Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/123

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="hy">
  <siteinfo>
    <sitename>Վիքիդարան</sitename>
    <dbname>hywikisource</dbname>
    <base>https://hy.wikisource.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D5%BE%D5%B8%D6%80_%D5%A7%D5%BB</base>
    <generator>MediaWiki 1.47.0-wmf.7</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Մեդիա</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Սպասարկող</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Քննարկում</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Մասնակից</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Մասնակցի քննարկում</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Վիքիդարան</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Վիքիդարանի քննարկում</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Պատկեր</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Պատկերի քննարկում</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">MediaWiki քննարկում</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Կաղապար</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Կաղապարի քննարկում</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Օգնություն</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Օգնության քննարկում</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Կատեգորիա</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Կատեգորիայի քննարկում</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Հեղինակ</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Հեղինակի քննարկում</namespace>
      <namespace key="102" case="first-letter">Պորտալ</namespace>
      <namespace key="103" case="first-letter">Պորտալի քննարկում</namespace>
      <namespace key="104" case="first-letter">Էջ</namespace>
      <namespace key="105" case="first-letter">Էջի քննարկում</namespace>
      <namespace key="106" case="first-letter">Ինդեքս</namespace>
      <namespace key="107" case="first-letter">Ինդեքսի քննարկում</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Մոդուլ</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Մոդուլի քննարկում</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/123</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24845</id>
    <revision>
      <id>393176</id>
      <parentid>247678</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:09:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393176</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8736" sha1="6b9pakdra40sydwzadjkfhx0g33ur2b" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;թատրոնի ստեղծողներից: 1920–1930-ական թթ. եղել է Ադրբեջանի լուսժողկոմատի արվեստի բաժնի վարիչ, Մ. Ֆ. Ախունդովի անվ. օպերայի և բալետի թատրոնի դիրեկտոր և գլխավոր դիրիժոր: Առաջիններից էր, որ զուգորդեց ադրբ. ժող. երգարվեստը և եվրոպական երաժշտական ձևերը: Ու. Հաջիբեկովի հետ կազմել և հրատարակել է ադրբ. ժող. երգերի առաջին ժողովածուն (1927): Ստեղծագործություններից են՝ «Շահ Իսմայիլ» (1916, բեմ. 1919, Բաքու), «Նարգիզ» (1935, Բաքու) օպերաները, սիմֆոնիկ երկեր՝ «Ադրբեջանի դաշտերում», «Ազատագրված ադրբեջանուհու պարը» ևն, ադրբ. ժող. երգերի մշակումներ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԴԱԳԱՍԿԱՐ''' (Madagascar), կղզի Հնդկական օվկիանոսում, Աֆրիկայից մոտ 400 կմ արևելք: Տարածությունը 590 հզ. կմ² է, երկարությունը՝ մոտ 1600 կմ, լայնությունը՝ ավելի քան 600 կմ: Բնության և տնտեսության մասին տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/123 ''Մադագասկար''], {{լայն|Մադագասկարի Դեմոկրատական Հանրապետություն}} հոդվածում:&lt;br&gt;
'''ՄԱԴԱԳԱՍԿԱՐ''', {{լայն|Մադագասկարի Դեմոկրատական Հանրապետություն}} (Republique Democratique de Madagascar), պետություն Հնդկական օվկիանոսի արևմտյան մասում, Մադագասկար կղզու և հարակից կղզիների վրա: Աֆրիկա մայր ցամաքից բաժանվում է Մոզամբիկի նեղուցով: Տարածությունը 596 հզ. կմ² է, բնակչությունը՝ 9 մլն (1979): Մայրաքաղաքը՝ Անտանանարիվու: Վարչականորեն բաժանվում է 6 նահանգի:&lt;br&gt;
'''Պետական կարգը:''' Մ. դեմոկրատական հանրապետություն է: Գործող սահմանադրությունն ուժի մեջ է 1975-ից: Պետության գլուխը պրեզիդենտն է, որը նաև զինված ուժերի գերագույն գլխավոր հրամանատարն է և հեղափոխական գերագույն խորհրդի նախագահը: Պետության բարձրագույն մարմինը՝ ազգային ժող. ժողովը (միապալատ պառլամենտ), ունի օրենսդրական իշխանություն: Գործադիր իշխանությունն իրականացնում են պրեզիդենտը, Հեղափոխական գերագույն խորհուրդը և կառավարությունը: Տեղերում գործում են ժող. խորհուրդներ և ավանդական համայնքները՝ ֆուկունուլունաները:&lt;br&gt;
'''Բնությունը:''' Մադագասկար կղզին ունի թույլ կտրտված ափագիծ: Արլ. և արմ, ափերը ցածրադիր են, արլ–ում շրջափակված դյուներով, արմ–ում՝ կորալային խութերով: Հվ. ափը բարձրադիր է, տեղ–տեղ՝ զառիթափ: Հս–արմ–ում և հս–ում ափագիծը մասնատված է, կան բնական նավահանգրվաններ: Կղզին պալեոզոյի վերջում Աֆրիկա մայրցամաքից անջատված բեկոր է՝ կազմված հնագույն բյուրեղային և մետամորֆային ապարներից: Կան գրաֆիտի (Տամատավե), փայլարի, ուրանի, ոսկու, թանկարժեք քարերի, քարածխի, գրանիաի, քրոմիտների, պեգմատիտների, բերիլի և այլ հանքավայրեր: Կենտրոնական և արլ. մասերը զբաղեցնում է Բարձր սարավանդը: Ռելիեֆում տիրապետում են 800–1200 մ բարձրությունները, ամենաբարձր կետը Ցարատանանա հրաբխային զանգվածում է (2876 մ, Մարումուկուարու լեռ): Կան բազմաթիվ հանգած հրաբուխներ ու տաք աղբյուրներ: Լինում են երկրաշարժեր: Կլիման արևադարձային է, հս–արմ–ում՝ հասարակածային մուսսոնային, Բարձր սարավանդում՝ բարեխառն, խոնավ: Անտանանարիվուում փետրվարի միջին ջերմաստիճանը 20°C է, հուլիսինը՝ 10°C: Միջին տարեկան տեղումները ավելի քան 1500 մմ են, տեղ–տեղ՝ մինչև 3000 մմ: Գետային ցանցը խիտ է: Գետերը սահանքավոր են, ջրառատ: Մեծ լիճը Ալաոտրան է: Տարածված են լեռնային կարմրահողերը, բերրի սևահողերը, կարմրադեղին, կարմրագորշ, կարմիր ֆերրալիտային հողերը: Բուսատեսակների մեծ մասն էնդեմիկ է: Արմ–ում տարածված են ասեղնատերև ծառերն ու թփուտները, Բարձր սարավանդում՝ սավաննաները (ցածրաբուն ծառատեսակների հետ), արլ–ում՝ թանկարժեք ծառատեսակներով (էբենոս, սանդալի ծառ) խոնավ արևադարձային անտառները: Բնորոշ կենդանիներն են լեմուրը, միջատակերը, չղջիկը: Թռչունների շատ տեսակներ էնդեմիկ են (կանաչ թութակ, կապույտ աղավնի ևն): Շատ են սողունները, միջատները: Յուրահատուկ բուսական և կենդանական աշխարհի պահպանման նպատակով ստեղծվել են արգելավայրեր և ազգային պարկեր:&lt;br&gt;
'''Բնակչությունը:''' Մոտ 99%–ը ''մալգաշներ'' են: Պաշտոնական լեզուներն են մալգաշերենն ու ֆրանսերենը, տոմարը՝ գրիգորյանը: Բնակչության կեսից ավելին պահպանում են տեղական հավատալիքները, 40%-ը քրիստոնյաներ են, մնացածը՝ մահմեդականներ: Տնտեսապես ակտիվ բնակչության մեծ մասը (87%) զբաղված է գյուղատնտեսության մեջ: Միջին խտությունը 1 կմ²–ի վրա մոտ 17 մարդ է (1979): Առավել խիտ բնակեցված է Անտանանարիվուի շրջակայքը: Մեծ քաղաքներն են Անտանանարիվուն, Տամատավեն, Մաձունգան, Ֆիանարանցուտն, Դիեգո Սուարեսը:&lt;br&gt;
'''Պատմական ակնարկ:''' Ենթադրվում է, որ կղզին բնակեցվել է ուշ հին քարի դարում: Մ. թ. ա. X-–VI դդ. կղզում հայտնվել են ինդոնեզիացիները, պոլինեզիացիները, մելանեզիացիները, ավելի ուշ՝ բանտու ցեղերը և արաբները: Մ. թ. XIV դ. Մ–ի կենտրոնում կազմավորվել է Իմերինա (Իմերնա) պետությունը:	XVI–XVII դդ. ստեղծվել են մի շարք մանր պետություններ, որոնք XIX դ. միավորվել են կենտրոնացված պետության՝ Մալգաշական կամ Մ–ի թագավորության մեջ՝ Իմերինայի կառավարիչների գլխավորությամբ: Երկրի կենտրոնական շրջաններում գերակշռում էին ֆեոդ. հարաբերությունները, իսկ ծովափնյա շրջաններում պահպանվել էին տոհմատիրության մնացուկները: XVI դ. կղզում հայտնվել են պորտուգալացիները: XIX դ. սկզբին ուժեղացել է անգլո–ֆրանս. պայքարը կղզու համար: XIX դ. 40–70-ական թթ. Մ. ապրել է տնտ. և մշակութային վերելք: Զարգացել են ապրանքադրամային հարաբերությունները, հիմնվել են արդ. մանր ձեռնարկություններ: 1876-ին հռչակվել է 8-ից 16 տարեկան երեխաների համընդհանուր&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>6b9pakdra40sydwzadjkfhx0g33ur2b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/124</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24846</id>
    <revision>
      <id>393181</id>
      <parentid>247683</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:27:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393181</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10698" sha1="0tyv24hpwzpf5woli6nwnmkh4voo1g5" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;պարտադիր ուսուցում: Աճել է ազգային մտավորականությունը, ստեղծվել են տպարաններ, հրատարակվել պարբերականներ:&lt;br&gt;
1883-ին Մ. ներխուժեցին ֆրանս. զորքերը: 1885-ին Ֆրանսիան իր պրոտեկտորատը հաստատեց Մ–ում, 1896-ին զավթեց, վերացրեց միապետությունը (1897):&lt;br&gt;
Գաղութարարների դեմ մալգաշների տարերային ապստամբություններն ու պարտիզանական ելույթները երկրորդ համաշխարհային պատերազմից (1939-1945) հետո վերաճեցին կազմակերպված ազգային–ազատագրական շարժման: 1946-ին ստեղծվեց աոաջին քաղ. կազմակերպությունը՝ Մալգաշական վերածնության դեմոկրատական շարժումը, որը հայտարարվեց օրենքից դուրս: 1950-ական թթ. առաջացան մի շարք կուսակցություններ, որոնք առաջ քաշեցին Մ–ին անկախություն տալու պահանջ: Գաղութային իշխանությունների թույլտվությամբ ստեղծվեցին բուրժուա–ռեֆորմիստական կուսակցություններ (ամենաազդեցիկը սոցիալ–դեմոկրատական կուսակցությունն էր (ՍԴԿ)), որոնք պահանջում էին անկախություն՝ Ֆրանս. համագործակցության շրջանակներում: 1958-ին Մ. հռչակվեց ինքնավար Մալգաշական Հանրապետություն՝ Ֆրանս. համագործակցության կազմում: Նույն թվականին մի շարք քաղ. կազմակերպություններ կազմեցին Մ–ի անկախության կոնգրեսի կուսակցությունը (ՄԱԿԿ), որը պահանջում էր անհապաղ և լիակատար անկախություն: 1960-ի հունիսի 26-ին Մալգաշական Հանրապետությունն անկախ հռչակվեց, պրեզիդենտ դարձավ ՍԴԿ–ի ղեկավար Ֆ. Ցիրանանան, սեպտեմբերին Մ. մտավ ՄԱԿ–ի մեջ: Սակայն Ֆրանսիայի հետ կնքած համաձայնագրով (1960-ի ապրիլ) երկրի ինքնուրույնությունը սահմանափակ էր: Ֆրանսիան հսկում էր Մ–ի զինված ուժերը, տնտեսությունը, բարձրագույն կրթությունը ևն: Ֆ. Ցիրանանայի կառավարության վարած ներքին և արտաքին քաղաքականությունը երկրում առաջ բերեց զանգվածային հուզումներ, ցույցեր, համընդհանուր գործադուլներ: 1972-ի մայիսին Ֆ. Ցիրանանան հարկադրված էր իշխանությունը հանձնել զինվորականությանը՝ գեն. Գ. Ռամանանցուայի (պրեմիեր մինիստր) գլխավորությամբ: Նոր կառավարությունը նախ չեղյալ հայտարարեց Հարավ–Աֆրիկյան Հանրապետության հետ տնտեսական համագործակցության պայմանագիրը, 1973-ին՝ 1960-ի ֆրանս–մալգաշական համաձայնագիրը, երկրից դուրս բերվեցին ֆրանս. զորքերը:&lt;br&gt;
1972-ին դիվանագիտական հարաբերություններ հաստատվեցին Մ–ի և ՍՍՀՄ–ի միջև, 1974-ին կնքվեցին տնտեսական և տեխնիկական համագործակցության համաձայնագրեր:&lt;br&gt;
1974-75-ին ուժեղացավ օպոզիցիայի պայքարը կառավարության առաջադիմական կուրսի դեմ: 1975-ի փետր. 5-ին Գ. Ռամանանցուան հրաժարական տվեց, փետր. 11-ին երկրի կառավարումն անցավ Զինվորական դիրեկտորիային: Արգելվեց քաղ. կուսակցությունների գործունեությունը: 1975-ի հունիսի 15-ին ստեղծվեց Հեղափոխական գերագույն խորհուրդ (ՀԳԽ), որի նախագահ, պետության և կառավարության ղեկավար դարձավ Դ. Ռացիրական (դեկտեմբերից՝ պրեզիդենտ): Կառավարության ծրագիրը շարադրվեց «Մալգաշական սոցիալիստական հեղափոխության խարտիայի» մեջ, որը գլխավոր նպատակ հռչակեց ավանդական համայնքների (ֆոլկունուլունա) վրա հիմնված սոցիալիզմի սկզբունքով հասարակության ստեղծումը: 1975-ի դեկտ. 30-ին հռչակվեց Մադագասկարի Դեմոկրատական Հանրապետությունը: 1976-ին ստեղծվեց Մալգաշական հեղափոխության ավանգարդ (ՄՀԱ) կուսակցությունը, որը դարձավ կառավարող: 1975-80-ին Մ–ի կառավարությունը իրագործեց առաջադիմական միջոցառումներ, ազգայնացրեց օտարերկրյա ընկերությունների ձեռնարկությունները ևն: Արտաքին քաղաքականության ասպարեզում կառավարությունը վարում է չմիանալու, իմպերիալիզմի, գաղութատիրության և նեոգաղութատիրության դեմ պայքարի գիծ:&lt;br&gt;
