Տխրություն

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.6</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Տխրություն</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12468</id>
    <revision>
      <id>393164</id>
      <parentid>392995</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:58:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-32139-47|~2026-32139-47]] ([[User talk:~2026-32139-47|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:~2025-33372-72|~2025-33372-72]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <origin>392069</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1055" sha1="gxuqt56k89zk2u48xtchmb45d2ecmzx" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Տխրություն
|section = 
|previous = [[Կրակի հետևից]]
|next = [[Ճանջը]]
|notes = 
|author =Վահան Տերյան}}

{{բանաստեղծություն|Տխրություն|&lt;poem&gt;
Սահուն քայլերով, աննշմար, որպես քնքուշ մութի թև,
Մի ըստվեր անցավ ծաղիկ ու կանաչ մեղմիվ շոյելով.
Իրիկնաժամին թփերն օրորող հովի պես թեթև
Մի ուրու անցավ, մի գունատ աղջիկ ճերմակ շորերով…
Արձակ դաշտերի ամայության մեջ նա մեղմ շշնջաց,
Կարծես թե սիրո քնքուշ խոսք ասաց նիրհող դաշտերին.—
Ծաղիկների մեջ այդ անուրջ կույսի շշուկը մնաց
Եվ ծաղիկները այդ սուրբ շշուկով իմ սիրտը լցրին…
&lt;/poem&gt;|1908}}

[[Կատեգորիա:Վահան Տերյան]][[Կատեգորիա:Վահան Տերյանի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>gxuqt56k89zk2u48xtchmb45d2ecmzx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393165</id>
      <parentid>393164</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:59:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <origin>393165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="974" sha1="qd0dr8uy3pez4to5vbn97r69ct3u1ej" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Տխրություն
|section = 
|previous = [[Հուշերի երկրում]]
|next = [[Երեկո]]
|notes = 
|author =Վահան Տերյան}}

{{բանաստեղծություն|ՏԽՐՈՒԹՅՈՒՆ|&lt;poem&gt;
Սահուն քայլերով, աննշմար, որպես քնքուշ մութի թև,
Մի ըստվեր անցավ ծաղիկ ու կանաչ մեղմիվ շոյելով.
Իրիկնաժամին թփերն օրորող հովի պես թեթև
Մի ուրու անցավ, մի գունատ աղջիկ ճերմակ շորերով...
Արձակ դաշտերի ամայության մեջ նա մեղմ շշնջաց,
Կարծես թե սիրո քնքուշ խոսք ասաց նիրհող դաշտերին.—
Ծաղիկների մեջ այդ անուրջ կույսի շշուկը մնաց
Եվ ծաղիկները այդ սուրբ շշուկով իմ սիրտը լցրին...
&lt;/poem&gt;|1908}}

[[Կատեգորիա:Վահան Տերյան]]</text>
      <sha1>qd0dr8uy3pez4to5vbn97r69ct3u1ej</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գարնանամուտ (Վահան Տերյան)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12476</id>
    <revision>
      <id>393163</id>
      <parentid>392999</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:57:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-32139-47|~2026-32139-47]] ([[User talk:~2026-32139-47|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:GeoO|GeoO]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <origin>388796</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1376" sha1="4xw008lwvdgw6rljivk4cvh31zbmdlf" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գարնանամուտ
|section = 
|previous = [[Հին պարտիզում]]
|next = [[Հրաժեշտի գազել]]
|notes = 
|author =Վահան Տերյան|year=1908}}

{{բանաստեղծություն|ԳԱՐՆԱՆԱՄՈՒՏ|&lt;poem&gt;
Քնքշաբույր ծաղկանց հրեղեն խաղով
Ժպտում են նորից անտառ ու ձորակ,
Եվ հեղեղները խոսուն-սառնորակ
Ողջունում են ինձ զվարթ ծիծաղով։

Զուգել ես նորից դաշտ, անտառ ու լեռ,
Գարո՜ւն, ամեն տեղ նոր կյանք ես վառել
Իմ սրտում էլ ես թևերըդ փռել,
Իմ հոգում էլ ես հրդեհել նոր սեր։

Եվ ահա կրկին զվարթ ու ջահել,
Դուրս ելա տխուր մենության բանտից.
Պայծառ աչքերըդ ողջունում են ինձ,
Եվ ես չեմ կարող իմ ճիչը պահել։

Բացել ես իմ դեմ ոսկեղեն հեռուն,
Ծաղկել ես սարո՛ւմ, անտառո՛ւմ, արտո՛ւմ,
Ուրիշ երգեր են հնչում իմ սրտում —
Ողջո՛ւյն քեզ, արև, ողջո՛ւյն քեզ, գարուն...
&lt;/poem&gt;|1908}}

