Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/94

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/94</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24816</id>
    <revision>
      <id>393123</id>
      <parentid>244000</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T06:32:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393123</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10622" sha1="t0vx2scuyku2883ufziusohfsaes8jv" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կանոնավորության ու հավասարակշռության սկզբունքը տարածվել է քաղաքային հրապարակների, պուրակների, պալատա–պուրակային համալիրների վրա (Թյուիլրիի ու Լուվրի պալատները Փարիզում, Վերսալի պալատա–պուրակային համալիրը, ճարտ–ներ՝ Լ․ Լևո, Ա․ Լենոտր, Ժ․ Արդուեն–Մանսար)։ Ֆրանս. կլասիցիզմի Ճ․ իր արձագանքներն է ունեցել եվրոպական երկրներում, այդ թվում նաև Ռուսաստանում, որտեղ հանդես է եկել ճարտարապետ վարպետների մի տաղանդավոր սերունդ (Ա․ Զախարով, Մ․ Կազակով, Լ․ Ստասով, Ա․ Վորոնիխին, Վ․ Բաժենով, Վ․ Ռաստրելլի, Կ․ Ռոսսի և ուրիշներ), որոնք XVIII–XIX դդ․ ստեղծել են Պետերբուրգի ճարտ․ անսամբլները, Ձմեռային պալատը, բազմաթիվ այլ շենքեր, քաղաքամերձ Պետերգոֆը, Պավլովսկի և պալատա–պուրակային այլ համալիրներ։ XIX դ․ կեսից կլասիցիզմի ոճն ամենուրեք անկում է ապրել։ Կապիտալիզմի վերելքը Եվրոպայում և ԱՄՆ–ում, նույն դարի 2-րդ կեսից արդյունաբերության զարգացումը պայմանավորել են քաղաքների արագ աճ, արտադրական, առևտրա–ֆինանսական և տրանսպորտային բազմազան շենքերի (գործարանների, շուկաների, հանրախանութների, բանկերի, բորսաների, ցուցահանդեսային տաղավարների, կայարանների) առաջացում։ Շինարարական նոր նյութերը (մետաղ, ապակի, բետոն), ստանդարտացումը, շինարարական աշխատանքների մեքենայացումը և նոր կոնստրուկցիաների կիրառումը հնարավոր են դարձրել կատարելագործելու շենքերի ֆունկցիոնալ, տեխ․ ու գեղարվեստական մակարդակը։ Մետաղական կոնստրուկցիաներով են կառուցվել Լոնդոնի «Բյուրեղապակյա պալատը» և Փարիզի Էյֆելյան աշտարակը։ Ամերիկյան քաղաքներում կառուցվել են «երկնաքերներ»։ Մենատների հետ միաժամանակ զարկ է արվել «եկամտաբեր» (վարձով տրվող) տների շինարարությանը։ Կապիտալիզմի պայմաններում, դադարելով կրել առաջադեմ գաղափարներ, Ճ․ սկսել է անկում ապրել։ Լայն տարածում են գտել էկլեկտիզմը, 1890-ական թթ․՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/664 ''«մոդեռն»''] ոճը։ XX դ․ սկզբից փորձեր են արվել նոր տեխնիկայի նվաճումները համադրելու դասական հորինվածքների հետ (Ֆրանսիայում՝ Օ․ Պեռե, Ավստրիայում՝ Օ․ Վագներ), ինչպես նաև՝ վերածնելու դասականը (Ռուսաստանում՝ Ի․ Ֆոմին, Ա․ Շչուսե, Ա․ Թամանյան, Ի․ Ժոլտովսկի, Անգլիայում՝ Է․ Լաչենս, ԱՄՆ–ում՝ Հ․ Բեկոն)։ Արտահայտելով կապիտալիստական հասարակության իրավիճակը՝ հետագա տարիներին Ճ․ դարձել է ավելի հակասական և ուղիներ որոնել այդ վիճակից դուրս գալու համար։ Գոյություն ունեցող իրարամերժ ուղղությունների մեջ առաջադիմական էին ռացիոնալիստները․ Ֆրանսիայում՝ Լը Կորբյուզիեն, գերմանիայում՝ «Բաուհաուզ» դպրոցի հիմնադիրներ Վ․ Գրոպիուսը, Հ․ Մեյերը, Լ․ Միս վան դեր Ռոեն, Նիդերլանդներում՝ Յո․ Աուդը, որոնք արտահայտչամիջոցները որոնել են պարզության, ձևերի հակադրության մեջ, կարևոր նշանակություն ավել շենքի կոնստրուկտիվ–տեխնիկական կառուցվածքին, ֆունկցիոնալ կազմակերպմանը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/609 ''Ռացիոնալիզմ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/741SS ''Ֆունկցիոնալիզմ''])։ 1930-ական թթ․ ֆունկցիոնալիզմը լայն տարածում է գտել կապիտալիստական երկրներում։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից առաջ Ճ–յան մեջ հաստատվել է ''նեոկլասիցիզմը''։ Ֆունկցիոնալիզմին հակադրվել է ''օրգանական ճարտարապետությունը'' (հիմնադիր՝ Ֆ․ Լ․ Ռայթ, ԱՄՆ)։ Պատերազմից հետո նկատվել է ձգտում ռացիոնալիզմը համապատասխանեցնելու տեղի պայմաններին, ավանդույթներին։ Դրա հաջողված փորձերն են Լ․ Սաարինենի, Ա․ Սալտոյի (Ֆինլանդիա), Կ․ Տանգեի (Ճապոնիա), Ֆ․ Կանդելայի (Մեքսիկա) ստեղծագործությունները։ Իր կոսմոպոլիտական ունիվերսալիզմով օրգ․ ճարտ–յանը հակադրվել է Լ․ Միս վան դեր Ռոեն։ Կապիտալիստական հասարակության ներսում եղած հակասությունները ծնել են նաև այլ ուղղություններ։&lt;br&gt;
Սոցիալիստական հասարակարգում Ճ․ ծառայում է ամբողջ ժողովրդի նյութական ու հոգևոր պահանջմունքների բավարարմանը։ 1920-ական թթ․ ՍՍՀՄ–ում ստեղծվել են հասարակության սոցիալական նոր պահանջմունքները բավարարող շենքերի՝ տուն–կոմունաների, մշակույթի պալատների, բանվորական ակումբների, մանկապարտեզների ու մանկամսուրների տիպեր։ Ճարտ․ զարգացման, նոր սոցիալիստական ուղիների որոնման են ձգտել պրոֆեսիոնալ տարբեր խմբավորումների շուրջ համախմբված ճարտ–ները՝ կոնստրուկտիվիստներ Վեսնին եղբայրները, Մ․ Գինզբուրգը, Կ․ Հալաբյանը, Գ․ Քոչարը, Մ․ Մազմանյանը, ռացիոնալիստներ Կ․ Մելնիկովը, Ն․ Լադովսկին և դասական ավանդույթների շարունակման կողմնակիցներ Ա․ Շչուսևը, Ի․ Ժոլտովսկին, Ա․ Թամանյանը, որոնք 1930-ական թթ․ միավորվել են ՍՍՀՄ ճարտ․ միության մեջ։ Քաղաքաշինական սկզբունքորեն նոր, սոցիալիստական գաղափարները մարմնավորում են ստացել Մոսկվայի (1935), Լենինգրադի (1935-40), Երևանի (1924, 1939) գլխավոր հատակագծերում։ Ծավալվել է վարչական (Երևանում՝ Հայկ․ ՍՍՀ Կառավարական տուն, Ա․ Թամանյան), հասարակական, կուլտուր–կենցաղային (Երևանում՝ ժող․ տունը, Ա․ Թամանյան), տրանսպորտային և առողջարանային շենքերի շինարարություն, շարք են մտել Մոսկվայի մետրոպոլիտենի առաջին հերթը, Մոսկվա–Վոլգա ջրանցքը, ստեղծվել է Մոսկվայի համամիութենական գյուղատնտ․ ցուցահանդեսի համալիրը ևն։ Հայրենական մեծ պատերազմից հետո խոշորամասշտաբ աշխատանքներ են ծավալվել ավերված քաղաքների ու բնակավայրերի վերականգնման ուղղությամբ (Վոլգոգրադ, Կիև, Մինսկ ևն)։ 1950-ական թթ․ 2-րդ կեսից սովետական Ճ․ ապրում է ստեղծագործական վերակառուցման փուլ։ Աշխատավորության բնակարանային պայմանների բարելավումն արագացնելու նպատակով ծավալված մասսայական բնակարանային շինարարության սկզբնական շրջանի թերությունները (միօրինակություն, ցածր գեղագիտական մակարդակի, տեղային առանձնահատկությունների անտեսում) հաղթահարվել են։ Նախագծման և կառուցման առաջավոր մեթոդները հնարավորություն են ընձեռել ստեղծելու պարզ ու արտահայտիչ, հատակագծային ու ծավալատարածական ազատ լուծումներ, շրջապատին ներդաշնակ հորինվածքներ։ Այժմ նկատելի են արդիականը ավանդականի հետ զուգակցելու, ազգային առանձնահատկությունները պահպանելու ուղղությամբ կատարվող դրական փորձեր։ Որոշակի հաջողություններ են ձեռք բերվել արդ․ շենքերի, գյուղատնտ․ համալիրների և հիդրոտեխնիկական կառույցների Ճ–յան բնագավառում։&lt;br&gt;
Նոր հասարակարգի բովանդակությունը ճարտ․ միջոցներով արտահայտելու խնդրի լուծման ուղղությամբ որոշակի դրական արդյունքների են հասել՝ Չեխոսլովակիայում,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t0vx2scuyku2883ufziusohfsaes8jv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/95</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24817</id>
    <revision>
      <id>393134</id>
      <parentid>244145</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:18:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393134</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14693" sha1="tddlczf5b6nwh9nfjlk7g1jerbcsio9" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Բուլղարիայում, Գերմանական Դեմոկրատական Հանրապետությունում, Լեհաստանում, Հունգարիայում, Ռումինիայում։&lt;br&gt;
Պատկերազարդումը տես 6-րդ հատորի 704–705-րդ էջերի միջև՝ ներդիրում, աղյուսակներ XXXI–XXXII։ &lt;br&gt;
''Գրկ․'' Ակնարկ հայ ճարտարապետության պատմության, Ե․, 1964։ {{լայն|Հարությունյան Վ}}․, Հին աշխարհի ճարտարապետություն, Ե․, 1978։ {{լայն|Զարյան Ա}}․, Արևմտյան Եվրոպայի արդի ճարտարապետությունը, Ե․, 1979։ Всеобщая история архитектуры, т․ 1–2, М․, 1944-49; т․ 3-12, М․, 1966-77; Всеобщая история искусств, т․ 1–6, М․, 1956–66; {{լայն|Журавлев А․ М․, Хан-Магомедов С․ О}}․, Советская архитектура, М․, 1968; {{լայն|Шуази О}}․, История архитектуры, пер․ с франц․, т․ 1–2, М․, 1935–37; {{լայն|Витрувий}}, Десять книг об архитектуре, пер․ с итал․, М․, 1936 (1938); {{լայն|Палладио А}}․, Четыре книги об архитектуре, [пер․ с итал․], 2 изд․, М․, 1938; {{լայն|Виньола Дж․ Б}}․, Правила пяти ордеров архитектуры, пер․ [с итал․], М․, 1939; {{լայն|Едике Ю}}․, История современной архитектуры, М․, 1972․ {{ՀՍՀ հեղ|Վ․ Հարությունյան}}
'''ՃԳՆԱՎՈՐՈՒԹՅՈՒՆ''', կրոնական մղումով հասարակությունից, ընտանիքից և ընդհանրապես մարդկանցից հեռանալը, ճգնակեցությունը ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/566 ''ասկետիզմ'']') ամայի և անմարդաբնակ վայրում։ Հատուկ է եղել հինարևելյան կրոններին (բրահմայականություն, բուդդայականություն, հուդայականություն ևն)։ Քրիստոնեության մեջ երևան է եկել III դ․ (Եգիպտոսի անապատներում), կրոնական ջերմեռանդությունից բացի եղել նաև հռոմ․ հալածանքներից փախուստի միջոց։ Առաջին քրիստոնյա ճգնավորները (նշանավոր են Պողոս Թեբեացին և Անտոնիոս Մեծը) ինքնազրկմամբ և մարմնական տառապանքով ձգտել են բարոյական մաքրության, կարծելով, թե իրենց օրինակով մարդկությունը կձերբազատվի սոցիալական անհավասարության չարիքից։ IV դ․ Ճ․ տարածում է ստացել նաև Պաղեստինում, Կապադովկիայում, Հայաստանում, ավելի ուշ՝ Եվրոպայում (Գալիա, Իսպանիա, Իտալիա)։ Պաշտոնական եկեղեցին խրախուսել է Ճ․, միաժամանակ ձգտելով անհատ ճգնավորներին համախմբել եկեղեցու իրավասության տակ գտնվող մենաստաններում։ Միջին դարերում Ճ․ աստիճանաբար կուլ է գնացել վանականությանը (տես ''Վանականություն'')։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Հուսիկ եպիսկոպոս}}, Անապատականներ և վանականութիւն, Վաղ–պատ, 1906։&lt;br&gt;
'''ՃԵՂՔԱՅՆՈՒԹՅՈՒՆ''', իմպուլսային տեխնիկայում՝ իմպուլսների հաջորդման պարբերության և առանձին [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/465 ''իմպուլսի''] տևողության հարաբերությունը։ Ռադիո– և օպտիկական լոկացիայում բնութագրում է չափման ճշգրտությունը և զգայնությունը, որքան փոքր է Ճ․, այնքան մեծ է լոկատորի գործողության շառավիղը և ծախսվող միջին հզորությունը, սակայն փոքր է ճշգրտությունը։ Ռեկորդային է օպտիկական լոկացիայի ճշգրտությունը, քանի որ ստացվող լազերային իմպուլսների տևողությունը հասնում է &lt;math&gt;10^{-12}&lt;/math&gt; վրկ: Կապի իմպուլսային համակարգերում Ճ․ բնութագրում է ժամանակային խտացմամբ կապի բազմականալ համակարգի հնարավոր կանալների թիվը։&lt;br&gt;
'''ՃԵՂՔՎԱԾՔԱՅԻՆ ԺԱՅԹՔՈՒՄՆԵՐ''', ժայթքումներ, որոնք տեղի են ունենում ուժեղ երկրաշարժից բացվող ճեղքի երկարությամբ։ Ճ․ ժ–ի ժամանակ հրաբխային գործունեությունը հաճախ կենտրոնանում է ճեղքի առանձին հատվածներում՝ առաջացնելով մի ամբողջ շարք փոքր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/613 ''հրաբուխներ'']։ Սովորաբար ճեղքի կենտրոնական մասից կատարվում է լավային զանգվածային ժայթքումը, եզրերից՝ ուժեղ էքսպլոզիաներ (պայթյուններ), իսկ միջանկյալ զոնայում դիտվում են շլակային նետվածքներ։ Հետագայում ժայթքումները կուտակվում են ճեղքի որևէ տեղամասում, առաջացնելով կենտրոնական հրաբուխը։ Սովորաբար ճեղքը առաջին և միակ ժայթքումից հետո փակվում է, և հաջորդ ժայթքումը կատարվում է նոր գոյացած ճեղքից։ Ճ․ ժ–ի հայտնի օրինակ է Լակիի ժայթքումը Իսլանդիայում։&lt;br&gt;
'''ՃԵՄԱԼՏԻՆ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խլաթի գավառում։ 1909-ին ուներ 153 (15 ընտանիք) հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Ճ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ին։&lt;br&gt;
'''ՃԵՄԱՐԱՆ''', սկզբնապես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/211 ''ակադեմիա''] բառի հայերեն համարժեքը։ Այդ անվամբ կոչվել են նաև որոշ բարձր տիպի դպրոցներ, ուսումնագիտական կենտրոններ։ Հին Հունաստանում ակադեմիա էր կոչվում Պլատոնի հիմնած փիլ․ դպրոցը Աթենքի մոտ, դիցաբանական հերոս Ակադեմոսի անունը կրող պարտեզում։ Հետագայում նրա աշակերտ Արիստոտելը իր հիմնած դպրոցում դասախոսություններ էր կարդում՝ աշակերտների հետ ճեմելով։ Այստեղից և Ճ․ անվանումը։ Հայ դպրոցի պատմության մեջ Ճ․ են անվանել Գրիգոր Մագիստրոսի արտաքին ու ներքին գիտություններ ուսուցանող դպրոցները Անիում, Բջնիում, Սանահինում (XI դ․)։ Ճ․ է կոչվել նաև Ղրիմի Ս․ Խաչ վանքի դպրոցը (XIV–XVII դդ․), ավելի ուշ՝ մի շարք խոշոր կրթական կենտրոններ՝ Մոսկվայի Նազարյան ճեմարանը (1814–1918), Կ․ Պոլսի Սկյուտարի ճեմարանը (1838-ից), Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանը (1874–1917), Այնթապի Կիլիկյան ճեմարանը (1912–15), Մարաշի ճեմարանը (1891–1915) ևն։ Այժմ Ճ․ անվան տակ գործում են Էջմիածնի հոգևոր ճեմարանը (1945-ից), Սոֆիայի հայ գաղութի Մեսրոպյան ճեմարանը (1921-ից), Բեյրութի Նշան–Փալանջյան ճեմարանը (1929-ից), Հալեպի Կիլիկյան ճեմարանը (1960-ից) ևն։ {{ՀՍՀ հեղ|Ա. Իգնատյան}}
'''ՃԵՆԱԿԱՎ,''' {{լայն|ճենահող}}, տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/247 ''Կաոլին'']։&lt;br&gt;
'''ՃԵՆԱՊԱԿԻ''', խեցեգործական նուրբ արտադրանք, սովորաբար ունի առանց ծակոտիների, սպիտակ, գուղձավորված, բարակ շերտում լուսաթափանց, ջրի և գազի համար անթափանց թրծազանգված։ Օժտված է բարձր էլեկտրամեկուսիչ հատկություններով ու մեխանիկական ամրությամբ, ջերմա– և քիմ․ կայունությամբ։ Օգտագործվում է քիմ․, էլեկտրա– և ռադիո–տեխնիկական արդյունաբերության մեջ (լաբորատոր ամանեղեն, խողովակներ, մեկուսիչ նյութեր ևն)։ Պատրաստում են կավի, սպիտակ ճենակավի ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/247 ''կաոլին'']), դաշտային սպաթի, քվարցի և ճենապակյա ջարդվածքի խառնուրդից, թրծման բարձր ջերմաստիճանի պայմաններում։ Գոյություն ունեն, այսպես կոչված, կարծր և փափուկ Ճ–ներ։ Կարծրը պարունակում է 45–60% կավ, քվարց, դաշտային սպաթ և ոչ մեծ քանակությամբ կրածին օքսիդ (թրծման ջերմաստիճանը՝ մինչև 1450°), փափուկը քիմ․ բաղադրությամբ ավելի բազմազան է, ունի ցածր կարծրություն, մեխանիկական ամրություն (թրծման ջերմաստիճանը՝ մինչև 1300°) և հիմնականում օգտագործվում է գեղարվեստական իրերի արտադրությունում, տարատեսակներից է առավել ճերմակ ու թափանցիկ ոսկրային Ճ․ (պարունակում է մինչև 50% ոսկրամոխիր)։ Ճ–ու երկու տեսակներն էլ ծածկվում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/518 ''ջնարակով''], լինում է երբեմն առանց ջնարակի (բիսկվիտ)։ Ճ–ու զանգվածի մշակումը բարդ է (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/49 ''Խեցեգործություն''])։&lt;br&gt; {{ՀՍՀ հեղ|Գ․ Սրվանձտյան}}
'''Գեղարվեստական ճենապակի։''' {{լայն|Պատմական ակնարկ}}։ Ճ–ու առաջին իրերը երևան են եկել Չինաստանում, IV–VI դդ․։ Հայտնի են դեռևս «Թան» ժամանակաշրջանից (618–907) կլորավուն ձևերով, նկարազարդված և գունավոր ջնարակված, «Սուն» ժամանակաշրջանից (960–1279)՝ միագույն, «Մին» ժամանակաշրջանից (1368–1644, հիմնական արտադրավայրը՝ Ցզենդեչժեն)՝ բազմագույն, բնապատկերներով և կենցաղային կոմպոզիցիաներով զարդարված սկահակներ, սափորներ, XVII–XVIII դդ․, Ցզենդեչժենի վառարանների կատարելագործման, հետևանքով՝ հարթ, սև, փայլուն, նաև շողշողուն արծնապակիով նկարազարդված («Կանաչ ընտանիք», «Վարդագույն ընտանիք») անոթներ։ VII–XIII դդ․ չինական Ճ․ լայնորեն տարածվեց Ասիայի և Եվրոպայի երկրներում։ Կորեայում Ճ․ հայտնաբերվեց X դ․ (հարթ, երբեմն կարմիր գույնով, ոսկով նկարազարդված իրեր), Ճապոնիայում՝ XVI դ․ (ճանաչված էր Արիտա քաղաքի արտադրանքը)։ Մոտ 1709-ին գերմանացի գյուտարար Ի․ Ֆ․ Բյոգտերը (Է․ Վ․ Չիրնհաուզի համագործակցությամբ) հայտնաբերեց կարծր Ճ․ արտադրելու եղանակը։ 1710-ին Մայսենում հիմնադրվեց Եվրոպայում առաջին Ճ–ու գործարանը (ռոկոկո, հետագայում՝ կլասիցիզմի ոճով սպասքներ, քանդակներ, ամանեղեն)։ XVIII դ․ գործարաններ բացվեցին Վիեննայում (1717), Բեռլինում (1753), Ֆյուրստենբուրգում (1753) և այլուր (խոշորագույն վարպետներից էին Ֆ․ Ա․ Բուստելլին, Ի․ Պ․Մելխիորը)։ XVII դ․ 2-րդ կեսին ֆրանսիացի բրուտագործները ստացել էին արհեստական Ճ․, որը չէր դիմանում բարձր ջերմաստիճանի թրծմանը և ստացավ փափուկ Ճ․ անվանումը։ Փափուկ Ճ–ու մանուֆակտուրաներ հիմնադրվեցին Ռուանում (1673), Սեն–Կլուում (1677), Շանտիյիում (1725), Մենեսիում (1735), այնուհետև՝ խոշոր ձեռնարկություն Վենսեննում (կոմս Օրրի դը Ֆյուլվիի հովանավորությամբ), որը 1753-ին վերակառուցվեց Արքայականի, իսկ 1756-ին տեղափոխվեց Սևր, որտեղ 1772-ից սկսեցին արտադրել կարծր&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tddlczf5b6nwh9nfjlk7g1jerbcsio9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/96</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24818</id>
    <revision>
      <id>393137</id>
      <parentid>244241</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:28:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393137</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12449" sha1="99wiijghikc6ujhd408g6gkhcc1z0vc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Ճ․։ Ձեռնարկությունը թողարկում էր ամանեղեն, սպասքներ, սկահակներ (վաղ նմուշները կրում են արլ․ և մայսենյան Ճ–ու կնիքը), նաև բիսկվիտից արձանիկներ քանդակագործներ Վան դը Վոորստի, Բլոնդոի, Ֆալկոնեի մոդելներով, Բուշեի և այլ արվեստագետների էսքիզներով։ 1740-ական թթ․ Անգլիայում սկսեցին արտադրել փափուկ Ճ․ և նրա տարատեսակը՝ ոսկրե Ճ․ (նշանավոր էին Բաուի, Չելսիի, Վուսթերի մանուֆակտուրաների արտադրած ամանեղենը, հարդարանքի բազմազան առարկաները՝ ծաղիկների, թռչունների նախշազարդերով)։ Կարծր Ճ–ու առաջին գործարանը հիմնադրվեց Պլիմուտում (մոտ 1760-ական թթ․), որը 1781-ին տեղափոխվեց Շելտոն (թողարկվում էր արտադրանք մայսենյան և սևրյան ոգով)։ Իտալիայում Ճ–ու արտադրությունն սկսվել է 1720-ին (Վենետիկ)։ Առավել նշանավոր էր Դոչչիայի (Ֆլորենցիայի մոտ) մանուֆակտուրան (1735)։ 1743-ին Նեապոլի և Սիցիլիայի արքա Կառլ III հիմնադրել է Կապո դի Մոնտեի (Նեապոլի մոտ) մանուֆակտուրան, ուր հիմնականում արտադրում էին չինական մոտիվներով ամանեղեն, մանր պլաստիկա, ուռուցիկ քանդակազարդեր։ XVIII–XIX դդ․ կարծր և փափուկ Ճ–ու գործարաններ են հիմնվել Դանիայում (Կոպենհագեն, 1752), Շվեդիայում (Մարիենբերգ, 1758), Բելգիայում (Տուրնե, 1750), Հոլանդիայում (Վեսպ, 1764, Լոսդրեխտ, 1771, Հաագա, 1778), Չեխիայում (Սլավկով, 1792, Բրժեցովոյ, 1803) և այլ երկրներում։ XIX դ․, չնայած տեխնիկական կատարելագործմանը, Ճ–ու գեղարվեստական որակը աստիճանաբար ընկել է։ XX դ․ Ճ–ու արտադրանքի նկարազարդման մեջ ներմուծվում են մեխանիկական եղանակներ՝ պատճենահանում (դեկալկոմանիա), նախշակաղապար (տրաֆարետ), դրոշմահատոց (շտամպ)։ Ռուսաստանում Ճ–ու արտադրություն կազմակերպելու փորձեր է արել դեռևս Պետրոս I։ Մեծ աշխատանքներ են կատարել Մ․ Վ․ Լոմոնոսովը, մոսկվացի բրուտագործ Ի․ Ա․ Գրեբենշչիկովը։ 1744-ին Պետերբուրգում հիմնադրվել է Ճ–ու առաջին գործարանը, որտեղ, մոտ 1747-ին, քիմիկոս Դ․ Ի․ Վինոգրադովը բացահայտել է կարծր Ճ–ու արտադրման եղանակը (թողարկվում էին նրբագեղ անոթներ, սպասքներ, ծխախոտատուփեր, կենցաղային արձանիկներ, առանձնապես աչքի էին ընկնում գեղանկարիչ Ի․ Չյոռնիի զարդապատած իրերը)։ Կատարվում էին աշխատանքներ բարոկկոյի, ռոկոկոյի, վաղ կլասիցիզմի («Ռուսաստանյան պետության ժողովուրդներ» ֆիգուրների շարքը), XIX դ․ սկզբին՝ ամպիրի (զինվորական տեսարաններ, 1812-ի Հայրենական պատերազմի հերոսների դիմապատկերներ) ոճերով։ XIX դ․ վերջին – XX դ․ սկզբին կիրառվել են բյուրեղային և հրակայուն ջնարակներ։ 1914-ից գործարանը հիմնականում թողարկում էր տեխնիկական և քիմ․ Ճ․։ XVIII –XIX դդ․ Ռուսաստանում հիմնադրվել են Ֆ․ Յ․ Գարդների գործարանը՝ Մոսկվայի նահանգի Վերբիլկի գյուղում (այժմ՝ Դիմիտրովյան պետ․ գործարան), թողարկում էր ամանեղեն, կենցաղային ֆիգուրներ, ճանաչված են «շքանշանային» սպասքները, Ա․ Գ․ Պոպովի գործարանը՝ Գորբունով գյուղում (արտադրանքը, մասնավորապես կենցաղային քանդակները կրում էին դեմոկրատական բնույթ), Ս․ Բատինի գործարանը Պետերբուրգում (արտադրած իրերի նկարազարդումը արտացոլում էր ռուս ժողովրդի կյանքը և սովորությունները) ևն։ 1899-ին խոշոր արդյունաբերող Մ․ Ս․ Կուգնեցովը ստեղծեց բաժնետիրական ընկերություն, որն ընդգրկեց գրեթե ամբողջ Ճ–ու արտադրությունը։ 1918-ին Ճ–ու գործարանները Ռուսաստանում ազգայնացվեցին։ Սկսվեց տեխնիկական, կենցաղային, գեղարվեստական Ճ–ու արտադրությունը հայրենական նյութերից։ Նոր թեմատիկա էր յուրացվում սովետական ագիտացիոն Ճ–ու մեջ (Ս․ Վ․ Չեխոնին, Ա․ Վ․ Շչեկոտիխինա–Պոտոցկայա), ստեղծվում են համապարփակ նմուշներ, որոնք լայն ճանաչման են արժանանում նաև արտասահմանում։ 1930-ական թթ․ մեծանում է Ճ–ու զանգվածի ջնարակի բարձր որակով մասսայական արտադրանքի թողարկման պահանջը։ Մ. Վ․ Լոմոնոսովի (նախկին՝ Կայսերական), Դիմիտրովյան, Դուլևյան Ճ–ու գործարաններին կից ստեղծվում են գեղարվեստական լաբորատորիաներ, ուր փորձարկվում էին սովետական Ճ–ու նոր նմուշներ։ Գործարաններում աշխատում են բազմաթիվ խոշոր նկարիչներ և քանդակագործներ՝ ստեղծելով պարզ, լակոնիկ ձևեր, նկարազարդեր։ 1960–70-ական թթ․ Ճ–ու արտադրությունում կիրառվում են նոր, առավել կատարյաւ միջոցներ։&lt;br&gt;
1978-ից Արտաշատում գործում է ՀՍՍՀ տեղական արդյունաբերության մինիստրության Հայճենապակի արտադրական միավորման № 1 մասնաճյուղը:&lt;br&gt;
Պատկերազարդումը տես 472-րդ էջից հետո՝ ներդիրում։&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Селиванов А․ В}}․, Фарфор и фаянс Российской империи, Владимир, 1903; {{լայն|Кочетова С․ М}}․, Фарфор и бумага в искусстве Китая, М․–Л․, 1956; {{լայն|Андреева Л․ В}}․, Советский фарфор, 1920–1930 гг․, М․, 1975; {{լայն|Jedding Н}}., Europaisches Pofzellen, Bd 1–2, München, 1971: {{ՀՍՀ հեղ|Հ․ Հարությունյան}}
'''ՃԵՆՏԵՐԵՃՅԱՆ''' Մուշեղ, {{լայն|Մուշեղ Իշխան}} [ծն․ 1913, Սիվրիհիսար (Անկարայի նահանգ, Թուրքիա)], հայ բանաստեղծ, մանկավարժ, լրագրող։ 1915-ին Ճ–ների ընտանիքը տեղահանվել է, 1923-ին՝ հաստատվել Դամսակոսում։ Ճ. տպագրվել է 1930-ական թթ․։ Հրատարակել է «Տուներուն երգը» (1936), «Կրակը» (1938), «Կյանք և երազ» (1949), «Ոսկի աշուն» (1963), «Տառապանք» (1968) բանաստեղծությունների ժողովածուները, «Հայաստան» (1946) և «Ողջույն քեզ, կյանք» (1958) պոեմները, «Հացի և լույսի համար» (1951), «Հացի և սիրո համար» (1956) վեպերը, «Մեռնիլը որքան դժվար է» (1971) թատերախաղը և այլ գործեր։ Ճ․ երգել է սփյուռքահայ զանգվածների ծանր ու դաժան առօրյան։ Հայրենիքից կտրված, ապագայի հեռանկարը կորցրած մարդու վիճակը պայմանավորել է նրա պոեզիայում հաճախակի հանդես եկող հոռետեսական և անկումային տրամադրությունները։{{ՀՍՀ հեղ|Գ․ Սևան}}
'''ՃԵՊԱՆԿԱՐ''' {{լայն|պլաստիկ արվեստներում}}, գրաֆիկայի, գեղանկարչության կամ քանդակագործության ({{լայն|ճեպաքանդակ}}) փոքրաչափ ստեղծագործություն, որն արվեստագետը կատարում է արագ և թռուցիկ կերպով։ Արվեստագետի աշխատանքային պրոցեսում մասնակի դիտարկումների և մտահղացումների արագ սևեռակումը Ճ–ի հիմնական նպատակն է։ Ճ․ կարող է կատարվել առանց բնորդի՝ հիշողությամբ կամ երևակայությամբ։ Ճ․ իր բնույթով մոտենում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/84 ''էսքիզին'']։&lt;br&gt;
'''ՃԵՊԵՃՅԱՆ''' Ռոբերտ (Ռոպերտ) Ավետիսի (ծն․ 2․8․1909, Այնթապ), հայ ակնաբույժ, կոկորդաբան, հասարակական գործիչ; Բժշկ․ գիտ․ թեկնածու (1970, Երևան)։ 1934-ին ավարտել է Բեյրութի ամերիկյան համալսարանի բժշկ․ ֆակուլտետը։ 1935-ից ապրում է Հալեպում, ուր 1948-ին հիմնադրել է «Ճեպեճյան ակնաբուժարանը», որը 1971-ից ակնաբույժների պատրաստման կենտրոն է։ Ճ․ կատարել է աչքի (հատկապես տրախոմա) և կոկորդի հիվանդությունների բուժման ու կանխարգելման աշխատանքներ։ Սիրիայում առաջինն է կիրառել ակնաբուժության ժամանակակից մեթոդները։ 1947-ին կատարել է աչքի եղջերապատվաստման վիրահատություն։ Մշակել է կոպերն անշարժացնելու նոր եղանակ դիթիլինով, առաջարկել ակնագնդի մեջ թափանցած երկաթի բեկորները հանող մագնիս և ակնաբուժական մի շարք գործիքներ։ 1948-ին հիմնել է Աչազրկության կանխարգելման սիրիական ընկերությունը, որի նախաձեռնությամբ Հալեպում բացվել է կույրերի առաջին դպրոցը (1955)։ 1948-ից ֆրանսիական ակնաբուժական ընկերության, 1965-ից՝ Սիրիայի ակնաբուժական ընկերության անդամ (1975–77-ին՝ նախագահ), 1979-ից՝ ՀՍՍՀ ակնաբույժների ընկերության պատվավոր անդամ, 1956-ից Սիրիայի ներկայացուցիչն է Առողջապահության համաշխարհային կազմակերպությունում։ 1955-ին Զարեհ Գաբլանի հետ հիմնել է «Մարտիրոս Սարյան» նկարչական ակադեմիան։ Ճ–ի ջանքերով Սովետական Հայաստան են տեղափոխվել նկարիչներ Արմիսի և Ժ․ Օրագյանի որոշ գործեր, բազմաթիվ ձեռագրեր, հնատիպ գրքեր, հայկ․ ժանյակների հավաքածու ևն։ 1968–70-ին գլխավորել է ՀԲԸՄ Սիրիայի մասնաճյուղը։ 1968-ին ստեղծել է ՀԲԸՄ «Մատենագիտական հանձնախումբ», որը հրատարակում է գրքեր&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>99wiijghikc6ujhd408g6gkhcc1z0vc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/97</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24819</id>
    <revision>
      <id>393140</id>
      <parentid>244319</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:48:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393140</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11251" sha1="2o79sx26vs1kyyhylnmlmgpr980kq3j" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;(«Պատմություն Սուրիո հայ տպարաններու», 1973, «Գեղարդ» սիրիահայ տարեգիրք, 1975, 1978)։ Պարգևատրվել է «Մեսրոպ Մաշտոց» հուշամեդալով։&lt;br&gt;
''Երկ․'' Հիվանդություններու կյանքն ու հեղաշրջումը, Հալեպ, 1962։{{ՀՍՀ հեղ|Վ․ Գրիգորյան}}
'''ՃԵՊԵՃՅԱՆ''' Սարգիս, Ճեբեջի (1864, գ․ Ուզունլու, Յոզղաթի գավառ, Թուրքիա – 1920, Հաճըն), Հաճընի 1920-ի ինքնապաշտպանական մարտերի (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/85 ''Հաճընի հերոսամարտ 1920'']) մասնակից և հրամանատար։ 1914-ի վերջին զորակոչվել է թուրք. բանակ և ուղարկվել Կովկասյան ռազմաճակատ։ Երբ սկսվել են հայ զինվորների նկատմամբ թուրք. հալածանքներն ու նրանց զանգվածային բնաջնջումը, Ճ․ փախել է բանակից և անցել ռազմաճակատի գիծը։ 1918-ին մտել է Անդրանիկի կամավորական ջոկատը, մասնակցել բազմաթիվ մարտերի։ 1919-ի սկզբին մեկնել է Կ․ Պոլիս, այնտեղից Կիլիկիա։ 1920-ին նշանակվել է Հաճընի ինքնապաշտպանության ուժերի հրամանատար։ 1920-ի մարտին քեմալական 20 հզ․ զորքերը պաշարել են Հաճընը։ Անհավասար մարտում Ճ․ ծանր վիրավորվել է և խուսափելով գերի ընկնելուց, վերջին գնդակով ինքնասպան է եղել։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Սահակյան Ռ․ Գ}}․, Թուրք–ֆրանսիական հարաբերությունները և Կիլիկիան 1919–1921 թթ․, Ե․, 1970։{{ՀՍՀ հեղ|Գ․ Հարությունյան}} 
'''«ՃԵՐԻՏԵԻ ՇԱՐՔԻԵ»''' («Օրագիր արևելյան»), հայատառ թուրքերեն օրաթերթ։ Լույս է տեսել 1885–1913-ին, Կ․ Պոլսում։ Արտոնատեր–խմբագիր Տ․ Ճիվելեկյան, խմբագիր՝ Հ․ Վարժապետյան (1907-ից)։ Ունեցել է լիբերալ բուրժ․ ուղղություն։ Հրատարակվելով հիմնականում թրքախոս հայերի համար՝ թերթը 1890-ական թվականներից ավելի լայն տեղ է հատկացրել հայերեն նյութերին (ինքնուրույն և թարգմանական գեղարվեստական ստեղծագործություններ, բանավիճային հոդվածներ ևն)։ Տպագրել է զրույցներ, թարգմանական և ինքնուրույն վեպեր, լուսաբանել արևմտահայ հասարակական–մշակութային կյանքը, ներկայացրել հոդվածներ հայ գրականության, թատրոնի և նրա գործիչների (Պ․ Ադամյան և ուրիշներ) մասին։ Հաջորդել է 1877–84-ին հրատարակված «Թերճըմանը էֆքյար» («Թարգման մտածման», խմբագիրներ՝ Տ․ Ճիվելեկյան, Ա․ Սագայան) թերթին։ {{ՀՍՀ հեղ|Գ․ Ստեփանյան}}