'''Քաղաքական կուսակցությունները և արհմիությունները:''' {{լայն|Մալգաշական հեղափոխության ավանգարդ}} (ՄՀԱ), կառավարող կուսակցությունն է, ստեղծվել է 1976-ին: Մ–ի {{լայն|անկախության կոնգրեսի կուսակցություն}} (ՄԱԿԿ), ստեղծվել է 1958-ին, 1962-ից հանդես է գալիս գիտական սոցիալիզմի դիրքերից: {{լայն|Ազգային միասնության ձգտում}} (ԱՄԶ), հիմնվել է 1973-ին: Մ–ի {{լայն|անկախության համար ազգային շարժում}} (ՄԱԱՇ), ստեղծվել է 1958-ին: Մ–ի {{լայն|անկախության համար սոցիալիստական ազգային շարժում}} (ՄԱՍԱՇ), ստեղծվել է 1977-ին՝ ՄԱԱՇ կուսակցության պառակտման հետևանքով: Մ–ի {{լայն|քրիստոնեական դեմոկրատների միություն}} (ՄՔԴՄ), հիմնվել է 1977-ին, կղերական կուսակցություն է: {{լայն|Իշխանություն հասարակ մարդկանց}} (ԻՀՄ), ստեղծվել է 1972-ին: Վերոհիշյալ կուսակցությունները (բացի ՄԱԱՇ–ից) միավորված են Հեղափոխության պաշտպանության ազգային ճակատի (ՀՊԱՃ) մեջ: Մ–ի {{լայն|աշխատավորների արհմիությունների ֆեդերացիա}}, հիմնվել է 1956-ին, մտնում է ԱՀՖ–ի մեջ: Մ–ի {{լայն|աշխատավորների	արհմիությունների հեղափոխական ֆեդերացիա}}, ստեղծվել է 1977-ին, ունի մոտ 25 հզ. անդամ, կառավարական արհմիութենական կազմակերպություն է: {{լայն|Մալգաշական հեղափոխականների արհմիություն}}, հիմնվել է 1977-ին: {{լայն|Մալգաշական աշխատավորների կոնֆեդերացիա}}, հիմնվել է 1957-ին:&lt;br&gt;
'''Տնտեսա–աշխարհագրական ակնարկ''': Մ. ագրարային երկիր է՝ թույլ զարգացած տնտեսությամբ: Մինչև անկախությունը տնտեսությունն ուներ գաղութային բնույթ: Անկախությունից (1960) հետո էլ տնտեսության մեջ մեծ տեղ էր գրավում օտարերկրյա (հատկապես ֆրանս.) կապիտալը, ակտիվորեն գործում էին արևմտագերմ., ամերիկյան, իտալ., ճապոնական ֆիրմաները: 1972-ից և հատկապես 1975-ից հետո ազգայնացվեցին բանկերը, ապահովագրական ընկերությունները, օտարերկրյա մոնոպոլիաները: 1978-ից սկսվել է տնտեսության զարգացման հեռանկարային ծրագրի (1978-2000 թթ.) կենսագործումը, որի նպատակն է «սոցիալիստական տնտեսության ստեղծումը»:&lt;br&gt;
Տնտեսության հիմքը {{լայն|գյուղատնտեսությունն}} է: Գերակշռում է համայնական հողօգտագործումը: Մշակում են բրինձ, բամբակենի, սուրճ, պղպեղ, մեխակ, մանիոկա, եգիպտացորեն, սորգո, բատատ, գետնանուշ, կարտոֆիլ, վանիլ, ծխախոտ, շաքարեղեգ ևն: Անասնապահությունը թույլ է զարգացած, թեև բնակչության մեկ շնչին ընկնող խոշոր եղջերավոր անասունների (զեբու) գլխաքանակով Մ. Աֆրիկայում գրավում է առաջին տեղերից մեկը: 1979-ին Մ–ում կար 10 մլն խոշոր եղջերավոր անասուն: Զբաղվում են նաև ձկնորսությամբ:&lt;br&gt;
{{լայն|Արդյունաբերությունը}} ներկայացված է կիսատնայնագործական ձեռնարկություններով: Կան ալրաղաց, բրնձազտիչ, մսի պահածոների, շաքարի, ծխախոտի ձեռնարկություններ, լեռնահանքային արդյունաբերություն:&lt;br&gt;
{{լայն|Տրանսպորտի}} հիմնական միջոցը ավտոմոբիլն է: Ավտոճանապարհների երկարությունը 38 հզ. կմ է, երկաթուղիներինը՝ 880 կմ (1979): Կարևոր է ծովային փոխադրումների դերը: Խոշոր նավահանգիստներն են Տամատավեն, Մաձունգան, Դիեգո Սուարեսը: Միջազգային օդանավակայաններ կան Արիվունիմամու և Իվատու քաղաքներում:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>0tyv24hpwzpf5woli6nwnmkh4voo1g5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/125</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24847</id>
    <revision>
      <id>393182</id>
      <parentid>247689</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:32:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393182</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10360" sha1="nmnq34sydvbfby2ai437m8p0abp7zgf" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;3&quot; user=&quot;Տատյանա Խալափյան&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;{{լայն|Արտաքին առևտուրը}}: Արտահանում է սուրճ, վանիլ, մեխակ, պղպեղ, շաքար, միս և մսի պահածոներ, ձուկ, գրաֆիտ, փայլար: Ներմուծում է լայն սպառման ապրանքներ, պարեն, մեքենաներ, սարքավորումներ ևն: Առևտրական հիմնական գործընկերներն են Ֆրանսիան, ԳՖՀ, ԱՄՆ, Ճապոնիան:&lt;br&gt;
{{լայն|Դրամական միավորը}} մալգաշական ֆրանկն է, որը= է 0,02 ֆրանս. ֆրանկի:&lt;br&gt;
'''Բժշկա–աշխարհագրական բնութագիրը''': 1972-ին ծնունդը կազմել է 1000 բնակչին՝ 34,1, մահացությունը՝ 10,2, մանկական մահացությունը 1000 ողջ ծնվածին՝ 53,2 (1971): Տղամարդկանց կյանքի միջին անկողությունը 37,5 տարի է, կանանցը՝ 38,3: Տարածված են ստամոքսա–աղիքային, վարակիչ, մաշկավեներական, ճիճվային հիվանդությունները, տուբերկուլոզը, մալարիան, բորը, կա ժանտախտի բնական օջախ: 1973-ին գործել է 834 հիվանդանոցային հիմնարկ՝ 19,8 հզ. մահճակալով (1000 բնակչին՝ 2,5 մահճակալ), արտահիվանդանոցային օգնություն են ցույց տվել ամբուլատորային 75 բաժանմունք (հիվանդանոցային), 4 պոլիկլինիկա, բժշկական 34 շրջան, 22 դիսպանսեր, 500 բժշկ. կետ, մունիցիպալային 8 սանիտարական բյուրո և շարժական 11 բրիգադ: 1973-ին աշխատել են 687 բժիշկ (11,6 հզ. բնակչին՝ 1 բժիշկ), 80 ատամնաբույժ, 100 դեղագործ, 3,4 հզ. միջին բուժաշխատող: Բժշկ. կրթություն ստանում են Ֆրանսիայի համալսարաններում (Անտանանարիվուի համալսարանին կից ազգային բժշկական դպրոցում 2-ամյա դասընթացից հետո):&lt;br&gt;
'''Լուսավորությունը և գիտական հիմնարկները''': Առաջին դպրոցները հիմնել են միսիոներները XVIII դ. վերջին – XIX դ. սկզբին: Մինչև անկախություն ձեռք բերելը (1960) անգրագետ էր մեծահասակ բնակչության 60%-ը, դպրոցներում սովորում էր երեխաների մոտ 30%-ը: Ժողկրթության համակարգի մեջ մտնում են 6-ամյա տարրական դպրոցները (ընդունվում են 6 տարեկանները, ուսուցումը՝ մալգաշերեն), հանրակրթական և տեխ. 4-ամյա կոլեջները (ոչ լրիվ միջնակարգ կրթություն) և 7-ամյա լիցեյները, որոնք տալիս են լրիվ միջնակարգ կրթություն և բուհ ընդունվելու իրավունք: Միջնակարգ դպրոցում ուսուցումը ֆրանսերեն է: Գործում են նաև մասնավոր, հիմնականում՝ միսիոներական դպրոցներ: Միակ բարձրագույն ուսումնական հաստատությունը դը Գոլի անվան համալսարանն է (1961, Անտանանարիվու): Անտանանարիվուում են գտնվում Ազգային գրադարանը (1961) և Ազգային պատմության թանգարանը, ինչպես նաև գիտական հիմնարկների մեծ մասը՝ Մալգաշական ակադեմիան (1902), Մ–ի աշխարհագրության ազգային ինստիտուտը (1945) ևն: Մ–ում գործում են նաև ֆրանս. մի շարք գիտահետազոտական հիմնարկների (Պաստյորի ինստ. ևն) մասնաճյուղեր և բաժանմունքներ:&lt;br&gt;
'''Մամուլը, ռադիոհաղորդումները, հեռուստատեսությունը''': Մ–ում լույս է տեսնում ավելի քան 200 պարբերական հրատարակություն՝ մալգաշերեն և ֆրանսերեն: Առավել խոշորներն են՝ «Մադագասկար մատեն» («Le Madagascar Matin», 1962-ից) օրաթերթը, «Ժուռնալ օֆիսիել դե լա Ռեպյուբլիկ Մալգաշ» («Journal Officiel de la Republique Malgache» 1830-ից), «Ռեպյուբլիկ» («La Republique» 1956-ից) շաբաթաթերթերը, բոլորն էլ՝ ֆրանսերեն, «Մադագասիկարա Մահալեուտենա» («Madagasicara Mahaleotena», 1960-ից), «Իմունգոլ վաուվաու» («Imongo Vaovao», 1954-ից), «Տոլոնա» («Tolona») օրաթերթերը, «Ֆանասինա» («Fanasina», 1958-ից) շաբաթաթերթը, «Հեհի» («Hehy», 1959-ից) երգիծական թերթը, բոլորն էլ՝ մալգաշերեն: 1962-ից գործում է Մադագասկար պրես ազգային ինֆորմացիոն գործակալությունը: Մալգաշական ազգային ռադիոհաղորդումներ կառավարական ծառայությունը հիմնվել է 1960-ին, հեռուստատեսությունը՝ 1967-ին:&lt;br&gt;
'''Գրականությունը:''' Զարգանում է մալգաշերենով և ֆրանսերենով: Գրական մալգաշերենն սկսել է կազմավորվել XIX դ. 2-րդ կեսին: 1930-40-ական թթ. աչքի են ընկել ֆրանսերենով ստեդծագործող մի խումբ գրողներ, որոնք ձգտել են պատկերել ժողովրդի կյանքը, նրա պայքարը գաղութային լծի դեմ: Այդ խմբի առաջին ականավոր ներկայացուցիչն է եղել բանաստեղծ Ժ. Ժ. Ռաբեարիվելուն (1901-37): Այս սերնդի հայտնի բանաստեղծներից են Ժ. Ռաբեմանանձարան (ծնվել է 1913) և Ֆ. Ռանայվուն (ծն. 1914), որոնք Մ–ի բնությունն ու նրա ժողովրդի սովորույթները երգելու հետ միաժամանակ կոչ են արել տապալել օտարերկրյա լուծը:&lt;br&gt;
Մ–ի 1950-70-ական թթ. գրականության համար բնութագրական է հետագա զարգացումը մալգաշերենով: Այս շրջանի նշանավոր գրական դեմքն է հասարակական գործիչ, թարգմանիչ, պատմվածքների ու վեպերի հեղինակ Ա. Ռացիֆեհերան: Պոեզիայում հանդես են գալիս Ռադուն, Ժ. Նարիվունին, Ժ. Ռամինուսուան, Մ. Ռասամյուելը:&lt;br&gt;
'''Ճարտարապետությունը և կերպարվեստը''': Բնակլիմայական պայմանների բերումով Մ–ի գյուղական տները բազմազան են, սակայն ունեն ընդհանուր գծեր՝ հատակագծում ուղղանկյուն են, երկլանջ տանիքով, վերձիգ համաչափություններով: Քաղաքների շինարարությունը զարգացել է XIX դ. վերջից: XIX դ. — XX դ. 1-ին կեսին պալատները, բողոքական ու կաթոլիկական տաճարները, դամբարանները կառուցվել են եվրոպական էկլեկտիկայի ոգով: 1920-ական թթ. ֆրանսիացի ճարտարապետ Գ. Կհսենը կազմել է Տանանարիվե (այժմ՝ Անտանանարիվու), Տամատավե, Անցիրաբե քաղաքների վերակառուցման նախագծերը: Սկսած 1950-ական թթ. կառուցվում են լակոնիկ ձևերով շենքեր, օգտագործվում են բետոնե կոնստրուկցիաներ, ապակի: Ժող. արվեստներից տարածված են փայտի քանդակազարդումը, հյուսածո իրերի պատրաստումը, ջուլհակությունը: 1930-ական թվականներից զարգանում է պրոֆեսիոնալ գեղանկարչությունը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Корнеев Л. А}}., Образование Малагасийской республики, М.,	1963; {{լայն|Бардина Ю. Я}}., Малагасийская республика, М.,	1972; {{լայն|Орлова А. С}}., Общественный строй мальгашей в XIX в., М., 1958; {{լայն|Рабеманандзара Р. В}}.. Мадагаскар. История мальгашской нации, пер. с франц., М., 1956; {{լայն|Трубицын В. И}}., Экономика Малагасийской республики, М., 1969; Сказки и пословицы Мадагаскара, пер. с мальгашского, М., 1962; Сказки Мадагаскара, пер. с франц., М., 1965; {{լայն|Սгbаin-Faublее М}}., L'art malgache, P., 1963.&lt;br&gt;
'''ՄԱԴԱԹՅԱՆ''' Աշոտ (1884, Թեհրան – 22.4.1965, Ստամբուլ), հայ դերասան, ռեժիսոր և թարգմանիչ: 1902-ին ընդունվել է Մ. Մնակյանի դերասանական խումբը, 1903-ին՝ Րեշատ Րըտվանի թուրք. խումբը: 1908-ի երիտթուրք. հեղափոխությունից հետո Ե. Շահենի հետ կազմակերպել է «Ազատ թատրոն»-ը: 1910-ական թթ. մասնակցել է Հ. Զարիֆյանի, Վ. Փափազյանի, Մ., Հ. և Վ. Ֆելեքյան քույրերի ներկայացումներին: 1919-23-ին եղել է Կ. Պոլսի հայ դրամատիկ թատերախմբի կազմակերպիչներից ու ռեժիսորներից (բեմադրել է Շեքսպիրի «Համլետ»-ը, խաղացել Համլետի դերը): Հետագա տարիներին աշխատել է Քաղաքապետական թատրոնում, ունեցել սեփական ստուդիա: Խաղացել է ավելի քան հիսուն դեր և բեմադրել&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>nmnq34sydvbfby2ai437m8p0abp7zgf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/127</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24849</id>
    <revision>
      <id>393183</id>
      <parentid>247758</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:27:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393183</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11861" sha1="165wmqx2rp198ssg5qj2qkyvavh1c96" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;կենցաղսպասարկման տաղավար, բուժկայան: Բնակիչները եկել են նույն շրջանի Ներքին Գետաշեն գյուղից, 1922-ին: Մ–ի մոտ է համանուն ՀԷԿ–ը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԴԼԵՆՅԱՆ ՄՇԱԿՈՒՅԹ''', ուշ հին քարի դարի մշակույթ (մ. թ. ա. 15000-8000): Հաջորդել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/490 ''Սոլյուտրեյան մշակույթին''] և նախորդել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/119 ''Ազիլյան մշակույթին'']: Բնորոշել է ֆրանս. հնագետ Գ. Մորտիլյեն (1860-ական թթ.) և կոչել Ֆրանսիայում գտնվող Լա Մադլեն քարայրի անունով: Մ. մ. տարածված է Ֆրանսիայի, Իսպանիայի, Շվեյցարիայի, Բելգիայի, ԳՖՀ, ԳԴՀ տարածքներում և ունի մի շարք տեղական տարատեսակներ: Մ. մ–ի ժամանակ տիրապետող են դարձել կայծքարե բազմազան հատիչները, ծակիչները, քերիչները: Բարձր զարգացման է հասել ոսկրի մշակումը: Բնորոշ են ոսկորների և եղջյուրների վրա փորագիր պատկերները, եղջյուրներից, մամոնտի ոսկորներից ու ժանիքներից քանդակները, միագույն և բազմագույն պատկերները քարայրերի պատերին ու առաստաղներին: Մադլենյան որսորդները բնակվել են առավելապես քարայրերում, ինչպես և ոսկրից ու մորթուց շինված կացարաններում, հաճախ տեղափոխվել են՝ հետապնդելով հյուսիսային եղջերուների հոտերին: Մ. մ., հավանաբար, համընկնում է մայրիշխանական տոհմի ժամանակաշրջանին: Հայաստանում ուշ քարի դարի կայաններից (Արտին լեռան, Հրազդանի ևն) գտնվել են մադլենյան ժամանակաշրջանի օբսիդիանե, նուրբ մշակված դանակաձև շեղբեր, ծակիչներ, սրածայրեր, դուրեր, կտրիչներ ևն:&lt;br&gt;
'''ՄԱԴՀՅԱ ՊՐԱԴԵՇ''', նահանգ (1956-ից) Հնդկաստանի կենտրոնական մասում: Տարածությունը 444 հզ. կմ ² է, բն. 46,1 մլն (1975): Վարչական կենտրոնը՝ Բհոպալ: Գրավում է Դեկանի սարահարթի հս. մասը, Նարմադա գետի հովիտը, Վինդհիյա լեռները, Մալվա լավային սարավանդի մեծ մասը: Հս–ում մտնում է Ինդոս–Գանգեսյան հարթավայր: Կլիման արևադարձային է, մուսսոնային: Տարեկան տեղումները 700-1600 մմ են: Տարածքի 1/3-ը գրավում են անտառները: Տարածված են կարմրահողերը և սևահողերը (ռեգուրներ): Մ. Պ. ագրարային նահանգ է, արագ զարգացող արդյունաբերությամբ: Մշակում են բրինձ, կորեկ, ցորեն, բամբակ, յուղատու բույսեր: Զարգացած է շերամապահությունը («տասսար» մետաքս): Խոշոր եղջերավոր անասունները օգտագործվում են հիմնականում որպես քաշող ուժ: Մ. Պ. Հնդկաստանում գրավում է առաջին տեղերից մեկը մանգանի և երկաթի հանքանյութի, բոքսիտների, ածխի և հրակայուն կավերի արդյունահանությամբ: Երկրի ալմաստի արդյունահանության միակ շրջանն է: Զարգացած է բամբակեղենի, շինանյութերի արտադրությունը, մետալուրգիան, մետաղամշակությունը և մեքենաշինությունը: Կան խոշոր ՋԷԿ–եր, շաքարի գործարաններ, լրագրային թղթի ու արհեստական գործվածքների ֆաբրիկաներ, քիմ. գործարան:&lt;br&gt;