[[Կատեգորիա:Վահան Տերյան]][[Կատեգորիա:Վահան Տերյանի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>4xw008lwvdgw6rljivk4cvh31zbmdlf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/109</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24831</id>
    <revision>
      <id>393154</id>
      <parentid>245458</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:35:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393154</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11792" sha1="j2lwps531aze6trkx3luzk22yhv2wiw" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;միասնության ու անվերջության փիլիսոփայական ըմբռնում, բնորոշ է զուսպ հուզմունքով համակված հայեցողական տրամադրությունը: Մ. Յու. լայնորեն օգտագործել է չինական գեղանկարչության համար նոր այնպիսի արտահայտչամիջոցներ, ինչպիսիք են կոմպոզիցիայի ասիմետրիկությունը, շեշտված, լայն գունաբծերը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԱՍ''', {{լայն|Մյոզ}} (ֆլամ. Maas, ֆրանս. Meuse), գետ Ֆրանսիայում, Բելգիայում և Նիդերլանդներում: Երկարությունը 925 կմ է, ավազանը՝ 36 հզ. կմ²: Սկիզբ է առնում Լանգրի սարավանդից, կտրում Արդենները և թափվում Հռենոսի դելտայի ձախ բազուկի մեջ: Սնումը ձնաանձրևային է, հորդացումը՝ ձմռանն ու գարնանը: Ջրի միջին ծախսը ստորին հոսանքում 300–400 մ³/վրկ է, առավելագույնը՝ մինչև 3 հզ. մ³/վրկ: Նավարկելի է մինչև վերին հոսանքը: Սեդան քաղաքից վեր գետի հունը շլյուզավորված է: Ջրանցքներով միացած է Ֆրանսիայի, Բելգիայի, Նիդերլանդների, ԳՖՀ ջրային ուղիների համակարգի հետ: Մ–ի ափին են Վերդեն, Սեդան (Ֆրանսիա), Նամյուր, Լիեժ (Բելգիա), Մաաստրիխտ (Նիդերլանդներ) քաղաքները:&lt;br&gt;
'''ՄԱԲԼԻ''' (Mably) Գաբրիել Բոննո դը (1709-1785), ֆրանսիացի քաղաքական մտածող, ուտոպիստ կոմունիստ, պատմաբան: Է. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/568 ''Կոնդիլյակի''] եղբայրը: Սովորել է ճիզվիտական կոլեջում և սեմինարիայում, այնուհետև հրաժարվել է հոգևոր ծառայությունից, 1742-ից զբաղվել դիվանագիտական, 1746-ից՝ գիտական գործունեությամբ:	Մ–ի հայացքների հիմքում ընկած էին [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/249 ''հասարակական դաշինքի''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/490 ''բնական իրավունքի''] տեսությունները: Նա գտնում է, որ մարդկանց թշնամությունը ոչ թե բնական վիճակի, այլ հետագայում առաջացած մասնավոր սեփականության և անհավասարության հետևանք է (այսպիսով նա հակադրվել է Թ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/499 ''Հոբսին''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/654 ''ֆիզիոկրատներին'']): Ըստ Մ–ի, մարդկանց սոցիալական միասնության ձգտման հիմքը հավասարության ձգտումն է («սոցիալական սերը»): Բանականությունը չի կարող իշխել մարդկանց զգացումներին (այդ «կատաղի հրեշին»), և նրանք չեն կարող վերադառնալ բնական վիճակի: Հետևաբար, կոմունիստական իդեալի հաստատումը անհնար է, և նա քարոզում էր ճգնավորական կոմունիզմ՝ գույքային անհավասարության նվազեցում, պահանջմունքների սահմանափակում, ճոխությունների կանխում: Մ. գտնում էր, որ ժողովուրդը գերագույն իշխանության կրողն է, որ նա հեղափոխության իրավունք ունի, հատկապես, եթե այն ուղղված է բռնության դեմ: Սակայն հեղափոխությունը, ըստ Մ–ի, միայն մասնակի, սահմանափակ լուծման միջոց է: Չնայած աշխարհայացքային սահմանափակությանը, Մ–ի գաղափարները մեծ լիցք են հաղորդել Ֆրանս. մեծ հեղափոխության ձախ ուժերին:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Избр. произв., М.-Л., 1950.&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Волгин В. П}}., Развитие общественной мысли во Франции в XVIII в,, М . 1958; {{լայն|Его же}}, Французский утопический коммунизм, М., 1960.{{ՀՍՀ հեղ|Գ. Մխիթարյան}}
'''ՄԱԲՈՒՅԱՆԵՐ''' (Mabuya), սցինկայինների ընտանիքի մողեսների սեռ: Մարմինը սովորաբար գորշ գույնի է, երկայնաձիգ բաց շերտերով ու մուգ բծերով. երկարությունը մինչև 22 սմ: Վերջավորությունները զարգացած են: Արագաշարժ են, լավ մագլցում են լեռները, ծառերը և թփերը, առանձին տեսակներ խոր բներ են փորում: Հայտնի է մոտ 90 տեսակ, տարածված Աֆրիկայում, Մադագասկարում, Հարավային Ասիայում, Հարավային և Կենտրոնական Ամերիկայում: Սնվում են միջատներով և այլ մանր անողնաշարավորներով: Առավելապես ձվակենդանածին են, կան նաև ձվածիններ: ՍՍՀՄ–ում՝ Հայաստանի հվ–ում, Երևանի շրջակայքում, Թուրքմենիայում, Ուզբեկստանում հանդիպում է {{լայն|ոսկեգույն մաբույան}} (M. aurata): ՀՍՍՀ–ում Մ. գրանցված են Կարմիր գրքում: {{ՀՍՀ հեղ|Ֆ. Դանիելյան}}
'''ՄԱԳԱԴԱՆ''', քաղաք, ՌՍՖՍՀ Մագադանի մարզի կենտրոնը: Նավահանգիստ է Օխոտի ծովի Նագաևոյի խորշում, Կոլիմայի ավտոճանապարհի սկզբնակետն է: Օդային գծերով կապված է Մոսկվայի, Լենինգրադի և այլ քաղաքների հետ: 124 հզ. բն. (1980): Կան լեռնային սարքավորումների, շինանյութերի արտադրության ձեռնարկություններ, կարի ֆաբրիկա, կաշվի-կոշիկի կոմբինատ, ՋԷԿ, Հյուսիս–Արևելյան կոմպլեքսային, ոսկու և հազվադեպ մետաղների ԳՀԻ-ներ, Հյուսիս–Արևելքի գյուղատնտեսության զոնալ ԳՀԻ, Հյուսիսի կենսբ. պրոբլեմների ինստ. Խաղաղօվկիանոսյան ձկնորսական տնտեսության և օվկիանոսագիտության ինստ. մասնաճյուղ, Համամիութենական հեռակա պոլիտեխնիկական և հեռակա իրավաբանական ինստ-ների մասնաճյուղեր, մանկավարժական ինստիտ., պոլիտեխնիկական տեխնիկում, բժշկ. և երաժշտական ուսումնարաններ, երաժշտադրամատիկական թատրոն, հեռուստակենտրոն, հայրենագիտական թանգարան: Քաղաք է 1939-ից:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳԱԴԱՆԻ ՄԱՐԶ''', ՌՍՖՍՀ կազմում: Ստեղծվել է 1953-ի դեկտ. 3-ին: Գտնվում է ՍՍՀՄ ծայր հս–արլ–ում: Ողողվում է Հյուսիսային սառուցյալ և Խաղաղ օվկիանոսների ջրերով:	Տարածությունը 1199,1 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 478 հզ. (1980): Մ. մ–ի կազմում է Չուկոտական ինքնավար օկրուգը: Բաժանվում է 16 շրջանի, ունի 4 քաղաք, 52 քտա, 78 գյուղսովետ: Կենտրոնը՝ Մագադան: 1967-ին պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով:&lt;br&gt;
'''Բնությանը''': Մ. մ–ի ափագիծը կտրտված է Անադիրի, Կրեստի, Շելիխովի ծոցերով և Չաունյան, Կոլյուչինյան, Պենժինյան, Գիժիգայի խորշերով: Արլ–ում Չուկոտյան թերակղզին է: Տարածքի մեծ մասը լեռնային է, տիրապետում են բարձրավանդակներն ու սարահարթերը, միջլեռնային ցածրավայրերը: Հվ–արմ–ում Կոլիմայի բարձրավանդակն է (600-1962 մ բարձրությամբ), հս–արմ–ում՝ Չերսկու լեռնաշղթայի Չերգե, Պոլյառնի և այլ լեռներ (մինչև 2500 մ բարձրությամբ), հս–արլ–ում՝ Չուկոտյան բարձրավանդակը և Անադիրի սարահարթը: Նշանավոր են Անադիրի, Չաունյան, Վանկարեմյան, Գիժիգայի դաշտավայրերը: Օգտակար հանածոներից կան ածուխ, ոսկի, անագ, վոլֆրամ, սնդիկ:&lt;br&gt;
{{լայն|Կլիման}} խիստ ցամաքային է, ծովափերին՝ ցուրտ ծովային: Ձմեռը երկարատև է (7–8 ամիս): Նվազագույն ջերմաստիճանը –60°C-ից մինչև –65°C է: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը ներքին շրջաններում –38°C է, Օխոտի ծովափին՝ –19°C-ից մինչև –23°C, Հյուսիսային սառուցյալ օվկիանոսի ափերին՝ –24°C-ից մինչև –28°C: Ամառը կարճատև է, զով, հաճախակի են մառախուղները: Հուլիսի միջին ջերմաստիճանը Օխոտի ծովափին 11–12°C է, արկտիկական ափերին՝ 3–6°C, ներքին շրջաններում՝ 14–16°C: Տարեկան տեղումները 300–350 մմ են, Օխոտի և Բերինգի ծովափերին՝ մինչև 700 մմ Մ. մ. բացառությամբ Օխոտի ծովափնյա մասի, գտնվում է բազմամյա սառածության զոնայում: Վեգետացիոն շրջանը 100–105 օր է: Գետերը պատկանում են Հյուսիսային սառուցյալ և Խաղաղ օվկիանոսների ավազաններին: Գլխավոր գետերը՝ Կոլիման և Անադիրը օգտագործվում են փոխադրումների, լաստառաքման և հիդրոէներգիա ստանալու համար: Կան մանր շատ լճեր: Մ. մ. գտնվում է տունդրայի, անտառատունդրայի և տայգայի զոնաներում: Տիրապետում են ճահճա–գլեյան, տորֆա–գլեյան, պոդզոլային, լեռնային շրջաններում՝ լեռնա–տայգային և լեռնատունդրային {{լայն|հողերը}}: Մեծ տարածում ունեն թփուտները: 21 մլն հա (տարածքի 17%) ծածկված է անտառով: Տայգայում հիմնականում փիճին է: Կենդանիներից կան բևեռային աղվես, սկյուռ, աղվես, նապաստակ, արջ, հյուսիսային եղջերու,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>j2lwps531aze6trkx3luzk22yhv2wiw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/110</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24832</id>
    <revision>
      <id>393155</id>
      <parentid>245475</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:39:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393155</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5499" sha1="jqo2lf3nt9p2yx9qx66vkwfor98v1yt" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կուղխ, որմզդեղն ևն: Բազմաթիվ թռչուններ (կաքավներ, բադեր, սագեր) ունեն արդյունագործական նշանակություն: Ծովերը հարուստ են ձկներով:&lt;br&gt;
{{լայն|Բնակչության}} 70%–ը ռուսներ են, ավելի քան 4%–ը՝ հյուսիսային ժողովուրդներ: Միջին խտությունը 1 կմ² վրա 0,4 մարդ է: Բնակչության 70%–ից ավելին կենտրոնացած է մարզի հվ–արմ. մասում, քաղաքային բնակչությունը 78,3% է (1979): Բոլոր քաղաքները (Մագադան, Սուսուման, Պևեկ, Անադիր) ստեղծվել են սովետական իշխանության տարիներին:&lt;br&gt;
'''Տնտեսությունը:''' Տնտեսության հիմքը կազմում են լեռնահանքային արդյունաբերությունն ու գունավոր մետալուրգիան (Կոլիմայի ու նրա վտակների վերին հոսանքների ավազան), ոսկու, անագի, վոլֆրամի, սնդիկի արդյունահանման և հանքահարստացուցիչ ձեռնարկությունները: Զարգացած է ձկնեղենի արդյունաբերությունը: Կան վառելանյութի, էներգետիկայի, մեքենաշինության, շինանյութերի, թեթև և սննդի արդյունաբերության ձեռնարկություններ, ՊՇԷԿ, ՀԷԿ, ԱԷԿ: Կա ածխի արդյունահանություն: Մ. մ–ում կան 50 սովետական, 11 կոլեկտիվ և զգալի թվով օժանդակ տնտեսություններ: Գյուղատնտ. օգտագործելի հողատարածությունը 271 հզ. հա է, որից 249 հզ. հա՝ խոտհարք և արոտավայր, 22 հզ. հա՝ ցանքատարածություն (75%–ը՝ կերային կուլտուրաներ, մնացածը՝ հացահատիկ, կարտոֆիլ, բանջարեղեն ևն): Գյուղատնտեսության առաջատար ճյուղերն են եղջերվապահությունն (722,5 հզ. գլուխ) ու կաթնատու անասնապահությունը (խոշոր եղջերավոր անասուններ՝ 25 հզ. գլուխ, որի 48%–ը կովեր են): Կա մորթատու գազանաբուծություն և արդյունագործական որսորդություն: Մարզում երկաթուղի չկա: Արտաքին բեռնաշրջանառությունը կատարվում է ծովային, ներքին փոխադրումները՝ ավտոմոբիլային տրանսպորտով: Ծովային նավահանգիստներն են Նագաևոն (Մագադան քաղաք), Պևեկը, Պրովիդենիան, Էգվեկինոտը, Անադիրը, Բերինգովսկին: Կարևոր օդային գծերն են Մագադան–Սուսուման–Կալիկչանը, Պևեկ–Կոմսոմոլսկին, Էգվեկինոտ–Իուլտինը: Զարգացած է տեղական նշանակության նավագնացությունը:&lt;br&gt;
'''Լուսավորությունը և առողջապահությունը:''' 1972–73 ուս. տարում մարզում կար 284 հանրակրթական դպրոց, 2 պրոֆտեխ. ուսումնարան, միջնակարգ մասնագիտական ուս. հաստատություններ, մանկավարժական ինստ.:	Ունի մի	շարք ԳՀԻ–ներ և համամիութենական բուհերի մասնաճյուղեր: 1973-ին Մ. մ–ում կային 224 մասսայական գրադարան, հայրենագիտական և այլ թանգարաններ, 251 ակումբ, 480 կինոսարք, 29 արտադպրոցական հաստատություն (այդ թվում՝ 13 պիոներների տուն, 12 մանկական սպորտդպրոց ևն), 100 հիվանդանոց (6,5 հզ. մահճակալով), 1,7 հզ. բժիշկ: Մագադանից 286 կմ հս. գտնվում է Տալայա ջերմուկա–ցեխաբուժական կուրորտը: Լույս են տեսնում մարզային թերթեր: Գործում են ռադիոհաղորդումների և հեռուստատեսային կենտրոններ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳԱՂԱԹ''', {{լայն|մագաղատ}} (ասոր. magalləta - գալարված մատյան), կաշվից պատրաստված գրանյութ:	Ըստ հուն. ավանդության ստեղծվել է փոքրասիական Պերգամոն քաղաքում, թագավոր Եվմենես II-ի (մ. թ. ա. 197–159) օրոք: Քաղաքի անունով կոչվել է {{լայն|պերգամենտ}}: [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/131 ''Պապիրուսի''] համեմատությամբ թանկ էր, սակայն՝ դիմացկուն, գրվում էր երկու երեսին և փաթեթի փոխարեն իրար վրա դնելով ստացվում էր այժմյան գրքի ձևը: Հայերը գործածել են «Մ.» անվանումով: Մ–ի համար օգտագործվել է մանր և խոշոր եղջերավոր մատղաշ անասունների մորթին: Ունեցել է մշակման տարբեր եղանակներ,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>jqo2lf3nt9p2yx9qx66vkwfor98v1yt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/111</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24833</id>
    <revision>
      <id>393156</id>
      <parentid>245593</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T06:52:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393156</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14186" sha1="golsssao8twyzcx73nh6wg1btbb7806" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;որոնց դեղատոմսերը պահպանվել են հայերեն բազմաթիվ ձեռագրերում: Հայերը մինչև VIII-IX դդ. օգտագործել են Մ., այնուհետև՝ նաև թուղթ, որը գնալով տիրապետող է դարձել: Հայերեն ամենամեծ մագաղաթյա ձեռագիրը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/659 ''«Մշո ճառընտիրն»''] է, որը ունեցել է 75 սմ x 50 սմ մեծության 660 (այժմ՝ 600) թերթ՝ պատրաստված արջառի և երինջի կաշվից, ամենափոքրը՝ լուցկու տուփից փոքր է, պատրաստված նորածին ուլի մորթուց: {{ՀՍՀ հեղ|Ա. Մաթևոսյան}} 
'''ՄԱԳԴԱԼԵՆԱ''' (Magdalena), գետ Կոլումբիայում: Երկարությունը 1540 կմ է, ավազանը՝ 260 հզ. կմ²: Սկիզբ է առնում Կենտրոնական Կորդիլիերաների հվ–ից, թափվում՝ Կարիբյան ծով: Հոսում է Կենտրոնական և Արևելյան Կորդիլիերաների միջլեռնային իջվածքով և Մերձկարիբյան դաշտավայրով: Միջին հոսանքում սահանքավոր է: Ջրի միջին ծախսը՝ 8-10 հզ. մ³/վրկ: Գլխավոր վտակը Կաուկան է: Նավարկելի է Նեյվա քաղաքից սկսած: Մ–ի ափերին են Օնդա, Պուերտո Բեռիո, Բառանքիլյա քաղաքները:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳԴԵԲՈՒՐԳ''' (Magdeburg), քաղաք ԳԴՀ–ում, համանուն օկրուգի վարչական կենտրոնը: 279 հզ. բն. (1976): Երկաթուղային և ավտոճանապարհների հանգույց է, գետային նավահանգիստ Էլբայի վրա: ԳԴՀ արդ., առևտրատրանսպորտային, ծանր մեքենաշինության, քիմ., սննդի արդյունաբերության կենտրոն է: Կա բժշկ. ակադեմիա, ծանր մեքենաշինության բարձրագույն դպրոց, արվեստի և ջրային տնտեսության մասնագիտական դպրոցներ: Առաջին անգամ հիշատակվել է 805-ին:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳԴԵԲՈՒՐԳՅԱՆ ԻՐԱՎՈՒՆՔ''' (jus theutonicum magdeburgense), Մագդեբուրգ քաղաքի քաղաքային ֆեոդալական իրավունք: Ձևավորվել է XIII դ.: Աղբյուրներ են ծառայել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/253 ''սաքսոնյան հայելին''], Մագդեբուրգի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/528 ''շյոֆենների դատարանի''] որոշումները, քաղաքային պատրիկությանը արքեպիսկոպոս Վիխմանի շնորհած արտոնությունները ևն: Կարգավորել է դատարանի, քաղաքային իշխանության գործունեությունը, հողային սեփականության, տիրույթների խախտման, շարժական գույքի զավթման իրավահարաբերություններ, սահմանել պատիժներ: Մ. ի. ամրապնդել է ֆեոդալների դեմ մղվող պայքարում քաղաքացիների հաջողությունները: Կիրառվել է Արևելյան Գերմանիայում, Արևելյան Պրուսիայում, Չեխիայում, Սիլեզիայում, Հունգարիայում: Լեհաստանում և Լիտվայում, իսկ հետո անցել է նաև Գալիցիա և Բելոռուսիա:&lt;br&gt;
Մ. ի. հարատևել է մինչև XVIII–XIX դդ.: &lt;br&gt;
'''ՄԱԳԵԼԱՆ''', {{լայն|Մագալյայնշ}} (պորտուգ. Magalhães), Ֆեռնան (մոտ 1480-1521), պորտուգալացի ծովագնաց: Կատարել է առաջին շուրջերկրյա նավարկությունը: 1505-12-ին մասնակցել է պորտուգ. արշավախմբերին, 2 անգամ հասել Մալակկա թերակղզի: 1517-ին Պորտուգալիայից մեկնել է Իսպանիա, 1519-1521-ին ղեկավարել է 5 նավից կազմված իսպանական արշավախումբը, որի նպատակն էր արմ. նավարկության ուղիով հասնել Մոլուքյան կղզիներ: 1520-ին հասել է Լա Պլատայի գետաբերան, հայտնագործել Սան Մաթիաս և Սան Խորխե ծոցերը, անցել իր հայտնագործած նեղուցով (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/111 ''Մագելանի նեղուց'']), կտրել Խաղաղ օվկիանոսը (17000 կմ), հասել Ֆիլիպինյան կղզիներ, որտեղ սպանվել է տեղացիների հետ ընդհարման ժամանակ: Արշավախմբի միայն մեկ նավ է վերադարձել Իսպանիա՝ հվ–ից շրջանցելով Աֆրիկան: Մ–ի նավարկությունը վերջնականապես ապացուցեց Երկրի գնդաձևությունը և Համաշխարհային օվկիանոսի առկայությունը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳԵԼԱՆԻ ՆԵՂՈՒՑ''', Հարավային Ամերիկա մայր ցամաքի և Հրո երկիր արշիպելագի միջև: Ափերը պատկանում են Չիլիին: Միացնում է Ատլանտյան և Խաղաղ օվկիանոսները: Երկարությունը մոտ 550 կմ է, նվազագույն լայնությունը՝ 3,3 կմ, նվազագույն խորությունը նավարկուղում՝ 31-33 մ: Նավարկությունը վտանգավոր է արմ. ուժեղ քամիների, մեծ քանակության ստորջրյա ժայռերի և ծանծաղուտների պատճառով: Գլխավոր նավահանգիստը Պունտա Արենասն է (Չիլի): Հայտնագործել և առաջինն անցել է Ֆ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/111 ''Մագելանը''], 1520-ին:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳԻՍՏՐԱՏՈՒՐԱ''' (&lt; լատ. magistrates – աստիճանավոր, պետ), 1. պետական պաշտոն Հին Հռոմում: Առաջացել է հանրապետության հաստատման ժամանակ (մ. թ. ա. VI դ. վերջ): Սկզբնապես բոլոր Մ–ները (կոնսուլ, դիկտատոր (բռնապետ), հեծելազորի հրամանատար, պրետոր, ցենզոր, էդիլ, քվեստոր ևն) զբաղեցրել են (բացի ժողովրդական տրիբունի պաշտոնից) պատրիկները, մ. թ. ա. III դարից՝ նաև պլեբեյները: Մ–ները չեն վարձատրվել, ընտրվել են կարճ ժամկետով (սովորաբար՝ 1 տարի) և կոլեգիալ էին (բացի դիկտատորի պաշտոնից): Մ. ունեցող անձնավորությունը կոչվում էր մագիստրատ և իրավունք ուներ հրամանագրեր հրապարակել իր իրավասությունների շրջանակներում: Յուրատեսակ Մ–ներ էին քրմական կոլեգիաները: 2. Տերմին, որ բուրժ. երկրներում օգտագործվում է իբրև դատական գերատեսչության հոմանիշ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳԻՍՏՐՈՍ''' (լատ. magister – պետ, ուսուցիչ), ակադեմիական երկրորդ աստիճան, որ շնորհվում է ԱՄՆ–ի, Մեծ Բրիտանիայի և բարձրագույն կրթության անգլո–ամերիկյան համակարգ ունեցող երկրների բարձրագույն ուսումնական հաստատություններում: Միջին դարերում Մ–ի աստիճան շնորհվում էր «յոթ ազատ արվեստներ» դասավանդողներին, հետագայում՝ համալսարանների փիլ. ֆակուլտետների շրջանավարտներին, իսկ XIX դ. փոխարինվում է փիլիսոփայության դոկտորի աստիճանով: Մինչհեղափոխական Ռուսաստանում Մ–ի աստիճան շնորհվում էր համալսարանների