'''ՃԵՐՄԱԿ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Քղիի գավառում։ 1909-ին ուներ 1050 (150 ընտանիք) հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։ Գյուղում կար եկեղեցի և դպրոց։ Ճ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։&lt;br&gt;
'''ՃԸՊԸՐ''', {{լայն|Պռգյուղ,}} գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Քղիի գավառում։ 1909-ին ուներ 350 (50 ընտանիք) հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Ուներ եկեղեցի և դպրոց։ Ճ–ի հայերը տեղահանվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է բռնագաղթի ճանապարհին։&lt;br&gt;
'''ՃԻԱԹՈՒՐԱ''', հանրապետական ենթակայության քաղաք (1921-ից) Վրացական ՍՍՀ–ում, Ղվիրիլա գետի հովտում։ Բն․ 26 հզ․ (1974)։ Երկաթուղային կայարան է։ ՍՍՀՄ մանգանի արդյունաբերության խոշոր կենտրոն։ Կա շինանյութերի արտադրություն, սննդի արդյունաբերություն, թեյի, կարի ֆաբրիկաներ, դրամատիկական թատրոն, հայրենագիտական թանգարան։&lt;br&gt;
'''ՃԻԱՈՒՐԵԼԻ''' Միխայիլ Էդիշերի [25․1(6․2)․ 1894, Թիֆլիս – 31․10․1974, Թբիլիսի], վրացի սովետական կինոռեժիսոր։ ՍՍՀՄ ժող․ արտիստ (1948)։ ՍՄԿԿ անդամ 1940-ից։ Եղել է թատրոնի դերասան, նկարիչ և ռեժիսոր։ 1921-ին նկարահանվել է կինոյում (Արսեն, «Արսեն Ջորջիաշվիլի»), այնուհետև աշխատել գլխավորապես կինոռեժիսոր։ Առաջին ֆիլմերից են՝ «Առաջին կոռնետ Ստրեշնևը» (1928, Ե․ Զիգանի հետ), «Սաբա» (1929), «Խաբարդա» (1931)։ Ճ–ի ստեղծագործությանը բնորոշ պատմահեղափոխական առաջին ֆիլմը «Վերջին դիմակահանդես»-ն է (1934)։ Լավագույն կինոնկարներից են՝ «Արսեն» (1937), «Գևորգի Սահակաձե» (1942, 1943), «Երդում» (1946), «Բեռլինի անկումը» (1950), «Օթարի այրին» (1958)։ Արժանացել է ՍՍՀՄ պետ․ մրցանակների (1941, 1943, 1946, 1947, 1950)։&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Маневич И}}., Михаил Чиаурели, М., 1950.&lt;br&gt;
'''ՃԻԱՈՒՐԵԼԻ''' Սոֆիկո Միխայիլի (ծն․ 21․8․1937, Թբիլիսի), վրացի սովետական դերասանուհի։ Վրաց․ ՍՍՀ (1972) և ՀՍՍՀ (1979) ժող․ արտիստուհի։ Մ․ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/97 ''Ճիաուրելիի''] և Վ․ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/433 ''Անջափարիձեի''] դուստրը։ 1960-ին ավարտել է Մոսկվայի կինեմատոգրաֆիայի համամիութենական պետ, ինստ–ի դերասանական ֆակուլտետը։ Կինոյում նկարահանվում է 1957-ից։ Լավագույն դերերից են՝ Զոսյա («Գեներալը և մարգարտածաղիկները», 1964), Տասյա («Այլ են մեր ժամանակները», 1967, երկուսն էլ՝ ռեժ․ Մ․ Ճիաուրելի), Դերիկո («Մի վշտանա», ռեժ․՝ Դ․ Դանելիա, 1969), Սոֆիկո («Մի քանի հարցազրույց անձնական հարցերով», ռեժ․՝ Լ․ Ղողոբերիձե, 1979, ՍՍՀՄ պետ, մրցանակ, 1980)։ Ճ․ նկարահանվել է նաև «Հայֆիլմ»-ում՝ Աննա և պատանի Սայաթ–Նովա («Նռան գույնը», ռեժ․ Ս․ Փարաջանով, 1969), Արևիկ («Արևիկ», ռեժ–ներ՝ Ա․ Հայրապետյան, Ա․ Աղաբաբով, 1979, հեռուստատեսային կինոնկար), Թուրվանտա («Կտոր մը երկինք», ըստ Վ․ Թոթովենցի, ռեժ․՝ Հ․ Մալյան, 1980)։{{ՀՍՀ հեղ|Ս․ Գալստյան}} 
'''ՃԻԶԵՐՈՔ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Խլաթի գավառում։ 1909-ին ուներ 115 (10 ընտանիք) հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Ճ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։ Սակավաթիվ փրկվածները բնակություն են հաստատել տարբեր երկրներում։&lt;br&gt;
'''ՃԻԶՎԻՏԱԿԱՆ ԴԱՍՏԻԱՐԱԿՈՒԹՅՈՒՆ''', դաստիարակության համակարգ, որը մշակել է ''ճիզվիտների միաբանությունը։ Նրա սկզբունքներն ու մեթոդիկան շարադրվել են դպրոցական հատուկ կանոնադրությունում՝ «Ratio atque institutio atudiomm Societatis Jesu» (հաստատվել է 1599-ին)։ Ճ․ դ–յան նպատակն էր պատրաստել կաթոլիկ եկեղեցուն հնազանդ սպասավորներ։ Ճիզվիտական դպրոցները բաժանվել են {{լայն|տարրականի}}՝ կոլեգիաների (ուսման տևողությունը՝ 7 տարի) և {{լայն|բարձրագույնի}}՝ սեմինարիաների (ուսման տևողությունը՝ 6 տարի)։ Տարրական դպրոցներն ստեղծվել են Վերածննդի շրջանում և իրենց տված կրթության ծավալով ու բնույթով մոտ էին գիմնազիաներին։&lt;br&gt;
XVIII դ․ սկզբին հաշվվում էր մոտ 800 ճիզվիտական ուս․ հաստատություն, այդ թվում ավելի քան 20 համալսարան։ 1832-ին ճիզվիտները վերանայեցին դպրոցական կանոնադրությունը, հիմնական սկզբունքներն ու նպատակները մնացին նույնը՝ ավելացավ ուս․ առարկաների թիվը (հիմնականում բնա–մաթեմատիկական դիսցիպլիններ)։ XX դ․ սկզբին թույլ տրվեց փոփոխություններ մտցնել առանձին ուս․ հաստատությունների ուս․ պլաններում՝ ելնելով տեղի պայմաններից ու պահանջներից։ Կապիտալիստական շատ երկրներում (Իսպանիա, Պորտուգալիա, ԱՄՆ, Լատինական Ամերիկայի երկրներ ևն) ճիզվիտները այժմ նույնպես մեծ ազդեցություն ունեն ժող․ կրթության վրա, նրանք բաց են անում իրենց դպրոցները, պետ․ ու մասնավոր դպրոցների համար պատրաստում ուսուցիչներ (ԱՄՆ–ում&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2o79sx26vs1kyyhylnmlmgpr980kq3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/98</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24820</id>
    <revision>
      <id>393141</id>
      <parentid>244320</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T08:17:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393141</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14942" sha1="t03spwjfm90w3qtr5kaxvkdps3pc0se" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;հաշվվում է մոտ 50 ճիզվիտական ուս․ հաստատություն)։&lt;br&gt;
'''ՃԻԶՎԻՏՆԵՐ''', {{լայն|եզվիտներ, հիսուսյաններ}} (Հիսուս անվան լատ․ ձևից՝ Jesus), կաթոլիկ կուսակրոն միաբանության անդամներ։ Ինքնանվանումը «Societas Jesu» (լատ․)՝ «Հիսուսի ընկերություն»։ Հիմնադրել է իսպանացի ազնվական Իգնատիոս Լոյոլան, 1534-ին, 1540-ին հաստատել է Հռոմի պապը։ Նպատակն էր կաթոլիկության պաշտպանությունն ու տարածումը, Հռոմի պապի իշխանության ամրապնդումը։ Ճ․ կազմակերպվում էին խստազույն կարգապահության, կրտսեր անդամների անվերապահ հնազանդության սկզբունքով։ Միջամտում էին պետ․, գիտական, կրթա–դաստիարակչական կյանքին, լայնորեն ծավալում միսիոներական գործունեություն։ Միաբանությունը գործադրում էր ամենաստոր մեթոդները։ Այն Հռոմի պապերի ձեռքին ազդու միջոց էր Ռեֆորմացիայի, լուսավորության, աղանդավորական շարժումների դեմ մղած պայքարում։ Ճ–ի նշանաբանն էր՝ «Նպատակն արդարացնում է միջոցները»։ XVII դ․ սկզբին Պարագվայում Ճ․ ստեղծեցին պետություն (1610–1768)։ XVI –XVIII դդ․ եվրոպական պետությունների քաղ․ կյանքին Ճ–ի միջամտությունը առաջացրեց բուռն դիմադրություն։ Հռոմի պապն ստիպված եղավ 1773-ին վերացնել Ճ–ի միաբանությունը, սակայն 1814-ին այն վերականգնվեց։ XVI դարից Ճ․ թափանցեցին Հնդկաստան, Չինաստան, Ճապոնիա, Հաբեշստան, Լատինական Ամերիկա՝ նպաստելով մեծ տերությունների գաղութային քաղաքականությանը։ Այժմ Ճ․ գործակցում են իմպերիալիզմի ամենահետադիմական շրջաններին՝ սոցիալիզմի, կոմունիզմի դեմ մղվող պայքարում։&lt;br&gt;
Տնօրինում են 1300 լրագիր և հանդես, բազմաթիվ բարձրագույն և միջնակարգ ուս․ հաստատություններ։&lt;br&gt;
Ռուսաստանում Ճ․ փորձել են հաստատվել XVI դարից (նրանց այդ հաջողվել է միայն Եկատերինա II-ի օրոք)։ 1820-ին ցարի հրամանով արգելվել է Ճ–ի գործունեությունը Ռուսաստանում։ XVII դ․ 1-ին կեսին ֆրանս․ և ավստ․ կառավարությունների միջնորդությամբ Ճ․ իրավունք ստացան գործելու Թուրքիայում, իսկ 1681-ից՝ նաև Իրանում։ 1650-ից Ճ․ թափանցեցին Հայաստան և հայաբնակ ուրիշ վայրեր (Սպահան, Շիրազ, Նոր Ջուղա, Թիֆլիս, Շամախի ևն)։ 1680-ական թթ․ նրանք հաստատվեցին Էրզրումում, Երևանում, իսկ XVIII դ․՝ Կարսում, Բայազետում, Ալաշկերտի, Արաբկիրի, Տրապիզոնի, Գյումուշխանեի գավառներում՝ կաթոլիկ դարձնելով զգալի թվով հայ ընտանիքների։ Ճ․ գժտություններ, կռիվներ էին սերմանում հայ բնակչության տարբեր խմբերի միջև՝ հարուցելով նրանց դժգոհությունը։ Ճ–ին հակահարված տվեցին Շամախու, Բաղեշի և այլ վայրերի հայ բնակիչները։ Վիժեցվեց նաև Էջմիածնի կաթողիկոսներին իրենց ազդեցության տակ գցելու Ճ–ի փորձը։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Հակոբ Հիսուսյան (Վիլլոտ)}}, Պատմագրութիւն կաթողիկոսաց և թագաւորաց Հայոց, Վնտ․, 1713։ {{լայն|Михневич Д․Е}}․, Очерки из истории католической реакции․ (Иезуиты), 2 изд․, М․, 1955.&lt;br&gt;
'''ՃԻԿՌ''', {{լայն|ճկուռ, կացին, տապար, սակր}}, հնագույն, հավանաբար՝ կացնաձև զենք։ Հայկական լեռնաշխարհում տարածված է եղել մ․ թ․ ա․ III հազարամյակից։ Սկզբում ձուլել են բրոնզից, միջին դարերում կռել են նաև երկաթից։ Ըստ Մ․ Գաբամաճյանի՝ բառն առաջացել է հնդկ․ «ջագռամ» (լախտ) ձևից, եղել է փոկից կախված սուր եզրերով անիվ՝ թշնամու վրա նետելու համար։ Երբեմն Ճ․ համարում են սրածայր նիզակ։ Բառը հին գրականության մեջ գործածված է միայն հոլովված ձևերով (ճկռովն, ճկռուն ևն), որի պատճառով հավանական են համարվում և՛ ճիկռ, և՛ ճկուռ ուղիղ ձևերը։{{ՀՍՀ հեղ|Ս․ Հմայակյան}}
'''ՃԻՃԱՊԱՂ''', հայաբնակ գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Կիսկիմի գավառում։ 1914-ին ուներ 184 ընտանիք՝ 1272 բնակիչներով, որից 118-ը՝ արտագնաց աշխատանքում, գլխավորապես Կովկասում և Ուկրաինայում։ Ճ–ի տները 2–3-հարկանի էին՝ շրջապատված մրգառատ պարտեզներով։ Գյուղում կար Մայր եկեղեցի և 7 մատուռ, երկսեռ վարժարան, գործում էր թատերասիրաց խումբ։ &lt;br&gt;
Զբաղվում էին երկրագործությամբ, այգեգործությամբ և անասնապահությամբ։ Ճ․ Խոտորջրի առևտրի կենտրոնն էր, ուներ մի քանի արհեստանոց, խանութ, իջևանատուն ևն։ Ճ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ և զոհվել բռնագաղթի ճանապարհին։ {{ՀՍՀ հեղ|Թ․ Գևորգյան}}
'''ՃԻՃՎԱԹԱՓՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|դեհելմինթիզացիա}}, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/353 ''դեվաստացիայի''] բաժին, բուժկանխարգելիչ միջոցառումների համալիր, որի նպատակն է բնակչության և կենդանիների առողջացումը՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/98 ''ճիճվային հիվանդություններից'']։ Տերմինն առաջարկել է ակադեմիկոս Կ․ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/447 ''Սկրյաբինը''], 1925-ին։ Ճ․ կատարվում է բուժիչ (հիվանդության բռնկումների ժամանակ) և կանխարգելիչ (պլանային կարգով) նպատակով։ Հիմնականում կիրառվում է ասկարիդոզի, էնտերոբիոզի, տրիխոցեֆալոզի, հիմենոլեպիդոզի, օպիսթորխոզի, անկիլոստոմիդոզի, դիֆիլոբոթրիոզի, էխինոկոկոզի դեպքում։&lt;br&gt;
'''ՃԻՃՎԱՅԻՆ ՀԻՎԱՆԴՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ''', {{լայն|ճիճվային ինվազիա, հելմինթոզներ}}, հիվանդություններ, որոնք առաջանում են բույսերի, մարդու և կենդանիների օրգանիզմում մակաբույծ որդերի (հելմինթների) ներթափանցումից։ Տարածված են ամենուրեք։&lt;br&gt;
{{լայն|Ճ․ հ․ մարդու}}․ հայտնի է շուրջ 150 տեսակ, ՍՍՀՄ–ում հայտնաբերված է 67-ը։ Ախտահարվում են հետևյալ հարուցիչներով՝ ծծող որդեր (Trematoda), երիզորդեր (Cestoda) և կլոր որդեր (Nematoda)։ Ըստ մակաբույծ որդերի տեսակի, Ճ․ հ․ լինում են տրեմատոդոզներ, ցեստոդոզներ, նեմատոդոզներ ևն։ Մարդկանց մոտ առավել հաճախ հանդիպում են․ {{լայն|տրեմատոդոզներից}}՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/556 ''օպիսթորխոզը''], ֆասցիոլոզը, {{լայն|ցեստոդոզներից}}՝ դիֆիլոբոթրիոզը, հիմենոլեպիդոզը, աենիիդոզը, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/37 ''էխինոկոկոզը''], {{լայն|նեմատոդոզներից}}՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/565 ''ասկարիդոզը''], էնտերոբիոզը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/164 ''Սրատուտ'']), անկիլոստոմիդոգը, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/99 ''տրիխինելոզը''], դրակունկուլոզը, տրիխոցեֆալոզը։ Ըստ համաճարակագիտական առանձնահատկությունների Ճ․ հ․ բաժանվում են երկու խմբի՝ գեոհելմինթոզներ և բիոհելմինթոզներ։&lt;br&gt;
{{լայն|Գեոհելմինթոզների}} (ասկարիդոզ, տրիխոցեֆալոզ, էնտերոբիոզ, անկիլոստոմիդոզ, ստրոնգիլոիդոզ) հարուցիչներով վարակվում են առանց միջանկյալ տերերի, որդերի ձվիկներով կամ թրթուրներով վարակված ջուրը, բանջարեղենը և մրգերն օգտագործելիս։ {{լայն|Բիոհելմինթոզների}} (տենիիդոզ, ցեստոդոզ, օպիսթորխոզ, շիստոզոմատոզ, կլոնորխոգ, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/667 ''ռիշտա'']) հարուցիչների թրթուրները զարգանում են միջանկյալ, երբեմն էլ լրացուցիչ տիրոջ օրգանիզմում, վարակվում են անբավարար եփած միսն ու ձուկն օգտագործելիս։ Առանձին հելմինթների թրթուրներ (օրինակ, ֆիլյարիաները) մարդու օրգանիզմ են թափանցում արյունածուծ միջատների խայթոցով, որոշները (օրինակ, անկիլոստոմները)՝ մաշկի միջոցով։ Թզուկ երիզորդի համար մարդը և՛ վերջնական, և՛ միջանկյալ տեր է, վարակումը տեղի է ունենում որդի ձվիկներով վարակված իրերի հետ շփվելիս։ Որոշ Ճ․ հ–ի (էխինոկոկոզ, տրիխինելոզ, օպիսթորխոզ) հարուցիչները զարգացման միևնույն փուլում կարող են մակաբուծել թե՛ մարդու, թե՛ կենդանիների օրգանիզմում։ Երբեմն միևնույն անհատի օրգանիզմում կարող են լինել որդերի երկու և ավելի տեսակներ (օրինակ, ասկարիդ և մազագլուխ)։ Ճ․ հ–ի տարածվածությունը պայմանավորված է բնակավայրերի սանիտարական վիճակով, աշխատանքի և կենցաղի առանձնահատկություններով, բնակլիմայական պայմաններով ևն։ Ճ․ հ–ի կլինիկական ընթացքը կախված է մակաբույծի տեսակից, օրգանիզմ թափանցած որդերի քանակից, տեղակայումից, օրգանիզմի ընդհանուր վիճակից ևն։ Իսկ առաջացած ախտաբանական երևույթները պայմանավորված են գերզգայնության (սենսիբիլիզացիա), հետագայում՝ ալերգիական ռեակցիաներով, թունավորման երևույթներով, հյուսվածքների մեխանիկական վնասվածքներով, որդերի կողմից արյան և սննդանյութերի որոշ մասի (հատկապես վիտամինների) կլանումով։ Ճ․ հ–ի ընթացքում մարդու օրգանիզմում կարող է մշակվել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/332 ''իմունիտետ'']։ {{լայն|Ախտորոշումը}}․ հիվանդի կղանքում մակաբույծ որդերի ձվիկների կամ թրթուրների հայտնաբերմամբ, առանձին դեպքերում՝ իմունոլոգիական մեթոդներով։ {{լայն|Բուժումը}} պայմանավորված է հիվանդության տեսակով։ {{լայն|Կանխարգելումը}}․ սանհիգիենային կանոնների պահպանում, մսամթերքների և ձկան բավարար ջերմային մշակում։ Բնակչության մեջ պլանային [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/98 ''ճիճվաթափության''] մեթոդների կիրառում։&lt;br&gt;
Ճ․ հ․ կենդանիների, տարբեր օրգաններում և հյուսվածքներում մակաբուծում են շուրջ 8000 տեսակ հելմինթներ, որոնցից 2000-ը (խմբավորված կլոր, ժապավենաձև որդերի, տրեմատոդների և ականտոցեֆալների դասերում)՝ գյուղատնտ․ և արդյունագործական կենդանիների&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t03spwjfm90w3qtr5kaxvkdps3pc0se</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/99</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24821</id>
    <revision>
      <id>393142</id>
      <parentid>244382</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T09:10:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393142</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11406" sha1="ikjpcclo45axnpouam04x0zwi6v22r6" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մոտ։ Տարածված են ամենուրեք և տնտ․ մեծ վնաս են պատճառում անասնապահությանը։ Առավել հաճախ հանդիպում են․ տրեմատոդոզներից՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/617 ''ֆասցիոլոզը''], դիկրոցելիոզը, պարամֆիստոմոզը, թռչունների պրոսթոգոնիմոգը, ցեստոդոզներից՝ մոնիեզիոզը, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/675 ''ֆինոզը''], ավիտելինոզը, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/413 ''պտտախտը''], էխինոկոկոզը, նեմատոդոզներից՝ ասկարիդոզը, ասկարիդիոզը, դիկտիոկաուլոզը, արիխինելոզը, թելազիոզը, ականտոցեֆալոզներից՝ պոլիմորֆոզը, ֆիլիկոլիոզը ևն։ Հելմինթները կարող են առաջացնել օրգանների և հյուսվածքների վնասվածք, ատրռֆիա, լուսանցքի (աղիքների, շնչուղիների, լեղուղիների ևն) խցանում, արյունահոսություն, թրթուրների միգրացիայի ժամանակ՝ բորբոքումներ, ինչպես նաև սնվելով օրգանիզմի սննդանյութերի հաշվին՝ ավիտամինոզներ և անօրգանական նյութերի քաղց։ Դրանց արտադրած տոքսինները (թույները) օրգանիզմում խախտում են նյութափոխանակությունը։ {{լայն|Կանխարգելման և պայքարի միջոցառումներ}}․ կերակրման և խնամքի պայմանների բարելավում, գոմաղբի կենսաջերմային վարակազերծում, անասնապահական շենքերի, բակերի դեզինվազիա, իսկ բուժման և կանխարգելման նպատակներով՝ ճիճվաթափություն։ Ճ․ հ–ի բուժման, կանխարգելման և այլ խնդիրների ուսումնասիրմամբ զբաղվում են համապատասխան ԳՀԻ–ները և լաբորատորիաները։ ՀՍՍՀ ԳԱ կենդանաբանության ինստ–ում ուսումնասիրվել են մուֆլոնի, բեզոարյան այծի, թռչունների առանձին հելմինթները, հավերի և ոչխարների ցեստոդների զարգացման փուլերը, մշակվել են ճիճվաթափման մեթոդներ, իսկ անասնաբուծության և անասնաբուժության ԳՀԻ–ում՝ հորթերի նեոասկարիդոզի, ոչխարների թոքերի նեմատոդների, ֆասցիոլների ևնի կենսաբանությունն ու այլ հարցեր։ &lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Подьяпольская В․ П․ и Капустин В․Ф}}․, Глистные болезни человека, 3 изд․, М․, 1958․ {{ՀՍՀ հեղ|Մ․ Ջամբազյան, Ս․ Ստեփանյան}}
'''ՃԻՆԻՍ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի համանուն գավառում։ 1909-ին ուներ 65 ընտանիք հայ բն․, զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և արհեստներով։ Գյուղում կար դպրոց և եկեղեցի։ Ճ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ։ Նրանց մեծ մասը զոհվել է գաղթի ճանապարհին։&lt;br&gt;
'''ՃԻՊՈՏ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Էրզրումի վիլայեթի Սպերի գավառում, Ճորոխի աջ ափին։ 1909-ին ուներ 40 տուն հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ, անասնապահությամբ և մեղվաբուծությամբ։ Ուներ եկեղեցի և ծխական դպրոց։ Ճ–ի հայերի մեծ մասը զոհվել է 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ։{{ՀՍՀ հեղ|Թ․ Գևորգյան}}
'''ՃԻՎԱՆՅԱՆ''' Մկրտիչ Հովհաննեսի (1848, Կ․ Պոլիս – 1906, Կ․ Պոլիս), հայ նկարիչ։ Ծնվել է պալատական երաժշտի ընտանիքում։ Մասնագիտական կրթություն է ստացել Կ․ Պոլսի Ս․ Փրկչի վարժարանում՝ Ա․ Սարգսյանի, ապա՝ ֆրանսիացի նկարիչ Մասոնի մոտ (1871–73), կատարելագործվել Իտալիայում (1876–79)։ 1876-ին Կ․ Պոլսում արժանացել է Հ․ Այվազովսկու բարձր գնահատականին։ Մասնակցել է 1882-ին Կ․ Պոլսում բացված առաջին գեղարվեստական ցուցահանդեսին։ 1894– 1905-ին ապրել է Օդեսայում և Պետերբուրգում։ Հիմնականում ստեղծել է Ոսկեղջյուրի և Բոսֆորի ափերը պատկերող ռոմանտիկական բնույթի բնանկարներ։ Ճ․ հայ կերպարվեստում ռոմանտիկական ուղղության սկզբնավորողներից է։ Նրա կարևորագույն աշխատանքները՝ «Գարուն», «Ալեհույզ ծովը փոթորկից առաջ», «Ֆեներիի Փարոսը», «Լորդ Բայրոնի երազը», «Հրդեհ Ստամբուլում», «Առավոտը ծովի վրա», արժանացել են ժամանակակիցների բարձր գնահատականին։ Ճ․ ձգտել է պատկերվող տեսարանի գեղեցկացմանն ու իդեալականացմանը, ապրումների քնարական դրսևորմանը։ Վարպետորեն է վերարտադրել օդի թեթևությունն ու լույսի էֆեկտավոր ելևէջումները, նյութականությունը։ Զբաղվել է նաև թատերական–դեկորատիվ և մոնումենտալ արվեստներով, ձևավորել է 1860-ական թթ․ Կ․ Պոլսի թատրոնների ներկայացումները (հայ իրականության մեջ առաջիններից մեկը այդ ասպարեզում) և ճարտ․ Պալյանների կառուցած մի շարք շենքեր (Բեյլերբեյի, Չրաղանի, Էլթզի պարտեզի պալատները)։ Կ․ Պոլսում որպես երգիչ մասնակցել է իտալ․ օպերայի ներկայացումներին։ Շփումներ է ունեցել վտարանդի գարիբալդիական երիտասարդության հետ։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Շիշմանյան Ռ}}․, Բնանկարն ու հայ նկարիչները, Ե․, 1958։ {{լայն|Մարտիկյան Ե}}․, Հայկական կերպարվեստի պատմություն, գիրք 2, Ե․․ 1975։{{ՀՍՀ հեղ|Մ․ Ղազարյան}}
'''ՃԿԵՐ''', համանուն կենտրոնով գավառ Կիլիկյան Հայաստանի հարավ–արևելյան անկյունում, Հայոց (Ալեքսանդրետ) ծոցի արլ․ ափամերձ շրջանում։ 1185-ին Ռուբեն Բ իշխանը Ճ․ և այլ բերդեր հարկադրաբար զիջեց Անտիոքի դքսությանը և ազատվեց գերությունից։ Սակայն Լևոն Բ նույն թվականին ազատագրեց այդ բերդերը (Ճ–ի բերդատեր իշխանը հիշվում է Լևոն Բ–ի թագադրման արարողության մասնակիցների թվում)։ 1214-ին Լևոն Բ Ճ․ պարգևում է խաչակիր ասպետներին՝ հարկային և զինվորական ծառայության դիմաց։ Լևոն Բ–ի և խաչակիր ասպետների միջև կնքած լատիներեն պարգևագրում Ճ․ բերդից և Մաշկևոր վանքից բացի գավառում հիշատակվում են 10 այլ բնակավայր, որոնցից հայտնի է միայն Պայաս ավանագյուղը։&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ալիշան Ղ}}․, Սիսուան, Վնտ․, 1885։ {{ՀՍՀ հեղ|Թ․ Հակոբյան}}
'''ՃԿՎԱԾՔ''', ուժային, ջերմային և այլ գործոններից առաջացած դեֆորմացիայի հետևանքով հեծանի (կամարի ևն) առանցքի կամ թաղանթի (սալի) միջին մակերևույթի որոշակի կետի ուղղաձիգ տեղափոխություն։ Ճ–ի առավելագույն մեծությամբ որոշվում է կոնստրուկցիայի սահմանային վիճակներից մեկը։&lt;br&gt;
'''ՃԿՎԱԾՔ''', երկրակեղևի իջած կամ ճկված տեղամաս, որ լցված է նստվածքային, նստվածքա–հրաբխածին կամ հրաբխածին հաստվածքներով։ Ճ–ները սովորաբար կապված են բարձրացումների հետ և զարգանում են բեկվածքային զոնաների երկարությամբ։ «Ճ․» տերմինը հիմնականում կիրառվում է ձգված (լայնության և երկարության հարաբերությունը &gt;1։3) բացասական ստրուկտուրաների համար։ Ճ․ լինում է՝ պլատֆորմային, գեոսինկլինալային, օրոգեն, կոմպենսացված ու չկոմպենսացված ևն։&lt;br&gt;
'''ՃԿՎԱԾՔԻ ՍԼԱՔ''', արտաքին ուժերի ներգործությամբ ծռվող կոնստրուկտիվ տարրի (հեծան, ֆերմա ևն) առանցքի առավելագույն շեղումը՝ առանցքին ուղղահայաց ուղղությամբ։ Ճ․ ս–ի մեծությունը սահմանափակվում է շինարարական կոնստրուկցիաների նախագծման նորմերով։&lt;br&gt;
'''ՃԿՈՒՆ ԼԻՍԵՌ''', ոլորման դեպքում մեծ և ծռման դեպքում փոքր կոշտություն ունեցող լիսեռ։ Ծառայում է պտույտը և ոլորման մոմենտը մեկ առանցքից մյուսին փոխանցելու համար, ընդ որում առանցքների դիրքը աշխատանքի ընթացքում փոփոխվում է։ Լինում է լարային և հոդակապավոր։ {{լայն|Լարային}} Ճ․ լ․ հեշտ ծռվում է ցանկացած ուղղությամբ և բաղկացած է միջուկից ու լարերի մի քանի շերտերից։ Յուրաքանչյուր շերտ էլ ունի հյուսվածքի իրար հաջորդող ուղղություններով մի քանի լար (նկ․)։ Ճ․ լ–ները լինում են աջ և ձախ պտտման, որովհետև լարի արտաքին շերտը պետք է աշխատի ոլորման տակ։&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ikjpcclo45axnpouam04x0zwi6v22r6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/100</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24822</id>
    <revision>
      <id>393143</id>
      <parentid>244543</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T09:14:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393143</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13435" sha1="4u87ib100e7h3c15ax8a3c060fj831t" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Այս լիսեռները նորմալացված են և լայնորեն կիրառվում են ուժային փոխանցումների, հեռակառավարման և վերահսկման համար։ {{լայն|Հոդակապավոր}} Ճ․ լ–ները բաղկացած են պատյանի մեջ տեղավորված հոդակապերով միացված կարճ օղակների շարքից։ Այս լիսեռները հազվադեպ են կիրառվում։&lt;br&gt;
'''ՃԿՈՒՆՈՒԹՅՈՒՆ ՁՈՂԻ''' {{լայն|նյութերի դիմադրությունում}}, ձողի բերված երկարության հարաբերությունը նրա լայնական հատվածքի իներցիայի ամենափոքր շառավղին։ Բնութագրում է ձողի դիմադրելիությունը՝ կայունությունը կորցնելու նկատմամբ (երկայնական ծռման դեպքում)։&lt;br&gt;
'''ՃՄՈՒՌ''', {{լայն|ճմբուռ}}, կերակուր։ Յուղի մեջ բրդում են տաք հաց և ձեռքով ճմռում մինչև յուղի ներծծվելը։ Երբեմն ավելացնում են նաև մեղր կամ շաքար։ Ճ․ պատրաստում են նաև ձեթով։&lt;br&gt;
'''ՃՅՈՒՂԱՅԻՆ ԷԿՈՆՈՄԻԿԱ''' {{լայն|ՍՍՀՄ}}–ում, տնտեսական գիտություն, որն ուսումնասիրում է ժողովրդական տնտեսության առանձին ճյուղերում արտադրական հարաբերությունների զարգացման, սոցիալիզմի օբյեկտիվ տնտ․ օրենքների գործողության առանձնահատկությունները, սոցիալիստական վերարտադրության պրոցեսում ճյուղի տեղն ու դերը, միջճյուղային կապերի բնույթը, թողարկվող արտադրանքի տնտ․ նշանակությունը և այլն։ Գիտամեթոդաբանական հիմքը մարքս–լենինյան քաղաքատնտեսությունն ու մատերիալիստական դիալեկտիկան է։ Սերտորեն կապված է մի շարք հարակից տնտ․ (սոցիալիզմի քաղաքատնտեսություն, ժողտնտեսության պլանավորում, տնտ․ վիճակագրություն ևն), ինչպես նաև տեխ․ ու մաթ․ գիտությունների, տնտ․ աշխարհագրության հետ։&lt;br&gt;
{{լայն|Արդյունաբերության էկոնոմիկան}} ուսումնասիրում է արդյունաբերության մեջ սոցիալիզմի տնտ․ օրենքների դրսևորման ձևերը, մշակում տնտ․ ղեկավարման համակարգ և մեթոդներ։ Ներառնում է առանձին ճյուղերի (ածխի, նավթավերամշակման, գազի, քիմ․ արդյունաբերության, մեքենաշինության ևն) էկոնոմիկաները, որոնցից յուրաքանչյուրը, իր հերթին, ուսումնասիրում է արտադրանքի տնտ․ նշանակության, այդ ճյուղի նյութատեխ․ բազայի, կադրերի կազմի առանձնահատկությունները, միջճյուղային կապերը, հիմնական և շրջանառու ֆոնդերի կառուցվածքի, արտադրության ծախքերի կազմի, ձեռնարկության տիպերի ճյուղային տարբերությունները։ Որպես գիտության ինքնուրույն ճյուղ առանձնացվել է ձեռնարկության էկոնոմիկան («Ձեռնարկության կազմակերպում, պլանավորում և կառավարում» անվամբ), որը հետազոտում է միավորումների (ձեռնարկությունների) տնտ․ գործունեության և պետության կողմից դրանց տնտ․ ղեկավարման հարցերը, արտադրության պրոցեսի բոլոր տարրերի ռացիոնալ զուգակցման մեթոդները՝ դրանց լավագույն օգտագործման նպատակով։ Արդյունաբերության էկոնոմիկայի բնագավառում ԳՀԻ–ներում և բուհերում կատարվող գիտական հետազոտությունների հիմնական ուղղություններն են արտադրատնտ․ միջոցառումների տնտ․ արդյունավետության, բնական ռեսուրսների՝ որպես արդյունաբերության հումքային բազայի ռացիոնալ օգտագործման պրոբլեմները, պլանային ու տնտ․ որոշումների և արդ․ արտադրության կառավարման կատարելագործման մեթոդների օպտիմալացման հարցերը։&lt;br&gt;
{{լայն|Գյուղատնտեսության էկոնոմիկան}} ուսումնասիրում է գյուղատնտեսության մեջ արտադրության, վերարտադրության ու կուտակման, նրա ինտենսիվացման առանձնահատկությունները, գյուղատնտեսության համակարգն ամբողջությամբ։ Հետազոտության օբյեկտներն են սոցիալիզմի ագրարային պրոբլեմները, հողի՝ որպես գյուղատնտեսության մեջ գլխավոր արտադրամիջոցի ռացիոնալ օգտագործման ուղիները, ՍՍՀՄ հողային ֆոնդերի դասակարգումն ու կազմը, գյուղատնտեսության նյութատեխ․ բազայի ստեղծումն ու տեխ․ առաջընթացի զարգացումը, հիմնական ու շրջանառու ֆոնդերի շարժը, հողի տնտ․ գնահատումը, գների համակարգը ևն։ Առանձնացվում են երկրագործության և անասնաբուծության (ներառյալ՝ կերարտադրությունը) էկոնոմիկաները։ Գյուղատնտեսության էկոնոմիկայի մի մասն է գյուղատնտ․ ձեռնարկությունների կազմակերպում բաժինը, իսկ ճյուղի ինդուստրացման և այն արդ․ հիմքի վրա փոխադրելու հարցերը կազմում են հատուկ բնագավառ։&lt;br&gt;
{{լայն|Շինարարության էկոնոմիկան}} հետազոտում է կապիտալ շինարարության զարգացման ու արդյունավետության օրինաչափությունները՝ կառավարման կազմակերպման ձևերը (մասնագիտացում, կոոպերացում, համակենտրոնացում, համակցում, արտադրական միավորումների ստեղծում), ճյուղի զարգացման (հեռանկարային և ընթացիկ) պլանավորումն ու կանխատեսումը, կապիտալ ներդրումների և շինարարության մեջ գիտատեխ․ առաջընթացի տնտ․ արդյունավետությունը (գործոններ, չափանիշներ, ցուցանիշներ, նորմատիվներ), ռեսուրսներն ու դրանց օգտագործումը (ներառյալ նյութատեխ․ բազայի զարգացման, արտադրական հիմնական ֆոնդերի վերարտադրության և ձևավորման, շրջանառու միջոցների նորմավորման, աշխատանքի արտադրողականության բարձրացման ևն հարցեր)։ Զբաղվում է նաև շինարարական նախագծման, տիպայնացման, ինդուստրացման տնտ․ հիմունքների մշակմամբ, տնտեսավարման ու խթանման մեթոդների (տնտհաշվարկ, շինարարության ֆինանսավորում ու վարկավորում ևն) հիմնավորմամբ։&lt;br&gt;
