwtbddcuq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/68</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24790</id>
    <revision>
      <id>393091</id>
      <parentid>238103</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T09:41:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393091</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11774" sha1="5ksugietcko526922rv420gnwyacx3p" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Տավրոսի հս․ ճյուղավորության հվ․ լանջից։ Սնումը խառն է, հորդացումը՝ գարնանը։ Ճ–ի ափին է գտնվել պատմական Կթառիճ ամրոցը (այժմ՝ Բինգյոլ քաղաքը)։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԳԻՐ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/403 ''հիերոգլիֆներից''] (մոտ 15 հզ․) բաղկացած գրային համակարգ, որոնցով նշանակում են մեկ կամ մի քանի համանիշ ձևույթներ և վանկային այբուբենի երկու տարբերակ՝ հիրագանա, կատականա, առաջինը՝ օժանդակ ձևույթների ու նմանաձայնությունների, երկրորդը՝ նորագույն փոխառությունների գրության համար։ Ճ․ գ․ զուգակցում է գաղափարագրության ու հնչյունագրության սկզբունքները։ Հիերոգլիֆները VI–VII դդ․ չինական փոխառություններ են։ Նախապես գրել են չինարեն, ապա սկսել են նշանակել ճապոներեն բառեր, ձևույթներ։ Յուրաքանչյուր բառ կարող էր գրվել 5–20 ցանկացած համանիշ նշանով։ XII դ․ մնացել են համեմատաբար պարզ կտրվածքներով վանկագրերը (կատականա) և դյուրագիծ բոլորգրերը (հիրագանա)։ 1946-ին մամուլում օգտագործվող հիերոգլիֆների թիվը կրճատվելով հասել է 1800-ի, 700-ի գրությունը պարզեցվել է։ Նկատվում է գաղափարագրությունից հնչյունագրության անցնելու միտում։ Բառերը չեն սահմանազատվում։ Գրությունը՝ վերից վար, աջից ձախ, երբեմն նաև՝ ձախից աջ։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԾՈՎ''', Խաղաղ օվկիանոսի կիսափակ ծով Եվրասիա մայր ցամաքի, Ճապոնական կղզիների և Սախալին կղզու միջև։ Ողողում է ՍՍՀՄ–ի, Կորեայի և Ճապոնիայի ափերը։ Ափագծի երկարությունը 7600 կմ է (3240 կմ ՍՍՀՄ սահմաններում)։ Կորեական նեղուցով հաղորդակցվում է Արևելա–Չինական և Դեղին ծովերի, Ցուգարու նեղուցով՝ Խաղաղ օվկիանոսի, Լապերուզի և Նևելսկու նեղուցներով՝ Օխոտի ծովի հետ։ Երկարությունը 2255 կմ է, առավելագույն լայնությունը՝ 1070 կմ։ Տարածությունը 1062 հզ․ կմ² է, առավելագույն խորությունը՝ 3699 մ, ջրի ծավալը՝ 1630 հզ․ կմ³։ Ափագիծը թույլ է կտրտված։ Առավել խոշոր են Պետրոս Մեծի, Արևելա–Կորեական, Իսիկարի, Տոյամա և Վակասու ծոցերը։ Հատակի ռելիեֆում առանձնացված են մայրցամաքային առափնյա ծանծաղուտը, մայրցամաքային լանջը, խորջրյա գոգավորությունն ու ստորջրյա բարձրությունները (Յամատո, Կիտա Օկի, Օկի)։ Սեյսմիկ շրջան է։ Օգտակար հանածոներից կան նավթ, գազ, ցրոնային ոսկի, կասիտերիտ։ Կլիման բարեխառն է, մուսսոնային։ Ծովի հվ–արլ․ մասով հաճախ են անցնում թայֆունները։ Ձմռանը հս․ մասը սառցակալում է։ Մակերեսային հոսանքներն առաջանում են Կուրոսիո տաք և Պրիմորիեի սառը հոսանքներից։ Զարգացած է ձկնորսությունը։ Գլխավոր նավահանգիստներն են Վլադիվոստոկը, Նախոդկան, Ալեքսանդրովսկ–Սախալինսկին (ՍՍՀՄ), Օտարուն, Նշգատան, Ցուրուզան, Մայձուրուն (Ճապոնիա), Վոնսանը, Հիննամը, Չհոնլինը (ԿԺԴՀ)։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊՈՆԱ–ՉԻՆԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄ 1894—1895''', Ճապոնիայի ագրեսիվ պատերազմը Չինաստանի դեմ՝ Կորեայի նկատմամբ ճապոնական վերահսկողություն հաստատելու և Չինաստան թափանցելու նպատակով։ Չինական բանակն ու նավատորմը խոշոր պարտություն կրեցին ցամաքում և ծովում։ 1894-ի հոկտեմբերից ռազմ. գործողությունները փոխադրվեցին Հյուսիս–Արևելյան Չինաստանի տարածքը, ճապոնական զորքերը գրավեցին Լյաոդունի թերակղզին, Վեյհայվեյը ևն։ 1895-ի ապրիլի 17-ին Չինաստանն ստորագրեց ստորացուցիչ հաշտություն (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/379 ''Սիմոնոսեկիի պայմանագիր 1895''])։ Պատերազմը սկիզբ դրեց իմպերիալիստական տերությունների կողմից Չինաստանի բաժանմանը և ֆինանսական ստրկացմանը, խթանեց Ճապոնիայի կապիտալիստական զարգացումը, իսկ Տայվան և Պենխուլեդաո կղզիների զավթմամբ հիմք դրվեց ճապոնական գաղութային կայսրությանը։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊՈՆԱՑԻՆԵՐ''', ազգ, Ճապոնիայի հիմնական բնակչությունը (99%–ից ավելին)։ Ընդհանուր թիվը՝ 110 մլն (1975)։ Բնակվում են նաև ԱՄՆ–ում (590 հզ․), Բրազիլիայում (մոտ 600 հզ․), Լատինական Ամերիկայի այլ երկրներում, Կանադայում։ Խոսում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/68 ''ճապոներեն'']։ Ճապոնիայում տարածված կրոնը բուդդայականության մահայանա տարատեսակն, է (ունի բազմաթիվ աղանդներ), որին զուգահեռ դավանում են սինտոյականություն։ Սակավ տարածված են սինկրետիկ «նոր կրոնները», առավել սակավ՝ քրիստոնեությունը։ Այժմյան Ճապոնիայում բնակչության մոտ կեսը հավատացյալ չէ։ Ճ–ի մեջ տեղական տարբերությունները վերանում են։ Ազգագրական յուրահատկությունը պահպանում են միայն որոշ մանր կղզիների և Ռյուկյու արշիպելագի բնակիչները։ Ճ. որպես ցեղախումբ ձևավորվել են մ․ թ․ ա․ I հազարամյակի կեսին, Կորեական թերակղզու հվ–ից Ճապոնական կղզիներ տեղափոխված՝ էնեոլիթյան Յայոյի մշակույթի ցեղերի և այնական, մասնավորապես՝ մալայապոլինեզական տեղաբնիկ ցեղերի միասերման հետևանքով։ IV դ․ առաջին համաճապոնական պետության (Յամատո) առաջացման հետ կազմավորվում է ճապոնական ազգությունը։ 1867–68-ի բուրժ․ հեղափոխությունից հետո Ճ․ հանդես են գալիս որպես բուրժ․ ազգ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ճ․ կենցաղով և մշակույթով զգալիորեն մոտեցան եվրոպական ազգերին։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊՈՆԵՐԵՆ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/68 ''ճապոնացիների''] լեզուն, Ճապոնիայի պետական լեզուն։ Հնչյունական և քերականական կառուցվածքով մոտ է ալթայան լեզուներին։ Խոսողների թիվը՝ մոտ 112 մլն (1976)։ Տրոհված է բարբառախմբերի՝ արմ․ (ընկած է հին գրական Ճ–ի հիմքում) և արլ․ (ընկած է ազգային գրական լեզվի հիմքում)։ Առկա են երկար ու կարճ ձայնավորներ։ Բառի մեջ յուրաքանչյուր բաղաձայնին հաջորդում է ձայնավորը։ Հնչումով մոտիկ բառերը մոտիկ են նաև իմաստով (mi-ru – նայել և móri – դայակ, nami – ալիքներ և numá – ճահիճ)։ Շեշտը երաժշտական է և կատարում է իմաստատարբերիչ դեր։ Բառային կազմի գրեթե կեսը չինական փոխառություններ են։ Ճ․ ունի համադրական, անվանական կառուցվածք։ Բացակայում են քերականական սեռը, դեմքը, թիվը, հոդը (որոշյալ–անորոշ, ստացական)։ Գոյականն ունի 12 հոլով (կցականության սկզբունք), բայը՝ 3 սեռի, 10 եղանակի, 3 ժամանակի (թեքականության սկզբունք), կերպի քերականական կարգեր։ Արմատները սովորաբար բազմավանկ են (երկու և ավելի)։ Գրավոր հնագույն հուշարձանները VI–VII դարերից են։&lt;br&gt;
Գրկ. {{լայն|Сыромятников Н․А}}․, Становление новояпонского языка, М․, 1965; {{լայն|Նույնի}} Древнеяпонский язык․ М․, 1972․&lt;br&gt;
[[File:Imperial Seal of Japan.svg|կենտրոն|120px]]
'''ՃԱՊՈՆԻԱ''' (ճապոներեն՝ {{լայն|Նիպպոն, Նիհոն}})&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|{{լայն|Բովանդակություն}}}}
{{table|titre=I․ Ընդհանուր տեղեկություններ|page=69}}
{{table|titre=II․ Պետական կարգը|page=69}}
{{table|titre=III․ Բնությունը|page=69}}
{{table|titre=IV․ Բնակչությունը|page=70}}
{{table|titre=V․ Պատմական ակնարկ|page=70}}
{{table|titre=VI․ Քաղաքական կուսակցությունները, արհմիությունները և հասարակական այլ կազմակերպություններ|page=72}}
{{table|titre=VII․ Տնտեսա–աշխարհագրական ակնարկ|page=72}}
{{table|titre=VIII․ Զինված ուժերը|page=75}}
{{table|titre=IX․ Բժշկա–աշխարհագրական բնութագիրը|page=75}}
{{table|titre=X․ Լուսավորությունը|page=75}}
{{table|titre=XI․ Գիտությունը և գիտական հիմնարկները|page=75}}
{{table|titre=XII․ Մամուլը, ռադիոհաղորդումները, հեռուստատեսությունը|page=78}}
{{table|titre=XIII․ Գրականությունը|page=78}}
{{table|titre=XIV․ Ճարտարապետությունը և կերպարվեստը|page=80}}
{{table|titre=XV․ Երաժշտությունը|page=82}}
{{table|titre=XVI․ Բալետը|page=83}}
{{table|titre=XVII․ Թատրոնը|page=83}}
{{table|titre=XVIII․ Կինոն|page=83}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ksugietcko526922rv420gnwyacx3p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393092</id>
      <parentid>393091</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T09:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393092</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11775" sha1="s10c2z9gch7mlp9lp4dinxmdx5rlryv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Տավրոսի հս․ ճյուղավորության հվ․ լանջից։ Սնումը խառն է, հորդացումը՝ գարնանը։ Ճ–ի ափին է գտնվել պատմական Կթառիճ ամրոցը (այժմ՝ Բինգյոլ քաղաքը)։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԳԻՐ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/403 ''հիերոգլիֆներից''] (մոտ 15 հզ․) բաղկացած գրային համակարգ, որոնցով նշանակում են մեկ կամ մի քանի համանիշ ձևույթներ և վանկային այբուբենի երկու տարբերակ՝ հիրագանա, կատականա, առաջինը՝ օժանդակ ձևույթների ու նմանաձայնությունների, երկրորդը՝ նորագույն փոխառությունների գրության համար։ Ճ․ գ․ զուգակցում է գաղափարագրության ու հնչյունագրության սկզբունքները։ Հիերոգլիֆները VI–VII դդ․ չինական փոխառություններ են։ Նախապես գրել են չինարեն, ապա սկսել են նշանակել ճապոներեն բառեր, ձևույթներ։ Յուրաքանչյուր բառ կարող էր գրվել 5–20 ցանկացած համանիշ նշանով։ XII դ․ մնացել են համեմատաբար պարզ կտրվածքներով վանկագրերը (կատականա) և դյուրագիծ բոլորգրերը (հիրագանա)։ 1946-ին մամուլում օգտագործվող հիերոգլիֆների թիվը կրճատվելով հասել է 1800-ի, 700-ի գրությունը պարզեցվել է։ Նկատվում է գաղափարագրությունից հնչյունագրության անցնելու միտում։ Բառերը չեն սահմանազատվում։ Գրությունը՝ վերից վար, աջից ձախ, երբեմն նաև՝ ձախից աջ։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊՈՆԱԿԱՆ ԾՈՎ''', Խաղաղ օվկիանոսի կիսափակ ծով Եվրասիա մայր ցամաքի, Ճապոնական կղզիների և Սախալին կղզու միջև։ Ողողում է ՍՍՀՄ–ի, Կորեայի և Ճապոնիայի ափերը։ Ափագծի երկարությունը 7600 կմ է (3240 կմ ՍՍՀՄ սահմաններում)։ Կորեական նեղուցով հաղորդակցվում է Արևելա–Չինական և Դեղին ծովերի, Ցուգարու նեղուցով՝ Խաղաղ օվկիանոսի, Լապերուզի և Նևելսկու նեղուցներով՝ Օխոտի ծովի հետ։ Երկարությունը 2255 կմ է, առավելագույն լայնությունը՝ 1070 կմ։ Տարածությունը 1062 հզ․ կմ² է, առավելագույն խորությունը՝ 3699 մ, ջրի ծավալը՝ 1630 հզ․ կմ³։ Ափագիծը թույլ է կտրտված։ Առավել խոշոր են Պետրոս Մեծի, Արևելա–Կորեական, Իսիկարի, Տոյամա և Վակասու ծոցերը։ Հատակի ռելիեֆում առանձնացված են մայրցամաքային առափնյա ծանծաղուտը, մայրցամաքային լանջը, խորջրյա գոգավորությունն ու ստորջրյա բարձրությունները (Յամատո, Կիտա Օկի, Օկի)։ Սեյսմիկ շրջան է։ Օգտակար հանածոներից կան նավթ, գազ, ցրոնային ոսկի, կասիտերիտ։ Կլիման բարեխառն է, մուսսոնային։ Ծովի հվ–արլ․ մասով հաճախ են անցնում թայֆունները։ Ձմռանը հս․ մասը սառցակալում է։ Մակերեսային հոսանքներն առաջանում են Կուրոսիո տաք և Պրիմորիեի սառը հոսանքներից։ Զարգացած է ձկնորսությունը։ Գլխավոր նավահանգիստներն են Վլադիվոստոկը, Նախոդկան, Ալեքսանդրովսկ–Սախալինսկին (ՍՍՀՄ), Օտարուն, Նշգատան, Ցուրուզան, Մայձուրուն (Ճապոնիա), Վոնսանը, Հիննամը, Չհոնլինը (ԿԺԴՀ)։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊՈՆԱ–ՉԻՆԱԿԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄ 1894—1895''', Ճապոնիայի ագրեսիվ պատերազմը Չինաստանի դեմ՝ Կորեայի նկատմամբ ճապոնական վերահսկողություն հաստատելու և Չինաստան թափանցելու նպատակով։ Չինական բանակն ու նավատորմը խոշոր պարտություն կրեցին ցամաքում և ծովում։ 1894-ի հոկտեմբերից ռազմ. գործողությունները փոխադրվեցին Հյուսիս–Արևելյան Չինաստանի տարածքը, ճապոնական զորքերը գրավեցին Լյաոդունի թերակղզին, Վեյհայվեյը ևն։ 1895-ի ապրիլի 17-ին Չինաստանն ստորագրեց ստորացուցիչ հաշտություն (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/379 ''Սիմոնոսեկիի պայմանագիր 1895''])։ Պատերազմը սկիզբ դրեց իմպերիալիստական տերությունների կողմից Չինաստանի բաժանմանը և ֆինանսական ստրկացմանը, խթանեց Ճապոնիայի կապիտալիստական զարգացումը, իսկ Տայվան և Պենխուլեդաո կղզիների զավթմամբ հիմք դրվեց ճապոնական գաղութային կայսրությանը։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊՈՆԱՑԻՆԵՐ''', ազգ, Ճապոնիայի հիմնական բնակչությունը (99%–ից ավելին)։ Ընդհանուր թիվը՝ 110 մլն (1975)։ Բնակվում են նաև ԱՄՆ–ում (590 հզ․), Բրազիլիայում (մոտ 600 հզ․), Լատինական Ամերիկայի այլ երկրներում, Կանադայում։ Խոսում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/68 ''ճապոներեն'']։ Ճապոնիայում տարածված կրոնը բուդդայականության մահայանա տարատեսակն, է (ունի բազմաթիվ աղանդներ), որին զուգահեռ դավանում են սինտոյականություն։ Սակավ տարածված են սինկրետիկ «նոր կրոնները», առավել սակավ՝ քրիստոնեությունը։ Այժմյան Ճապոնիայում բնակչության մոտ կեսը հավատացյալ չէ։ Ճ–ի մեջ տեղական տարբերությունները վերանում են։ Ազգագրական յուրահատկությունը պահպանում են միայն որոշ մանր կղզիների և Ռյուկյու արշիպելագի բնակիչները։ Ճ. որպես ցեղախումբ ձևավորվել են մ․ թ․ ա․ I հազարամյակի կեսին, Կորեական թերակղզու հվ–ից Ճապոնական կղզիներ տեղափոխված՝ էնեոլիթյան Յայոյի մշակույթի ցեղերի և այնական, մասնավորապես՝ մալայապոլինեզական տեղաբնիկ ցեղերի միասերման հետևանքով։ IV դ․ առաջին համաճապոնական պետության (Յամատո) առաջացման հետ կազմավորվում է ճապոնական ազգությունը։ 1867–68-ի բուրժ․ հեղափոխությունից հետո Ճ․ հանդես են գալիս որպես բուրժ․ ազգ։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ճ․ կենցաղով և մշակույթով զգալիորեն մոտեցան եվրոպական ազգերին։&lt;br&gt;
'''ՃԱՊՈՆԵՐԵՆ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/68 ''ճապոնացիների''] լեզուն, Ճապոնիայի պետական լեզուն։ Հնչյունական և քերականական կառուցվածքով մոտ է ալթայան լեզուներին։ Խոսողների թիվը՝ մոտ 112 մլն (1976)։ Տրոհված է բարբառախմբերի՝ արմ․ (ընկած է հին գրական Ճ–ի հիմքում) և արլ․ (ընկած է ազգային գրական լեզվի հիմքում)։ Առկա են երկար ու կարճ ձայնավորներ։ Բառի մեջ յուրաքանչյուր բաղաձայնին հաջորդում է ձայնավորը։ Հնչումով մոտիկ բառերը մոտիկ են նաև իմաստով (mi-ru – նայել և móri – դայակ, nami – ալիքներ և numá – ճահիճ)։ Շեշտը երաժշտական է և կատարում է իմաստատարբերիչ դեր։ Բառային կազմի գրեթե կեսը չինական փոխառություններ են։ Ճ․ ունի համադրական, անվանական կառուցվածք։ Բացակայում են քերականական սեռը, դեմքը, թիվը, հոդը (որոշյալ–անորոշ, ստացական)։ Գոյականն ունի 12 հոլով (կցականության սկզբունք), բայը՝ 3 սեռի, 10 եղանակի, 3 ժամանակի (թեքականության սկզբունք), կերպի քերականական կարգեր։ Արմատները սովորաբար բազմավանկ են (երկու և ավելի)։ Գրավոր հնագույն հուշարձանները VI–VII դարերից են։&lt;br&gt;
Գրկ. {{լայն|Сыромятников Н․А}}․, Становление новояпонского языка, М․, 1965; {{լայն|Նույնի}} Древнеяпонский язык․ М․, 1972․&lt;br&gt;
[[File:Imperial Seal of Japan.svg|կենտրոն|120px]]
'''ՃԱՊՈՆԻԱ''' (ճապոներեն՝ {{լայն|Նիպպոն, Նիհոն}})&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|{{լայն|Բովանդակություն}}}}
{{table|titre=I․ Ընդհանուր տեղեկություններ|page=69}}
{{table|titre=II․ Պետական կարգը|page=69}}
{{table|titre=III․ Բնությունը|page=69}}
{{table|titre=IV․ Բնակչությունը|page=70}}
{{table|titre=V․ Պատմական ակնարկ|page=70}}
{{table|titre=VI․ Քաղաքական կուսակցությունները, արհմիությունները և հասարակական այլ կազմակերպություններ|page=72}}
{{table|titre=VII․ Տնտեսա–աշխարհագրական ակնարկ|page=72}}
{{table|titre=VIII․ Զինված ուժերը|page=75}}
{{table|titre=IX․ Բժշկա–աշխարհագրական բնութագիրը|page=75}}
{{table|titre=X․ Լուսավորությունը|page=75}}
{{table|titre=XI․ Գիտությունը և գիտական հիմնարկները|page=75}}
{{table|titre=XII․ Մամուլը, ռադիոհաղորդումները, հեռուստատեսությունը |page=78}}
{{table|titre=XIII․ Գրականությունը|page=78}}
{{table|titre=XIV․ Ճարտարապետությունը և կերպարվեստը|page=80}}
{{table|titre=XV․ Երաժշտությունը|page=82}}
{{table|titre=XVI․ Բալետը|page=83}}
{{table|titre=XVII․ Թատրոնը|page=83}}
{{table|titre=XVIII․ Կինոն|page=83}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s10c2z9gch7mlp9lp4dinxmdx5rlryv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/69</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24791</id>
    <revision>
      <id>393093</id>
      <parentid>196357</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T09:48:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393093</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9823" sha1="s0vzr8ij2jreyfgxpmu3dd59s5xgmt2" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''I․ Ընդհանուր տեղեկություններ'''&lt;br&gt;
Ճ․ պետություն է Խաղաղ օվկիանոսի հս–արմ․ մասում, Արևելյան Ասիայի ծովեզերքին մոտ գրեթե 3,5 հզ․ կմ ձգվող մի խումբ կղզիների (Հոկայդո, Հոնսյու, Սիկոկու, Կյուսյու, Ռյուկյու ևն) վրա։ Տարածությունը 372,2 հզ․ կմ² է, բն․՝ 116 մլն (1979)։ Մայրաքաղաքը՝ Տոկիո։ Վարչականորեն բաժանված է 46 պրեֆեկտուրաների և Հոկայդոյի նահանգապետության։&lt;br&gt;
Քարտեզները տես 72–73-րդ էջերի միջև՝ ներդիրում։&lt;br&gt;
'''II․ Պետական կարգը'''&lt;br&gt;
Ճ․ սահմանադրական միապետություն է։ Գործող սահմանադրությունն ուժի մեջ է 1947-ից։ Կայսրը (ըստ սահմանադրության, «պետության և ժողովրդի միասնության խորհրդանիշը») պառլամենտի ներկայացմամբ նշանակում է պրեմիեր մինիստրին, կառավարության ներկայացմամբ՝ գերագույն դատարանի գլխավոր դատավորին ու անդամներին, հաստատում կառավարության անդամների նշանակումը, հրավիրում պառլամենտ ևն։ Ըստ սահմանադրության, կայսրը պետական հարցերը լուծում է կառավարության խորհրդով։ Օրենսդրական իշխանության բարձրագույն մարմինը երկպալատ պառլամենտն է (ներկայացուցիչների պալատ, խորհրդականների պալատ)։ Ընտրական իրավունքից օգտվում են 20 տարին լրացրած բոլոր քաղաքացիները։ Պառլամենտի լիազորություններն ընդարձակ են․ վերահսկում է կառավարության գործունեությունը, հաստատում միջազգային պայմանագրեր, ունի ֆինանսները տնօրինելու բացարձակ իրավունք։ Գործադիր իշխանության բարձրագույն մարմինը կառավարությունն է (մինիստրների կաբինետ)։ Տեղական կառավարման մարմինները պրեֆեկտուրային, քաղաքային, ավանային և գյուղական ժողովներն են։ Դատական համակարգը կազմում են գերագույն դատարանը (ունի նաև սահմանադրական դատարանի ֆունկցիաներ), ապելյացիոն, տեղական (իրենց բաժանմունքներով), ընտանեկան (իրենց բաժանմունքներով) և կարգապահական դատարանները։&lt;br&gt;
'''III․ Բնությունը'''&lt;br&gt;
Ճ․ ողողվում է Խաղաղ օվկիանոսի, Արևելա–Չինական, Ճապոնական և Օխոտի ծովերի ջրերով։ Ափագծի ընդհանուր երկարությունը մոտ 30 հզ․ կմ է։ Տարածքի 3/4-ից ավելին զբաղեցնում են բարձրություններն ու լեռները․ դաշտավայրերի առանձին տեղամասեր կան ծովեզերքին (խոշորագույնը Կանտոյի կամ Տոկիոյի դաշտավայրն է)։ Հոկայդո կղզում առավել բարձր լեռները գտնվում են նրա կենտրոնական մասում (ամենաբարձրը՝ Ասահի լեռ, 2290 մ)։ Հոնսյու կղզու հս․ մասում առանցքային դիրք է գրավում Օու լեռնաշղթան, միջին մասով անցնում է Ֆոսսա Մագնա բեկվածքների գոտին (երկարությունը՝ մոտ 250 կմ), որտեղ կան հրաբուխներ, այդ թվում՝ Ֆուձիյամա լեռը (3776 մ, Ճ–ում ամենաբարձր կետը), կենտրոնական մասում ձգվում են Հիդա, Կիսո, Ակաիսի լեռնաշղթաները (2900–3192 մ)։ Կղզու հվ–արմ–ում են գտնվում Կինկի հարթավայրն ու Բիվա լիճը։ Սիկոկու կղզու ամենաբարձր կետը Իսիձուտի լեռն է (1981 մ), Կյուսյու կղզում՝ Կուձյու հրաբուխը (1788 մ)։ Ռյուկյու կղզիներում գերակշռում են սարավանդներն ու ցածր լեռները։&lt;br&gt;
'''Երկրաբանական կառուցվածքը և օգտակար հանածոները'''։ Ճապոնական կղզիների աղեղը մտնում է Արևմտախաղաղօվկիանոսյան գեոսինկլինալային գոտու կազմի մեջ։ Ճ–ի հս–արմ․ և հվ․ եզրամասերը կազմված են մեզոկայնոզոյան ծալքավոր նստվածքային, առանցքային և հվ–արլ․ գոտիները՝ մետամորֆային պալեոզոյան հաստույթներից, որտեղ կան բազմաթիվ ներժայթուկներ։ Ծալքավոր կառուցվածքները, որոնք սկսել են ձևավորվել պալեոզոյից, հիմնականում ստեղծվել են մեգոզոյում, Հոկայդոյում՝ կայնոզոյում։ Ճ–ի տարածքին բնորոշ է բարձր սեյսմիկությունը (ավերիչ երկրաշարժեր են եղել 1855-ին, 1891-ին, 1897-ին, 1923-ին ավերվել է Տոկիոն) և գործուն հրաբխականությունը (կա շուրջ 150 հրաբուխ, որոնցից 40-ը՝ գործող)։ Հրաբխային շրջանները հարուստ են հանքային աղբյուրներով։ Օգտակար հանածոներից կա ածուխ, ծծումբ, երկաթի, մանգանի, կապարի, ցինկի, պղնձի հանքաքար, նավթ, քրոմիտներ, ինչպես նաև ոսկի, արծաթ և սնդիկ։&lt;br&gt;
'''Կլիման''' մուսսոնային է, հս–ում՝ բարեխառն, հվ–ում՝ մերձարևադարձային, Ռյուկյու կղզիների մեծ մասում՝ արևադարձային։ Հոկայդո կղզում, Սապպորոյում
հունվարի միջին ջերմաստիճանը–5°C է,&lt;br&gt;
&lt;center&gt;{{լայն|Վարչական բաժանումը}}&lt;/center&gt;