բոլոր ֆակուլտետներում (բացի բժշկականից), և այն ստացող անձինք իրավունք ունեին ղեկավարելու ամբիոն: Մ–ի աստիճան շնորհվում էր համալսարանն ավարտելուց հետո՝ տվյալ գիտության ճյուղից բանավոր քննություն հանձնող և հրապարակայնորեն դիսերտացիա պաշտպանող անձանց: Աչքի ընկնող մագիստրոսական դիսերտացիայի համար շնորհվում էր դոկտորի աստիճան: Բարձրագույն կրթության, ինչպես նաև գիտական կոչումների և աստիճանների խորհրդային համակարգում Մ–ի աստիճան չկա: Արտասահմանում շնորհվում է համալսարան կամ դրան համարժեք ուսումնական հաստատություն ավարտած անձանց, որոնք 1-2 տարի լրացուցիչ դասընթացներ են անցնում և, հատուկ քննություն հանձնելով, պաշտպանում դիսերտացիա: Իրավաբանական և բժշկ. մասնագիտությունների գծով Մ–ի աստիճանի փոխարեն շնորհվում է իրավունքի կամ բժշկության դոկտորի աստիճան: Մ–ի աստիճան ստացողի որակավորումը մոտավորապես համարժեք է խորհրդային բուհերի (5-ամյա ուսուցմամբ) դիպլոմային աշխատանք (նախագիծ) պաշտպանած շրջանավարտների ստացած որակավորմանը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳԻՍՏՐՈՍԻ ՃԵՄԱՐԱՆ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/175 ''Սանահինի համալսարան'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳԼՑՈՂ ԲՈՒՅՍԵՐ''', վեր բարձրացող և հատուկ հարմարանքների օգնությամբ որևէ հենարանի ամրացող բույսեր, պատկանում են լիաններին: Ըստ ամրանալու ձևի բաժանվում են 3 խմբի՝ 1. {{լայն|կառչող}}, որոնք մագլցում են ցողունների, տերևների վրա եղած փշերով, կեռիկներով կամ կոշտ մազիկներով (մասրենու շատ տեսակներ, մոշ, կաթնախոտ ևն): 2. {{լայն|Արմատների օգնությամբ}} Մ. բ–ի (բաղեղ, վանիլ, սև պղպեղ ևն) ցողունների վրա առաջանում են լույսից խուսափող հավելյալ արմատներ, որոնք հենարանում ճեղք են գտնում և ամրանում: 3. {{լայն|Բեղիկակիրները}} մագլցում են ցողունների, տերևների կամ նրանց հատվածների, ինչպես նաև ամբողջական ընձյուղների ու ծաղկաբույլերի ձևափոխման հետևանքով առաջացած բեղիկների օգնությամբ (լոբազգիներ, խաղող ևն):&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՄԱ''' (&lt; հուն, μαγμα – խմոր, թանձր քսուք), հիմնականում սիլիկատային կազմի հրահեղուկ զանգված, որ առաջանում է Երկրի խոր հորիզոններում: Սովորաբար Մ. մեծ թվով քիմիական տարրերի միացությունների բարդ լուծույթ է, որոնց մեջ գերակշռում են թթվածինը, &lt;math&gt;Si, Al, Fe, Mg, Ca, Na&lt;/math&gt; և &lt;math&gt;K&lt;/math&gt;: Երբեմն մագմայում լուծվում են (լուծված են լինում) մինչև մի քանի տոկոս ցնդող բաղադրիչներ, հիմնակաևում ջուր, սակավ՝ ածխածնի օքսիդներ, ծծմբաջրածին, ջրածին, ֆտոր, քլոր ևն: Մ. խոր հորիզոններում բյուրեղանալու դեպքում ցնդող բաղադրիչները մասամբ մտնում են տարբեր միներալների (ամֆիբոլների, փայլարների) կազմի մեջ: Հրաբխային մարզերում Մ., հասնելով Երկրի մակերևույթին, արտավիժում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/492 ''լավայի''] տեսքով, հրաբուխների խառնարաններում առաջացնում էքստրուզիվ մարմիններ կամ դուրս նետվում գազերի հետ՝ մանրատված նյութի ձևով: Վերջինս կողային ապարների բեկորների և նստվածքային նյութի հետ խառնված կուտակվում է զանազան տուֆերի ձևով: Երկրի խոր հորիզոններում առաջացող մագմատիկ զանգվածները կազմավորում են ըստ ձևի և չափերի բազմազան ինտրոլզիվ մարմիններ՝ մանրերից, որոնք Մ–ով լցված փոքր ճեղքեր են, մինչև հսկայական զանգվածներ՝ մի քանի հզ. կմ² մակերեսով: Մ. երկրակեղևում&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>golsssao8twyzcx73nh6wg1btbb7806</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/112</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24834</id>
    <revision>
      <id>393157</id>
      <parentid>245601</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:07:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393157</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14108" sha1="546dza2jtasgp6lox3cvxnnrl6udcjc" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ներդրվելու կամ Երկրի մակերևույթին արտավիժելու դեպքում առաջանում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/112 ''մագմատիկ ապարներ''], որոնք պատկերացում են տալիս նրա կազմի մասին: Ուսումնասիրելով տարբեր մագմատիկ ապարների տեղաբաշխումը Երկրի մակերևույթին և ցույց տալով բազալտների ու գրանիտների գերակշիռ տարածվածությունը՝ սովետական երկրաբան Ֆ. Յու [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/587 ''Լևինսոն–Լեսինգը''] ենթադրեց, որ բոլոր հայտնի մագմատիկ ապարներն առաջացել են երկու նախնական՝ հիմքային (բազալտային) և թթու (գրանիտային) Մ–ի հաշվին: Անգլիացի երկրաբան Ա. Հոլմսը առաջ քաշեց հիպոթեզ հիմքային և թթու Մ–ների հետ մեկտեղ նաև գերհիմքային (պերիդոտիտային) Մ–ի առկայության մասին: Ավելի ուշ՝ XX դ. 20-ական թթ. վերջին ամերիկացի պետրոլոգ Ն. Բոուենը առաջարկեց հիպոթեզ միայն մեկ նախնական՝ բազալտային Մ–ի գոյության մասին: 50-ական թթ. վերջին նա ապացուցեց գրանիտային Մ–ի գոյության հնարավորությունը բարձր ճնշման, ջրի առկայության (2-4%), մոտ 600°C ջերմաստիճանի պայմաններում: Սկզբում կարծում էին, որ Մ. Երկրի խոր հորիզոններում առաջացնում է հոծ թաղանթներ: Սակայն երկրաֆիզիկական հետազոտությունների օգնությամբ ապացուցվեց, որ հրահեղուկ Մ–ի մշտական թաղանթներ չկան, որ Մ. պարբերաբար առաջացնում է առանձին օջախներ Երկրի տարբեր կազմ և խորություն ունեցող թաղանթների սահմաններում: ՍՍՀՄ–ում, ԱՄՆ–ում, Ճապոնիայում, Ավստրալիայում ինտենսիվ փորձարարական հետազոտություններ են տարվում մագմայատիպ հալոցքների առաջացման պայմանների ուսումնասիրման ուղղությամբ: Մ–ի բնույթի բացահայտման համար կարևոր նշանակություն ունեն երկրաֆիզիկական հետազոտությունների տվյալները երկրակեղևի և վերին մանթիայի վիճակի (հատկապես Երկրի խոր հորիզոնների ջերմության) մասին: Տարբեր կազմի Մ–ներն ունեն տարբեր ֆիզիկական հատկություններ, որոնք կախված են նաև ջերմաստիճանից և ցնդող բաղադրիչների պարունակությունից: Մ. շատ օգտակար հանածոներ կրող է, որոնք նրա բյուրեղացման ընթացքում կուտակվում են առանձին տեղամասերում՝ ստեղծելով ներծին հանքավայրեր: Մի շարք հանքային միներալներ (&lt;math&gt;Cr&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Ti&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Ni&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Pt&lt;/math&gt;-ի), ինչպես նաև ապատիտը անջատվում են բյուրեղացման ընթացքում և առաջացնում մագմատիկ հանքավայրեր: Ենթադրում են, որ ինտրուզիվների ձևավորման վերջնական փուլերում (ետմագմատիկ փուլ) Մ–ում գտնվող ցնդող բաղադրիչների հաշվին ձևավորվում են գունավոր, հազվագյուտ և թանկարժեք մետաղների հիդրոթերմալ, գրեյզենային, սկսանային, ինչպես նաև երկաթի հանքավայրեր:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՄԱՏԻԿ ԱՊԱՐՆԵՐ''', {{լայն|հրային ապարներ}}, ապարներ, որոնք առաջացել են հրահեղուկ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/492 ''մագման''] սառչելու և բյուրեղանալու հետևանքով: Մագման կարող է սառչել ինչպես Երկրի խոր հորիզոններում, այնպես էլ Երկրի մակերևույթին՝ արտավիժելուց հետո: Մ. ա., ըստ սառչելու պայմանների, լինում են ինտրուզիվ ({{լայն|խորքային}}) և ({{լայն|էֆուզիվ հրաբխային, արտավիժած}}), որոնք իրարից տարբերվում են ստրուկտուրայով և տեքստուրայով: Ինտրուզիվ ապարները (գրանիտ, սիենիտ, դիորիտ) մագմայի դանդաղ բյուրեղացման պատճառով ունեն լրիվ բյուրեղային ստրուկտուրա և ներդրվում են որպես բաթոլիթներ, շտոկներ, լակոլիթներ, երակներ ևն: Էֆուզիվ ապարները (բազալտ, անդեզիտ, տուֆ) մագմայի արագ սառչելու հետևանքով ունենում են ոչ լրիվ բյուրեղային ստրուկտուրա, հագեցած են հրաբխային ապակիով և հաճախ տեղադրվում են որպես լավային հոսքեր ու ծածկույթներ: Մ. ա. սովորաբար կազմված են սիլիկատներից: Նրանց գլխավոր բաղադրամասը սիլիկահողն է (&lt;math&gt;SiO_2&lt;/math&gt;), ըստ որի պարունակության Մ. ա. լինում են՝ գերհիմքային (&lt;math&gt;SiO_2&lt;/math&gt;&lt;40%), {{լայն|հիմքային}} (40–56%), {{լայն|միջին թթվության}} (56–65%), {{լայն|թթու}} (65–70%) և {{լայն|գերթթու}} (&gt;75%): Սիլիկատներ չպարունակող Մ. ա. (օրինակ, կարբոնատիտները) խիստ սակավ են: Համապատասխանաբար փոխվում է նաև միներալների կազմը Մ. ա–ի առանձնացված խմբերում: Գերհիմքային ապարները (պիրոքսենիտներ, դունիտներ, օլիվիններ) բաղկացած են միայն օլիվինից և պիրոքսենից, հիմքայիններում (գաբբրո, բազալտ) առկա է նաև կալցիումային պլագիոկլազ: Թթու ապարներում (գրանիտ, լիպարիտ, դացիտ) նվազում է մագնեզիում–երկաթային ու կալցիումային սիլիկատների պարունակությունը, և հանդես են գալիս ալկալիական դաշտային սպաթներ ու քվարց: Կախված ալկալիների պարունակությունից՝ Մ. ա–ի յուրաքանչյուր խմբում առանձնացվում են {{լայն|նորմալ}} և {{լայն|ալկալիական}} շարքի ապարներ (ալկալիական գրանիտներ, նեֆելինային սիենիտներ, ֆոնոլիտներ): Մ. ա–ի տարբեր տիպերի հետ կապված են լինում տարբեր օգտակար հանածոներ (օրինակ, թթու ապարների հետ՝ կապար, վոլֆրամ, ոսկի, հիմքայինների հետ՝ տիտանամագնետիտ, պղինձ, գերհիմքային ապարների հետ՝ քրոմ, պլատին, նիկել, ալկալխսկանների հետ՝ տիտան, ֆոսֆոր, ապատիտ, ցիրկոնիում, հազվագյուտ հողեր): Նշված բոլոր Մ. ա. լայնորեն տարածված են ՀՍՍՀ–ում: Մ. ա. ունեն տնտեսական նշանակություն. կիրառվում են որպես շինանյութ (տուֆեր, լաբրադորիտներ ևն), հղկանյութ (պեմզա) և ջերմամեկուսիչներ (պեմզա, պեռլիտ), ինչպես նաև հումք են արժեքավոր բաղադրիչների կորզման համար (օրինակ, ալյումինիում՝ նեֆելինային սիենիտներից):&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՄԱՏՈԳԵՆ ՀԱՆՔԱՎԱՅՐԵՐ''', հանքավայրեր, որոնց ծագումը կապված է մագմատիկ գործունեության հետ: Առաջանում են երկու ճանապարհով: Մի դեպքում մագմայից հանքային տարրերը անջատվում են ապար կազմող սիլիկատների հետ միաժամանակ, կամ փոքր–ինչ ավելի, ուշ: Հանքանյութերն առաջացնում են միներալների ցան կամ նրանց ավելի հոծ կուտակներ ինտրուզիվ զանգվածների տարբեր հատվածներում: Հանքային միներալները՝ ինտրուզիաների սառչելու ժամանակ առաջացած ճեղքերում երբեմն գոյացնում են երականման, ոսպնյակաձև, հազվադեպ՝ սյունաձև հոծ մարմիններ: Մյուս դեպքում մագման, նախքան սառչելն ու բյուրեղանալը, բաժանվում է սիլիկատային և սուլֆիդային մասերի: Ջերմությունն իջնելու հետ միասին իջնում է սուլֆիդների լուծելիությունը, որոնք հալռցքից կաթիլների ձևով անջատվում են, միանում իրար, կազմում ավելի խոշոր զանգվածներ և ծանրության ուժի տակ իջնում ինտրուզիվ զանգվածների հատակը: Այդ եղանակով են առաջանում հատկապես պղինձ–նիկելային հանքավայրերը: Մ. հ–ի ձևավորումը տեղի է ունենում մի քանի հարյուր աստիճան ջերմության և զգալի ճնշման պայմաններում: Մ. հ. են առաջացնում քրոմը, պլատինը և նրա խմբի տարրերը՝ ալմաստը, տիտանը, երկաթը, հազվագյուտ տարրերը, նիոբիումը, տանտալը, ինչպես նաև պղնձի ու նիկելի հանքանյութերը:&lt;br&gt;
Մ. հ–ի խմբին են պատկանում նաև ետմագմատիկ հանքավայրերը, որոնք առաջանում են մագմայից անջատված գազաջրային լուծույթներից և կազմում բազմաթիվ հիդրոթերմալ, գրեյզենային ու սկառնային հանքավայրերի խումբը և մեծ դեր խաղում մի շարք օգտակար հանածոների համար (&lt;math&gt;Cu, Pb-Zn, Ag, Au, Sb, Hg&lt;/math&gt;, բարիտ, ֆլյուորիդ ևն):&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԱՏ''' (ուշ լատ. magnas կամ magnatus — հարուստ, անվանի մարդ), խոշոր ֆեոդալ, մեծատոհմիկ և հարուստ ազնվական Եվրոպայի որոշ երկրներում, հատկապես ֆեոդալական–ճորտատիրական Լեհաստանում ու Հունգարիայում: «Մ.» տերմինը փոխաբերական իմաստով օգտագործվում է արդյունաբերական և ֆինանսական խոշոր կապիտալի ներկայացուցիչներին բնութագրելու համար:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵԶԻՏ''' (Թեսալիայի (Հունաստան) Մագնեսիա մարզի անունով), միներալ: Քիմիական բաղադրությունը՝ &lt;math&gt;MgCO_2&lt;/math&gt;: Պարունակում է 47,82% &lt;math&gt;MgO&lt;/math&gt; և 52,18% &lt;math&gt;CO_2&lt;/math&gt;: Որպես իզոմորֆ խառնուրդներ մասնակցում են &lt;math&gt;Fe&lt;/math&gt;, սակավ՝ &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt; և &lt;math&gt;Ca:&lt;/math&gt; Բյուրեղագիտական համակարգը տրիկոնային է: Հանդիպում է ռոմբոէդրային, հազվադեպ՝ պրիզմաձև բյուրեղների տեսքով: Գույնը՝ անգույն, սպիտակ, գորշ, դեղին, շագանակագույն: Կարծրությունը՝ 3,5-4,5, խտությունը՝ 3000 կգ/մ³: Մ. ունի հիդրոթերմալ, ինֆիլտրացիոն և սակավ՝ նստվածքային ծագում: Հանքավայրերը հայտնի են ՍՍՀՄ–ում (Ուրալ, Սիբիր), Չինաստանում, Բրազիլիայում ևն: Կիրառվում է մետալուրգիայում (որպես հրակայուն նյութ), շինարարության (մագնեզիտային ցեմենտ), ռետինի, թղթի արդյունաբերության մեջ, ինչպես նաև &lt;math&gt;Mg&lt;/math&gt;-ի ստացման համար:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵԶԻՈՒՄ''' (Magnesium), &lt;math&gt;Mg&lt;/math&gt;, տարրերի պարբերական համակարգի III պարբերության II խմբի քիմիական տարր: Կարգահամարը՝ 12, ատոմական զանգվածը՝ 24,305: Մ. &lt;math&gt;s&lt;/math&gt; տարր է, ատոմի արտաքին էլեկտրոնային թաղանթի կաոուցվածքն է &lt;math&gt;3 s^2&lt;/math&gt;: Բնական Մ. բաղկացած է &lt;math&gt;{}^{24}_{}\textrm{Mg}&lt;/math&gt; (78,60%), &lt;math&gt;{}^{25}_{}\textrm{Mg}&lt;/math&gt; (10,11%) և &lt;math&gt;{}^{26}_{}\textrm{Mg}&lt;/math&gt; (11,29%) կայուն իզոտոպներից: Մ. հայտնաբերել է Հ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/354 ''Դևին''], 1808-ին: Տարածվածությամբ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>546dza2jtasgp6lox3cvxnnrl6udcjc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/113</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24835</id>
    <revision>
      <id>393158</id>
      <parentid>245661</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T07:21:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393158</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14645" sha1="6rmczz66b128cwul7lxxww7gitzwain" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Մ. երկրակեղևում վեցերորդ տարրն է (1,87% ըստ զանգվածի), ծովաջրում՝ երկրորդը (0,13%)՝ նատրիումից հետո: Երկրի պատյանի (մանթիայի) բնորոշ տարրերից է՝ գերհիմնային ապարներում միջին պարունակությունը 25,9% է: Բնության մեջ ազատ վիճակում չի հանդիպում: Մտնում է բազմաթիվ սիլիկատային, սուլֆատային և այլ միներալների բաղադրության մեջ (օլիվին, դոլոմիտ, տալկ, մագնեզիտ ևն): Երկրի կենսոլորտում Մ. եռանդուն միգրացվում է, լվացվում հոսող ջրերով և աստիճանաբար տեղափոխվում օվկիանոս:&lt;br&gt;
Մ., թեև չնչին քանակներով, պարունակվում է բոլոր կենդանի օրգանիզմներում (մոտ 0,001-0,05%) և կարևոր դեր է խաղում նրանց կենսագործունեության համար: Որոշ ջրիմուռներ և կրային սպունգներ պարունակում են 3-4% Մ.: Մ. են պարունակում նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/462 ''քլորոֆիլը''], բջջային օրգանելները, ռիբոսոմները, ֆիտինը: Երկրի վրա եղած բույսերի քլորոֆիլում Մ–ի պարունակությունը մոտ 100 մլրդ տ է: Մ. ակտիվացնում է որոշ ֆերմենտներ, խթանում ֆոսֆորի ներթափանցումը (հողից) և յուրացումը բույսերում: Կալցիումի և մանգանի հետ ապահովում է բույսերում քրոմոսոմների և կոլոիդ համակարգերի կայունությունը: Մ–ի պակասը առաջացնում է բույսերի քլորոզ: Կենդանիները և մարդը Մ. ստանում են սննդի հետ: Մարդու օրական պահանջը 0,3-0,5 գ է (մանկական տարիքում, հղիության և լակտացիայի շրջանում՝ ավելի մեծ): Օրգանիզմում Մ. կուտակվում է լյարդում, որտեղից մասամբ անցնում է մկանները և ոսկորները: Մկաններում Մ. խթանում է ածխաջրային անաերոբ նյութափոխանակությունը: Մ–ի բնականոն պարունակությունը արյան մեջ 4,3 մգ% է: Մ–ի հակատարրը օրգանիզմում կալցիումն է: Մ–կալցիում հավասարակշռության խախտումն առաջացնում է ռախիտ: Մ–ի անբավարարությունը սննդում խաթարում է նյարդային համակարգի բնականոն դրդելիությունը և մկանների կծկումը: Բժշկության մեջ, որպես դեղամիջոց, օգտագործում են Մ–ի սուլֆատը, օքսիդը և կարբոնատը:&lt;br&gt;
Սպիտակ արծաթափայլ մետաղ է: Ալոտրոպային ձևափոխություններ չունի: Հալչում է 651°C-ում, եռում՝ 1107°C-ում, խտությունը՝ 1739 կգ/մ³: Ջերմության և էլեկտրականության լավ հաղորդիչ է: Մեխանիկական հատկությունները կախված են մշակման եղանակներից: Քիմիապես ակտիվ տարր է, ուժեղ վերականգնիչ, միացություններում՝ երկարժեք: Աղերի ջրային լուծույթներից դուրս է մղում մետաղների մեծ մասին, թթուներից՝ ջրածնին: Դանդաղ փոխազդում է նաև եռացող ջրի հետ: Խիտ ծծմբական թթվում համարյա չի լուծվում: Չի լուծվում նաև ֆտորաջրածնական թթվում, անլուծելի ֆտորիդով՝ &lt;math&gt;MgF_2&lt;/math&gt;-ով, պատվելու պատճառով: Տաքացնելիս իրենց օքսիդներից վերականգնում է բազմաթիվ մետաղներ և ոչ մետաղներ (օրինակ, &lt;math&gt;Ti, Zn, Si, B&lt;/math&gt; և այլն): Ջրածնի մթնոլորտում 400–500°C-ում առաջացնում է սպիտակ, բյուրեղական հիդրիդ՝ &lt;math&gt;MgH_2&lt;/math&gt;: Մ. օդում պատվում է օքսիդի պաշտպանիչ շերտով և փայլազրկվում: Օդում տաքացնելիս (600–650°C) բոցավառվում է, այրվում կուրացնող սպիտակ բոցով, առաջացնելով [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/114 ''մագնեզիումի օքսիդ''], մասամբ նաև նիտրիդ: Դրա մանրափոշին սպիտակ է, օդից խոնավություն կլանելով մասամբ փոխարկվում է Մ–ի հիդրօքսիդի՝ &lt;math&gt;Mg(OH)_2&lt;/math&gt; և կարբոնատի &lt;math&gt;MgCO_3&lt;/math&gt;: Տաքացնելիս Մ. միանում է հալոգենների հետ (խոնավ քլորի հետ՝ առանց տաքացնելու): Մ–ի քլորիդն առաջացնում է կայուն բյուրեղահիդրատներ՝ &lt;math&gt;MgCl_2\cdot H_2O&lt;/math&gt; և &lt;math&gt;MgCl_2\cdot 6H_2O&lt;/math&gt;, որոնցից երկրորդն ստանում են ծովաջրից և օգտագործում մագնեզիումական ցեմենտներ և Մ. ստանալու, փայտը հրակայուն դարձնելու համար և մանածագործության մեջ: Մ. ծծմբի կամ &lt;math&gt;SO_2&lt;/math&gt;–ի և &lt;math&gt;H_2S&lt;/math&gt;-ի հետ տաքացնելիս (500–600°C) առաջացնում է սուլֆիդ (&lt;math&gt;MgS&lt;/math&gt;), ազոտի, ֆոսֆորի, ածխածնի և սիլիցիումի հետ՝ նիտրիդ (&lt;math&gt;Mg_3N_2&lt;/math&gt;), ֆոսֆիդ (&lt;math&gt;Mg_3P_2&lt;/math&gt;), կարբիդներ (&lt;math&gt;MgC_2, Mg_2C_3&lt;/math&gt;) և սիլիցիդներ (&lt;math&gt;Mg_2Si, Mg_3Si_2&lt;/math&gt;): Այս միացությունները լուծվում են նոսր թթուներում՝ անջատելով համապատասխան ոչ մետաղների ջրածնական միացությունները: Մետաղների մեծ մասի հետ Մ. առաջացնում է ներմետաղական միացություններ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/113 ''Մագնեզիումի համաձուլվածքներ'']): Ալկալիները Մ–ի հետ չեն փոխազդում, սակայն աղերի լուծույթներից անջատվում է ջրում վատ լուծվող հիդրօքսիդը՝ &lt;math&gt;Mg(OH)_2&lt;/math&gt;: Մ–ի աղերից շատերը ջրում լավ են լուծվում ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/113 ''մագնեզիումի սուլֆատ''], &lt;math&gt;MgCl_2&lt;/math&gt; ևն), վատ՝ ֆտորիդը, կարբոնատը, ֆոսֆատը ևն:&lt;br&gt;