{{լայն|Տրանսպորտի էկոնոմիկան}} ընդգրկում է երկաթուղային, ծովային, գետային, ավտոմոբիլային, օդային, խողովակաշար տրանսպորտի էկոնոմիկաները։ Ուսումնասիրում է տրանսպորտի յուրաքանչյուր տեսակի տեխնիկատնտ․ առանձնահատկությունները, կառավարման կազմակերպումը, օպտիմալ տեխ․ և կազմակերպական որոշումների ընտրության սկզբունքներն ու մեթոդները, բեռնա– և ուղևորափոխադրումների էկոնոմիկան, աշխատանքի ու աշխատավարձի գիտական կազմակերպումը ևն։ Տրանսպորտի էկոնոմիկայի գիտ․ հանձնարարականները լայնորեն օգտագործվում են արտադրության տերիտորիալ տեղաբաշխման, ձեռնարկությունների օպտիմալ չափերի ընտրության, արտադրության մասնագիտացման ու կոոպերացման խնդիրների հիմնավորման ժամանակ։&lt;br&gt;
{{լայն|Կապի էկոնոմիկան}} ուսումնասիրում է կապի զարգացման օրինաչափությունները, տնտ․ ղեկավարման ձևերն ու մեթոդները՝ ամբողջ ճյուղի ու նրա առանձին ենթաճյուղերի (փոստային, հեռագրային, հեռախոսային, ռադիո– և տեսակապ ևն) աշխատանքի արդյունավետության ու որակական ցուցանիշների բարձրացման նպատակով։ Մշակում է կապի ձեռնարկությունների կառավարման կատարելագործման, պլանատնտ․ աշխատանքի մեթոդաբանության ու կազմակերպման առաջարկություններ, աշխատանքի ու արտադրության կազմակերպման, ճյուղի աշխատանքի պլանավորման, տնտ․ ցուցանիշների վերլուծության ու արտադրության արդյունավետության վրա դրանց ազդեցության գնահատման մեթոդներ, կապի ծառայությունների տարիֆային սիստեմի, ճյուղի ձեռնարկությունների արտադրանքի գների կատարելագործման հանձնարարականներ։&lt;br&gt;
{{լայն|Առևտրի էկոնոմիկան}} հետազոտում է ապրանքային պաշարների մեծության, ապրանքների շրջանառության պրոցեսի, դրա արագության ու ծավալի, ապրանքաշրջանառության կառուցվածքի փոխկապվածությունը, նաև ապրանքների արտադրության, առաջարկի ու պահանջարկի վրա առևտրի ազդեցությունը, ապրանքաշրջանառության ծավալի աճի ու ճյուղի նյութատեխ․ բազայի զարգացման հարաբերակցությունը։ Ուսումնասիրում է նաև կառավարման ու պլանավորման, տնտ․ խթանման, անձնական սպառման ծավալի ու կառուցվածքի պրոբլեմները, բնակչության վճարունակ պահանջարկի գնահատման մեթոդները, մշակում ապրանքաշրջանառության, ապրանքային պաշարների ձևավորման ու տեղաբաշխման պլանավորման գիտական մեթոդաբանություն ևն։ Ձևավորվում և զարգանում են նաև ոչ արտադրական ոլորտի (առողջապահության, գիտության, կրթության ևն) Ճ․ է–ներ։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' Սոցիալիստական արդյունաբերության էկոնոմիկան, խմբագրությամբ Լ․ Ի․ Իտինի, Ե․, 1977։ {{լայն|Xачатуров Т․ С}}․, Экономика транспорта, М․, 1959; Экономика социалистического сельского хозяйства, М․, 1970; Экономика связи, 2 изд․, М․, 1974; Экономика строительства, под ред․ Б․ Я. Ионаса и С․ Н․ Рейнина, М․, 1977; {{լայն|Иваницкий В․ И}}․, Экономика торговли, Киев, 1978.&lt;br&gt;
'''ՃՅՈՒՂԱՎՈՐՈՒՄ''' {{լայն|բույսերի}}․ լինում է 2 հիմնական տիպի՝ դիխոտոմիկ և մոնոպոդիալ։ {{լայն|Դիխոտոմիկ}} կամ եղանաձև Ճ–ման դեպքում գագաթային բողբոջը երկատվում է երկու նոր բողբոջի, որից աճում են մոտավորապես հավասար երկարությամբ ու հաստությամբ 2-րդ կարգի ճյուղեր։ Սրանք կարող են ճյուղավորվել և առաջացնել 3-րդ կարգի ճյուղեր ևն։&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>4u87ib100e7h3c15ax8a3c060fj831t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/101</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24823</id>
    <revision>
      <id>393144</id>
      <parentid>244894</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T09:41:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393144</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13177" sha1="6migg6q4l5ockp0xnhzpgvp1armfql1" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Ճ–ման նշված տիպը առավել պարզ է, քիչ արդյունավետ և հատուկ է ստորակարգ բույսերին (ջրիմուռներ, որոշ սնկեր), բարձրակարգ բույսերի հին ձևերին (լերդամամուռ ևն)։ {{լայն|Մոնոպոդիալ}} Ճ–ման ժամանակ գլխավոր ցողունի աճը չի ընդհատվում։ Գագաթի տակ առաջանում են ավելի թույլ զարգացած 2-րդ կարգի ճյուղեր, որոևք էլ առաջացնում են 3-րդ կարգի ճյուղեր ևն։ Բարձր կարգի ընձյուղներն ավելի կարճ են նախորդներից, այդ պատճառով բույսը ստանում է կոնաձև տեսք (սոճի, եղևնի, որոշ խոտաբույսեր)։ {{լայն|Սիմպոդիալ Ճ}}․ կարող է առաջանալ ինչպես դիխոտոմիկ, այնպես էլ մոնոպոդիալ Ճ–ից։ Առաջին դեպքում մի ճյուղը զարգանում է ավելի ուժեղ և ընդհանուր առանցքի դիրք ընդունում, իսկ երկրորդն ստանում է հաջորդ կարգի ճյուղի տեսք։ Երկրորդ, ավելի տարածված եղանակի դեպքում գլխավոր ցողունի աճն ընդհատվում է, և նրա տեղը զբաղեցնում է գագաթին ամենամոտ կողմնային ճյուղը։ Հաճախ գլխավոր բնի վրա առաջանում են մի քանի խոշոր, համաչափ ճյուղեր։ Այս տիպը բնորոշ է ծաղկավոր բույսերի մեծամասնությանը՝ պտղատու ծառերին (տանձենի, խնձորենի, սալորենի)․ լորենուն, ուռենուն, կեչուն, բանջարաբոստանային կուլտուրաներին ևն։ Ճ–ման վերջին տիպը՝ {{լայն|կեղծ դիխոտոմիկը}}, առաջանում է մոնոպոդիալից և հատուկ է տերևների հակադիր դասավորություն ունեցող բույսերին։ Ընդհատվում է գլխավոր ցողունի աճը, գագաթի տակ առաջանում են համարյա միատեսակ երկու ընձյուղներ, կենտրոնական բողբոջը մահանում է և նրանից միայն հետք է մնում (եղրևանի ևն)։&lt;br&gt;
'''ՃՆՃՂԱՊԱՇԱՐ''' (Polygonlim aviculare), {{լայն|մատիտեղ թռչնոց, ճնճղկապաշար}}, մատիտեղազգիների ընտանիքի միամյա բույս։ Ցողունը կանգուն է կամ գետնատարած, փռվող։ Տերևներն ամբողջական են, հերթադիր, ծաղիկները տերևածոցերում են, սպիտակ կամ վարդագույն։ Աճում է ամենուրեք, թուրմը բժշկության մեջ օգտագործվում է որպես արյունահոսությունը դադարեցնող և միզամուղ դեղամիջոց։ Սխալմամբ Ճ․ նույնացվում է {{լայն|ծտապաշարի}} (Capsella) հետ, որը խաչածաղկավորների ընտանիքի միամյա կամ երկամյա բույսերի ցեղ է։ Տերևները նստադիր են, ամբողջական։ Ծաղիկները մանր են, սպիտակ, վարդագույն կամ դեղնավուն։ Պտուղը պատիճակ է։ ՍՍՀՄ–ում աճում է 3 տեսակ, որից {{լայն|սովորական ծտապաշարը}} ամենուրեք տարածված է նաև Հայաստանում։&lt;br&gt;
'''ՃՆՃՂՈՒԿԱԶԳԻՆԵՐ''' (Passerifonn,es), թռչունների կարգ։ Ընդգրկում է շուրջ 5 հզ․ տեսակ, որից մոտ 300-ը՝ ՍՍՀՄ–ում, 143-ը՝ ՀՍՍՀ–ում։ Փոքր և միջին մեծության թռչուններ են, մարմնի երկարությունը՝ 9,5 սմ-ից (արքայիկներ) մինչև 65 սմ (ագռավներ), քաշը՝ 5–6 գ–ից 1100–1600 գ։ Կտուցը լինում է ուղիղ, երկար ու ծռված, եռանկյունաձև, վերևից սեղմված ևն։ Առաջին կարգի թափահարող փետուրները 10–11-ն են, երկրորդայինները՝ 9-ը, պոչայինները՝ 12։ Կան նստակյաց, քոչվոր և չվող տեսակներ։ Սեռական երկձևությունն արտահայտվում է չափերով, հաճախ գույնով և ձայնով (երգող Ճ–ի մոտ երգում են միայն արուները)։ Մոնոգամ և բնակալող թռչուններ են։ Սովորաբար դնում են 4–6 խայտաբղետ ձու, երբեմն՝ տարեկան 2–3 անգամ։ Թխսում են 11–14, ագռավները՝ 19–20, քնարատուտները՝ 45–50 օր։ Հիմնականում երկու սեռն էլ մասնակցում է սերնդի խնամքին։ Ճ–ի կարգն ընդգրկում է 4 ենթակարգ, 66 ընտանիք։ Պայմանականորեն կարելի է բաժանել միջատներով և բուսական կերով սնվող տեսակների։ Օգտակար են, ոչնչացնում են վնասատու միջատներին, պաշտպանում բերքը և անտառը։&lt;br&gt;
'''ՃՆՇՄԱՆ ԱՎԱԶԱՆ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/401 ''Հիդրոտեխնիկական կառույցներ'']։&lt;br&gt;
'''ՃՆՇՈՒՄ''' {{լայն|մեխանիկայում}}, մեկ մարմնի կողմից մյուսի մակերևույթին ուղղահայաց ազդող ուժերի ինտենսիվությունը բնութագրող ֆիզիկական մեծություն։ Մակերևույթի վրա ուժերի հավասարաչափ բաշխման դեպքում Ճ․ մակերևույթի ցանկացած մասում հավասար է՝ &lt;math&gt;p= F/S&lt;/math&gt;, որտեղ &lt;math&gt;S&lt;/math&gt;–ը այդ մասի մակերեսն է, &lt;math&gt;F&lt;/math&gt;-ը՝ ուղղահայաց կիրառված ուժերի գումարը։ Ուժերի անհավասարաչափ բաշխման դեպքում այս հավասարությունը որոշում է տվյալ հարթակին ազդող միջին Ճ․, իսկ սահմանի անցնելիս, երբ &lt;math&gt;S&lt;/math&gt;–ը ձգտում է զրոյի՝ Ճ․ տվյալ կետում։ Անընդհատ միջավայրի համար նույնպես սահմանվում է Ճ․ միջավայրի յուրաքանչյուր կետում։ Դադարի վիճակում գտնվող հեղուկի ցանկացած կետում Ճ․ միևնույնն է բոլոր ուղղություններով։ Այս պնդումը ճշմարիտ է նաև շարժվող իդեալական հեղուկների և գազերի համար։ Որպես մածուցիկ հեղուկի Ճ․ տվյալ կետում ընդունում են Ճ–ման միջին արժեքը երեք փոխուղղահայաց ուղղություններով։ Գազերում Ճ․ համեմատական է ջերմաստիճանին (մասնիկի կինետիկ էներգիային)։ &lt;br&gt;
Ճ․ չափում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/239 ''մանոմետրերով''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/333 ''բարոմետրերով''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/241 ''վակուումաչափերով''] և Ճ–ման տվիչներով։ Միավորների միջազգային համակարգում Ճ–ման միավորը ն/մ² է (պասկալ), միավորների MKGS համակարգում կգ/սմ²։ Կան նաև Ճ–ման արտահամակարգային միավորներ, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/517 ''մթնոլորտ''] (մթն), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/308 ''բար''], մմ ջր․ ս․ և մմ սնդ․ ս․։ Ալիքների Ճ–ման ֆիզիկական բնույթի մասին տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/693 ''Ձայնի ճնշում''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/313 ''Հարվածային ալիք''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/683 ''Լույսի ճնշում''] հոդվածներում։ Ճ–ման դերը մեծ է ֆիզիկական, քիմ․, մեխանիկական, կենսբ․ և այլ երևույթներում։&lt;br&gt;
'''ՃՆՈՒԿ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Վանի վիլայեթի Շատախի գավառում։ 1909-ին ուներ 180 (21 ընտանիք) հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ։ Ճ–ի հայերը 1915-ի հուլիսին ռուս. զորքերի հետ գաղթել և բնակություն են հաստատել Արևելյան Հայաստանում։&lt;br&gt;
'''ՃՇԳՐԻՏ ԷԼԵԿՏՐԱՍԱՐՔԵՐԻ ԳՈՐԾԱՐԱՆ''' {{լայն|Երևանի}}, ՍՍՀՄ սարքաշինության, ավտոմատացման միջոցների ու կառավարման համակարգերի արդյունաբերության ձեռնարկություն։ Հիմնադրվել է 1946-ին։ Արտադրում է էլեկտրական ճշգրիտ սարքեր՝ վոլտմետրեր, միլիվոլտմետրեր, լոգոմետրեր ևն։ 1978-ին, 1946-ի համեմատ, արտադրության ծավալն աճել է 80 անգամ։ Արտադրանքն առաքվում է ՍՍՀՄ բոլոր հանրապետությունները, արտասահմանյան 32 երկիր՝ Բուլղարիա, ԳԴՀ, Չեխոսլովակիա, Անգլիա, ԳՖՀ, Ֆրանսիա ևն։ Նոր արտադրատեսակների մշակման և արտադրության տեխնոլոգիայի կատարելագործման հարցերով զբաղվում են Մոսկվայր, Լենինգրադի, Կրասնոդարի, Երևանի ԳՀԻ–ները։ 1973-ից ներառնված է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/101 ''«Էլեկտրասարք»''] արտադրատեխնիկական միավորման մեջ։&lt;br&gt;
'''ՃՇԳՐԻՏ ՀԱՄԱՁՈՒԼՎԱԾՔՆԵՐ''', ֆիզիկական առանձնահատկություններ և քիմիական ճշգրիտ բաղադրություն ունեցող մետաղե համաձուլվածքներ, որոնց մեծ մասի հիմքը &lt;math&gt;Fe, Ni, Co, Cu, Nb&lt;/math&gt; մետաղներն են։ Ճ․ հ–ի դասին են պատկանում այն համաձուլվածքները (օրինակ, ինվար, էլինվար, մանգանին, կոնստանտան), որոնց ֆիզիկական պարամետրերը համարյա չեն փոխվում ջերմաստիճանի, մագնիսական և էլեկտրական դաշտերի, մեխանիկական բեռնվածքի փոփոխության դեպքում։ Գործնական կարևոր նշանակություն ունեն նաև այն համաձուլվածքները (օրինակ, պերմալոյ, ալյումել, մագնիսաստրիկցիոն նյութեր), որոնց ֆիզիկական պարամետրերը, ընդհակառակը, արտաքին պայմանների փոփոխության դեպքում էապես փոխվում են։ Ճ․ հ․ են նաև գերհաղորդականությամբ օժտված համաձուլվածքները։ Ճ․ հ․ կիրառվում են ճշգրիտ սարքեր, ժամացույցների դետալներ, երկարության չափի, կամերտոնների ստուգանմուշներ պատրաստելու համար։&lt;br&gt;
'''ՃՇԳՐԻՏ ՀԱՍՏՈՑՆԵՐ''', բարձր ճշգրտությամբ դետալներ մշակող [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/475 ''մետաղահատ հաստոցներ'']։ Ճ․ հ․ են հղկիչ, ատամնաֆրեզիչ, գայլիկոնիչ–ներտաշիչ, խառատային հաստոցները։ Ըստ ճշգրտության&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6migg6q4l5ockp0xnhzpgvp1armfql1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/102</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24824</id>
    <revision>
      <id>393145</id>
      <parentid>245053</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T10:12:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393145</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13015" sha1="00hob1ig4qmamhlr4ky3aos6yp3l2ap" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;դասի լինում են՝ բարձրացված ճշգրտության, բարձր ճշգրտության, հատուկ բարձր ճշգրտության (նկ․) և հատուկ ճշգրիտ։ Ճ․ հ–ով մշակումն ապահովում է երկրաչափական ճիշտ ձևի մակերևույթներով, առանցքների ճշգրիտ տարածական դիրքով և փոքր խորդուբորդություններով դետալների ստացում։ Բարձր ճշգրտություն ապահովելու պայմաններն են՝ բարձրացված Ճշգրտությամբ պատասխանատու դետալների և հանգույցների, ճշգրիտ և գերճշգրիտ սահքի առանցքակալների, ինչպես նաև հիդրոդինամիկակաև և հիդրոստատիկական առանցքակալների, մատուցման զգայուն մեխանիզմների կիրառում, ջերմային ձևափոխությունների և տատանումների պակասեցում, հանգույցների կոշտության մեծացում ևն։ Ճ․ հ–ի զարգացման տենդենցներն են՝ անվանակարգի և տիպաչափի ընդարձակում, թվային ծրագրային կառավարմամբ Ճ․ հ–ի յուրացում և հաստոցների հուսալիության բարձրացում:&lt;br&gt;
Հայկ․ ՍՍՀ–ում Ճ․ հ․ արտադրում են Երևանի ֆրեզերային հաստոցների, Լենինականի հղկիչ հաստոցների և Կիրովականի ճշգրիտ հաստոցների գործարանները։&lt;br&gt;
'''ՃՇԳՐԻՏ ՎԵՐԻՆ ԵՎ ՍՏՈՐԻՆ ԿՈՊԱՐ''', {{լայն|ճշգրիտ վերին և ստորին եզր}}, թվային բազմության բնութագրիչներ։ Իրական թվերի ոչ դատարկ &lt;math&gt;E&lt;/math&gt; բազմության ճշգրիտ վերին կոպարը (&lt;math&gt;supE&lt;/math&gt;, լատ․ supremum – ամենաբարձր) ամենափոքրն է բոլոր այն &lt;math&gt;b&lt;/math&gt; թվերից, որոնք մեծ են (կամ հավասար) &lt;math&gt;E&lt;/math&gt;-ի բոլոր տարրերից․ &lt;math&gt;supE=b&lt;/math&gt;, եթե 1․ &lt;math&gt;x \leqslant E&lt;/math&gt;-ի ցանկացած &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;-ի համար, 2․ ցանկացած &lt;math&gt;b'&lt;/math&gt;-ի (&lt;math&gt;b'&lt;b&lt;/math&gt;) համար կա մի &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; &lt;math&gt;E&lt;/math&gt;-ից, որ &lt;math&gt;x'&gt;b'&lt;/math&gt;։ Կանգունորեն սահմանվում է ճշգրիտ ստորին կոպարը (&lt;math&gt;inf E&lt;/math&gt; լատ․ infimum–ամենացածր) որպես մի այնպիսի &lt;math&gt;a&lt;/math&gt; թիվ, որ &lt;math&gt;x \geqslant a&lt;/math&gt; &lt;math&gt;E&lt;/math&gt;-ի ցանկացած &lt;math&gt;x&lt;/math&gt;-ի համար և ցանկացած &lt;math&gt;a'&lt;/math&gt;-ի (&lt;math&gt;a'&gt;a&lt;/math&gt;) համար կա մի &lt;math&gt;x'&lt;/math&gt; &lt;math&gt;E&lt;/math&gt;-ից, որ &lt;math&gt;x'&lt;a'&lt;/math&gt;։&lt;br&gt; 
Եթե բազմությունը սահմանափակ է վերևից (ներքևից), ապա այն ունի ճշգրիտ վերին (ստորին) կոպար։&lt;br&gt;
Օրինակներ․ &lt;math&gt;sup[0,1)= sup[0,1]= 1, inf(0,1)=0&lt;/math&gt;,&lt;br&gt;
&lt;math&gt;sup(1 ,2,5)= 5, inf(1,2,5)= 1&lt;/math&gt;։&lt;br&gt;
'''ՃՇԳՐԻՏ ՏԵԽՆԻԿԱԿԱՆ ՔԱՐԵՐԻ ԳՈՐԾԱՐԱՆ''' {{լայն|Նոր Հաճընի}}, ՍՍՀՄ սարքաշինական արդյունաբերության ձեռնարկություն։ Կազմակերպվել է 1958-ին՝ ՀՍՍՀ Արզնիի ՀԷԿ–ի շինարարության նորոգման արհեստանոցի բազայի վրա։ Թողարկում է մոտ 80 տեսակ արտադրանք՝ հաստոցներ, սարքեր, տեխ․ քարեր ևն։ Սերիական արտադրությունն սկսել է 1960-ից։ 1978-ին, 1959-ի համեմատ, արտադրության ծավալն աճել է 55 անգամ։ Կոոպերացված արտադրական կապերի մեջ է Ռիգայի, Մոսկվայի, Լենինգրադի և այլ քաղաքների մոտ 250 գործարանի, իսկ գիտատեխնիկական խնդիրներով՝ ՍՍՀՄ 64 ԳՀԻ–ի հետ։ Արտադրանքն իրացվում է ՍՍՀՄ–ում և արտահանվում 14 երկիր՝ ԳԴՀ, Հունգարիա, Չեխոսլովակիա, ԳՖՀ, Անգլիա, Իտալիա։ 1972-ին պարգևատրվել է «Պատվո նշան» շքանշանով։&lt;br&gt;
'''ՃՇԳՐՏՈՒԹՅԱՆ ԴԱՍԵՐ''' {{լայն|մեքենաշինության մեջ}}, շինվածքի պատրաստման ճշգրտության բնութագիր, որոշվում է ստանդարտներում նշված թույլտվածքների (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/240 ''Թույլտվածքներ և նստեցվածքներ'']) արժեքներով։ Ճ․ դ․ կարող են սահմանված լինել ինչպես շինվածքի առանձին երկրաչափական պարամետրերի (օրինակ, գծային չափերի, անկյունների ևն), այնպես էլ ամբողջ շինվածքի (օրինակ, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/475 ''մետաղահատ հաստոցների''], առանցքակալների ևն) համար։ Ճ․ դ․ նշանակվում հն հերթական համարներով։ Օրինակ, ճյուղային ստանդարտների թույլտվածքների համակարգում 1–50 մմ տրամագծով շինվածքների համար սահմանված են 10 Ճ․ դ․՝ &lt;math&gt;1, 2, 2a, 3, 3a, 4, 5, 7, 8, 9&lt;/math&gt; (նոմինալ չափի թույլտվածքի աճի հերթականությամբ)։ Սահմանված են նաև 1-ից ավելի Ճ․ դ․, որոնք նշանակվում են (թույլտվածքի նվազման հերթականությամբ) &lt;math&gt;09, 08,\ldots, 02&lt;/math&gt; և նախատեսված են չափիչ միջոցների (տրամաչափ, ծայրաչափ) և հատուկ ճշգրիտ դետալների (ճշգրիտ առանցքակալների նստեցվածքներ) միացումների համար։&lt;br&gt;
Ստանդարտների միջազգային կազմակերպությունում կան 18 հիմնական Ճ․ դ․, որոնք նշանակվում են &lt;math&gt;01, 0, 1, 2, \ldots, 16&lt;/math&gt;։&lt;br&gt;
'''ՃՇԳՐՏՈՒԹՅՈՒՆ''' {{լայն|ավտոմատ կառավարման համակարգի,}} [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/642 ''ավտոմատ կառավարման''] համակարգերի (ԱԿՀ) կարևոր բնութագիր, որոշում է իրական կառավարվող պրոցեսի (ԿՊ) մոտեցման աստիճանը պահանջված պրոցեսին։ ԿՊ–ի շեղումը պահանջվածից պայմանավորված է կառավարման օբյեկտի և ԱԿՀ–ի դինամիկական հատկություններով, ԱԿՀ–ի մեջ մտնող չափիչ և գործադիր սարքերի սխալանքներով, որոշ տարրերի ներքին աղմուկներով և արտաքին խանգարումներով։ Այդ շեղումն առաջանում է սիստեմատիկ և պատահական սխալանքներից։ Սիստեմատիկ սխալանքը ԿՊ–ի պատահական շեղման [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/141 ''մաթեմատիկական սպասումն''] է։ Պատահական սխալանքը սովորաբար բնութագրվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/400 ''դիսպերսիայով''] կամ միջին քառակուսային շեղմամբ (միաչափ ԿՊ–ի դեպքում) և կամ կոռելյացիոն մատրիցով (բազմաչափ ԿՊ–ի դեպքում)։ Սիստեմատիկ և պատահական սխալանքների միջև եղած առնչությունը որոշվում է {{լայն|համակարգի թողունակության շերտով}} (մուտքի ազդանշանի տատանումների այն հաճախականությունների տիրույթով, որոնց արձագանքում է համակարգը)։ Թողունակության շերտի ընդլայնումով համակարգը դառնում է պակաս իներցիոն, և սիստեմատիկ սխալանքը փոքրանում է, սակայն մեծանում է պատահական սխալանքի դիսպերսիան։&lt;br&gt;
Ճ․ սերտորեն կապված է ԱԿՀ–ի մեկ այլ կարևոր բնութագրի՝ զգայունության հետ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/679 ''Զգայունություն {{լայն|ավտոմատ կառավարման տեսության մեջ}}''])։&lt;br&gt;
'''«ՃՇՄԱՐԻՏ ՍՈՑԻԱԼԻԶՄ»''', {{լայն|«իսկական սոցիալիզմ», «գերմանական սոցիալիզմ»}}, մանրբուրժուական սոցիալիզմի տարատեսակ։ Տարածվել է 1844–47-ին, գլխավորապես Գերմանիայում։ Արտահայտել է դասակարգային հակասությունների խորացումից վախեցած գերմ․ քաղքենիության տրամադրությունները։ «Ճ․ ս»-ի ներկայացուցիչները (Մ․ Հեսս, Հ․ Պյութման, Հ․ Կրիգե) հանդես են եկել նախակապիտալիստական կարգերի, մասնավորապես արհեստավորական համքարականության իդեալականացմամբ, տարածել են խոշոր կապիտալիստական արդյունաբերության շրջանցմամբ Գերմանիայում սոցիալիստական հասարակարգին անցման հնարավորության պատրանքը, հակադրվել են պայքարի հեղափոխական ձևերին և քարոզել ծայրահեղ նացիոնալիզմ․ «Գերմանական գաղափարախոսություն», «Կոմունիստական կուսակցության մանիֆեստը», «Շրջաբերական Կրիգեի դեմ» և այլ երկերում Կ․ Մարքսը և Ֆ․ Էնգելսը քննադատել են «Ճ․ ս․», ցույց տվել նրա գաղափարական սնանկությունը և հետադիմական բնույթը։ Վ․ Ի․ Լենինը «ճշմարիտ սոցիալիստներին» բնութագրել է որպես ոչ–հեղափոխականներ, «․․․իմաստակային դատողությունների և վերացական քարոզի հերոսներ» (Երկ․, հ․ 10, էջ 592)։ &lt;br&gt;
'''ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅԱՆ ՉԱՓԱՆԻՇ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/102 ''Ճշմարտություն'']։ &lt;br&gt;
'''ՃՇՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆ''', 1․ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/80 ''գիտելիքի''] (պատկերացումների, դատողությունների, հիպոթեզների, տեսությունների) հատկանիշ․ գիտելիքը համարվում է ճշմարիտ, եթե այն արտահայտում է օբյեկտիվ իրականությունը այնպես, ինչպես այն կա անկախ գիտակցությունից։ Իդեալիստական փիլ․ համակարգերում Ճ․ համարվել է իդեալական օբյեկտների հավերժ ու անփոփոխ հատկություն (Պլատոն), բանականության բնածին հատկանիշ (Ռ․ Դեկարտ) կամ մտքի ապրիորի ձև (Ի․ Կանտ)։ Հեգելը տվել է Ճ–յան դիալեկտիկական ըմբռնումը՝ դիտելով այն որպես գիտելիքի ծավալման պրոցես։ Արդի բուրժ․ փիլիսոփայությունը մերժում է Ճ–յան օբյեկտիվությունը՝ այն հանգեցնելով անձնավորության հոգեբանական վիճակեն (էկզիստենցիալիզմ), գիտության դրույթների և զգայական փորձի համապատասխանությանը (նեոպոզիտիվիզմ)։ Պրագմատիզմը ճշմարիտ է համարում այն գիտելիքը,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>00hob1ig4qmamhlr4ky3aos6yp3l2ap</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/103</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24825</id>
    <revision>
      <id>393146</id>
      <parentid>245204</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T10:22:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393146</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12055" sha1="famprfqg52r3h78y8y920xuhsae0l51" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;որն «աշխատում» է, ապահովում է հաջողություն։ Այսպիսով Ճ․ կախման մեջ է դրվում նրա ճանաչման ուղիներից ու աստիճաններից։&lt;br&gt;
Ըստ մարքսիստական փիլիսոփայության Ճ․ բովանդակությամբ օբյեկտիվ է, թեև իր ձևով սուբյեկտիվ, որքանով որ մարդկային գիտելիքի հատկանիշ է։ Օբյեկտիվ Ճ–յան ճանաչողության պրոցեսը դրսևորվում է բացարձակ և հարաբերական Ճ–ների փոխհարաբերության ձևով։ Ճ․ յուրաքանչյուր կոնկրետ ձևի մեջ հարաբերական է, արտացոլում է օբյեկտը որոշակի սահմաններում, որոշակի կողմով միայն, որքանով որ ամեն մի գիտելիք սահմանափակված է պատմական որոշակի պայմաններով։ Հարաբերական Ճ–յան բացարձակացումը, հավերժացումը ծնում է մոլորություն։ Սակայն, որքանով Ճ․ օբյեկտիվ է՝ այն բացարձակ է, պարունակում է այնպիսի կողմեր, որոնք երբեք չեն կարող հերքվել։ Այսպիսով, բացարձակ Ճ․ հարաբերական Ճ–յան ծավալման անվերջ պրոցես է, որի ընթացքում միտքը անընդհատ մոտենում է օբյեկտիվ աշխարհին՝ երբեք չսպառելով այն։ Ընդսմին, Ճ․ միշտ կոնկրետ է, որն ապահովվում է ուսումնասիրվող օբյեկտի կոնկրետ պայմանները, աշխարհի հետ նրա ունեցած հիմնական էական կապերը հաշվի առնելու միջոցով։ Ճ–յան չափանիշը ինքնին վերցրած մտածողության մեջ չէ, ոչ էլ ճանաչող սուբյեկտից անկախ իրականության մեջ։ Այդ չափանիշը մարդկային հասարակական–պատմական [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/419 ''պրակտիկան''] է։ Պրակտիկայից դուրս գիտելիքի Ճ–յան հարցը սխոլաստիկական հարց է։ &lt;br&gt;
2․ {{լայն|Ձևական տրամաբանության մեջ}} ասույթի գնահատական՝ պայմանավորված նրա ձևական տրամաբանական կառուցվածքով և այն տրամաբանական օրենքներով, որոնց շրջանակներում քննարկվում է ասույթը։ Այս իմաստով օգտագործվում է նաև «տրամաբանական Ճ․» տերմինը՝ հակադրելով այն փաստական Ճ–յանը։ Ասույթը համարվում է ճշմարիտ, եթե նրա ձևը համընկնում է կամ որոշ թույլատրելի գործողություններից հետո կարող է համընկնել տրամաբանական օրենքի հետ։ Օրինակ, «Քանի որ բոլոր հույները սևամորթ են, իսկ Նապոլեոնը հույն է, ուրեմն Նապոլեոնը սևամորթ է» ասույթը պրեդիկատների հաշվի որոշակի օրենքներով, անկախ բովանդակությունից, ճշմարիտ է։ Այնինչ նույն ձևով չի կարելի հիմնավորել «Արարատը հայկական լեռ է» ասույթի (փաստական) Ճ․, որը պայմանավորված է ոչ թե տրամաբանական օրենքով, այլ պատմական փաստով։&lt;br&gt;
Տրամաբանական Ճ–յան խստիվ տեսություն հնարավոր եղավ կառուցել միայն մաթ․ տրամաբանության և տրամաբանական իմաստաբանության մեթոդների ներգրավման շնորհիվ (Գ․ Ֆրեգե, Ռ․ Կառնապ և ուրիշներ)։ Այդուհանդերձ, ինչպես փաստական Ճ–ից տրամաբանական Ճ–յան խստիվ սահմանազատման, այնպես էլ նրա հիմքերի բացահայտման հարցը մինչև օրս մնում է պրոբլեմատիկ՝ պայմանավորված ակտուալ անվերջության հետ առնչվող իմացաբանականտրամաբանական բնույթի դժվարություններով։&lt;br&gt;
''Գրկ․'' {{լայն|Լենին Վ․ Ի}}․, Մատերիալիզմ և էմպիրիոկրիտիցիզմ, Երկ․, հ․ 14։ {{լայն|Витгенштейн Л}}., Логико-философский трактат, М․, 1958; {{լայն|Карнап Р}}․, Значение и необходимость, М․, 1959; {{լայն|Курсанов Г․ А}}․, Ленинская теория истины и кризис буржуазных воззрений, М․, 1977; {{լայն|Чудинов Э․ М}}․, Природа научной истины, М․, 1977․ {{ՀՍՀ հեղ|Ս․ Ավետիսյան}}
'''ՃՈՂՎԱԾՔ''', ներքին օրգանների կամ խորը հյուսվածքների արտացցվելը խոռոչներից դեպի ենթամաշկ կամ միջմկանային բջջանք՝ առանց ծածկույթները վնասելու։ Ըստ տեղադրության լինում են որովայնային, ուղեղային և մկանային Ճ–ներ։ Ըստ ծագման՝ բնածին և ձեռքբերովի (ետվիրահատական, ետվնսավածքային) ևն։ Առավել հաճախ հանդիպում է {{լայն|որովայնի Ճ}}․, որն ըստ ելքի լինում է արտաքին (աճուկային, ազդրային, պորտային, որովայնի սպիտակ գծի և ուղիղ մկանների ջլային խտրոցների, նստատեղի, միջնորմերի) և ներքին (ստոծանիական, ճարպոնային)։ Ճ–ի առաջացմանը նպաստում են որովայնի պատի անատոմիական կառուցվածքի առանձնահատկությունները և զարգացման արատները։ Այդ պատճառների զուգակցումից որովայնի պատի թույլ հատվածի կամ սպիների շրջանում (ճողվածքային օղ) առպատային որովայնամիզը դուրս է ցցվում և առաջացնում ճողվածքապարկ։ Վերջինիս մեջ են անցնում որովայնի խոռոչի այս կամ այն օրգանները (բարակ աղիք, ճարպոն)։ Ետորովայնամզային տարածությունում գտնվող կամ որովայնամզով մասամբ ծածկված օրգանների Ճ–ի դեպքում ճողվածքապարկը բացակայում է։ Արտաքին Ճ–ները հայտնաբերվում են չփոփոխվող մաշկով պատված արտացցվածքի առկայությամբ։ Պառկած վիճակում ճողվածքային արտացցվածքը հաճախ ինքնուրույն կամ թեթևակի սեղմելիս անհետանում է՝ մտնելով որովայնի խոռոչ։ Ճ․ աստիճանաբար մեծանում է և հասնում բավականին մեծ չափերի։ Ճողվածքապարկում օրգանների երկարատև գտնվելը պատճառ է դառնում կպումների առաջացման, որը խոչընդոտում է Ճ–ի ուղղմանը, գոյանում է չուղղվող Ճ․ (այսինքն՝ Ճ–ի պարունակությունը չի անցնում որովայնի խոռոչ՝ հիվանդի դիրքը փոխելիս)։ Ծանր բարդություն է Ճ–ի ճմլումը։ Հազալիս, որովայնը պիրկ ձգելիս կամ ֆիզիկական լարումների դեպքում աղիքային հանգույցները կարող են սահել ճողվածքապարկի մեջ և ճմլվել ճողվածքային օղում։ Այդպիսի դեպքում Ճ–ի ուղղումը կարող է հանգեցնել լուրջ բարդությունների, և հարկավոր է անհապաղ վիրաբուժական միջամտություն։&lt;br&gt;
{{լայն|Բուժումը}}․ միայն վիրաբուժական։ Ամրակապերը (բանդաժները) ժամանակավորապես պահպանում են, սակայն չեն կանխում ճմլումը։ {{լայն|Կանխարգելումը}}․ բուժական ֆիզկուլտուրա, քրոնիկական հազի, փորկապության, հյուծման, ճարպակալման ժամանակին բուժում:{{ՀՍՀ հեղ|Ի․ Գևորգյան}}