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
|-
! Վարչական միավորները (պրեֆեկտուրաննր, նահանգապետություն) !! Տարածությունը, հզ. կմ² !! Բնակչությունը, հզ. մարդ (1975) !! Վարչական կենտրոնները
|-
| &lt;center&gt;{{լայն|Հոկայդո կղզի}}&lt;/center&gt; ||  ||  || 
|-
| Հոկայդո || 78,4 || 5338 || Սապպորո
|-
| &lt;center&gt;{{լայն|Հոնսյու կղզի}}&lt;/center&gt; ||  ||  || 
|-
| Ակիտա || 11,6* || 1232,5 || Ակիտա
|-
| Այտի || 5,1 || 5929,1 || Նագոյա
|-
| Աոմորի || 9,6* || 1468,6 || Աոմորի
|-
| Գիֆու || 10,6 || 1868,0 || Գիֆու
|-
| Գումմա || 6,4 || 1756,5 || Մաերասի
|-
| Իբարակի || 6,1 || 2342,2 || Միտո
|-
| Իսիկավա || 4,2 || 1070,9 || Կանաձավա
|-
| Իվատե || 15,3 || 1385,6 || Մորիոկա
|-
| Կանագավա || 2,4 || 6397,6 || Յոկոհամա
|-
| Կիոտո || 4,6 || 2425,8 || Կիոտո
|-
| Հիոգո || 8,4 || 4991,9 || Կոբե
|-
| Հիրոսիմա|| 8,4 || 2646,4 || Հիրոսիմա
|-
| Միե || 5,8 || 1626,0 || Ցու
|-
| Միրագի || 7,3 || 1955,3 || Սենդայ
|-
| Յամագատա || 9,3 || 1220,3 || Յամագատա
|-
| Յամագուտի || 6,1 || 1555,2 || Յամագուտի
|-
| Յամանասի || 4,5 || 783,1 || Կոֆու
|-
| Նագանո || 13,6 || 2017,3 || Նագանո
|-
| Նարա || 3,7 || 1077,3 || Նարա
|-
| Նիիգատո || 12,6 || 2392,0  || Նիիգատա
|-
| Սայտամա || 3,8 || 4821,4 || Ուրավա
|-
| Սիգա || 4,0 || 985,5 || Օցու
|-
| Սիձուոկա || 7,8 || 3308,8 || Սիձուոկա
|-
| Սիմանե || 6,6 || 768,9 || Մացուե
|-
| Վակայամա || 4,7 || 1072,1 || Վակայամա
|-
| Տիբա || 5,1 || 4149,2 || Տիբա
|-
| Տոկիո || 2,1 || 11700** || Տոկիո
|-
| Տոյամա || 4,3 || 1070,8 || Տոյամա
|-
| Տոտիգի || 6,4 || 1698,0 || Ուցունոմիա
|-
| Տոտտորի || 3,5 || 581,3 || Տոտտորի
|-
| Օկայամա || 7,1 || 1814,3 || Օկայամա
|-
| Օսակա || 1,9 || 8278,6 || Օսակա
|-
| Ֆուկուի || 4,2 || 773,6 || Ֆուկուի
|-
| Ֆուկուսիմա || 13,8 || 1970,7 || Ֆուկուսիմա
|-
| &lt;center&gt;{{լայն|Սիկոկու կղզի}}&lt;/center&gt; ||  ||  || 
|-
| Էհիմե || 5,7 || 1465,2 || Մացույամա
|-
| Կագավա || 1,9 || 961,3 || Տակամացու
|-
| Կոտի || 7,1 || 808,4 || Կոտի
|-
| Տոկուսիմա || 4,1 || 805,1 || Տոկուսիմա
|-
| &lt;center&gt;{{լայն|Կյուսյո և Ռյուկյու կղզիներ}}&lt;/center&gt; ||  ||  || 
|-
| Կագոսիմա || 9,2 || 1723,9 || Կագոսիմա
|-
| Կումամոտո || 7,4 || 1715,0 || Կումամոտո
|-
| Միյաձակի || 7,7 || 1085,1 || Միյաձակի
|-
| Նագասակի || 4,1 || 1571,9 || Նագասակի
|-
| Սագա || 2,4 || 837,7 || Սագա
|-
| Օիտա || 6,3 || 1190,3 || Օիտա
|-
| Օկինավա || 2,2 || 1042,5 || Նահա
|-
| Ֆուկուոկա || 4,9 || 4293,0 || Ֆուկուոկա
|}