Արդյունաբերության մեջ Մ. ստանում են ջրազրկված կարնալիտի (&lt;math&gt;KCl\cdot MgCl_2\cdot 6H_2O&lt;/math&gt;) կամ Մ–ի անջուր քլորիդի հալույթի (720–750°) էլեկտրոլիզով:	Էլեկտրոլիտում, որը պարունակում է նատրիումի, կալիումի, կալցիումի քլորիդներ և ֆտորիդներ, &lt;math&gt;MgCl_2&lt;/math&gt;-ի պարունակություն 5–7%-ից պակաս չպետք է լինի: Հալված Մ. հավաքվում է էլեկտրոլիտի մակերեսին և հեռացվում պարբերաբար (պարունակում է մինչև 2% խառնուրդներ): Անհրաժեշտության դեպքում ստացված Մ. մաքրում են վակուումում սուբլիմացնելով (մինչև 99,999% Մ.): Մ. օգտագործում են համաձուլվածքների արտադրության, դժվար վերականգնվող և ցրված տարրեր (&lt;math&gt;Ti, Zr, Hf, U&lt;/math&gt; ևն) ստանալու համար: Մ–ի փոշու խառնուրդները օքսիդիչների հետ լուսավորող և հրկիզող նյութեր են: Լայնորեն օգտագործվում են նաև Մ–ի միացությունները: [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/114''Մագնեզիումօրգանական միացությունները''] օգտագործվում են օրգանական սինթեզում:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵԶԻՈՒՄԻ ՀԱՄԱՁՈՒԼՎԱԾՔՆԵՐ''', համաձուլվածքներ, որոնց հիմնական բաղադրիչը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/112 ''մագնեզիումն''] է: Առավել ամուր և կրակակայուն Մ. հ. մշակվում են մագնեզիում–մետաղ համակարգի հիման վրա: Մ. հ. բաժանվում են 2 հիմնական խմբի, ձուլման համաձուլվածքներ՝ ձևավոր ձուլվածքների արտադրության համար, և դեֆորմացվող համաձուլվածքներ՝ մամլումով, գլոցումով, կռումով և դրոշմումով կիսաֆաբրիկատների արտադրության համար: Արդյունաբերական Մ. հ–ի մեջ պարունակվում են &lt;math&gt;Al&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Zn&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Zr&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Th&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Ag&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Cd&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Li&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Be&lt;/math&gt;-ի, հազվագյուտ մետաղների և այլնի հավելանյութեր, որոնց ընդհանուր քանակությունը առավել լեգիրված Մ. հ–ում հասնում է 10-14%-ի: Վնասակար խառնուրդներ են &lt;math&gt;Ni&lt;/math&gt;-ը, &lt;math&gt;Fe&lt;/math&gt;-ը, &lt;math&gt;Si&lt;/math&gt;-ը և &lt;math&gt;Cu&lt;/math&gt;-ը, որոնք նվազեցնում են Մ. հ–ի կոռոզիակայունությունը: Մ. հ. ամենաթեթև մետաղական կոնստրուկցիոն նյութերն են, որոնց խտությունը, բաղադրությունից կախված, փոփոխվում է 1360-2000 կգ/մ³ սահմաններում: Ամենափոքր խտությունն ունեն մագնեզիում–լիթիումային համաձուլվածքները: Առավել կիրառելի Մ. հ–ի խտությունը 1760-1810 կգ/մ³ է, այսինքն՝ մոտավորապես 4 անգամ փոքր է պողպատի խտությունից և 1,5 անգամ՝ ալյումինի համաձուլվածքների խտությունից: Մ. հ–ի ջերմային ընդարձակման գործակիցը միջին հաշվով 10-15%-ով ավելի մեծ է, քան ալյումինի համաձուլվածքներինը: Մ. հ–ի առաձգականության մոդուլը հավասար է 41-45 Գն/մ² (4100-4500 կգ/սմ²): Ցածր ջերմաստիճանների դեպքում Մ. հ–ի առաձգականության մոդուլը, հոսունության և ամրության սահմանները մեծանում են, իսկ երկարացումը և հարվածային ճլությունը՝ նվազում: Մ. հ. լավ մշակվում են կտրումով: Կիրառվում են ավիացիայում, հրթիռաշինության, ավտոմոբիլային արդյունաբերության մեջ, լուսանկարչական և կինոսարքավորումների արտադրության համար: Մ. հ–ից պատրաստված դետալները կարող են աշխատել կրիոգենային և բարձր ջերմաստիճաններում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Рейнор Г. В}}., Металловедение магния и его сплавов, пер. с англ., (М.), 1964.&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵԶԻՈՒՄՒ ՀԱՆՔԱՆՅՈՒԹԵՐ''', բնական միներալային առաջացումներ, որոնցում մագնեզիումի պարունակությունը բավարար է նրա տնտեսապես շահավետ կորզման համար: Մագնեզիումը մտնում է ավելի քան հարյուր միներալի բաղադրության մեջ, այդ թվում՝ բրուսիտի (&lt;math&gt;Mg(OH)_2&lt;/math&gt;, 41,7% Mg), մագնեզիտի (&lt;math&gt;MgCO_3&lt;/math&gt;, 28,8% ), դոլոմիտի (&lt;math&gt;MgCO_3\cdot CaCO_3,&lt;/math&gt; 18,2%). կիզերիտի (&lt;math&gt;MgSO_4\cdot H_2O&lt;/math&gt;, 17,6%), բիշոֆիտի (&lt;math&gt;MgCl_2\cdot6H_2O&lt;/math&gt;,	12.0%), լանգբեյնիտի (&lt;math&gt;2MgSO_4\cdot K_2SO_4&lt;/math&gt;, 11,7%): Մ. հ–ի մեջ կարևոր տեղ են գրավում մագնեզիումակալիումական աղերի հանքավայրերը: Մագնեզիտի խոշոր հանքավայրեր են հանդիպում մետամորֆացված դոլոմիտներում: Նրա կոնտակտային մետամորֆիզմի դեպքում առաջանում են մագնեզիումի ամենաբարձր պարունակությամբ հումքի՝ բրուսիտի, կուտակումներ: Որպես մագնեզիումի աղբյուր անընդհատ աճում է նաև ծովային ջրի (4 % &lt;math&gt;Mg&lt;/math&gt; չոր մնացորդում) դերը՝ կայուն բաղադրությամբ և անսահմանափակ պաշարներով: ՍՍՀՄ–ում տեղաբաշխված են մագնեզիումակալիումական աղերի խոշորագույն ավազաններ (Ուրալ, Բելոռուսիա, Նախակարպատներ): Արտասահմանում հատկապես հայտնի են Շտասֆուրտի աղաբեր ավազանը (ԳՖՀ և ԳԴՀ) և ԱՄՆ–ի հարավի հանքավայրերը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵԶԻՈՒՄՒ ՍՈՒԼՖԱՏ''', {{լայն|մագնեզիումի ծծմբաթթվական}} չեզոք աղը: &lt;math&gt;MgSO_4&lt;/math&gt;, անգույն բյուրեղային նյութ է, խտությունը՝ 2660 կգ/մ³, 1100–1200°C–ում քայքայվում է: 100 գ ջրում լուծվում&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6rmczz66b128cwul7lxxww7gitzwain</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/114</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24836</id>
    <revision>
      <id>393159</id>
      <parentid>246682</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393159</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12881" sha1="7hb91dfzbkmcggyy1lp95o42kkftucm" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;է 33,7 գ Մ. ս. (20°C): Առաջացնում է 1–7 և 12 մոլեկուլ ջուր պարունակող բյուրեղահիդրատներ: Ջրային լուծույթներից բյուրեղանում է &lt;math&gt;MgSO_4\cdot7H_2O&lt;/math&gt; (20°C): Բնության մեջ հանդիպում է կիզերիտ՝ &lt;math&gt;MgSO_4\cdot H_2O&lt;/math&gt;, և էպսոմիտ՝ &lt;math&gt;MgSO_4\cdot7H_2O&lt;/math&gt; (դառը աղ) միներալների ձևով: Մ. ս. ստանում են ծովային աղաջրերից և աղային պինդ նստվածքներից: Օգտագործում են &lt;math&gt;SO_2&lt;/math&gt; ստանալու համար (ծծմբական թթվի արտադրություն), ինչպես նաև ցեմենտների արտադրությունում, տեքստիլ, թղթի արդյունաբերության, գյուղատնտեսության մեջ: {{լայն|Բժշկության}} մեջ կիրառվում է որպես ցավը հանգստացնող, հակաջղաձգային, սպազմոլիտիկ, արյան ճնշումն իջեցնող միջոց: Փոքր դոզաներով Մ. ս–ի պարբերաբար ներընդունումը կանխում է աթերոսկլեոոզի զարգացումը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵԶԻՈՒՄԻ ՕՔՍԻԴ''', &lt;math&gt;MgO&lt;/math&gt;, անգույն բյուրեղային նյութ, խտությունը՝ 3580 կգ/մ³, հալ. ջերմաստիճանը 2800°C, եռմանը՝ З600°С: Ջրում քիչ է լուծվում: Բնության մեջ հանդիպում է հազվագյուտ պերիկլազ միներալի ձևով: Հիմնային օքսիդ է, լուծվում է թթուներում (նախօրոք շիկացրածը չի լուծվում): Արդյունաբերության մեջ ստանում են մագնեզիտի կամ դոլոմիտի թրծմամբ, &lt;math&gt;MgSO_4&lt;/math&gt; ջերմային քայքայմամբ և այլ եղանակներով: Օգտագործվում է հրակայուն նյութերի, ցեմենտի, ռետինի արդյունաբերության, ինչպես նաև բժշկության մեջ՝ ստամոքսահյութի թթվությունն իջեցնելու համար և թթուներով թունավորվելու դեպքում: Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/112 ''Մագնեզիում'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵԶԻՈՒՄՕՐԳԱՆԱԿԱՆ ՄԻԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ''', մոլեկուլում ածխածին–մագնեզիում կապ պարունակող օրգանական նյութեր: Հայտնի են &lt;math&gt;R_2Mg&lt;/math&gt; և &lt;math&gt;RMgX&lt;/math&gt; տիպի Մ. մ., որտեղ &lt;math&gt;R&lt;/math&gt;-ը օրգանական ռադիկալն է, &lt;math&gt;X&lt;/math&gt;-ը հալոգենը: Մագնեզիումի երկարիլ և երկալկիլ միացությունները թթվածնի, ածխաթթվի և խոնավության առկայության պայմաններում ինքնաբոցավառվող, բյուրեղական նյութեր են: Օրգ. սինթեզում չեն օգտագործվում:&lt;br&gt;
Խառը Մ. մ.՝ Գրինյարի ռեակտիվները, մագնեզիումի ալկիլ և արիլհալոգենիդներն են: Ֆ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/230 ''Գրինյարը''] (1900) առաջինը պարզեց, որ բացարձակ (ջրազուրկ) եթերում մագնեզիումը միանում է ալկիլ և արիլհալոգենիդների (&lt;math&gt;RX&lt;/math&gt;) հետ, առաջացնում եթերում լուծվող միացություններ: Լուծույթում խոնավության և թթվածնի բացակայության դեպքում խառը Մ. մ. կայուն են, լուծույթից անջատելիս՝ անկայուն, այդ պատճառով օգտագործվում են նրանց լուծույթները: Վինիլհալոգենիդները (&lt;math&gt;CH_2=CHX&lt;/math&gt;) մագնեզիումի հետ միանում են տետրահիդրաֆուրանում: Մագնեզիումի ացետիլենիլհալոգենիդներն ստացվում են ալկիլմագնեզիում հալոգենիդների և ացետիլենի ածանցյալների (օրինակ, ֆենիլ) փոխազդմամբ (ըստ Ժ. Ն. Իոցիչի): Խառը Մ. մ. լայնորեն օգտագործվում են օրգանական սինթեզում (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/230 ''Գրինյարի ռեակցիա'']): Արդյունաբերության մեջ Մ. մ–ի միջոցով ստանում են հոտավետ նյութեր, դեղանյութեր և սիլիցիումօրգանական նյութեր:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵՍԻԱ''', հնագույն քաղաք Լիդիայում, Սիպյուլոս լեռան մոտ, Հերմոս գետի հովտում: Մ. թ. ա. 190-ին Մ–ի մոտ տեղի ունեցած ճակատամարտում հռոմեացիների կրկնակի պակաս զորքը վճռական հաղթանակ տարավ Սելևկյան թագավոր Անտիոքոս Ill-ի զորքերի նկատմամբ: Ճակատամարտից հետո վերականգնվեց Մեծ Հայքի, Ծոփքի, Փոքր Հայքի հայկական թագավորությունների անկախությունը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵՏԻՏ''', {{լայն|մագնիսական երկաթաքար}}, միներալ: Քիմիական բաղադրությունը՝ &lt;math&gt;FeFe_2O_4&lt;/math&gt; կամ &lt;math&gt;Fe_3O_4&lt;/math&gt;, պարունակում է 31% &lt;math&gt;FeO&lt;/math&gt; և 69% &lt;math&gt;Fe_2O_3&lt;/math&gt;, 72,4% &lt;math&gt;Fe&lt;/math&gt;: Տարբերակները, տիտանամագնետիտ՝ &lt;math&gt;TiO_2&lt;/math&gt;-ի, քրոմամագնետիտ՝ &lt;math&gt;Cr_2O_3&lt;/math&gt;-ի մի քանի տոկոս պարունակությամբ: Բյուրեղագիտական համակարգը խորանարդային է: Բնորոշ են օկտաեդրիկ, հազվադեպ՝ ռոմբա–դոդեկադրիկ բյուրեղները: Մեծ մասամբ առաջացնում է հոծ հատիկավոր, երիկամաձև, օոլիտային, դրուզային ագրեգատներ: Ուժեղ մագնիսական է: Գույնը՝ սև, փայլը՝ կիսամետաղական: Կարծրությունը՝ 5,5-6, խտությունը՝ 4800-5300 կգ/մ³: Լայնորեն տարածված միներալ է: Հանդիպում է երկնաքարերում, մագմատիկ ապարներում (գաբրոներում, նորիտներում, պիրոքսենիտներում), պեգմատիտներում, սկառնային, հիդրոթերմալ, ցրոնային և մետամորֆային հանքավայրերում: Երկաթի կարևոր հանքանյութ է:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵՏՈ''' (անգլ. magneto), փոփոխական հոսանքի մագնիսաէլեկտրական գեներատոր (սովորաբար ինդուկցիոն կոճի հետ համակցված), որը նախատեսված է բռնկիչ մոմի էլեկտրոդների միջև էլեկտրական պարպումներ առաջացնելու համար: Այդ պարպումները բոցավառում են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/262 ''ներքին այրման շարժիչի''] գլանների բանող խառնուրդը: Մ. տեղադրվում էր ավիացիոն, տրակտորային, ավտոմոբիլային, մոտոցիկլային շարժիչների բռնկիչ համակարգերում: XX դ. 60-ական թթ–ից չի կիրառվում:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԵՏՈՆ''', ատոմային և միջուկային ֆիզիկայում [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/117 ''մագնիսական մոմենտի''] չափման միավոր: Հանդես է գալիս նաև իբրև մագնիսական մոմենտի քվանտ: Ատոմային համակարգերի նկարագրման ժամանակ օգտագործվում է {{լայն|Բորի մագնետոնը}}՝ &lt;math&gt;\mu_B = {e \hbar}/{2 m_e c}=&lt;/math&gt;(5,0504 ± 0,0002)&lt;math&gt;\cdot10^{-21}&lt;/math&gt; էրգ/գս, որտեղ &lt;math&gt;e&lt;/math&gt;-ն էլեկտրոնի լիցքհ է, &lt;math&gt;m_e&lt;/math&gt;-ն՝ զանգվածը,  &lt;math&gt;\hbar&lt;/math&gt;–ը՝ Պլանկի հաստատունը, &lt;math&gt;c&lt;/math&gt;-ն՝ լույսի արագությունը: Միջուկների և նուկլոնների մագնիսականությունը հարմար է նկարագրել {{լայն|միջուկային մագնետոնով}}՝ &lt;math&gt;\mu={e \hbar}/{2Mc}&lt;/math&gt;\approx(9,2371 ±0,0002)&lt;math&gt;\cdot10^{-24}&lt;/math&gt; էրգ/գս, այստեղ &lt;math&gt;M&lt;/math&gt;-ը պրոտոնի զանգվածն է: Տարրական մասնիկների և դրանցից բաղկացած համակարգերի մագնիսական մոմենտը քվանտացված է և բազմապատիկ է համապատասխան մագնետոնի մեծությանը: Ատոմների և մասնիկների մագնիսականությունը պայմանավորված է ոչ միայն տարածության մեջ նրանց շարժումից առաջացած հոսանքներով, այլ նաև իրենց՝ մասնիկների սպիններով: Համաձայն [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/409 ''Դիրակի հավասարման''], &lt;math&gt;h/2&lt;/math&gt; սպինով և &lt;math&gt;M&lt;/math&gt; զանգվածով մասնիկը կապված վիճակում ունի &lt;math&gt;\mu_p= eh/2Mc&lt;/math&gt; սպինային մագնիսական մոմենտ: Սակայն	պրոտոնի մագնիսական մոմենտը հավասար է 1,41•&lt;math&gt;10^{-23}&lt;/math&gt; էրգ/գս &lt;math&gt;\approx1,93\mu_p&lt;/math&gt;, իսկ նեյտրոնինը՝ &lt;math&gt;\approx -1,913\mu_p&lt;/math&gt;: Դիրակի տեսության հետ այս հակասությունը պայմանավորված է նրանով, որ այդ մասնիկները բարդ գոյացություններ են:{{ՀՍՀ հեղ|Է. Չուբարյան}}
'''ՄԱԳՆԵՏՐՈՆ''' (&lt; հուն. μαγνή(τις) – մագնիս և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/10 ''Էլեկ(տրոն)'']), բառի սկզբնական և լայն իմաստով՝ կոաքսիալ գլանային [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/395 ''դիոդ''], որը տեղադրված է իր առանցքով ուղղված մագնիսական դաշտում: Էլեկտրոնային տեխնիկայում՝ գերբարձր հաճախականության իմպուլսային և անընդհատ տատանումների գեներացման սարք, որում էլեկտրոնների փոխազդեցությունը գերբարձր հաճախականության դաշտի էլեկտրական բաղադրիչի հետ տեղի է ունենում այնպիսի տարածության մեջ, որտեղ հաստատուն մագնիսական դաշտն ուղղահայաց է հաստատուն էլեկտրական դաշտին: «Մ.» տերմինն առաջարկել է ամերիկացի ֆիզիկոս Ա. Հալը (A. Hull): Կառուցվածքային առանձնահատկությունների և բարձր օ. գ. գ–ի (մինչև 80%) շնորհիվ լայն տարածում են գտել բազմառեզոնատորային Մ–ները (նկ.): Կիրառվում է հիմնականում ռադիոլոկացիոն սարքավորման մեջ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍ''' (հուն. μαγνήτις, &lt; Μαγνητις  λίθος – բառացիորեն՝ Մագնեսիայի (հնագույն քաղաք Փոքր Ասիայում) քար), մագնիսացվածությամբ օժտված, այսինքն՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/115 ''մագնիսական դաշտ''] ստեղծող մարմին, որն ընդունակ է ձգելու երկաթը, նիկելը ևն: Պատրաստում են մագնիսական երկաթաքարից, մագնիսակարծր նյութերից՝ պայտի, ձողի ձևով: Ազատ շարժվող Մ–ի&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>7hb91dfzbkmcggyy1lp95o42kkftucm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/115</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24837</id>
    <revision>
      <id>393160</id>
      <parentid>246703</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T08:31:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393160</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12715" sha1="cl8daqo5rc46926rnh4jnjrvp7yk5d8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;(օրինակ, կողմնացույցի մագնիսական սլաքի) բևեռները միացնող գիծը Երկրի մագնիսական դաշտում ուղղվում է միջօրեականով: Կիրառվում է տեխնիկայում՝ իբրև հաստատուն մագնիսական դաշտի աղբյուր: Օգտագործվում նև նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/19 ''Էլեկտրամագնիսներ'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԴՒՄԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ''', {{լայն|մագնիսառեզիստիվ էֆեկտ}}, հաղորդչի (կիսահաղորդչի) էլեկտրական դիմադրության փոփոխությունն արտաքին մագնիսական դաշտի ազդեցությամբ: Պատկանում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/659 ''գալվանամագնիսական երևույթների''] խմբին: Տարբերում են լայնական և երկայնական Մ.: Լայնական Մ–յան դեպքում հոսանքի հարթությունն ուղղահայաց է մագնիսական դաշտի ուղղությանը, իսկ երկայնականի դեպքում հոսանքն ուղղված է դաշտի ուղղությամբ: Մ–յան պատճառը լիցքակիրների հետագծերի կորացումն է մագնիսական դաշտում [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/667 ''Լորենցի ուժի''] ազդեցությամբ: Թույլ մագնիսական դաշտում Մ. համեմատական է դաշտի լարվածության քառակուսուն: Ուժեղ մագնիսական դաշտում լայնական Մ–յան վարքն էապես կախված է բյուրեղի տեսակից: Որոշ բյուրեղներում (&lt;math&gt;In, Al, Na, Li&lt;/math&gt;) Մ. հագեցման է հասնում (դառնում անկախ դաշտի լարվածությունից) բոլոր ուղղություններով, մի խումբ բյուրեղներում (&lt;math&gt;Bi, Sb, W, Mo&lt;/math&gt;) հագեցման չի հասնում, մեծ թվով բյուրեղներում (&lt;math&gt;Cu, Ag, Au, Ga, Pt&lt;/math&gt; ևն) դիտվում է Մ–յան հագեցում որոշակի ուղղություններով և հագեցման բացակայություն՝ այլ, հաճախ շատ մոտ ուղղություններով: Երկայնական Մ. բոլոր մետաղներում ձգտում է հագեցման: Մ. կիրառվում է բյուրեղային ցանցից հոսանքակիրների ցրման մեխանիզմի և էլեկտրոնային էներգետիկական սպեկտրի հետազոտման, ինչպես նաև մագնիսական դաշտի չափման համար:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Կիրակոսյան}}  