'''ՃՈՃԱՆԱԿ''', պինդ մարմին, որը կիրառված ուժերի ազդեցությամբ տատանվում է անշարժ կետի կամ առանցքի նկատմամբ։ Պարզագույն Ճ․ բաղկացած է &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ծանր ոչ մեծ բեռից, որը կախված է &lt;math&gt;l&lt;/math&gt; երկարության թելից կամ թեթև ձողից։ Եթե թելը համարենք չձգվող և արհամարհենք բեռի չափսերը թելի երկարության, իսկ թելի զանգվածը՝ բեռի զանգվածի համեմատությամբ, ապա թելից կախված բեռը կարելի է դիտել որպես &lt;math&gt;O&lt;/math&gt; կետից &lt;math&gt;l&lt;/math&gt; անփոփոխ հեռավորության վրա գտնվող նյութական կետ (նկ. ա)։ Այդպիսի Ճ․ կոչվում է {{լայն|մաթեմատիկական ճոճանակ}}։ Եթե &lt;math&gt;C_0&lt;/math&gt; հավասարակշռության դիրքից շեղված Ճ․ բաց թողնենք առանց սկզբնական արագության կամ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; կետին հաղորդենք &lt;math&gt;OC&lt;/math&gt;-ին ուղղահայաց և սկզբնական շեղման հարթության մեջ գտնվող արագություն, ապա Ճ․ կտատանվի ուղղաձիգ հարթության մեջ՝ շրջանագծի աղեղով (հարթ կամ շրջանային մաթ․ Ճ․)։ Ընդհանուր դեպքում Ճ–ի տատանումները ներդաշնակ չեն․ &lt;math&gt;T&lt;/math&gt; պարբերությունը կախված է ամպլիտուդից։ Ճ–ի փոքր &lt;math&gt;\psi&lt;/math&gt;  շեղման անկյունների դեպքում տատանումները կարելի է համարել ներդաշնակ՝ &lt;math&gt;T=2\pi \sqrt{l/g}&lt;/math&gt; պարբերությամբ, որտեղ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt;-ն ազատ անկման արագացումն է։ Հաղորդվող արագության ուղղությունից կախված Ճ–ները կարող են լինել գնդային, կոնային, ցիկլոիդային։&lt;br&gt;
Եթե տատանվող մարմինը չի կարելի դիտել որպես նյութական կետ, Ճ․ կոչվում է ֆիզիկական։ Ֆիզիկական Ճ․ սովորաբար անվանում են ծանրության ուժի ազդեցությամբ կախման հորիզոնական առանցքի շուրջը տատանվող պինդ մարմինը (նկ․ բ)։ Շեղման փոքր &lt;math&gt;\psi&lt;/math&gt; անկյունների դեպքում Ճ–ի տատանումները նույնպես կարելի է համարել ներդաշնակ՝ &lt;math&gt;T=2\pi \sqrt{I/Mgl}&lt;/math&gt; պարբերությամբ, որտեղ &lt;math&gt;I&lt;/math&gt;-ն Ճ–ի իներցիայի մոմենտն է կախման առանցքի նկատմամբ, &lt;math&gt;l&lt;/math&gt;-ը՝ &lt;math&gt;C&lt;/math&gt; ծանրության կենտրոնի հեռավորությունը &lt;math&gt;O&lt;/math&gt; կախման առանցքից, &lt;math&gt;M&lt;/math&gt;-ը՝ Ճ–ի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>famprfqg52r3h78y8y920xuhsae0l51</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/104</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24826</id>
    <revision>
      <id>393147</id>
      <parentid>245205</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T10:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393147</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8189" sha1="e48eovxb3ol4h19pukecgytyn47lde3" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Արեն Ձավարյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;զանգվածը։ Հետևաբար, ֆիզիկական Ճ–ի տատանումների պարբերությունը համընկնում է այնպիսի մաթ․ Ճ–ի տատանումների պարբերության հետ, որի երկարությունը &lt;math&gt;l_0= I/Ml&lt;/math&gt;։ Այդ երկարությունը կոչվում է ֆիզիկական Ճ–ի բերված երկարություն։ Ճ–ի հատկությունները լայնորեն կիրառվում են ժամացույցներում, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/87 ''գիրոսկոպային սարքերում''], շարժվող մարմինների արագացումների, երկրակեղևի տատանումների որոշման սարքերում և այլուր։ Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/739 ''Ֆուկոյի ճոճանակ'']։&lt;br&gt;
'''ՃՈՃԿԱՆ,''' գյուղ Հայկական ՍՍՀ Թումանյանի շրջանում, Վիրահայոց լեռնաշղթայի հարավահայաց լանջին, Դեբեդ գետի բարձրադիր ձախ ափին, շրջկենտրոնից 30 կմ հարավ–արևելք։ Պտղաբուծական սովետական տնտեսությունն զբաղվում է նաև բանջարաբուծությամբ և անասնապահությամբ։ Ունի միջնակարգ դպրոց, ակումբ, գրադարան, 2 մանկապարտեզ, ամբուլատորիա։ Գյուղում և շրջակայքում պահպանվել են վանքեր (Նահատակ, 1621, Շփրթնավանք, XVII դ․), գյուղատեղիներ (XVII դ․), որմնափակ խաչարձան (XIII դ․), գերեզմանոց խաչարձաններով (XIII–XVII դդ․)։&lt;br&gt;
'''ՃՈՃՀԱՎԵՐ''' (Remizinae), երաշտահավերի ընտանիքի թռչունների ենթաընտանիք․ ՍՍՀՄ–ում տարածված է 1 տեսակ՝ սովորական ճոճհավը (Remiz pendulinus), որը փոքրիկ թռչուն է, մարմնի երկարությունը՝ մինչև 11 սմ։ Փետուրները շագանակագույն են կամ դեղնամոխրագույն։ Բույնը պարկանման է, կողմնային անցքով և կախված է լինում ջրերի ափին աճող ծառերի ճյուղերից։ Դնում է 4–8 ձու, թխսում է էգը (13–14 օր)։ Ձագերը բնում մնում են 16–18 օր։ Հայաստանում տարածված է Արաքսի հովտում և նրա մեջ թափվող գետերի երկայնքով բարձրանում է լեռները (մինչև 1700 մ)։ Սնվում է միջատներով, սարդերով, թրթուրներով, մանր սերմերով։&lt;br&gt;
'''ՃՈՆՔԱՁԵ''' Դանիել Գեորգիի [1830, գ․ Ղվավիլի (Դուշեթի շրջանում) – 1860, Թիֆլիս], վրացի գրող։ Ստավրոպոլի հոգևոր ուսումնարանում (1851-ից) և Թիֆլիսի հոգևոր ճեմարանում (1855-ից) դասավանդել է օսերեն։ Ռուս․ գիտությունների ակադեմիայի պատվերով նյութեր է հավաքել ռուս–օսական բառարանի համար։ Ճ–ի միակ գեղարվեստական ստեղծագործությունը «Սուրամի ամրոցը» (1859) վիպակն է, որի հիմքում ընկած է ամրոց կառուցելիս կենդանի մարդուն պատի մեջ շարելու առասպելը։ Ճ․ խարազանել է ճորտատիրական կարգերը, միապետությունը։ Վիպակը դեմոկրատական ոգով գրված առաջին ստեղծագործությունն է վրաց գրականության մեջ։  {{ՀՍՀ հեղ|Մ․ Խուցիշվիլի}}
'''ՃՈՊԱՆ,''' պողպատե լարից, բուսական, սինթետիկ կամ հանքային մանրաթելերի մանվածքից պատրաստված ճկուն շինվածք։ Ըստ պատրաստման եղանակի Ճ–ները լինում են՝ ոլորած (գալարուն), չոլորած, հյուսած։ {{լայն|Մետաղական}} (պողպատե) Ճ–ները պատրաստում են 0,5–2 մմ տրամագծի լարերից՝ շրջանաձև (կլոր), վեցանկյուն, ուղղանկյուն, քառակուսի լայնական հատվածքով (նկ․ 1)։ Ոլորած կլոր Ճ․ կարող է ունենալ միակի պարուրաձև, կրկնակի (ճոպանային), եռակի (կաբելտային) հյուսվածք։ Չոլորած Ճ–ները կազմված են պողպատե լարերի խիտ դասավորված խմբերից կամ պարուրաձև փաթույթով (հաճախ նաև սեղմակներով) շրջասեղմված պարուրաձև Ճ–ներից (նկ․ 2)։ Հյուսած Ճ–ները պատրաստում են զույգ թվով (սովորաբար 4) միահյուսված փնջերից (նկ․ 3)։ {{լայն|Ոչ մետաղական}} Ճ–ները պատրաստում են կանեփի, բամբակի թելերից, ասբեստի և արհեստական մանրաթելերից։&lt;br&gt;
'''ՃՈՊԱՆՈՒՂԻ,''' բեռների և ուղևորների փոխադրման համար նախատեսված կառույց, որում վագոնիկների տեղափոխման համար օգտագործվում է հենարանների միջև ձգված ճոպանը։ Ըստ նշանակման Ճ–ները լինում են բեռնատար, մարդատար և համակցված, ըստ կառուցվածքի՝ երկճոպան կամ միաճոպան՝ վագոնիկների օղապտույտ կամ ճոճանակային շարժումով։ Կախովի Ճ–ներից բացի մշակվում են նաև վերգետնյա Ճ–ներ՝ ճոպանային ամբարձիչներ։ Դրանց օգնությամբ բեռնված ավտոմեքենաները կարելի է փոխադրել մինչև 45° թեքությամբ վայրերով, նավերն անցկացնել ամբարտակների վրայով։&lt;br&gt;
'''ՃՈՐԱ ՊԱՀԱԿ,''' {{լայն|Ճորայ դուռն, Դերբենդի անցք, Կասպից դուռ}}, անցք Կասպից ծովի և Կովկասյան լեռնաշղթայի արևելյան վերջավորության միջև։ Ճ․ պ․ բնականից մի հարթավայրային նեղ շերտ է, որը Դերբենդ քաղաքի մոտ ավելի նեղանալով, վերածվում է անցքի։ Դեռ հնագույն ժամանակներից Ճ․ պ–ով Անդրկովկաս, Իրան և Առաջավոր Ասիայի այլ երկրներ էին թափանցում Արևելաեվրոպական հարթավայրի հվ–ում տարբեր ժամանակներում հաստատված ժողովուրդները (կիմերներ, սկյութներ, հոներ և այլն), որոնցից պաշտպանվելու համար, մ․ թ․ I հազարամյակի կեսերին Ճ․ պ–ում կառուցում են ամրություններ և մի փոքրիկ բերդաքաղաք՝ դարձյալ Ճորա անունով։ Այդ ամրությունների համալիրը, որտեղ Սասանյանների օրոք հաստատված էր մարդաշատ կայազոր, ստացավ Ճ․ պ․ անունը։ Պատմագիրների հիշատակության համաձայն, V–VII դդ․ Ճ․ պ–ում կայազորային ծառայություն էր կատարում հայկ․ զորագունդը, որին վարձատրում էին Իրանը և Բյուզանդիան։ Հետագա ժամանակներում, չվստահելով միայն ամրություններին (պարսպապատերին, աշտարակներին)՝ Ճ․ պ–ի անցքը&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>e48eovxb3ol4h19pukecgytyn47lde3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/105</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24827</id>
    <revision>
      <id>393149</id>
      <parentid>245212</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T11:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393149</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15805" sha1="mvlhyo5b852oqe214vbndnl3xknuizs" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Արեն Ձավարյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;փակել էին երկաթե դռնով։ Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/362 ''Դերբենդ'']։{{ՀՍՀ հեղ|Թ․ Հակոբյան}}
'''ՃՈՐՈԽ''' ({{լայն|Ակամսիս}}), գետ Հայկական լեռնաշխարհում՝ Թուրքիայում և ՍՍՀՄ–ում։ Երկարությունը 438 կմ է (26 կմ ՍՍՀՄ սահմաններում), ավազանը՝ 22 հզ․ կմ²։ Սկիզբ է առնում Ճորոխի լեռնաշղթայի Չորմայրի (Մեսջիտ, 3255 մ) լեռնագագաթի հս–արմ․ լանջից, մոտ 3000 մ բարձրությունից։ Հոսում է Լազիստանի և Ճորոխի լեռնաշղթաների միջլեռնային տեկտոնական իջվածքով, կտրում Պոնտական լեռնաշղթան և Բաթում քաղաքի մոտ թափվում Սև ծովը։ Գետաբերանային մասում բաժանվում է բազուկների։ Գլխավոր վտակներն են Օլթին և Աջարիս Ծղալին։ Սնումը խառն է, հորդացումը՝ գարնանն ու ամռանը։ Տարեկան միջին ծախսը 285 մ²/վրկ է։ Օգտագործվում է ոռոգման և լաստառաքման համար։ Թորթում գետի վրա կա (Ճ–ի ավազան) 50 մ բարձրության ջրվեժ։&lt;br&gt;
'''ՃՈՐՏ,''' ֆեոդալից անձնապես կախյալ և նրա հողին ամրացված իրավազուրկ գյուղացի, որը պարտավոր էր անվճար աշխատել ֆեոդալի համար, կատարել բազմապիսի պարհակներ։ Տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/131 ''Գյուղացիություն''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/105 ''Ճորտատիրական իրավունք'']։&lt;br&gt;
'''ՃՈՐՏԱՅԻՆ ԱՇԽԱՏԱՆՔ,''' տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/629 ''Ֆեոդալիզմ'']։&lt;br&gt;
'''ՃՈՐՏԱՏԻՐԱԿԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ,''' ֆեոդալական պետության իրավական նորմերի համակարգ, որով կարգավորվել են կալվածատերերի և նրանցից անձնական կախման մեջ գտնվող գյուղացիների հարաբերությունները։ Ճ․ ի․ սահմանել և ամրապնդել է ֆեոդալիզմի ժամանակ գյուղացիական կախվածության առավել լրիվ և դաժան ձևը։ «Ճորտատիրական իրավունքի հիմնական հատկանիշն այն է, որ գյուղացիությունը․․․ համարվում էր հողին ամրացված, այստեղից էլ առաջացել է հենց այդ՝ ճորտատիրական իրավունքի հասկացողությունը» ({{լայն|Լենին Վ․ Ի}}․, Երկ․, հ․ 29, էջ 592–593)։ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/105 ''Ճորտ''] գյուղացին իրավունք չուներ հեռանալու իր տիրոջից, պարտավոր էր նրա համար կատարել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/601 ''կոռ''], բնամթերքով կամ դրամով վճարել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/248 ''բահրա'']։ Նրանք, մյուս գյուղացիների նման, պետք է կատարեին նաև պետ․ պարհակային պարտավորություն՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/350 ''բեգար'']։ Ճ․ ի․ օրինականացնում էր գյուղացու նկատմամբ կիրառվող ոչ միայն տնտ․, այլև արտատնտեսական (բռնի) ճնշումը։ Արտատնտեսական հարկադրանքի ձևերն ու չափերը տարբեր էին, սկսած լրիվ ճորտացումից (որը քիչ էր տարբերվում ստրկականից), վերջացրած գյուղացիների դասային անիրավահավասարությամբ՝ այս կամ այն երկրում ֆեոդալիզմի զարգացման պայմաններին համապատասխան։ Ըստ Ճ. ի–ի, կալվածատերը իր ճորտի նկատմամբ ուներ ոչ լրիվ սեփականության իրավունք՝ նրան կարող էր վաճառել (հողի հետ միասին կամ առանց հողի), նվիրաբերել, ամուսնացող դստեր օժիտի մեջ մտցնել, ծեծել, աքսորել, բայց սպանելու իրավունք չուներ։ Ճ․ ի․ ամենուրեք ձևավորվել է ֆեոդալական հասարակական–տնտեսական կարգերի առաջացման հետ միասին և հարատևել մինչև կապիտալիստական արտադրաեղանակի ծագումը։ Այն ենթադրում էր բավականին ուժեղ պետ․ իշխանության առկայությունը, որը պետք է ապահովեր նրա հիմնական նորմերի իրականացումը։ Արևմտյան Եվրոպայում VII–IX դդ․ ճորտերն իրենց տերերից ունեին անձնական, դատական և հողային կախվածություն։ Բացառություն էին կազմում պալատական գյուղացիներն ու ստրուկները, սաժենահաշվով աշխատողները, որոնք հողին կամ պարոնին իրավաբանորեն ամրացված չէին։ XIII–XIV դդ․, ապրանքադրամական հարաբերությունների զարգացման հետ, ճորտատիրական շահագործման նախկին՝ գյուղացուն առավել կախվածության մեջ պահող ձևերին փոխարինեցին բնամթերային, դրամական ռենտայի ձևերը, թույլատրվեց գյուղացիների փրկագնմամբ արձակումը։ X–XV դդ․, Արևմտյան Եվրոպայում ճորտատիրական կախման որոշ տարրեր տարածվում էին առանձին կատեգորիայի գյուղացիների վրա (վիլլաները՝ Կենտրոնական Անգլիայում, ռեմենսները՝ Կատալոնիայում, Ֆրանսիայում և Իտալիայի հվ–ում, սերվիները՝ Կենտրոնական և Հյուսիսային Իտալիայում և այլն)։ Արևելյան և Կենտրոնական Եվրոպայում (այդ թվում՝ Ռուսաստանում) Ճ․ ի․ կազմեց սոցիալական հարաբերությունների կարևորագույն մասը։ Գյուղատնտ․ արտադրության վրա հիմնված ձեռնարկատիրական, կալվածատիրական տնտեսության զարգացումը, կոռային աշխատանքի արագ աճը և գյուղացիների բուրժ․ շահագործմամբ շահագրգռված ազնվականության քաղ․ իշխանության առկայությունը այդ երկրներում նպաստեցին, այսպես կոչված, «ճորտատիրական երկրորդ հրատարակության» տարածմանը։ Արևելյան Գերմանիայում, Մերձբալթիկայում, Լեհաստանում, Չեխիայում, Հունգարիայում, Ռուսաստանում Ճ․ ի․ տարածվում էր գյուղացիության հիմնական մասի վրա։ Գյուղացիները պարտավոր էին իրենց տերերի համար աշխատել շաբաթվա 6 օրը, զրկված էին սեփականատիրական, անձնական, քաղաքացիական իրավունքներից։ Ճ․ ի․ հիշյալ երկրներում հարատևեց ֆեոդալական հետադիմության հաղթանակի հետևանքով՝ երկար ժամանակ խոչընդոտելով կապիտալիստական հարաբերությունների զարգացմանը և վերացվեց XVIII–XIX դդ․ բարեփոխումների միջոցով։&lt;br&gt; 
Ռուսաստանում ճորտատիրությունն ու Ճ․ ի․ սկիզբ են առել XI դարից։ Մինչև XV դ․ ճորտատիրական շահագործման ենթարկվել են գյուղացիական որոշ խավեր՝ ճորտացված ստրուկներ (տառապյալներ), պարտքի դիմաց կոռային աշխատանք կատարողներ (զակուպներ, սմերդներ), այլ խավերից ելած իզգոյներ (տնանկներ) ևն։ Սմերդի և խոլոպի (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/68 ''Խոլոպներ'']) գույքային ու անձնական իրավունքները սահմանափակված էին հավասարաչափ։ Նրանց սպանելու համար սահմանվում էր միևնույն տուգանքը։ XV դ․ ճորտատիրությունը Ռուսաստանում ընդգրկեց ողջ գյուղացիությունը, ուժեղացավ հողի սեփականատիրոջից նրանց կախվածությունը ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/136 ''Յուրիի օր''], հողատիրոջը վերադարձնելու վաղեմության ժամկետի սահմանում կամ ընդհանրապես վաղեմության վերացում և այլն)։ 1861-ին ճորտատիրությունը Ռուսաստանում վերացվեց (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/130 ''Գյուղացիական ռեֆորմ 1861''])։&lt;br&gt;
{{լայն|Հայաստանում}}  Ճ․ի․ ծագել է վաղ ֆեոդալիզմի շրջանում, հողի մասնավոր ֆեոդալական սեփականության առաջացման հետ։ Կալվածատերերն իրենց են ենթարկել չքավոր գյուղացիներին, ստիպել նրանց կոռային աշխատանք կատարել և իրենց ճորտացված ստրուկներին՝ «երդումարդ»-ներին դարձրել ճորտ գյուղացիներ։ Դվինի 648-ի եկեղեցական ժողովի (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/446 ''Դվինի ժողովներ'']) 9-րդ կանոնը վկայում է, որ «ազատք զիւրեանց զերդումարդ բաժանեն․․․»։ Այսպես կարող էին վարվել ոչ միայն ստրուկների, այլև ճորտերի հետ։ Ճ․ ի․ արտացոլվել է նաև Հայոց դատաստանագրքերում (Մխիթար Գոշի Դատաստանագիրք, 2-րդ մաս, հոդված 3, Սմբատ Սպարապետի Դատաստանագիրք, հոդված 118)։ Ճ․ ի․ ավելի մեծ թվով գյուղացիների վրա է տարածվել զարգացած ֆեոդալիզմի շրջանում, հատկապես Կիլիկիայի հայկ․ պետությունում։ Հատկանշական է, որ «պառիկոս»-ներին (ճորտերին) վերաբերող նշված հոդվածը (118) Սմբատ Սպարապետը գրի է առել ստրուկներին նվիրված 115–117 հոդվածներից անմիջապես հետո։ Հայտնի է նաև, որ Ղազանխանի 1303-ի յառլեխով (հրովարտակ) Արևմտյան իլխանության (այդ թվում՝ Հայաստանի) գյուղացիները փաստորեն ամրացվել են հողին։ Այդ օրենքով 30-ամյա վաղեմության ժամկետ է սահմանվել փախած գյուղացիներին բռնի նրանց տերերին վերադարձնելու մասին։ Ճ․ ի․ դրանից հետո նույնպես դարեր շարունակ պահպանվել է զանազան դրսևորումներով։ Արևելյան Հայաստանում Ճ․ ի․ վերացվել է 1870-ի գյուղացիական ռեֆորմով (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/131 ''Գյուղացիական ռեֆորմ Հայաստանում 1870'']), սակայն ճորտական աշխատանքի առանձին վերապրուկներ պահպանվեցին մինչև սովետական կարգերի հաստատումը։ Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/131 ''Գյուղացիություն''] հոդվածը։&lt;br&gt;
''Գրկ''․ {{լայն|Լենին Վ․ Ի}}․, Կապիտալիզմի զարգացումը Ռուսաստանում, Երկ․, հ․ 3։ {{լայն|Նույնի}}, ճորտատիրական տնտեսությունը գյուղում, Երկ․, հ․ 20։ {{լայն|Մանանդյան Հ}}․, Ֆեոդալիզմը Հին Հայաստանում, Ե․, 1934։ {{լայն|Սամուելյան Խ}}․, Հին հայ իրավունքի պատմություն, հ․ 1, Ե․, 1939։ {{լայն|Греков Б․ Д}}․, Крестьяне на Руси и древнейших времен до XVII в․, 2 изд․, кн․ 1–2, М․, 1952–54։ {{լայն|Бессмертный Ю․Л}}․, Северо-французский серваж, (К изучению общего и особенного в формах феодальной зависимости крестьян), в сб․։ Средние века, М․, 1971, в․ 33; {{լայն|Кнапп Г}}․ Освобождение крестьян и происхождение сельскохозяйственных рабочих в старых провинциях Прусской монархии пер․ с нем․, СПБ, 1900․ {{ՀՍՀ հեղ|Ա․ Սուքիասյան}} 
'''ՃՈՐՏԱՏԻՐՈՒԹՅՈՒՆ,''' տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/629 ''Ֆեոդալիզմ'']։&lt;br&gt;
'''ՃՉԱՆԱԿ,''' հարվածային երաժշտական գործիք։ Մի ծայրով երկու թելի վրա շարված փայտե թերթիկների (մինչև 20 հատ) հավաքակար։ Օգտագործվում է ժող․ երգերի և պարերի ռիթմիկ նվագակցման համար։ Տարածված է տարբեր ժողովուրդների մոտ:&lt;br&gt;
'''ՃՊՈՒՌՆԵՐ''' (Odonata), գիշատիչ միջատների կարգ։ Մարմինը խոշոր է, աչքերը&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>mvlhyo5b852oqe214vbndnl3xknuizs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/106</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24828</id>
    <revision>
      <id>393150</id>
      <parentid>245309</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T11:58:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393150</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13258" sha1="ih750012whnzykaa5b1vi6hjc3f7k76" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;գրավում են գրեթե ամբողջ գլուխը։ Բերանը կրծող տիպի է, ունեն 2 զույգ ցանցաթևեր (10–94 մմ), երկար փորիկ (14–120 մմ)։ Ճ․ ձվադրում են ջրում, հողում, ջրային բույսերի հյուսվածքներում։ Զարգանում են ոչ լրիվ կերպարանափոխությամբ։ Թրթուրները ևս գիշատիչ են, սնվում են ջրային միջատների թրթուրներով, երբեմն՝ հարձակվում մատղաշ ձկների վրա։ Հասուն Ճ․ արագաշարժ են, սնվում են միշատներով, ճանճերով, մոծակներով են, որոնց որսում են թոիչքի ժամանակ։ Կարող են տարածել ընտանի թռչունների վտանգավոր հիվանդություն՝ պրոտոգոնիմոզ։ Հայտնի է Ճ–ի շուրջ 4500 տեսակ՝ տարածված գլխավորապես արևադարձային և խոնավ մերձարևադարձային գոտիներում։ ՍՍՀՄ–ում հանդիպում է 165 տեսակ, որից 52-ը՝ նաև ՀՍՍՀ–ում։&lt;br&gt;
Պատկերազարդումը տես 9-րդ էջից առաջ՝ ներդիրում։ &lt;br&gt;
'''«ՃՌԱՔԱՂ»''', բանասիրական, կրոնական երկշաբաթաթերթ, ապա՝ ամսագիր (1860-ից)։ Լույս է տեսել 1853–62-ին, Մոսկվայում։ Խմբագիր–հրատարակիչներ՝ Մ․ Մսերյան և Զ․ Մսերյան։ Հեռու 1860-ական թթ․ հայ հասարակական կյանքի առաջադիմական իրադարձություններից, «Ճ․», լինելով կղերա-ֆեոդալական հոսանքի խոսափող, թշնամաբար է վերաբերվել «Հյուսիսափայլ»-ին և լեզվի, կրոնի ու եկեղեցու, լուսավորության հարցերում հակադրվել է նրան։ Զետեղելով կրոնական ճառեր ու քարոզներ, ծանոթացնելով հայ եկեղեցու ծեսերին ու ավանդություններին՝ ամսագիրը նպատակ ուներ հոգևոր դաստիարակություն տալ ընթերցողներին, «օժանդակել» ազգի լուսավորության գործին։ Տպագրել է հատվածներ հայ մատենագիրների ու պատմիչների գործերից, պատմական ակնարկներ, զրույցներ, տեղեկություններ գիտական հայտնագործությունների մասին, նյութեր Ռուսաստանի պատմության վերաբերյալ։ Գրական բաժինը ներկայացրել է Մսերյանների, Սեյադի (Պ․ Մադաթյան), Ե․ Սահակյանի, Լազարյան ճեմարանի սաների բանաստեղծությունները։ Ամսագրի լեզուն հիմնականում գրաբար էր։{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Մխիթարյան}}
'''ՃՌԻԿՆԵՐ''' (Grylloidea), ուղղաթև միջատների կարգի վերնաընտանիք։ Մարմինը գլանաձև է, երբեմն՝ գնդաձև, բեղիկները սովորաբար մարմնից երկար են։ Որոշ տեսակների թևերը կարճացած են կամ անհետացած։ Արուները վերնաթևերի վրա ունեն ձայնարձակ ապարատ և գիշերները «երգում» են։ Լսողության օրգանները առջևի ոտքերի վրա են։ Էգերը սովորաբար ունեն նիզակաձև ձվադիր, ձվադրում են հողում, մեկ տեսակը՝ բույսերի ցողուններում։ Զարգանում են ոչ լրիվ կերպարանափոխությամբ, ձմեռում են և՛ թրթուրները, և՛ հասունները։ Ընդգետնյա, գիշերային կենսակերպի միջատներ են, հանդիպում են ամենուր՝ դաշտերում, հողի ճեղքերում, քարերի տակ, տներում ևն։ Հայտնի է Ճ–ի 2000 տեսակ, որից 50-ը՝ ՍՍՀՄ–ում, 16-ը՝ ՀՍՍՀ–ում։ Ճ․ ամենակեր են, առանձին տեսակներ վնաս են հասցնում բույսերին։&lt;br&gt;
'''ՃՌՃՌՈՒԿ''' (Cerastium), մեխակազգիների ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա բույսերի ցեղ։ Խոտաբույսեր են, երբեմն՝ կիսաթփեր։ Ծաղիկները սպիտակ են, 5 պսակաթերթիկներով՝ հավաքված հովանոցաձև ծաղկաբույլում, հազվադեպ միայնակ են։ Պտուղը տուփիկ է։ Հայտնի է շուրջ 100 տեսակ՝ տարածված համարյա ամբողջ երկրագնդում, առավելապես Եվրասիայում։ ՍՍՀՄ–ում աճում է 50-ից ավելի տեսակ, ՀՍՍՀ–ում՝ 19։ Որոշ տեսակներ (բիբերշտայնի, բրդոտ Ճ. ևն) մշակվում են որպես դեկորատիվ բույսեր։&lt;br&gt;
'''ՃՎԱՇՌՈՏ''', {{լայն|Ճվարշ–ռոտ}}, գավառ Մեծ Հայքի Վասպուրական աշխարհում։ Հիշատակվում է VII դ․ «Աշխարհացոյց»-ում։ Թովմա Արծրունու Պատմության մեջ հիշվում է Ճվաշ ձևով։ Ենթադրաբար տեղադրվում է համանուն (այժմ՝ Աղ–չայ) գետի հովտում։&lt;br&gt;
'''ՃՏԱՀԱՆ ՄԵՔԵՆԱ''', {{լայն|ինկուբատոր}} (&lt; լատ․ incubo – այստեղ – ճտահանել), գյուղատնտեսական թռչունների արհեստական ճտահանումն իրագործող սարք։ Պարզունակ Ճ․ մ–ները՝ հատուկ շինություն, տաքացված տակառ, վառարան ևն, հայտնի են եղել արևադարձային երկրներում դեռևս մի քանի հզ․ տարի առաջ։ Եվրոպայում և ԱՄՆ–ում Ճ․ մ–ները գործածել են XIX դարից։ ՍՍՀՄ–ում դրա արտադրությունն սկսվել է 1928-ից։&lt;br&gt;
Ճ․ մ–ում ինկուբացիայի բոլոր պրոցեսները (օդի անհրաժեշտ ջերմաստիճանի ու խոնավության պահպանումը, օդափոխանակությունը, ձվերի շրջումը ևն) ավտոմատացված են։ Կարող են աշխատել ամբողջ տարին։ Ըստ կառուցվածքի բաժանվում են սենյակային, պահարանային և սեկցիոն տիպերի։ {{լայն|Սենյակային}} Ճ․ մ․ («Ռեկորդ–39», «Ռեկորդ–42») թերմոստատ արկղ է։ Նախատեսված է հիմնականում հավերի, հնդկահավերի, խայտահավերի ձվերի ինկուբացիայի համար։ {{լայն|Պահարանային}} Ճ․ մ․ («Ունիվերսալ–45», «Ունիվերսալ–50») բաղկացած է ինկուբացիոն և ճտահանության ինքնուրույն սարքերից։ Դրանցում կարելի է ինկուբացնել գյուղատնտ․ բոլոր տեսակի թռչունների ձվերը։ Ճ․ մ–ները տեղադրում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/345 ''ինկուբատորա–թոչնաբուծական կայանների''] ինկուբատորային բաժնում։ ԱՄՆ–ում, Կանադայում, Մեծ Բրիտանիայում, Իտալիայում և այլուր տարածված են {{լայն|սեկցիոն}} տիպի Ճ․ մ–ները։&lt;br&gt;
'''ՃՐԱԳԱԽՈՏ''' (Orobanche), ճրագախոտազգիների ընտանիքի միամյա կամ բազմամյա քլորոֆիլազուրկ խոտակերպ բույս։ Ցողունի երկարությունը մոտ 50 սմ է։ Արմատները էվոլյուցիայի ընթացքում ձևափոխվել են կարճ թելերի և ձեռք բերել բույս–տիրոջ արմատների մեջ թափանցելու ունակություն։ Ծաղիկները հավաքված են հասկանման ծաղկաբույլերում, ունեն դեղնամանուշակագույն երանգ, փոշոտվում են միջատներով կամ ինքնափոշոտվող են։ Պտուղը բազմասերմ (մինչև 2000 սերմ) տուփիկ է։ Հայտնի է 13 ցեղ և 150 տեսակ (ՍՍՀՄ–ում՝ 80)։ Տարածված է բարեխառն և մերձարևադարձային գոտիներում։ Տեսակների գերակշռող մասը վտանգավոր, մակաբույծ մոլախոտեր են։ Առավել վնասակար են {{լայն|արևածաղկի, ճյուղավոր, կաղամբի, եգիպտական, դեղին}} կամ {{լայն|առվույտի}} Ճ-երը։ Դրանք ախտահարում են արևածաղիկը, կտավատը, ծխախոտը, կաղամբը, լոլիկը, ձմերուկը, սեխը, դդումը, առվույտը ևն։ Ճ․ յուրացնում է բույսերի սննդանյութերը և ջուրը, թունավորում դրանք, որի հետևանքով շատերը ոչնչանում են։ ՀՍՍՀ–ում (գլխավորապես նախալեռնային, լեռնատափաստանային և անտառային  գոտիներում) տարածված են դեղին և ճյուղավոր Ճ–երը։&lt;br&gt;
{{լայն|Պայքարի միջոցները}}, իմուն սորտերի մշակում, ցանքաշրջանառությունում բույսերի հաջորդականության ճիշտ սահմանում (վարակի նկատմամբ զգայունակ կուլտուրաները պետք է մշակվեն 8-րդ կամ 9-րդ տարում), խորը (մինչև 20 սմ) վար, վարակված հողերում ոչ զգայունակ կուլտուրաների մշակում, հերբիցիդների կիրառում, բերքահավաքից հետո դաշտերում բույսերի մնացուկների այրում, կենսբ․ պայքարի միջոցներ (սնկերի, ֆիտոմիզա ճանճի, սագերի օգնությամբ դաշտից Ճ–ի սերմերի հեռացում) ևն։{{ՀՍՀ հեղ|Ն․ Կարապետյան}}
'''ՃՈՒԼԱՐՏՅԱՆ''' Սիմոն (20․10․1811, Կարին – 14․2․1884, Վենետիկ), հայ բանահավաք, բանասեր։ Մխիթարյան միաբանության անդամ։ Խմբագրել և հրատարակել է հայկ․ («Առածք ազգայինք», 1880) և տաճկական (թուրք․ «Տաճկական առածք», 1882) առած–ասացվածքների ժողովածուները։ Հայկ․ առածների ժողովածուն ներկայացնում է Կ․ Պոլսի, Վանի, Ալաշկերտի, Կարնո, Ջուղայի, Երևանի, Թիֆլիսի, Ղրիմի, Տրանսիլվանիայի խոսվածքներով 4000 առած–ասացվածք, որոնք հեղինակի գրառումներն են, ինչպես նաև տպագիր այլ աղբյուրներից քաղած նյութեր (Անանիա վարդապետ, Մ․ Միանսարյանց, Խ․ Աբովյան, Խոջոյան)։ Ժողովածուն համառոտած 1888-ին ֆրանս․ և անգլ․ է թարգմանել Գևորգ Պայանը։ Ճ–ի տաճկական առածների ժողովածուն գերազանցապես հեղինակի գրառումներն են՝ տպագրված հայատառ թուրքերենով (շուրջ 4500 գրառում)։{{ՀՍՀ հեղ|Ա․Նազինյան}}
'''ՃՈՒՂՈՒՐՅԱՆ''' Հարություն Գրիգորի (24․10․1864, գ․ Խաշթառակ (այժմ՝ ՀՍՍՀ Իջևանի շրջանում) – 28․1․1938, գ․ Խաշթառակ], հայ գյուղագիր։ Ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը (1890)։ Դասավանդել է Գայանյան, Այգեպանական, Քաղաքային և այլ դպրոցներում։ 1898-ին ձեռնադրվել է քահանա, 1923-ին թողել է քահանայությունը։ 1925-ից կրկին ուսուցչություն է արել ծննդավայրում և Իջևանի այլ գյուղերում։ Տպագրվել է 1892-ից «Նոր–Դար»-ում։ Ամենավաղ գործը «Հովիվ Չատինի սերը» պատմվածքն է։ 1895–96-ին «Մոռացված աշխարհ» խորագրով լույս են տեսել Ճ–ի պատմվածքների երեք ժողովածուները։ Այնուհետև հրատարակվել են նրա «Աղա սուրբ Սարգիսը և Մալաք տատի հավատը» (1899), «Աղքատի հալը» (1902), «Գյուղի այրին» (1902) պատմվածքները, «Շիրինանց Նախշունը» (1911) վեպը։&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>ih750012whnzykaa5b1vi6hjc3f7k76</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47726</id>
    <revision>
      <id>393129</id>
      <parentid>388496</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:09:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1221" sha1="bppqxty6mgiafyons2qdz2zr5iher3e" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)
|section = 
|previous =[[Խոսք ընթերցողիս]]
|next =[[Ընկերոջ համար...]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 12։ 
|author =Արիս Արսենի}}
Կարոտներիս կանաչ հովտում թափառում եմ մեն-մենակ, &lt;br&gt;
Աշխարհի չափ բարությամբ լի, հուր բաղձանքով մի համակ: &lt;br&gt;