'''ՄԱԴՆԻԿ''', գյուղ Արևմտյան Հայաստանում, Բիթլիսի վիլայեթի Մուշի գավառում: 1909-ին ուներ 15 ընտանիք հայ բնակիչ, զբաղվում էին երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Մ–ի հայերը բռնությամբ տեղահանվել և զոհվել են 1915-ի Մեծ եղեռնի ժամանակ:&lt;br&gt;
'''ՄԱԴՈՅԱՆ''' Լևոն Մանուկի (10.8.1909, Ալեքսանդրապոլ – 19.9.1964, Երևան), հայ խորհրդային դուդուկահար: ՀՍՍՀ ժողովրդական արտիստ (1961): 1923-ից աշխատել է Հայֆիլհարմոնիայի Լենինականի բաժանմունքի արլ. գործիքների անսամբլում: 1939-ին տեղափոխվել է Երևան: 1952-ից Հայաստանի ռադիոյի և հեռուստատեսության ժող. գործիքների անսամբլի մենակատարն էր: Համերգներով հանդես է եկել ՀՍՍՀ տարբեր վայրերում և Մոսկվա, Թբիլիսի, Բաքու, Տաշքենդ, Աշխաբադ, Դոնի Դոստով քաղաքներում: Երկացանկն են կազմել հայկ. ժող. և գուսանական երգեր, պարեղանակներ, արլ. մուղամներ, հայ կոմպոզիտորների գործիքային ստեղծագործություններ: Վերականգնել է Շիրակի բազմաթիվ մոռացված երգեր ու պարեղանակներ: Մ–ի կատարումը աչքի էր ընկնում բարձր վարպետությամբ: Մեծ ընդունելության են արժանացել «Հովվի կանչը», «Մաճկալ», «Որսկան ախպեր», «Դուն էն գլխեն» երգերի գործիքային մեկնաբանումները:&lt;br&gt;
'''ՄԱԴՈՅԱՆ''' Հովհաննես Արշալույսի (ծն. 16(28).5.1911, ք. Ախալքալաք), հայ խորհրդային անասնաբույծ: Գյուղատնտ. գիտ. դոկտոր (1973), պրոֆեսոր (1974): Ավարտել է Երևանի անասնաբուծական–անասնաբուժական ինստ-ը (1937): 1945-54-ին դասախոսել է նույն ինստ-ում: 1954-ից հայկ. գյուղատնտ. ինստ.-ի անասնաբուծության ամբիոնի վարիչն է: Մ–ի գիտական աշխատանքները վերաբերում են ՀՍՍՀ տարբեր գոտիների խոտհարքներից ստացված խոտի քիմ. բաղադրության, մարսելիության, ընդհանուր սննդարարության, հորթերի նպատակադիր աճեցման և այլ հարցերին: Զբաղվում է նաև ՀՍՍՀ–ում գոմեշաբուծության զարգացման պրոբլեմով, ուսումնասիրել է բնաշխարհիկ գոմեշների կաթնատվության, աճի ու զարգացման, կերակրման, ցեղաբարելավման հարցերը ևն: Մ. կովկասյան գոմեշի ցեղի (հաստատված 1970-ին) հեղինակներից է:&lt;br&gt;
'''ՄԱԴՈՅԱՆ''' Հովհաննես Հովսեփի (ծն. 7(20). 10.1920), գ. Մեղրուտ, ՀՍՍՀ Գուգարքի շրջանում), հայ խորհրդային անասնաբույծ: Գյուղատնտ. գիտ. դոկտոր (1974), պրոֆեսոր (1974): ՍՄԿԿ անդամ 1944-ից: Ավարտել է Երևանի անասնաբուծական-անասնաբուժական ինստիտուտը (1942): 1962-1972-ին՝ ՀՍՍՀ գյուղատնտեսության մինիստրի տեղակալ, միաժամանակ հայկական անասնաբուծության և անասնաբուժության ԳՀԻ–ում բաժնի վարիչ: 1972-1977-ին՝ Երևանի անասնաբուծական–անասնաբուժական ինստիտուտի ռեկտոր:&lt;br&gt;
Մ–ի գիտահետազոտական աշխատանքները վերաբերում են գյուղատնտ. կենդանիների անպտղության դեմ պայքարի միջոցների մշակման, կերի մեջ էստրոգենների առկայության, վերարտադրության պրոցեսում դրանց նշանակության հարցերին:&lt;br&gt;
Մ. առաջարկել է սենյակի ջերմաստիճանում (18-20°) խոյի սերմի պահպանման նոր եղանակ, որը լայնորեն կիրառվում է ՀՍՍՀ տնտեսություններում:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Գյուղատնտեսական կենդանիների անպտղության վերացման ուղիները, Ե., 1966: Գյուղատնտեսական կենդանիների վերարտադրության մի քանի կարևորագույն հարցերի մասին, Ե., 1969:&lt;br&gt;
'''ՄԱԴՈՅԱՆ''' Ղուկաս Կարապետի (1906, գ. Քերս, Կաղզվանի գավառ – 11.6.1975, Երևան), Խորհրդային Միության հերոս (31.3.1943), փոխգնդապետ: ՍՄԿԿ անդամ 1925-ից: Ավարտել է Մ. Ֆրունզեի անվ. ռազմ. ակադեմիան (1944), ՀԿ(բ)Կ Կենտկոմին առընթեր երկամյա կուսակցական դպրոցը (1948): 1920-25-ին կամավոր ծառայել է կարմիր բանակում, մասնակցել Վրաստանի և Հայաստանի քաղաքացիական կռիվներին, 1941-ի սեպտեմբերից՝ Հայրենական մեծ պատերազմին, նախ որպես մոտո–հրաձգային վաշտի, գումարտակի, ապա՝ գնդի հրամանատար: Աչքի է ընկել Դոնբասի և Վոլգոգրադի պաշտպանական, Էլիստայի (Ստեպնոյ) ազատագրման մարտերում: Հերոսի կոչման արժանացել է 1943-ի փետրվարին Դոնի Ռոստովի ազատագրման ժամանակ իր գումարտակով քաղաքի երկաթուղային կայարանը գրավելու և այդ բնագիծը 6 օր պահելու համար: 1944-ի մայիսից մասնակցել է Լեհաստանի ազատագրմանը, ծանր վիրավորվել Դեմբիցա քաղաքի մատույցներում: Զորացրվելուց հետո (1945-ի հոկտեմբեր) եղել է Հայկ. ՍՍՀ առևտրի մինիստրի տեղակալ, Հայկ. ՍՍՀ սոցիալական ապահովության մինիստր (1951-1962): Պարգևատրվել է Լենինի, Կարմիր դրոշի, Հայրենական պատերազմի II աստիճանի շքանշաններով: Մ. Անդրիասովը իր «Վեց օր» (1947) վիպակում պատկերել է Մ–ի ղեկավարած գումարտակի սխրանքները Դոնի Ռոստովի ազատագրման ժամանակ:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Պարսամյան Վ. Ա}}., Խորհրդային Միության հերոս Ղուկաս Մադոյան, Ե., 1944:{{ՀՍՀ հեղ|Ե. Խալեյան}} 
'''ՄԱԴՐԱՍ''', նահանգ Հնդկաստանում, տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/557 ''Տամիլնադ'']:&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>165wmqx2rp198ssg5qj2qkyvavh1c96</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/128</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24850</id>
    <revision>
      <id>393188</id>
      <parentid>247785</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:01:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393188</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13682" sha1="46veq6ucodz9i008orkzkmz8zhve0l0" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''ՄԱԴՐԱՍ''', քաղաք Հարավային Հնդկաստանում, Բենգալյան ծոցի ափին, Տամիլնադ նահանգի վարչական կենտրոնը: 2470 հզ. բն. (1971): Տրանսպորտային հանգույց է, արդ., առևտրաֆինանսական և մշակութային խոշոր կենտրոն: Հնդկաստանի ծովային գլխավոր նավահանգիստներից է, ունի օդանավակայան (Մինամբակկամ): Զարգացած է ընդհանուր մեքենաշինությունը և մետաղամշակումը, շաքարի, ցեմենտի արտադրությունը, նավթավերամշակությունը, քիմ., տեքստիլ արդյունաբերությունը, կաշվի, կոշիկի և ծխախոտի արտադրությունը: Մ–ի արվարձաններում՝ Պերամբուրում կա մետաղյա վագոնների արտադրություն, Ավադիում՝ տանկերի և զրահամեքենաների, Գինդիում՝ հեռատիպային ապարատների ձեռնարկություններ: Կան բազմաթիվ մանր տնայնագործական արհեստանոցներ: Ներմուծում է՝ մետաղներ, մեքենաներ ու սարքավորումներ, նավթ և նավթամթերքներ, հանքային պարարտանյութեր, հացահատիկ, անտառանյութ, արտահանում՝ երկաթի հանքաքար, կաշի, մորթի, գործվածքներ, սուրճ, ծխախոտ, գետնընկույզ: Ունի համալսարան (1857), ԳՀԻ–ներ, կինոստուդիա: Մ–ում է Հնդկաստանի աշխարհագրական ընկերությունը, Հարավային Հնդկաստանի աշխարհագրական ուսումնասիրությունների կենտրոնը: Հիմնադրվել է 1639-ին:&lt;br&gt;
Մ. տարածված է առափնյա հարթության վրա: Հս. մասում, նավահանգստի կողքին, գործարար կենտրոնն է, նրանից արմ.՝ Պերամբուր արդ. շրջանը, նավահանգստից հվ.՝ նախկին անգլ. ամրոցը (այժմ՝ պատմության թանգարան): Ամրոցից հվ. և հվ.–արմ. քաղաքի կենտրոնական մասն է՝ խանութների, հյուրանոցների, մենատների հիմնական շրջանը: Ծովափի երկարությամբ ձգված է Մարինա գեղեցիկ փողոցը:&lt;br&gt;
{{լայն|Հայերը Մադրասում}}: Հարավ-Արևելյան Հնդկաստանում բնակություն հաստատած հայերը հիմնականում կենտրոնացած էին Մ–ում: Մադրասահայ համայնքը կազմավորվել է XVI դ.: 1547-ին կառուցվել է առաջին հայկ. եկեղեցին, 1772-ին՝ Մ. Աստվածածինը, որը գործում է ցայսօր: 1773-ին մադրասահայերը կազմել են համայնքային կանոնադրություն «Տետրակ, որ կոչի նշաւակ», ըստ որի համայնական ինքնավարության բարձրագույն մարմինը Մ–ի հայոց «բոլոր ժողովրդի» կամ «համահավասար ժողովրդոց» ընդհանուր ժողովն էր, գումարվում էր ամեն տարի և ընտրում էր գործադիր մարմին: Հայերը մասնակցել են նաև Մ–ի կառավարմանն ու բարեկարգմանը, ձեռագիր հիշատակարանում հիշվում է, որ անգլիացիների գալուց առաջ Չին Փաթայի (այսինքն՝ Մ–ի) կառավարիչը եղել է հայազգի Ղոգազը: 1725-26-ին խոջա Պետրոս Ոսկանի ծախքով կառուցվել է Սարիար գետի բազմակամար կամուրջը և քաղաքի բարձունքը տանող քարե սանդուղքը (166 աստիճանով): Մադրասահայեր Շահամիր Շահամիրյանը, Մովսես Բաղրամյանը, Հարություն Շմավոնյանը մեծ դեր են խաղացել հայ ազատագրական գաղափարախոսության ձևավորման գործում (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/128 ''Մադրասի խմբակ'']): Մ–ում է լույս տեսել (1794-ին) հայ մամուլի առաջնեկը՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/115 ''«Ազդարարը»'']: Տես նաև [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/476 ''Հնդկաստան''], {{լայն|Հայերը Հնդկաստանում}} մասը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԴՐԱՍԻ ԽՄԲԱԿ''', հայ գրական–քաղաքական կազմակերպություն: Ստեղծվել է 1770-ական թթ., Հնդկաստանի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/128 ''Մադրաս''] քաղաքում՝ որպես անմիջական արդյունք հայ ազգային–ազատագրական շարժման գործիչ Հովսեփ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/45 ''Էմինի''] քարոզչության: Արտահայտել է հայ առևտրական բուրժուազիայի և բուրժ. մտավորականության գաղափարախոսությունը: Մ. խ–ի ակնառու դեմքերից էին Մովսես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/258 ''Բաղրամյանը''], Շահամիր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/417 ''Շահամիրյանը''], Հակոբ Շահամիրյանը և այլք: Մ. խ–ի անդամների աշխարհայացքի վրա մեծապես ազդել են Օսմանյան կայսրության ու Պարսկաստանի բռնապետություններին ենթարկված Հայաստանի ծանր դրությունը, ազատագրությանը հասնելու հայերի ձգտումը, ինչպես նաև եվրոպական լուսավորականության գաղափարները: Մ. խ. հանդես է եկել ինքնակալության ու բռնակալության քննադատությամբ, զարգացրել սահմանադրական գաղափարներ, ձգտել ապագա ազատագրված Հայաստանում ստեղծել բուրժ. հանրապետություն (հակառակ դեպքում՝ գոնե սահմանադրական միապետություն), քարոզել ֆեոդալական կարգերի վերացում և հայկ. պետականության վերածնունդը կապել Ռուսաստանի օգնության հետ: Մ. խ–ում ստեղծվել են հայ քաղ. գրականության այնպիսի գլուխգործոցներ, ինչպիսիք են [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/370 ''«Նոր տետրակ, որ կոչի յորդորակ»''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/647 ''«Որոգայթ փառաց»''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/660 ''«Տետրակ, որ կոչի նշաւակ»''] երկերը, ինչպես նաև 1780-ական թթ. ռուս. կառավարությանը ներկայացված «Հայ–ռուս դաշնակցային պայմանագրի» նախագիծը: Դրանցում նրանք քննադատել են Հայոց եկեղեցին, որն իր քարոզչությամբ և չարին չդիմադարձելու կոչով հայ ժողովրդին փաստորեն զրկել է դիմադրական կորովից: Դրել են լուսավորության տարածման և ազգային ինքնագիտակցության արթնացման հրատապ հարցը, փորձել ուրվագծել Հայաստանի ապագա պետ. կարգը և Ռուսաստանի հետ ունենալիք նրա փոխհարաբերությունների բնույթը: Մ. խ–ի լուսավորական և ազգային–ազատագրական գաղափարները շատ դեպքերում կրել են ուտոպիական բնույթ, քանի որ իրական հող չունեին ժամանակի հայ իրականության մեջ:{{ՀՍՀ հեղ|Վ. Դիլոյան}}
'''ՄԱԴՐԱՍԻ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՏՊԱԳՐՈՒԹՅՈՒՆ''', առաջին տպարանը հիմնադրել է Շահամիր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/417 ''Շահամիրյանը''], 1772-ին: Տպարանի հիմնադրումը կապված է XVIII դ. 2-րդ կեսին հնդկահայ գաղութում ծնունդ առած հայ ազատագրական գաղափարախոսության հետ: Տպագրվել են՝ «Այբբենարան» (1772), Մովսես Բաղրամյանի «Նոր տետրակ, որ կոչի յորդորակ» (1772), Շահամիր Շահամիրյանի «Գիրք անուանեալ Որոգայթ փառաց» (1773, կարծիքներ կան, որ այդ գիրքը տպագրվել է 1787-89-ին), Մեսրոպ Երեցի «Պատմութիւն Մնացորդաց Հայոց և Վրաց» (1775), «Թարգմանութիւն նամակի շնորհաց և պահպանութեան ի տեառնէ Եկատերինա Դշխոյն Ռուսացառ ի Հայոցս» (1781), Հանուեի «Պատմագրութիւն վարուցն և գործոց Նադըր Շահ թագաւորին Պարսից» (1780, ըստ աղբյուրների՝ 1783), «Տետրակ, որ կոչի նշաւակ» (1783) գրքերը: Երկրորդ տպարանը հիմնադրել է շիրազեցի Հարություն քահանա [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/525 ''Շմավոնյանը''], որը 1789-90-ին երկու աննշան գրքույկ հրատարակելուց հետո տպագրել է Թադեոս Սոգինյանցի «Տետրակ որ կոչի Ողբ Հայաստանեայց» (1791), Հովսեփ Արղությանի «Օրինակ հանդիսաւոր ծանուցման և ողբոց» (1792), Բաղդասար Դպիրի երկհատոր քերականությունը (1791), Հակոբ Ջուղայեցու «Գրքուկ երկրաչափական» (1792), Ներսես Շնորհալոլ «Գիրք որ կոչի Յիսուս Որդի», «Գիրք Պորփիւրի որ կոչի Ներածութիւն» (1793), ֆրանսիացի բնագետներ Բյուֆոնի և Բոմարի «Համառօտ պատմութիւն մեղուաց» (1796), «Գիրք անուանեալ Ղեկաւար մանկանց» (1797), Դավիթ Անհաղթի «Գիրք Սահմանաց» (1797), հաջորդ դարի սկզբներին՝ «Փոքրիկ բառագիր» (1803), «Անցք կամ գործք քառասուն երեք, և քառասուն և չորս երորդ ժողովոց Մադրասիս Հայոց» (1806), ֆրանսիացի գրող Մարմոնթելի «Բելիսարիոս» (1809) գրքերը: Սակայն Շմավոնյանի ամենամեծ երախտիքը և նրա տպարանի դարակազմիկ հրատարակությունը հայոց առաջին պարբերականը՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/115 ''«Ազդարարը»''], եղավ (1794—96): XIX դ. սկզբներին Մադրասում գործել են ևս երկու հայկ. տպարան, որոնցից մեկը (գոյատևել է երեք-չորս տարի) պատկանում էր Սարգիս Ծատուր Աղավելյանին: Այստեղ տպագրվել են «Նոր տետրակ այբուբենական» (1809), «Թանգարան բարեզարդ կամ Հաւաքումն զուարճալի և քաղցրալուր բարոյական պատմութեանց» (1809), Ներսես Շնորհալու «Ողբ Եդեսեայ քաղաքի» (1810), Հովհաննես Ջուղայեցու «Գիրք որ կոչի Սրբազնագործութիւն» (1812) գրքերը: Մադրասահայ գաղութի վերջին տպարանը Հակոբ և Հովսելի Շամրյան եղբայրներինն է: Առայժմ հայտնի են այս տպարանի երկու կարևոր հրատարակությունները, ֆրանսիացի հեղինակ Ֆլորիանի «Նումայ Պոմպիլիոս» (1812) վեպը և Վոլտերի «Ողբերգութիւն ի վերայ մահուան Յուլիոս&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>46veq6ucodz9i008orkzkmz8zhve0l0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/129</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24851</id>