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԱՐԱՏԱՆՇՈՒՄ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/689 ''Արատանշում'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԳՈՐԾԱՐԿԻՉ''', փոփոխական հոսանքի էլեկտրական անջատիչ, նախատեսված է գլխավորապես կարճ միացված ռոտորով եռաֆազ ասինխրոն էլեկտրաշարժիչների հեռագորխարկման, կանգնեցման ու պաշտպանության համար: Բաղկացած է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/582 ''կոնտակտորից''] (ունի 3 ուժային կոնտակտ և 1-5 բլոկ–կոնտակտներ), կոճակային պոստից և ջերմային ռելեից: Մ. գ–ի կոնտակտային համակարգը գործի է գցվում էլեկտրամագնիսական հաղորդակից: Ռևերսիվ Մ. գ. ունի երկու կոնտակտոր՝ միացված մեխանիկական բլոկավորմամբ, որը բացառում է դրանց միաժամանակյա միացումը, ապահովում շարժիչի պտտման ուղղության փոփոխությունը՝ ռևերսը: Մ. գ–ները հաշվարկված են ժամում 150—3000 միացում հաճախականությամբ աշխատելու համար:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԴԱՇՏ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/20 ''էլեկտրամագնիսական դաշտի''] դրսևորման ձև: Առանձնահատկությունն այն է, որ ազդում է միայն լիցքավորված շարժվող մասնիկների ու մարմինների, հոսանքակիր հաղորդիչների և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/117 ''մագնիսական մոմենտ''] ունեցող մարմինների վրա: «Մ. դ.» տերմինը մուծել է Մ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/619 ''Ֆարադեյը'']: Մ. դ–ի աղբյուր են մագնիսացած մարմինները, հոսանքակիր հաղորդիչները և լիցքավորված շարժվող մարմինները: Բոլոր այդ աղբյուրների բնույթը նույնն է և պայմանավորված է լիցքավորված միկրոմասնիկների շարժումով և դրանց սեփական (սպինային) մագնիսական մոմենտի առկայությամբ: Մ. դ. է ստեղծվում նաև ժամանակի ընթացքում փոփոխվող [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/14 ''էլեկտրական դաշտի''] շնորհիվ և, հակառակը, փոփոխվող Մ. դ. ստեղծում է փոփոխական էլեկտրական դաշտ: Մ. դ–ի քանակական բնութագրերն են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/116 ''մագնիսական ինդուկցիան''] և լարվածությունը (տես ''Լարվածություն'' {{լայն|մագնիսական դաշտի}}):&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԸՆԿԱԼՈՒՆԱԿՈՒԹՅՈՒՆ''', նյութի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/117 ''մագնիսական մոմենտի''] (մագնիսացվածության) և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/115 ''մագնիսական դաշտի''] կապը բնութագրող ֆիզիկական չափազուրկ մեծություն: {{լայն|Ծավալային}} Մ. ը. հավասար է նյութի միավոր ծավալի &lt;math&gt;\vec I&lt;/math&gt;  մագնիսացման և մագնիսացնող դաշտի &lt;math&gt;\vec H&lt;/math&gt;  լարվածության հարաբերությանը՝ &lt;math&gt;\varkappa= \vec I/\vec H&lt;/math&gt;: Նյութի 1 կգ–ի (կամ 1 գ–ի) Մ. ը. կոչվում է {{լայն|տեսակարար}} (&lt;math&gt;\varkappa&lt;/math&gt;&lt;sub&gt;տես&lt;/sub&gt;=&lt;math&gt;x/\rho&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;\rho&lt;/math&gt;-ն նյութի խտությունն է), իսկ 1 մոլինը՝ {{լայն|մոլային}} (&lt;math&gt;\varkappa=\varkappa&lt;/math&gt;&lt;sub&gt;տես&lt;/sub&gt; &lt;math&gt;M&lt;/math&gt;, &lt;math&gt;M&lt;/math&gt;-ը նյութի մոլեկուլային զանգվածն է): Դիամագնիսական նյութերն ունեն բացասական, իսկ պարամագնիսական և ֆեռոմագնիսական նյութերը՝ դրական Մ. ը.: Դիամագնիսական և պարամագնիսական նյութերի Մ. ը. փոքր է &lt;math&gt;(\sim 10^{-4}-10^{-6})&lt;/math&gt; և &lt;math&gt;H&lt;/math&gt;-ից համարյա չի կախված, մինչդեռ ֆեռոմագնիսական նյութերի Մ. ը, հասնում է մեծ արժեքների (մի քանի տասնյակից մինչև մի քանի հազար միավոր) և բարդ կախման մեջ է &lt;math&gt;H&lt;/math&gt;-ից (նկ.): Այդ պատճառով ֆեռոմագնիսների համար կիրառվում է {{լայն|դիֆերենցիալ}} Մ. ը. (&lt;math&gt;\varkappa&lt;/math&gt;&lt;sub&gt;դ&lt;/sub&gt; &lt;math&gt;=\vec dI/\vec dH&lt;/math&gt;): Ֆեռոմագնիսի Մ. ը. &lt;math&gt;H=0&lt;/math&gt; դեպքում զրո չէ, այլ ունի &lt;math&gt;\varkappa_a&lt;/math&gt; արժեքը, որը կոչվում է սկզբնական Մ. ը.: &lt;math&gt;H&lt;/math&gt;-ի մեծացմանը զուգընթաց Մ. ը. աճում է, հասնում առավելագույն արժեքի, այնուհետև նվազում: &lt;math&gt;\varkappa(H)&lt;/math&gt; կորի տեսքը պայմանավորված է ֆեռոմագնիսական նյութերի մագնիսացման բարդ մեխանիզմով: Մ. ը., իբրև կանոն, կախված է ջերմաստիճանից:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԹԱՂԱՆԹ''', ֆեռոմագնիսական նյութի միադոմեն հաստության (0,01-ից մինչև 10 մկմ) շերտ: Ստացվում է վակուումային խտացման, էլեկտրաքիմիական կամ այլ եղանակներով: Մագնիսափափուկ նյութից պատրաստված Մ. թ–ում փոքրանում են համակարգի սեփական ապամագնիսացող դաշտերը, երբ թաղանթի գծային չափերն անհամեմատ մեծ են լինում հաստությունից, բացի այդ, թաղանթում հնարավոր է ստեղծել միառանցքանի մագնիսական անիզոտրոպություն: Այս առանձնահատկությունների շնորհիվ թաղանթն անիզոտրոպության ուղղությամբ ի հայտ է բերում հիստերեգիսի ուղղանկյուն օղակ, իսկ անիզոտրոպությանն ուղղահայաց ուղղությամբ՝ գծային օղակ: Մ. թ–ի մեկ ուրիշ առանձնահատկությունն էլ այն է, որ կարճ իմպուլսային դաշտերի ազդեցությամբ նա վերամագնիսանում է մագնիսացման վեկտորի կոհերենտ պտույտով, որը &lt;math&gt;10^{-9}&lt;/math&gt; վրկ տևողության պրոցես է: Էլեկտրոնամանրադիտակային հետազոտման մեթոդով բարակ Մ. թ–ի կառուցվածքն ուսումնասիրելիս հայտնաբերվել է, որ մագնիսացման վեկտորի ուղղությունը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/432 ''դոմենում''] կետից կետ փոխվում է և տատանումներ կատարում անիզոտրոպության ուղղության շուրջը, և որ տատանման ալիքի երկարությունը միկրոնի կարգի մեծություն է ևն: Այս հատկությունները բնորոշ են միայն ֆեռոմագնիսի թաղանթային վիճակին: Ի տարբերություն ծավալային ֆեռոմագնիսների, որոնց դոմենային սահմաններում մագնիսացման վեկտորի պտույտն ուղեկցվում է նմուշին ուղղահայաց ուղղությամբ մագնիսացման վեկտորի բաղադրիչի առաջացմամբ, Մ. թ–ում գոյություն ունեն սահմաններ, որոնցում պտույտը կատարվում է հարթության մեջ (Նեելի պտույտ), ինչպես նաև խառը սահմաններ՝ խաչաձև գծերով (նկ.): Վերոհիշյալ հատկությունների, ինչպես նաև փոքրածավալության, սպառման փոքր հզորության, ճառագայթակայունության շնորհիվ Մ. թ–ները լայն կիրառություն են գտել հաշվողական մեքենաների հիշողության տարրերում, հոլոգրաֆիայում՝&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>cl8daqo5rc46926rnh4jnjrvp7yk5d8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/116</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24838</id>
    <revision>
      <id>393161</id>
      <parentid>247071</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:15:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393161</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15358" sha1="noxsu4dh7bjbrcqvyrkbfk1usrvblj8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;պատկերների հոլոգրաֆիկ գրառման համար:{{ՀՍՀ հեղ|Յա. Պողոսյան}}
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԹԱՓԱՆՑԵԼԻՈՒԹՅՈՒՆ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/116 ''մագնիսական ինդուկցիայի''] (&lt;math&gt;\vec B&lt;/math&gt;) և մագնիսական դաշտի լարվածության (&lt;math&gt;\vec H,&lt;/math&gt; տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/506 ''Լարվածություն''] {{լայն|մագնիսական դաշտի}}) կապը բնութագրող ֆիզիկական չափազուրկ մեծություն &lt;math&gt;(\mu)&lt;/math&gt;: Միավորների &lt;math&gt;CGS&lt;/math&gt; համակարգում իզոտրոպ նյութերի &lt;math&gt;\mu=\vec B/ \vec H&lt;/math&gt;, իսկ &lt;math&gt;SI&lt;/math&gt; համակարգում՝ &lt;math&gt;\mu=\vec B/ \mu_0 \vec H&lt;/math&gt; (&lt;math&gt;\mu_0&lt;/math&gt;-ն մագնիսական հաստատունն է): Անիզոտրոպ նյութերի Մ. թ. տենզոր է: Մ. թ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/115 ''մագնիսական ընկալունակության''] հետ կապված է &lt;math&gt;\mu=1+4\pi \varkappa&lt;/math&gt; (&lt;math&gt;CGS)&lt;/math&gt; կամ &lt;math&gt;\mu=1+\varkappa&lt;/math&gt; (&lt;math&gt;SI&lt;/math&gt;) առնչությամբ: Ֆիզիկական վակուումի դեպքում &lt;math&gt;\varkappa=0, \mu=1&lt;/math&gt;: Դիամագնիսական նյութերի &lt;math&gt;\varkappa&lt;0, \mu&lt;1&lt;/math&gt; իսկ պարա- ֆեռոմագնիսական նյութերի դեպքում՝  &lt;math&gt;\varkappa&gt;0, \mu&gt;1&lt;/math&gt;: Եթե ֆեռոմագնիսների &lt;math&gt;(\mu)&lt;/math&gt;-ն չափվում է ստատիկ մագնիսական դաշտում, կոչվում է {{լայն|ստատիկ}}, իսկ եթե չափվում է փոփոխական մագնիսական դաշտում՝ {{լայն|դինամիկ}}: Ստատիկ և դինամիկ Մ. թ–ների արժեքները չեն համընկնում, որովհետև փոփոխական դաշտերում ֆեռոմագնիսների մագնիսացման վրա ազդում են մրրկային հոսանքները, մագնիսական մածուցիկությունը և ռեզոնանսային երևույթները: Ֆեռոմագնիսի Մ. թ–յան կախումը &lt;math&gt;\vec H&lt;/math&gt;-ից բարդ է, և այն նկարագրելու համար մուծում են {{լայն|դիֆերենցիալ, սկզբնական և առավելագույն}} Մ. թ. հասկացությունները:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Вонсовский С. В}}., Магнетизм, М., 1971.&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԻՆԴՈՒԿՑԻԱ''', {{լայն|մագնիսական ինդուկցիայի վեկտոր}} (&lt;math&gt;\vec B&lt;/math&gt;), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/115 ''մագնիսական դաշտի''] հիմնական ուժային բնութագիր: Արտաքին մագնիսական դաշտի &lt;math&gt;\vec H&lt;/math&gt; լարվածության և նյութի &lt;math&gt;I&lt;/math&gt; մագնիսացման հետ կապված է &lt;math&gt;\vec B=\vec H+4\pi \vec I&lt;/math&gt; առնչությամբ: Արտահայտվում է նաև &lt;math&gt;\vec B=\mu \vec H&lt;/math&gt; բանաձևով, որտեղ &lt;math&gt;\mu&lt;/math&gt;-ն մագնիսական թափանցելիությունն է: Մ. ի–ով որոշվում են մագնիսական դաշտում շարժվող էլեկտրական լիցքերի և հոսանքակիր հաղորդիչների վրա ազդող մագնիսական բնույթի ուժերը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/667 ''Լորենցի ուժ'']): Միավորների միջազգային համակարգում Մ. ի–ի միավորը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/655 ''տեսլան''] է, իսկ &lt;math&gt;CGS&lt;/math&gt; համակարգում՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/703 ''գաուսը'']. 1 տլ &lt;math&gt;= 10^4&lt;/math&gt; գս: Մ. ի. չափվում է {{լայն|տեսլամետրով}}:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԻՆԴՈՒԿՑԻԱՅԻ ՀՈՍՔ''', {{լայն|մագնիսական հոսք}} (Φ), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/116 ''մագնիսական ինդուկցիայի''] &lt;math&gt;\vec B&lt;/math&gt; վեկտորի հոսքը որևէ մակերևույթով: &lt;math&gt;dS&lt;/math&gt; տարրական մակերեսով Մ. ի. հ.՝ &lt;math&gt;d \Phi=B_ndS=BdScos\alpha&lt;/math&gt;, որտեղ &lt;math&gt;B_n=Bcos\alpha&lt;/math&gt;-ն &lt;math&gt;\vec B&lt;/math&gt; վեկտորի պրոյեկցիան է այդ մակերեսի նորմալի (&lt;math&gt;\vec n&lt;/math&gt;) ուղղության վրա, &lt;math&gt;\alpha&lt;/math&gt;-ն՝ &lt;math&gt;\vec B&lt;/math&gt; և &lt;math&gt;\vec n&lt;/math&gt; վեկտորներով կազմված անկյունը: &lt;math&gt;S&lt;/math&gt; վերջավոր մակերևույթով Մ. ի. հ. որոշվում է  &lt;math&gt;\Phi = \int\limits_S \mathbf{B} \cdot {\rm d}\mathbf{S}&lt;/math&gt; ինտեգրալով, որը փակ մակերևույթի դեպքում հավասար է զրոյի: Այդ հանգամանքը ցույց է տալիս, որ բնության մեջ մագնիսական լիցք (մագնիսական դաշտի աղբյուր) գոյություն չունի: &lt;math&gt;SI&lt;/math&gt; համակարգում Մ. ի. հ–ի միավորը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/353 ''վեբերն''] է, &lt;math&gt;CGS&lt;/math&gt; համակարգում՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/369 ''մաքսվելը''], 1 վբ &lt;math&gt;=10^8&lt;/math&gt; մքս:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԼԻՑՔ''', {{լայն|մագնիսական մոնոպոլ, Դիրակի մոնոպոլ}} (&lt; հուն. μόνος – մեկ, միակ և πόλος – բևեռ), օժանդակ հասկացություն, որ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/14 ''էլեկտրական լիցքի''] նմանությամբ մուծվել է ստատիկ մագնիսական դաշտերի հաշվարկումը հեշտացնելու նպատակով: Էլեկտրամագնիսական երևույթները նկարագրող Մաքսվելի հավասարումների սիմետրիան էլեկտրական և մագնիսական մեծությունների նկատմամբ թույլ է տալիս ենթադրել, որ դրական և բացասական էլեկտրական լիցքերի նման կարող են առանձին–աոանձին գոյություն ունենալ տարբեր բևեռայնության մագնիսական լիցքեր, որոնք իրենց շուրջն ստեղծում են մագնիսական դաշտ: Սակայն փորձը ցույց է տալիս, որ մագնիսական դաշտ ստեղծվում է միայն էլեկտրական լիցքերի շարժման կամ մագնիսական [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/397 ''դիպոլի''] առկայության դեպքում: Դաշտի դասական տեսությունը չի բացառում վարկածային Մ. լ–երի գոյությունը և ոչ մի սահմանափակում չի դնում դրանց մեծության (&lt;math&gt;\mu&lt;/math&gt;) վրա, մինչդեռ ըստ քվանտային տեսության, ինչպես ցույց է տվել Պ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/409 ''Դիրակը''] (1931), պետք է տեղի ունենա &lt;math&gt;e \mu=\frac{1}{2}n\hbar c&lt;/math&gt; առնչությունը, որտեղ &lt;math&gt;e&lt;/math&gt;-ն էլեկտրոնի լիցքն է, &lt;math&gt;\hbar&lt;/math&gt;-ը՝ Պլանկի հաստատունը, &lt;math&gt;c&lt;/math&gt;-ն՝ լույսի արագությունը, &lt;math&gt;n=0, \pm1 ,\pm2,\ldots&lt;/math&gt;: Մ. լ–ի նվազագույն արժեքը 68,5 անգամ մեծ է էլեկտրոնի լիցքից, ուստի արագ շարժվող մոնոպոլի հետքը պետք է պարզորոշ նկատվեր Վիլսոնի խցիկում կամ բշտիկային խցիկում: Սակայն Մ. լ–ի հայտնաբերման բոլոր փորձերն առայժմ տալիս են բացասական արդյունք:{{ՀՍՀ հեղ|Կ. Իսպիրյան}}
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ԽՈՆԱՐՀՈՒՄ''', անկյուն մագնիսական և աշխարհագրական միջօրեականների միջև Երկրի մակերևույթի տվյալ կետում: Աշխարհագրական միջօրեականի ուղղությունը, որպես օրենք, որոշում են գիրոթեոդոլիտներով կամ աստղաբաշխական դիտարկումների օգնությամբ, մագնիսական միջօրեականինը՝ սարքերով (դեկլինոմետրեր, մագնիսամետրեր), որոնք հնարավորություն են ընձեռում որոշել մագնիսական սլաքի դիրքը դիտարկման տեղում: Եթե մագնիսական սլաքի հյուսիսային եզրը աշխարհագրական միջօրեականի ուղղությունից շեղվում է դեպի արևելք, ապա Մ. խ. համարում են {{լայն|արևելյան}} (դրական), եթե դեպի արևմուտք՝ {{լայն|արևմտյան}} (բացասական): Մ. խ. լայնորեն կիրառում են ծովա– և օդագնացության մեջ, գեոդեզիական ու մարկշեյդերական պրակտիկայում, ռազմական գործում:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՀԱԳԵՑՈՒՄ''', պարամագնիսական և ֆեռոմագնիսական նյութերի այն վիճակը, երբ մագնիսացվածությունը հասնում է սահմանային արժեքին (հագեցման մագնիսացվածություն) և այլևս չի փոփոխվում մագնիսացնող դաշտի լարվածության հետագա մեծացման դեպքում: Ֆեռոմագնիսական նյութերում մագնիսացվածության սահմանային արժեքը ձեռք է բերվում այսպես կոչված տեխնիկական մագնիսացման պրոցեսների (դոմենների սահմանների շեղում, նմուշի մագնիսացման վեկտորի պտույտ մագնիսացնող դաշտի ուղղությամբ) և պարապրոցեսի (արտաքին դաշտի ուղղությամբ դասավորված սպինների թվի ավելացում հակազուգահեռ դիրքորոշում ունեցող սպինների հաշվին) ավարտման դեպքում: Գործնականում սովորաբար ստանում են տեխնիկական Մ. հ. (20°C-ի և մի քանի է–ից մինչև &lt;math&gt;\sim 10^4&lt;/math&gt; Է դաշտերի դեպքում), որովհետև պարապրոցեսի իրականացման համար պահանջվում են շատ ուժեղ դաշտեր: Պարամագնիսական նյութերում Մ. հ–մանը մոտ վիճակ ձեռք է բերվում &lt;math&gt;\sim 10&lt;/math&gt; կէ դաշտի և 1 К ջերմաստիճանի դեպքում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Киренсхий Л. В}}., Магнетизм, 2 изд., М., 1967; {{լայն|Вонсовский С. В}}., Магнетизм, М., 1971.&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՀԱՆՈՒՅԹ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/628 ''Երկրի մագնիսականության''] տարրերի սիստեմատիկ չափումները և դրանց տվյալներով մագնիսական քարտեզների կազմումը: Մ. հ. լինում է ընդհանուր և մանրամասն:&lt;br&gt;
{{լայն|Ընդհանուր Մ. հ}}. կատարվում է մեծ մակերեսների վրա՝ չափման կետերի համեմատաբար նոսր ցանցի դեպքում (կետերի հեռավորությունը միմյանցից՝ տասնյակ և հարյուրավոր կմ), և հնարավորություն է ընձեռում ուսումնասիրել Երկրի մագնիսական դաշտի տեղաբաշխման հիմնական օրինաչափությունները: Ընդհանուր Մ. հ–ի հիման վրա կազմված քարտեզները խիստ անհրաժեշտ են ծովա– և օդագնացության, խոշոր մագնիսական անոմալիաների հայտնաբերման, Երկրի մագնիսականության տարրերի դարավոր ընթացքի ուսումնասիրության համար: {{լայն|Մանրամասն Մ}}. հ–ի (հեռավորությունը կետերի միջև՝ 1 մ–ից մինչև մի քանի կմ) տվյալները կիրառվում են երկրաբանական քարտեզագրության մեջ և մետաղային հանքավայրերի որոնողական աշխատանքներում: Մ. հ–ի դեպքում սովորաբար չափում են Երկրի մագնիսական դաշտի լրիվ լարվածության վեկտորի մոդուլը, սակայն հետախուզության նպատակների համար հաճախ սահմանափակվում են այդ դաշտի ուղղաձիգ բաղադրիչի հարաբերական որոշմամբ: Մ. հ. իրականացվում է տարբեր տիպի մագնիսամետրերով, որոնք տեղադրվում են արբանյակների, ինքնաթիռների, ոչ մագնիսական նավերի և տրանսպորտային այլ միջոցների վրա: Ժամանակի մեջ Երկրի մագնիսական դաշտի փոփոխությունների (դաշտի դարավոր ընթացքի) անընդհատ դիտարկումները կատարվում են մագնիսական գիտակայանների ցանցի օգնությամբ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՀԻԴՐՈԴԻՆԱՄԻԿԱ''',  [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/642 ''ֆիզիկայի''] բաժին, որն ուսումնասիրում է էլեկտրահաղորդիչ հեղուկի կամ գազի (հեղուկ մետաղներ, պլազմա) փոխազդեցությունը&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>noxsu4dh7bjbrcqvyrkbfk1usrvblj8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/117</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24839</id>
    <revision>
      <id>393162</id>