Թափառում եմ, շրջում երկար` հովտի լայնքով, երկայնքով, &lt;br&gt;
Ու դյութվում եմ ծաղիկների անուշաբույր հմայքով: &lt;br&gt;

Կանաչ հովտում շրջում եմ ու... հույզերեն եմ ես երգում, &lt;br&gt;
Իսկ քո սերը ծաղկանց տեսքով բուրվառում է իմ հոգում: &lt;br&gt;

Ու երգում եմ քո աչքերը` ճաճանչներով արևի... &lt;br&gt;
Երազներիս կանաչ հովտում որոնում եմ քեզ էլի: &lt;br&gt;

1977, Դիլիջան</text>
      <sha1>bppqxty6mgiafyons2qdz2zr5iher3e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393130</id>
      <parentid>393129</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:09:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1236" sha1="m3v7wxj76xvbziaeps6snf4whgt4liy" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)
|section = 
|previous =[[Խոսք ընթերցողիս]]
|next =[[Ընկերոջ համար...]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 12։ 
|author =Արիս Արսենի}}
Կարոտներիս կանաչ հովտում թափառում եմ մեն-մենակ, &lt;br&gt;
Աշխարհի չափ բարությամբ լի, հուր բաղձանքով մի համակ: &lt;br&gt;

Թափառում եմ, շրջում երկար` հովտի լայնքով, երկայնքով, &lt;br&gt;
Ու դյութվում եմ ծաղիկների անուշաբույր հմայքով: &lt;br&gt;

Կանաչ հովտում շրջում եմ ու... հույզերեն եմ ես երգում, &lt;br&gt;
Իսկ քո սերը ծաղկանց տեսքով բուրվառում է իմ հոգում: &lt;br&gt;

Ու երգում եմ քո աչքերը` ճաճանչներով արևի... &lt;br&gt;
Երազներիս կանաչ հովտում որոնում եմ քեզ էլի: &lt;br&gt;

&lt;small&gt;1977, Դիլիջան&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>m3v7wxj76xvbziaeps6snf4whgt4liy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393132</id>
      <parentid>393130</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:14:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1296" sha1="a96ccyf12rf1ev7aae74fcbpmlxiw5m" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)
|section = 
|previous =[[Խոսք ընթերցողիս]]
|next =[[Ընկերոջ համար...]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 12։ 
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|Կարոտներիս կանաչ հովտում...|&lt;poem&gt;Կարոտներիս կանաչ հովտում թափառում եմ մեն-մենակ,
Աշխարհի չափ բարությամբ լի, հուր բաղձանքով մի համակ:

Թափառում եմ, շրջում երկար` հովտի լայնքով, երկայնքով,
Ու դյութվում եմ ծաղիկների անուշաբույր հմայքով:

Կանաչ հովտում շրջում եմ ու... հույզերեն եմ ես երգում,
Իսկ քո սերը ծաղկանց տեսքով բուրվառում է իմ հոգում:

Ու երգում եմ քո աչքերը` ճաճանչներով արևի...
Երազներիս կանաչ հովտում որոնում եմ քեզ էլի:

&lt;small&gt;1977, Դիլիջան&lt;/small&gt;&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>a96ccyf12rf1ev7aae74fcbpmlxiw5m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ընկերոջ համար...</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47736</id>
    <revision>
      <id>393131</id>
      <parentid>388495</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:10:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="979" sha1="qmfxc0e32qiy9ts4tzchlqp396hj60m" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Ընկերոջ համար...
|section = 
|previous =[[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)]]
|next =[[Իմ երգը (Արիս Արսենի)]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 12։ 
|author =Արիս Արսենի}}

{{Բանաստեղծություն|Ընկերոջ համար...|&lt;poem&gt;Ընկերոջ անհույս վիշտը կկիսեմ,
Ես նրա լավը չեմ խլի երբեք:

Ընկերոջ համար կյանքս կզոհեմ,
Ես նրա վարդը չեմ խլի երբեք:

Ընկերոջ սրտի փուշը կհանեմ,
Ես նրա զարդը չեմ խլի երբեք:

Իմ սրտի համար` ես ընկերոջս
Սրտի մի զարկը չեմ խլի երբեք...

&lt;small&gt;1973, Կոճողոտ&lt;/small&gt;&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>qmfxc0e32qiy9ts4tzchlqp396hj60m</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Իմ երգը (Արիս Արսենի)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47738</id>
    <revision>
      <id>393138</id>
      <parentid>115761</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="852" sha1="ci0pqwobcp8ythf3jn3n1val2rrrfgs" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Իմ երգը''
|section = 
|previous =[[Ընկերոջ համար...]]
|next =[[Հիշողության մեղեդի]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 12։ 
|author =Արիս Արսենի}}

{{Բանաստեղծություն|Իմ երգը|&lt;poem&gt;
Իմ երգը լայնարձակ է,
Իմ երգը սահման չունի
Անսահման իմ հոգու պես:

Իմ երգը սիրո հևք է,
Իմ երգը դադար չունի
Անդադար իմ սրտի պես:

Իմ երգը սիրո երգ է:
Սիրո պես մաքուր ու ջինջ,
Անսահման, անեզերք է...

&lt;small&gt;1973, Կոճողոտ&lt;/small&gt;&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>ci0pqwobcp8ythf3jn3n1val2rrrfgs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հիշողության մեղեդի</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47762</id>
    <revision>
      <id>393139</id>
      <parentid>115741</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:34:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1393" sha1="tlu3sk631qaap1joesmygnmw3nj2sup" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Հիշողության մեղեդի''
|section = 
|previous =[[Իմ երգը (Արիս Արսենի)]]
|next =[[Խաչունց աղբյուրը]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 13։ 
|author =Արիս Արսենի}}

{{Բանաստեղծություն|Հիշողության մեղեդի|&lt;poem&gt;
Մանկության այն անհոգ օրերին,
Ես` վտիտ ու անօգ մի մանուկ,
Շրջել եմ հանդերում մեր գյուղի,
Եվ ամեն ծառի տակ` անտառում,
Նստել եմ ու անվերջ երազել,
Գուրգուրել հույսերը իմ վառման,
Ծնվել են վառ հույզեր վարարուն`
Երազկոտ իմ հոգում մանկական:

...Անցել են օրերն այդ, էլ չկա
Այն մանուկը վտիտ ու անօգ,
Բայց կան դեռ հույսերը անրջած,
Ու կան դեռ հույզերը երազկոտ,
Որ փոխվել են հանգ ու վանկերի,
Եվ առած լույս թևեր երգերի`
Մեր գյուղի ծաղկաշատ հանդերից
Թռչում են դեպ անհայտ հեռուներ...