    <revision>
      <id>393193</id>
      <parentid>248429</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:07:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393193</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4584" sha1="dqkx68vmizc0su61yco0ypjcr2t3u4r" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Կեսարու» (1818) երկը: Այնուհետև Մադրասը դադարում է հայ տպագրության և մշակույթի կենտրոն լինելուց՝ իր տեղը զիջելով Կալկաթային:&lt;br&gt;
''Գրկ''. {{լայն|Զարբհանալյան Գ}}., Պատմություն հայկական տպագրության, Վնտ., 1895: {{լայն|Լևոնյան Գ}}., Հայ գիրքը և տպագրության արվեստը, Ե., 1958, էջ 156-159, 232:{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Դավթյան}}
'''ՄԱԴՐԻԳԱԼ''' (ֆրանս. madrigal — երգ մայրենի լեզվով՝ ի տարբերություն լատ. օրհներգությունների), Վերածննդի դարաշրջանի աշխարհիկ երաժշտական–բանաստեղծական ժանր: Սկզբնավորվել է ժող. բանաստեղծությունից, իտալ. հին հովվական երգերից: XIV դ. Մ. ի հայտ է եկել իտալ. պրոֆեսիոնալ պոեզիայում որպես հովվերգական բնույթի (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/582 ''Հովվերգություն'']) երգվող բանաստեղծություն: Վաղ շրջանի Մ. պոլիֆոնիկ 2-3-ձայնանի քառյակային կառուցվածքի վոկալ–գործիքային ստեղծագործություն էր (կրկներգով), գլխավորապես՝ սիրային–քնարական, նաև կենցաղային, դիցաբանական և այլ բովանդակությամբ, XVI դ. 4-5-ձայնանի վոկալ պոեմ՝ առանց գործիքային նվագակցության: Մ–ի վարպետներ էին բանաստեղծներ Ֆ. Պետրարկան, Ջ. Բոկաչչոն, Տ. Տասսոն, կոմպոզիտորներ Ֆ. Լանդինոն, Օ. Լասսոն, Ջ. Պալեստրինան, Կ. Մոնտեվերդին: XVII-XVIII դդ. Մ. հաճոյախոսական–սիրային բանաստեղծություն էր, XVIII դ.-XIX դ. սկզբին՝ սալոնային–ալբոմային ոտանավոր: Հայ իրականության մեջ բովանդակության նմանությամբ Մ. կարելի է համարել Վ. Տերյանի «Կատվի դրախտ», Ե. Չարենցի «Էմալե պրոֆիլը Ձեր» շարքերը: XX դ. Մ. նորից ներգրավվել է կոմպոզիտորական (Պ. Հինդեմիթ, Ի. Ստրավինսկի, Բ. Մարտինու) և համերգային–կատարողական պրակտիկայի մեջ:{{ՀՍՀ հեղ|Դ. Գասպարյան, Ս. Առաքելյան}}
'''ՄԱԴՐԻԴ''' (Madrid), Իսպանիայի մայրաքաղաքը, երկրի քաղաքական, տնտեսական և մշակութային կենտրոնը: Մադրիդ նահանգի և Նոր Կաստիլիա պատմական մարզի գլխավոր քաղաքն է: Գտնվում է Պիրենեյան թերակղզու կենտրոնական մասում, Մեսետա սարավանդում (բարձրությունը՝ ավելի քան 650 մ), Մանսանարես գետի երկու ափին: Կլիման մերձարևադարձային է, միջերկրածովյան ցամաքային տիպի: Հունվարի միջին ջերմաստիճանը 4,9°C է, հուլիսինը՝ 24,2°C, տարեկան տեղումները՝ մոտ 440 մմ: Մեծ Մ. ընդարձակ քաղաք–ագլոմերացիա է (տարածությունը 1,2 հզ. կմ² է, այդ թվում բուն քաղաքը՝ 607 կմ²): Բաժանվում է 18 վարչական շրջանի: Բնակչությունը 3,6 մլն է (1979): Տնտեսապես ակտիվ բնակչության մոտ 40%-ը զբաղված է սպասարկման ոլորտում, 1/3-ը՝ արդյունաբերության մեջ:&lt;br&gt;
'''Պատմական տեղեկանք:''' Մ. կազմավորվել է մավրիտանական Մաջիրիտ ամրոցի (առաջին անգամ հիշատակվում է 932-ին) շուրջը: 1083-ին քաղաքը արաբներից ետ է նվաճվել, և, [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/629 ''Ռեկոնքիստային''] բնակիչների ակտիվ մասնակցության համար, 1118-ին նրան շնորհվել են քաղաքային արտոնություններ: XIV-XV դդ. Մ.&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>dqkx68vmizc0su61yco0ypjcr2t3u4r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/130</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24852</id>
    <revision>
      <id>393194</id>
      <parentid>248488</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:22:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393194</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11911" sha1="8olzpxqrtt3gqiut7vw1alcqcx8itrl" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;Կաստիլիայի թագավորների աթոռանիստն էր և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/664 ''կորտեսների''] նիստերի վայրը: 1383-ին Կաստիլիայի թագավորը հրովարտակով Մ. (Վիլյարելե և Անդուխար քաղաքների հետ) պարգևել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/591 ''Լևոն Զ''] Լուսինյանին՝ մինչև նրա մահը: 1520-ին մադրիդցիները մասնակցել են Կաստիլիայի ինքնավար քաղաքների ապստամբությանը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/551 ''Կոմուներոս'']): 1561-ին Ֆիլիպ II թագավորը Մ. դարձրել է մայրաքաղաք: Քաղաքը սկսել է արագ աճել՝ վերածվելով երկրի առևտրա–արդյունաբերական կենտրոնի: 1808-ի մարտին Մ. գրավել են ֆրանսիացիները: 1808-ի մայիսի 2-ին Մ–ում բռնկել է ապստամբություն, որը սկզբնավորել է 1808-14-ի իսպանական հեղափոխությունը: Մ. կենտրոնն էր նաև XIX դ. իսպանական մյուս հեղափոխությունների: 1868-ին Մ–ում ստեղծվել է I Ինտերնացիոնալի իսպանական խումբը, 1920-ին այստեղ հիմնվել է իսպանական կոմկուսը: 1936-39-ի Ազգային–հեղափոխական պատերազմի ժամանակ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/400 ''Իսպանական հեղափոխություն 1931-1939'']) Մ. հանրապետական ուժերի կարևորագույն պատվարն էր: 1936-ի նոյեմբերին ֆաշիստական խռովարարները ընդհուպ մոտեցել են Մ–ին. քաղաքի հերոսական պաշտպանությունը, որը տևել է մինչև 1939-ի մարտի 28-ը, Իսպանիայում քաղաքացիական պատերազմի պատմության վառ էջերից է: 1960-70-ական թթ. Մ–ում տեղի են ունեցել բանվորների, ուսանողների, առաջադեմ մտավորականության բազմաթիվ ելույթներ ընդդեմ ֆրանկոյական բռնության:&lt;br&gt;
'''Տնտեսությունը:''' Մինչև XIX դ. կեսը Մ. հիմնականում վարչա–քաղաքական կենտրոն էր: Ներկայիս Մ. առևտրա-ֆինանսական և արդ. կենտրոն է, տրանսպորտային հանգույց: Գլխավոր օդանավակայանը Բարախասն է: Մ–ի շրջանին բաժին է ընկնում երկրի արդ. արտադրանքի ընդհանուր արժեքի մոտ 10%-ը: Զարգացած է տրանսպորտային մեքենաշինությունը, էլեկտրատեխնիկական, պոլիգրաֆ, կաշվի, կարի, սննդի արդյունաբերությունը, տրիկոտաժի, մետաքսե և բրդե գործվածքների, պլաստմասսայե, ճենապակե և հախճապակե իրերի, օծանելիքի, գոբելենների, ինչպես նաև գեղարվեստական հին արհեստների առարկաների (ժանյակներ, հովհարներ, կաստանիետներ, ոսկերչական իրեր) արտադրությունը: Մ–ում են կենտրոնացած մոնոպոլիստական առաջատար միավորումների գլխավոր վարչությունները, բանկերը, ապահովագրական ընկերությունները, ֆոնդային գլխավոր բորսան, առևտրական ֆիրմաները: Մ. տուրիզմի միջազգային կենտրոն է:&lt;br&gt;
'''Ճարտարապետությունը:''' Մ–ի ճառագայթաձև հատակագծով կենտրոնը ընկած է Պլասա Պուերտա դել Սոլ, Պլասա Մայոր և Պլասա դե Էսպանիա հրապարակների միջև: XVII-XIX դդ. կառուցվել են Թագավորական պալատը (1738-64, այժմ՝ Ազգային	պալատ). ռատուշան (XVII-XVIII դդ.), Սան Ֆրանսիսկո էլ Գրանդե (1776-85), Սան Անտոնիո դե լա Ֆլորիդա (1792-98) եկեղեցիները, Տոլեդոյի կամուրջը, Պրադո թանգարանը (1785-1830) ևն: 1860-69-ի նախագծով Մ. կառուցապատվել է հատակագծման ուղղանկյուն ցանցի համակարգով: 1894-ից Մ–ին կից կառուցվել է Եվրոպայում առաջին ժապավենային քաղաքը (40 կմ երկարությամբ, այժմ՝ Մ–ի տարածքում): Մ–ի XIX դ. – XX դ. սկզբի ճարտարապետությանը (պալատներ, թանգարաններ ևն) բնորոշ են էկլեկտիզմն ու «մոդեռնը»: 1930-ական թթ. կառուցվել է քաղաքի կենտրոնը կազմակերպող Գրան վիա պողոտան: Ըստ 1950-ական թթ. մշակված նոր գլխավոր հատակագծի (ճարտ. Խ. Լ. Սերտ) քաղաքի բնակելի շինարարությունը զարգանում է հիմնականում դեպի հս., արլ. և հվ–արլ: Ժամանակակից Մ–ին բնորոշ են ընդարձակ պուրակները (ընդհանուր տարածքի մոտ 1/3-ը), հրապարակները, լայնահուն պողոտաները, երկնաքերները: 1962-ից կառուցվում են քաղաք-արբանյակներ (Էսկորիալ, Էլ Պարդո ևն):&lt;br&gt;
'''Ուսումնական հաստատությունները, գիտական և կուլտուրական հիմնարկները:''' Մ–ում են գտնվում Մադրիդի (հիմն. 1836) Կաթոլիկական, Մ–ի ինքնավար համալսարանները, Մարիա Քրիստինայի թագավորական կոլեգիումը, կոնսերվատորիան, Դրամատիկ արվեստի դպրոցը ևն ուս. հաստատություններ, Իսպանական թագավորական ակադեմիան, պատմության, գեղեցիկ արվեստների «Սան–Ֆերնանդո», ճշգրիտ, ֆիզիկական և բնական գիտությունների, բարոյական և քաղաքական գիտությունների, բժշկական ազգային թագավորական ակադեմիաները ևն, աստղադիտարանը, բուսաբանական այգին: Խոշորագույն գրադարաններն են՝ Ազգային (ավելի քան 2 մլն գիրք), Մադրիդի համալսարանի, Թագավորական պալատի (այժմ՝ Ազգային պալատ) ևն: Գործում են Պրադո, Ազգային հնագիտական, Բնական գիտությունների ազգային, «Արմերիա», Ծովային, Նոր արվեստի, Ժամանակակից արվեստի, Իսպանական ժողովրդի, Մարդաբանության և ազգագրության, Ռոմանտիկական, Դեկորատիվ արվեստի ազգային, Սերրալբոյի, Հերցոգ Ալբայի ևն թանգարանները:&lt;br&gt;
Մ–ի երաժշտական թատրոններից են՝ «Ռեալ», «Սարսուելա», «Տեատրո լիրիկո», դրամատիկական թատրոններից՝ Մ. Գերրերոյի ազգային, «Էսպանյոլ», «Լարա», «Կոմեդիայի թատրոն», «Էսլավա», «Բելյաս արտես», «Կալդերոն», «Բենավենտե», «Ինֆանտա Իսաբել», «Վալիե Ինկլան» ևն: Գործում են Ազգային և Մ–ի կամերային նվագախմբերը, իսպանական ազգային ֆիլմադարանը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԱԳԼՈՒԽ''' (Trichocephalus trichiurus), մակաբույծ կլոր որդ: Մարմինը սպիտակավուն է, երբեմն կարմրավուն, առջևի (գլխային) մասը խիստ բարակ է, մազանման (այստեղից՝ Մ. անվանումը), ետին (պոչային) մասը հաստ է, արուների մոտ՝ պարուրաձև ոլորված: Արուների երկարությունը 30-40 մմ է, էգերինը՝ 35-50 մմ: Մազանման մասում գտնվում է կերակրափողը, հաստում՝ աղիքները և սեռական օրգանները: Բազմանում է ձվադրությամբ: Մակաբուծում է մարդու կույր աղիքում (հազվադեպ՝ որդանման ելունում, հաստ կամ ուղիղ աղիքում): Զարգանում է առանց միջնորդ տիրոջ, առաջացնում է տրիխոցեֆալոզ հիվանդությունը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԱԶ''', {{լայն|Գառնոյ գաւառ, Գառնոյ ձոր}}, գավառ Մեծ Հայքի Այրարատ նահանգում, Երասխի Ազատ (Գառնի) վտակի վերին ավազանում: Ընդգրկել է այժմյան Աբովյանի շրջանի արլ. մասը, հիմնականում՝ Գառնի բերդաքաղաքի և Գեղարդավանքի (Այրիվանք) շրջակայքը: Մակերևույթը լեռնային է, անտառապատ, աղբյուրներով հարուստ: Մինչև V դ. կազմել է Ոստան գավառի բաղկացուցիչ մասը և մտել արքունի կալվածների մեջ: XIII դ. սկզբին սելջուկ թուրքերից ազատագրված Մ. և նրա հոգևոր կենտրոն Գեղարդավանքը Զաքարյանները տվել են Խաղբակյան կամ Պռոշյան իշխանական տոհմին: Ենթադրվում է, որ «Մազազ» անունը առաջացել է գավառում իշխող Մազազնունիք տոհմանունից: Զորանամակում Մազազնունյաց իշխանի զորաբաժինը հիշատակված է 500 հեծյալ այր:&lt;br&gt;
Մ–ի կարևոր հուշարձաններն են՝ Գառնո տաճարը (Սարաւոյթն Տրդատայ) և Գեղարդավանքը՝ Գառնո ձորում, Հավուց թառ և Աղջոց վանքերը՝ Քեղո ձորում: Միջնադարյան գրավոր աղբյուրներում հիշատակվում են Մ–ի Ավանասար, Ավանիկ, Արդիզ, Բերդկանց, Գառնի, Գողթ (Կոխդ), Թառնիս, Կակաղ, Կուտիս (Կուտուց վանքով), Մանկուս, Պորտիկ (Պորտկան), Քաղբերդ բնակավայրերը:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Ալիշան Ղ}}., Այրարատ, Վնտ., 1890: {{լայն|Հակոբյան Թ. Թ}}., Հայաստանի պատմական աշխարհագրություն, Ե., 1968:{{ՀՍՀ հեղ|Թ. Հակոբյան}}
'''ՄԱԶԱԿԱՆ ԵՐԵՎՈՒՅԹՆԵՐ''', {{լայն|կապիլյար երևույթներ}}, միմյանց չխառնվող հավասարակշռվող միջավայրերի բաժանման սահմանում (մակերևութային շերտերում) մոլեկուլային ուժերի գործողությամբ պայմանավորված [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/177 ''մակերևութային'']&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>8olzpxqrtt3gqiut7vw1alcqcx8itrl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/131</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24853</id>