      <parentid>247075</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:50:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393162</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15040" sha1="rgiaa95bpcpuosqujnwfoaif971td52" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;էլեկտրամագնիսական դաշտի հետ: Մ. հ–ի տեսական հիմքը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/392 ''հիդրոդինամիկայի''] հավասարումներն են և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/369 ''Մաքսվելի հավասարումները''] էլեկտրամագնիսական դաշտի համար: Մ. հ–ի բնագավառի հետազոտությունները կապված են պլազմայի հատկությունների (մասնավորապես, Արեգակի, աստղերի, տիեզերական տարածության պլազմայի) ուսումնասիրման, կառավարվող ջերմամիջուկային ռեակցիաների իրագործման պրոբլեմի, հեղուկ մետաղ մղող մագնիսահիդրոդինամիկական պոմպերի, մագնիսահիդրոդինամիկական գեներատորների և պլազմային ռեակտիվ շարժիչների նախագծման ու կառուցման հետ: Մ. հ–ի հիմնական դրույթները 1940-ական թթ. ձևակերպել է շվեդ ֆիզիկոս Հ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/191 ''Ալվենը'']: &lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՁԱՅՆԱԳՐՈՒՄ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/690 ''ձայնագրման''] եղանակ, որը հիմնված է ֆեռոմագնիսական նյութերի՝ մնացորդային մագնիսացածությունը պահպանելու հատկության վրա: Մ. ձ–ման ժամանակ ձայնակիրը (մագնիսական թաղանթ կամ ժապավեն) հավասարաչափ շարժվում է գրի առնող մագնիսական գլխիկի միջով, ձայնակրի տարրերը մագնիսանում են տարբեր չաֆով՝ կախված գլխիկի ստեղծած մագնիսական դաշտի լարվածության ակնթարթային արժեքից: Այսպիսով, ձայնակրի վրա առաջանում է մագնիսական ֆոնոգրամ:	Տարբերում են լայնական, երկայնական և լայնական–երկայնական Մ. ձ. (նկ.): Մ. ձ–ման առավելությունն այն է, որ ջնջող մագնիսական գլխիկի միջոցով կարելի է վերացնել նախկին ձայնագրությունը: Կիրառվում է ռադիոհաղորդումներում, կինեմատոգրաֆիայում, ավտոմատիկայում և հեռուստամեխանիկայում: Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/122 ''Մագնիտոֆոն''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/388 ''Դիկտոֆոն'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՄԱԾՈՒՑԻԿՈՒԹՅՈՒՆ''', 1. {{լայն|ֆեռոմագնիսականության}} մեջ (կոչվում է նաև {{լայն|մագնիսական հետազդեցություն}}), ֆեռոմագնիսական նյութի մագնիսական բնութագրերի (մագնիսացվածություն, թափանցելիություն և այլն) փոփոխության ետ մնալը (ըստ ժամանակի) արտաքին մագնիսական դաշտի լարվածության փոփոխությունից: Դաշտի լարվածության փոփոխությունից հետո նմուշի մագնիսացվածության հաստատվելը Մ. մ–յան հետևանքով տևում է &lt;math&gt;10^{-9}&lt;/math&gt; վրկ–ից մինչև մի քանի տասնյակ ր և նույնիսկ մի քանի ժ: &lt;br&gt;
2. {{լայն|Մագնիսական հիդրոդինամիկայում}}, մագնիսական դաշտում շարժվող էլեկտրահաղորդիչ հեղուկների և գազերի հատկությունները բնութագրող մեծություն:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՄԻԱՎՈՐՆԵՐ''', տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/14 ''Էլեկտրական և մագնիսական միավորների համակարգեր'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՄՈՄԵՆՏ''', նյութի մագնիսական հատկությունները բնութագրող ֆիզիկական մեծություն: Միմյանցից անփոփոխ &lt;math&gt;\vec I&lt;/math&gt; հեռավորության վրա գտնվող երկու [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/116 ''մագնիսական լիցքերից''] (&lt;math&gt;m&lt;/math&gt;) բաղկացած պարզագույն մագնիսի (մագնիսական դիպոլի) Մ. մ. որոշվում է &lt;math&gt;\vec M=m\vec I&lt;/math&gt; առնչությամբ: Մագնիսացած մարմնի Մ. մ. հավասար է մարմինը կազմող տարրական մագնիսների Մ. մ–ների երկրաչափական գումարին: Մ. մ–ով օժտված են էլեկտրական հոսանքները, տարրական մասնիկները, ատոմային միջուկները, ատոմների և մոլեկուլների էլեկտրոնային թաղանթները: Հոսանքի Մ. մ. համեմատական է հոսանքի ուժի և հոսանքակիր հաղորդչի կոնտուրի ընդգրկած մակերեսի արտադրյալին: Տարրական մասնիկների Մ. մ. պայմանավորված է իրենց սեփական մեխանիկական մոմենտի՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/71 ''սպինի''] գոյությամբ: Միջուկի Մ. մ. առաջանում է պրոտոնների և նեյտրոնների սեփական (սպինային) Մ. մ–ների, ինչպես նաև միջուկի ներսում դրանց ուղեծրային շարժման հետ կապված Մ. մ–ների գումարումից: Ատոմների և մոլեկուլների էլեկտրոնային թաղանթների Մ. մ. պայմանավորված է էլեկտրոնների սպինային և ուղեծրային Մ. մ–ներով:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՆՅՈՒԹԵՐ''', նյութեր, որոնք [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/115 ''մագնիսական դաշտում''] տեղադրվելիս էապես փոխում են այդ դաշտի արժեքը: Դեռևս հնում հայտնի է եղել բնական մագնիսացած միներալ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/114 ''մագնետիտը''], որից ավելի քան 2 հզ. տարի առաջ մագնիսական կողմնացույցի սլաքներ էին պատրաստում Չինաստանում: Մագնետիտից զգալիորեն ավելի ուժեղ մագնետիկ է երկաթը, որի գործնական կիրառությունը իբրև մագնիսական նյութ սկսվել է XIX դ., Հ. Էրստեդի, Մ. Ֆարադեյի, Է. Լենցի և այլոց հայտնագործություններից հետո: 1900-ից էլեկտրատեխնիկայում սկսել են կիրառել երկաթ–սիլիցիումային պողպատներ, մի փոքր ուշ՝ թույլ դաշտերում հեշտ մագնիսացող &lt;math&gt;Fe-Ni&lt;/math&gt; համաձուլվածքները, որոնք լայն տարածում են գտել կապի տեխնիկայում: Ֆեռոմագնիսականության տեսության զարգացումը զգալիորեն արագացրեց նոր Մ. ն–ի մշակման պրոցեսը: XX դ. կեսին երևան եկան օքսիդային Մ. ն.՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/636 ''ֆերիտները''], որոնք սկսեցին կիրառվել բարձր և գերբարձր հաճախականությունների տեխնիկայում: Մագնիսացման և վերամագնիսացման պրոցեսների հեշտության տեսակետից Մ. ն. հիմնականում բաժանվում են {{լայն|մագնիսափափուկ}} և {{լայն|մագնիսակոշտ}} նյութերի: Մագնիսափափուկ նյութերն օգտագործվում են փոփոխական պարամետրերով մագնիսական շղթաներում (ռելե, տրանսֆորմատոր, էլեկտրական գեներատոր և շարժիչ) իբրև մագնիսահաղորդիչ, իսկ մագնիսակոշտ նյութերը որոնք օժտված են մնացորդային մագնիսացվածություն պահպանելու հատկությամբ, ծառայում են հաստատուն մագնիսներ պատրաստելու համար: Մ. ն-ի առանձին խմբեր են կազմում նաև մագնիսական, ջերմամագնիսական համաձուլվածքները, մագնիսաստրիկցիոն նյութերը, մագնիսադիէլեկտրիկները ևն: Մ. ն–ի որակն անընդհատ բարելավվում է՝ ավելի մաքուր ելանյութերի կիրառման և արտադրության տեխնոլոգիայի կատարելագործման շնորհիվ: Ներկայումս մշակվում են այնպիսի Մ. ն., որոնցում մագնիսական հատկությունները զուգակցվում են էլեկտրական, օպտիկական, ջերմային հատկությունների հետ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՇՂԹԱ''', մագնետիկների (նյութերի մագնիսական հատկությունների դիտարկման դեպքում գործածվող տերմին) հաջորդականություն, որոնցով մագնիսական հոսք է անցնում: Տարբերում են փակ Մ. շ–ներ, որոնցում մագնիսական հոսքը համարյա ամբողջությամբ անցնում է ֆեռոմագնիսական մարմիններով և բացակով (օրինակ, օդային) Մ. շ–ներ: Եթե մագնիսական հոսքը գրգռվում է հաստատուն մագնիսով, շղթան կոչվում է {{լայն|բևեռացված}}, իսկ առանց հաստատուն մագնիսի Մ. շ.՝  {{լայն|չեզոք}}: Էլեկտրական շղթայի և Մ. շ–ի ձևական նմանությունը թույլ է տալիս երկուսի դեպքում էլ օգտվել մաթեմատիկական նույն ապարատից: Մ. շ–ի սկզբունքային առանձնահատկությունն այն է, որ անփոփոխ հոսքի դեպքում նրանում ջոուլյան ջերմություն չի անջատվում: Մ. շ. հասկացությունը լայնորեն կիրառվում է տրանսֆորմատորների, էլեկտրական մեքենաների, ռելեների, էլեկտրատեխնիկական հաշվարկների ժամանակ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՌԵԶՈՆԱՆՍ''', փոփոխական էլեկտրամագնիսական դաշտի էներգիայի ընտրողական (ռեզոնանսային) կլանումը արտաքին հաստատուն մագնիսական դաշտում գտնվող նյութում (էլեկտրոնների կամ միջուկների համակարգում): &lt;math&gt;H_0&lt;/math&gt; մագնիսական դաշտի ազդեցությամբ տեղի է ունենում էլեկտրոնների կամ միջուկների համակարգի էներգիայի մակարդակների ճեղքում ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/680 ''Զեեմանի երևույթ'']): Երկու հարևան ենթամակարդակների հեռավորությունը որոշվում է &lt;math&gt;\Delta E=\gamma \hbar H_0&lt;/math&gt; առնչությամբ, որտեղ &lt;math&gt;\gamma&lt;/math&gt;-ն մագնիսամեխանիկական հարաբերությունն է, &lt;math&gt;\hbar&lt;/math&gt;-ը՝ Պլանկի հաստատունը: &lt;math&gt;\hbar \omega =\Delta E&lt;/math&gt; էներգիայի փոփոխական էլեկտրամագնիսական ալիքի ազդեցությամբ զեեմանյան ենթամակարդակների միջև տեղի է ունենում անցում, որը հանգեցնում է էլեկտրամագնիսական ալիքի ռեզոնանսային կլանման: [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/621 ''Ռեզոնանսի''] պայմանն է՝ &lt;math&gt;\hbar \omega = \Delta E =\gamma \hbar H_0&lt;/math&gt; կամ &lt;math&gt;\omega=\gamma H_0&lt;/math&gt;:	Մ. ռ. &lt;math&gt;\omega&lt;/math&gt; հաճախականությունը որոշվում է &lt;math&gt;\gamma&lt;/math&gt;-ի մեծությամբ: Ազատ էլեկտրոնի համար &lt;math&gt;\gamma_e=1,7609\cdot10^7&lt;/math&gt; վրկ&lt;math&gt;^{-1}&lt;/math&gt;•Է&lt;math&gt;^{-1}&lt;/math&gt;, պրոտոնի համար' &lt;math&gt;\gamma_p= 2,670\cdot10^4&lt;/math&gt; վրկ&lt;math&gt;^{-1}&lt;/math&gt;•Է&lt;math&gt;^{-1}&lt;/math&gt;: Եթե էլեկտրամագնիսական էներգիան կլանում են միջուկները, Մ. ռ. կոչվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/600 ''միջուկային մագնիսական ոեզոնանս''] (ՄՄՌ), իսկ եթե Մ. ռ. պայմանավորված է պարամագնիսական նյութերի էլեկտրոնների մագնիսական մոմենտներով, այն կոչվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/33 ''էլեկտրոնային պարամագնիսական ոեզոնանս''] (ԷՊՌ): &lt;math&gt;10^3-10^4&lt;/math&gt; է լարվածության արտաքին մագնիսական դաշտում ԷՊՌ–ը տեղի է ունենում գերբարձր հաճախականությունների&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rgiaa95bpcpuosqujnwfoaif971td52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/118</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24840</id>
    <revision>
      <id>393167</id>
      <parentid>247076</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T10:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393167</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14459" sha1="5ug0rwesw4u4sujex57d9m8r4hiqsgl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;տիրույթում (&lt;math&gt;10^9-10^{11}&lt;/math&gt; հց), իսկ ՄՄՌ–ը՝ կարճ ռադիոալիքների տիրույթում (&lt;math&gt;10^6-10^7&lt;/math&gt; հց): Որոշ բյուրեղներում մեկից մեծ սպին ունեցող միջուկների էլեկտրական քվադրուպոլ մոմենտի փոխազդեցությունը անհամասեո բյուրեղային դաշտի հետ առաջացնում է մակարդակների լրացուցիչ ճեղքում: Այդ ենթամակարդակների միջն անցումներով պայմանավորված՝ էլեկտրամագնիսական ալիքի էներգիայի կլանումը կոչվում է միջուկային քվադրուպոլ ռեզոնանս (ՄՔՌ): Էլեկտրոնային Մ. ռ. ֆեռոմագնիսներում և հակաֆեռոմագնիսներում համապատասխանաբար կոչվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/633 ''ֆեռոմագնիսական ռեզոնանս''] (ՖՄՌ) և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/65 ''հակաֆեռոմագնիսական ռեզոնանս''] (ՀՖՄՌ): Մ. ռ–ի տարատեսակ է նաև ցիկլոտրոնային ռեզոնանսի (ՑՌ) երևույթը, որը դիտվում է հաստատուն մագնիսական դաշտում տեղադրված մետաղներում և կիսահաղորդիչներում: ՑՌ–ը էլեկտրամագնիսական էներգիայի ռեզոնանսային կլանումն է՝ կապված &lt;math&gt;H_0&lt;/math&gt;-ին ուղղահայաց հարթության մեջ հաղորդականության էլեկտրոնների և խոռոչների պարբերական շարժման հետ: Ներկայումս ուսումնասիրվում է նաև կրկնակի էլեկտրոնային միջուկային ռեզոնանսի (ԿԷՄՌ) երևույթը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Сликтер Ч}}., Основы теории магнитного резонанса, пер. с англ., М., 1967.{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Մնացականյան}}
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՎԱՐԻԱՑԻԱՆԵՐ''', Երկրի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/115 ''մագնիսական դաշտի''] անընդհատ փոփոխությունները ժամանակի ընթացքում: Մ. վ. բնութագրվում են Երկրի մագնիսական դաշտի բաղադրիչների (հորիզոնական &lt;math&gt;H&lt;/math&gt;, ուղղաձիգ &lt;math&gt;Z&lt;/math&gt; և մագնիսական խոնարհում &lt;math&gt;D&lt;/math&gt;) շեղումով միջին արժեքից՝ դիտարկման տեղում: Մերձհասարակածային մարզերում Երկրի մագնիսական դաշտի լրիվ լարվածության միջին արժեքը կազմում է 0,42 Է, դեպի բևեռներ այն մեծանում է և հասնում 0,70 Է–ի: &lt;math&gt;H, Z&lt;/math&gt; և &lt;math&gt;D&lt;/math&gt; վարիացիաները չափող սարքերը կոչվում են մագնիսական վարիոմետրեր: Մ. վ–ի մեծությունը և ձևը կախված են դիտարկման տեղի լայնությունից, տարվա եղանակից և Արեգակի ակտիվությունից: Մ. վ–ի ուսումնասիրությունը նպաստում է Երկրի մագնիսականության և Երկրի ու Արեգակի ֆիզիկական կապերի բնույթի բացահայտմանը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՈՒԺԵՂԱՑՈՒՑԻՉ''', էլեկտրական ազդանշանների հզորության [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/202 ''ուժեղացուցիչ''], որի գործողության հիմքում ընկած է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/116 ''մագնիսական ինդուկցիայի''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/115 ''մագնիսական դաշտի''] լարվածության՝ ֆեռոմագնիսական նյութերին հատուկ ոչ գծային կախման օգտագործումը: Ուժեղացումը հնարավոր է դառնում ֆեռոմագնիսական միջուկ պարունակող կոճի դիմադրության կառավարումով: Կոճին հաջորդաբար միացնելով &lt;math&gt;U&lt;/math&gt; սնման աղբյուր և &lt;math&gt;R&lt;/math&gt; բեռ (նկ.) ու կիրառելով մագնիսացնող (կառավարող) լրացուցիչ փաթույթ, կարելի է կառավարող հոսանքի փոքր փոփոխությամբ առաջ բերել հիմնական կոճի դիմադրության մեծ փոփոխություն, այսինքն՝ բեռում արտադրվող հզորության զգալի ուժեղացում: Քանի որ հաստատուն &lt;math&gt;I_0&lt;/math&gt; հոսանքով կառավարվող կոճը փոփոխական հոսանքի համար ոչ սիմետրիկ դիմադրություն է, ապա բեռի հոսանքը կպարունակի զույգ հարմոնիկներ: Դրանք վերացնելու համար հիմնական փաթույթը պատրաստում են զուգահեռ կամ հաջորդաբար միացված երկու միանման &lt;math&gt;W&lt;/math&gt; փաթույթներից, իսկ կառավարող &lt;math&gt;W_0&lt;/math&gt; փաթույթները միացնում այնպես, որ երբ մի փաթույթի միջուկում փաթույթների մագնիսաշարժ ուժերը գումարվում են, ապա մյուսում դրանք ուղղված են լինում հակառակ: Այդպիսի միացումը միաժամանակ համակշռում է կառավարող շղթայում հիմնական կոճից մակածվող փոփոխական հոսանքները՝ ավելորդ դարձնելով հատուկ դրոսելի օգտագործումը: Կառավարումը կարելի է իրագործել նաև հիմնական շղթայի հոսանքի հաճախականությունից զգալիորեն ավելի ցածր հաճախականության հոսանքով, այսինքն՝ մոդուլելով բեռով անցնող բարձր հաճախականության հոսանքը: Մ. ու–ի կատարելագործված տարբերակներից է կամրջակայինը, որն ապահովում է ավելի մեծ զգայնություն, ուստի և ուժեղացում: Ուժեղացման գործակցով չզիջելով էլեկտրոնային ուժեղացուցիչին՝ Մ. ու. գերազանցում է վերջինիս հուսալիությամբ, ծառայության ժամկետով, գերբեռնվածությունների նկատմամբ իր դիմացկունությամբ: Մ. ու–ների հիմնական թերությունը իներցիոն հատկությունն է, որը սահմանափակում է նրանց կիրառումը 10 կհց–ից ոչ բարձր հաճախականությունների տիրույթով: Մ. ու. լայնորեն օգտագործվում է հզոր ագրեգատների ավտոմատ կառավարման համակարգերում, ճշգրիտ չափման սարքերում:{{ՀՍՀ հեղ|Ռ. Ղազարյան}} 
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆ ՓՈԹՈՐԻԿՆԵՐ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/602 ''Երկրի''] [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/118 ''մագնիսականության''] տարրերի սահուն ընթացքը կտրուկ խախտող Երկրի ''մագնիսական դաշտի'' ուժեղ խոտորումներ: Մ. փ. տևում են մի քանի ժ–ից մինչև մի քանի օր և դիտվում են ամբողջ Երկրի վրա միաժամանակ: Որպես կանոն Մ. փ. բաղկացած են նախնական, սկզբնական, գլխավոր և վերականգնման փուլերից: Նախնական փուլում դիտվում են Երկրի մագնիսական դաշտի աննշան փոփոխություններ (հիմնականում բարձր լայնություններում), ինչպես նաև բնորոշ, դաշտի փոքր պարբերությամբ տատանումների գրգռումներ: Սկզբնական փուլը բնութագրվում է դաշտի առանձին բաղադրիչների հանկարծակի փոփոխմամբ ամբողջ Երկրի վրա, իսկ գլխավորը՝ դաշտի մեծ տատանումներով և հորիզոնական բաղադրիչի խիստ նվազմամբ: Մ. փ–ի վերականգնման փուլում դաշտը վերադառնում է իր նորմալ արժեքին:&lt;br&gt;
Մ. փ. առաջանում են Արեգակի ակտիվ տիրույթներից դուրս եկող պլազմայի հոսքերով, որոնք համադրվում են արևապսակի (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/19 ''Արեգակ'']) պլազմայի հաստատուն, շառավղային արտահոսքին՝ արեգակնային քամուն: Այդ պատճառով Մ. փ. համարյա համընկնում են արեգակնային ակտիվության 11-ամյա պարբերության մաքսիմումների հետ:&lt;br&gt;
Մ. փ. երկրաֆիզիկական ավելի ընդհանուր երևույթի՝ մագնիսոլորտային փոթորկի հիմնական դրսևորումներից են: Մագնիսոլորտային փոթորիկը ուղեկցվում է Երկրի վերին մթնոլորտում բևեռափայլի, իոնոլորտի գրգռումների, ռենտգենյան և ցածր հաճախականության ճառագայթումների առաջացումով: Մ. փ–ի ժամանակ էապես փոփոխվում են ռադիոալիքներն անդրադարձնող և կլանող իոնոլորտի շերտերի պարամետրերը (տեղաբաշխման բարձրություն, էլեկտրոնների խտություն ևն), որի հետևանքով առաջանում են կարճալիք ռադիոկապի զգալի խանգարումներ: Մագնիսական խոտորումների ժամանակ տեղի է ունենում նաև վերին մթնոլորտի տաքացում և ջերմության փոխանցում ներքնոլորտին: Այս երևույթը նպաստում է ներքնոլորտում շրջապտտական շարժումների զարգացմանն ու ցիկլոնների առաջացմանը: &lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', մագնիսական փոխազդեցությամբ պայմանավորված երևույթների համախումբ: Այդ փոխազդեցությունը մակրոսկոպիկ մասշտաբներով դրսևորվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/14 ''էլեկտրական հոսանքների''], հոսանքի և մագնիսի, ինչպես նաև մագնիսների միջև: Ավելի ընդհանուր ձևով Մ. կարելի է սահմանել իբրև լիցքավորված շարժվող մասնիկների փոխազդեցության հատուկ տեսակ, որն իրագործվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/115 ''մագնիսական դաշտի''] միջոցով: Մագնիսական դաշտը էլեկտրական դաշտի հետ միասին մատերիայի էլեկտրամագնիսական տեսակի հիմնական բնութագիրն է, սակայն դրանք լրիվ սիմետրիկ չեն: Եթե էլեկտրական դաշտի սկզբնաղբյուրը էլեկտրական լիցքերն են, ապա մագնիսական դաշտ ստեղծող [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/116 ''մագնիսական լիցքեր''] առայժմ բնության մեջ չեն հայտնաբերվել: Մագնիսական դաշտի աղբյուրը շարժվող էլեկտրական լիցքերն են՝ էլեկտրական հոսանքը: Ատոմական մասշտաբներում գոյություն ունեն տարրական մասնիկների մագնիսական հատկությունները պայմանավորող երկու տեսակ միկրոհոսանքներ. ուղեծրային, որը կապված է մասնիկների ծանրության կենտրոնի համընթաց շարժման հետ (մասնավորապես՝ միջուկի շուրջը էլեկտրոնի շարժման հետ), և սպինային, որը որոշվում է մասնիկների ներքին կառուցվածքով: Մ–յան քանակական բնութագիրը [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/117 ''մագնիսական մոմենտն''] է: Մակրոսկոպիկ նմուշի մագնիսական վիճակի բնութագրման համար ընտրվում է միավոր ծավալի գումարային մագնիսական մոմենտը, որը կոչվում է մագնիսացում (&lt;math&gt;I&lt;/math&gt;): Փորձը ցույց է տալիս, որ մագնիսացումը համեմատական է արտաքին&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>5ug0rwesw4u4sujex57d9m8r4hiqsgl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/119</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24841</id>