&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt; Առանց Տովադա լճի տարածքի (Ակիտա և Աոմորի պրեֆեկտուրաների սահմանին)&lt;br&gt;
&lt;sup&gt;* *&lt;/sup&gt;1979&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>s0vzr8ij2jreyfgxpmu3dd59s5xgmt2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/70</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24792</id>
    <revision>
      <id>393099</id>
      <parentid>196362</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393099</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14544" sha1="qpkcy4cfe3bzq69p7lks7r5z1u3nhkl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;հուլիսինը՝ 22°C, Ճապոնական կղզիների հվ–ում, Կագոսիմայում, համապատասխանաբար՝ 6°C ն, 27°C, Օկինավայում (Ռյուկյու կղզիներ)՝ 16°C և 28°C։ Ձմեռային մուսսոնը բերում է սառնություն և ձյունառատ ձմեռներ Հոնսյու և Հոկայդո կղզիների արմ․ ափերին։ Ամառային մուսսոնն ավելի թույլ է արտահայտվում։ Ամառային անձրևային սեզոնը տևում է հունիսի կեսերից մինչև հուլիսի կեսերը։ Աշնանը հաճախակի են թայֆունները։ Տարեկան տեղումները 800–3000 մմ են։ Կուրոսիո և Ցուսիմա ծովային հոսանքները տաքացնում են Ճապոնական կղզիների հվ․, հս–արմ․ ու արմ․ ափերը, Օյասիոն, ընդհակառակը, սառեցնում է հս–արլ․ ափերը։&lt;br&gt;
'''Ներքին ջրերը'''։ Ճ․ ունի կարճ, բայց ջրառատ գետերի խիտ ցանց։ Առավել խոշոր գետերն են Իսիկարին (Հոկայդո կղզում), Սինանոն, Տոնեն և Կիտակամին (Հոնսյու կղզում)։ Երկրի հիդրոէներգետիկական ռեսուրսները գնահատվում են 52,7 մլն կվտ, որից յուրացված է 21,8 մլն (1975)։ Լճերից ամենամեծը Բիվան է (716 կմ²)։&lt;br&gt;
'''Հողերը, բուսական և կենդանական աշխարհը'''։ Ճ–ի հս–ում տարածված են պոդզոլային և մարգագետնաճահճային, բարեխառն գոտու հվ․ մասում՝ գորշ անտառային հողեր, մերձարևադարձերում և արևադարձերում՝ դեղնահողեր ու կարմրահողեր։ Ճ–ի տարածքի 2/3-ից ավելին զբաղեցնում են անտառներն ու թփուտները։ Պահպանվել են մինչչորրորդական հին ֆլորայի բազմաթիվ ներկայացուցիչներ (պտերներ, ձիաձետներ ևն)։&lt;br&gt;
Հոկայդո կղզում մինչև 500 մ բարձրությունները գերակշռում են փշատերև անտառները, ավելի բարձր՝ մայրու մացառուտներն ու կեչուտները։ Հոնսյու կղզում փշատերև անտառները բարձրանում են մինչև 1800–2000 մ։ Ճ–ի ավելի հվ․ շրջաններում փշատերև ծառատեսակներն աստիճանաբար իրենց տեղը զիջում են տերևաթափ լայնատերև տեսակներին։ Հոնսյու կղզու հվ․ մասի և Սիկոկու ու Կյուսյու կղզիների լեռնալանջերին հանդիպում են մշտադալար մերձարևադարձային անտառներ։ Կյուսյու կղզու ծայր հվ–ում և Ռյուկյու կղզիներում աճում են արմավենիներ, ֆիկուսներ, ծառանման պտերներ, հնդկեղեգներ, խոլորձներ։ Ճ–ի ֆաունան ընդգրկում է էնդեմիկ և ռելիկտային շատ տեսակներ, գերակշռում են լեռնային անտառների կյանքին հարմարվածները։ Հանդիպում են գայլ, աղվես, գորշուկ, ենոտանման շուն, ջրասամույր, նապաստակ, արջ, սամույր, կնգում, աքիս, ճապոնական մակակ, այծքաղ, հսկա սալամանդր, ցատկող շներ ևն։ Կան բազմատեսակ թռչուններ, միջատներ ու ձկներ։ Կատարվում է նաև ծովախեցգետնի, կրևետի, ոստրեի որսամթերում։ Ստեղծվել են 23 (1977) ազգային պարկեր և պետ․ արգելավայրեր, ինչպես նաև շուրջ 40 (1976) ստորջրյա ազգային պարկեր։&lt;br&gt;
'''IV․ Բնակչությունը'''&lt;br&gt;
Ճ․ բնակչության թվով աշխարհում գրավում է 6-րդ տեղը։ 99%-ը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/68 ''ճապոնացիներ''] են։ Հոկայդո կղզում պահպանվել են երկրի հնագույն բնակիչների՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1djvu/346 ''այների''] մնացորդներ (շուրջ 20 հզ․ մարդ)։ Ապրում են նաև կորեացիներ, չինացիներ և այլք։ Պաշտոնական լեզուն ճապոներենն է։ Հիմնական կրոններն են սինտոյականությունը (մինչև 1945-ը՝ պետ․ կրոն) և բուդդայականությունը, որոշ տարածում է ստացել քրիստոնեությունը։ Տոմարը՝ գրիգորյան (1873-ից)։ Բնական աճը 1,4% է (1975)։ Տնտեսապես ակտիվ բնակչությունը 52,2 մլն է (1975), միջին խտությունը 1 կմ² վրա՝ 309 մարդ (1978), քաղաքային բնակչությունը՝ 75% (1975)։ Երկրում կա միլիոնից ավելի բնակչություն ունեցող 10 քաղաք։ Առավել խոշոր քաղաքներն են Տոկիոն, Օսական, Յոկոհաման, Նագոյան։ Քաղաքների տարածքի ընդարձակման հետևանքով ձևավորվել են մի շարք մեգալոպոլիսներ, որոնցից առավել խոշորներն են՝ Կեյհին Կեյյա (Տոկիո, Կավասակի, Յոկոհամա, Տիբա և այլ քաղաքներ՝ 27 մլն բնակչով), Հանսին (Օսակա, Կոբե, Կիոտո քաղաքները՝ 17 մլն բնակչով)։&lt;br&gt;
'''V․ Պատմական ակնարկ'''&lt;br&gt;
Մ․ թ․ ա․ մոտ 7500 – մոտ 300-ին Ճ–ի տարածքում գոյություն է ունեցել նոր քարեդարյան {{լայն|ձյոմոն}} մշակույթը, նրան փոխարինել է {{լայն|յայոի}}  մշակույթը (մ․թ․ ա․ III–մ․ թ․ III դդ․), որին բնորոշ էր զարգացող երկրագործությունը, անասնապահությունը և մետաղե գործիքների կիրառումը։ Մ․ թ․ առաջին դարերից ուժեղացել է սոցիալական շերտավորումը, երևան են եկել ստրուկներ։ Մեծ իշխանություն ուներ գյուղի (տոհմի) ավագը, որը տնօրինում էր նաև պաշտամունքի՝ վաղ սինտոյի (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/395 ''Սինտոյականություն'']) գործերը։ III դ․ կազմավորվել է {{լայն|Յամատո}} ցեղային միությունը, որի հիման վրա ձևավորվել է ճապոնական պետականությունը։ VI դարից Ճ–ում սկսել է տարածվել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/584 ''բուդդայականությունը'']։ 645-ի, այսպես կոչված, Տայկայի (բառացի՝ մեծ բարեփոխում) հեղաշրջումից հետո Ճ–ում ստեղծվեց վաղ ֆեոդալական կենտրոնացված պետություն, որը հենվում էր հողի պետ․ ֆեոդալական սեփականության և գյուղացիության բաժնեհողային հողօգտագործման համակարգի վրա։ 710-ին կառուցվեց առաջին մշտական մայրաքաղաքը՝ Նարան [784-ին տեղափոխվել է Նագաոկու, 794-ին՝ Հեյան (այժմ՝ Կիոտո)]։ X դ․ հաստատվեց հողի մասնավոր ֆեոդալական սեփականությունը, տիրապետող ձևը դարձավ ֆեոդալական կալվածքը (սյոեն)։ 1192-ին իշխանությունն անցավ սյոգուններին (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/471 ''Սյոգունություն'']) [Մինամոտոներ (1192–1333), Ասիկագաներ (1335–1573), Տոկուգավաներ (1603–1867)], որոնք հենվում էին ռազմա-ֆեոդալական խավի (բուսի) և հատկապես սյոգունի անձնական վասալների վրա (վերջիններս զբաղեցնում էին վարչական պաշտոնները)։ Բուսի խավի ստորին աստիճանին կանգնած էին զինվորական մանր ազնվականները՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/162 ''սամուրայները'']։&lt;br&gt;
1274-ին և 1281-ին մոնղ․ Խուբիլայ խանը, որը նվաճել էր Չինաստանն ու Կորեան, երկու արշավանք ձեռնարկեց Ճ–ի դեմ, որոնք ձախողվեցին։ XIV–XVI դդ․ ֆեոդալական միջին հողատիրությունն իր տեղը զիջեց խոշոր հողատիրությանը՝ իշխանություններին (իշխանի՝ դայմյոյի գլխավորությամբ)։ Խոշոր տիրույթների երևան գալը նպաստեց ֆեոդալական մասնատվածության ուժեղացմանը։ XV–XVI դդ․ Ճ–ում անընդհատ տեղի էին ունենում գյուղացիական ապստամբություններ։ XVI դ. Ասիկագաների կենտրոնական կառավարությունը լիովին կորցրեց իր իշխանությունը երկրում։&lt;br&gt;
XV–XVI դդ․ Ճ․ լայն առևտուր էր անում Չինաստանի և Կորեայի հետ։ XVI դ. Ճ–ում երևացին եվրոպացիները (1542-ին՝ պորտուգալացիները, 1584-ին՝ իսպանացիները), որոնք առևտուր անելուն զուգընթաց տարածում էին քրիստոնեություն։ Չդադարող գյուղացիական ելույթների պայմաններում ֆեոդալական վերնախավի շրջանում ուժեղացավ պետությունը միավորելու և կենտրոնական ուժեղ իշխանություն հաստատելու ձգտումը։ Միավորման շարժումը գլխավորեցին զորավարներ Նոբունագա Օդան (1534–82), Հիդեյոսի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/55 ''Տոյոաոմին''] (1536–98) և Իեյասու [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/50 ''Տոկուգավան''] (1542–1616), որն էլ ավարտեց երկրի միավորումը։ Տոկուգավաների օրոք Ճ․ կենտրոնացված ֆեոդալական բացարձակապետություն էր։&lt;br&gt;
XVII դ․ 30-ական թթ․ արգելվեց օտարերկրացիների մուտքը Ճ․ և ճապոնացիների ելքը արտասահման, միջոցներ ձեռնարկվեցին քրիստոնեության (որը դառնում էր ժող․ շարժման գաղափարախոսություն) տարածման դեմ։ XVIII դ․ սկզբին Ճ–ում երկարատև ճգնաժամ սկսվեց, որի պատճառը ֆեոդալական կարգերի քայքայումն էր։ 1601–1867-ին Ճ–ում տեղի է ունեցել 1640 գյուղացիական ելույթ։ Երկրում աստիճանաբար զարգանում էր կապիտալիստական կացութաձևը։ XIX դ․ 50–60-ական թթ․ Ճ․ դարձավ ԱՄՆ–ի և եվրոպական տերությունների էքսպանսիայի օբյեկտ։ Զենքի գործադրման սպառնալիքի տակ (Մ․ Պերրիի էսկադրայի ուղարկումը) ԱՄՆ հասան այն բանին, որ Սիմոդա և Հակոդատե նավահանգիստները բացվեցին օտարերկրյա նավերի համար։ 1854–58-ին կնքվեցին մի շարք անհավասար պայմանագրեր, որոնք Ճ․ ներքաշեցին համաշխարհային շուկայի մեջ։ 1867–68-ին տեղի ունեցավ բուրժ․ հեղափոխություն (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/75 ''«Մեյձի» հեղափոխություն'']), սյոգունի կառավարությունը տապալվեց, և իշխանությունն անցավ բուրժուա–կալվածատիրական խմբավորմանը (կայսերական կառավարություն)։ Հեղափոխությունից հետո Ճ․ թևակոխեց կապիտալիզմի ժամանակաշրջանը, որի զարգացման վրա խիստ ազդում էին ֆեոդալական մնացուկները։ 1872–73-ին անցկացվեց հողային ռեֆորմ, որն օրենսդրորեն ամրապնդեց հողի մասնավոր սեփականությունը․ հողը հիմնականում մնաց, այսպես կոչված, նոր կալվածատերերի և ունևոր գյուղացիության ձեռքին։ XIX դ․ 90-ական թթ․ Ճ–ում սկսեց զարգանալ կազմակերպված բանվորական շարժումը։&lt;br&gt;
XIX–XX դդ․ սահմանագլխին ճապոնական կապիտալիզմը թևակոխեց իմպերիալիզմի փուլը, որը Ճ–ում կրում էր ռազմաֆեոդալական բնույթ։ 1894–95-ին Ճ․ թալանչիական պատերազմ մղեց Չինաստանի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qpkcy4cfe3bzq69p7lks7r5z1u3nhkl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/71</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24793</id>
    <revision>
      <id>393102</id>
      <parentid>196487</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:40:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393102</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11960" sha1="9kb3ulod8m3hlojxita35qmf2neuvvr" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;դեմ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/68 ''Ճապոնա–չինական պատերազմ 1894–1895'']), սանձազերծեց պատերազմ նաև Ռուսաստանի դեմ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/97 ''Ռուս-ճապոնական պատերազմ 1904–1905'']) և իր պրոտեկտորատը հաստատեց Կորեայի նկատմամբ, իսկ 1910-ին բռնակցեց այն՝ վերածելով գաղութի։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914–18) ժամանակ, 1914-ին պատերազմի մեջ մտնելով՝ Անտանտի կողմում, Ճ․ կարևոր քաղ․ ու տնտ․ դիրքեր նվաճեց Չինաստանում։ Դասակարգային պայքարի սրման հետևանքով 1918-ին Ճ–ում տեղի ունեցան աշխատավորների զանգվածային հեղափոխական ելույթներ, այսպես կոչված, «բրնձային ապստամբություններ», որոնք ընդգրկեցին երկրի տարածքի երկու երրորդը։ 1922-ին ստեղծվեց Ճ–ի կոմունիստական կուսակցությունը։ 1918–22-ին ճապոնական իմպերիալիստները ինտերվենցիա կազմակերպեցին սովետական հեռավոր Արևելքում, բայց ջախջախվեցին։ Իմպերիալիստական հակասությունների (Մեծ Բրիտանիայի և ԱՄՆ–ի հետ) խորացման պայմաններում Ճ․ համաձայնագրեր ստորագրեց (1925) Սովետական Միության հետ և իր զորքերը դուրս բերեց հյուսիսային Սախալինից։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նախապատրաստման ու սանձազերծման ժամանակաշրջանում Ճ․ բոլորից շուտ դիմեց ագրեսիայի։ 1931-ին ճապոնական միլիտարիստները զավթեցին Չինաստանի հս–արլ․ նահանգները (Մանջուրիա)։ 1932–36-ին նրանք ընդլայնեցին ագրեսիան Չինաստանի դեմ, 1933-ին Ճ․ դուրս եկավ Ազգերի յիգայից, հիտլերյան Գերմանիայի հետ նախաձեռնեց և ստեղծեց [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/60 ''«Հակակոմինտերնյան պակտը»''] (1936)։ 1937-ի հուլիսին Ճ․ պատերազմ սանձազերծեց ամբողջ Չինաստանը զավթելու համար։ Սովետական Միությունը Չինաստանին ցույց տվեց նյութական ու բարոյական մեծ օգնություն, իսկ ԱՄՆ–ը, Մեծ Բրիտանիան ու Ֆրանսիան զիջումներ արեցին ճապոնական իմպերիալիստներին։ 1937–1940-ին Ճ․ զավթեց Չինաստանի կենտրոնական նահանգները, խուժեց Հնդկաչին և ռազմ. խոշոր պրովոկացիաներ կազմակերպեց Սովետական Միության ու ՄԺՀ սահմաններին (Խասան լճի շրջանում՝ 1938-ին, Խալխին–գոլ գետի վրա՝ 1939-ին ևն)։&lt;br&gt;
Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին (1939–45) Ճ․ մասնակցեց որպես հիտլերյան Գերմանիայի և ֆաշիստական Իտալիայի դաշնակից։ Չեզոքության պայմանագիր կնքելով (1941-ի ապրիլ) Սովետական Միության հետ՝ Ճ․ խախտեց այն՝ միլիոնանոց բանակ կենտրոնացնելով սովետական սահմաններին, սպասելով հարձակվելու հարմար առիթի։ Իր իմպերիալիստական ախոյաններին (ԱՄՆ և Մեծ Բրիտանիա) Ասիայից և Խաղաղ օվկիանոսից դուրս մղելու նպատակով Ճ․ առանց պատերազմ հայտարարելու 1941-ի դեկտ․ 7-ին հարձակվեց նրանց խաղաղօվկիանոսյան բազաների (Փյորլ Հարբոր ևն) վրա։ 1942-ի կեսին օկուպացրեց Ֆիլիպինները, Հնդկաչինը, Թաիլանդը, Բիրման, Մալայան և Ինդոնեզիան (Խաղաղ օվկիանոսում ռազմ. գործողությունների մասին տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/713 ''Խաղաղօվկիանոսյան կամպանիաներ 1941–1945''])։ Նկատի ունենալով պայմանագրային պարտավորությունների սիստեմատիկ խախտումները Ճ–ի կողմից՝ Սովետական Միությունը 1945-ի ապրիլի 5-ին չեղյալ հայտարարեց չեզոքության վերաբերյալ սովետա–ճապոնական պայմանագիրը և, ի կատարումն իր դաշնակցային պարտականությունների, 1945-ի օգոստ․ 8-ին պատերազմ հայտարարեց Ճ–ին ու միացավ ԱՄՆ–ի, Մեծ Բրիտանիայի և Չինաստանի՝ Պոտսդամի դեկլարացիային (1945-ի հուլիսի 26), որը պահանջում էր Ճ–ի անվերապահ կապիտուլյացիա։ Սովետական զորքերը կարճ ժամանակամիջոցում ջախջախեցին թշնամու Կվանտունյան բանակը և ազատագրեցին Մանջուրիան, Հյուսիսային Կորեան, Հարավային Սախալինն ու Կուրիլյան կղզիները։ 1945-ի օգոստոսին ԱՄՆ–ի ռազմաօդային ուժերը ատոմային ռումբեր նետեցին Հիրոսիմա (օգոստ․ 6-ին) և Նագասակի (օգոստ․ 9-ին) քաղաքների վրա։ Այդ ռմբակոծությունները ռազմ. անհրաժեշտությունից չէին բխում և ավելի շուտ քաղ․ նպատակներ էին հետապնդում։ 1945-ի սեպտ․ 2-ին Ճ․ ստորագրեց անվերապահ կապիտուլյացիայի ակտը։&lt;br&gt;
Պատերազմից հետո Ճ․ օկուպացրեցին ԱՄՆ–ի զինված ուժերը։ ԱՄՆ–ը, խախտելով Պոտսդամի դեկլարացիան (Ճ–ի ապառազմականացման և դեմոկրատացման մասին), ճնշում էին Ճ–ի դեմոկրատական շարժումն ու երկիրը կախման մեջ դնում ամերիկյան իմպերիալիզմից։ Միջազգային դեմոկրատական ուժերի ճնշման տակ և ճապոնական աշխատավորների պայքարի հետևանքով 1946–49-ին Ճ–ում անցկացվեցին մի շարք դեմոկրատական բարեփոխումներ․ ընդլայնվեց ընտրական իրավունքը (1946), ընդունվեց  նոր սահմանադրություն (1947), որը սահմանափակում էր կայսեր իրավունքներն ու արգելում պատերազմը՝ որպես միջազգային հարցերի լուծման միջոցի, և այդ նպատակով արգելում զինված ուժերի ստեղծումը, անցկացվեց ագրարային ռեֆորմ, որը հիմնականում վերացրեց կալվածատիրական հողատիրությունը, մտցվեց բանվորական նոր օրենսդրություն ևն։ 1948-ի վերջից ԱՄՆ սկսեցին վերազինել Ճ․՝ այն դարձնելով իրենց հիմնական ռազմաստրատեգիական բազան Հեռավոր Արևելքում։ Սան Ֆրանցիսկոյի հաշտության պայմանագրով (1951) ձևականորեն Ճ–ին վերադարձվեց նրա սուվերենությունը, միաժամանակ ԱՄՆ Ճ–ին պարտադրեց ճապոնա–ամերիկյան «անվտանգության պայմանագիրը», որը ԱՄՆ–ին իրավունք էր տալիս ռազմ, բազաներ ստեղծել Ճ–ի տարածքում և անորոշ ժամկետով ամերիկյան զորքեր պահել այնտեղ։ 1956-ին կնքվեց սովետա–ճապոնական համատեղ դեկլարացիա, որով դադարեցվեց պատերազմական վիճակը երկու երկրների միջև և հաստատվեցին դիվանագիտական հարաբերություններ։ 1956-ին Ճ․ ընդունվեց ՄԱԿ–ի մեջ։&lt;br&gt;
1950–60-ական թթ․ Ճ–ի տնտեսությունը արագ վերելք ապրեց, որը հետևանք էր աշխատավորների շահագործման ուժեղացման ու արտադրության մեջ գիտա-տեխնիկական նվաճումների լայն օգտագործման։ 1960-ական թթ, վերջին ազգային համախառն արդյունքի և արդ․ արտադրանքի ծավալով Ճ․ դուրս եկավ 2-րդ տեղը (ԱՄՆ–ից հետո) կապիտալիստական աշխարհում։ Մեծացավ Ճ–ի դերը համաշխարհային քաղաքականության մեջ։ 1960-ին կնքվեց փոխօգնության և անվտանգության ճապոնա–ամերիկյան պայմանագիր, որը փոխարինեց 1951-ի պայմանագրին։ Նոր պայմանագիրը (երկարաձգվել է 1970-ին) ամրապնդեց ԱՄՆ–ի իրավունքը՝ Ճ–ում պահելու իրենց բազաներն ու զինված ուժերը։ Ճ․ քաղ. դիվանագիտական և նյութատեխնիկական լայն օժանդակություն ցույց տվեց ԱՄՆ–ին վիետնամական պատերազմում։ 1972-ին ԱՄՆ Ճ–ին վերադարձրեցին Ռյուկյու կղզիները՝ Օկինավա գլխավոր կղզով հանդերձ։&lt;br&gt;
Ճապոնական տնտեսության արագ թափը 1960–70-ական թթ․ հանգեցրին տնտ․ և սոցիալական հակասությունների հետագա սրման։ 1975-ին արդ․ արտադրանքի ծավալը կրճատվեց 10,9%-ով, 1974-ի համեմատ, գործազուրկների թիվը կազմեց 1,1 մլն, ուժեղացավ ինֆլյացիան, վերելք ապրեց բանվորական ու դեմոկրատական շարժումը։ 1955-ից կառավարող լիբերալ–դեմոկրատական կուսակցության (ԼԴԿ) դիրքերը թուլացան (1976-ի պառլամենտական ընտրություններում ԼԴԿ–ի օգտին քվեարկեց ընտրողների ընդամենը 41,8%-ը)։ 1978-ի օգոստոսին Ճ․ ՉԺՀ–ի հետ կնքեց խաղաղության և բարեկամության պայմանագիր՝ նրա մեջ մտցնելով «հեգեմոնիզմի» դեմ պայքարի կետ, որին չինական ղեկավարությունը տալիս է հակասովետական ուղղվածություն։&lt;br&gt;
1956-ի սովետա–ճապոնական դեկլարացիայից հետո էական զարգացում են ստացել ՍՍՀՄ–ի և Ճ–ի բազմակողմանի կապերը․ կնքվել են մի շարք համաձայնագրեր՝ առևտրական (1957), ծովային (1958)&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9kb3ulod8m3hlojxita35qmf2neuvvr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/72</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24794</id>
    <revision>
      <id>393103</id>
      <parentid>227864</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393103</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12573" sha1="7m0edb8be6t4tw2dgoq0oxdn3ioeimd" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;և օդային (1966) հաղորդակցությունների, քաղ․, տնտ․ ու գիտատեխնիկական համագործակցության (1973), փոխհատուցման սկզբունքով անտառների, ածխահանքերի, նավթի ու գազի արդյունահանման (1974–76) են վերաբերյալ։ Սակայն բարիդրացիական հարաբերությունների հետագա զարգացման ճանապարհին (այդ թվում՝ հաշտության պայմանագրի կնքման) դժվարություններ են հարուցում Ճ–ի անհիմն ու անօրինական տերիտորիալ պահանջները (Կուրիլյան մի շարք կղզիներ) Սովետական Միությունից։&lt;br&gt;
'''VI․ Քաղաքական կուսակցությունները, արհմիությունները և հասարակական այլ կազմակերպություններ'''&lt;br&gt;
{{լայն|Լիբերալ–դեմոկրատական կուսակցություն}} (ԼԴԿ), կառավարող կուսակցությունն է, հիմնվել է 1955-ին, արտահայտում է խոշոր մոնոպոլիստական կապիտալի և բյուրոկրատական վերնախավի շահերը։ {{լայն|Ճապոնիայի սոցիալիստական կուսակցություն}} (ՃՍԿ), ստեղծվել է 1945-ին, հենվում է բանվորների և ազգաբնակչության միջին խավերի մի մասի վրա։ {{լայն|Կոմեյտո}} (Մաքուր քաղաքականության կուսակցություն), ստեղծվել է 1964-ին, որպես բուդդայական Սոկագակկայ (արժեքների հաստատման) ընկերության քաղ․ կազմակերպություն, հենվում է գլխավորապես չկազմակերպված բանվորների և մանր ձեռնարկատերերի վրա։ {{լայն|Դեմոկրատական սոցիալիզմի կուսակցություն}} (ԴՍԿ), ստեղծվել է 1960-ին․ հենվում է բանվորների և քաղաքային մանր բուրժուազիայի մի մասի վրա։&lt;br&gt;
{{լայն|Ճապոնիայի կոմունիստական կուսակցություն}} (ՃԿԿ), հիմնվել է 1922-ին, մինչև 1945-ը գործել է ընդհատակում, ունի 400 հզ․ անդամ (1978)։&lt;br&gt;
{{լայն|Ճապոնիայի արհմիությունների գլխավոր խորհուրդ}} (Սոհյո), ստեղծվել է 1950-ին, ակտիվ պայքար է մղում աշխատավորության շահերի և իրավունքների համար, ունի ավելի քան 4,5 մլն անդամ (1978)։ {{լայն|Աշխատանքի համաճապոնական կոնֆեդերացիա}} (Դոմեյ), ստեղծվել է 1964-ին, ունի 2,2 մլն անդամ (1978)։ {{լայն|Անկախ արհմիությունների կապի խորհուրդ }} (Տյուրիցու Ռորեն), ունի մոտ 1,3 մլն անդամ (1978)։&lt;br&gt;
{{լայն|Պառլամենտի դեպուտատների ասոցիացիա հանուն ճապոնա–սովետական բարեկամության}}, միավորում է պառլամենտի դեպուտատների բոլոր քաղ․ կուսակցություններից։ {{լայն|Արտասահմանյան երկրների հետ մշակութային կապերի ճապոնական ասոցիացիա։ «Ճապոնիա-ՍՍՀՄ» ընկերություն։ Ճապոնա–սովետական բարեկամության ընկերություն։ Ճապոնա–սովետական կապերի ընկերություն։}}&lt;br&gt;