    <revision>
      <id>393204</id>
      <parentid>248590</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393204</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15747" sha1="hpqi7kp0if5crgiz02tj9gy181navw8" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;[https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/177 ''երևույթներ'']: Մ. ե–ին են վերաբերում հեղուկի ազատ մակերևույթի, ինչպես նաև ուրիշ հեղուկի, գազի կամ սեփական գոլորշու հետ հեղուկի ունեցած սահմանի հավասարակշռության և շարժման վրա [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/178 ''մակերևութային լարվածության''] ազդեցությամբ առաջացող երևույթները: Պարզագույն դեպքում, երբ արտաքին ուժերը բացակայում են կամ համակշռված են, հեղուկի մակերևույթը միշտ կորացած է. օրինակ, անկշռության պայմաններում հեղուկի կաթիլներն ընդունում են գնդի ձև: Հեղուկի կոր մակերևույթի շոշափողի ուղղությամբ ազդող մակերևութային լարվածության ուժերն ունեն դեպի հպվող ֆազերից մեկի ծավալի ներսն ուղղված բաղադրիչներ, որոնք հեղուկի մեջ ստեղծում են լրացուցիչ {{լայն|մազական ճնշում}}՝ &lt;math&gt;\Delta p&lt;/math&gt;: Վերջինս մակերևույթի &lt;math&gt;r&lt;/math&gt; միջին կորության հետ կապված է Լապլասի հավասարումով՝ &lt;math&gt;\Delta p=p_1-p_2=2\sigma_{12}/r&lt;/math&gt;, որտեղ &lt;math&gt;\sigma_{12}&lt;/math&gt;-ը մակերևութային լարվածությունն է երկու միջավայրերի սահմանում, &lt;math&gt;p_1&lt;/math&gt;-ը և &lt;math&gt;p_2&lt;/math&gt;-ը ճնշումներն են &lt;math&gt;l&lt;/math&gt; հեղուկում և դրան հպվող 2 միջավայրում (ֆազում): Գոգավոր մակերևույթի դեպքում (&lt;math&gt;r&lt;0&lt;/math&gt;) ճնշումը հեղուկի մեջ ավելի ցածր է, քան հարևան ֆազում. &lt;math&gt;p_1&lt;p_2&lt;/math&gt;, և &lt;math&gt;\Delta p&lt;0&lt;/math&gt;: Ուռուցիկ մակերևույթի (&lt;math&gt;r&gt;0&lt;/math&gt;) դեպքում &lt;math&gt;\Delta p&lt;/math&gt;-ի նշանը փոխվում է: Բազմաթիվ մանր կաթիլներից կամ պղպջակներից բաղկացած համակարգերի (էմուլսիա, հեղուկ աերոզոլ, հեղուկի կաթիլներ գոլորշու կոնդենսացման ժամանակ ևն) հատկություններն ու գոյացման պայմանները շատ դեպքերում պայմանավորված են Մ. ե–ով: Պինդ մարմնին հպվող հեղուկի մակերևույթի ձևի վրա էապես ազդում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/229 ''թրջման''] երևույթը: Պինդ մարմնի և հեղուկի մոլեկուլների միջև գործող ձգողության ուժերը ստիպում են հեղուկին բարձրանալ մազանոթի պատերով, որը հանգեցնում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/462 ''մենիսկի''] առաջացման: Մազական ճնշման և հեղուկի և բարձրությամբ սյան հիդրոստատիկ ճնշման հավասարակշռության պայմանից հետևում է մազական բարձրացման օրենքը՝ Ժյուրենի (J. Jurin, 1864-1750) օրենքը. &lt;math&gt;h=2\sigma_{12}/(p_1-p_2)g=a^2&lt;/math&gt;, որտեղ &lt;math&gt;p_1&lt;/math&gt;-ը և &lt;math&gt;p_2&lt;/math&gt;-ը հեղուկի և իր գոլորշու խտություններն են, &lt;math&gt;g&lt;/math&gt;-ն ծանրության ուժի արագացումն է:  &lt;math&gt;rh=2\sigma_{12}/r(p_1-p_2)g=a^2&lt;/math&gt; արտադրյալը տվյալ հեղուկ–գոլորշի կամ հեղուկ 1 — հեղուկ 2 բաժանման մակերևույթի ֆիզիկաքիմիական հաստատունն է, որը կախված չէ խողովակի ձևից, չափերից ու նյութից: Երկարության քառակուսու չափայնություն ունեցող այս մեծությունը կոչվում է {{լայն|մազական հաստատուն}}: Ջրի համար &lt;math&gt;t=20&lt;/math&gt;°C դեպքում (սեփական գոլորշու հետ բաժանման սահմանում) &lt;math&gt;\sigma= 72,75&lt;/math&gt; էրգ/սմ², &lt;math&gt;a^2= 14,9&lt;/math&gt; սմ²: Մազական ներծծումը էական դեր է խաղում բույսերի ջրամատակարարման, հողերում և ծակոտկեն մարմիններում խոնավության պահպանման համար, այն լայնորեն կիրառվում է քիմիական տեխնոլոգիայում՝ զանազան նյութեր հեղուկով տոգորելու ժամանակ: Մ. ե. որոշում են շարժվող հեղուկ մակերևույթների ձևերի գոյացման պայմանները, օրինակ, մազական ալիքների առաջացումն ու տարածումը: Մ. ե. հայտնաբերել և հետազոտել են Լեոնարդո դա Վինչին, Բ. Պասկալը և Ժյուրենը, իսկ տեսությունը մշակել են Պ. Լապլասը, Թ. Յունգը, Ս. Պուասոնը, Ջ. Գիբսը, Ի. Ս. Գրոմեկան:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Громека И, С}}., Собр. соч., М., 1952; {{լայն|Адамсон А}}., Физическая химия поверхностей, пер. с англ., М., 1979.{{ՀՍՀ հեղ|Հ. Ֆարշյան}}
'''ՄԱԶԱԿԱՆ ՀԱՍՏԱՏՈՒՆ''', ֆիզիկաքիմիական հաստատուն, որը գործածվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/130 ''մազական երևույթները''] ձևակերպող օրենքներում և առնչություններում:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԱԿԱՆ ՋՈՒՐ''', [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/148 ''ստորերկրյա ջրերի''] տեսակ, որոնք պահվում են ապարների ծակոտիներում և ճեղքերում (լայնությունը՝ 2-2,5 մմ) [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/178 ''մակերևութային լարվածության''] ուժերով:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԱՀԱՆՈՒՄ''', {{լայն|էպիլացիա}}, մազերի արհեստական հեռացումը կոսմետիկական կամ բուժիչ նպատակով: Կատարվում է մեխանիկական գործիքների, էլեկտրամազահանման, էպիլինային սպեղանու և ռենտգենյան ճառագայթների օգնությամբ:	Էլեկտրամազահանումը կիրառվում է կանանց դեմքի գերմազոտությունը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/418 ''Հիպերտրիխոզ'']) վերացնելու, իսկ ռենտգենյան ու էպիլինային Մ.՝ գլխի և դեմքի սնկային որոշ հիվանդությունների (տրիխոֆիթիա, միկրոսպորիա, ֆավուս, սիկոզ) բուժմանն օժանդակելու նպատակով: Ամենից կայուն արդյունք տալիս է էլեկտրամազահանման մեթոդը, որի ժամանակ ասեղնաձև էլեկտրոդներով քայքայում են մազային կոճղեզները, և մազերի աճը դադարում է:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԱՆՈԹՆԵՐ''', կենդանիների և մարդու բոլոր հյուսվածքներով անցնող {{լայն|արյունատար}} մանրագույն անոթներ, ցանց են առաջացնում հյուսվածքները արյունով մատակարարող զարկերակիկների և արյունը հեռացնող երակիկների միջև: Մ–ի պատերով տեղի է ունենում գազերի ու այլ նյութերի փոխանակություն արյան և հյուսվածքների միջև: Մ–ի պատերը բաղկացած են 3 շերտից, ներքին՝ {{լայն|էնդոթելային}}, միջին՝ {{լայն|հիմնային}} (բազալ), և արտաքին՝ {{լայն|ադվենտիցիալ}}: Էնդոթելային շերտի բջիջներում կան փոխանակվող նյութերը փոխադրող միկրոպինոցիտոզային վեզիկուլներ: Զարկերակային և երակային Մ. տարբերվում են իրարից, օրինակ՝ զարկերակային Մ–ի տրամագիծը մինչև 7 մկմ է, էնդոթելային շերտը հարթ է և հզոր, մինչդեռ երակային Մ–ի տրամագիծը սովորաբար 7-12 մկմ է, էնդոթելային շերտը բարակ է՝ ծածկված ցիտոպլազմային ելուստներով ևն: Տարբերվում են նաև տարբեր օրգանների Մ., օրինակ՝ մկանային Մ–ի էնդոթելային շերտը հաստ է, հիմնայինը՝ բարակ, ոսկրածուծի Մ. հիմնային շերտ չունեն, լյարդի և փայծաղի Մ. ծակոտկեն են ևն: {{լայն|Ավշային}} Մ., ի տարբերություն արյունատար Մ–ի, բաղկացած են միայն էնդոթելային շերտից, թափանցում են համարյա բոլոր օրգանները, դրանցով հյուսվածքներից դուրս են բերվում արյունատար Մ. չթափանցող սպիտակուցների կոլոիդային լուծույթները, օտար մասնիկները և բակտերիաները: Ավիշը միջբջջային ճեղքերից հավաքվում է ավշային Մ–ում, որոնք միանալով կազմում են ավշային անոթներ: Տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/623 ''Ավշային համակարգ'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԱՉՉՈ''' (Masaceio, իսկականը՝ {{լայն|Թոմմազոդի Ջովաննի դի Սիմոնե Կասսաի}} (Գվիդի), 21.12.1401, Սան Ջովաննի–Վալդառնո, Տոսկանա – 1428, Հռոմ), իտալացի նկարիչ: Ֆլորենտական քվատրոչենտոյի խոշորագույն ներկայացուցիչ Մ. հաղթահարել է գոթական ոճի ավանդույթները, կրոնական պատկերներում մարմնավորել մարդկային կատարյալ անհատականության հումանիստական նկարագիրը: 1422-ից ապրել է Ֆլորենցիայում, աշխատել է նաև Պիզայամ և Հռոմում: Հաճախ համագործակցել է Մազոլինո դա Պանիկալեի հետ: Մ–ի վաղ շրջանի գործերը («Տիրամայրը և Ս. Աննան», աշխատել է Մազոլինոյի հետ, մոտ 1424, Ուֆֆիցի պատկերասրահ, Ֆլորենցիա) առանձնանում են լուսաստվերային ընդգծված կերպավորմամբ, մարմինների եռաչափությամբ, ընդհանրացված ձևերի մոնումենտալությամբ: 1425-ի և 1428-ի միջև Ֆլորենցիայի Սանտա Մարիա դել Կարմինե եկեղեցու Բրանկաչչի կապելլայում ստեղծել է որմնանկարներ («Դրախտից արտաքսումը», «Տաճարի տուրքի վճարումը» ևն), ներշնչվել [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/521 ''Ջոտտոյի''] արվեստով, իր կապերը խզել միջնադարի գեղարվեստական մշակույթի հետ: «Ս. Երրորդություն»-ում (մոտ 1426-1427, Սանտա Մարիա Նովելլա եկեղեցի, Ֆլորենցիա) Մ., հավանաբար Ֆ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/579 ''Բրունելլեսկիի''] հեռանկարչության ազդեցությամբ, որմնանկարչության մեջ առաջին անգամ ստեղծել է մարդու մասշտաբներին համապատասխան կենտրոնա–հեռանկարային կոմպոզիցիա: Մ–ի խստաշունչ և առնական արվեստը մեծ ազդեցություն է ունեցել Վերածննդի գեղարվեստական մշակույթի, մասնավորապես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/291 ''Պիեռո դելլա Ֆրանչեսկայի''] և [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/626 ''Միքելանջելոյի''] ստեղծագործությունների վրա:&lt;br&gt;
Պատկերազարդումը տես 128-րդ էջից հետո՝ ներդիրում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Романов Н. И.}}, Мазаччо, «Уч. зап. МГУ», в. 126: Труды кафедры общего искусствознания, кн. 1, М., 1947.&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԱՐԻ ՇԱՐԻՖ''', քաղաք Աֆղանստանի հյուսիսում, Բալխի օազիսում: Բալխ պրովինցիայի վարչական կենտրոնն է, առևտրա–տրանսպորտային կայան Բակտրիական հարթավայրում: Բնակչությունը՝ 44,5 հզ. (1970): Կան բամբակազտիչ և յուղհան գործարաններ, գորգագործություն, մետաղամշակություն: ՍՍՀՄ համագործակցությամբ կառուցվել են ազոտային պարարտանյութերի գործարան և ՋԷԿ: Ըստ մահմեդական ավանդության Մ. Շ–ում [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/170 ''Ալի''] խալիֆայի գերեզմանն է: ΧV դարում այստեղ կառուցվել է դամբարան՝ մազար, որը դարձել է շիաների սրբավայրը (արաբերեն՝ մազարի շարիֆ՝ աստվածային դամբարան, այստեղից էլ՝ քաղաքի անունը):&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԱՐԻՆԻ''' Ջուլիո (1602-1661), ֆրանսիական պետական գործիչ: Սիցիլիացի ազնվականի որդի: 1630-ից դիվանագիտական ծառայության է անցել Հռոմի պապի մոտ, 1640-ից՝ Ֆրանսիայում: 1641-ից՝ կարդինալ, 1643-ից՝ Ֆրանսիայի առաջին մինիստր: Շարունակել է ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/75 ''Ռիշելյեից'']&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hpqi7kp0if5crgiz02tj9gy181navw8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/132</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24854</id>
    <revision>
      <id>393214</id>
      <parentid>248665</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393214</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13685" sha1="tgfissl92omo8zs5yxounyx904csi3k" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;հետո) ֆրանս. բացարձակապետության ամրապնդման քաղաքականությունը, 1643-ին ճնշել է ֆեոդալական ավագանու դավադրությունը, ինչպես նաև անհամար ժողովրդական ապստամբություններ: 1648-ին գլխավորել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/736 ''Ֆրոնդայի''] դեմ պայքարը: Փարիզյան պառլամենտը Մ–ին հայտարարել է պետության թշնամի. 1651 և 1652-ին ստիպված հեռացել է Ֆրանսիայից, վերադարձել է 1653-ին, Ֆրոնդայի ճնշումից հետո: Լինելով հմուտ դիվանագետ՝ Մ. մեծ հաջողությունների է հասել արտաքին քաղաքականության մեջ (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/383 ''Վեստֆալյան հաշտություն 1648''] ևն), հաստատել Ֆրանսիայի գերակայությունը Եվրոպայում:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԱՐՈՎԻՉ''' Ալեքսանդր Նիկոլաևիչ (1886-1950), սովետական երկրաբան և հիդրոերկրաբան: Ավարտել է Մոսկվայի համալսարանը (1912): 1931-ից՝ պրոֆեսոր, իսկ 1932-ից ղեկավարել է երկրաբանության, պատմական երկրաբանության, 1949-ից՝ պատմական և ռեգիոնալ երկրաբանության ամբիոնները նույն համալսարանում: Մշակել է վերին պերմի կարմրավուն նստվածքների շերտագրության ընդհանուր սխեման: Ճշտել է Պովոլժիեի և Զավոլժիեի յուրայի, կավճի, նեոգենի հասակի ապարների շերտագրական սահմանները և ուսումնասիրել նրանց ֆացիալ փոփոխությունները:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԴԱԿՅԱՆ ՇԱՐԺՈՒՄ''', գյուղացիության և քաղաքային չքավորության շարժում Սասանյան Իրանում V դ. վերջին – VI դ. 20-ական թթ.: Առաջացել է ազնվականության և զրադաշտական հոգևորականության ազդեցության ուժեղացման, կենտրոնական իշխանության թուլացման, արտաքին քաղաքականության անհաջողությունների և երկրում տարածված սովի հետևանքով: Շարժման ղեկավարը և գաղափարախոսը քուրմ Մազդակն էր: Մ. շ–ման գաղափարախոսության՝ մազդակիզմի հիմքը զրադաշտական դավանանքի (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/710 ''Զրադաշտականություն'']) չարի և բարու անընդհատ պայքարի դրույթն էր: Նյութական փոխօգնության մասին Զրադաշտի պատվիրանը մազդակիզմը դիտում էր գույքային ընդհանրության և հավասարության գաղափարի մեջ: Մազդակը կոչ էր անում սոցիալական անհավասարությունը վերացնել բռնի ուժով: Ազնվականության և հոգևորականության ազդեցությունը թուլացնելու նպատակով շահ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/279 ''Կավադ I''] (488-496) հարեց Մ. շ–մանը: 496-ին ազնվականությունը գահընկեց արեց Կավադ I-ին: 499-ին վերագրավելով գահը, Կավադ I Մ. շ–ման մասնակիցներին տվեց պետական պաշտոններ, Մազդակը դարձավ մոգպետ: Մազդակյանները սկսեցին իրագործել գույքային հավասարության գաղափարը: Վախենալով Մ. շ–ման ուժեղացումից՝ Կավադ I մերձեցավ թուլացած ազնվականությանը և սկսեց հալածել Մ. շ–ման մասնակիցներին: VI դ. 20-ական թթ. Կավադ I-ի որդի [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/75 ''Խոսրով I Անուշիդվանը''] ճնշեց Մ. շ.:{{ՀՍՀ հեղ|Ն. Արզումանյան}}