    <revision>
      <id>393168</id>
      <parentid>247096</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:12:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393168</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14763" sha1="8y2ppon91n8x824g60gfnnb82k29mja" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;մագնիսական դաշտի &lt;math&gt;\vec H&lt;/math&gt; լարվածությանը՝ &lt;math&gt;\vec I= x\vec H&lt;/math&gt; (&lt;math&gt;x&lt;/math&gt;-ն մագնիսական ընկալունակությունն է): Նյութերն ըստ մագնիսական հատկությունների կարելի է բաժանել դիամագնիսների, պարամագնիսների և մագնիսակարգավորված նյութերի: {{լայն|Դիամագնիսներ}} են կոչվում այն նյութերը, որոնց &lt;math&gt;x&lt;0&lt;/math&gt; և, որպես կանոն, բացարձակ արժեքով չի անցնում &lt;math&gt;10^{-6}&lt;/math&gt;-ից: Այդ նյութերի տիպիկ ներկայացուցիչներն են իներտ գազերը, օրգանական միացություններից շատերը և որոշ մետաղներ: Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/373 ''Դիամագնիսականություն'']: {{լայն|Պարամագնիսներին}} են պատկանում այն նյութերը, որոնց մագնիսական ընկալունակությունը դրական է և ունի &lt;math&gt;10^{-3}-10^{-6}&lt;/math&gt; կարգի մեծություն: Պարամագնիսներ են &lt;math&gt;O_2&lt;/math&gt; և &lt;math&gt;NO&lt;/math&gt; գազերը, հազվագյուտ հողային տարրերի աղերը, անցումային մետաղների գոլորշիները ևն: Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/186 ''Պարամագնիսականություն'']:&lt;br&gt;
{{լայն|Մագնիսակարգավորված նյութերում}} էլեկտրաստատիկ բնույթի ներքին փոխազդեցությունների հետևանքով, առանց արտաքին դաշտի կիրառության, առանձին մասնիկների մագնիսական մոմենտները դասավորվում են խիստ կարգով: Մագնիսակարգավորված նյութեր են՝ 1. {{լայն|ֆեռոմագնիսները}}, որոնցում փոխանակային փոխազդեցությունը բոլոր մասնիկների մագնիսական մոմենտները կողմնորոշում է միմյանց զուգահեռ: Նրանց մագնիսական ընկալունակությունն ունի շատ մեծ արժեքներ: Ֆեռոմագնիսներին են պատկանում &lt;math&gt;Fe&lt;/math&gt;-ը, &lt;math&gt;Co&lt;/math&gt;-ը, &lt;math&gt;Ni&lt;/math&gt;-ը, հազվագյուտ հողային տարրերի մի մասը, բազմաթիվ համաձուլվածքներ և միացություններ: Այդ նյութերի հիմնական առանձնահատկությունը ցածր ջերմաստիճանում սպոնտան (ինքնաբերաբար) մագնիսացումն է, որն անհետանում է այդ նյութերից յուրաքանչյուրի համար բնորոշ ջերմաստիճանում՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/492 ''Կյուրիի կետում'']: Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/633 ''Ֆեռոմագնիսականություն'']: 2. {{լայն|Հակաֆեռոմագնիսները}}, որոնցում փոխանակային փոխազդեցությունը հարևան ատոմների մագնիսական մոմենտները դասավորում է իրար հակազուգահեռ: Հակաֆեռոմագնիսների մագնիսական կառուցվածքը կարելի է ներկայացնել իրար մեջ հագցված երկու և ավելի ֆեռոմագնիսական ենթավանդակների տեսքով, այնպես, որ նրանց մագնիսական մոմենտները փոխադարձաբար կոմպենսացվում են: Այդպիսի նյութերը չունեն սպոնտան մոմենտ, իսկ նրանց ընկալունակությունը էապես կախված է չափման ուղղությունից: Այսպես կոչված, Նեելի ջերմաստիճանից բարձր ջերմաստիճանում հակաֆեռոմագնիսներում կարգավորված կառուցվածքը խախտվում է, և նրանք դրսևորում են իրենց որպես պարամագնիսներ: Հակաֆեռոմագնիսներ են &lt;math&gt;Mn&lt;/math&gt;-ի, &lt;math&gt;Cr&lt;/math&gt;-ի բյուրեղները, հազվագյուտ հողային տարրերի մի մասը և անցումային տարրերի բազմաթիվ միացություններ: Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/65 ''Հակաֆեռոմագնիսականություն'']: 3. {{լայն|Ֆեռիմագնիսները}} կամ չկոմպենսացված հակաֆեռոմագնիսները, որոնց մագնիսական կառուցվածքը, ինչպես հակաֆեռոմագնիսներինը, կարելի է ներկայացնել իրար մեջ հագցված ֆեռոմագնիսական ենթավանդակներ ի տեսքով: Բայց սրանցում մագնիսական մոմենտները լրիվ կոմպենսացված չեն: Ֆեռիմագնիսներն ունեն սպոնտան մոմենտ և հիմնականում դրսևորում են իրենց ինչպես ֆեռոմագնիսական մետաղներ, միայն այն տարբերությամբ, որ գործնականում նրանք բոլորն էլ կիսահաղորդիչներ կամ դիէլեկտրիկներ են: Ֆեռիմագնիսներ են շպինելի, նռնաքարի կառուցվածքով ֆերիտները, օրթոֆերիտները ևն: Մագնիսակարգավորված նյութերին են պատկանում նաև թույլ ֆեռոմագնիսները, որոնցում ենթավանդակների մագնիսական մոմենտների ոչ լրիվ կոմպենսացումը պայմանավորված է հարևան ատոմների մագնիսական մոմենտների ուղղությունների հակազուգահեռության փոքր խախտումներով: Այդ տեսակի նյութեր են հեմատիտը՝ &lt;math&gt;\alpha - Fe_2 O_3&lt;/math&gt;, օրթոֆերիտները, մի շարք մետաղների կարբոնատներ ևն:&lt;br&gt;
Մ. լայն կիրառություն է գտել ժամանակակից գիտության և տեխնիկայի բազմազան բնագավառներում: Մեր օրերում նյութի մագնիսական հատկությունների ուսումնասիրման հիման վրա հաջողվել է ստեղծել նոր տեսակի մագնիսական նյութեր, որոնք օգտագործվում են էլեկտրատեխնիկայում, ռադիոտեխնիկայում և ավտոմատիկայում: Նյութի մագնիսական հատկությունների ուսումնասիրման համար մշակված հզոր մեթոդները հնարավորություն են տվել ստանալու որակապես նոր տեղեկություններ ատոմական մակարդակով տեղի ունեցող փոխազդեցությունների մասին: Էլեկտրոնային պարամագնիսական ռեզոնանսի, միջուկային մագնիսական ռեզոնանսի մեթոդները, Մյոսբաուերի էֆեկտը լայն կիրառություն ունեն պինդ մարմնի ֆիզիկայում, քիմիայում, կենսաբանության և բժշկության մեջ:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Маттис Д}}., Теория магнетизма. Введение в изучение кооперативных явлений, пер. с англ., М., 1967; {{լայն|Вонсовский С. В}}., Магнетизм, М., 1971.{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Մնացականյան}}
'''ՄԱԳՆԻՍԱԿԱՌՈՒՑՎԱԾՔԱՅԻՆ ՎԵՐԼՈՒԾՈՒԹՅՈՒՆ''', մետաղից կամ մետաղական համաձուլվածքից պատրաստված կիսաֆաբրիկատների և շինվածքների կառուցվածքի հետազոտման ու հսկման եղանակների համախումբ: Հիմնված է ֆեռոմագնիսական նյութի մագնիսական բնութագրերի և կառուցվածքի միջև եղած կապի օգտագործման վրա: Գլխավորապես կիրառվում է ջերմամշակումից հետո պողպատի և թուջի մեխանիկական հատկություններն ու կառուցվածքը որոշելու համար: Լայն գործածություն ունեն {{լայն|ինդուկցիոն դիֆերենցիալ սխեմայով}} աշխատող սարքերը, որոնց օգնությամբ փորձարկվող պողպատե դետալի մագնիսական հատկությունները համեմատվում են իբրև էտալոն ընդունված նորմալ կառուցվածքով դետալի մագնիսական հատկությունների հետ: Այդ սարքերի անսխալ աշխատանքի անհրաժեշտ պայմանը փորձարկվող նմուշների ձևի ու չափերի անփոփոխ լինելն է, մի բան, որ պարտադիր չէ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/505 ''կոերցիտիվ ուժի''] համեմատական չափման սկզբունքով աշխատող սարքերի համար: Մետաղի տեքստուրայի հետազոտությունը հիմնված է մագնիսական հատկությունների [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/412 ''անիզոտրոպության''] և տեքստուրայի կապի վրա: Մագնիսական անիզոտրոպությունը կարող է չափվել սովորական բալիստիկ մեթոդով կամ, այսպես կոչված, {{լայն|մագնիսական ուժաչափի մեթոդով}}, որը հիմնականում կիրառվում է գլոցվածքի տեքստուրայի հետազոտման համար: Կարծր համաձուլվածքներում տեղի ունեցող ֆազային փոխակերպումների հետ կապված պրոցեսներն ուսումնասիրելիս օգտվում են նմուշի {{լայն|հագեցման մագնիսացվածության չափման մեթոդից}}: Եթե նախապես հայտնի է յուրաքանչյուր ֆազի հագեցման մագնիսացվածոլթյունը, կարելի է որոշել նաև ֆազերի քանակական հարաբերակցությունը: Մ. վ. կիրառվում է նաև գունավոր մետաղների համաձուլվածքներում ֆեռոմագնիսական մասնիկների առկայության ստուգման, ապարներում ֆեռոմագնիսական բաղադրիչների հայտնաբերման, պարա- և դիամագնիսական միացությունների քիմիական բաղադրության հետազոտման համար (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/121 ''Մագնիսաքիմիա'']):&lt;br&gt;
'''ՍԱԳՆԻՍԱՀԵՏԱԽՈՒԶՈՒԹՅՈՒՆ''', հետախուզության երկրաֆիզիկական մեթոդ, հիմնված է ապարների մագնիսական հատկությունների տարբերության վրա: Կիրառվում է երկրաբանական հետազոտությունների բոլոր փուլերում և ընդգրկում է՝ Երկրի մագնիսական դաշտի կամ նրա տարրերի լարվածության չափումները, մագնիսական քարտեզների կազմումը, չափումների արդյունքների երկրաբանական մեկնաբանումը ըստ ապարների մագնիսական բնութագրումների: Մ. ուսումնասիրում է երկրաբանական մարմինների ստեղծած մագնիսական անոմալիաները, որոնք մագնիսացված են Երկրի ժամանակակից և հին մագնիսական դաշտերով: Ապարների մագնիսացումը որոշվում է նրանց մեջ ֆեռոմագնիսական միներալների (մագնետիտ, պիրրոտին) առկայությամբ: Առանձնապես ինտենսիվ մագնիսական անոմալիաներ են ստեղծում հիմքային և գերհիմքային հրային ապարները, մագնետիտային երկաթային հանքաքարերը: Մ–յան դեպքում չափումները կատարվում են Երկրի մակերևույթին, ինքնաթիռներից կամ ուղղաթիռներից (աերոմագնիսական հանույթ), շարժվող նավերից (հիդրոմագնիսական հանույթ կամ ծովային Մ.), հանքափորվածքներում (ստորգետնյա Մ.), հորատանցքերում (հորատանցքային Մ.): Չափումների համար օգտագործվում են տարբեր տիպի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/120 ''մագնիսամետրեր'']: Երկրի մակերևույթին հանույթը, որպես կանոն, կատարվում է ուղղագիծ պրոֆիլներով, ընդ որում պրոֆիլների և դիտման կետերի միջև եղած հեռավորությունների հարաբերությունը կազմում է 10:1-ից մինչև 1:1: Աերոմագնիսական և հիդրոմագնիսական հանույթի ընթացքում չափումները կատարվում են անընդհատ կամ դիսկրետ ուղղագիծ, իսկ երբեմն՝ կորագիծ (լեռնային վայրերում), պրոֆիլների ցանցի երկարությամբ շարժվելիս: Մ. ինքնուրույն,&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8y2ppon91n8x824g60gfnnb82k29mja</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/120</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24842</id>
    <revision>
      <id>393169</id>
      <parentid>247139</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T11:28:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393169</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10924" sha1="qdy1ppwghtwv5j1x8oebiaqqiip6i19" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;ինչպես նաև երկրաֆիզիկական և երկրաբանական մեթոդների հետ, կիրառվում է երկրակեղևի ռեգիոնալ խորքային կառուցվածքի ուսումնասիրման, այդ թվում՝ պլատֆորմների հիմքի տեղադրման խորության որոշման (նավթ և գազ որոնելու դեպքում), երկաթի հանքաքարի մագնիսական տարատեսակների, ինչպես նաև հիմքային և գերհիմքային ապարների հետ կապված մետաղային ու ոչ մետաղային հանքավայրերի, աքցեսոր մագնիսական միներալներ պարունակող գունավոր, հազվագյուտ, ազնիվ մետաղների որոնման և երկրաբանական քարտեզագրման համար: Երկաթի հանքաքարի հետախուզության դեպքում Մ. հանքափորվածքներում և հորատանցքերում ապարների մագնիսական ընկալունակության չափումների զուգակցմամբ հնարավորություն է ընձեռում ճշտել երկաթահանքային մարմինների դիրքը և գնահատել մագնիսական երկաթի տոկոսային պարունակությունը հանքաքարում:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱՀԻԴՐՈԴԻՆԱՄԻԿԱԿԱՆ ԳԵՆԵՐԱՏՈՐ''', ՄՀԴ {{լայն|գեներատոր}}, էներգետիկական տեղակայանք էլեկտրահաղորդիչ միջավայրի ջերմային էներգիան էլեկտրականի փոխակերպելու համար: Բաղկացած է կանալից, որով շարժվում է աշխատող մարմինը ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/30 ''էլեկտրոլիտներ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/348 ''հեղուկ մետաղներ''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/312 ''պլազմա'']), էլեկտրամագնիսական համակարգից և էլեկտրաէներգիայի արտանցման հարմարանքներից: Մ. գ–ի գործողության սկզբունքը հետևյալն է. մագնիսական դաշտի լայնքով շարժվող աշխատող մարմնում մակածվում է էլեկտրական հոսանք, որը էլեկտրական շղթային է փոխանցվում համապատասխան էլեկտրոդների միջոցով: Մ. գ–ները լինում են կոնդուկցիոն (էլեկտրական հոսանքն անմիջականորեն արտանցվում է. աշխատող մարմնի հոսքի ուղղությամբ տեղադրված էլեկտրոդներից) և ինդուկցիոն (առանց էլեկտրոդների): Ըստ նշանակման Մ. գ–ները լինում են իմպուլսային (մի քանի մկվրկ տևողությամբ), կարճատև գործողության և երկարատև աշխատող: Մ. գ–ները կարող են կիրառվել էլեկտրակայաններում (բազային բեռնվածքով և երկրորդային շոգեուժային ցիկլի օգտագործմամբ), գագաթնակետային բեռնվածքների կոմպենսացման տեղակայանքներում, կարճատև էներգետիկական հզորությունների ստեղծման տեղակայանքներում, ստորջրյա նավատորմում (որպես էներգիայի աղբյուր), տիեզերական թռչող ապարատներում:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱՄԵԽԱՆԻԿԱԿԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐ''', {{լայն|գիրոմագնիսական երևույթներ}}, երևույթներ, որոնցում դրսևորվում է միկրոմասնիկների (ատոմներ, մոլեկուլներ) մագնիսական և մեխանիկական մոմենտների կապը: Մ. ե–ի դիտման զանազան փորձեր բերվում են հետևյալ երկու տարբերակներին՝ ա. նմուշի մագնիսացում՝ պտտման ժամանակ, բ. նմուշի պտույտ՝ մագնիսացման դեպքում (մագնիսացումն իրագործվում է արտաքին մագնիսական դաշտի միջոցով): Պտտման ժամանակ նմուշի մագնիսացում առաջինը դիտել է ամերիկացի գիտնական Ս. Բարնետը (S. Barnett, 1873-1956) 1909-ին: Երկրորդ տարբերակը՝ {{լայն|Էյնշտեյնի–դը Հաազի էֆեկտ}}, 1915-ին հաջողությամբ իրականացրել են Ա. Էյնշտեյնը և Վ. դը Հաազը (W. de Haas, 1878-1960): Այդ փորձերում չափելով ֆեռոմագնիսական նյութերի ատոմների մագնիսական և մեխանիկական մոմենտների հարաբերությունը ({{լայն|մագնիսամեխանիկական հարաբերություն}})՝  &lt;math&gt;\gamma =g\frac{e}{2mc}&lt;/math&gt; (&lt;math&gt;e&lt;/math&gt;-ն էլեկտրոնի լիցքն է, &lt;math&gt;m&lt;/math&gt;-ը՝ զանգվածը, &lt;math&gt;c&lt;/math&gt;-ն՝ լույսի արագությունը, իսկ &lt;math&gt;g&lt;/math&gt;-ն տվյալ նյութի համար հաստատուն մեծություն է և կոչվում է &lt;math&gt;g&lt;/math&gt;-ֆակտոր), գնահատվել է &lt;math&gt;g&lt;/math&gt;-ֆակտորի թվային արժեքը, որն ստացվել է մոտավորապես 2: Ներկայումս &lt;math&gt;g&lt;/math&gt;-ի որոշման համար կիրառվում են ավելի ճշգրիտ՝ ռեզոնանսային մեթոդներ:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Вонсовскай С, В., Шур Я. С}}., Ферромагнетизм, М.-Л., 1948; {{լայն|Вонсовский С. В}}., Магнетизм, М. 1971.{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Մնացականյան}} 
'''ՄԱԳՆԻՍԱՄԵՏՐ''', մագնիսական դաշտի բնութագիրը և նյութի մագնիսական հատկությունները, նեղ իմաստով՝ մագնիսական դաշտի լարվածությունը, ուղղությունը և գրադիենտը չափող սարք: Ըստ նշանակման լինում են մագնիսական դաշտի լարվածությունը (էրստեդմետր), ուղղությունը (ինկլինատոր և դեկլինատոր), գրադիենտը (գրադիենտամետր), մագնիսական ինդուկցիան (տեսլամետր), հոսքը (վեբերմետր կամ ֆլյուկսմետր), թափանցելիությունը (մյու–մետր), ընկալունակությունը (կապա–մետր) և մագնիսական մոմենտը չափող Մ–եր: Տարբերում են նաև դաշտի բնութագրերի բացարձակ մեծությունները և տարածության մեջ կամ ժամանակից կախված դաշտի հարաբերական փոփոխությունները չափող Մ–եր: Վերջինները կոչվում են {{լայն|մագնիսական վարիոմետրեր}}: Ըստ գործողության սկզբունքի ստորաբաժանվում են {{լայն|մագնիսաստատիկական, մագնիսադինամիկական, էլեկտրամագնիսական, ինդուկցիոն, քվանտային, գերհաղորդչային քվանտային}} ևն Մ–եր: Բոլոր Մ–երը օգտագործվում են հիմնականում Երկրի մագնիսական դաշտի լարվածությունը ն նրա բաղադրիչները, գրադիենտը և նյութերի մագնիսական հատկությունները չափելու համար, ինդուկցիոն, քվանտային և գերհաղորդչային քվանտային Մ–երը՝ նաև կենսաֆիզիկայում, միկրոկենսաբանության մեջ, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/121 ''մագնիսաքիմիայում''], երկրբ. հետախուզություններում, թույլ դաշտերը չափելու համար և այլ նպատակներով:&lt;br&gt;
'''ՄԱԳՆԻՍԱՅԻՆ ԶՈՆԴ ԵՎ ՕՂԱԿ''', խոշոր եղջերավոր կենդանիների նախաստամոքսների վնասվածքների (տրավմատիզմ) կանխարգելման ու բուժման համար գործածվող սարքերի համալիր: Ստեղծել է Մ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/393 ''Մելիքսեթյանը'']: Բաղկացած է մետաղաինդիկատորից, մագնիսային զոնդից և մագնիս–կոբալտային օղակից: {{լայն|Մետաղաինդիկատորը}} կազմված է հաղորդիչից, ուժեղարար բլոկից և ինդիկատորից: Օգտագործվում է օրգանիզմում մետաղյա օտար մարմինները հայտնաբերելու համար: {{լայն|Մագնիսային զոնդը}} բաղկացած է մագնիսական ծայրակալից, ռետինե թեզանիքով շղթայից, պաշտպանիչ ռետինե խողովակով կապրոնե քուղից, առաձգական զոնդատարից և կողմնացույցից: Զոնդի օգնությամբ նախաստամոքսներից հեռացնում են մետաղյա օտար մարմինները, զոնդարկումից 10–12 ժամ առաջ դադարեցնում են կերակրումը, առատորեն ջուր տալիս և կանգնած դիրքով կենդանուն ֆիքսում: Ծայրակալից անջատված և օծված (ձեթով, վազելինով) զոնդը քթանցքով անց են կացնում կերակրափող: Դնում երախակալ ու զոնդատարի օգնությամբ բերանի խոռոչից դուրս հանում դրա ծայրը, ապա ամրացնում մագնիսական ծայրակալը ու նորից մտցնում կերակրափող: Կլման ակտի և կերակրափողի կծկումների շնորհիվ զոնդին ամրացված մագնիսական ծայրակալը հասնում է կտրիչի նախադուռն ու ապա՝ ցանցը (տեղադրությունը որոշում են կողմնացույցով) 40-60 ր (բուժման ժամանակ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>qdy1ppwghtwv5j1x8oebiaqqiip6i19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Մի խառնեք մեզ ձեր վայրի, արջի ցեղերին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>124675</id>
    <revision>
      <id>393166</id>
      <parentid>392985</parentid>
      <timestamp>2026-06-15T09:59:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Emptyfear</username>
        <id>547</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Special:Contributions/~2026-32139-47|~2026-32139-47]] ([[User talk:~2026-32139-47|քննարկում]]) մասնակցի խմբագրումները հետ են շրջվել [[User:Emptyfear|Emptyfear]] մասնակցի վերջին տարբերակին։</comment>
      <origin>354668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2128" sha1="ala7pbx60j6ncj1is391e66qoyc9q1n" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title= Մի խառնեք մեզ ձեր վայրի, արջի ցեղերին…
|section =
|previous = [[Նոր օր է բացվում ազգերի համար…]]
|next = [[Չեմ հավատում ճիչերին ձեր ցնծագին…]]
|notes = 
|author=Վահան Տերյան}}
{{Բանաստեղծություն||&lt;poem&gt;Մի՛ խառնեք մեզ ձեր վայրի, արջի ցեղերին,—
Մեր երկիրը ավերված, բայց սուրբ է և հին:

Որպես լեռն է մեր պայծառ տեսել հազար ձյուն,
Այնպես նոր չեն մեզ համար դավ ու դառնություն:

Բաբելոնն է եղել մեր ախոյանը՝ տե՛ս—
Անհետ կորել, անցել է — չար մշուշի պես:

Ասորիքն է եղել մեր թշնամին — ահա՛
Դաշտ է տեղը և չըկա քար քարի վրա:

Ամրակուռ է մեր հոգին — դարերի զավակ՝
Շատ է տեսել մեր սիրտը ավեր ու կրակ:

Շատ է տեսել երկիրն իմ ցավ ու արհավիրք,
Լաց է այնտեղ ամեն երգ և ողբ ամեն գիրք:

Գերված ենք մենք, ո՛չ ստրուկ — գերված մի արծիվ,
Չարության դեմ վեհսիրտ միշտ, վատի դեմ ազնիվ:

Բարբարոսներ շատ կըգան ու կանցնեն անհետ,
Արքայական խոսքը մեր կըմնա հավետ:

Չի հասկանա ձեր հոգին և ծույլ, և օտար,
Տաճար է մեր երկիրը՝ սուրբ է ամեն քար:

Եգիպտական բուրգերը փոշի կըդառնան,
Արևի պես, երկիր իմ, կըվառվես վառման:

Որպես Փյունիկ կրակից կելնես, կելնես նոր
Գեղեցկությամբ ու փառքով վառ ու լուսավոր:

Արիացիր, սիրտ իմ, ել հավատով տոկուն,
Կանգնիր հպարտ որպես լույս լեռն է մեր կանգուն:
&lt;/poem&gt;|}}[[Կատեգորիա:Վահան Տերյանի բանաստեղծություններ]]</text>
      <sha1>ala7pbx60j6ncj1is391e66qoyc9q1n</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>