'''VII․ Տնտեսա–աշխարհագրական ակնարկ'''&lt;br&gt;
Ճ․ կապիտալիստական բարձր զարգացած ինդուստրիալ երկիր է։ Նախապատերազմյան մակարդակը վերականգնելուց հետո, 50-ական թթ․ սկզբին, նրա տնտեսության աճի տեմպերը զարգացած կապիտալիստական երկրների մեջ ամենաբարձրն էին։ 1969-ից ազգային համախառն արդյունքի և արդ․ արտադրության ծավալով կապիտալիստական աշխարհում զիջում է միայն ԱՄՆ–ին։ Ճ–ի բաժինը համաշխարհային կապիտալիստական արտադրության մեջ 1977-ին կազմել է 9,6%, արտաքին առևտրում գրավում է 3-րդ տեղը (ԱՄՆ–ից և ԳՖՀ–ից հետո), արտասահմանյան կապիտալ ներդրումների չափերով՝ 4-րդ տեղը (ԱՄՆ–ից, Մեծ Բրիտանիայից և ԳՖՀ–ից հետո)։&lt;br&gt;
Ճ–ի տնտեսությանը բնորոշ է արտադրության և կապիտալի համակենտրոնացման բարձր աստիճանը։ Մոնոպոլացված են սև և գունավոր մետալուրգիան, նավթաքիմիան, նավաշինությունը, ավտոմոբիլաշինությունը, արհեստական մանրաթելի արտադրությունը, սննդի արդյունաբերությունը։ Մետալուրգիական 3 խոշոր ընկերություններ՝ «Սիննիպպոն սեյտեցա», «Նիպպոն կոկան» և «Կավասակի սեյտեցու», արտադրում են թուջի և պողպատի շուրջ 70%–ը, գլոցվածքի 60%–ը, «Տոյոտա ձիդոսյա» և «Նիսսան ձիդոսյա» ընկերությունները՝ ավտոմոբիլների ավելի քան 90%–ը։&lt;br&gt;
1970-ական թթ․ կեսերին կապիտալիստական երկրներն ընդգրկած տնտ․, վալյուտային, էկոլոգիական, ինֆլացիոն և էներգետիկական ճգնաժամերը տնտ․ լուրջ բարդություններ առաջացրին Ճ–ում, որը խոշոր կապիտալիստական գլխավոր երկրների մեջ ամենից շատ է կախված հումքային և էներգետիկական արտաքին աղբյուրներից։&lt;br&gt;
'''Արդյունաբերությունը։''' {{լայն|Արդյունահանող արդյունաբերության}} մեջ մեծ նշանակություն ունի ածխարդյունահանությունը։ Սկսվել է բնական գազի արդյունահանումը։ Նավթի տեղական արդյունահանումն աննշան է։ Սեփական երկաթի հանքաքարը ծածկում է պահանջարկի մոտ 10%-ը։ Արդյունահանում են նաև պղինձ, պիրիտներ, ցինկ, կապար, կաոլին, տալկ, բնածին ծծումբ, քիչ քանակությամբ՝ մանգան, քրոմիտներ, բիսմութ, պլատին ևն։ Սակայն օգտակար հանածոների մեծ մասի իր պահանջարկը Ճ․ հիմնականում բավարարում է ներմուծման հաշվին։&lt;br&gt;
{{լայն|Էներգետիկական}} հաշվեկշռում 1970-ական թթ․ կեսերին 75%–ը բաժին էր ընկնում նավթին, 18,5%–ը՝ քարածխին, մնացածը՝ այլ աղբյուրների։ Էլեկտրակայանների հաստատված հզորությունը 1977-ին կազմել է 81,5 մլն կվտ, այդ թվում՝ 50,5 մլն կվտ՝ ՋԷԿ–երի, 23 մլն կվտ՝ ՀԷԿ–երի, 8 մլն կվտ՝ ԱԷԿ–երի։&lt;br&gt;
{{լայն|Ճ–ի մշակող արդյունաբերության}} ճյուղերից սև մետալուրգիան արտադրության ծավալով կապիտալիստական երկրների մեջ գրավում է 2-րդ տեղը (ԱՄՆ–ից հետո)։ 1977-ին ներմուծվել է 115 մլն տ երկաթի հանքաքար, ավելի քան 60 մլն տ ածուխ։ Սև մետալուրգիայի առավել կարևոր կենտրոններն են Կիտակյուսյուն, Օսակայի  ագլոմերացիան, Նագոյան, Տոկիոյի ագլոմերացիան (գլխավոր կենտրոնը՝ Կավասակի) և Տիբան։&lt;br&gt;
Գունավոր մետալուրգիայի ավանդական ճյուղերից են պղնձի, ցինկի և կապարի արտադրությունը։ Ճ․ կապիտալիստական աշխարհում 2-րդ տեղն է գրավում ալյումինի արտադրությամբ, բայց նաև մեծ քանակությամբ ներմուծում է (տարեկան 300–370 հզ․ տ)։ Արտադրվում է նաև մագնեզիում, տիտան, նիկել, հազվագյուտ մետաղներ։&lt;br&gt;
Առանձնապես արագ տեմպերով է զարգանում մեքենաշինությունը։ Նավաշինությամբ և նավերի արտահանմամբ Ճ․ աշխարհում գրավում է 1-ին տեղը։ 1976-ին նրան բաժին էր ընկնում ջրարկված նավերի համաշխարհային տոննաժի ավելի քան 1/2-ը։ Կառուցվող նավերի 1/2-ից ավելին արտահանվում է։ Էլեկտրատեխնիկական և էլեկտրոնային արդյունաբերությունն արտադրում է կենցաղային և գիտաարտադրական բազմազան ապարատուրա։ Ռադիոէլեկտրոնային արդյունաբերության արտադրանքից արտաքին շուկայում լայն սպառում են գտնում գունավոր հեռուստացույցները, էլեկտրոնային հաշվողական փոքր մեքենաները։ Ավտոմոբիլաշինությամբ Ճ․ կապիտալիստական աշխարհում գրավում է 2-րդ տեղը։ Զարգացած է տրակտորաշինությունը, մետաղահատ հաստոցների և դարբնոցամամլիչ սարքավորման, ճշգրիտ գործիքների և մեխանիզմների, գնդառանցքակալների, բժշկ․ և օպտիկական սարքավորման արտադրությունը։ Մեքենաշինությունն առավելապես տեղաբաշխված է Տոկիո–Կավասակի–Տոկոհամա, Նագոյա, Օսակա–Կոբե քաղաքների շրջանում։ Խոշոր նավաշինարաններ կան Նագասակիում։&lt;br&gt;
Քիմ․ արդյունաբերությունը, հանքային պարարտանյութերի, արհեստական մանրաթելի ավանդական արտադրությունից բացի, աչքի է ընկնում նավթամթերքներից ստացվող սինթետիկ նյութերի (պլաստմասսաներ, սինթետիկ մանրաթելեր և կաուչուկ) արտադրությամբ։ Զգալիորեն զարգացել է նավթավերամշակումը (նավթամթերքների արտադրության ընդհանուր ծավալը 1976-ին կազմել է 192 մլն տ)։ Զարգացած է բուժիչ պատրաստուկների, վիտամինների, գյուղատնտ․ բույսերի պաշտպանության միջոցների արտադրությունը։ Քիմ․ արդյունաբերության տեղաբաշխման հիմնական շրջաններն են Տոկիոյի ծոցի ափը, Նագոյայի շրջանը և Հոնսյու կղզու արմ․ ծայրամասը։&lt;br&gt;
Ճ–ում տարեկան մթերվում է շուրջ 35–37 մլն մ³ բնափայտ, որն ապահովում է երկրի պահանջարկի 40–45%-ը։ Առավել խոշոր են ներմուծվող բնափայտ օգտագործող փայտասղոցման ձեռնարկությունները, որոնք գտնվում են մեծ նավահանգիստների շրջանում (Տիրոսիմա, Օկայամա ևն)։ Զարգացած է խեմի (ֆաներա), թղթի և ստվարաթղթի արտադրությունը։&lt;br&gt;
Մեծ է տեքստիլ արդյունաբերության նշանակությունը, որը թողարկում է Ճ–ում արտադրվող սինթետիկ մանրաթելից և ներմուծվող բամբակից ու բրդից պատրաստվող գործվածքներ։ Ճ․ շարունակում&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7m0edb8be6t4tw2dgoq0oxdn3ioeimd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/73</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24795</id>
    <revision>
      <id>393106</id>
      <parentid>241211</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:52:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393106</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9651" sha1="mqg0g3ddb0iov2qycqaoe3ej06vhlad" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;&lt;center&gt;{{լայն|Արդյունաբերական արտադրանքի արտադրությունը}}&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  !! 1960 !! 1970 !! 1979
|-
| Էլեկտրաէներգիա, մլրդ կվտ•ժ || 98 || 283 || 458*
|-
| Ածուխ, մլն տ || 51 || 40 || 17.9
|-
| Բնական գազ, մլրդ մ³ || - || 2.4 || 2.4
|-
| Թուջ, մլն տ || 12 || 67 || 83.8
|-
| Պողպատ, մլն տ || 22 || 93 || 111.7
|-
| Գլոցվածք, մլն տ || 16 || 68 || 89.1
|-
| Պղինձ (ռաֆնացված), հզ. տ || 248 || 705 || 984
|-
| Ալյումին (սկզբնային), հզ. տ || 131 || 728 || 1010
|-
| Մետաղահատ հաստոցներ, հզ. հատ || 80 || 257 || 164
|-
| Առանցքակալներ, մլն հատ || - || 988 || -
|-
| Ռադիոընդունիչներ, մլն հատ || 13 || 33 || 13.9
|-
| Հեռուստացույցներ, մլն հատ || 3.6 || 12.5 || 13.6
|-
| Մագնիտաֆոններ, մլն հատ || 0.5 || 24.6 || -
|-
| Մարդատար ավտոմոբիլներ, հզ. հատ || 165 || 3178 || 6200
|-
| Բեռնատար ավտոմոբիլներ, հզ. հատ || 309 || 2064 || 3400
|-
| Նավեր (կառուցումն ավարտված), մլն բրուտտո ռեգիստրային տ || 1.8 || 9.9 || 5.2*
|-
| Լուսանկարչական ապարատներ, մլն հատ || 1.5 || 5.8 || 10.2
|-
| Ժամացույցներ, մլն հատ || 13.8 || 49.7 || 95.6
|-
| Ծծմբական թթու, մլն տ || 4.4 || 6.9 || 6.581
|-
| Ամոնիումի սուլֆատ, մլն տ || 2.4 || 2.4 || 1.881
|-
| Պոլիէթիլեն, հզ. տ || 41 || 1305 || 3168
|-
| Պոլիվինիլքլորիդ, հզ․ տ || 258 || 1161 || 1592
|-
| Սինթետիկ կաուչուկ, հզ․ տ || 19 || 698 || 1107
|-
| Թուղթ, մլն տ || 2.9 || 7.1 || 17.9
|-
| Ցեմենտ, մլն տ || 22.5 || 57.2 || 87.8
|-
| Բամբակե գործվածքներ, մլն մ² || 3222 || 2616 || 2339
|-
| Արհեստական մետաքսի գործվածքներ, մլն մ² || 771 || 354 || -
|-
| Շտապելային գործվածքներ, մլն մ² || 1057 || 827 || 3572
|-
| Սինթետիկ գործվածքներ, մլն մ² || 434 || 2746 || -
|}
&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;  1978&lt;br&gt;
է պահպանել բնական մետաքսից գործվածքներ արտադրող երկրների մեջ գրաված 1-ին տեղը։ Տեքստիլ արտադրանքի զգալի մասն արտահանվում է։&lt;br&gt;
Սննդի արդյունաբերությունը ներկայացված է ավանդական [բրնձի և ձկան մշակում, սակեի (բրնձօղի), ձեթի պատրաստում, թեյի արդյունաբերություն] և համեմատաբար նոր (շաքարի, ծխախոտի, ալրաղացային, մսեղենի–կաթնեղենի, պահածոների, գարեջրագործական ևն) ճյուղերով։&lt;br&gt;
'''Գյուղատնտեսությունը։''' 1970-ական թթ․ կեսերին մշակվող տարածությունը հաշվվում էր մոտ 5,7 մլն հա, ցանքատարածությունը՝ ավելի քան 6 մլն հա (մի շարք շրջաններում՝ 2 ցանքի հաշվին)։ Մշակվող տարածության 45–46%–ը զբաղեցնում են բրնձի ցանքերը (գրեթե ամբողջությամբ՝ ջրովի), 27,2%–ը՝ բանջարանոցային կուլտուրաները։ Մշակում են նաև սոյա, լոբի, թեյ, ծխախոտ, աճեցնում՝ ցիտրուսներ, խնձոր, տանձ, սալոր, դեղձ, խուրմա, ելակ ևն։ 1970-ական թթ․ կեսերին երկիրն ապահովվում էր սեփական արտադրության բրնձով, բանջարեղենով և մրգերով։&lt;br&gt;
Անասնապահությունը հիմնականում զարգացած է Հոկայդո կղզում։ 1979-ին երկրում կար 4120 հզ․ գլուխ խոշոր եղջերավոր անասուն, 9491 հզ․ խոզ, 315 մլն թոչուն։ 1977-ին արտադրվել է 1438 հզ․ տ միս, 851 հզ․ տ թռչնամիս, 5534 հզ․ տ կաթ։ Ավանդական ճյուղ է շերամապահությունը։ 1977-ին արտադրվել է 20,6 հզ․ տ մետաքսի հումք։&lt;br&gt;
Ճ–ի անտառային ֆոնդը կազմում է 23,3 մլն հա (այդ թվում 1/2-ը արհեստականորեն վերականգնված անտառներ են), որի զգալի մասը գտնվում է լեռնային շրջաններում և հարմար չէ շահագործման համար։ Ձկնորսության չափերով Ճ․ աշխարհում գրավում է 1-ին տեղը։ 1978-ին ձկան որսը և ծովամթերքների արդյունահանումը կազմել է 10,8 մլն տ։ Անտարկտիկայի ջրերում զբաղվում են կետորսությամբ։&lt;br&gt;
'''Տրանսպորտը։''' Ճ․ ունի 27 հզ․ կմ երկաթուղի (1979), որից 16 հզ․ կմ էլեկտրիֆիկացված է։ Սիմոնոսեկիի նեղուցով անցնող ստորջրյա 2 թունելով երկաթուղային կապ կա Հոնսյու ն․ Կյուսյու կղզիների միջև։ Կառուցվում է Սեյկանը (1978)՝ աշխարհում ամենամեծ ստորջրյա թունելը (36,4 կմ) Յուգարու նեղուցում՝ Հոնսյու և Հոկայդո կղզիների միջև։ Նոր գծեր են կառուցվել գերարագընթաց (ավելի քան 200 կմ/ժ) գնացքների համար․ Տոկայդո գիծը (515 կմ) Տոկիոյի և Օսակայի միջև, ապա նրա շարունակությունը մինչև Ֆուկուոկա (1090 կմ) ևն։ Կոշտ ծածկույթով ավտոճանապարհների երկարությունը շուրջ 240 հզ․ կմ է (1979)։ 1980-ին ավտոպարկում կար 22,8 մլն մարդատար, 12,7 մլն բեռնատար մեքենա, 0,2 մլն ավտոբուս։ Տոկիո, Յոկոհամա, Օսակա, Կոբե, Նագոյա, Սապպորո քաղաքներն ունեն մետրոպոլիտեն։ Ծովային առևտրական նավատորմի տոննաժը 1979-ին կազմել է 41,0 մլն բրուտտո ռեգիստրային տ (համաշխարհայինի 12%-ը, կապիտալիստական աշխարհում 2-րդ տեղը Լիբերիայից հետո)։ Միջազգային օդային ուղերթերին սպասարկում են Տոկիոյի Նարիտա, ինչպես նաև Օսակա ու Նիիգատա քաղաքների օդանավակայանները։&lt;br&gt;
'''Արտաքին առևտուրը'''։ Արտաքին շուկայում է իրացվում Ճ–ի մշակող արդյունաբերության արտադրանքի 1/3-ից ավելին՝ նավեր, հեռուստացույցներ, լուսանկարչական ապարատներ և կինոխցիկներ, ժամացույցներ, մարդատար ավտոմոբիլներ, պողպատե խողովակներ, տեքստիլ արտադրանք ևն։ Միաժամանակ Ճ․ ներմուծում է մեծ քանակությամբ վառելիք և հումք, որոնք կազմում են ներմուծման շուրջ 70%–ը։ Արտահանումը 1979-ին կազմել է 103078 մլն դոլլար, ներմուծումը՝ 110972 մլն դոլլար։ Առևտրական հիմնական գործընկերներն են ԱՄՆ–ը, Հարավ–Արևելյան Ասիայի, Արևմտյան Եվրոպայի, Մերձավոր և Միջին Արևելքի երկրները, Ավստրալիան։ ՍՍՀՄ–ի ընդհանուր ապրանքաշրջանառությունը Ճ–ի հետ 1978-ին կազմել է 2319 մլն ռ․ (արտահանումը՝ 736, ներմուծումը՝ 1583 մլն ռ․)։ ՍՍՀՄ–ից Ճ․ ստանում է անտառանյութ, երկաթի հանքաքար, քարածուխ, նավթ, նավթամթերքներ, բամբակ, արտահանում՝ բազմատեսակ արդ․ սարքավորում, տրանսպորտային միջոցներ, սև մետաղների գլոցվածք և խողովակներ, սպառողական ապրանքներ, քիմ․ և տեքստիլ կիսաֆաբրիկատներ ևն։&lt;br&gt;
{{լայն|Դրամական միավորը}} ճապոնական իենն է։ ՍՍՀՄ Պետբանկի կուրսով 1000 ճապոնական իենը = 3 ռ․ 20 կոպ․ (1981, հոկտեմբեր)։&lt;br&gt;
&lt;center&gt;{{լայն|Գյուղատնտեսական հիմնական կուլտուրաների ցանքատարածությունները և բերքը}}&lt;/center&gt;
{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!  !! Տարածությունը,  հզ.  հա !!  !! !! Բերքը, հզ. տ !!   !!
|-
!  !! 1955 !! 1970 !! 1977 !! 1955 !! 1970 !! 1978
|-
| Բրինձ || 3222 || 2923 || 2757 || 12.9* || 12.7* || 16.3*
|-
| Ցորեն || 663 || 229 || 86 || 1468 || 474 || 367
|-
| Գարի || 433 || 170 || 78 || 2408 || 573 || 215
|-
| Բատատ || 376 || 151 || 139 || 7180 || 2564 || 1378
|-
| Կարտոֆիլ || 211 || 129 || 83 || 1869 || 3611 || 3600
|-
| Սոյայի հունդ || 392 || 95 || 83 || 507 || 126 || 111
|-
| Շաքարի ճակնդեղ|| 16.8 || 54.1 || - || - || 2332 || 2850**
|-
| Շաքարեղեգ || 2.4 || 12.3 || - || - || 681 || 1800**
|-
| Թեյ (տերև) || 39 || 52 || - || 73 || 91 || 108
|}
&lt;sup&gt;*&lt;/sup&gt;  Մլն տ&lt;br&gt;
&lt;sup&gt;**&lt;/sup&gt;  1977&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mqg0g3ddb0iov2qycqaoe3ej06vhlad</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/75</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24797</id>
    <revision>
      <id>393109</id>
      <parentid>241287</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:59:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393109</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13096" sha1="ma4ybckcwbzpkf9gz12mrd1euw91k67" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''VIII․ Զինված ուժերը'''&lt;br&gt;
Ճ–ի զինված ուժերը (այսպես կոչված, ինքնապաշտպանության ուժերը) կազմված են ցամաքային զորքերից, ռազմաօդային և ռազմածովային ուժերից։ Գերագույն գլխավոր հրամանատարը պրեմիեր մինիստրն է․ անմիջական ղեկավարությունն իրականացնում են Պաշտպանության վարչությունը՝ շտաբների պետերի միացյալ կոմիտեի միջոցով և բոլոր զորատեսակների շտաբները։ Զինված ուժերը (մոտ 267 հզ․ մարդ, 1977) համալրվում են վարձկաններով։ Ցամաքային զորքերը (մոտ 180 հզ․ մարդ) ունեն բանակային 5 շտաբ, տանկային 1, հետևակային 12 դիվիզիա, օդադեսանտային 1 բրիգադ, հատուկ զորքերի հրետանային, ինժեներական և մի քանի այլ առանձին միավորումներ, զենիթային կառավարվող ռեակտիվ արկերի 7 խումբ։ Ռազմաօդային ուժերը (մոտ 45 հզ․ մարդ) ունեն 450 մարտական ինքնաթիռ, 17 էսկադրիլիա, զենիթային կառավարվող ռեակտիվ արկերի 5 դիվիզիոն, ռազմա–ծովային ուժեր (մոտ 42 հզ․ մարդ)՝ 16 սուզանավ, 30 ականակիր, շուրջ 200 մարտական ինքնաթիռ ևն։&lt;br&gt;
'''IX․ Բժշկա–աշխարհագրական բնութագիրը'''&lt;br&gt;
1976-ին Ճ–ում ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝ 16,4, մահացությունը՝ 6,4, մանկական մահացությունը 1000 ողջ ծնվածին՝ 9,3։ Տղամարդկանց կյանքի միջին տևողությունը 72 տարի է, կանանցը՝ 77։ Մահացության հիմնական պատճառներն են սիրտ–անոթային, շնչառական օրգանների հիվանդությունները, չարորակ նորագոյացությունները։ Տարածված են տրախոման, դիզենտերիան, վեներական հիվանդությունները, տուբերկուլոզը, աճում է հոգեկան հիվանդությունների թիվը։ Սոցիալական պրոբլեմ են թմրամոլությունը և ալկոհոլամոլությունը։&lt;br&gt;
Առողջապահության կազմակերպման համակարգում զուգակցված են մասնավոր կապիտալիստական և ապահովագրական բժշկության տարրերը։ Արտահիվանդանոցային օգնությունը գրեթե ամբողջությամբ տնօրինում են մասնավոր պրակտիկայով զբաղվող բժիշկները։ Բնակչության չնչին տոկոսն է օգտվում ձրի բուժման իրավունքից։ Գործող օրենսդրությամբ ծերության թոշակ է նախատեսված 60 տարեկան տղամարդկանց և 55 տարեկան կանանց համար։ Առողջապահության պետ․ մարմինը առողջապահության և սոցիալական ապահովության մինիստրությունն է։&lt;br&gt;
1975-ին գործել են 8,3 հզ․ հիվանդանոց՝ 1 մլն 163,7 հզ․ մահճակալով (1000 բնակչին՝ ավելի քան 10 մահճակալ), որից պետ․ (1973)՝ 2,5 հզ․ հիվանդանոց՝ 377,2 մահճակալով։ 1973-ին եղել է ավելի քան 30 հզ․ առողջապահական կետ՝ 258, 9 հզ․ մահճակալով (947-ը 9,2 հզ․ մահճակալով՝ պետ․), 1974-ին աշխատել են 126,8 հզ․ բժիշկ (860 բնակչին՝ 1 բժիշկ), 40,6 հզ․ ստոմատոլոգ, 74,4 հզ․ դեղագործ, 26,8 հզ․ մանկաբարձ, 347 հզ․ միջին և կրտսեր բուժաշխատող։ Բժշկ․ կադրեր են պատրաստում բժշկ․ 68, ստոմատոլոգներ՝ 15, մանկաբարձներ՝ 37 դպրոց, դեղագործներ՝ 34 ուս․ հաստատություն։ 1973-ին գործել են առողջապահության և սոցիալական ապահովության մինիստրությանը ենթակա 9 ԳՀԻ։ Հայտնի են Կիմակուրա, Տիգասակի, Օիսո կլիմայական, Նիկկո, Կարուիձավա, Հուցիմի լեռնակլիմայական, Ատամի, Նասու, Յումոտո բալնեոլոգիական առողջարանները։ 1973-ին առողջապահության ծախսերը կազմել են պետ․ բյուջեի 1,8%-ը։&lt;br&gt;
'''X․ Լուսավորությունը'''&lt;br&gt;
Ճ–ում առաջին դպրոցները հիմնվել են VI դ․, բուդդայական մենաստաններին կից։ VIII դ․ սկզբին ժող․ կրթության մասին ընդունված առաջին օրենքով ստեղծվել են պետ․ դպրոցներ, ուր բարձր խավի պատանիներն ուսումնասիրում էին չինական դասական գրականությունը, փիլիսոփայություն, օրենքներ, պատմություն, մաթեմատիկա։ Ֆեոդալական մասնատվածության ուժեղացմանը զուգընթաց այդ դպրոցները փոխարինվել են խոշոր ֆեոդալների արքունիքներում ստեղծված տոհմական դպրոցներով, ուր պատանիներն ստանում էին ասպետական դաստիարակություն, ուսումնասիրում զինվորական գործը, դասական գրականությունը, մաթեմատիկա և սովորում վարվելակերպի կանոնները։ XVII դ․ առևտրի ու արհեստների զարգացման հետ դպրոցներ են բացվել վաճառականների, արհեստավորների և աղքատ սամուրայների երեխաների համար, որտեղ սովորեցնում էին գրաճանաչություն, հաշվել, ձեռքի աշխատանք։ 1870-ական թթ․ ստեղծվել է կրթական կենտրոնացված համակարգ, մտցվել պարտադիր տարրական ուսուցում, բացվել են պետ․ դպրոցներ։ 1890-ին հրապարակվել է «Դաստիարակության և կրթության մասին կայսերական հրովարտակը» («Կյոիկու տյոկուգո»), որի համաձայն դպրոցներում դաստիարակությունը տարվում էր միլիտարիզմի և ազգայնամոլության ոգով։ 1947-ին ընդունվել է «Կրթության մասին
հիմնական օրենքը», որով սահմանվել է կրթության հավասար իրավունք, 9-ամյա համընդհանուր, ձրի, պարտադիր կրթություն, տղաների և աղջիկների համատեղ ուսուցում։ Բայց այդ սկզբունքները լրիվ չեն կենսագործվում։ Ժող․ կրթության համակարգը ղեկավարում են լուսավորության մինիստրությունը և տեղական կոմիտեները։&lt;br&gt;
Նախադպրոցական դաստիարակությունը (3–6 տարեկանների) իրականացվում է մանկապարտեզներում։ 1975-ին Ճ․ ուներ 13,1 հզ․ մանկապարտեզ։ Պարտադիր կրթության I աստիճանը 6-ամյա տարրական (6–12 տարեկանների), II աստիճանը՝ 3-ամյա ցածր միջնակարգ (13–15 տարեկանների) դպրոցներն են։ Բարձր միջնակարգ դպրոցը (ուսուցումը՝ վճարովի) 3-ամյա է (16–18 տարեկանների)։ Գործում են երեկոյան բարձր միջնակարգ դպրոցներ (4-ամյա)։ Բարձրագույն կրթության (բարձր միջնակարգ դպրոցի հիմքի վրա) համակարգը կազմում են համալսարանները (4-ամյա, բժշկ․ ֆակուլտետները՝ 6-ամյա, 77%-ը՝ մասնավոր), ցածր և տեխ․ կոլեջները։ 1975-ին Ճ–ում կար 420 համալսարան։ Խոշորագույն պետ․ համալսարաններից են՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/49 ''Տոկիոյի համալսարանը''], Տոհոկու (հիմնադրվել է 1907-ին, ք․ Սենդայ), Կիոաոյի (1897), մասնավորներից՝ Նիհոն (1903), Վասեդա (1882), Մեյձի (1881), Հոսեյ (1880), Տոկայ (1942), բոլորն էլ՝ Տոկիոյում։ Կան նաև փոքր (մեկ–երկու ֆակուլտետով) համալսարաններ։ Ցածր կոլեջները (85%-ը՝ մասնավոր) պատրաստում են տեխ․ կամ մանկավարժական միջնակարգ կրթությամբ մասնագետներ։ Տեխ․ կոլեջները (5-ամյա, հիմնականում՝ պետ․) ստեղծվում են ցածր միջնակարգ դպրոցի հիմքի վրա։ 1975-ին Ճ–ում կար 895 հանրային գրադարան։ Խոշորագույնը Ազգային պառլամենտականն է (հիմնադրվել է 1948-ին, ավելի քան 6,5 մլն գիրք), խոշորներից են Տոկիոյի (1887, ավելի քան 4 մլն գիրք) և Կիոտոյի (1899, 3,4 մլն գիրք) համալսարաններինը։&lt;br&gt;
Ճ. ունի (1975) 409 թանգարան, այդ թվում՝ Ազգային (1871), Օկուրա Սյուկոկան (1917), Ազգային գիտական (1877), Ժամանակակից արվեստի ազգային (1952), բոլորն էլ՝ Տոկիոյում, Ազգային (1889), Ժամանակակից արվեստի պատկերասրահ (1963), երկուսն էլ՝ Կիոտոյում ևն։&lt;br&gt;
'''XI․ Գիտությունը և գիտական հիմնարկները'''&lt;br&gt;