&lt;small&gt;1978, Կոճողոտ&lt;/small&gt;&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>tlu3sk631qaap1joesmygnmw3nj2sup</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Խոսք ընթերցողիս</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47766</id>
    <revision>
      <id>393127</id>
      <parentid>115756</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:06:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1859" sha1="49ucuptm5uhd6kf6zwnw8av96umjnvo" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Խոսք ընթերցողիս''
|section = 
|previous =[[Լենա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ազնիվ մղումների բանաստեղծը]]
|next =[[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;[[Արիս Արսենի]], [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 9։ 
|author =Արիս Արսենի}}
Ահա` նորից հանդիպեցինք, &lt;br&gt;Իմ սիրելի ընթերցող,&lt;br&gt;
Ապրումներս ու հույզերս &lt;br&gt;Քո մեջ նաև ապրեն թող:&lt;br&gt;

Գուցե դրանք մի քիչ նանիր, &lt;br&gt;Դատարկաբան թվան քեզ,&lt;br&gt;
Բայց դու, ի՞նչ է ասել, հիշիր, &lt;br&gt;Մեր բանաստեղծ մարգարեն.&lt;br&gt;

-Զգացմունքն է գերիշխանը, &lt;br&gt;Խելքը` նրա լոկ ծառան...&lt;br&gt;
...Ես էլ` հաճախ թերանալով, &lt;br&gt;Բայց լսել եմ միշտ նրան:&lt;br&gt;

Ոմանց նման ձգտել փառքի՞, &lt;br&gt;Կամ էլ... «հանճար երևա՞լ»...&lt;br&gt;
Գրել եմ այն, ինչ հոգուս մեջ &lt;br&gt;Ու իմ սրտում, իրոք, կար:&lt;br&gt;

Հաճախ գուցե այն չեմ գրել, &lt;br&gt;Ինչ որ պիտի գրեի,&lt;br&gt;
Չգրածիս մեջ էլ սակայն, &lt;br&gt;Անշուշտ, միշտ էլ ես էի:&lt;br&gt;

Իմ մեջ միայն ես եմ նստած, &lt;br&gt;Իմ մեջ «ուրիշ մարդ» չկա,&lt;br&gt;
Ես չեմ կարող ո՛չ ինձ խաբել, &lt;br&gt;Ո՛չ կեղծավոր երևալ:&lt;br&gt;

Ահա և ես, ամբողջությամբ, &lt;br&gt;Ընդունիր ինձ` ինչպես կամ,&lt;br&gt;
Սիրտս բաց է միշտ քո առաջ, &lt;br&gt;Իմ ընթերցող բարեկամ:&lt;br&gt;

16.03.07, Ստեփանակերտ</text>
      <sha1>49ucuptm5uhd6kf6zwnw8av96umjnvo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393128</id>
      <parentid>393127</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:07:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1874" sha1="6a7a3uvmd4o5om75utt0mnppznwh1u6" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Խոսք ընթերցողիս''
|section = 
|previous =[[Լենա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ազնիվ մղումների բանաստեղծը]]
|next =[[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;[[Արիս Արսենի]], [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 9։ 
|author =Արիս Արսենի}}
Ահա` նորից հանդիպեցինք, &lt;br&gt;Իմ սիրելի ընթերցող,&lt;br&gt;
Ապրումներս ու հույզերս &lt;br&gt;Քո մեջ նաև ապրեն թող:&lt;br&gt;

Գուցե դրանք մի քիչ նանիր, &lt;br&gt;Դատարկաբան թվան քեզ,&lt;br&gt;
Բայց դու, ի՞նչ է ասել, հիշիր, &lt;br&gt;Մեր բանաստեղծ մարգարեն.&lt;br&gt;

-Զգացմունքն է գերիշխանը, &lt;br&gt;Խելքը` նրա լոկ ծառան...&lt;br&gt;
...Ես էլ` հաճախ թերանալով, &lt;br&gt;Բայց լսել եմ միշտ նրան:&lt;br&gt;

Ոմանց նման ձգտել փառքի՞, &lt;br&gt;Կամ էլ... «հանճար երևա՞լ»...&lt;br&gt;
Գրել եմ այն, ինչ հոգուս մեջ &lt;br&gt;Ու իմ սրտում, իրոք, կար:&lt;br&gt;

Հաճախ գուցե այն չեմ գրել, &lt;br&gt;Ինչ որ պիտի գրեի,&lt;br&gt;
Չգրածիս մեջ էլ սակայն, &lt;br&gt;Անշուշտ, միշտ էլ ես էի:&lt;br&gt;

Իմ մեջ միայն ես եմ նստած, &lt;br&gt;Իմ մեջ «ուրիշ մարդ» չկա,&lt;br&gt;
Ես չեմ կարող ո՛չ ինձ խաբել, &lt;br&gt;Ո՛չ կեղծավոր երևալ:&lt;br&gt;

Ահա և ես, ամբողջությամբ, &lt;br&gt;Ընդունիր ինձ` ինչպես կամ,&lt;br&gt;
Սիրտս բաց է միշտ քո առաջ, &lt;br&gt;Իմ ընթերցող բարեկամ:&lt;br&gt;

&lt;small&gt;16.03.07, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;</text>
      <sha1>6a7a3uvmd4o5om75utt0mnppznwh1u6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393135</id>
      <parentid>393128</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:25:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1846" sha1="dcggbhi3hst1y87olmq45uj2r5khg26" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Խոսք ընթերցողիս''
|section = 
|previous =[[Լենա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ազնիվ մղումների բանաստեղծը]]
|next =[[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;[[Արիս Արսենի]], [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 9։ 
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|Խոսք ընթերցողիս|&lt;poem&gt;
Ահա` նորից հանդիպեցինք,
Իմ սիրելի ընթերցող,
Ապրումներս ու հույզերս
Քո մեջ նաև ապրեն թող:

Գուցե դրանք մի քիչ նանիր,
Դատարկաբան թվան քեզ,
Բայց դու, ի՞նչ է ասել, հիշիր,
Մեր բանաստեղծ մարգարեն.

— Զգացմունքն է գերիշխանը,
Խելքը` նրա լոկ ծառան...
...Ես էլ` հաճախ թերանալով,
Բայց լսել եմ միշտ նրան:

Ոմանց նման ձգտել փառքի՞,
Կամ էլ... «հանճար երևա՞լ»...
Գրել եմ այն, ինչ հոգուս մեջ
Ու իմ սրտում, իրոք, կար:

Հաճախ գուցե այն չեմ գրել,
Ինչ որ պիտի գրեի,
Չգրածիս մեջ էլ սակայն,
Անշուշտ, միշտ էլ ես էի:

Իմ մեջ միայն ես եմ նստած,
Իմ մեջ «ուրիշ մարդ» չկա,
Ես չեմ կարող ո՛չ ինձ խաբել,
Ո՛չ կեղծավոր երևալ:

Ահա և ես, ամբողջությամբ,
Ընդունիր ինձ` ինչպես կամ,
Սիրտս բաց է միշտ քո առաջ,
Իմ ընթերցող բարեկամ:

&lt;small&gt;16.03.07, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>dcggbhi3hst1y87olmq45uj2r5khg26</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393136</id>
      <parentid>393135</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:26:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1842" sha1="78srd2phpyg5jah3yuo6h39rt9hcqpl" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Խոսք ընթերցողիս''
|section = 
|previous =[[Լենա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ. Ազնիվ մղումների բանաստեղծը]]
|next =[[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)]]
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 9։ 
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|Խոսք ընթերցողիս|&lt;poem&gt;
Ահա` նորից հանդիպեցինք,
Իմ սիրելի ընթերցող,
Ապրումներս ու հույզերս
Քո մեջ նաև ապրեն թող:

Գուցե դրանք մի քիչ նանիր,
Դատարկաբան թվան քեզ,
Բայց դու, ի՞նչ է ասել, հիշիր,
Մեր բանաստեղծ մարգարեն.

— Զգացմունքն է գերիշխանը,
Խելքը` նրա լոկ ծառան...
...Ես էլ` հաճախ թերանալով,
Բայց լսել եմ միշտ նրան:

Ոմանց նման ձգտել փառքի՞,
Կամ էլ... «հանճար երևա՞լ»...
Գրել եմ այն, ինչ հոգուս մեջ
Ու իմ սրտում, իրոք, կար:

Հաճախ գուցե այն չեմ գրել,
Ինչ որ պիտի գրեի,
Չգրածիս մեջ էլ սակայն,
Անշուշտ, միշտ էլ ես էի:

Իմ մեջ միայն ես եմ նստած,
Իմ մեջ «ուրիշ մարդ» չկա,
Ես չեմ կարող ո՛չ ինձ խաբել,
Ո՛չ կեղծավոր երևալ:

Ահա և ես, ամբողջությամբ,
Ընդունիր ինձ` ինչպես կամ,
Սիրտս բաց է միշտ քո առաջ,
Իմ ընթերցող բարեկամ:

&lt;small&gt;16.03.07, Ստեփանակերտ&lt;/small&gt;&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>78srd2phpyg5jah3yuo6h39rt9hcqpl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք</title>
    <ns>0</ns>
    <id>127329</id>
    <revision>
      <id>393133</id>
      <parentid>393120</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:15:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="16641" sha1="ghp95vkwm7tuntuast9foet5a2su275" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=''Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք''
|section = 
|previous =
|next =
|notes =  Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Արիս Արսենի, Երկերի ժողովածու&quot;&gt;Արիս Արսենի, [[Երկերի ժողովածու, գիրք առաջին]] &lt;/span&gt;, Ստեփանակերտ, 2013, էջ 199-207։
|author =Արիս Արսենի}}
{{Բանաստեղծություն|Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք|&lt;poem&gt;

'''''Ուսանողական հումորեսկներ'''''


''Համակուրսեցիներիս` մշտավառ սիրով''

1

ՆԱԽԵՐԳ

Մոռացած տարիք, կյանք ու ժամանակ,
Սրտերում մեր` սեր սուրբ ու անարատ,
Գրքերին գերի, գրքերով տարված,
Գիտության աշխետ նժույգներն հեծած`
Առաջ ենք սուրում փութով-շտապով,
Նոր բարձունքների տենչով-փափագով,
Մինչդեռ... մենք կյանքից շա՜տ ենք ետ մնում,
Թեկուզև փութով առաջ ենք սուրում։


ԼԵՆՍԵՐԻ ԴԱՍԸ
                 Լենսեր ՂԱՐԱԽԱՆՅԱՆԻՆ

...Առաջին հերթին խոսենք Լենսերից։
Ամուսնացա՞ծ է, թող որ` հետո՞ ինչ։
«Երեկո»-ներում այնպե՜ս է պարում,
Ասես դեռ նոր է իր սերը ճարում։

Կինը չի խանդում. ի՞նչ կա, թող պարի՛,
Միայն մի պայման` իրեն չդավի՛։

Լենսերից պիտի օրինակ առնել
Ու նրա նման սիրել սովորել։

...Սիրելը` սիրել,
Բայց այնպե՜ս անենք,
Որ նաև... սիրվենք...


ՊԱՐԳԵՎՆ ՈՒ ՆԻՆԱՆ

                 Պարգև ԱՂԱԲԵԿՅԱՆԻՆ
                 Նինա ՆԱԼԲԱՆՅԱՆԻՆ

Ա՜խ, եթե սիրեր Նինան Պարգևին`
Ես նրանց սի՛րտս կպարգևեի։

Երկուսին էլ շատ լավ եմ ճանաչում,
Ազնիվ փափագով սիրում ու պաշտում։

Պարգևին գիտեմ, քաջ տղա է նա,
Եթե պետք լինի` սարեր շուռ կտա։

Նինան էլ լավն է, համեստ է, պարկեշտ,
Էլ ինչո՞ւ իրար մերժեն այդքան հեշտ։

Էլ ինչո՞ւ ապրեն իրարից խռով,
Իրար կարոտով և ոչ թե սիրով։


ՄԵՐ ԶԻՆԱՆ

                 Զինա ՋԻՎԱՆՅԱՆԻՆ

Մեղրավանի վերին թաղի մեր Զինան
Պատրաստ է միշտ սեմինարի, քննության։
Սակայն ունի իր հոգու մեջ մի լուռ բաց`
Այն, որ մինչև հիմա մարդու չգնաց։
Ինքն էլ հալվեց գրքի ձեռքին` մոմ դառած։

Բայց մոմի լույսն անվերջ պիտի բոցկլտա,
Մինչ երազի իր ասպետը երևա...

11.04.86, Ստեփանակերտ


ԱՇԱՆԻ ՀՄԱՅՔԸ

                 Ամալյա ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԻՆ

Աշանից մի աղջիկ սովորում է մեզ հետ,
Ուշ-ուշ ենք տեսնվում, մի կուրսում ենք թեպետ։

Հմայի՜չ է այնպես, հայացքով գեղեցիկ,
Իսկ երբ որ խոսում է իր ձայնով երգեցիկ`
Թվում է` աշխարհում արև՜ է, գարո՜ւն է։
Սակայն նա սիրում է Աշանի... աշո՛ւնը։
Իսկ հետո էլ սիրեց մի սևաչ տղայի
Ու փախավ շա՜տ հեռու իր սիրած Աշանից։

Մեզ էլ է նա ուշ-ուշ այցելում, ի՞նչ անենք,
Բայց ինչքան հեռանա` նրան միշտ կհիշենք
Աշանը, աշունը ու մենք...

15.12.84, Ստեփանակերտ


ՄԵՐ  ԱՆԱՀԻՏՆԵՐԸ
                 Անահիտ ԽԱՉԻՅԱՆԻՆ
            և մյուս երկու Անահիտ ՀԱՐՈՒԹՅՈՒՆՅԱՆՆԵՐԻՆ

Անահիտները այնքա՜ն շատ են մեր`
Մարդ չգիտե, թե ում մասին գրել։

Մի Անահիտի անվանում ենք «Ժ»,
Մյուսին էլ` «Դ»։
Երրորդը` «Խ» է, Անո Խաչիյան,
Անուն-ազգանուն մաքուր հայկական։
(Երևի պապը Խաչ է գողացել,
Անունն էլ... Խաչիպապ է մնացել)։
- Չէ՜ մի...
           
...Լա՛վ, թողնենք նրան իր հոգսին
Ու վերադառնանք Անահիտ «Ժ»-ին։


ԱՆԱՀԻՏ «Ժ»-Ն

Եվ հրաժեշտից մինչ նոր հանդիպում`
Ապրում ենք հուշով նախորդ հանդիպման,
Բայց տարին, ինչքան դասերը գերում,
Երկու անգամ ենք այցելում իրար։
Այցի ենք գալիս իրա՞ր, թե՞ իրավ
Կան այցելելու առիթներ հարմար։
Դե, իհարկե, կան։ Ու հավաքվելով`
Գգվում ենք իրար մենք... հայացքներով։
Ու թե պատրաստ չենք քննություններին`
Թող ների դա մեզ մեր կուրսի... «ներին»։
Իսկ Անահիտ «Ժ»-ն պատրաստ է ամեն
Քննության։ Ու` միշտ։
Սակայն սիրում է շրջել քաղաքում,
Այնքան, մինչև որ գիշերը կիսվի
Ու հաջորդ օրը նորեն սկսվի...
...Բայց մի անգամ նա «Չյորտվի մոստից»
Ընկավ։ Քիչ մնաց... ուշքը գար... փոստից։
Ու... մնում է դեռ նա փոստի հույսին`
Բա դա վայե՞լ է, արդյոք, մեր կուրսին։

22.06.85, Ստեփանակերտ


ԱՆԱՀԻՏ «Դ»-Ն

Առաջին անգամ, երբ տեսա նրան`
Ասի` աղջիկն այս ինչի՞ է նման...
- Դե, կապիկ հո չի՞, աղջիկ է էլի,-
Վրա տվեցին այս ու այն կողմից։
- Լա՛վ աղջիկ է նա,- Պարգևն ասաց,- տե՛ս,
Չլինի՞ հանկարծ... սիրահարվել ես...

Այդ մասին, սակայն, դեռ չգիտեի,
Բայց այնպե՜ս լիներ... սիրահարվեի՛...

...Լա՛վ, ասենք` թե ես սիրահարվեցի,
Բայց սիրտս ինչպե՞ս դռներն իր բացի։
Թե սերս հայտնեմ մի քանի տողով,
Կհասկանա՞ նա ու կապրի՞ սիրով։
Իսկ թե չընդունի` գրողը հետը,
Թող գնա ընկնի Ախուրյան գետը։

...Պահը հարմար էր, նա դաս էր պատմում,
Իսկ ես` ինչ որ բան թղթին խզբզում։
Նա «Բայ» էր պատմում, բայի սեռերից`
«Կրավորական», «չեզոք»... Իսկ ինձ ի՞նչ`
Ես լսում, ոչինչ չէի հասկանում,
Մինչդեռ... իմ սիրո տողե՜րն են ծնվում.

-Դու բայի սեռի մասին ես պատմում,
Ես լսում եմ ու... բա՜ն չեմ հասկանում։
Դու մի՛ նեղանա` չե՛մ հասկանա ես,
Ինձ ուրի՜շ հարց է հուզում պարզապես։
Դու պատմի՛ր, պատմի՛ր «Բայ», թե «Գոյական»,
Իսկ ես լսեմ ու.բա՜ն չհասկանամ.

...Պարգևը թուղթը երբ նրան տվեց`
Կարդաց ու... «Էլի կբերես»,- խնդրեց։

Բայց... չհասկացավ։ Գրողը հետը։
Թող գնա՛ ընկնի... Ախուրյան գետը...


ՀԻՄԱ Ի՞ՆՉ ԱՆԵՆՔ

Հիմա ի՞նչ անենք, ընկերնե՛ր, ասե՛ք,
Մեզ ընկերական մի խորհո՛ւրդ տվեք։
Գործը թե այսպես մինչև վերջ գնա`
Վերջը զգո՞ւմ եք, թե ինչ կդառնա։
Սպասե՞նք։ Դե, լավ, սպասե՛նք մի քիչ։
Կյանքն առջևում է, չի փախչում, ոչի՛նչ...

11.03.82, Մարտակերտ

  
ՄԵՐ ՍՊԱՍՈՒՄԸ

Մեր սպասումը երկար չտևեց։
Մենք ամուսնացանք։ Մեր բախտը բերեց։
Մենք մտանք կյանքի իսկական ուղի,
Փնտրեցինք-գտանք մե՛զ սիրողներին։
Այդ սերը բերեց մեզ երգ ու բերկրանք`
Կյանքի կոչելով տենչ ու երազանք։

...Մեր սիրո համար հուր է ու գինի`
Մեզ վրա ազդած դասը Լենսերի...


ՄԵՆՔ ԱՄՈՒՍՆԱՆԱՆՔ,
ԴՈՒՔ ԴԵՌ ՍՊԱՍԵ՞Ք...

...Եվ ` մյուսներին

Մենք ամուսնացանք։ Օրերի փոշին
Էլ չի աղտոտում մեր կյանքի ուղին։
Ու պիտ ծերանանք մեկտեղ, մի բարձի,
Իսկ մի «երկրորդ բարձ» եթե սեր հայցի՞...
Երբե՛ք։ Քանզի դուք սիրում ենք նրանց`
Ամուսնյակներին ձեր, մենք` մեր կանանց,
Որոնց մեր կուրսում պիտի չընդունենք,
Սակայն միշտ պիտի պաշտենք, գուրգուրենք։
Քայլենք միասին, մեկ ճանապարհով,
Ապրենք, որ սերը մնա ապահով։

...Բայց մենք ունենք և ... չամուսնացածներ,
Իսկ դա պատիվ չի բերում կուրսին մեր...

Ասացե՛ք, խնդրեմ, հիմա ի՞նչ անենք,
Մենք ամուսնանանք, դուք դեռ սպասե՞ք...

22.06.85, Ստեփանակերտ


ՊԱՐԳԵՎԻ «ՀԻՆԳԵՐԸ»

Տարօրինակ է մեր այս Պարգևը`
Իրար է խառնել օրվա ժամերը։
Գիշերը մինչև լույս դաս է սերտում,
Ցերեկը հոգնած ու դադրած` ննջում։

Իսկ երբ օրերն են հասնում քննության.
- Անպայման պիտի «հինգեր» ստանամ...
Բայց... տուն է գալիս «չորսեր» ստացած
Ու գրքին թեքվում աչքերով հոգնած։

- Ի՞նչ ես ստացել,- հարցնում են տանը։
- Է՜, ի՞նչ ասեմ ձեզ, անիծվի չարը,
Երբ հերթս հասավ` մնացի մոլոր,
Վերջացել էին... «հինգեր» բոլոր։
Ոչինչ, կձգտեմ ես այս հունվարին
Բոլորից էլ շուտ հասնել «հինգեր»։

- Ա՛յ Պարգև, ի՞նչ ես «ախ ու վիշ» անում,
Դատարկ բաներով այդպես վշտանում։
Քառասուն տարվա բանաստեղծներ ենք,
Նոր պիտի նստենք ու դաս սովորե՞նք...

- Եվ բանաստե՞ղծ ես դու քեզ համարում,-
Կարենն է հանկարծ զրույցին խառնվում...

-Ի՞նչ, մի՞թե, իրո՞ք, դու դեռ չգիտես,
Որ ինձ բանաստեղծ չեմ համարում ես։
Երբ հարցնում են` բանաստե՞ղծ ես դու,
Ասում եմ` չէ՛ մի, բանաստեղծացո՛ւ...

10.08.82, Ստեփանակերտ
  

ԱՆՁՐԵՎԻ ՏԱԿ

Քայլում ենք նորից հոգնած փողոցով
Ես ու Պարգևը։ Պարգևի ձեռքին
Լ. Հովակիմյանի «Բարի անձրևն» է։
Բարի՞ անձրևը...
Իսկ չա՞րս... որն է։
Անձրևը...
                        Հանկարծ խենթ որոտներով
Մթագնում է երկինքը խաղաղ,
Անձրև է տեղում,
Անձրև` հորդ ու խենթ...

- Վազե՜նք...
                        Վազում  ենք
Ու մայթերը թաց
Լուռ մտմտում են մեր ոտքերի տակ,
Իսկ անձրևն անգութ
Շարունակում է քրքրել նորից
«Բարի անձրևի» թրջված էջերը։
Ի՜նչ է մտածում այդ անիծյալը,
Մի՞թե նա բարի «անձրևին» անգամ
Հանգիստ չի տալու։
Ո՜ւր մնաց` «չարին»։
Կամ էլ` գուցե... մեզ։
Կամ էլ` գուցեև
Ինքն է «չար անձրև» կոչեցյալը հենց։

- Վազե՜նք...
Վազում ենք
Ու մայթերը թաց
Լուռ մտմտում են մեր ոտքերի տակ։
Գրախանութի շենքի մոտ ենք ու...
- Մտնե՛նք,- ասում եմ...
- Է՛հ, այս խելագար ու խենթ անձրևին
Ի՜նչ գիրք գնելու ժամանակ է ո՛ր...
- Մտնե՛նք,- նորից եմ համառում,-
Մտնե՛նք...
Մտնում ենք։ Վերցնում
Մովսես Յախշունցի «Անձրևից հետոն»
Ու նորից փողոց`
«Անձրևից հետոն»
Հորդ անձրևի տակ թերթելու համար։
Թող տեսնի խենթը ու քիչ մեղմանա,
Թող զգա, որ ինքն ինչքան համառի,
Ինչքան նենգ լինի`
Հիմա անձրև է`
Հետո... «անձրևից հետո» կլինի...
  

«ԽՈՐԵՆԱՑՈՒ ՀԵՏ»

Քառասուն տարի առա՞ջ էր։ Ե՞րբ էր...
Գրախանութում
Խորենացի էր վաճառվում նորից`
«Հայոց պատմություն»։
Իսկ մենք զբաղված` մի օր` ստուգարք,
Մի օր` սեմինար, մի օր` քննություն,
Ու չհասցրինք։
Իսկ մի օր էլ, երբ ժամանակ գտանք
Մենք գրախանութ մտնելու համար`
Խուլ դարակներում
Սուրբ Խորենացու
«Հայոց պատմություն» մատյանը չկա՜ր...

...Անցել է ուղի՜ղ... քառասո՛ւն տարի։
Գրախանութում
Հիմա էլ նորից
Խորենացի է վաճառվում...
- Պարգև՛,-
Ասում եմ,- գնա՜նք ու Խորենացի գնենք...
Պարգևն էլ.
- Զբաղված եմ, է՜, հետո՛ կգնենք...
- Հետոն գալիս է,- ասում  եմ,- այո՛,
Բայց ո՛ւշ է գալիս։
Հիմա էլ եթե չգնենք` պիտի
Սպասենք հետո՛ գնելու համար,
Քառասո՛ւն տարի հետո, լսո՞ւմ ես։
Քառասո՜ւն տարի՛...
  

ԳՐԱԽԱՆՈՒԹԻ ՄՈՏ

Ես ու Պարգևն ենք։
Գրախանութի մոտ կանգնել ենք լուռ
Ու սպասում ենք`
Կարենն, ուր որ է, պիտի երևա...

Հանկարծ մի աղջիկ
Երկու գրքույկ է ձեռքին
Դուրս գալիս գրախանութից։
Այստեղ Պարգևը չի դիմանում ու...
- Օրիո՛րդ, մի վայրկյան կարելի՞ է Ձեզ...
- Չէ՛, չի կարելի` ո՛չ մի վայրկյան էլ...
- Բայց ես անպայման պիտի ասեմ, որ...
- Դե, լա՛վ, ասացե՛ք,- տեղի է տալիս։
- Գրքերից բացի դուք պետք է նաև
Ակնո՛ց գնեիք։
- Ինչո՞ւ,- հեգնախառն ժպիտն է կախվում
Հարցումից նրա։
- Դե, որովհետև... կարճատես եք Դուք...
- Ինչի՞ց իմացաք...
- Գրախանութում «Տերյան» կար, ազատ,
Իսկ Դուք թողել ու... այդ ի՜նչ եք գնել...

02.08.82, Ստեփանակերտ


ՀՐԱԺԵՇՏԻ ԽՈՍՔ
ԿԱՄ` PARODIA ՀԱՄՈ ՍԱՀՅԱՆԻ
«ԱԽՐ ԵՍ ԻՆՉՊԵ՞Ս...» ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹՅԱՆ

Ախր ես ինչպե՞ս թողնեմ ու գնամ,
Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ։
Ախր ուրիշ տեղ տագնապներ չկան,
Ախր ուրիշ տեղ ստուգարք չկա,
Ախր ուրիշ տեղ քննաշրջանում
Կամա-ակամա խորովվել չկա,
Ախր ուրիշ տեղ
Սեփական բախտից խռովել չկա։

Ախր ես ինչպե՞ս թողնեմ ու գնամ,
Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ։

Ախր ուրիշ տեղ Նինաներ չկան,
Սեդաներ չկան, Զինաներ չկան,
Ու «պտըտորված» Մարինե չկա։
Ախր ուրիշ տեղ
Մեզ թև ու թիկունք Լենսերներ չկան,
Գայանե չկա, Մարիետա չկա,
«Ժ» ու «Դ» չկա։

Ախր ուրիշ տեղ` տեղահան եղած`
Եկած` ուսերով մեր կուրսին հենված
Ուրիշ կուրս չկա։
Ախր ուրիշ տեղ, մեր դասախոսներ,
Ձեզ նման բարի, անշահախնդիր,
Պարզ ու հասարակ էակներ չկան։

Ախր ես ինչպե՞ս թողնեմ ու գնամ,
Ախր ես ինչպե՞ս ուրիշ տեղ մնամ։
Ախր ես ինչպե՞ս ապրեմ առանց ձեզ...