'''ՄԱԶԴԵԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ''', Մարաստանում (IX-VI դդ. մ. թ. ա.) և Աքեմենյան Իրանում (VI-IV դդ. մ. թ. ա.) տիրապետող կրոնը: Մ–յան դավանաբանական հիմքը գերագույն աստված Մազդայի ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/237 ''Ահուրամազդա'']) և կրակի պաշտամունքն է: Մազդան, որը պայքարում է չար աստված Անգրա Մանյուի ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/237 ''Ահրիման'']) դեմ, համարվել է թագավորական իշխանության հովանավորը: Մ–յան մեջ, մինչև V դ. մ. թ. ա., պաշտվել են նաև տեղական ցեղային աստվածները (դևերը): Քսերքսես I կենտրոնացրել է պաշտամունքը և արգելել դևերի երկրպագությունը: Սակայն, հետագայում ևս, Մազդայի հետ մեկտեղ հիշատակվում են Անահիտ և Միթրա աստվածությունները: Հին Մ–յան որոշ գաղափարներ և ծեսեր վերաիմաստավորված ձևով ներառել է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/710 ''զրադաշտականությունը'']:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԴԵՂ''', հայկական հեթանոսական տոմարի ամիսների 6-րդ օրվա անունը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԵԽ''', կաթնամսաբրդատու կոպտաբուրդ ոչխարների հնագույն ցեղ: Ստեղծվել է Հայաստանում ժող. սելեկցիայի միջոցով: Տեղական ոչխարներից ամենախոշորն է. մաքիների կենդանի միջին զանգվածը մոտ 53, իսկ խոյերինը 85-90 կգ է: Տարեկան միջին բրդատվությունը 1,3-1,5 կգ է: Բուրդը գունավոր է և ցածրորակ, ունի քստամազի ու մեռած մազի բարձր տոկոս: Պտղատվությունը ցածր է, զույգ ծնող մաքիների թիվը՝ 3-5%: Տարածված է գերազանցապես ՀՍՍՀ–ում՝ Կամոյի, Վարդենիսի, Սևանի, Մարտունու, Աբովյանի, Թալինի, Ախուրյանի և Ղուկասյանի շրջաններում: Մաքուր վիճակում չի բուծվում: Բրդատվությունն ու բրդի որակը բարելավելու նպատակով 1937-ից տրամախաչվում է նրբագեղմ տարբեր ցեղերով: Երևանի անասնաբուծական–անասնաբուժական ինստ-ի մանր եղջերավոր անասնապահության ամբիոնի աշխատակիցներն Աբովյանի շրջանում Մ–ի նրբագեղմ խառնացեղերի և կիսանրբագեղմ ցեղերի տրամախաչումից ստացել են «Հայկական կորիդել» տիպը, որն ունի մսատվության լավագույն հատկանիշներ և բարձր բրդատվություն (մաքիների միջին բրդատվությունը մոտ 4,5 կգ է):{{ՀՍՀ հեղ|Մ. Քարամյան}}
'''ՄԱԶԵՊԱ''' Իվան Ստեպանովիչ (1644-1709), Ձախափնյա Ուկրաինայի հետման (1687-1708): Խոշոր հողատեր: Տարվելով Ուկրաինայի ինքնուրույնության և այն Ռուսաստանից անջատելու ազգայնական գաղափարներով, Մ. գաղտնի բանակցել է լեհ թագավոր Ստանիսլավ Լեշչինսկու, ապա՝ շվեդ. թագավոր Կարլ XII-ի հետ: 1708-ին անցել է Կարլ XII-ի կողմը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/448 ''Հյուսիսային պատերազմ 1700-1721'']): 1709-ին, Պոլտավայի ճակատամարտում շվեդների պարտությունից հետո, Կարլ XII-ի հետ փախել է թուրք. Բենդերի ամրոցը, որտեղ և մահացել է:&lt;br&gt;
'''«ՄԱԶԵՐ»''', ռադիոհաճախականությունների տիրույթում ստիպողական առաքման սկզբունքով աշխատող կոհերենտ ճառագայթման աղբյուր կամ ուժեղացուցիչ: «Մազեր» բառը կազմված է անգլերեն «Microwave Amplification by Stimulated Emission of Radiation» (միկրոալիքների ուժեղացում ստիպողական ճառագայթման միջոցով) արտահայտության բառերի սկզբնատառերից: Մ–ում որպես բանող նյութ օգտագործվում են ատոմային և մոլեկուլային փնջեր կամ բյուրեղներ: Ջրածնի կամ ցեզիումի ատոմների փնջով աշխատող Մ–ի ստիպողական ճառագայթումը տեղի է ունենում գերնուրբ կառուցվածքի ենթամակարդակների միջև անցումների ժամանակ: Ցեզիումի Մ. հնարավորություն է տալիս հաճախականության կայունությունը հասցնել մինչև &lt;math&gt;\Delta v_iv \approx 10^{-13}&lt;/math&gt;: Այդ Մ–ի ճառագայթման ալիքի պարբերությունը 1967-ին ընդունվել է իբրև ժամանակի էտալոն: Սուտակե Մ–ի ստիպողական անցումները տեղի են ունենում &lt;math&gt;Cr^{+++}&lt;/math&gt; իոնների՝ արտաքին մագնիսական դաշտի ազդեցությամբ ճեղքված ենթամակարդակների միջև: Սուտակե Մ. կարող է ուժեղացնել մի քանի սմ երկարության ալիքներ: Տարածում է գտել նաև ամոնիակի (&lt;math&gt;NH_3&lt;/math&gt;) մոլեկուլներով աշխատող սարքը, որտեղ օգտագործվում է մոլեկուլի դիպոլային մոմենտի փոփոխությունը, երբ ազոտի ատոմն անցում է կատարում՝ հայտնվելով ջրածնի ատոմների հարթության մյուս կողմում: Գերբարձր զգայնության շնորհիվ Մ. անփոխարինելի գործիք է դարձել մոլորակային ռադիոլոկացիայի և ռադիոաստղագիտության բնագավառում:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' {{լայն|Зингер Дж}}., Мазеры, пер. с англ., М., 1961; {{լայն|Сигмен А}}., Мазеры, пер. с англ., М., 1966.{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Մելիքյան}}
'''ՄԱԶԵՐԵԼ''', {{լայն|Մասերել}} (Masereel), Ֆրանս (30.7.1889, Բլանկենբերգե, Արևմտյան Ֆլանդրիա – 4.1.1972, Ավինյոն, Ֆրանսիա), բելգիացի նկարիչ: Բելգիայի կոմունիստական կուսակցության անդամ: Սովորել է Գենտի գեղարվեստի ակադեմիայում (1907-08): 1909-ից հիմնականում ապրել է Ֆրանսիայում: Օգտագործելով էքսպրեսիոնիզմին և XX դ. գեղարվեստական այլ հոսանքներին բնորոշ ստեղծագործական սկզբունքներ, նաև գրական ֆաբուլան, ավանդական սիմվոլների և այլաբանության լեզուն՝ Մ. ստեղծել է փայտագրությունների շարքեր («վեպերը նկարներում»): Մ–ի հերոսը ժամանակակից բուրժուական աշխարհի մարդն է, յուրահատուկ հասարակական, քաղ. նկարագրով: Նա իր արվեստով արտահայտել է գիտակցված քաղ. բողոք բռնության և շահագործման դեմ («Գաղափարը, նրա ծնունդը, նրա կյանքը, նրա մահը», 1920, «Քաղաք», 1925, «Մահվան պարը», 1941): Հայտնի են Շ. դը Կոստերի, Ռ. Ռոլանի և այլոց ստեղծագործությունների նրա պատկերազարդումները: Ստեղծել է գծանկարների և ջրաներկ աշխատանքների ալբոմ, բնանկարներ, դիմանկարներ, ժանրային կոմպոզիցիաներ, աշխատել կինոյում, թատրոնում: Մ–ի արվեստը նպաստել է քննադատական ռեալիզմի կերպարային–&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>tgfissl92omo8zs5yxounyx904csi3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/133</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24855</id>
    <revision>
      <id>393215</id>
      <parentid>248672</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:50:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393215</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10382" sha1="2r849pzha2bhvgi8c8khtara7p1gn7z" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;արտահայտչական նոր միջոցների ձևավորմանը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶԼՈՒՄՈՎ''' Ավետիք Լուկիանի (30.11 (12.12). 1896,	Սիմֆերոպոլ – 30.9.1972, Մոսկվա), խորհրդային կենսաբան, սելեկցիոներ, Վ. Ի. Լենինի անվ. ՀամԳԳԱ ակադեմիկոս (1956), պրոֆեսոր (1949): ՌՍՖՍՀ գիտ. վաստակավոր գործիչ (1966): Սոցիալիստական աշխատանքի հերոս (1965): Ավարտել է Վորոնեժի գյուղատնտ. ինստիտուտը (1923): 1922-ից աշխատել է Ռամոնի (Վորոնեժի մարզ) սելեկցիոն փորձակայանում (1959-ից՝ Շաքարի ճակնդեղի և շաքարի համառուսաստանյան ԳՀԻ), 1933–1964-ին՝ շաքարի ճակնդեղի սելեկցիայի և գենետիկայի բաժնի վարիչ, իսկ 1967-ից՝ գիտ. խորհրդատու: Մ. ինքնուրույն և ուրիշ սելեկցիոներների հետ ստեղծել է շաքարի ճակնդեղի 52 սորտ և հիբրիդ, որոնցից 41-ը շրջանացվել են (1972): Լավագույն սորտերն են.Ռո–6, Ռո–65, Ռո–36, Ռ–1537, Ռո–23, Ռ–931 ևն:&lt;br&gt;
Մ–ի գիտ. աշխատանքները վերաբերում են շաքարի ճակնդեղի կենսաբանության, սերմնաբուծության, սելեկցիայի և ագրոտեխնիկայի հարցերին: ՌՍՖՍՀ VI գումարման Գերագույն սովետի դեպուտատ: Պետական (1946, 1952) և լենինյան (1965) մրցանակների դափնեկիր: Չեխոսլովակիայի գյուղատնտ. ակադեմիայի պատվավոր անդամ (1960): Պարգևատրվել է Լենինի (2), Աշխատանքային կարմիր դրոշի (3) շքանշաններով, ՍՍՀՄ ԺՏՆՑ ոսկե և գյուղատնտ. ԺՏՑ ոսկե մեծ մեդալներով:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Пути увеличения производства сахара, Воронеж, 1954; Методы селекции, создание высокопродуктивных сортов и гибридов сахарной свеклы и их внедрение в производство, «Труды Всесоюзного научно-исследовательского инс-та сахарной свеклы», т. 2, в. 2, 1965; Селекция и семеноводство сахарной свеклы, (Избр. работы), Воронеж, 1968; Селекция сахарной свеклы, 2 изд., доп.. М., 1970.&lt;br&gt;
'''ՄԱԶՄԱՆՅԱՆ''' Համբարձում Գալուստի (7.8.1892, գ. Նալբանդ (այժմ՝ Շիրակամուտ, ՀՍՍՀ Սպիտակի շրջանում) - 12.5. 1967, Երևան), հայ խորհրդային թարգմանիչ: Ավարտել է Երևանի հոգևոր սեմինարիան (1919): Եղել է մանկավարժ: Գրել է բանաստեղծություններ: Թարգմանել է Ա. Պուշկինի, Ն. Օստրովսկու, Ա. Չեխովի, Լ. Տոլստոյի, Ա. Ֆադեևի, Ն. Գոգոլի, Ֆ. Դոստոևսկու, Մ. Լերմոնտովի, Կ. Սիմոնովի (չափածո) և այլ հեղինակների ստեղծագործություններ: Ռուսերենից թարգմանել է Ժյուլ Վեռնի «80.000 կիլոմետր ջրի տակ» (1937) երկը:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶՄԱՆՅԱՆ''' Մարտին (Մարտիրոս) Սարգսի (ծն. 24.12.1899(5.1.1900), Թիֆլիս), հայ սովետական կոմպոզիտոր, խմբավար, մանկավարժ, երաժշտական–հասարակական գործիչ: ՀՍՍՀ ժող. արտիստ (1965): ՍՄԿԿ անդամ 1947-ից: 1921-ին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը: 1922-1924-ին սովորել է Մոսկվայի (հոբոյ և խմբավարություն), 1926-30-ին՝ Թիֆլիսի (ստեղծագործություն, դասատու՝ Ս. Բարխուդարյան) կոնսերվատորիաներում: 1930-ին ավարտել է Երևանի կոնսերվատորիան: Եղել է Հայֆիլհարմոնիայի դիրեկտոր և գեղ. ղեկավար (1950-54), Ռ. Մելիքյանի անվ. ուսումնարանի դիրեկտոր (1954-62): 1961-1977-ին դասավանդել է Երևանի կոնսերվատորիայում (խմբավարություն): Գրել է «Ճուտիկ» մանկական օպերան, սիմֆոնիկ («Մամե և Աշե», «Հաղթանակի պոեմ»), կամերային-գործիքային երկեր, խմբերգեր, ռոմանսներ, երգեր, ստեղծագործություններ մանուկների համար:{{ՀՍՀ հեղ|Թ. Արազյան}} 
'''ՄԱԶՄԱՆՅԱՆ''' Միքայել Դավթի (9(21).11. 1899, Թիֆլիս – 29.10.1971, Երևան), հա) սովետական ճարտարապետ: ՀՍՍՀ արվեստի վաստ. գործիչ (1959), ՀՍՍՀ վաստ. ճարտ. (1968): Պրոլետարական ճարտ–ների համառուսաստանյան միության («ՎՕՊՐԱ») հիմնադիր անդամներից: 1918-ին ավարտել է Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցը: 1916-ին եղել է Անիում, Ն. Մառի ցուցումով պատճենահանել Տիգրան Հոնենց եկեղեցու որմնանկարները: Մասնակցել է Թիֆլիսում կազմակերպված Հայ արվեստագետների միության առաջին (1917) և երկրորդ (1919) ցուցահանդեսներին (Հ. Թումանյան, Մ. Աբեղյան, Գ. Լևոնյան, Շիրվանզադե, Դ. Դեմիրճյան, Ա. Տիգրանյան ևն շարժերով, «Անիի որմնանկարներից», «Նատյուրմորտ», «Բուսաբանական այգում» նկարներով): 1921-ին Մ. Սարյանի հանձնարարականով ընդունվել է Մոսկվայի Վխուտեմասը, ուսանել նկարչություն և ճարտարապետություն: Ուսման տարիներին ստեղծել է պլակատների, ծաղրանկարների շարք, նկարազարդել է գրքեր, ձևավորել բեմադրություններ (1924-ին Երևանում Գ. Սունդուկյանի անվ. թատրոնում Կ. Հալաբյանի հետ ձևավորել է Լունաչարսկու «Կարմիր դիմակ», Դեմիրճյանի «Քաջ Նազար» պիեսները), կատարել ռուսերենից հայերեն թարգմանություններ (Պլեխանովի «Գեղարվեստը և հասարակական կյանքը» գիրքր): 1929-ին ավարտել է ինստիտուտը (Վխուտեինը) և աշխատանքի գործուղվել Երևան: Մ. Սովետական Հայաստանում տեխ. կրթության կազմակերպիչներից է՝ Երևանի շինարարական (այժմ՝ Կ. Մարքսի անվ. պոլիտեխնիկական) ինստ-ի առաջին դիրեկտորը (1930–35): 1954-ից ղեկավարել է Երքաղսովետի գործկոմի ճարտ. հատակագծային արվեստանոցը, 1958-ից՝ «Երևաննախագիծ» ինստ-ի քաղաքաշինական բաժինը: Նրա նախագծերով Երևանում կառուցվել են ԵրՀԷԿ–ի բնակելի տունը (1929-30, ճարտ–ներ Կ. Հալաբյանի, Գ. Քոչարի հետ), Կենտրոնական հանրախանութը (1937, ճարտ–ներ Հ. Մարգարյանի, Գ. Քոչարի, Ա. Ահարոնյանի հետ), Կիրովի անվ. գործարանի բանավանի բնակելի թաղամասը (1932), Գրքի պալատը (1935-40, ճարտ–ներ Հ. Մարգարյանի, Ս. Ներսիսյանի հետ), Աջափնյակ բնակելի թաղամասը (1955-65) ևն: Մ–ի գլխավորությամբ կազմվել են Ղափանի (1930), Լենինականի (1932-37), Կիրովականի (1934-37), Նորիլսկի (1939-1954), Դուդինկայի (1949-54), Երևանի (1955-69) ևն գլխավոր հատակագծերը: Պարգևատրվել է Աշխատանքային կարմիր դրոշի և «Պատվո նշան» շքանշաններով:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Զարյան}}