'''1․ Բնական և տեխնիկական գիտությունները'''&lt;br&gt;
Հին դարերում և վաղ միջնադարում բնագիտական գիտելիքներ կուտակվել են գլխավորապես այն բնագավառներում, որոնք կապված են եղել գյուղատնտեսության, բժշկության, արհեստների (ապակեգործություն, խեցեգործություն, մետաքսագործություն ևն) հետ։ Դրանց զարգացման վրա էական ազդեցություն է գործել Չինաստանի և Կորեայի մշակույթը։ VII դ․ 2-րդ կեսին հայտնաբերվել են նավթի, ծարիրի, անագի հանքավայրեր, սկիզբ է դրվել մետալուրգիային, թղթի արտադրությանը։ 675-ին Ասուկայում կառուցվել է աստղադիտարան։ Մոտ 840-ին Ճ․ է թափանցել գրատպությունը (փայտագրություն)։ X դ․ սկզբին Ս․ Ֆուկաեն տվել է Ճ–ի կենդանական և բուսական աշխարհի նկարագրությունը։ XVII–XVIII դդ․ ձևավորվել են ազգային ինքնատիպ գիտական դպրոցներ։ Մաթեմատիկայի բնագավառում հայտնի էին Կովա Սեկիի և նրա աշակերտների աշխատանքները։ 1744-ին Էդոյում կառուցվել է աստղադիտարան։ Աստղագիտության և բարձրագույն գեոդեզիայի հարցերով զբաղվել են Գորյու Ասադան, Մ․ Մոտոկին, Տադաո Սիձուկին։ Ռինսո Աոտին գրել է «Ֆիզիկայի ընդհանուր դասընթացը» (1825), իսկ քիմիայի վերաբերյալ առաջին ինքնուրույն աշխատությունը ստեղծել է Յոան Ուդագավան։ Կենսաբանական գիտելիքների զարգացմանը նպաստել են Յակուսուի Ինոյի, Ռանձան Օնոյի հետազոտությունները։ XIX դ․ սկսած պետությունը վարել է գիտական գործունեությունը խթանելու քաղաքականություն։ Հիմնադրվել են եվրոպական տիպի պետ․ (Սապպորոյում՝ 1876-ին, Տոկիոյում՝ 1877-ին ևն) և մասնավոր համալսարաններ և ավելի քան 70 գիտական հիմնարկներ ու նույնքան գիտական ընկերություններ։ Սեյսմոլոգիայի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ma4ybckcwbzpkf9gz12mrd1euw91k67</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/77</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24799</id>
    <revision>
      <id>393110</id>
      <parentid>241289</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:27:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393110</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13981" sha1="9884k038l6hjpk3tu2iuypace2eu56x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;դարաշրջանին» վերաբերող բաժինները XVII դ․ սկզբից մինչև երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939–45) ավարտը պաշտոնապես ճանաչվել են իբրև պատմական իրական փաստեր և օգտագործվել ճապոնական ազգի աստվածային ծագման վերաբերյալ ազգայնական հետադեմ տեսությունը հիմնավորելու համար։ XVII դ․ կեսին ավարտվեց դարասկզբին Ռաձան Հայասիի սկսած «Հոնտյո ցուգան» («Մեր երկրի համապարփակ հայելին») 310-հատորանոց աշխատությունը։ XVII դ․ վերջին ստեղծվեցին «Հոնգի» («Հիմնական տարեգրություններ») և «Ռիցուդեն» («Կենսագրություններ») գործերը, սկիզբ դրվեց «Դայնիպպոնսի» («Մեծ Ճապոնիայի պատմություն») աշխատությանը (397 հատոր, ավարտվել է մինչև 1906-ը)։ Պատմագիտության զարգացման մեջ կարևոր ավանդ է ներդրել կոնֆուցիական գիտնական և քաղ․ գործիչ Հակուսեկի Արաին (1657–1725), որն իր աշխատություններում [«Տոկուսի յորոն» («Պատմության լրացուցիչ մեկնաբանություններ»), «Կոսիցու» («Հին պատմության ուրվագիծ»)] առաջին անգամ փորձել է տալ Ճ–ի պատմության պարբերացումը, «աստվածների դարաշրջանը» դիտել իբրև մարդկային պատմության արտացոլում։ XVIII–XIX դդ․ սկսել է զարգանալ ազգային գիտությունը, որի ներկայացուցիչները [Մաբուտի Կամո (1697–1769), Նորինագա Մոտոորի (1730–1801) և ուրիշներ] մերժել են կոնֆուցիականության անառարկելի հեղինակությունը, իդեալականացրել Ճ–ի հին պատմությունը, հիմնավորել ռազմաֆեոդալական բռնապետության փոխարինման անհրաժեշտությունը կայսերական իշխանությամբ։&lt;br&gt;
1867–68-ի անավարտ բուրժ․ հեղափոխությունից հետո, բուրժ․ վերափոխումների շրջանում, պատմագիտությունը զգալիորեն կրել է եվրոպական պոզիտիվիզմի ու լուսավորականության ազդեցությունը (Ուկիտի Տագուտի, Միցումի Մուրոտա), առաջացել է լիբերալ–բուրժուական ուղղությունը։ 1887-ին հիմնվել է Տոկիոյի համալսարանի պատմության ֆակուլտետը, 1889-ին՝ «Սիգակկայ» պատմական առաջին ընկերությունը։ 1895-ին սկսել են հրատարակվել «Ճապոնիայի պատմության նյութերը» («Դայնիհոն սիրյո») և «Պատմական հին փաստաթղթերի ժողովածուն» («Դայնիհոն կոմոնձյո»)։ XIX դ․ վերջից պատմագիտության մեջ տիրապետող դիրք են գրավել ճապոնակենտրոն ազգայնական ըմբռնումները, որոնք անվերապահորեն ընդունում էին կայսերական դինաստիայի աստվածային ծագումը, ճապոնական ազգի ռասայական գերազանցությունը։ XX դ․ 20-ական թթ․ մարքսիզմի տարածման պայմաններում փորձեր են արվել նոր ձևով լուսաբանելու Ճ–ի պատմությունը, մասնավորապես, ցույց տալու ժող․ զանգվածների դերը, ուսումնասիրելու «Մեյձի» հեղափոխության սոցիալ–տնտեսական նախադրյալները ևն (Գորո Հանի, Յոսիտարո Հիրանո և ուրիշներ)։ Աշխուժացել է լիբերալ բուրժ․ ուղղությունը (Յոսաբուրո Տակեգոսի, Էյձիրո Հոնձյու և ուրիշներ)։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Ճ–ի պատմագիտության մեջ ձևավորվեց առաջադեմ դեմոկրատական ուղղությունը, որի շատ ներկայացուցիչներ ունեն մարքսիստական դիրքորոշում կամ մոտ են նրան (Ձյոկիտի Ուտիդա, Յոսիկացու Ֆուրուհատա, Սաբուրո Իենագա և ուրիշներ)։ Կարևոր տեղ է գրավում բուրժուաօբյեկտիվիստական ուղղությունը (Յոսիտակե Օկա, Տակեսի Իսիդա և ուրիշներ)։ Միաժամանակ հրատարակվում են այնպիսի աշխատություններ, որոնցում Ճ–ի պատմության (առանձնապես՝ նախապատերազմյան) հարցերը կրկին լուսաբանվում են ազգայնական դիրքերից (Մասասի Նաձու, Սիգենոի Տոկո և ուրիշներ)։&lt;br&gt;
Պատմություն ուսումնասիրությունը կենտրոնացած է հիմնականում Տոկիոյի համալսարանին կից Հասարակական գիտությունների ինստ–ում, Արևելյան մշակույթի ինստ–ում, Տոկիոյի Վասեդա համալսարանին կից Հասարակական գիտությունների ինստ–ում և այլուր։ Հրատարակվում են պատմագիտական հանդեսներ։&lt;br&gt;
'''Տնտեսագիտությունը։''' Ձևավորվել է XIX դ․ 2-րդ կեսին, երկրում կապիտալիզմի հաստատման շրջանում։ Սկզբում տիրապետող էր ուշ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/492 ''մերկանտիլիզմը''] (Սյոնան Եկոի, Կիմիմասա Յուրի), կարևորվում էր պետության կողմից մանուֆակտուրաների ու առևտրի հովանավորումը։ Շահույթը համարվում էր արտաքին շուկայում անհամարժեք փոխանակության արդյունք, իսկ նյութական արտադրության զարգացումը՝ առևտրական հաշվեկշռի ակտիվացման ուղի։ Այդ շրջանում տնտեսագիտական մտքի վրա մերկանտիլիզմի ազդեցության թուլացման գործում մեծ էր Ուկիտի Տագուտիի, Յուկիտի Ֆուկուձավայի, Մասանա Մաեդայի ներդրումը։ Նրանք հարստությունն արդեն չէին նույնացնում միայն դրամի հետ, էկոնոմիկայի զարգացման վճռորոշ պայման էին համարում գյուղատնտեսության, արդյունաբերության, առևտրի վերելքը, արտադրողական ուժերի կատարելագործումը, իսկ ոսկու և շրջանառության վարկային լծակների լայն կիրառումն ընդունում էին իբրև անհրաժեշտություն։ 1870-ական թթ․ վերջին տնտեսագետներն ուսումնասիրում էին կապիտալիստական արտադրության շարժիչ ուժերը (Տամեյուկի Ամանո, Ինեձիրո Տաձիրի, Սանաե Տակադա և ուրիշներ), իսկ 1880-ական թթ․՝ սոցիալ–տնտեսական պրոցեսների և վերնաշենքային երևույթների կոնկրետ առանձնահատկությունները (Հիրոյուկի Կատո, Սյուձո Յաձիրո Սինագավա)։ XX դ․ սկզբին գաղափարական պայքարի կենտրոնում ընդհանուր մեթոդաբանական և աշխարհայացքային պրոբլեմներն էին։ Մարքսիստներ Սեն Կատաաման, Իսաո Աբեն, Տոսիհիկո Սակաին պաշտպանում էին հասարակական զարգացման դիալեկտիկական–մատերիալիստական ըմբռնումը, իսկ բուրժ․ ռեֆորմիստները (Տոկուձո Ֆուկուդա և ուրիշներ) և Կ․ Մարքսին Հ․ Սպենսերի հետ «հաշտեցնող» Հաձիմե Կավակամին հասարակական, այդ թվում տնտ․ երևույթները գնահատում էին իդեալիստական ու մետաֆիզիկական դիրքերից։ Ֆուկուդան կապիտալիստական արտադրության հիմնական շարժառիթ էր համարում իբր մարդուն հատուկ եսասիրությունն ու շահամոլությունը, իսկ Կավակամին կողմ էր արտադրողների ու սպառողների հոգեբանական հակազդեցությունը որպես տնտ․ վերլուծության ինքնուրույն ոլորտ առանձնացնելուն։ 1929–1933-ի համաշխարհային ճգնաժամի պայմաններում բուրժ․ տնտեսագետները էկոնոմիկայի կարգավորման ուղի էին համարում վերադարձը ոսկյա դրամի ստանդարտին, վալյուտային կուրսի և իենի անվանական արժեքի մակարդակների հավասարեցումը (Ձյուննոսուկե Ինսոե) կամ, ընդհակառակը, իենի վալյուտային կուրսի իջեցումը և ոսկու օգտագործումը միայն արտաքին տնտ. հաշվարկների ոլորտում (Կամեկիտի Տակահասի, Տասուձումի Յամաձակի)։ 1930-ական թթ․ բուրժ․ տնտեսագիտության մեջ տարածված էին սահմանային օգտակարության տեսությունը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/638 ''Ավստրիական դպրոց'']), այնուհետև՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/436 ''քեյնսականությունը''] (Նիսաբուրո Կիտո, Կեյ Սիբատա), որոնք մեկնաբանվում էին մաթ․ տարբեր սխեմաների ու մոդելների կիրառման միջոցով (Իտիրո Նակայամա, Յասումա Տակադա)։ 1950-ական թթ․ տնտեսագիտության զարգացումն ընթանում էր արդ․ արտադրության աճի տեմպերի բարձրացման, տեխնոլոգիայի կատարելագործման, արտաքին տնտ․ էքսպանսիայի ու դրա ձևերի փոփոխման պրոբլեմների մշակման, ինչպես նաև նեոքեյնսականության տեսական որոշ դրույթների քննարկման ուղղությամբ (Օսամու Սիմոմուրա, Հիսաո Կանամորի)։ &lt;br&gt;
1950–60-ական թթ․ տարածված էին քաղաքատնտեսության նոր դասական ուղղությունը (Կենյիտի Ինադա, Յոիտի Սինկայ, Հիրոբումի Ուձավա) և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/349 ''ինստիտուցիոնալիզմը''] (Սիգետո Ցուրու)։ Այս շրջանում պետական–մոնոպոլիստական կարգավորման հակասությունները, բուրժ․ պետության տնտ․ և սոցիալական քաղաքականության դասակարգային բնույթը բացահայտվում էր միայն մարքսիստ տնտեսագետների (Յոսիհիկո Օնո, Ցուտոմու Օուտի, Ֆումիո Մորիա և ուրիշներ) աշխատություններում։ 1970-ական թթ․ տնտեսագիտական ուսումնասիրությունների կենտրոնում տնտ․ զարգացման համար աննպաստ պայմաններին հարմարվելու, արտադրողական ուժերի տեղաբաշխման անհամամասնությունները վերացնելու, շրջապատող միջավայրը պահպանելու, տնտ․ մրցակցության, հակացիկլային քաղաքականության և այլ պրոբլեմներն են։ Տնտ․ զարգացման պետ․ պլանների ձախողումը տնտեսագետներին ստիպում է կատարելագործել էկոնոմիկայի կարգավորման, ծրագրավորման և կանխատեսման մոդելները։ Սկսել է զարգանալ քաղաքատնտեսության «ձախ արմատական» ուղղությունը։&lt;br&gt;
Տնտ․ հետազոտությունների կենտրոններն են՝ համալսարանները, արտաքին առևտրի ու արդյունաբերության մինիստրությունը, նաև տնտ․ պլանավորման վարչությանն առընթեր ինստ–ները, տնտ․ հետազոտությունների ճապոնական կենտրոնը, Նոմուրայի, Միցուբիսիի և այլ ինստ–ներ, տնտեսագիտական ընկերությունների&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>9884k038l6hjpk3tu2iuypace2eu56x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/83</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24805</id>
    <revision>
      <id>393111</id>
      <parentid>243299</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T11:46:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393111</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13339" sha1="fuzlwx6gxzxskdxm87bcef2le9v2k3i" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Յոկո Կուբոն։ Երաժշտական կյանքի կենտրոնը Տոկիոն է։ Ճ–ում գործում են 15 սիմֆոնիկ նվագախումբ, կամերա–գործիքային, երգչախմբային կոլեկտիվներ, «Նիպպոնիա», «Սիգենկամ» ավանդական դասական երաժշտական խմբերը ևն։ Հիմնական ուսումնական հաստատություններից են՝ Արվեստների համալսարանը, Տոհո երաժշտական համալսարանը։ Տոկիոյում, Օսակայում, Կարուիձավայում անց են կացվում երաժշտական փառատոներ։ Տարածվել են էստրադային երաժշտության բազմազան ձևվեր, ավելի ուշ ջազը և պոպ–երաժշտությունը։&lt;br&gt;
'''XVI․ Բալետը'''&lt;br&gt;
Ճ–ի պարարվեստը ներկայանում է ավանդական դասական բույո պարով (հիմքը նոր թատրոնի խորեոգրաֆիան է) և եվրոպական բալետով։ XVII դ․ սկսել է ձևավորվել ազատ և շարժուն պարարվեստը, որը դարձել է կաբուկի թատրոնի բաղկացուցիչ մասը։ Գործում են բույո պարի մի շարք դպրոցներ, որոնք գլխավորում են ճապոնական պարարվեստի վարպետներ Ձյուրակու Հանայագին, Կանյեմոն Ֆուձիման, Տոմիձյուրո Նակամուրան և ուրիշներ։ Բույոյի պարերը ուղեկցվում են երաժշտությամբ և տեքստով։ Ճապոնական դասական պարում իրանի շարժումները չեն սևեռվում։ Հիմնական ուշադրությունը դարձվում է զգեստների և բեմական իրերի (հովհար, թմբուկ, ծաղկած ճյուղ ևն) գույների ներդաշնակ միահյուսմանը։ XX դ․ սկզբին Ճ–ում հետաքրքրություն է առաջացել եվրոպական դասական բալետի նկատմամբ։ Արտասահմանում կրթություն ստացած ճապոնական բալետի առաջին գործիչներ Մասահիդե Կոմակին, Միկիկո Մացույաման, Յաոկո Կաիտանին, Մոմոկո Տանին և ուրիշներ կազմակերպել ու ղեկավարել են բալետային խմբեր։ Ստեղծվել են ազգային ինքնատիպ բալետներ։ 1958-ին հիմնադրվել է ճապոնական բալետային ասոցիացիան։ 1964-ին Տոկիոյի Չայկովսկու անվ․ բալետային դպրոցի հիման վրա ստեղծվել է «Տոկին բալետ» թատերախումբը, որը մշտական ներկայացումներ է տալիս մայրաքաղաքում, այլ քաղաքներում, հյուրախաղերի մեկնում արտասահման (1966-ին, 1970-ին՝ ՍՍՀՄ)։&lt;br&gt;
'''XVII․ Թատրոնը'''&lt;br&gt;
Ճ–ի թատրոնի ակունքները հարում են երկրագործության տոնախմբությունների հին ծեսերին։ VII–VIII դդ․ բուդդայականության հետ Արևելյան Ասիայի երկրներից Ճ․ են թափանցել թատերական տարբեր ձևեր։ Այդ երաժշտապարային ներկայացումները (գիգակու և բուգակու) նպաստել են ճապոնական դասական թատրոնի ձևավորմանը։ XIV դ․ վերջին – XV դ․ սկզբին փոխառնված և բուն ճապոնական ներկայացումներից ծագել է նոր թատրոնը, որն ընդգրկում էր երաժշտություն, պար և դրամատիկ գործողություն։ Գլխավոր հերոսները կրում էին դիմակներ։ Այդ ժանրը պահպանվում է և XX դ․։ XVII դարից քաղաքների աճի հետ զարգացել են նաև թատերական այլ ժանրեր (տիկնիկային ձյորուրի և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/153 ''կաբուկի''] թատրոնները), որոնք արտահայտում էին ցածր խավի պահանջները և դարձան Ճ–ի թատրոնի առաջատար ավանդական ժանրերը։ Ճ–ի կապիտալիստական զարգացման հետ կապված սոցիալական և քաղ․ փոփոխությունները նկատելիորեն ազդել են թատերարվեստի վրա։ XX դ․ սկզբին երևան եկան նոր ժանրեր, որոնք ստեղծվեցին ավանդական թատրոնի նորացման (սիմպա, սինկոկուգեկի) և եվրոպական ձևերի փոխառության (ժամանակակից դրամա՝ սինգեկի, բալետ, օպերա) հետևանքով: Ճ–ի ժամանակակից թատերարվեստը պարզորոշ բաժանվում է ավանդական (բուգակու, նոո, կաբուկի, ձյորուրի) և եվրոպական (դրամա, օպերա, բալետ) թատրոնների։ Դրանց մեջ ինքնատիպ շերտ են կազմում սիմպան՝ ճապոնական քաղքենիական մելոդրաման, և սինկոկուգեկին՝ մասսայական դրաման։ Ավանդական թատրոնի խաղացանկը կազմում են ճապոնացի դասականների և ժամանակակից դրամատուրգների պիեսները։ Ավանդական թատրոնում ռեժիսորներ չկան։ 1970-ական թթ․ առավել ճանաչված դերասաններից են․ նոո թատրոնում՝ Մինորու Կիտան, Մոտոմասա Կուրո Հոսյոն, կաբուկի թատրոնում՝ Կանձաբուրո Նակամուրան, Ուտաեմոն Նակամուրան, Կոսիրո Մացումոտոն, երիտասարդ դերասաններ Էննոսկե Իտիկավան, Կիտիեմոն Նակամուրան, Ցումասաբուրո Բանդոն, սիմպայում՝ Յաեկո Միձուտանին, սինկոկուգեկիում՝ Սյոգո Սիմադան, Ռյուտարո Տացումին։ 1966-ին Տոկիոյում ստեղծվել է «Կոկուրիցու գեկիձյո» թատերական ազգային կենտրոնը՝ Ճ–ի միակ պետական թատրոնը, որը պահպանում և զարգացնում է ավանդական ժանրերը։ Կենտրոնին կից ստեղծվել է թատերական դպրոց, որը դերասաններ է պատրաստում կաբուկի և ձյորուրի թատրոնների համար։ Սինգեկի թատրոնի խաղացանկը կազմում են եվրոպական և ամերիկյան դրամատուրգների դասական ու ժամանակակից պիեսները, ռուս. և սովետական հեղինակների, ինչպես նաև ճապոնացի արդի հեղինակների գործերը։ Ճ–ում կա սինգեկիի մոտ 100 թատերախումբ, որոնցից ամենախոշորներն են՝ «Հայուձա», «Մինգեյ», «Բունգակուձա» ևն։ Այդ թատրոնի առաջատար գործիչներից են՝ ռեժիսորներ Կորեյա Սենդան, Ձյուկիտի Ունոն, դերասան–դերասանուհիներ Օսամու Տակիձավան, Էյտարո Օձավան, Իսուձու Յամադան, Յասուե Յամամոտոն։ «Հայուձա» թատրոնին կից 1949-ին ստեղծված դպրոց–ստուդիան դերասաններ է պատրաստում սինգեկիի համար։&lt;br&gt;
'''XVIII․ Կինոն'''&lt;br&gt;
Ճ–ում առաջին խաղարկային ֆիլմերը ստեղծվել են 1899-ին։ Ազգային կինեմատոգրաֆիան զարգացել է երկու ուղղությամբ․ գենդայգեկի՝ ժամանակակից (կենտրոնը՝ Տոկիոյում) և ձիդայգեկի՝ առասպելական և պատմական (կենտրոնը՝ Կիոտոյում) թեմաներով ժապավեններ։ Ինչպես թատրոնում, կանանց դերերը կատարել են տղամարդիկ (օննագատները), ֆիլմերն ուղեկցվել են մեկնաբանություններով (բենսի)։ 1923-ին կինեմատոգրաֆիայի կենտրոնատեղի է դարձել Կիոտոն, որը խթանել է ձիդայգեկիի ծաղկմանը («Սուսերամարտիկ երեխան», 1927, ռեժիսոր՝ Տեյնոսկե Կինուգասա, «Օօկա դատավորը», 1928, ռեժիսոր՝ Հիրոսի Ինագակի ևն)։ Գենդայգեկիի զարգացմանը նպաստել են Հեյնոսկե Գոսյոյի, Կիեհիկո Ուսիհարայի, Կենձի Միձոգուտիի ստեղծագործությունները։ 1929-ին հիմնադրվել է ճապոնական պրոլետարական կինոյի միությունը («Պրոկինո», 1934-ին փակվել է)։ 1920-ական թթ․ ստեղծվել են հասարակության սոցիալական կառուցվածքը քննադատող ֆիլմեր («Կենդանի տիկնիկ», 1929, ռեժիսոր՝ Տոմու Ուտիդա)։ Հնչուն կինոն հաստատվել է «Հարևանուհին և կինը» (1931, ռեժիսոր՝ Գոսյո) ֆիլմով։ 1940-ական թթ․ լավագույն ֆիլմերից են՝ «Ձին» (1941, ռեժիսորներ՝ Սիրո Տոյոդա և Կաձիրո Յամամոտո), «Մուհոմացուի կյանքը» (1943, ռեժիսոր՝ Ինագակի)։ Ետպատերազմյան առաջին տարիներին առավելապես զարգացել է վավերագրական կինոն։ 1948-ին 6-ամսյա գործադուլից հետո «Տոհո» ընկերության ստուդիայից հեռացված առաջադեմ կինեմատոգրաֆիստները հետագայում ստեղծել են իրենց կինոընկերությունը և թողարկել 1950-ական թվականների սոցիալական լավագույն ֆիլմերը, դրանցից են «Եվ այնուամենայնիվ մենք ապրում ենք» (1951, ռեժիսոր՝ Տադասի Իմաի), «Անարև փողոցը» (1954, ռեժիսոր՝ Սացուո Յամամոտո), «Լերկ կղզին» (1960, ռեժիսոր՝ Կանետո Սինդո) ևն։ Այդ շրջանում Ճ․ ֆիլմերի արտադրության ծավալով աշխարհում գրավում էր առաջին տեղը։ Ճապոնական կինոյի համաշխարհային էկրան դուրս գալը պայմանավորված է ռեժիսորներ Միձոգուտիի («Մշուշապատ լուսինը», 1953), Ակիրա Կուրոսավայի («Ռասյոմոն», 1950, «Յոթ սամուրայներ», 1954, «Կարմիր մորուք», 1964), Կոն Իտիկավայի («Օտարականները», 1973) և Մասակի Կոբայասիի («Ապստամբը», 1967, «Քարացածություն», 1975) ստեղծագործություններով։ 1960-ական թթ․ երիտասարդ ռեժիսորները իրենց ստեղծագործություններում զարգացրել են ետպատերազմյան սերնդի ճակատագրի թեման («Պատմվածք դաժան պատանեկության մասին», 1960, ռեժիսոր՝ Նագիսա Օսիմա, «Հարսնացուն Անդից», 1966, ռեժիսոր՝ Սուսումա Հանի, «Կինը ավազների մեջ», 1964, ռեժիսոր՝ Հիրոսի Տեսիգահարա, «Կինը, որին ես լքեցի», 1969, ռեժիսոր՝ Կիրիո Ուրայամա ևն)։ 1970-ական թթ․ ճապոնական ազգային կինոն ճգնաժամ է ապրում, կտրուկ իջել է ֆիլմերի գեղարվեստական մակարդակը, մեծ տարածում են գտել «սեքս–ֆիլմերը», կազմակերպված հանցագործությունների («էկուձա–էյգա»), աղետների («պանիկ–էյգա») մասին ֆիլմերը։ 1975-ին թողարկվել է 396 (1960-ին՝ 547) լիամետրաժ գեղարվեստական ֆիլմ։ Գործում են 4 խոշոր («Նիկկացու», «Սյոտիկու», «Տոհո», «Տոեյ») և բազմաթիվ մանր կինոֆիրմաներ։&lt;br&gt;
Պատկերազարդումը տես 6-րդ հատորի 704–705-րդ էջերի միջև՝ ներդիրում, աղյուսակներ XXIX–XXX։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' Геология и минеральные ресурсы Японии, пер․ с англ․, М․, 1961; {{լայն|Аккерман Э․А}}․, Природные ресурсы Японии и перспективы японской экономики, пер․ с&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fuzlwx6gxzxskdxm87bcef2le9v2k3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Բանաստեղծություններ՝ Արցախյան բարբառով</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150106</id>
    <revision>
      <id>393104</id>
      <parentid>392921</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:48:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>/* ՄըԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ */</comment>
      <origin>393104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2542" sha1="asrk8z4ch7gpfemzscqq6vuuttc6j0x" xml:space="preserve">{{Սյուն|}}
= [[ՄըԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ]] =
&lt;poem&gt;
'''[[Արիս Արսենի]]

* ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::::[[Ղարաբա՜ղս...]] (բարբառային տարբերակ)
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 77-78)
::::::::::[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (2013, էջ 197-198)

::::[[Ղարաբա՜ղըս...]] (կարճ տարբերակ)
::::[[Հըղես կապ ա...|Հ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ղես կապ ա...]]
::::[[Մըէր յէրքը|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր յէրքը]]
::::[[«Մենք ենք, մեր սարերը» կոթողի նկարի առաջ|«Մունք ընք, մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր սարէրը» կօթօղէն նկարէն առաչ]]
::::[[Անուշ շըէնըս՝ Կըճօղօտըս|Անուշ շ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էնըս, Կ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ճօղօտըս...]]
::::[[Արուն նան նօռնը]]
::::::::::«[[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]]» (2025, էջ 51-57)


* ԱՆՏԻՊ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՓՈԽԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::Անտիպ բանաստեղծություններ
::::[[Արազյ|Արազ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;]]
::::[[Միրչէմնը նան պրինձը]]
::::[[Սիրյըէրք|Սիրյ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրք]]
::::[[Ափսօսանք]]
::::[[Խաչյունցհ Անդրին|Խաչ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ունց&lt;small&gt;&lt;sup&gt;հ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; Անդրին]]

::Փոխադրություններ
::::[[Տերունական աղոթք (Արցախի բարբառով)|Տ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրունական աղօթք]] (Մատթեոսի Ավետարանից, 6:9-13)
::::[[Ղարաբաղա վօխպը]] (Հովհաննես Շիրազից)


* ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ ՆՄՈՒՇՆԵՐ
::::[[Հանէլուկնէ]]
::::[[Սրամտութուննէ]]
::::[[Առածնէ ու ասացվածքնէ]]
::::[[Խաղիկնէ]]
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 67-76)


* ՏԱՐԲԵՐ ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐ, ԱՆՈՒՆՆԵՐ, ԲԱՌԵՐ, ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
::::[[«Արցախէրէնավ»]]
::::[[Նօրավօճ հապավումնէ|Հապավումնէ՝ հին ու նօր]]

&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>asrk8z4ch7gpfemzscqq6vuuttc6j0x</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393105</id>
      <parentid>393104</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:50:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2555" sha1="eroihfkg03zwpp7fhz6fmvu07lo9g4w" xml:space="preserve">{{Սյուն|}}
= [[ՄըԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ]] =
&lt;poem&gt;
'''[[Արիս Արսենի]]

* ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::::[[Ղարաբա՜ղս...]] (բարբառային տարբերակ)
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 77-78)
::::::::::[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (2013, էջ 197-198)

::::[[Ղարաբա՜ղըս...]] (կարճ տարբերակ)
::::[[Հըղես կապ ա...|Հ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ղես կապ ա...]]
::::[[Մըէր յէրքը|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր յէրքը]]
::::[[«Մենք ենք, մեր սարերը» կոթողի նկարի առաջ|«Մունք ընք, մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր սարէրը» կօթօղէն նկարէն առաչ]]
::::[[Անուշ շըէնըս՝ Կըճօղօտըս|Անուշ շ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էնըս, Կ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ճօղօտըս...]]
::::[[Արուն նան նօռնը]]
::::::::::«[[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]]» (2025, էջ 51-57)


* ԱՆՏԻՊ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՓՈԽԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::Անտիպ բանաստեղծություններ
::::[[Արազյ|Արազ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;]]
::::[[Միրչէմնը նան պրինձը]]
::::[[Սիրյըէրք|Սիրյ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրք]]
::::[[Ափսօսանք]]
::::[[Խաչյունցհ Անդրին|Խաչ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ունց&lt;small&gt;&lt;sup&gt;հ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; Անդրին]]

::Փոխադրություններ
::::[[Տերունական աղոթք (Արցախի բարբառով)|Տ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրունական աղօթք]] (Մատթեոսի Ավետարանից, 6:9-13)
::::[[Ղարաբաղա վօխպը]] (Հովհաննես Շիրազից)


* ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ ՆՄՈՒՇՆԵՐ
::::[[Հանէլուկնէ]]
::::[[Սրամտութուննէ]]
::::[[Առածնէ ու ասացվածքնէ]]
::::[[Խաղիկնէ]]
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 67-76)


* ՏԱՐԲԵՐ ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐ, ԱՆՈՒՆՆԵՐ, ԲԱՌԵՐ, ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ (անտիպ)
::::[[«Արցախէրէնավ»]]
::::[[Նօրավօճ հապավումնէ|Հապավումնէ՝ հին ու նօր]]

&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>eroihfkg03zwpp7fhz6fmvu07lo9g4w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393107</id>
      <parentid>393105</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:54:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2572" sha1="ftjwuyg9ui2d7800wvchb3y2isxy3nh" xml:space="preserve">{{Սյուն|}}
= [[ՄըԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ]] =
&lt;poem&gt;
'''[[Արիս Արսենի]]

* '''ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::::[[Ղարաբա՜ղս...]] (բարբառային տարբերակ)
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 77-78)
::::::::::[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (2013, էջ 197-198)

::::[[Ղարաբա՜ղըս...]] (կարճ տարբերակ)
::::[[Հըղես կապ ա...|Հ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ղես կապ ա...]]
::::[[Մըէր յէրքը|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր յէրքը]]
::::[[«Մենք ենք, մեր սարերը» կոթողի նկարի առաջ|«Մունք ընք, մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր սարէրը» կօթօղէն նկարէն առաչ]]
::::[[Անուշ շըէնըս՝ Կըճօղօտըս|Անուշ շ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էնըս, Կ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ճօղօտըս...]]
::::[[Արուն նան նօռնը]]
::::::::::«[[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]]» (2025, էջ 51-57)


* '''ԱՆՏԻՊ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՓՈԽԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::''Անտիպ բանաստեղծություններ
::::[[Արազյ|Արազ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;]]
::::[[Միրչէմնը նան պրինձը]]
::::[[Սիրյըէրք|Սիրյ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրք]]
::::[[Ափսօսանք]]
::::[[Խաչյունցհ Անդրին|Խաչ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ունց&lt;small&gt;&lt;sup&gt;հ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; Անդրին]]

::''Փոխադրություններ
::::[[Տերունական աղոթք (Արցախի բարբառով)|Տ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրունական աղօթք]] (Մատթեոսի Ավետարանից, 6:9-13)
::::[[Ղարաբաղա վօխպը]] (Հովհաննես Շիրազից)


* '''ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ ՆՄՈՒՇՆԵՐ
::::[[Հանէլուկնէ]]
::::[[Սրամտութուննէ]]
::::[[Առածնէ ու ասացվածքնէ]]
::::[[Խաղիկնէ]]
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 67-76)


* '''ՏԱՐԲԵՐ ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐ, ԱՆՈՒՆՆԵՐ, ԲԱՌԵՐ, ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ 
(անտիպ)
::::[[«Արցախէրէնավ»]]
::::[[Նօրավօճ հապավումնէ|Հապավումնէ՝ հին ու նօր]]

&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>ftjwuyg9ui2d7800wvchb3y2isxy3nh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393108</id>
      <parentid>393107</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2571" sha1="377m6n3rzg2ss26b550sq7igtiwi9y6" xml:space="preserve">{{Սյուն|}}
= [[ՄըԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ԷՐ ԱՐՑԱԽԱ ԱՆՈՒՇ ԼՈՒԶՎԱՎ]] =
&lt;poem&gt;
'''[[Արիս Արսենի]]

* '''ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::::[[Ղարաբա՜ղս...]] (բարբառային տարբերակ)
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 77-78)
::::::::::[[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] (2013, էջ 197-198)

::::[[Ղարաբա՜ղըս...]] (կարճ տարբերակ)
::::[[Հըղես կապ ա...|Հ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ղես կապ ա...]]
::::[[Մըէր յէրքը|Մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր յէրքը]]
::::[[«Մենք ենք, մեր սարերը» կոթողի նկարի առաջ|«Մունք ընք, մ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էր սարէրը» կօթօղէն նկարէն առաչ]]
::::[[Անուշ շըէնըս՝ Կըճօղօտըս|Անուշ շ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էնըս, Կ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ճօղօտըս...]]
::::[[Արուն նան նօռնը]]
::::::::::«[[Անսաստ երկիր|Անսաստ երկիր]]» (2025, էջ 51-57)


* '''ԱՆՏԻՊ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՓՈԽԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ

::''Անտիպ բանաստեղծություններ
::::[[Արազյ|Արազ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;]]
::::[[Միրչէմնը նան պրինձը]]
::::[[Սիրյըէրք|Սիրյ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրք]]
::::[[Ափսօսանք]]
::::[[Խաչյունցհ Անդրին|Խաչ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;յ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;ունց&lt;small&gt;&lt;sup&gt;հ&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt; Անդրին]]

::''Փոխադրություններ
::::[[Տերունական աղոթք (Արցախի բարբառով)|Տ&lt;small&gt;&lt;sup&gt;ը&lt;/sup&gt;&lt;/small&gt;էրունական աղօթք]] (Մատթեոսի Ավետարանից, 6:9-13)
::::[[Ղարաբաղա վօխպը]] (Հովհաննես Շիրազից)


* '''ԱՐՑԱԽՅԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍՈՒԹՅԱՆ ՆՄՈՒՇՆԵՐ
::::[[Հանէլուկնէ]]
::::[[Սրամտութուննէ]]
::::[[Առածնէ ու ասացվածքնէ]]
::::[[Խաղիկնէ]]
::::::::::«[[Չափածո և արձակ երգիծանք]]» (2008, էջ 67-76)


* '''ՏԱՐԲԵՐ ԱՆՎԱՆՈՒՄՆԵՐ, ԱՆՈՒՆՆԵՐ, ԲԱՌԵՐ, ԱՐՏԱՀԱՅՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ (անտիպ)
::::[[«Արցախէրէնավ»]]
::::[[Նօրավօճ հապավումնէ|Հապավումնէ՝ հին ու նօր]]

&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>377m6n3rzg2ss26b550sq7igtiwi9y6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Չափածո և արձակ երգիծանք</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150117</id>
    <revision>
      <id>393096</id>
      <parentid>392972</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:08:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3583" sha1="sy2eerxc2bkt4wpzfse3mpgb52s586q" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ՉԱՓԱԾՈ ԵՎ ԱՐՁԱԿ ԵՐԳԻԾԱՆՔ 
(պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2008, 80 էջ, տպ. 250 օր.։
{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
'''ՄՈՒԿՈՒՉ ԹՈՓԱԼՅԱՆԻ ՖԵԼԻԵՏՈՆՆԵՐԸ
* [[Թղթի... վաճառք]]
* [[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
* [[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
* [[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
* [[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
* [[Զգո՜ւյշ…]]
* [[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…]]

'''ԱՐՁԱԿ ՄԱՆՐԱՔԱՆԴԱԿՆԵՐ
* [[Ձկներին խրատեք...]]
* [[Անմիջապես ազատիր]]
* [[Հայոց լեզվի դասին]]
* [[Անդավաճան... սեր]]
* [[Երկխոսություն]]
* [[Նոր համալիր]]
* [[«Չծխողը»]]
* [[Պարտքով փող]]
* [[Զարմանք]]
* [[Ակամա անեկդոտներ]]
* [[Ժպիտներ N զորամասից]]
* [[Եթերում Արցախի հեռուստատեսությունն էր...]]

[[«ԵՐԻԾԱԿԱՆ ՀԵՌԱՏԻՊ»-Ի ԺԱՊԱՎԵՆԻՑ]]

'''ԱՅԼԱՊԱՏՈՒՄ-ՓԱՐՎԱՆԱ
::''Parodia-ներ ԱԺ-ային եղանակով
ԱՌԱՋԻՆ ԵՌՕՐՅԱ
* [[Խոսնակ1|''Խոսնակ.]]
''Առաջին խոսափող՝ Հովհաննես Թումանյան
* [[Գուսանները Փարվանա]]
''Երկրորդ խոսափող՝ Եղիշե Չարենց
* [[Գուսանները սիրահարված]]
''Երրորդ խոսափող՝ Հովհաննես Շիրազ
* [[Գուսանական]]
''Չորրորդ խոսափող՝ Համո Սահյան
* [[Յոթ գուսանների բալլադը]]
''Հինգերորդ խոսափող՝ Գևորգ Էմին
* [[«Փարվանա» լեգենդը]]
* [[Խոսնակ2|''Խոսնակ.]]
ԵՐԿՐՈՐԴ ԵՌՕՐՅԱ
''Առաջին խոսափող՝ Վարդան Հակոբյան
* [[Անլսելի-անպատմելի]]
''Երկրորդ խոսափող՝ Հրաչյա Բեգլարյան
* [[Ամենից առաջ/Պարոդիա|Ամենից առաջ]]
''Երրորդ խոսափող՝ Դավիթ Միքայելյան
* [[Փրկանք]]
''Չորրորդ խոսափող՝ Կիմ Գաբրիելյան
* [[Ժպիտդ երգ է անշեջ...]]
''Հինգերորդ խոսափող՝ Ռոբերտ Եսայան
* [[Ճանապարհս...]]
''Վեցերորդ խոսափող՝ Էռնեստ Եսայան
* [[Հիմա տաքսի կվարձեմ...]]
''Յոթերորդ խոսափող՝ Արիս Արսենի
* [[Անշեջ երգի մասին, և՝ կույսին Փարվանա]]

'''[[ԷՊԻՊՐԱՄՆԵՐ ԵՎ ՖԵԼԻԵՏՈՆՆԵՐ]]

'''[[Ամուսնանա՞նք, թե՞ քիչ էլ սպասենք...|ԱՄՈՒՍՆԱՆԱ՞ՆՔ, ԹԵ՞ ՔԻՉ ԷԼ ՍՊԱՍԵՆՔ...]]
Ուսանողական հումորեսկներ

'''ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՊԱՏԱՌԻԿՆԵՐ
* [[Այն ի՞նչն է...]] (Հանելուկներ)
* [[Սրամտություններ]]
* [[Առածներ ու ասացվածքներ]]
* [[Առածներ ու ասացվածքներ՝ մեկնաբանություններով հանդերձ]]
* [[Խաղիկներ]]
* [[Ղարաբա՜ղս...]]
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

________________________________________________________________


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>sy2eerxc2bkt4wpzfse3mpgb52s586q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393097</id>
      <parentid>393096</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:09:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3630" sha1="5009mcqcna6h3zj0g76jm4w9813lwdd" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ՉԱՓԱԾՈ ԵՎ ԱՐՁԱԿ ԵՐԳԻԾԱՆՔ 
(պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2008, 80 էջ, տպ. 250 օր.։
{{Սյուն|3}}
&lt;poem&gt;
'''ՄՈՒԿՈՒՉ ԹՈՓԱԼՅԱՆԻ ՖԵԼԻԵՏՈՆՆԵՐԸ
* [[Թղթի... վաճառք]]
* [[Ես հոսանք եմ ուզուո՜ւմ...]]
* [[Բանն արաղի մեջ չէ, այլ…]]
* [[Փողե՜րս, փողե՜րս…]]
* [[Վախ՝ ածանս, վախ՝ կչկչանս…]]
* [[Զգո՜ւյշ…]]
* [[Ահա, այսպիսի բանե՜ր…]]

'''ԱՐՁԱԿ ՄԱՆՐԱՔԱՆԴԱԿՆԵՐ
* [[Ձկներին խրատեք...]]
* [[Անմիջապես ազատիր]]
* [[Հայոց լեզվի դասին]]
* [[Անդավաճան... սեր]]
* [[Երկխոսություն]]
* [[Նոր համալիր]]
* [[«Չծխողը»]]
* [[Պարտքով փող]]
* [[Զարմանք]]
* [[Ակամա անեկդոտներ]]
* [[Ժպիտներ N զորամասից]]
* [[Եթերում Արցախի հեռուստատեսությունն էր...]]