10.04.86, Ստեփանակերտ&lt;/poem&gt;}}</text>
      <sha1>ghp95vkwm7tuntuast9foet5a2su275</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Այբբենական ցանկ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>149753</id>
    <revision>
      <id>393124</id>
      <parentid>393001</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T06:47:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17877" sha1="jhsyju5atiw3zpdtid9mldop1670vmc" xml:space="preserve">
'''[[ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ]] 
{{Սյուն|4}}
&lt;poem&gt;
*[[Ալվարդիկի պատմածից]] 215
*[[Ակամա պատասխան]] 218
*[[Ակրոստիքոսը... (Բառախաղ-1)]] 137
*[[«Ամաչկոտ» Արարատը]] 220
*[[Ամենից առաջ...]] 188
*[[Ամպը սարին... (Վկայում-18)]] 76
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞...]] 199-207
*[[Այդպես չէի որոշել...]] 38
*[[Այլակերպություն]] 163
*[[Այլապատում-Փարվանա]]180-190
*[[Այլ... «պատկերներ»]] (1-3) 174
*[[Այնպես է անուշ գերում...]] 144
*[[Այնպես լավ ես ինձ ժպտում... (Նախերգ)]] 132
*[[Այս գիշեր]] 157
*[[Այս ճանապարհը...]] 19
*[[Այսպես խոսեց Քաղցրիկը]] 223
*[[Այրում է կարոտդ...]] 135
*[[Անակնկալ հանդիպում (Արիս Արսենի)|Անակնկալ հանդիպում]] 165
*[[Անահիտ «Դ»-ին]] 202
*[[Անահիտ «Ժ»-ին]] 201
*[[Անդրանիկի պատմածից]] 212
*[[Անլսելի-անպատմելի]] 187
*[[«Անհամբերը»]] 196
*[[Անձրևը]] 28
*[[Անձրևի տակ]] 204
*[[Անշեջ երգի մասին...]] 190
*[[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]] 138
*[[Անվե՜րջ եմ քեզ սիրելու...]] 147
*[[Անտառը այնքան... (Վկայում-7)]] 73
*[[Անտառն ինչ... (Վկայում-8)]] 74
*[[Անցնում է կյանքը...]] 16
*[[Անունդ եռք է...]] 136
*[[Անունդ` երազ տխուր...]] 144
*[[Անուշիկի պատմածից]] 215
*[[Անքնության]] 138
*[[Աշանի հմայքը]] 200
*[[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]] 95
*[[Աշնանային պատկեր]] 100
*[[Աշուն]] 26
*[[Աչքե՛ր, մի՛ նայեք...]] 45
*[[Առաջին անգամ]] 36
*[[Առաջին սերը]] 102
*[[Առաջին ուսուցչուհուս]] 219
*[[Ասա, ինչո՞ւ քեզ սիրեցի...]] 46
*[[Ասա, ո՞ւր...]] 43
*[[Ասում են` Անուշն ես դու...]] 177
*[[Ասում են, թե աղջիկները ...]] 33
*[[Ավ. Իսահակյանին]] 23
*[[Արի...]] 140
*[[Արի կամաց քայլենք...]] 34
*[[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] 71
*[[Արցախի հավերժությունը]] 90
*[[Արևիկի պատմածից]] 214

*[[Բաժանվում էին...]] 162
*[[Բայց՝ հավատում]] 192
*[[Բայց` ոչ ափսոսանք]] 164
*[[Բանաստեղծությունն իմ...]] 24
*[[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]] 137
*[[Բառախաղ-2 (Թողնենք գինին...)]] 137
*[[Բառախաղ -3 (Կրծքածալ...)]] 137
*[[Բարեկամներ են... (Վկայում-2)]] 72
*[[Բարձունք տանող արահետով]] 10-57
*[[Բարձունք տանող արահետով]] 57
*[[Բարևեց աղջիկն այդ քեզ...]] 145
*[[Բեմի վրա...]] 192
*[[Բռնկվել էր (Վկայում-20)]] 77
*[[Բրիգադավարի մենախոսությունը]] 193

*[[Գազել բողոքի]] 106
*[[Գազել կարոտի]] 111
*[[Գազել մայրիկիս]] 107
*[[Գազել մեղսական]] 109
*[[Գազել մոռացման]] 112
*[[Գազել մտերմական]] 110
*[[Գազել մուտքի]] 106
*[[Գազել որոնման]] 112
*[[Գազել պապիս]] 108
*[[Գազել պատրանքի]] 109
*[[Գազել սիրո]] 107
*[[Գազել տատիս]] 108
*[[Գազել տխրության]] 111
*[[Գազել ցավի]] 110
*[[Գազելների պսակ]] 106-112
*[[Գարնանային բնանկար]] 15
*[[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]] 17
*[[Գարնան... փոխարեն]] 163
*[[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]] 15
*[[Գնացել ու չես գալիս...]] 149
*[[Գոհարիկ պատմածից]] 216
*[[Գրախանութի մոտ]] 206
*[[Գուսանական 184]]
*[[Գուսանները սիրահարված]] 182
*[[Գուսանները Փարվանա]] 181

*[[Դադարի պահին]] 157
*[[Դավեր ես նյութում, թախիծ...]] 146
*[[Դեղին գույն]] 17
*[[Դպրոցականը]] 220
*[[Դու, այնպես լիներ...]] 69
*[[Դու ասում ես զո՞ւր սիրեցի...]] 46
*[[Դու ատելով ատում ես ինձ...]] 47
*[[Դու արժանի ես ավելիին (Ռուզանին)]] 132
*[[Դու արի՛...]] 63
*[[Դու Արև՛ եղիր...]] 70
*[[Դու գայիր նորից...]] 65
*[[Դու գիտե՞ս...]] 45
*[[Դու եկա՞ր...]] 37
*[[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]] 60
*[[Դու իմ աչքերին...]] 61
*[[Դու ինձ աչքերիդ...]] 67
*[[Դու ինչ ես նայում...]] 46
*[[Դու ինձ համար...]] 45
*[[Դու ինձ չթողիր...]] 64
*[[Դու խոհերիս մեջ...]] 68
*[[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]] 66
*[[Դու հարցնում ես...]] 70
*[[Դու միշտ գողունի...]] 46
*[[Դու միշտ էլ եղել ես...]] 45
*[[Դու մի պահ դեմքիս...]] 67
*[[Դու մնա...]] 44
*[[Դու նայեցիր...]] 46
*[[Դու` սեր իմ մաքուր...]] 71
*[[Դու տանը...]] 139
*[[Դու տարվում ես...]] 30
*[[Դու տխրո՞ւմ ես դեռ...]] 47
*[[Դու ո՞ւր ես...]] 62
*[[Դու քնել ես հոգնած...]] 134
*[[Դուր եկար կնոջս դու....]] 146

*[[Եղբայրը]] 225
*[[Եղբա՛յրս, արի...]] 152
*[[Եղբորս «լուսանկարներից» (1-3)]] 174
*[[Եկել եմ, նստել այստեղ...]] 149
*[[Ես այդ գիշեր...]] 137
*[[Ես այլ կանչով եմ...]] 66
*[[Ես այսօր խոսեմ...]] 69
*[[Ես առաջնեկիս... (Էքսպրոմտ)]] 152
*[[Ես գիտեի՞...]] 71
*[[Ես գիտեմ...]] 37
*[[Ես երազներով... (Վկայում-11)]] 74
*[[Ես ի՞նչ անեմ...]] 135
*[[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]] 63
*[[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...|Ես...]] 62
*[[Ես կուզեի լինել...]] 98
*[[Ես միշտ ժպտում եմ... (Վկայում-21)]] 78
*[[Ես նորից քեզ հետ եմ...]] 29
*[[Ես չեմ մոռանա...]] 41
*[[Ես չեմ մոռացել]] 33-48
*[[Ես չիմանայի՜...]] 65
*[[Ես սիրում եմ մայրիկիս]] 225
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|'''Ես ու դու]] 60-71
*[[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]] 60
*[[Ես ուխտավորի...]] 68
*[[Ես ուրիշների...]] 70
*[[Ես քեզ չեմ ասել...]] 64
*[[Ես քեզ սպասել եմ...]] 65
*[[Ես քեզ տեսա՛...|]] 67
*[[Ես քո անունը...]] 69
*[[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...]] 61
*[[Ես քո որդին եմ նորից լինելու...]] 170
*[[Երանի, թե հասկանայիր...]] 39
*[[Երբ եկար...]] 43
*[[Երբ հայ են ասում... (Վկայում-14)]] 75
*[[Երբ պապիկ ես դառնում...]] 225
*[[Երեխաները Գանձասարում]] 210 
*[[Երեխաները Սևանում]] 167
*[[3 x նույնին]] 133
*[[Երկար նայեցի...]] 44
*[[Երկրաշարժ]] 163

*[[Զինվոր Թոփալյանը]] 159
*[[Զինվորական խճանկար]] 157-159
*[[Զորայրի պատմածից]] 212
*[[Զրույց Պ. Սևակի դիմանկարի հետ]] 99

*[[Էդուլիկի խորհուրդը]] 221
*[[-Էլ մի տենչա...]] 44
*[[Էպիգրամ]] 195
*[[Էպիգրամ-ձոն]] 191
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]] 191-198
*[[Էպիգրամ-պատասխան]] 193
*[[Էպիգրամ-տրիոլետ]] 195
*[[Էքսպրոմտ (Ես առաջնեկիս)...]] 152

*[[Ընդամենը` ցանկություն]] 138
*[[Ընկերոջ համար...]] 12

*[[Թարթառ]] 221
*[[Թև է առնում... (Վկայում-19)]] 76
*[[Թող այսպես լինի...]] 133
*[[Թող երգերն իմ նվիրեմ քեզ... (Նախերգ-ընծայական «գալիքից»)]] 33
*[[Թողնենք գինին (Բառախաղ-2)]] 137
*[[Թվաբանական սեր]] 133

*[[Ժամադրություն]] 97
*[[Ժայռի ճակատին...]] 160
*[[Ժպիտդ երգ է անշեջ...]] 189

*[[Իբրև խորհուրդ]] 194
*[[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]] 12
*[[Իմ թոռնիկները]] 223-225
*[[Իմ ժողովրդին]] 22
*[[Իմ պապը]] 218
*[[Իմ պապը Խաչունց Անդրին է]] 218-222
*[[Իմ ուսուցիչը]] 24
*[[Ինձ այնպես լա՜վ ես ժպտում...]] 145
*[[Ի՞նչ անեմ...]] 42
*[[Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները]] 210-217
*[[Ի՜նչ են ցանկանում...]] 29
*[[Ի՞նչ է գրում Քաղցրիկը]] 224
*[[Ի՞նչ է սիրում Ռեգինան]] 221
*[[Ինչո՞ւ եմ ես էլ...]] 16
*[[Ինչքա՜ն դժվար է...]] 26
*[[Իսկ առավոտն այս չքնաղ...]] 153
*[[Իսկ դու գարնան...]] 177
*[[Իրար համար...]] 45

*[[Լավ մարդուն` բարի ցանկություններով]] 164
*[[Լեյտենանտ Հրոն Գեղամը, Գինոսյանը և մյուսները]] 158
*[[Լենինի ժպտացող դիմանկարի առաջ]] 192
*[[Լենսերի դասը]] 199
*[[Լեռները]] 98
*[[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]] 14
*[[Լիներ... (Վկայում-13)]] 75
*[[Լռության րոպե]] 116-129
*[[Լույսը բացվում է... (Վերջերգ)]] 32
*[[Լույսն ուղեկից լինի քեզ...]] 135
*[[Լուռ եմ հավատում...]] 40

*[[Խաղաղ էր պահը...]] 172
*[[Խայտում ես նորից...]] 147
*[[Խաչունց աղբյուրը]] 13
*[[Խոսենք շշուկով]] 161
*[[Խոստովանություն]] 105
*[[Խոսք ընթերցողիս]] 9
*[[Խորենացու «հետ»]] 205
*[[Խորհում ես...]] 22

*[[Ծաղիկներն են միշտ...]] 18
*[[Ծաղկած տխրություն]] 169-175
*[[Ծաղկանց փունջ ես...]] 132
*[[Ծառը նիրհում էր... (Վկայում-6)]] 73
*[[Ծննդյան ավետիս]] 171
*[[Ծովածաղկի աչքեր]] 130-141

*[[Կայտառ է, զվարթ է նա...]] 148
*[[Կանգնեի քո դեմ...]] 35
*[[Կապույտ են լինում... (Վկայում-12)]] 75
*[[Կատակապահեր]] 178-207
*[[Կարճատև մարտ]] 155
*[[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]] 25
*[[Կարոտ կա աչքերիդ մեջ...]] 145
*[[Կարոտի անրջանք (1-7)]] 173-174
*[[Կարոտի լեզվով]] 175
*[[Կարոտների հովիտ]] 12-32
*[[Կարոտներիս կանաչ հովտում... (Նախերգ)]] 12
*[[Կգա]] 172
*[[Կգնամ...]] 38
*[[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]] 136
*[[Կյանք, շատ ես նմանն...]] 14
*[[Կրծքակալ... (Բառախաղ-3)]] 137

*[[1988, փետրվար 27-29]] 113-115
*[[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]] 142-177
*[[Համլետիկը]] 220
*[[Հայաստան (Արիս Արսենի)|Հայաստան]] 22
*[[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]] 91
*[[Հայոց պատմության դասին]] 92
*[[Հայկի պատմածից]] 214
*[[Հայրենի կարգավ]] 144-150
*[[Հավատ]] 105
*[[Հավատարմություն]] 21
*[[Հավատո հանգանակ]] 168
*[[Հարմար առիթով]] 166
*[[Հիմա ի՞նչ անենք...]] 203
*[[Հիմա տաքսի կվարձեմ...]] 189
*[[Հիշողության մեղեդի]] 13
*[[Հովհ.Թումանյանին]] 23
*[[Հորս հիշատակին]] 169
*[[Հրաժեշտի զանգ]] 222
*[[Հրաժեշտի խոսք]] 207
*[[Հրաժեշտի փոխարեն]] 139
*[[Հույսի ճրագ]] 43

*[[Ղարաբա՜ղս...]] 197

*[[Ճակատագիր]] 154
*[[Ճակատամարտ]] 27
*[[Ճանապարհին...]] 162
*[[Ճանապարհները]] 18
*[[Ճանապարհս...]] 189
*[[Ճաքած լռություն]] 88-115, 90-105

*[[Մաղթանք]] 31
*[[Մաղթանք վերջին զանգի]] 166
*[[Մատս ձգանին]] 151-159
*[[Մարիամիկի պատմածից]] 211
*[[Մեծերի մահով... (Վկայում-16)]] 76
*[[Մեկի սիրով...]] 39
*[[Մենավոր կաղնուն... (Վկայում-5)]] 73
*[[Մենության ուշ գիշեր էր...]] 147
*[[Մենք]] 96
*[[Մենք ամուսնանանք...]] 203
*[[Մեր Անահիտները]] 201
*[[Մեր Զինան]] 200
*[[Մեր հին, հնամյա...]] 168
*[[Սեր սպասումը]] 203
*[[«Միամիտ» Արևիկը]] 219
*[[Միայն դո՞ւ տեսար...]] 135
*[[Մի՛ գոցիր, բաց արա, թող...]] 148
*[[Մի՛ եղիր ուրագի պես...]] 149
*[[Մի կյանքի պատմություն]] 101
*[[Մի պարծենա...]] 14
*[[Մի՞թե վաղուց է...]] 39
*[[Մինա մայրիկը]] 21
*[[Միշտ, երբ փողոցով... (Վկայում-9)]] 74
*[[Միք. Նալբանդյան]] 42
*[[Մնաս բարով... (Վերջերգ)]] 48
*[[Մոռացած տարիք... (Նախերգ)]] 199
*[[Մտահոգություն]] 196
*[[Մտերմիկ տողեր]] 176-177
*[[Մրսում էին քարերը... (Վկայում-4)]] 72

*[[Յոթ գուսանների բալլադը]] 185

*[[Նա երազ էր...]] 44
*[[Նախերգ (Այնպես լավ ես...)]] 132
*[[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)|Նախերգ]] 12
*[[Նախերգ (Մոռացած տարիք...)]] 199
*[[Նախերգ-ընծայական «գալիքից» (Թող երգերն իմ նվիրեմ քեզ)]] 33
*[[Նամակներ Իզաբելային (Ա.Բ. Գ.)]] 93-94
*[[Նելսոնի պատմածից]] 217
*[[Նոր հանդիպում]] 58-87
*[[Նորայրի պատմածից]] 213
*[[Նորից այցի կգնամ]] 14
*[[Նորից լեռներ են ծնվում...]] 23
*[[Նորից կգաս...]] 42
*[[Նվագներ արարվող լույսի]] 102

*[[Շատ մանր արի ու ինձ տես...]] 36
*[[Շիկանում-մարում են...]] 40
*[[Շիրազական]] 23
*[[Շիրազականչ (Ղարաբաղը մորդ կանչն էր...)|Շիրազականչ]] 95

*[[Ողբերգական դեպք էր այն... (Վկայում-10)]] 74
*[[Ոչի՞նչ, որ սիրագարված...]] 146
*[[Ո՞վ ասաց...]] 45
*[[Ո՞վ է անցել...]] 41

*[[Որոնում]] 29

*[[Չափածո բացիկ` վերջաբանի փոխարեն]] 141
*[[Չգաս, կգա՞ս...]] 140
*[[Չգիտեմ` գնա՞մ, մնա՞մ...]] 150
*[[Չէ՞ որ ես քեզ...]] 37
*[[Չմոռանաս...]] 47

*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]] 79-87
*[[Պահի վկայումներ]] 72-78
*[[Պապիս հեքիաթը]] 104
*[[Պատահական հանդիպում]] 134
*[[Պատասխան]] 36
*[[Պատգամ (Արիս Արսենի)|Պատգամ]] 31
*[[Պատգամ հայրական]] 156
*[[Պատգամ որդուս]] 99
*[[Պատուհանիս տակ... (Վկայում-3)]] 72
*[[Պարգևի «հինգերը»]] 204
*[[Պարգևն ու Նինան]] 200
*[[Պարզամիտ զրույց]] 195
*[[Parodia Հովհ. Թումանյանի «Երկու շիրիմ...» քառյակի]] 191

*[[Ջանգյուլումներ]] 103

*[[Ռուզանին (Դու արժանի ես...)]] 132
*[[Ռուզանիկի պատմածից]] 217

*[[Սամվելի երդումը]] 222
*[[Սամվելի հանելուկը]] 219
*[[Սամվելիկի պատմածից]] 210
*[[Սայաթ-Նովա (Արիս Արսենի)|Սայաթ-Նովա]] 42
*[[Սեյսուլանի ավերակներում]] 154
*[[Սիրանիկի պատմածից]] 216
*[[Սիրո տողերից]] 103
*[[Սիրո տողերն այս քեզ նվեր...]] 139
*[[Սիրում եմ ձեզ...]] 96
*[[Սոսի ցանկությունը]] 220
*[[Սուսանի «արդարացումը»]] 218
*[[Սուսանիկի պատմածից]] 211
*[[Սուրիկի պատմածից]] 215

*[[Վաղվա մասին, և այսօրվա]] 160
*[[Վանդակված-գերված...]] 148
*[[Վեներա... Սիրո խորհուրդը]] 49-51
*[[Վերադարձի մտորում]] 25
*[[Վերհուշ (Արիս Արսենի)|Վերհուշ]] 36
*[[Վերջացա՞վ...]] 44
*[[Վերջերգ (Լույսը բացվում է...)|Վերջերգ]] 32
*[[Վերջերգ (Մնաս բարով...)|Վերջերգ]] 48
*[[Վիշտս տվի...]] 43
*[[Վրաստանում]] 30

*[[Տատս]] 104
*[[Տեսնես մահամերձն այն վերջին պահին... (Վկայում-17)]]
*[[Տխրություն]] 94
*[[Տխուր եմ միշտ էլ...]] 47
*[[Տխուր հանդիպում]] 175
*[[Տխուր նոր տարի]] 101
*[[Տրիոլետ-անկամ]] 192
*[[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում (1, 2)]] 100
*[[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]] 45-47
*[[Տունը]] 90

*[[Ցնորք]] 52-56

*[[Ուշացած... կանչ]] 40
*[[«Ուսուցիչը»]] 194
*[[Ո՞ւր են իմ սիրո...]] 33
*[[Ո՞ւր ես, հայրիկ]] 169
*[[Ուրիշի... սեր]] 134

*[[«Փարվանա» լեգենդը]] 186
*[[Փոքրիկ Անին]] 224
*[[Փոքրիկը]] 153
*[[Փոքրիկների մոլորակում]] 208-225
*[[Փրկանք]] 188

*[[Քաղցր հուշ 34]]
*[[Քաղցրիկը 223]]
*[[Քամին ծառերից... (Վկայում-1)]] 72
*[[40-ից հետո]] 160-168
*[[Քարերին՝ ձյան... (Վկայում-15)]] 75
*[[Քեզ հետ և առանց քեզ]] 35
*[[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]] 136
*[[Քո աչքերը (Արիս Արսենի)|Քո աչքերը]] 35
*[[Քո մասին...]] 38
*[[Քո... շքանշանը]] 151

*[[Օրորվում են ծաղիկները]] 16

*[[Ֆիրդուսուն]] 24

&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>jhsyju5atiw3zpdtid9mldop1670vmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393125</id>
      <parentid>393124</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T06:58:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17904" sha1="q7ifvllw68fex5kxmkx7kzr3fyjk2zx" xml:space="preserve">
'''[[ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ]] 
{{Սյուն|4}}
&lt;poem&gt;
*[[Ալվարդիկի պատմածից]] 215
*[[Ակամա պատասխան]] 218
*[[Ակրոստիքոսը... (Բառախաղ-1)]] 137
*[[«Ամաչկոտ» Արարատը]] 220
*[[Ամենից առաջ...]] 188
*[[Ամպը սարին... (Վկայում-18)]] 76
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք]] 199-207
*[[Այդպես չէի որոշել...]] 38
*[[Այլակերպություն]] 163
*[[Այլապատում-Փարվանա]]180-190
*[[Այլ... «պատկերներ»]] (1-3) 174
*[[Այնպես է անուշ գերում...]] 144
*[[Այնպես լավ ես ինձ ժպտում... (Նախերգ)]] 132
*[[Այս գիշեր]] 157
*[[Այս ճանապարհը...]] 19
*[[Այսպես խոսեց Քաղցրիկը]] 223
*[[Այրում է կարոտդ...]] 135
*[[Անակնկալ հանդիպում (Արիս Արսենի)|Անակնկալ հանդիպում]] 165
*[[Անահիտ «Դ»-ին]] 202
*[[Անահիտ «Ժ»-ին]] 201
*[[Անդրանիկի պատմածից]] 212
*[[Անլսելի-անպատմելի]] 187
*[[«Անհամբերը»]] 196
*[[Անձրևը]] 28
*[[Անձրևի տակ]] 204
*[[Անշեջ երգի մասին...]] 190
*[[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]] 138
*[[Անվե՜րջ եմ քեզ սիրելու...]] 147
*[[Անտառը այնքան... (Վկայում-7)]] 73
*[[Անտառն ինչ... (Վկայում-8)]] 74
*[[Անցնում է կյանքը...]] 16
*[[Անունդ եռք է...]] 136
*[[Անունդ` երազ տխուր...]] 144
*[[Անուշիկի պատմածից]] 215
*[[Անքնության]] 138
*[[Աշանի հմայքը]] 200
*[[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]] 95
*[[Աշնանային պատկեր]] 100
*[[Աշուն]] 26
*[[Աչքե՛ր, մի՛ նայեք...]] 45
*[[Առաջին անգամ]] 36
*[[Առաջին սերը]] 102
*[[Առաջին ուսուցչուհուս]] 219
*[[Ասա, ինչո՞ւ քեզ սիրեցի...]] 46
*[[Ասա, ո՞ւր...]] 43
*[[Ասում են` Անուշն ես դու...]] 177
*[[Ասում են, թե աղջիկները ...]] 33
*[[Ավ. Իսահակյանին]] 23
*[[Արի...]] 140
*[[Արի կամաց քայլենք...]] 34
*[[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] 71
*[[Արցախի հավերժությունը]] 90
*[[Արևիկի պատմածից]] 214

*[[Բաժանվում էին...]] 162
*[[Բայց՝ հավատում]] 192
*[[Բայց` ոչ ափսոսանք]] 164
*[[Բանաստեղծությունն իմ...]] 24
*[[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]] 137
*[[Բառախաղ-2 (Թողնենք գինին...)]] 137
*[[Բառախաղ -3 (Կրծքածալ...)]] 137
*[[Բարեկամներ են... (Վկայում-2)]] 72
*[[Բարձունք տանող արահետով]] 10-57
*[[Բարձունք տանող արահետով]] 57
*[[Բարևեց աղջիկն այդ քեզ...]] 145
*[[Բեմի վրա...]] 192
*[[Բռնկվել էր (Վկայում-20)]] 77
*[[Բրիգադավարի մենախոսությունը]] 193

*[[Գազել բողոքի]] 106
*[[Գազել կարոտի]] 111
*[[Գազել մայրիկիս]] 107
*[[Գազել մեղսական]] 109
*[[Գազել մոռացման]] 112
*[[Գազել մտերմական]] 110
*[[Գազել մուտքի]] 106
*[[Գազել որոնման]] 112
*[[Գազել պապիս]] 108
*[[Գազել պատրանքի]] 109
*[[Գազել սիրո]] 107
*[[Գազել տատիս]] 108
*[[Գազել տխրության]] 111
*[[Գազել ցավի]] 110
*[[Գազելների պսակ]] 106-112
*[[Գարնանային բնանկար]] 15
*[[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]] 17
*[[Գարնան... փոխարեն]] 163
*[[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]] 15
*[[Գնացել ու չես գալիս...]] 149
*[[Գոհարիկ պատմածից]] 216
*[[Գրախանութի մոտ]] 206
*[[Գուսանական 184]]
*[[Գուսանները սիրահարված]] 182
*[[Գուսանները Փարվանա]] 181

*[[Դադարի պահին]] 157
*[[Դավեր ես նյութում, թախիծ...]] 146
*[[Դեղին գույն]] 17
*[[Դպրոցականը]] 220
*[[Դու, այնպես լիներ...]] 69
*[[Դու ասում ես զո՞ւր սիրեցի...]] 46
*[[Դու ատելով ատում ես ինձ...]] 47
*[[Դու արժանի ես ավելիին (Ռուզանին)]] 132
*[[Դու արի՛...]] 63
*[[Դու Արև՛ եղիր...]] 70
*[[Դու գայիր նորից...]] 65
*[[Դու գիտե՞ս...]] 45
*[[Դու եկա՞ր...]] 37
*[[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]] 60
*[[Դու իմ աչքերին...]] 61
*[[Դու ինձ աչքերիդ...]] 67
*[[Դու ինչ ես նայում...]] 46
*[[Դու ինձ համար...]] 45
*[[Դու ինձ չթողիր...]] 64
*[[Դու խոհերիս մեջ...]] 68
*[[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]] 66
*[[Դու հարցնում ես...]] 70
*[[Դու միշտ գողունի...]] 46
*[[Դու միշտ էլ եղել ես...]] 45
*[[Դու մի պահ դեմքիս...]] 67
*[[Դու մնա...]] 44
*[[Դու նայեցիր...]] 46
*[[Դու` սեր իմ մաքուր...]] 71
*[[Դու տանը...]] 139
*[[Դու տարվում ես...]] 30
*[[Դու տխրո՞ւմ ես դեռ...]] 47
*[[Դու ո՞ւր ես...]] 62
*[[Դու քնել ես հոգնած...]] 134
*[[Դուր եկար կնոջս դու....]] 146

*[[Եղբայրը]] 225
*[[Եղբա՛յրս, արի...]] 152
*[[Եղբորս «լուսանկարներից» (1-3)]] 174
*[[Եկել եմ, նստել այստեղ...]] 149
*[[Ես այդ գիշեր...]] 137
*[[Ես այլ կանչով եմ...]] 66
*[[Ես այսօր խոսեմ...]] 69
*[[Ես առաջնեկիս... (Էքսպրոմտ)]] 152
*[[Ես գիտեի՞...]] 71
*[[Ես գիտեմ...]] 37
*[[Ես երազներով... (Վկայում-11)]] 74
*[[Ես ի՞նչ անեմ...]] 135
*[[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]] 63
*[[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...|Ես...]] 62
*[[Ես կուզեի լինել...]] 98
*[[Ես միշտ ժպտում եմ... (Վկայում-21)]] 78
*[[Ես նորից քեզ հետ եմ...]] 29
*[[Ես չեմ մոռանա...]] 41
*[[Ես չեմ մոռացել]] 33-48
*[[Ես չիմանայի՜...]] 65
*[[Ես սիրում եմ մայրիկիս]] 225
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|'''Ես ու դու]] 60-71
*[[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]] 60
*[[Ես ուխտավորի...]] 68
*[[Ես ուրիշների...]] 70
*[[Ես քեզ չեմ ասել...]] 64
*[[Ես քեզ սպասել եմ...]] 65
*[[Ես քեզ տեսա՛...|]] 67
*[[Ես քո անունը...]] 69
*[[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...]] 61
*[[Ես քո որդին եմ նորից լինելու...]] 170
*[[Երանի, թե հասկանայիր...]] 39
*[[Երբ եկար...]] 43
*[[Երբ հայ են ասում... (Վկայում-14)]] 75
*[[Երբ պապիկ ես դառնում...]] 225
*[[Երեխաները Գանձասարում]] 210 
*[[Երեխաները Սևանում]] 167
*[[3 x նույնին]] 133
*[[Երկար նայեցի...]] 44
*[[Երկրաշարժ]] 163

*[[Զինվոր Թոփալյանը]] 159
*[[Զինվորական խճանկար]] 157-159
*[[Զորայրի պատմածից]] 212
*[[Զրույց Պ. Սևակի դիմանկարի հետ]] 99

*[[Էդուլիկի խորհուրդը]] 221
*[[-Էլ մի տենչա...]] 44
*[[Էպիգրամ]] 195
*[[Էպիգրամ-ձոն]] 191
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]] 191-198
*[[Էպիգրամ-պատասխան]] 193
*[[Էպիգրամ-տրիոլետ]] 195
*[[Էքսպրոմտ (Ես առաջնեկիս)...]] 152

*[[Ընդամենը` ցանկություն]] 138
*[[Ընկերոջ համար...]] 12

*[[Թարթառ]] 221
*[[Թև է առնում... (Վկայում-19)]] 76
*[[Թող այսպես լինի...]] 133
*[[Թող երգերն իմ նվիրեմ քեզ... (Նախերգ-ընծայական «գալիքից»)]] 33
*[[Թողնենք գինին (Բառախաղ-2)]] 137
*[[Թվաբանական սեր]] 133

*[[Ժամադրություն]] 97
*[[Ժայռի ճակատին...]] 160
*[[Ժպիտդ երգ է անշեջ...]] 189

*[[Իբրև խորհուրդ]] 194
*[[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]] 12
*[[Իմ թոռնիկները]] 223-225
*[[Իմ ժողովրդին]] 22
*[[Իմ պապը]] 218
*[[Իմ պապը Խաչունց Անդրին է]] 218-222
*[[Իմ ուսուցիչը]] 24
*[[Ինձ այնպես լա՜վ ես ժպտում...]] 145
*[[Ի՞նչ անեմ...]] 42
*[[Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները]] 210-217
*[[Ի՜նչ են ցանկանում...]] 29
*[[Ի՞նչ է գրում Քաղցրիկը]] 224
*[[Ի՞նչ է սիրում Ռեգինան]] 221
*[[Ինչո՞ւ եմ ես էլ...]] 16
*[[Ինչքա՜ն դժվար է...]] 26
*[[Իսկ առավոտն այս չքնաղ...]] 153
*[[Իսկ դու գարնան...]] 177
*[[Իրար համար...]] 45

*[[Լավ մարդուն` բարի ցանկություններով]] 164
*[[Լեյտենանտ Հրոն Գեղամը, Գինոսյանը և մյուսները]] 158
*[[Լենինի ժպտացող դիմանկարի առաջ]] 192
*[[Լենսերի դասը]] 199
*[[Լեռները]] 98
*[[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]] 14
*[[Լիներ... (Վկայում-13)]] 75
*[[Լռության րոպե]] 116-129
*[[Լույսը բացվում է... (Վերջերգ)]] 32
*[[Լույսն ուղեկից լինի քեզ...]] 135
*[[Լուռ եմ հավատում...]] 40

*[[Խաղաղ էր պահը...]] 172
*[[Խայտում ես նորից...]] 147
*[[Խաչունց աղբյուրը]] 13
*[[Խոսենք շշուկով]] 161
*[[Խոստովանություն]] 105
*[[Խոսք ընթերցողիս]] 9
*[[Խորենացու «հետ»]] 205
*[[Խորհում ես...]] 22

*[[Ծաղիկներն են միշտ...]] 18
*[[Ծաղկած տխրություն]] 169-175
*[[Ծաղկանց փունջ ես...]] 132
*[[Ծառը նիրհում էր... (Վկայում-6)]] 73
*[[Ծննդյան ավետիս]] 171
*[[Ծովածաղկի աչքեր]] 130-141

*[[Կայտառ է, զվարթ է նա...]] 148
*[[Կանգնեի քո դեմ...]] 35
*[[Կապույտ են լինում... (Վկայում-12)]] 75
*[[Կատակապահեր]] 178-207
*[[Կարճատև մարտ]] 155
*[[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]] 25
*[[Կարոտ կա աչքերիդ մեջ...]] 145
*[[Կարոտի անրջանք (1-7)]] 173-174
*[[Կարոտի լեզվով]] 175
*[[Կարոտների հովիտ]] 12-32
*[[Կարոտներիս կանաչ հովտում... (Նախերգ)]] 12
*[[Կգա]] 172
*[[Կգնամ...]] 38
*[[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]] 136
*[[Կյանք, շատ ես նմանն...]] 14
*[[Կրծքակալ... (Բառախաղ-3)]] 137

*[[1988, փետրվար 27-29]] 113-115
*[[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]] 142-177
*[[Համլետիկը]] 220
*[[Հայաստան (Արիս Արսենի)|Հայաստան]] 22
*[[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]] 91
*[[Հայոց պատմության դասին]] 92
*[[Հայկի պատմածից]] 214
*[[Հայրենի կարգավ]] 144-150
*[[Հավատ]] 105
*[[Հավատարմություն]] 21
*[[Հավատո հանգանակ]] 168
*[[Հարմար առիթով]] 166
*[[Հիմա ի՞նչ անենք...]] 203
*[[Հիմա տաքսի կվարձեմ...]] 189
*[[Հիշողության մեղեդի]] 13
*[[Հովհ.Թումանյանին]] 23
*[[Հորս հիշատակին]] 169
*[[Հրաժեշտի զանգ]] 222
*[[Հրաժեշտի խոսք]] 207
*[[Հրաժեշտի փոխարեն]] 139
*[[Հույսի ճրագ]] 43

*[[Ղարաբա՜ղս...]] 197

*[[Ճակատագիր]] 154
*[[Ճակատամարտ]] 27
*[[Ճանապարհին...]] 162
*[[Ճանապարհները]] 18
*[[Ճանապարհս...]] 189
*[[Ճաքած լռություն]] 88-115, 90-105