'''ՄԱԶՄԱՆՅԱՆ''' Մկրտիչ Արամի (8(23).3. 1910, Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Լենինական) - 17.2.1977, Երևան), հայ սովետական հոգեբան: ՍՍՀՄ ՄԳԱ իսկական անդամ (1967), հոգեբանական գիտ. դ–ր (1965), պրոֆեսոր (1966): ՍՄԿԿ անդամ 1940-ից: Գիտության վաստ. գործիչ (1965): Ավարտել է Երևանի համալսարանի մանկավարժական ֆակուլտետը (1930): Դասախոսել է (1933) Երևանի համալսարանում, միաժամանակ աշխատել Վ. Բրյուսովի անվ. ռուսաց և օտար լեզուների ինստ-ում, որպես դեկան, ապա պրոռեկտոր: 1951-ից Խ. Աբովյանի անվ. մանկավարժական ինստ-ի հոգեբանության ամբիոնի վարիչն էր: 1957-ից ղեկավարել է ինստ-ի հոգեբանության պրոբլեմային լաբորատորիան: Մ. զբաղվել է ստեղծագործության հոգեբանությամբ, մասնավորապես ստեղծագործական պրոցեսում անգիտակցականի ունեցած նշանակության, հոգեբանության պատմության և տեսության հարցերով: 1948-52-ին եղել է «Սովետական մանկավարժ» ամսագրի խմբագիր: Մ. հեղինակ է դասագրքերի:&lt;br&gt;
''Երկ.'' Ուրվագծեր հոգեբանությունից, Ե., 1951: Սեր, ամուսնության և ընտանիք, Ե., 1959: Դասախոսություններ հոգեբանությունից, Ե., 1959: Բնավորություն, Ե., 1969: Մանկավարժական հոգեբանության մի քանի հարցեր, Ե., 1975:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Հակոբյան}}&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>2r849pzha2bhvgi8c8khtara7p1gn7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/134</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24856</id>
    <revision>
      <id>393216</id>
      <parentid>248891</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:11:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393216</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14515" sha1="t1bfif6qkrdbhowqvghv50ro3gfp0gq" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;'''ՄԱԶՅԱԴՅԱՆՆԵՐ''', {{լայն|Մազիադիներ}}, արաբական տոհմ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/96 ''Արմինիայում''] (799 — XI դ. կես): Ծագում են արաբ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/448 ''Շայբանյանների''] ցեղից: Մ–ից Հայսամը տիրելով Շիրվանին (Շարվան) և օգտվելով Աբբասյանների թուլացումից՝ 861-ին հիմնել է անկախ իշխանություն, յուրացրել «շիրվանշահ» տիտղոսը: Լինելով իրանալեզու բնակչություն ունեցող Շիրվանի տիրակալներ՝ Մ. պարսկացել են:&lt;br&gt;
XI դ. կեսին սելջուկները ոչնչացրել են Մ–ի իշխանությունը:{{ՀՍՀ հեղ|Ա. Տեր–Ղևոնդյան}}
'''ՄԱԶՈԽԻԶՄ''', սեռական աղավաղում, որի դեպքում հեշտանքի զգացումը (օրգազմ) հիվանդի մոտ առաջանում է սեռական պարտնյորի կողմից տանջանքների և ստորացման ենթարկվելու միջոցով: Նկարագրել է ավստրիացի գրող Լ. Զախեր–Մազոխը (այստեղից էլ՝ «Մ.» անվանումը):&lt;br&gt;
'''ՄԱԶՈՒԹ''', մածուցիկ հեղուկ՝ բենզինը, լիգրոինը, կերոսինը և դիզելային վառելանյութը նավթից ուղղակի թորելով կամ կրեկինգով բաժանելուց հետո ստացվող մնացորդը: Մ–ի ֆիզիկական և քիմ. հատկությունները կախված են ելանյութ–նավթի բաղադրությունից և թեթև ֆրակցիաների մնացորդային պարունակությունից: Մուգ, հաստ շերտում սև հեղուկ է: Խտությունը՝ 890-1000 կգ/մ³ (20°C), այրման ջերմությունը՝ 38-42 Մջ/կգ (9100-10000 կկալ/կգ): Պարունակում է խեժեր (մինչև 60%), ծծումբ (0,8-3,5%), մոխիր (0,1-0,5%) ևն: Օգտագործվում է որպես հեղուկ վառելանյութ (գազագեներատորների, արտադրական վառարանների, շոգեկաթսաների համար), նաև որպես հումք՝ քսայուղեր, կուպր, կոքս, բենզին, դիզելային վառելանյութ ստանալու համար և այլ նպատակներով: Մ–ից բենզին և դիզելային վառելանյութ ստանալու համար այն ենթարկում են կրեկինգի կամ հիդրման:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶՈՒՉՉՈ''' Սալեռնիտանո (Masuccio Salernitano, գրական անունը, իսկական անունը Տոմազո Գուարդատի, Guardati, մոտ 1420, Սալեռնո — մոտ 1475, Սալեռնո), իտալացի գրող: Նրա «Նովելինո» ժողովածուն (հրտ. 1476) Վերածննդի արձակի ամենանշանակալից հուշարձաններից է: Մ–ի նովելները ռեալիստական են, հակակղերական բնույթի:&lt;br&gt;
'''ՄԱԶՈՒՐԿԱ''' (&lt; լեհ. mazurek), լեհական ժողովրդական պար: Սկզբնավորվել է Լեհաստանի հս–արլ. շրջաններում բնակվող մազուրների մոտ: Եղանակն ունի արագ տեմպ, եռամաս չափ, կտրուկ շեշտավորված յուրահատուկ կետագծային ռիթմ: Մ. սրընթաց, դինամիկ պար է: Պարում են զույգ–զույգ, շարժվելով շրջանաձև: XIX դ. եվրոպական երկրներում տարածվել է որպես պարահանդեսային պար, բեմական մշակմամբ տեղ գտել օպերաներում և բալետներում: Մ–ի երաժշտական ձևը լայնորեն մշակվել է կոմպոզիտորների կողմից: Ֆ. Շոպենի դաշնամուրային Մ–ները (52) լեհական ազգային երաժշտական ոճի բարձրագույն արտահայտություններից են: Հայտնի են Ս. Մոնյուշկոյի, Հ. Վենյավսկու, Պ. Չայկովսկու, Ա. Լյադովի, Ա. Սկրյաբինի, Ա. Խաչատրյանի և ուրիշների Մ–ները:{{ՀՍՀ հեղ|Ս. Առաքելյան}}
'''ՄԱԶՔՈՒԹՆԵՐ''', {{լայն|մասքութներ, մազկութներ, մազքուտներ, մասսագետներ}} (հուն. Μασσαγέται), Անդրկասպյան և Մերձարալյան տափաստաններում բնակվող հնագույն վաչկատուն ցեղերի հավաքական անունը: Մ–ի էթնիկական պատկանելության (սարմատական ծագում, սակերի ցեղակիցներ, ալանների նախահայրեր ևն) և անվան («մեծ գեթեր», «մեծ սակա–սկյութական հորդա» ևն) վերաբերյալ բացատրությունները գիտականորեն սպառիչ չեն: Կ. Վ. Տրևերը գտնում է, որ հունա–հռոմեական աղբյուրներում հիշվող մասսագետները և հայ հեղինակների հիշատակած Մ. էթնիկական տարբեր միավորներ էին՝ կազմավորված միանգամայն տարբեր պատմա–էթնիկական միջավայրում:&lt;br&gt;
Մ–մասսագետների մասին առաջին և հակասական տեղեկությունները հաղորդում է Հերոդոտոսը, ըստ որի Մ–ի բնակության վայրը գտնվել է Երասխի ափերին (որը Հերոդոտոսը տեղադրում էր կամ Կասպից ծովից արլ., կամ՝ արմ.), երբեմն Մ–ին տարբերել է սկյութ–սակերից, երբեմն նույնացրել նրանց: Հերոդոտոսը բազմաթիվ մանրամասներ է հաղորդում Մ–ի բարքերի, կենցաղի և հավատալիքների վերաբերյալ: Մ. թ. I դ. Մ. շարժվել են արմ.՝ զբաղեցրել Կասպից ծովի հս. և հս–արմ. ափերը, Հյուսիսային Կովկասը և հարակից շրջանները, որտեղ վաղուց ի վեր բնակվում էին հոներն ու ալանները: Այդ պատճառով Դիոն Կասսիոսի (II-III դդ.), Պրոկոպիոս Կեսարացու (V-VI դդ.) և այլոց տեղեկություններում Մ-մասսագետները նույնացվել են ալանների ու հոների հետ: Ըստ հայկ. աղբյուրների, մ. թ. I դ. Մ. Անդրկովկասի հյուսիս–արևելքում ստեղծել են վարչա–քաղաքական միավոր, որը կոչվել է Մասքթաց (Մազքթաց) աշխարհ՝ Չող (Չոր, Ճոր) կենտրոնով, որից և այդ երկրամասը հաճախ կոչվել է Չողա (Ճորա, Չորա) երկիր: Մ. հպատակնցրել են բուն Աղվանքի տարացեղ բնակչությանը: Մ. թ. I դ. 2-րդ կեսին Պարթև Արշակունիներին հաջողվել է իրենց ներկայացուցչին նստեցնել Մազքթաց կամ բուն Աղվանքի թագավորական գահին, որով սկզբնավորվել է Մազքթաց կամ Աղվանից Արշակունիների հարստությունը (տես [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/108 ''Արշակունիներ''] {{լայն|Մազքթաց)}}: Հայաստանի և Մ–ի միջև երբեմն տեղի ունեցող պատերազմները (մասնավորապես 335-336-ին, երբ Մ. ջախջախվեցին) հրահրել է Սասանյան Պարսկաստանը: Աղվանքի Մ. իրենց գոյությունը պահպանել են մինչև արաբ. տիրապետությունը, որից հետո բռնությամբ մահմեդականացվել են, կորցրել իրենց էթնիկական դեմքը և ձուլվել հետագա դարերում նույն տարածքի վրա կազմավորված էթնիկական խմբերին:&lt;br&gt;
''Գրկ.'' Պրոկոպիոս Կեսարացի, Ե., 1967 (Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին 5, Բյուզանդական աղբյուրներ 1); Հովսեպոս Փլավիոս: Դիոն Կասսիոս, Ե., 1976 (Օտար աղբյուրները Հայաստանի և հայերի մասին 9, Հին հունական աղբյուրներ 1): {{լայն|Զարբհանալյան Գ}}., Պատմություն հայերեն դպրությանց, Վնտ., 1932: {{լայն|Ուլուբաբյան Բ.Ա}}., Աղվանից թագավորական տան հարցի շուրջը, «ԼՀԳ», 1971, № 7: {{լայն|Геродот}}, История в девяти книгах, Л., 1972; {{լայն|Пянков И.В}}., К вопросу о маршруте похода Кира II на массагетов, «ВДИ», 1964, № 3.{{ՀՍՀ հեղ|Բ. Ուլուբաբյան}}
'''ՄԱԹԵՄԱՏԻԿԱ''' (հուն, μαθηματική, &lt;μάθημα — գիտելիք, գիտություն), գիտություն, որի առարկան իրական աշխարհի տարածական ձևերն ու քանակական հարաբերություններն են …({{լայն|Էնգելս}} Ֆ., Անտի Դյուրինգ, 1967, էջ 7-8):&lt;br&gt;
Մաթեմատիկական հասկացությունները կոնկրետ առարկաների, երևույթների ընդհանրացումներ՝ վերացարկումներ են: Դրա շնորհիվ Մ–ի մեթոդները, կանոններն ու օրենքները կիրառելի են իրենց նյութական բովանդակությամբ ամենաբազմազան բնույթի առարկաների ու երևույթների նկատմամբ: Ընդհանրացումը, վերացարկումը հատուկ է յուրաքանչյուր գիտության, սակայն Մ–ում այն ավելի հեռուն է գնում: Բնական, տեխ., տնտ. ու սոցիալական գիտությունների զարգացումը Մ–ին թելադրում է շարունակ ընդլայնելու տարածական ձևերի ու քանակական հարաբերությունների վերաբերյալ ըմբռնումները:&lt;br&gt;
Մ–ի զարգացումը տարբեր փուլեր է ունեցել՝ կախված դիտարկման ենթակա առարկաների և դրանց հետազոտման մեթոդների բնույթից, իրական աշխարհի տարածական ձևերի ու քանակական հարաբերությունների ընդհանրացման՝ վերացարկման աստիճանից:&lt;br&gt;
{{լայն|Հնագույն ժամանակներից մինչև}} մ. թ. ա. VΙ-V դդ. մեծ քանակությամբ փաստական նյութի կուտակման ժամանակաշրջան է: Կենդանիների, մարդկանց, իրերի համրանքի հիման վրա դարերի ընթացքում նախ առաջացել են բնական թվերի հասկացությունները, իսկ հացահատիկի քանակը, ճանապարհի երկարությունը, հողամասի մակերեսը ևն չափելու պահանջը հանգեցրել է պարզագույն կոտորակների անվանումների ու նշանակումների առաջացմանը և դրանց նկատմամբ թվաբանական գործողությունների կատարման կանոնների մշակմանը: Այսպիսով աստիճանաբար առաջացել է մաթեմատիկական հնագույն գիտությունը՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/219 ''թվաբանությանը'']: Մակերեսների ու ծավալների չափումը, շինարարական տեխնիկայի, իսկ ավելի ուշ նաև աստղագիտության կարիքները աստիճանաբար ստեղծել են մաթ. մյուս հնագույն գիտության՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/624 ''երկրաչափության''] տարրերը: Դրանց ծագումն ու զարգացումը զուգահեռաբար ու միմյանցից անկախ ընթացել են շատ ժողովուրդների մոտ:&lt;br&gt;
Մաթ. գիտելիքների վերաբերյալ գրավոր հնագույն աղբյուրները եգիպտական [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_7.djvu/141 ''մաթեմատիկական պապիրուսները''] (մ. թ. ա. 2-րդ հազարամյակ) և բաբելական [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_10.djvu/299 ''սեպագիր մաթեմատիկական բնագրերն''] են (մ. թ. ա. 2-1 հազարամյակներ): Դրանք վկայում են բաբելացիների՝ թվերի հետ գործողություններ կատարելու, մակերեսներ և ծավալներ հաշվելու, հավասարումներ լուծելու, աղյուսակներ կազմելու հմտության մասին: Աստղագիտության պահանջներից սկզբնավորվում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/520 ''եռանկյունաչափությունը'']: Սեպագիր մաթ. ավանդույթը շարունակվել է Ասորեստանում, Պարսկաստանում, Ուրարտուում և&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>t1bfif6qkrdbhowqvghv50ro3gfp0gq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Էջ:Հայկական Սովետական Հանրագիտարան (Soviet Armenian Encyclopedia) 7.djvu/135</title>
    <ns>104</ns>
    <id>24857</id>
    <revision>
      <id>393223</id>
      <parentid>248919</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:59:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-31364-58</username>
        <id>14009</id>
      </contributor>
      <origin>393223</origin>
      <model>proofread-page</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15993" sha1="rejeomkkb8tkux83u25pt25sb9czn6x" xml:space="preserve">&lt;noinclude&gt;&lt;pagequality level=&quot;1&quot; user=&quot;XelgenBot&quot; /&gt;&lt;/noinclude&gt;հելլենիստական երկրներում՝ մինչև մ. թ. ա. I դ.:&lt;br&gt;
Այդ հարուստ փաստական նյութը, սակայն, երկար ժամանակ որևէ տեղ համակարգված չի շարադրվել, եղել են թվաբանական կամ երկրաչափական, հաճախ միմյանց հետ չառնչվող, խնդիրների հավաքածուներ, ընդ որում՝ լուծումների ու հաշվումների ընդհանուր կանոններ չէին ձևակերպվում, դրանք հասկացվում էին կոնկրետ խնդիրների լուծումներից:&lt;br&gt;