[[«ԵՐԻԾԱԿԱՆ ՀԵՌԱՏԻՊ»-Ի ԺԱՊԱՎԵՆԻՑ]]

'''ԱՅԼԱՊԱՏՈՒՄ-ՓԱՐՎԱՆԱ
::''Parodia-ներ ԱԺ-ային եղանակով
ԱՌԱՋԻՆ ԵՌՕՐՅԱ
* [[Խոսնակ1|''Խոսնակ.]]
''Առաջին խոսափող՝ Հովհաննես Թումանյան
* [[Գուսանները Փարվանա]]
''Երկրորդ խոսափող՝ Եղիշե Չարենց
* [[Գուսանները սիրահարված]]
''Երրորդ խոսափող՝ Հովհաննես Շիրազ
* [[Գուսանական]]
''Չորրորդ խոսափող՝ Համո Սահյան
* [[Յոթ գուսանների բալլադը]]
''Հինգերորդ խոսափող՝ Գևորգ Էմին
* [[«Փարվանա» լեգենդը]]
* [[Խոսնակ2|''Խոսնակ.]]
ԵՐԿՐՈՐԴ ԵՌՕՐՅԱ
''Առաջին խոսափող՝ Վարդան Հակոբյան
* [[Անլսելի-անպատմելի]]
''Երկրորդ խոսափող՝ Հրաչյա Բեգլարյան
* [[Ամենից առաջ/Պարոդիա|Ամենից առաջ]]
''Երրորդ խոսափող՝ Դավիթ Միքայելյան
* [[Փրկանք]]
''Չորրորդ խոսափող՝ Կիմ Գաբրիելյան
* [[Ժպիտդ երգ է անշեջ...]]
''Հինգերորդ խոսափող՝ Ռոբերտ Եսայան
* [[Ճանապարհս...]]
''Վեցերորդ խոսափող՝ Էռնեստ Եսայան
* [[Հիմա տաքսի կվարձեմ...]]
''Յոթերորդ խոսափող՝ Արիս Արսենի
* [[Անշեջ երգի մասին, և՝ կույսին Փարվանա]]

'''[[Էպիպրամներ և ֆելիետոններ|ԷՊԻՊՐԱՄՆԵՐ ԵՎ ՖԵԼԻԵՏՈՆՆԵՐ]]

'''[[Ամուսնանա՞նք, թե՞ քիչ էլ սպասենք...|ԱՄՈՒՍՆԱՆԱ՞ՆՔ, ԹԵ՞ ՔԻՉ ԷԼ ՍՊԱՍԵՆՔ...]]
Ուսանողական հումորեսկներ

'''ԺՈՂՈՎՐԴԱԿԱՆ ՊԱՏԱՌԻԿՆԵՐ
* [[Այն ի՞նչն է...]] (Հանելուկներ)
* [[Սրամտություններ]]
* [[Առածներ ու ասացվածքներ]]
* [[Առածներ ու ասացվածքներ՝ մեկնաբանություններով հանդերձ]]
* [[Խաղիկներ]]
* [[Ղարաբա՜ղս...]]
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

________________________________________________________________


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>5009mcqcna6h3zj0g76jm4w9813lwdd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Խաղիկներ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150162</id>
    <revision>
      <id>393098</id>
      <parentid>393082</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:16:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1588" sha1="ab9sajbwey45y2a5500pgw9ml4rzigx" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԽԱՂԻԿՆԵՐ
|section = 
|previous =  [[Առածներ ու ասացվածքներ՝ մեկնաբանություններով հանդերձ]]
|next = [[Ղարաբա՜ղս...(Բարբառային տարբերակ)|Ղարաբա՜ղս...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ),&quot;&gt;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2008, 80 էջ, տպ. 250 օր., (76 էջ)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{poem|ԽԱՂԻԿՆԵՐ|&lt;poem&gt;
'''***
Թուխպալ ա՝ թօռ չի կյամ, 
Մթնալ ա` տօն չի կյամ, 
Էս անդար պըերցին յըրա 
Առանց յար քոն չի կյամ:


'''***
Ծիրանե ծառ, բար մի տօ, 
Ճուղներըտ տյուրուր մի տօ, 
Ամեն կոխկավըտ հընցընելավ՝ 
Դյարդէրըս ուրուր մի տօ:


'''***
:::''(Մորս խոսքերից)

Հիբը կըինի՝ կըմըռնանա, 
Ծովեն ճյուրը կըթըքանա, 
Բըլես բալան կըմըծանա, 
Ծովեն ճիրումը կըլըղանա:

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>ab9sajbwey45y2a5500pgw9ml4rzigx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամուսնանա՞նք, թե՞ քիչ էլ սպասենք...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150163</id>
    <revision>
      <id>393094</id>
      <timestamp>2026-06-09T10:01:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=ԱՄՈՒՍՆԱՆԱ՞ՆՔ, ԹԵ՞ ՔԻՉ ԷԼ ՍՊԱՍԵՆՔ... |section = '''Ուսանողական հումորեսկներ |previous =  [[Էպիպրամներ և ֆելիետոններ|ԷՊԻՊՐԱՄՆԵՐ ԵՎ ՖԵԼԻԵՏՈՆՆԵՐ]] |next = [[Այն ի՞նչն է...]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ,...»:</comment>
      <origin>393094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16479" sha1="eyc0nhgrme8wce7t8si3kccxuz6pk32" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱՄՈՒՍՆԱՆԱ՞ՆՔ, ԹԵ՞ ՔԻՉ ԷԼ ՍՊԱՍԵՆՔ...
|section = '''Ուսանողական հումորեսկներ
|previous =  [[Էպիպրամներ և ֆելիետոններ|ԷՊԻՊՐԱՄՆԵՐ ԵՎ ՖԵԼԻԵՏՈՆՆԵՐ]]
|next = [[Այն ի՞նչն է...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ),&quot;&gt;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2008, 80 էջ, տպ. 250 օր., (55-66 էջ)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{poem|ԱՄՈՒՍՆԱՆԱ՞ՆՔ, ԹԵ՞ ՔԻՉ ԷԼ ՍՊԱՍԵՆՔ... &lt;br&gt;''Ուսանողական հումորեսկներ|&lt;poem&gt;
                         ''Համակուրսեցիներիս` մշտավառ սիրով

'''Նախերգ

Մոռացած տարիք, կյանք ու ժամանակ,
Սրտերում մեր` սեր սուրբ ու անարատ,
Գրքերին գերի, գրքերով տարված,
Գիտության աշխետ նժույգներն հեծած`
Առաջ ենք սուրում փութով-շտապով,
Նոր բարձունքների տենչով-փափագով,
Մինչդեռ... մենք կյանքից շա՜տ ենք ետ մնում,
Թեկուզև փութով առաջ ենք սուրում։


'''Լենսերի դասը
                         ''Լենսեր ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆԻՆ

...Առաջին հերթին խոսենք Լենսերից։
Ամուսնացա՞ծ է, թող որ` հետո՞ ինչ։
«Երեկո»-ներում այնպե՜ս է պարում,
Ասես դեռ նոր է իր սերը ճարում։

Կինը չի խանդում. ի՞նչ կա, թող պարի՛,
Միայն մի պայման` իրեն չդավի՛։

Լենսերից պիտի օրինակ առնել
Ու նրա նման սիրել սովորել։

...Սիրելը` սիրել,
Բայց այնպե՜ս անենք,
Որ նաև... սիրվենք...


'''Պարգևն ու Նինան

                         ''Պարգև ԱՂԱԲԵԿՅԱՆԻՆ
                         ''Նինա ՆԱԼԲԱՆՅԱՆԻՆ

Ա՜խ, եթե սիրեր Նինան Պարգևին`
Ես նրանց սի՛րտս կպարգևեի։

Երկուսին էլ շատ լավ եմ ճանաչում,
Ազնիվ փափագով սիրում ու պաշտում։

Պարգևին գիտեմ, քաջ տղա է նա,
Եթե պետք լինի` սարեր շուռ կտա։

Նինան էլ լավն է, համեստ է, պարկեշտ,
Էլ ինչո՞ւ իրար մերժեն այդքան հեշտ։

Էլ ինչո՞ւ ապրեն իրարից խռով,
Իրար կարոտով և ոչ թե սիրով։


'''Մեր Անահիտները
                         ''Անահիտ ԽԱՉԻՅԱՆԻՆ
               ''և մյուս երկու Անահիտ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՆԵՐԻՆ

Անահիտները այնքա՜ն շատ են մեր`
Մարդ չգիտե, թե ում մասին գրել։

Մի Անահիտի անվանում ենք «Ժ»,
Մյուսին էլ` «Դ»։
Երրորդը` «Խ» է, Անո Խաչիյան,
Անուն-ազգանուն մաքուր հայկական։
(Երևի պապը Խաչ է գողացել,
Անունն էլ... Խաչիպապ է մնացել)։
- Չէ՜ մի...
           
...Լա՛վ, թողնենք նրան իր հոգսին
Ու վերադառնանք Անահիտ «Ժ»-ին։


'''Անահիտ «Ժ»-ն

Եվ հրաժեշտից մինչ նոր հանդիպում`
Ապրում ենք հուշով նախորդ հանդիպման,
Բայց տարին, ինչքան դասերը գերում,
Երկու անգամ ենք այցելում իրար։
Այցի ենք գալիս իրա՞ր, թե՞ իրավ
Կան այցելելու առիթներ հարմար։
Դե, իհարկե, կան։ Ու հավաքվելով`
Գգվում ենք իրար մենք... հայացքներով։
Ու թե պատրաստ չենք քննություններին`
Թող ների դա մեզ մեր կուրսի... «ներին»։
Իսկ Անահիտ «Ժ»-ն պատրաստ է ամեն
Քննության։ Ու` միշտ։
Սակայն սիրում է շրջել քաղաքում,
Այնքան, մինչև որ գիշերը կիսվի
Ու հաջորդ օրը նորեն սկսվի...
...Բայց մի անգամ նա «Չյորտվի մոստից»
Ընկավ։ Քիչ մնաց... ուշքը գար... փոստից։
Ու... մնում է դեռ նա փոստի հույսին`
Բա դա վայե՞լ է, արդյոք, մեր կուրսին։

&lt;small&gt;22.06.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Անահիտ «Դ»-ն

Առաջին անգամ, երբ տեսա նրան`
Ասի` աղջիկն այս ինչի՞ է նման...
- Դե, կապիկ հո չի՞, աղջիկ է էլի,-
Վրա տվեցին այս ու այն կողմից։
- Լա՛վ աղջիկ է նա,- Պարգևն ասաց,- տե՛ս,
Չլինի՞ հանկարծ... սիրահարվել ես...

Այդ մասին, սակայն, դեռ չգիտեի,
Բայց այնպե՜ս լիներ... սիրահարվեի՛...

...Լա՛վ, ասենք` թե ես սիրահարվեցի,
Բայց սիրտս ինչպե՞ս դռներն իր բացի։
Թե սերս հայտնեմ մի քանի տողով,
Կհասկանա՞ նա ու կապրի՞ սիրով։
Իսկ թե չընդունի` գրողը հետը,
Թող գնա ընկնի Ախուրյան գետը։

...Պահը հարմար էր, նա դաս էր պատմում,
Իսկ ես` ինչ որ բան թղթին խզբզում։
Նա «Բայ» էր պատմում, բայի սեռերից`
«Կրավորական», «չեզոք»... Իսկ ինձ ի՞նչ`
Ես լսում, ոչինչ չէի հասկանում,
Մինչդեռ... իմ սիրո տողե՜րն են ծնվում.

-Դու բայի սեռի մասին ես պատմում,
Ես լսում եմ ու... բա՜ն չեմ հասկանում։
Դու մի՛ նեղանա` չե՛մ հասկանա ես,
Ինձ ուրի՜շ հարց է հուզում պարզապես։
Դու պատմի՛ր, պատմի՛ր «Բայ», թե «Գոյական»,
Իսկ ես լսեմ ու.բա՜ն չհասկանամ.

...Պարգևը թուղթը երբ նրան տվեց`
Կարդաց ու... «Էլի կբերես»,- խնդրեց։

Բայց... չհասկացավ։ Գրողը հետը։
Թող գնա՛ ընկնի... Ախուրյան գետը...


'''Մեր Զինան

                         ''Զինա ՋԻՎԱՆՅԱՆԻՆ

Մեղրավանի վերին թաղի մեր Զինան
Պատրաստ է միշտ սեմինարի, քննության։
Սակայն ունի իր հոգու մեջ մի լուռ բաց`
Այն, որ մինչև հիմա մարդու չգնաց։
Ինքն էլ հալվեց գրքի ձեռքին` մոմ դառած։

Բայց մոմի լույսն անվերջ պիտի բոցկլտա,
Մինչ երազի իր ասպետը երևա...

&lt;small&gt;11.04.86, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Քննությունից առաջ

Ինչքա՜ն խոհ ու հույզ է ծնվում՝ 
Քննությունից առաջ, 
Ինչքա՜ն երազ ու անրջանք՝ 
Քննությունից առաջ:

Սիրտդ սիրո ծով է դառնում՝ 
Ծփում ալիք-ալիք, 
Ու նորից-նոր լիցքավորվում՝ 
Քննությունից առաջ, 
Հուզվում, ափից ելնում նորից՝ 
Քննությունից առաջ...

&lt;small&gt;04.06.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Աշանի հմայքը

                         ''Ամալյա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻՆ

Աշանից մի աղջիկ սովորում է մեզ հետ,
Ուշ-ուշ ենք տեսնվում, մի կուրսում ենք թեպետ։

Հմայի՜չ է այնպես, հայացքով գեղեցիկ,
Իսկ երբ որ խոսում է իր ձայնով երգեցիկ`
Թվում է` աշխարհում արև՜ է, գարո՜ւն է։
Սակայն նա սիրում է Աշանի... աշո՛ւնը։
Իսկ հետո էլ սիրեց մի սևաչ տղայի
Ու փախավ շա՜տ հեռու իր սիրած Աշանից։

Մեզ էլ է նա ուշ-ուշ այցելում, ի՞նչ անենք,
Բայց ինչքան հեռանա` նրան միշտ կհիշենք
Աշանը, աշունը ու մենք...

&lt;small&gt;15.12.84, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Հիմա ի՞նչ անենք

Հիմա ի՞նչ անենք, ընկերնե՛ր, ասե՛ք,
Մեզ ընկերական մի խորհո՛ւրդ տվեք։
Գործը թե այսպես մինչև վերջ գնա`
Վերջը զգո՞ւմ եք, թե ինչ կդառնա։
Սպասե՞նք։ Դե, լավ, սպասե՛նք մի քիչ։
Կյանքն առջևում է, չի փախչում, ոչի՛նչ...

&lt;small&gt;11.03.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

  
'''Մեր սպասումը

Մեր սպասումը երկար չտևեց։
Մենք ամուսնացանք։ Մեր բախտը բերեց։
Մենք մտանք կյանքի իսկական ուղի,
Փնտրեցինք-գտանք մե՛զ սիրողներին։
Այդ սերը բերեց մեզ երգ ու բերկրանք`
Կյանքի կոչելով տենչ ու երազանք։

...Մեր սիրո համար հուր է ու գինի`
Մեզ վրա ազդած դասը Լենսերի...


'''Մենք ամուսնանանք, դուք դեռ սպասե՞ք...

                         ''...Եվ ` մյուսներին

Մենք ամուսնացանք։ Օրերի փոշին
Էլ չի աղտոտում մեր կյանքի ուղին։
Ու պիտ ծերանանք մեկտեղ, մի բարձի,
Իսկ մի «երկրորդ բարձ» եթե սեր հայցի՞...
Երբե՛ք։ Քանզի դուք սիրում ենք նրանց`
Ամուսնյակներին ձեր, մենք` մեր կանանց,
Որոնց մեր կուրսում պիտի չընդունենք,
Սակայն միշտ պիտի պաշտենք, գուրգուրենք։
Քայլենք միասին, մեկ ճանապարհով,
Ապրենք, որ սերը մնա ապահով։

...Բայց մենք ունենք և ... չամուսնացածներ,
Իսկ դա պատիվ չի բերում կուրսին մեր...

Ասացե՛ք, խնդրեմ, հիմա ի՞նչ անենք,
Մենք ամուսնանանք, դուք դեռ սպասե՞ք...

&lt;small&gt;22.06.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''«Խորենացու հետ»

Քառասուն տարի առա՞ջ էր։ Ե՞րբ էր...
Գրախանութում
Խորենացի էր վաճառվում նորից`
«Հայոց պատմություն»։
Իսկ մենք զբաղված` մի օր` ստուգարք,
Մի օր` սեմինար, մի օր` քննություն,
Ու չհասցրինք։
Իսկ մի օր էլ, երբ ժամանակ գտանք
Մենք գրախանութ մտնելու համար`
Խուլ դարակներում
Սուրբ Խորենացու
«Հայոց պատմություն» մատյանը չկա՜ր...

...Անցել է ուղի՜ղ... քառասո՛ւն տարի։
Գրախանութում
Հիմա էլ նորից
Խորենացի է վաճառվում...
- Պարգև՛,-
Ասում եմ,- գնա՜նք ու Խորենացի գնենք...
Պարգևն էլ.
- Զբաղված եմ, է՜, հետո՛ կգնենք...
- Հետոն գալիս է,- ասում եմ,- այո՛,
Բայց ո՛ւշ է գալիս։
Հիմա էլ եթե չգնենք` պիտի
Սպասենք հետո՛ գնելու համար,
Քառասո՛ւն տարի հետո, լսո՞ւմ ես։
Քառասո՜ւն տարի՛...
  

'''Անձրեվի տակ

Քայլում ենք նորից հոգնած փողոցով
Ես ու Պարգևը։ Պարգևի ձեռքին
Լ. Հովակիմյանի «Բարի անձրևն» է։
Բարի՞ անձրևը...
Իսկ չա՞րս... որն է։
Անձրևը...
                        Հանկարծ խենթ որոտներով
Մթագնում է երկինքը խաղաղ,
Անձրև է տեղում,
Անձրև` հորդ ու խենթ...

- Վազե՜նք...
                        Վազում ենք
Ու մայթերը թաց
Լուռ մտմտում են մեր ոտքերի տակ,
Իսկ անձրևն անգութ
Շարունակում է քրքրել նորից
«Բարի անձրևի» թրջված էջերը։
Ի՜նչ է մտածում այդ անիծյալը,
Մի՞թե նա բարի «անձրևին» անգամ
Հանգիստ չի տալու։
Ո՜ւր մնաց` «չարին»։
Կամ էլ` գուցե... մեզ։
Կամ էլ` գուցեև
Ինքն է «չար անձրև» կոչեցյալը հենց։

- Վազե՜նք...
Վազում ենք
Ու մայթերը թաց
Լուռ մտմտում են մեր ոտքերի տակ։
Գրախանութի շենքի մոտ ենք ու...
- Մտնե՛նք,- ասում եմ...
- Է՛հ, այս խելագար ու խենթ անձրևին
Ի՜նչ գիրք գնելու ժամանակ է ո՛ր...
- Մտնե՛նք,- նորից եմ համառում,-
Մտնե՛նք...
Մտնում ենք։ Վերցնում
Մովսես Յախշունցի «Անձրևից հետոն»
Ու նորից փողոց`
«Անձրևից հետոն»
Հորդ անձրևի տակ թերթելու համար։
Թող տեսնի խենթը ու քիչ մեղմանա,
Թող զգա, որ ինքն ինչքան համառի,
Ինչքան նենգ լինի`
Հիմա անձրև է`
Հետո... «անձրևից հետո» կլինի...
  

'''Գրախանութի մոտ

Ես ու Պարգևն ենք։
Գրախանութի մոտ կանգնել ենք լուռ
Ու սպասում ենք`
Կարենն, ուր որ է, պիտի երևա...

Հանկարծ մի աղջիկ
Երկու գրքույկ է ձեռքին
Դուրս գալիս գրախանութից։
Այստեղ Պարգևը չի դիմանում ու...
- Օրիո՛րդ, մի վայրկյան կարելի՞ է Ձեզ...
- Չէ՛, չի կարելի` ո՛չ մի վայրկյան էլ...
- Բայց ես անպայման պիտի ասեմ, որ...
- Դե, լա՛վ, ասացե՛ք,- տեղի է տալիս։
- Գրքերից բացի դուք պետք է նաև
Ակնո՛ց գնեիք։
- Ինչո՞ւ,- հեգնախառն ժպիտն է կախվում
Հարցումից նրա։
- Դե, որովհետև... կարճատես եք Դուք...
- Ինչի՞ց իմացաք...
- Գրախանութում «Տերյան» կար, ազատ,
Իսկ Դուք թողել ու... այդ ի՜նչ եք գնել...

&lt;small&gt;02.08.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Հրաժեշտի խոսք
'''կամ` parodia Համո Սահյանի
'''«Ախր ես ինչպե՞ս...» բանաստեղծության

Ախր ես ինչպե՞ս թողնեմ ու գնամ,
Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ։
Ախր ուրիշ տեղ տագնապներ չկան,
Ախր ուրիշ տեղ ստուգարք չկա,
Ախր ուրիշ տեղ քննաշրջանում
Կամա-ակամա խորովվել չկա,
Ախր ուրիշ տեղ
Սեփական բախտից խռովել չկա։

Ախր ես ինչպե՞ս թողնեմ ու գնամ,
Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ։

Ախր ուրիշ տեղ Նինաներ չկան,
Սեդաներ չկան, Զինաներ չկան,
Ու «պտըտորված» Մարինե չկա։
Ախր ուրիշ տեղ
Մեզ թև ու թիկունք Լենսերներ չկան,
Գայանե չկա, Մարիետա չկա,
«Ժ» ու «Դ» չկա։

Ախր ուրիշ տեղ` տեղահան եղած`
Եկած` ուսերով մեր կուրսին հենված
Ուրիշ կուրս չկա։
Ախր ուրիշ տեղ, մեր դասախոսներ,
Ձեզ նման բարի, անշահախնդիր,
Պարզ ու հասարակ էակներ չկան։

Ախր ես ինչպե՞ս թողնեմ ու գնամ,
Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ։
Ախր ես ինչպե՞ս ապրեմ առանց ձեզ...

&lt;small&gt;10.04.86, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>eyc0nhgrme8wce7t8si3kccxuz6pk32</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393095</id>
      <parentid>393094</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16518" sha1="dxruwfcifze3djvucwi9ctrqlpkb4ie" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=ԱՄՈՒՍՆԱՆԱ՞ՆՔ, ԹԵ՞ ՔԻՉ ԷԼ ՍՊԱՍԵՆՔ...
|section = '''Ուսանողական հումորեսկներ
|previous =  [[Էպիպրամներ և ֆելիետոններ|ԷՊԻՊՐԱՄՆԵՐ ԵՎ ՖԵԼԻԵՏՈՆՆԵՐ]]
|next = [[Այն ի՞նչն է...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ),&quot;&gt;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2008, 80 էջ, տպ. 250 օր., (55-66 էջ)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{poem|ԱՄՈՒՍՆԱՆԱ՞ՆՔ, ԹԵ՞ ՔԻՉ ԷԼ ՍՊԱՍԵՆՔ... &lt;br&gt;''Ուսանողական հումորեսկներ|&lt;poem&gt;
                         ''Համակուրսեցիներիս` մշտավառ սիրով

'''Նախերգ

Մոռացած տարիք, կյանք ու ժամանակ,
Սրտերում մեր` սեր սուրբ ու անարատ,
Գրքերին գերի, գրքերով տարված,
Գիտության աշխետ նժույգներն հեծած`
Առաջ ենք սուրում փութով-շտապով,
Նոր բարձունքների տենչով-փափագով,
Մինչդեռ... մենք կյանքից շա՜տ ենք ետ մնում,
Թեկուզև փութով առաջ ենք սուրում։


'''Լենսերի դասը
                         ''Լենսեր ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆԻՆ

...Առաջին հերթին խոսենք Լենսերից։
Ամուսնացա՞ծ է, թող որ` հետո՞ ինչ։
«Երեկո»-ներում այնպե՜ս է պարում,
Ասես դեռ նոր է իր սերը ճարում։

Կինը չի խանդում. ի՞նչ կա, թող պարի՛,
Միայն մի պայման` իրեն չդավի՛։

Լենսերից պիտի օրինակ առնել
Ու նրա նման սիրել սովորել։

...Սիրելը` սիրել,
Բայց այնպե՜ս անենք,
Որ նաև... սիրվենք...


'''Պարգևն ու Նինան

                         ''Պարգև ԱՂԱԲԵԿՅԱՆԻՆ
                         ''Նինա ՆԱԼԲԱՆՅԱՆԻՆ

Ա՜խ, եթե սիրեր Նինան Պարգևին`
Ես նրանց սի՛րտս կպարգևեի։

Երկուսին էլ շատ լավ եմ ճանաչում,
Ազնիվ փափագով սիրում ու պաշտում։

Պարգևին գիտեմ, քաջ տղա է նա,
Եթե պետք լինի` սարեր շուռ կտա։

Նինան էլ լավն է, համեստ է, պարկեշտ,
Էլ ինչո՞ւ իրար մերժեն այդքան հեշտ։

Էլ ինչո՞ւ ապրեն իրարից խռով,
Իրար կարոտով և ոչ թե սիրով։


'''Մեր Անահիտները
                         ''Անահիտ ԽԱՉԻՅԱՆԻՆ
               ''և մյուս երկու Անահիտ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՆԵՐԻՆ

Անահիտները այնքա՜ն շատ են մեր`
Մարդ չգիտե, թե ում մասին գրել։

Մի Անահիտի անվանում ենք «Ժ»,
Մյուսին էլ` «Դ»։
Երրորդը` «Խ» է, Անո Խաչիյան,
Անուն-ազգանուն մաքուր հայկական։
(Երևի պապը Խաչ է գողացել,
Անունն էլ... Խաչիպապ է մնացել)։
- Չէ՜ մի...
           