*[[Մաղթանք]] 31
*[[Մաղթանք վերջին զանգի]] 166
*[[Մատս ձգանին]] 151-159
*[[Մարիամիկի պատմածից]] 211
*[[Մեծերի մահով... (Վկայում-16)]] 76
*[[Մեկի սիրով...]] 39
*[[Մենավոր կաղնուն... (Վկայում-5)]] 73
*[[Մենության ուշ գիշեր էր...]] 147
*[[Մենք]] 96
*[[Մենք ամուսնանանք...]] 203
*[[Մեր Անահիտները]] 201
*[[Մեր Զինան]] 200
*[[Մեր հին, հնամյա...]] 168
*[[Սեր սպասումը]] 203
*[[«Միամիտ» Արևիկը]] 219
*[[Միայն դո՞ւ տեսար...]] 135
*[[Մի՛ գոցիր, բաց արա, թող...]] 148
*[[Մի՛ եղիր ուրագի պես...]] 149
*[[Մի կյանքի պատմություն]] 101
*[[Մի պարծենա...]] 14
*[[Մի՞թե վաղուց է...]] 39
*[[Մինա մայրիկը]] 21
*[[Միշտ, երբ փողոցով... (Վկայում-9)]] 74
*[[Միք. Նալբանդյան]] 42
*[[Մնաս բարով... (Վերջերգ)]] 48
*[[Մոռացած տարիք... (Նախերգ)]] 199
*[[Մտահոգություն]] 196
*[[Մտերմիկ տողեր]] 176-177
*[[Մրսում էին քարերը... (Վկայում-4)]] 72

*[[Յոթ գուսանների բալլադը]] 185

*[[Նա երազ էր...]] 44
*[[Նախերգ (Այնպես լավ ես...)]] 132
*[[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)|Նախերգ]] 12
*[[Նախերգ (Մոռացած տարիք...)]] 199
*[[Նախերգ-ընծայական «գալիքից» (Թող երգերն իմ նվիրեմ քեզ)]] 33
*[[Նամակներ Իզաբելային (Ա.Բ. Գ.)]] 93-94
*[[Նելսոնի պատմածից]] 217
*[[Նոր հանդիպում]] 58-87
*[[Նորայրի պատմածից]] 213
*[[Նորից այցի կգնամ]] 14
*[[Նորից լեռներ են ծնվում...]] 23
*[[Նորից կգաս...]] 42
*[[Նվագներ արարվող լույսի]] 102

*[[Շատ մանր արի ու ինձ տես...]] 36
*[[Շիկանում-մարում են...]] 40
*[[Շիրազական]] 23
*[[Շիրազականչ (Ղարաբաղը մորդ կանչն էր...)|Շիրազականչ]] 95

*[[Ողբերգական դեպք էր այն... (Վկայում-10)]] 74
*[[Ոչի՞նչ, որ սիրագարված...]] 146
*[[Ո՞վ ասաց...]] 45
*[[Ո՞վ է անցել...]] 41

*[[Որոնում]] 29

*[[Չափածո բացիկ` վերջաբանի փոխարեն]] 141
*[[Չգաս, կգա՞ս...]] 140
*[[Չգիտեմ` գնա՞մ, մնա՞մ...]] 150
*[[Չէ՞ որ ես քեզ...]] 37
*[[Չմոռանաս...]] 47

*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]] 79-87
*[[Պահի վկայումներ]] 72-78
*[[Պապիս հեքիաթը]] 104
*[[Պատահական հանդիպում]] 134
*[[Պատասխան]] 36
*[[Պատգամ (Արիս Արսենի)|Պատգամ]] 31
*[[Պատգամ հայրական]] 156
*[[Պատգամ որդուս]] 99
*[[Պատուհանիս տակ... (Վկայում-3)]] 72
*[[Պարգևի «հինգերը»]] 204
*[[Պարգևն ու Նինան]] 200
*[[Պարզամիտ զրույց]] 195
*[[Parodia Հովհ. Թումանյանի «Երկու շիրիմ...» քառյակի]] 191

*[[Ջանգյուլումներ]] 103

*[[Ռուզանին (Դու արժանի ես...)]] 132
*[[Ռուզանիկի պատմածից]] 217

*[[Սամվելի երդումը]] 222
*[[Սամվելի հանելուկը]] 219
*[[Սամվելիկի պատմածից]] 210
*[[Սայաթ-Նովա (Արիս Արսենի)|Սայաթ-Նովա]] 42
*[[Սեյսուլանի ավերակներում]] 154
*[[Սիրանիկի պատմածից]] 216
*[[Սիրո տողերից]] 103
*[[Սիրո տողերն այս քեզ նվեր...]] 139
*[[Սիրում եմ ձեզ...]] 96
*[[Սոսի ցանկությունը]] 220
*[[Սուսանի «արդարացումը»]] 218
*[[Սուսանիկի պատմածից]] 211
*[[Սուրիկի պատմածից]] 215

*[[Վաղվա մասին, և այսօրվա]] 160
*[[Վանդակված-գերված...]] 148
*[[Վեներա... Սիրո խորհուրդը]] 49-51
*[[Վերադարձի մտորում]] 25
*[[Վերհուշ (Արիս Արսենի)|Վերհուշ]] 36
*[[Վերջացա՞վ...]] 44
*[[Վերջերգ (Լույսը բացվում է...)|Վերջերգ]] 32
*[[Վերջերգ (Մնաս բարով...)|Վերջերգ]] 48
*[[Վիշտս տվի...]] 43
*[[Վրաստանում]] 30

*[[Տատս]] 104
*[[Տեսնես մահամերձն այն վերջին պահին... (Վկայում-17)]]
*[[Տխրություն]] 94
*[[Տխուր եմ միշտ էլ...]] 47
*[[Տխուր հանդիպում]] 175
*[[Տխուր նոր տարի]] 101
*[[Տրիոլետ-անկամ]] 192
*[[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում (1, 2)]] 100
*[[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]] 45-47
*[[Տունը]] 90

*[[Ցնորք]] 52-56

*[[Ուշացած... կանչ]] 40
*[[«Ուսուցիչը»]] 194
*[[Ո՞ւր են իմ սիրո...]] 33
*[[Ո՞ւր ես, հայրիկ]] 169
*[[Ուրիշի... սեր]] 134

*[[«Փարվանա» լեգենդը]] 186
*[[Փոքրիկ Անին]] 224
*[[Փոքրիկը]] 153
*[[Փոքրիկների մոլորակում]] 208-225
*[[Փրկանք]] 188

*[[Քաղցր հուշ 34]]
*[[Քաղցրիկը 223]]
*[[Քամին ծառերից... (Վկայում-1)]] 72
*[[40-ից հետո]] 160-168
*[[Քարերին՝ ձյան... (Վկայում-15)]] 75
*[[Քեզ հետ և առանց քեզ]] 35
*[[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]] 136
*[[Քո աչքերը (Արիս Արսենի)|Քո աչքերը]] 35
*[[Քո մասին...]] 38
*[[Քո... շքանշանը]] 151

*[[Օրորվում են ծաղիկները]] 16

*[[Ֆիրդուսուն]] 24

&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>q7ifvllw68fex5kxmkx7kzr3fyjk2zx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393126</id>
      <parentid>393125</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T07:00:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17940" sha1="fcuuhtkgvezofrma0dacnq8nb7jafst" xml:space="preserve">
'''[[ԱՅԲԲԵՆԱԿԱՆ ՑԱՆԿ]] 
{{Սյուն|4}}
&lt;poem&gt;
*[[Ալվարդիկի պատմածից]] 215
*[[Ակամա պատասխան]] 218
*[[Ակրոստիքոսը... (Բառախաղ-1)]] 137
*[[«Ամաչկոտ» Արարատը]] 220
*[[Ամենից առաջ...]] 188
*[[Ամպը սարին... (Վկայում-18)]] 76
*[[Ամուսնանա՞նք, թե՞... քիչ էլ սպասենք|Ամուսնանա՞նք, թե՞...]] 199-207
*[[Այդպես չէի որոշել...]] 38
*[[Այլակերպություն]] 163
*[[Այլապատում-Փարվանա]]180-190
*[[Այլ... «պատկերներ»]] (1-3) 174
*[[Այնպես է անուշ գերում...]] 144
*[[Այնպես լավ ես ինձ ժպտում... (Նախերգ)]] 132
*[[Այս գիշեր]] 157
*[[Այս ճանապարհը...]] 19
*[[Այսպես խոսեց Քաղցրիկը]] 223
*[[Այրում է կարոտդ...]] 135
*[[Անակնկալ հանդիպում (Արիս Արսենի)|Անակնկալ հանդիպում]] 165
*[[Անահիտ «Դ»-ին]] 202
*[[Անահիտ «Ժ»-ին]] 201
*[[Անդրանիկի պատմածից]] 212
*[[Անլսելի-անպատմելի]] 187
*[[«Անհամբերը»]] 196
*[[Անձրևը]] 28
*[[Անձրևի տակ]] 204
*[[Անշեջ երգի մասին...]] 190
*[[Անորոշություն (Արիս Արսենի)|Անորոշություն]] 138
*[[Անվե՜րջ եմ քեզ սիրելու...]] 147
*[[Անտառը այնքան... (Վկայում-7)]] 73
*[[Անտառն ինչ... (Վկայում-8)]] 74
*[[Անցնում է կյանքը...]] 16
*[[Անունդ եռք է...]] 136
*[[Անունդ` երազ տխուր...]] 144
*[[Անուշիկի պատմածից]] 215
*[[Անքնության]] 138
*[[Աշանի հմայքը]] 200
*[[Աշխարհընդդեմ հառաչանք]] 95
*[[Աշնանային պատկեր]] 100
*[[Աշուն]] 26
*[[Աչքե՛ր, մի՛ նայեք...]] 45
*[[Առաջին անգամ]] 36
*[[Առաջին սերը]] 102
*[[Առաջին ուսուցչուհուս]] 219
*[[Ասա, ինչո՞ւ քեզ սիրեցի...]] 46
*[[Ասա, ո՞ւր...]] 43
*[[Ասում են` Անուշն ես դու...]] 177
*[[Ասում են, թե աղջիկները ...]] 33
*[[Ավ. Իսահակյանին]] 23
*[[Արի...]] 140
*[[Արի կամաց քայլենք...]] 34
*[[Արի սիրենք մենք մեկմեկու...]] 71
*[[Արցախի հավերժությունը]] 90
*[[Արևիկի պատմածից]] 214

*[[Բաժանվում էին...]] 162
*[[Բայց՝ հավատում]] 192
*[[Բայց` ոչ ափսոսանք]] 164
*[[Բանաստեղծությունն իմ...]] 24
*[[Բառախաղ-1 (Ակրոստիքոսը...)]] 137
*[[Բառախաղ-2 (Թողնենք գինին...)]] 137
*[[Բառախաղ -3 (Կրծքածալ...)]] 137
*[[Բարեկամներ են... (Վկայում-2)]] 72
*[[Բարձունք տանող արահետով]] 10-57
*[[Բարձունք տանող արահետով]] 57
*[[Բարևեց աղջիկն այդ քեզ...]] 145
*[[Բեմի վրա...]] 192
*[[Բռնկվել էր (Վկայում-20)]] 77
*[[Բրիգադավարի մենախոսությունը]] 193

*[[Գազել բողոքի]] 106
*[[Գազել կարոտի]] 111
*[[Գազել մայրիկիս]] 107
*[[Գազել մեղսական]] 109
*[[Գազել մոռացման]] 112
*[[Գազել մտերմական]] 110
*[[Գազել մուտքի]] 106
*[[Գազել որոնման]] 112
*[[Գազել պապիս]] 108
*[[Գազել պատրանքի]] 109
*[[Գազել սիրո]] 107
*[[Գազել տատիս]] 108
*[[Գազել տխրության]] 111
*[[Գազել ցավի]] 110
*[[Գազելների պսակ]] 106-112
*[[Գարնանային բնանկար]] 15
*[[Գարնան հրավեր (Արիս Արսենի)|Գարնան հրավեր]] 17
*[[Գարնան... փոխարեն]] 163
*[[Գարուն (Արիս Արսենի)|Գարուն]] 15
*[[Գնացել ու չես գալիս...]] 149
*[[Գոհարիկ պատմածից]] 216
*[[Գրախանութի մոտ]] 206
*[[Գուսանական 184]]
*[[Գուսանները սիրահարված]] 182
*[[Գուսանները Փարվանա]] 181

*[[Դադարի պահին]] 157
*[[Դավեր ես նյութում, թախիծ...]] 146
*[[Դեղին գույն]] 17
*[[Դպրոցականը]] 220
*[[Դու, այնպես լիներ...]] 69
*[[Դու ասում ես զո՞ւր սիրեցի...]] 46
*[[Դու ատելով ատում ես ինձ...]] 47
*[[Դու արժանի ես ավելիին (Ռուզանին)]] 132
*[[Դու արի՛...]] 63
*[[Դու Արև՛ եղիր...]] 70
*[[Դու գայիր նորից...]] 65
*[[Դու գիտե՞ս...]] 45
*[[Դու եկա՞ր...]] 37
*[[Դո՛ւ ես իմ կյանքը...]] 60
*[[Դու իմ աչքերին...]] 61
*[[Դու ինձ աչքերիդ...]] 67
*[[Դու ինչ ես նայում...]] 46
*[[Դու ինձ համար...]] 45
*[[Դու ինձ չթողիր...]] 64
*[[Դու խոհերիս մեջ...]] 68
*[[Դու խռո՞վ ես ինձանից...]] 66
*[[Դու հարցնում ես...]] 70
*[[Դու միշտ գողունի...]] 46
*[[Դու միշտ էլ եղել ես...]] 45
*[[Դու մի պահ դեմքիս...]] 67
*[[Դու մնա...]] 44
*[[Դու նայեցիր...]] 46
*[[Դու` սեր իմ մաքուր...]] 71
*[[Դու տանը...]] 139
*[[Դու տարվում ես...]] 30
*[[Դու տխրո՞ւմ ես դեռ...]] 47
*[[Դու ո՞ւր ես...]] 62
*[[Դու քնել ես հոգնած...]] 134
*[[Դուր եկար կնոջս դու....]] 146

*[[Եղբայրը]] 225
*[[Եղբա՛յրս, արի...]] 152
*[[Եղբորս «լուսանկարներից» (1-3)]] 174
*[[Եկել եմ, նստել այստեղ...]] 149
*[[Ես այդ գիշեր...]] 137
*[[Ես այլ կանչով եմ...]] 66
*[[Ես այսօր խոսեմ...]] 69
*[[Ես առաջնեկիս... (Էքսպրոմտ)]] 152
*[[Ես գիտեի՞...]] 71
*[[Ես գիտեմ...]] 37
*[[Ես երազներով... (Վկայում-11)]] 74
*[[Ես ի՞նչ անեմ...]] 135
*[[Ես լո՜ւռ եմ կարոտում...]] 63
*[[Ես լո՜ւռ եմ սիրում...|Ես...]] 62
*[[Ես կուզեի լինել...]] 98
*[[Ես միշտ ժպտում եմ... (Վկայում-21)]] 78
*[[Ես նորից քեզ հետ եմ...]] 29
*[[Ես չեմ մոռանա...]] 41
*[[Ես չեմ մոռացել]] 33-48
*[[Ես չիմանայի՜...]] 65
*[[Ես սիրում եմ մայրիկիս]] 225
*[[Ես ու դու (Արիս Արսենի)|'''Ես ու դու]] 60-71
*[[Ես ու դու (Պտտվում են...)|Ես ու դու]] 60
*[[Ես ուխտավորի...]] 68
*[[Ես ուրիշների...]] 70
*[[Ես քեզ չեմ ասել...]] 64
*[[Ես քեզ սպասել եմ...]] 65
*[[Ես քեզ տեսա՛...|]] 67
*[[Ես քո անունը...]] 69
*[[Ես քո շրթո՛ւնքն եմ...]] 61
*[[Ես քո որդին եմ նորից լինելու...]] 170
*[[Երանի, թե հասկանայիր...]] 39
*[[Երբ եկար...]] 43
*[[Երբ հայ են ասում... (Վկայում-14)]] 75
*[[Երբ պապիկ ես դառնում...]] 225
*[[Երեխաները Գանձասարում]] 210 
*[[Երեխաները Սևանում]] 167
*[[3 x նույնին]] 133
*[[Երկար նայեցի...]] 44
*[[Երկրաշարժ]] 163

*[[Զինվոր Թոփալյանը]] 159
*[[Զինվորական խճանկար]] 157-159
*[[Զորայրի պատմածից]] 212
*[[Զրույց Պ. Սևակի դիմանկարի հետ]] 99

*[[Էդուլիկի խորհուրդը]] 221
*[[-Էլ մի տենչա...]] 44
*[[Էպիգրամ]] 195
*[[Էպիգրամ-ձոն]] 191
*[[Էպիգրամներ և ֆելիետոններ]] 191-198
*[[Էպիգրամ-պատասխան]] 193
*[[Էպիգրամ-տրիոլետ]] 195
*[[Էքսպրոմտ (Ես առաջնեկիս)...]] 152

*[[Ընդամենը` ցանկություն]] 138
*[[Ընկերոջ համար...]] 12

*[[Թարթառ]] 221
*[[Թև է առնում... (Վկայում-19)]] 76
*[[Թող այսպես լինի...]] 133
*[[Թող երգերն իմ նվիրեմ քեզ... (Նախերգ-ընծայական «գալիքից»)]] 33
*[[Թողնենք գինին (Բառախաղ-2)]] 137
*[[Թվաբանական սեր]] 133

*[[Ժամադրություն]] 97
*[[Ժայռի ճակատին...]] 160
*[[Ժպիտդ երգ է անշեջ...]] 189

*[[Իբրև խորհուրդ]] 194
*[[Իմ երգը (Արիս Արսենի)|Իմ երգը]] 12
*[[Իմ թոռնիկները]] 223-225
*[[Իմ ժողովրդին]] 22
*[[Իմ պապը]] 218
*[[Իմ պապը Խաչունց Անդրին է]] 218-222
*[[Իմ ուսուցիչը]] 24
*[[Ինձ այնպես լա՜վ ես ժպտում...]] 145
*[[Ի՞նչ անեմ...]] 42
*[[Ի՞նչ են պատմում փոքրիկները]] 210-217
*[[Ի՜նչ են ցանկանում...]] 29
*[[Ի՞նչ է գրում Քաղցրիկը]] 224
*[[Ի՞նչ է սիրում Ռեգինան]] 221
*[[Ինչո՞ւ եմ ես էլ...]] 16
*[[Ինչքա՜ն դժվար է...]] 26
*[[Իսկ առավոտն այս չքնաղ...]] 153
*[[Իսկ դու գարնան...]] 177
*[[Իրար համար...]] 45

*[[Լավ մարդուն` բարի ցանկություններով]] 164
*[[Լեյտենանտ Հրոն Գեղամը, Գինոսյանը և մյուսները]] 158
*[[Լենինի ժպտացող դիմանկարի առաջ]] 192
*[[Լենսերի դասը]] 199
*[[Լեռները]] 98
*[[Լեռները խոնարհվել չգիտեն]] 14
*[[Լիներ... (Վկայում-13)]] 75
*[[Լռության րոպե]] 116-129
*[[Լույսը բացվում է... (Վերջերգ)]] 32
*[[Լույսն ուղեկից լինի քեզ...]] 135
*[[Լուռ եմ հավատում...]] 40

*[[Խաղաղ էր պահը...]] 172
*[[Խայտում ես նորից...]] 147
*[[Խաչունց աղբյուրը]] 13
*[[Խոսենք շշուկով]] 161
*[[Խոստովանություն]] 105
*[[Խոսք ընթերցողիս]] 9
*[[Խորենացու «հետ»]] 205
*[[Խորհում ես...]] 22

*[[Ծաղիկներն են միշտ...]] 18
*[[Ծաղկած տխրություն]] 169-175
*[[Ծաղկանց փունջ ես...]] 132
*[[Ծառը նիրհում էր... (Վկայում-6)]] 73
*[[Ծննդյան ավետիս]] 171
*[[Ծովածաղկի աչքեր]] 130-141

*[[Կայտառ է, զվարթ է նա...]] 148
*[[Կանգնեի քո դեմ...]] 35
*[[Կապույտ են լինում... (Վկայում-12)]] 75
*[[Կատակապահեր]] 178-207
*[[Կարճատև մարտ]] 155
*[[Կարոտ (Արիս Արսենի)|Կարոտ]] 25
*[[Կարոտ կա աչքերիդ մեջ...]] 145
*[[Կարոտի անրջանք (1-7)]] 173-174
*[[Կարոտի լեզվով]] 175
*[[Կարոտների հովիտ]] 12-32
*[[Կարոտներիս կանաչ հովտում... (Նախերգ)]] 12
*[[Կգա]] 172
*[[Կգնամ...]] 38
*[[Կդարձնե՞ս սիրտս գերիդ...]] 136
*[[Կյանք, շատ ես նմանն...]] 14
*[[Կրծքակալ... (Բառախաղ-3)]] 137

*[[1988, փետրվար 27-29]] 113-115
*[[Համանվագ (Արիս Արսենի)|Համանվագ]] 142-177
*[[Համլետիկը]] 220
*[[Հայաստան (Արիս Արսենի)|Հայաստան]] 22
*[[Հայ ժողովրդի ճակատագիրը]] 91
*[[Հայոց պատմության դասին]] 92
*[[Հայկի պատմածից]] 214
*[[Հայրենի կարգավ]] 144-150
*[[Հավատ]] 105
*[[Հավատարմություն]] 21
*[[Հավատո հանգանակ]] 168
*[[Հարմար առիթով]] 166
*[[Հիմա ի՞նչ անենք...]] 203
*[[Հիմա տաքսի կվարձեմ...]] 189
*[[Հիշողության մեղեդի]] 13
*[[Հովհ.Թումանյանին]] 23
*[[Հորս հիշատակին]] 169
*[[Հրաժեշտի զանգ]] 222
*[[Հրաժեշտի խոսք]] 207
*[[Հրաժեշտի փոխարեն]] 139
*[[Հույսի ճրագ]] 43

*[[Ղարաբա՜ղս...]] 197

*[[Ճակատագիր]] 154
*[[Ճակատամարտ]] 27
*[[Ճանապարհին...]] 162
*[[Ճանապարհները]] 18
*[[Ճանապարհս...]] 189
*[[Ճաքած լռություն]] 88-115, 90-105

*[[Մաղթանք]] 31
*[[Մաղթանք վերջին զանգի]] 166
*[[Մատս ձգանին]] 151-159
*[[Մարիամիկի պատմածից]] 211
*[[Մեծերի մահով... (Վկայում-16)]] 76
*[[Մեկի սիրով...]] 39
*[[Մենավոր կաղնուն... (Վկայում-5)]] 73
*[[Մենության ուշ գիշեր էր...]] 147
*[[Մենք]] 96
*[[Մենք ամուսնանանք...]] 203
*[[Մեր Անահիտները]] 201
*[[Մեր Զինան]] 200
*[[Մեր հին, հնամյա...]] 168
*[[Սեր սպասումը]] 203
*[[«Միամիտ» Արևիկը]] 219
*[[Միայն դո՞ւ տեսար...]] 135
*[[Մի՛ գոցիր, բաց արա, թող...]] 148
*[[Մի՛ եղիր ուրագի պես...]] 149
*[[Մի կյանքի պատմություն]] 101
*[[Մի պարծենա...]] 14
*[[Մի՞թե վաղուց է...]] 39
*[[Մինա մայրիկը]] 21
*[[Միշտ, երբ փողոցով... (Վկայում-9)]] 74
*[[Միք. Նալբանդյան]] 42
*[[Մնաս բարով... (Վերջերգ)]] 48
*[[Մոռացած տարիք... (Նախերգ)]] 199
*[[Մտահոգություն]] 196
*[[Մտերմիկ տողեր]] 176-177
*[[Մրսում էին քարերը... (Վկայում-4)]] 72

*[[Յոթ գուսանների բալլադը]] 185

*[[Նա երազ էր...]] 44
*[[Նախերգ (Այնպես լավ ես...)]] 132
*[[Նախերգ (Կարոտներիս կանաչ հովտում...)|Նախերգ]] 12
*[[Նախերգ (Մոռացած տարիք...)]] 199
*[[Նախերգ-ընծայական «գալիքից» (Թող երգերն իմ նվիրեմ քեզ)]] 33
*[[Նամակներ Իզաբելային (Ա.Բ. Գ.)]] 93-94
*[[Նելսոնի պատմածից]] 217
*[[Նոր հանդիպում]] 58-87
*[[Նորայրի պատմածից]] 213
*[[Նորից այցի կգնամ]] 14
*[[Նորից լեռներ են ծնվում...]] 23
*[[Նորից կգաս...]] 42
*[[Նվագներ արարվող լույսի]] 102

*[[Շատ մանր արի ու ինձ տես...]] 36
*[[Շիկանում-մարում են...]] 40
*[[Շիրազական]] 23
*[[Շիրազականչ (Ղարաբաղը մորդ կանչն էր...)|Շիրազականչ]] 95

*[[Ողբերգական դեպք էր այն... (Վկայում-10)]] 74
*[[Ոչի՞նչ, որ սիրագարված...]] 146
*[[Ո՞վ ասաց...]] 45
*[[Ո՞վ է անցել...]] 41

*[[Որոնում]] 29

*[[Չափածո բացիկ` վերջաբանի փոխարեն]] 141
*[[Չգաս, կգա՞ս...]] 140
*[[Չգիտեմ` գնա՞մ, մնա՞մ...]] 150
*[[Չէ՞ որ ես քեզ...]] 37
*[[Չմոռանաս...]] 47

*[[Պաբլո Ներուդայի մենախոսությունը]] 79-87
*[[Պահի վկայումներ]] 72-78
*[[Պապիս հեքիաթը]] 104
*[[Պատահական հանդիպում]] 134
*[[Պատասխան]] 36
*[[Պատգամ (Արիս Արսենի)|Պատգամ]] 31
*[[Պատգամ հայրական]] 156
*[[Պատգամ որդուս]] 99
*[[Պատուհանիս տակ... (Վկայում-3)]] 72
*[[Պարգևի «հինգերը»]] 204
*[[Պարգևն ու Նինան]] 200
*[[Պարզամիտ զրույց]] 195
*[[Parodia Հովհ. Թումանյանի «Երկու շիրիմ...» քառյակի]] 191

*[[Ջանգյուլումներ]] 103

*[[Ռուզանին (Դու արժանի ես...)]] 132
*[[Ռուզանիկի պատմածից]] 217

*[[Սամվելի երդումը]] 222
*[[Սամվելի հանելուկը]] 219
*[[Սամվելիկի պատմածից]] 210
*[[Սայաթ-Նովա (Արիս Արսենի)|Սայաթ-Նովա]] 42
*[[Սեյսուլանի ավերակներում]] 154
*[[Սիրանիկի պատմածից]] 216
*[[Սիրո տողերից]] 103
*[[Սիրո տողերն այս քեզ նվեր...]] 139
*[[Սիրում եմ ձեզ...]] 96
*[[Սոսի ցանկությունը]] 220
*[[Սուսանի «արդարացումը»]] 218
*[[Սուսանիկի պատմածից]] 211
*[[Սուրիկի պատմածից]] 215

*[[Վաղվա մասին, և այսօրվա]] 160
*[[Վանդակված-գերված...]] 148
*[[Վեներա... Սիրո խորհուրդը]] 49-51
*[[Վերադարձի մտորում]] 25
*[[Վերհուշ (Արիս Արսենի)|Վերհուշ]] 36
*[[Վերջացա՞վ...]] 44
*[[Վերջերգ (Լույսը բացվում է...)|Վերջերգ]] 32
*[[Վերջերգ (Մնաս բարով...)|Վերջերգ]] 48
*[[Վիշտս տվի...]] 43
*[[Վրաստանում]] 30

*[[Տատս]] 104
*[[Տեսնես մահամերձն այն վերջին պահին... (Վկայում-17)]]
*[[Տխրություն]] 94
*[[Տխուր եմ միշտ էլ...]] 47
*[[Տխուր հանդիպում]] 175
*[[Տխուր նոր տարի]] 101
*[[Տրիոլետ-անկամ]] 192
*[[Տրիոլետներ՝ պարետային ժամի շրջանակներում (1, 2)]] 100
*[[Տրիոլետներ Վ. Աղասյանին]] 45-47
*[[Տունը]] 90

*[[Ցնորք]] 52-56

*[[Ուշացած... կանչ]] 40
*[[«Ուսուցիչը»]] 194
*[[Ո՞ւր են իմ սիրո...]] 33
*[[Ո՞ւր ես, հայրիկ]] 169
*[[Ուրիշի... սեր]] 134

*[[«Փարվանա» լեգենդը]] 186
*[[Փոքրիկ Անին]] 224
*[[Փոքրիկը]] 153
*[[Փոքրիկների մոլորակում]] 208-225
*[[Փրկանք]] 188

*[[Քաղցր հուշ 34]]
*[[Քաղցրիկը 223]]
*[[Քամին ծառերից... (Վկայում-1)]] 72
*[[40-ից հետո]] 160-168
*[[Քարերին՝ ձյան... (Վկայում-15)]] 75
*[[Քեզ հետ և առանց քեզ]] 35
*[[Քեզ «քաղե՞լ» են արդեն...]] 136
*[[Քո աչքերը (Արիս Արսենի)|Քո աչքերը]] 35
*[[Քո մասին...]] 38
*[[Քո... շքանշանը]] 151

*[[Օրորվում են ծաղիկները]] 16

*[[Ֆիրդուսուն]] 24

&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;

[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>fcuuhtkgvezofrma0dacnq8nb7jafst</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Հեղինակ:Արմինե Նալբանդյան</title>
    <ns>100</ns>
    <id>150101</id>
    <revision>
      <id>393148</id>
      <parentid>392996</parentid>
      <timestamp>2026-06-11T11:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>NelliGK</username>
        <id>10434</id>
      </contributor>
      <origin>393148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1587" sha1="8j7zgecxzqcbbogvidsuzx9auq99ayh" xml:space="preserve">{{Հեղինակ
|լրիվ անուն = Արմինե Վարազդատի Նալբանդյան
|դասակարգում = Նալբանդյան, Արմինե
|սկզբնատառ = Ն
|պատկեր = Արմինե Նալբանդյան 1.jpg
|ծնվել է = 1958
|մահացել է =
}}
{{ՀԻ|Տարի=-}}

==Դրամատուրգիա==
===Պիեսներ===
*[[Թքած]]
*[[Իժերի ծնունդը]]
*[[Ինչ կա մտքիդ]]
*[[Կինտավր]]
*[[Հոգ չէ]] (1992)
*[[Նախերգանք (պիես)|Նախերգանք]]
*[[Վերջին գիշեր]]
*[[Վերջին մոմը]]
*[[:Կատեգորիա:Արմինե Նալբանդյանի պիեսներ|Պիեսներն այբբենական կարգով]]

==Արձակ==
===Սցենարներ և գրքեր===
*[[Անհասցե թաղամաս]] (ռադիոսերիալի սցենար, 2005)
*[[Արևածագը 6-անց կեսին]] (ռադիոսերիալ)

==Հոդվածներ և մանկավարժություն==
*[[Խոսքի մշակման հիմունքներ]]
*[[:Կատեգորիա:Արմինե Նալբանդյանի հոդվածներ|Հոդվածներն այբբենական կարգով]]

==Ստեղծագործությունները այլ կայքերում==
*[https://tatron-drama.am/archives/4469 Արմինե Նալբանդյանի ստեղծագործությունները «Դրամատուրգիա» հանդեսում]
*[https://sportedu.am/հֆսկպի/կառուցվածք/մարզական-լրագրության-ամբիոն Կենսագրությունը ՀՖԿՍՊԻ պաշտոնական կայքում]</text>
      <sha1>8j7zgecxzqcbbogvidsuzx9auq99ayh</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>