...Լա՛վ, թողնենք նրան իր հոգսին
Ու վերադառնանք Անահիտ «Ժ»-ին։


'''Անահիտ «Ժ»-ն

Եվ հրաժեշտից մինչ նոր հանդիպում`
Ապրում ենք հուշով նախորդ հանդիպման,
Բայց տարին, ինչքան դասերը գերում,
Երկու անգամ ենք այցելում իրար։
Այցի ենք գալիս իրա՞ր, թե՞ իրավ
Կան այցելելու առիթներ հարմար։
Դե, իհարկե, կան։ Ու հավաքվելով`
Գգվում ենք իրար մենք... հայացքներով։
Ու թե պատրաստ չենք քննություններին`
Թող ների դա մեզ մեր կուրսի... «ներին»։
Իսկ Անահիտ «Ժ»-ն պատրաստ է ամեն
Քննության։ Ու` միշտ։
Սակայն սիրում է շրջել քաղաքում,
Այնքան, մինչև որ գիշերը կիսվի
Ու հաջորդ օրը նորեն սկսվի...
...Բայց մի անգամ նա «Չյորտվի մոստից»
Ընկավ։ Քիչ մնաց... ուշքը գար... փոստից։
Ու... մնում է դեռ նա փոստի հույսին`
Բա դա վայե՞լ է, արդյոք, մեր կուրսին։

&lt;small&gt;22.06.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Անահիտ «Դ»-ն

Առաջին անգամ, երբ տեսա նրան`
Ասի` աղջիկն այս ինչի՞ է նման...
- Դե, կապիկ հո չի՞, աղջիկ է էլի,-
Վրա տվեցին այս ու այն կողմից։
- Լա՛վ աղջիկ է նա,- Պարգևն ասաց,- տե՛ս,
Չլինի՞ հանկարծ... սիրահարվել ես...

Այդ մասին, սակայն, դեռ չգիտեի,
Բայց այնպե՜ս լիներ... սիրահարվեի՛...

...Լա՛վ, ասենք` թե ես սիրահարվեցի,
Բայց սիրտս ինչպե՞ս դռներն իր բացի։
Թե սերս հայտնեմ մի քանի տողով,
Կհասկանա՞ նա ու կապրի՞ սիրով։
Իսկ թե չընդունի` գրողը հետը,
Թող գնա ընկնի Ախուրյան գետը։

...Պահը հարմար էր, նա դաս էր պատմում,
Իսկ ես` ինչ որ բան թղթին խզբզում։
Նա «Բայ» էր պատմում, բայի սեռերից`
«Կրավորական», «չեզոք»... Իսկ ինձ ի՞նչ`
Ես լսում, ոչինչ չէի հասկանում,
Մինչդեռ... իմ սիրո տողե՜րն են ծնվում.

— Դու բայի սեռի մասին ես պատմում,
Ես լսում եմ ու... բա՜ն չեմ հասկանում։
Դու մի՛ նեղանա` չե՛մ հասկանա ես,
Ինձ ուրի՜շ հարց է հուզում պարզապես։
Դու պատմի՛ր, պատմի՛ր «Բայ», թե «Գոյական»,
Իսկ ես լսեմ ու.բա՜ն չհասկանամ...

...Պարգևը թուղթը երբ նրան տվեց`
Կարդաց ու... «Էլի կբերես»,- խնդրեց։

Բայց... չհասկացավ։ Գրողը հետը։
Թող գնա՛ ընկնի... Ախուրյան գետը...


'''Մեր Զինան

                         ''Զինա ՋԻՎԱՆՅԱՆԻՆ

Մեղրավանի վերին թաղի մեր Զինան
Պատրաստ է միշտ սեմինարի, քննության։
Սակայն ունի իր հոգու մեջ մի լուռ բաց`
Այն, որ մինչև հիմա մարդու չգնաց։
Ինքն էլ հալվեց գրքի ձեռքին` մոմ դառած։

Բայց մոմի լույսն անվերջ պիտի բոցկլտա,
Մինչ երազի իր ասպետը երևա...

&lt;small&gt;11.04.86, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Քննությունից առաջ

Ինչքա՜ն խոհ ու հույզ է ծնվում՝ 
Քննությունից առաջ, 
Ինչքա՜ն երազ ու անրջանք՝ 
Քննությունից առաջ:

Սիրտդ սիրո ծով է դառնում՝ 
Ծփում ալիք-ալիք, 
Ու նորից-նոր լիցքավորվում՝ 
Քննությունից առաջ, 
Հուզվում, ափից ելնում նորից՝ 
Քննությունից առաջ...

&lt;small&gt;04.06.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Աշանի հմայքը

                         ''Ամալյա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻՆ

Աշանից մի աղջիկ սովորում է մեզ հետ,
Ուշ-ուշ ենք տեսնվում, մի կուրսում ենք թեպետ։

Հմայի՜չ է այնպես, հայացքով գեղեցիկ,
Իսկ երբ որ խոսում է իր ձայնով երգեցիկ`
Թվում է` աշխարհում արև՜ է, գարո՜ւն է։
Սակայն նա սիրում է Աշանի... աշո՛ւնը։
Իսկ հետո էլ սիրեց մի սևաչ տղայի
Ու փախավ շա՜տ հեռու իր սիրած Աշանից։

Մեզ էլ է նա ուշ-ուշ այցելում, ի՞նչ անենք,
Բայց ինչքան հեռանա` նրան միշտ կհիշենք
Աշանը, աշունը ու մենք...

&lt;small&gt;15.12.84, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Հիմա ի՞նչ անենք

Հիմա ի՞նչ անենք, ընկերնե՛ր, ասե՛ք,
Մեզ ընկերական մի խորհո՛ւրդ տվեք։
Գործը թե այսպես մինչև վերջ գնա`
Վերջը զգո՞ւմ եք, թե ինչ կդառնա։
Սպասե՞նք։ Դե, լավ, սպասե՛նք մի քիչ։
Կյանքն առջևում է, չի փախչում, ոչի՛նչ...

&lt;small&gt;11.03.82, Մարտակերտ&lt;/small&gt;

  
'''Մեր սպասումը

Մեր սպասումը երկար չտևեց։
Մենք ամուսնացանք։ Մեր բախտը բերեց։
Մենք մտանք կյանքի իսկական ուղի,
Փնտրեցինք-գտանք մե՛զ սիրողներին։
Այդ սերը բերեց մեզ երգ ու բերկրանք`
Կյանքի կոչելով տենչ ու երազանք։

...Մեր սիրո համար հուր է ու գինի`
Մեզ վրա ազդած դասը Լենսերի...


'''Մենք ամուսնանանք, դուք դեռ սպասե՞ք...

                         ''...Եվ ` մյուսներին

Մենք ամուսնացանք։ Օրերի փոշին
Էլ չի աղտոտում մեր կյանքի ուղին։
Ու պիտ ծերանանք մեկտեղ, մի բարձի,
Իսկ մի «երկրորդ բարձ» եթե սեր հայցի՞...
Երբե՛ք։ Քանզի դուք սիրում ենք նրանց`
Ամուսնյակներին ձեր, մենք` մեր կանանց,
Որոնց մեր կուրսում պիտի չընդունենք,
Սակայն միշտ պիտի պաշտենք, գուրգուրենք։
Քայլենք միասին, մեկ ճանապարհով,
Ապրենք, որ սերը մնա ապահով։

...Բայց մենք ունենք և ... չամուսնացածներ,
Իսկ դա պատիվ չի բերում կուրսին մեր...

Ասացե՛ք, խնդրեմ, հիմա ի՞նչ անենք,
Մենք ամուսնանանք, դուք դեռ սպասե՞ք...

&lt;small&gt;22.06.85, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''«Խորենացու հետ»

Քառասուն տարի առա՞ջ էր։ Ե՞րբ էր...
Գրախանութում
Խորենացի էր վաճառվում նորից`
«Հայոց պատմություն»։
Իսկ մենք զբաղված` մի օր` ստուգարք,
Մի օր` սեմինար, մի օր` քննություն,
Ու չհասցրինք։
Իսկ մի օր էլ, երբ ժամանակ գտանք
Մենք գրախանութ մտնելու համար`
Խուլ դարակներում
Սուրբ Խորենացու
«Հայոց պատմություն» մատյանը չկա՜ր...

...Անցել է ուղի՜ղ... քառասո՛ւն տարի։
Գրախանութում
Հիմա էլ նորից
Խորենացի է վաճառվում...
— Պարգև՛,-
Ասում եմ,- գնա՜նք ու Խորենացի գնենք...
Պարգևն էլ.
— Զբաղված եմ, է՜, հետո՛ կգնենք...
— Հետոն գալիս է,- ասում եմ,- այո՛,
Բայց ո՛ւշ է գալիս։
Հիմա էլ եթե չգնենք` պիտի
Սպասենք հետո՛ գնելու համար,
Քառասո՛ւն տարի հետո, լսո՞ւմ ես։
Քառասո՜ւն տարի՛...
  

'''Անձրեվի տակ

Քայլում ենք նորից հոգնած փողոցով
Ես ու Պարգևը։ Պարգևի ձեռքին
Լ. Հովակիմյանի «Բարի անձրևն» է։
Բարի՞ անձրևը...
Իսկ չա՞րս... որն է։
Անձրևը...
                        Հանկարծ խենթ որոտներով
Մթագնում է երկինքը խաղաղ,
Անձրև է տեղում,
Անձրև` հորդ ու խենթ...

— Վազե՜նք...
                        Վազում ենք
Ու մայթերը թաց
Լուռ մտմտում են մեր ոտքերի տակ,
Իսկ անձրևն անգութ
Շարունակում է քրքրել նորից
«Բարի անձրևի» թրջված էջերը։
Ի՜նչ է մտածում այդ անիծյալը,
Մի՞թե նա բարի «անձրևին» անգամ
Հանգիստ չի տալու։
Ո՜ւր մնաց` «չարին»։
Կամ էլ` գուցե... մեզ։
Կամ էլ` գուցեև
Ինքն է «չար անձրև» կոչեցյալը հենց։

— Վազե՜նք...
Վազում ենք
Ու մայթերը թաց
Լուռ մտմտում են մեր ոտքերի տակ։
Գրախանութի շենքի մոտ ենք ու...
— Մտնե՛նք,- ասում եմ...
— Է՛հ, այս խելագար ու խենթ անձրևին
Ի՜նչ գիրք գնելու ժամանակ է ո՛ր...
— Մտնե՛նք,- նորից եմ համառում,-
Մտնե՛նք...
Մտնում ենք։ Վերցնում
Մովսես Յախշունցի «Անձրևից հետոն»
Ու նորից փողոց`
«Անձրևից հետոն»
Հորդ անձրևի տակ թերթելու համար։
Թող տեսնի խենթը ու քիչ մեղմանա,
Թող զգա, որ ինքն ինչքան համառի,
Ինչքան նենգ լինի`
Հիմա անձրև է`
Հետո... «անձրևից հետո» կլինի...
  

'''Գրախանութի մոտ

Ես ու Պարգևն ենք։
Գրախանութի մոտ կանգնել ենք լուռ
Ու սպասում ենք`
Կարենն, ուր որ է, պիտի երևա...

Հանկարծ մի աղջիկ
Երկու գրքույկ է ձեռքին
Դուրս գալիս գրախանութից։
Այստեղ Պարգևը չի դիմանում ու...
— Օրիո՛րդ, մի վայրկյան կարելի՞ է Ձեզ...
— Չէ՛, չի կարելի` ո՛չ մի վայրկյան էլ...
— Բայց ես անպայման պիտի ասեմ, որ...
— Դե, լա՛վ, ասացե՛ք,- տեղի է տալիս։
— Գրքերից բացի դուք պետք է նաև
Ակնո՛ց գնեիք։
— Ինչո՞ւ,- հեգնախառն ժպիտն է կախվում
Հարցումից նրա։
— Դե, որովհետև... կարճատես եք Դուք...
— Ինչի՞ց իմացաք...
— Գրախանութում «Տերյան» կար, ազատ,
Իսկ Դուք թողել ու... այդ ի՜նչ եք գնել...

&lt;small&gt;02.08.82, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


'''Հրաժեշտի խոսք
'''կամ` parodia Համո Սահյանի
'''«Ախր ես ինչպե՞ս...» բանաստեղծության

Ախր ես ինչպե՞ս թողնեմ ու գնամ,
Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ։
Ախր ուրիշ տեղ տագնապներ չկան,
Ախր ուրիշ տեղ ստուգարք չկա,
Ախր ուրիշ տեղ քննաշրջանում
Կամա-ակամա խորովվել չկա,
Ախր ուրիշ տեղ
Սեփական բախտից խռովել չկա։

Ախր ես ինչպե՞ս թողնեմ ու գնամ,
Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ։

Ախր ուրիշ տեղ Նինաներ չկան,
Սեդաներ չկան, Զինաներ չկան,
Ու «պտըտորված» Մարինե չկա։
Ախր ուրիշ տեղ
Մեզ թև ու թիկունք Լենսերներ չկան,
Գայանե չկա, Մարիետա չկա,
«Ժ» ու «Դ» չկա։

Ախր ուրիշ տեղ` տեղահան եղած`
Եկած` ուսերով մեր կուրսին հենված
Ուրիշ կուրս չկա։
Ախր ուրիշ տեղ, մեր դասախոսներ,
Ձեզ նման բարի, անշահախնդիր,
Պարզ ու հասարակ էակներ չկան։

Ախր ես ինչպե՞ս թողնեմ ու գնամ,
Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ։
Ախր ես ինչպե՞ս ապրեմ առանց ձեզ...

&lt;small&gt;10.04.86, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;


&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>dxruwfcifze3djvucwi9ctrqlpkb4ie</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ղարաբա՜ղս...(Բարբառային տարբերակ)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150164</id>
    <revision>
      <id>393100</id>
      <timestamp>2026-06-09T10:26:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Ղարաբա՜ղս... |section = '''Բարբառային տարբերակ |previous =  [[Առածներ ու ասացվածքներ՝ մեկնաբանություններով հանդերձ]] |next = [[Ղարաբա՜ղս...(Բարբառային տարբերակ)|Ղարաբա՜ղս...]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիե...»:</comment>
      <origin>393100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4241" sha1="pilvvbb3e3wlthm7xnh0kzgr12mq7ho" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ղարաբա՜ղս...
|section = '''Բարբառային տարբերակ
|previous =  [[Առածներ ու ասացվածքներ՝ մեկնաբանություններով հանդերձ]]
|next = [[Ղարաբա՜ղս...(Բարբառային տարբերակ)|Ղարաբա՜ղս...]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ),&quot;&gt;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2008, 80 էջ, տպ. 250 օր., (76 էջ)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{poem|Ղարաբա՜ղս...|&lt;poem&gt;
                                 ''Բարբառային տարբերակ

               ''Գրել եմ արցախյան առաջին հանրահավաքների 
          ''անմիջական տպավորությունների տակ, ժողովրդիս 
         ''պարզ մտածողությամբ, որ եթե խնդրենք` Մոսկվան 
         ''անմիջապես Արցախը կմիացնի Մայր-Հայաստանին։
                            ''Չէինք ակնկալել այսօրվա պատերազմը...
                                                                                 ''Հեղինակ
                                                      ''&lt;small&gt;27.02.94, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

Ղարաբաղը հայոց վեղն ա,
Հայոց աշկէն մաչի յեղն ա,
Հայոց անթէղ կրակ-պօղն ա,
Ամմա հայոց մաշկեն հօռռը
Նրա տյօղն ա։
Հի՞նչ անե խեղճ Ղարաբաղըս`
Լյուզին` օրիշ,
Խօսքը` օրիշ,
Հայոց սրտէն էնքան մօտէ,
Բայց հայ տանան հեռու տե՛ղ ա։

Ու հըվաքվեց ժողովուրթը`
Միտինգ ըրեն մեծ ու կյուճուր,
Բանվօր,
Քաղվօր,
Թա` բօ՛լ-հէրիք.
Յեկեքյ մինին ղարկէնք Մոսկօվ։
Յէր կաց քյինա՛, Գա՛բօ ապա,
Մոսկօվու մեծ թաքավերեն
Մեր դյարդերը պատմե մին-մին,
Թող ճար անէ...

...Գա՛բօ ապան քեցավ Մոսկօվ,
Մոսկօվու մեծ թաքավերեն
Ասեց.
- Տյու մեր թաքավերնըս`
Կյանքըտ հազար տարավ ինի,
Տիյեր Աստուծ, տուվեր տյուվըս,
Ղարաբաղցուն հույսը տյուվըս։
Ժողովուրթես տեղը նեղ ա,
Լյուզին` օրիշ,
Խօսքը` օրիշ,
Հայոց սրտէն էնքա՜ն մօտէ,
Բայց հայ տանան հեռո՜ւ տէղ ա։
Ղարաբաղըս օ՜րիշ վէղ ա...
Ղարաբաղըս անթէղ-պօղ ա,
Քանի՞ մընա մօխրեն տակեն,
Քանի՞ մընա տյօղը սըրտում`
Օրիշ խօսքավ,
Օրիշ լյուզվավ։
Յէ՛ք, Մոսկօ՛վու մեծ թաքավեր,
Մեր էս դյարդան մեզ ըզադէ,
Մունք մեր վէղէն տարը տյէռնանք,
Մունք մեր թանէն,
Մեր թըցանէն տարը տյէռնանք,
Վէր մեր հացը օրիշ չօտէ,
Ժողովուրթըս էլ` լյաց չօտէ...

Մոսկօվու մեծ թաքավերը ասէց.
- Գա՛բո ապա, բօ՛լա,
Յէս տէղյակըմ էտ պենէրան,
Տա էն Ըստալին-գյօռբագյօռին
Փռնած պենն ա։
Քյինա ա՛սէ ժողովուրթէտ`
Թօղ տէմ կէնա,
Հէսա կյամում` իմ զորքավըս
Ղարաբաղըտ օրիշ լյուզվա,
Օրիշ խօսքա ազադ անէմ։
Թօղ հայ խօսքը թէվ յօր օնէ`
Ղարաբաղա սարէրըն իննի,
Հինչ տէղ ցավ կա` դա՛րման անէ,
Հինչ տեղ չօռ կա` քըշի տա՛ նէ...

&lt;small&gt;17.02.88, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>pilvvbb3e3wlthm7xnh0kzgr12mq7ho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393101</id>
      <parentid>393100</parentid>
      <timestamp>2026-06-09T10:30:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4168" sha1="cptdblbii1c6fws9qwpiykbuxf4mr91" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ղարաբա՜ղս...
|section = '''Բարբառային տարբերակ
|previous =  [[Խաղիկներ]]
|next = [[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ),&quot;&gt;[[Չափածո և արձակ երգիծանք|Չափածո և արձակ երգիծանք]] (պարոդիաներ, ֆելիետոններ, էպիգրամներ, մանրապատումներ, Արցախյան բանահյուսության նմուշներ), Ստեփանակերտ, «Վաչագան Բարեպաշտ» հրատ., 2008, 80 էջ, տպ. 250 օր., (77 էջ)։
|author =Արիս Արսենի}}

{{poem|Ղարաբա՜ղս...|&lt;poem&gt;
                                 ''Բարբառային տարբերակ

               ''Գրել եմ արցախյան առաջին հանրահավաքների 
          ''անմիջական տպավորությունների տակ, ժողովրդիս 
         ''պարզ մտածողությամբ, որ եթե խնդրենք` Մոսկվան 
         ''անմիջապես Արցախը կմիացնի Մայր-Հայաստանին։
                            ''Չէինք ակնկալել այսօրվա պատերազմը...
                                                                                 ''Հեղինակ
                                                            ''&lt;small&gt;27.02.94, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

Ղարաբաղը հայոց վեղն ա,
Հայոց աշկէն մաչի յեղն ա,
Հայոց անթէղ կրակ-պօղն ա,
Ամմա հայոց մաշկեն հօռռը
Նրա տյօղն ա։
Հի՞նչ անե խեղճ Ղարաբաղըս`
Լյուզին` օրիշ,
Խօսքը` օրիշ,
Հայոց սրտէն էնքան մօտէ,
Բայց հայ տանան հեռու տե՛ղ ա։

Ու հըվաքվեց ժողովուրթը`
Միտինգ ըրեն մեծ ու կյուճուր,
Բանվօր,
Քաղվօր,
Թա` բօ՛լ-հէրիք.
Յեկեքյ մինին ղարկէնք Մոսկօվ։
Յէր կաց քյինա՛, Գա՛բօ ապա,
Մոսկօվու մեծ թաքավերեն
Մեր դյարդերը պատմե մին-մին,
Թող ճար անէ...

...Գա՛բօ ապան քեցավ Մոսկօվ,
Մոսկօվու մեծ թաքավերեն
Ասեց.
- Տյու մեր թաքավերնըս`
Կյանքըտ հազար տարավ ինի,
Տիյեր Աստուծ, տուվեր տյուվըս,
Ղարաբաղցուն հույսը տյուվըս։
Ժողովուրթես տեղը նեղ ա,
Լյուզին` օրիշ,
Խօսքը` օրիշ,
Հայոց սրտէն էնքա՜ն մօտէ,
Բայց հայ տանան հեռո՜ւ տէղ ա։
Ղարաբաղըս օ՜րիշ վէղ ա...
Ղարաբաղըս անթէղ-պօղ ա,
Քանի՞ մընա մօխրեն տակեն,
Քանի՞ մընա տյօղը սըրտում`
Օրիշ խօսքավ,
Օրիշ լյուզվավ։
Յէ՛ք, Մոսկօ՛վու մեծ թաքավեր,
Մեր էս դյարդան մեզ ըզադէ,
Մունք մեր վէղէն տարը տյէռնանք,
Մունք մեր թանէն,
Մեր թըցանէն տարը տյէռնանք,
Վէր մեր հացը օրիշ չօտէ,
Ժողովուրթըս էլ` լյաց չօտէ...

Մոսկօվու մեծ թաքավերը ասէց.
- Գա՛բո ապա, բօ՛լա,
Յէս տէղյակըմ էտ պենէրան,
Տա էն Ըստալին-գյօռբագյօռին
Փռնած պենն ա։
Քյինա ա՛սէ ժողովուրթէտ`
Թօղ տէմ կէնա,
Հէսա կյամում` իմ զորքավըս
Ղարաբաղըտ օրիշ լյուզվա,
Օրիշ խօսքա ազադ անէմ։
Թօղ հայ խօսքը թէվ յօր օնէ`
Ղարաբաղա սարէրըն իննի,
Հինչ տէղ ցավ կա` դա՛րման անէ,
Հինչ տեղ չօռ կա` քըշի տա՛ նէ...

&lt;small&gt;17.02.88, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;

&lt;/poem&gt;|}}</text>
      <sha1>cptdblbii1c6fws9qwpiykbuxf4mr91</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>