2. Մ–ի զարգացման երկրորդ փուլը սկսվում է մ. թ. ա. VI դարից, երբ այն աստիճանաբար դառնում է որոշակիորեն ձևականացված ու համակարգված հասկացությունների և առաջադրությունների տրամաբանական հաջորդականությամբ կառուցված գիտություն: Ամբողջությամբ վերցրած, Մ–ի դեդուկտիվ կառուցումը հույների վաստակն է: [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_9.djvu/339 ''Պյութագորասի''] դպրոցում թվաբանությունը համարողական պարզունակ արվեստից դառնում է [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/225 ''թվերի տեսություն'']. գումարվում են թվաբանական պրոգրեսիաներ, ուսումնասիրվում են թվերի բաժանականությունը, {{լայն|թվաբանական, երկրաչափական, ներդաշնակ միջիններ, կատարյալ թվերը}} ևն: Այդ ժամանակ են ծագել հին աշխարհի երեք նշանավոր՝ [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/591 ''շրջանի քառակուսացման''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_1.djvu/421 ''անկյան եռատման''], [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/86 ''խորանարդի կրկնապատկման''] խնդիրները, ստացվել են առաջին իռացիոնալ թվերը (օրինակ, քառակուսու անկյունագծի և կողմի անհամաչափելիությունից), հայտնաբերվել են բոլոր հինգ կանոնավոր [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/241 ''բազմանիստերը''] (որպես արդյունք պլատոնյան դպրոցի կողմից այնպիսի իդեալական պարզագույն մարմինների որոնումների, որոնք տիեզերքի հիմնաքարեր կարող էին ծառայել) ևն:&lt;br&gt;
Մ. թ. ա. III դարից հելլենիստական աշխարհի գիտական կենտրոն դարձած Ալեքսանդրիայում Մ. ևս արագ զարգանում է և դառնում կուռ տրամաբանությամբ կառուցված գիտություն: [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/85 ''Էվկլիդեսը''] հավաքում և խիստ տրամաբանությամբ մշակում է երկրաչափության բնագավառում նախորդ դարերում ստացված բոլոր արդյունքները, դնում է թվերի համակարգված տեսության հիմքերը: [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/157 ''Արքիմեդը''] ճշգրիտ կամ մոտավորությամբ հաշվել է մակերեսներ, ծավալներ, ծանրության կենտրոններ, խստիվ ապացուցել է &lt;math&gt;3\frac{10}{71}&lt;\pi &lt;3\frac{10}{70}&lt;/math&gt; անհավասարությունը: Հետագայում դրվել են հաշվողական երկրաչափության (Հերոն, I դ.) և գնդային եռանկյունաչափության (Պտղոմեոս, II դ.) հիմունքները, մշակել են 1-ին և 2-րդ աստիճանի հավասարումների լուծման ընդհանուր կանոններ ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_3.djvu/397 ''Դիոֆանտ''], III դ.), ընդ որում դրական ամբողջ և կոտորակային թվերի հետ միասին գործածվել են նաև «հանվող» թվեր (բացասական թվի նախագաղափարը): III դարից հին աշխարհի քաղաքակրթության ընդհանուր անկման հետ Մ. ևս անկում է ապրում. հույն մաթեմատիկոսները հիմնականում զբաղվում են նախորդ հեղինակների երկերի մեկնություններով:&lt;br&gt;
{{լայն|Հին Չինաստանում}} մ. թ. ա. II–I դդ. հայտնի են եղել ամբողջ թվերից քառակուսի և խորանարդ արմատ հանելու կանոններ, գծային հավասարումների համակարգերի լուծման եղանակներ, &lt;math&gt;\pi&lt;/math&gt; թվի համար ստացել են &lt;math&gt;355/113&lt;/math&gt; արժեքը: Միջնադարյան չինական Մ. զարգացման բարձրագույն աստիճանի է հասել XIV դ.:&lt;br&gt; {{լայն|Հնդկաստանում}} Մ. վերելք է ապրել V-XII դդ.: Մ–ի զարգացման գործում հնդիկները երկու խոշոր վաստակ ունեն: Առաջինը արդի տասական դիրքային [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_4.djvu/225 ''թվարկության համակարգի''] ստեղծումն է: Երկրորդ խոշոր վաստակը ոչ միայն կոտորակային, այլև իռացիոնալ և բացասական թվերով ազատորեն գործողություններ կատարող [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_6.djvu/225 ''հանրահաշվի''] ստեղծումն է. մշակել են քառակուսի հավասարումների լուծման ընդհանուր կանոն, նշել են քառակուսի արմատի երկարժեքությունը, ազատորեն գործողություններ են կատարել իռացիոնալ արտահայտությունների հետ, մուծել են սինուսի, կոսինուսի և սինուս–վերզուսի գծերը: Հնդիկ մաթեմատիկոսներից ամենանշանավորներն են Արիաբհաթան (V դ.), Բրահմագուբտան (VII դ.), Բհասքարան (XII դ.) և այլք:&lt;br&gt;
{{լայն|Մերձավոր Արևելքում և Միջին Ասիայում}} Մ. բարձր զարգացման է հասել IX-XV դդ.: Այդ երկրների մաթեմատիկոսների ամենամեծ վաստակն այն է, որ արաբերեն են թարգմանել ու պահպանել հին հույների ու հնդիկների մաթեմատիկական աշխատությունները, որոնց միջոցով էլ հետագայում եվրոպացիները առաջին անգամ ծանոթացել են հին հուն. ու հնդ. Մ–ի նվաճումներին, այդ թվում՝ հնդիկների ստեղծած թվարկության տասական համակարգին ու հնդ. թվանշաններին (որոնք երկար ժամանակ անվանվել են «արաբական»): Նրանք որոշակի ավանդ ունեն հատկապես հանրահաշվի և եռանկյունաչափության հետագա զարգացման գործում: Այդ դարերի ականավոր մաթեմատիկոսներից են Ալ–Խորեզմին (IX դ.), Բիրունին (IX-X դդ.), Ալ–Բատանին (IX-X դդ.), Աբուլ–Վեֆան (X դ.), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_12.djvu/544 ''Օմար Խայամը''] (XI-XII դդ.), [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/183 ''Նասրեդդին Թուսին''] (XIII դ.), Ալ–Կաշին (XV դ.) և այլք: Մասնավորապես, Ալ–Խորեզմիի անունից է եվրոպականացված հնչմամբ առաջացել «{{լայն|ալգորիթմ}}» տերմինը և նրա հիմնական աշխատության «Ալ–ջեբր» համառոտ անունից՝ նոր գիտության՝ հանրահաշվի «{{լայն|ալգեբրա}}» անվանումը: Բանաստեղծ և մաթեմատիկոս Օմար Խայամը, բացի հանրահաշվական աշխատություններից, գրել է ընդարձակ մեկնություններ Էվկլիդեսի «Սկզբունքներ»-ի մասին, որտեղ զուգահեռների աքսիոմը փոխարինել է մի քանի ընդունելություններով, ինչպես և կազմել է պարսկ. օրացույց:&lt;br&gt;
{{լայն|Արևմտյան Եվրոպայում}} Մ. սկսել է զարգանալ ավելի ուշ և դանդաղ: XII-XV դդ. եղել են գերազանցապես հին աշխարհից ու Արևելքից ժառանգած Մ–ի յուրացման ժամանակաշրջան: Սկսած XII դարից թարգմանություններ են կատարվել արաբերենից, իսկ XV դարից սկսվում է ծանոթացումը հուն. մաթ. բնագրերին: Եվրոպացիները ընդունեցին թվարկության հնդկական տասական դիրքային համակարգը, որի օգնությամբ մշակեցին ստորակետով գրված տասնորդական կոտորակների հետ թվաբանական գործողությունների կանոնները, իրենց հետազոտություններով զգալի չափով զարգացրին թվերի տեսությունը, հանրահաշիվը, երկրաչափությունն ու եռանկյունաչափությունը, իսկ XVI դ. կատարելապես մշակեցին հանրահաշվի տեսական հարցերը, գտան 3-րդ և 4-րդ աստիճանի հանրահաշվական ընդհանուր հավասարումների լուծումները, հայտնաբերեցին այն դեպքերը, երբ հավասարման արմատներն արտահայտվում են կոմպլեքս թվերով, որը և առաջին անգամ հիմք տվեց ընդունելու կոմպլեքս թվերով հաշվումներ կատարելու օգտակարությունը: Այստեղ առանձնապես մեծ վաստակ ունեն իտալացիները (Ֆիբոնաչչի, Ս. Ֆերրո, Ն. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/620 ''Տարտալյա''], Լ. Ֆերրարի, Հ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/315 ''Կարդանո''] և այլք): Հանրահաշվական հավասարումների տեսությունը կատարելության է հասցնում ֆրանսիացի Ֆ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_11.djvu/429 ''Վիետը''] (XVI-XVII դդ.), որի մուծած տառային գործակիցները և &lt;math&gt;+, -&lt;/math&gt; նշանների արդի իմաստով գործածումը վճռական դեր խաղացին էապես նոր՝ ընդհանուր արդյունքներ ստանալու գործում: Նրան է պատկանում նաև եռանկյունաչափական ֆունկցիաների սահմանումը ցանկացած արգումենտի համար: Արևմտաեվրոպական Մ. XVI-XVII դդ. առաջին անգամ գերազանցում է Հին Աշխարհի և Արևելքի Մ–ին:&lt;br&gt;
Մինչև XVII դ. Մ–ի ուսումնասիրության առարկան, բացառությամբ առանձին դեպքերի, եղել են {{լայն|հաստատուն}} մեծությունները՝ թվերը և նրանց միջև առնչությունները. ուստի և հնագույն ժամանակներից մինչև XVII դ. համարվում է {{լայն|հաստատունների Մ–ի ժամանակաշրջան}}:&lt;br&gt;
3. XVII դարից սկսվում է Մ–ի զարգացման նոր փուլ՝ {{լայն|փոփոխական մեծությունների Մ–ի ժամանակաշրջանը}}: Հասարակական–տնտեսական նոր հարաբերությունները, արդյունաբերության, հատկապես մեքենաշինության, խոշոր նավաշինության, օվկիանոսային նավագնացության արագ զարգացումը նոր պահանջներ են առաջադրում, որոնց այլևս չէին կարող բավարարել հաստատունների Մ–ի և արքիմեդյան մեխանիկայի օրենքներն ու մեթոդները: Բնական գիտությունները զարգացման նոր փուլ են թևակոխում, հայտնագործվում են ընկնող մարմնի (Գ. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/654 ''Գայիլեյ'']), մոլորակների շարժման (Յո. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_5.djvu/384 ''Կեպլեր'']), տիեզերական ձգողականության (Ի. [https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_8.djvu/328 ''Նյուտոն'']), ճնշումից գազի ծավալի կախման ([https://hy.wikisource.org/wiki/Էջ:Հայկական_Սովետական_Հանրագիտարան_(Soviet_Armenian_Encyclopedia)_2.djvu/517 ''Բոյլ'']) օրենքները ևն: Էական է այն, որ առանձին երևույթների օրինաչափություններին ընդհանուր՝ մաթ. բանաձևումներ են տրվում, ստեղծվում է {{լայն|մաթեմատիկական բնագիտությունը}}, որը իր հերթին խթանում է Մ–ի զարգացումը: Փոփոխական ժամանակ, հեռավորություն, ճանապարհ, արագություն և ֆիզիկական այլ հասկացությունների ընդհանրացմամբ ստեղծվում է վերացական՝ մաթ. փոփոխական մեծության հասկացությունը, իսկ ֆիզիկական մեծությունների փոխադարձ կապերի ընդհանրացմամբ՝ ֆունկցիոնալ&lt;noinclude&gt;&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rejeomkkb8tkux83u25pt25sb9czn6x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150118</id>
    <revision>
      <id>393172</id>
      <parentid>392896</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T18:57:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1923" sha1="psjzpdmj6pwqwbud8firwcmz7esl6rd" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], ՎԱՍՏԱԿԱՎՈՐ ՌԱՑԻՈՆԱԼԻԶԱՏՈՐԸ. Հրայր Վանյանի կյանքն ու գործունեությունը 
(կենսագրական-վերլուծական ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2009, 112 էջ, տպ. 150 օր.։

:Հեղինակը պատմում է Արցախի արդյունաբերության առաջնեկ Ղարմետաքսկոմբինատում երկարամյա ու բեղմնավոր աշխատանքային փորձով իմաստնացած գյուտարար, հանրապետության վաստակավոր ռացիոնալիզատոր, ԽՍՀՄ ԺՏՆՑ-ի արծաթե ու բրոնզե մեդալակիր, բազմաթիվ այլ պարգևների ասպետ Հրայր Ռուբենի Վանյանի կյանքի ու գործունեության մասին։

{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt; 

* [[Գլուխ առաջին. ՄԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ, ՊԱՏԱՆԵԿՈՒԹՅՈՒՆ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ՂԱՐՄԵՏԱՔՍԿՈՄԲԻՆԱՏ՝ ՀՐԱՅՐ ՎԱՆՅԱՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ՈՒ ՄԻԱԿ ԱՇԽԱՏԱՎԱՅՐԸ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱՑԻՈՆԱԼԻԶԱՏՈՐԱԿԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՊՐՊՏՈՒՄՆԵՐԸ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. «ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՈՒՄ ԵՄ ԱՆԽԱՓԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ...»]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ՀՐԱՅՐ ՎԱՆՅԱՆԻ ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆՆ ՈՒ ԶԻՆՎԱԾ ՊԱՅՔԱՐԻՆ]]
* [[Վերջաբանի փոխարեն]]

* [[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը/Ծանոթագրություններ|Ծանոթագրություններ]]
* [[Հրայր Վանյանը պարգևատրվել է...]]
* [[Գրականություն Հրայր Վանյանի մասին]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>psjzpdmj6pwqwbud8firwcmz7esl6rd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գլուխ առաջին. ՄԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ, ՊԱՏԱՆԵԿՈՒԹՅՈՒՆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150119</id>
    <revision>
      <id>393202</id>
      <parentid>392892</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:45:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11073" sha1="83fzet2b3glfrk54y5aw2tnc81lnwyd" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ առաջին &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՄԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ, ՊԱՏԱՆԵԿՈՒԹՅՈՒՆ
|section = 
|previous = [[Արիս Արսենի]]
|next =[[Գլուխ երկրորդ. ՂԱՐՄԵՏԱՔՍԿՈՄԲԻՆԱՏ՝ ՀՐԱՅՐ ՎԱՆՅԱՆԻ ԱՌԱՋԻՆ ՈՒ ՄԻԱԿ ԱՇԽԱՏԱՎԱՅՐԸ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը|ՎԱՍՏԱԿԱՎՈՐ ՌԱՑԻՈՆԱԼԻԶԱՏՈՐԸ]] (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2009, 112 էջ, տպ. 150 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ առաջին}} 
{{Կենտրոն|'''ՄԱՆԿՈՒԹՅՈՒՆ, ՊԱՏԱՆԵԿՈՒԹՅՈՒՆ}}
&lt;br&gt;
{{Աջաթև|''Հայրենիքի համար լավ մարդ կարող է լինել նա,
''ով առաջին հերթին լավ որդի է, լավ հայր է, լավ քաղաքացի է*։
'''''Հրայր ՎԱՆՅԱՆ}}


1913 թվականին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում ծնված Ռուբեն Ղարայի Վանյանի և 1917 թվականին Մարտունու շրջանի Նորշեն գյուղում ծնված Մարուսյա Սողոմոնի Բաբայանի հարկի տակ 1940-ի ապրիլի 3-ին ծնվում է ընտանիքի երկրորդ արու զավակը՝ Հրայրը։

Հայրենական մեծ պատերազմի սկսվելուն պես հաշվապահ հայրը, որ մինչ այդ մասնակցել էր խորհրդա-ֆիննական պատերազմին և հազիվ մեկ տարի էր՝ ինչ տուն էր վերադարձել, նորից զորակոչվում է գործող բանակ։ Երկու անչափահաս երեխաները (մեկ տարեկան Հրայրն ու երեքամյա Հոմերոսը) մնում են մոր՝ Մարուսյայի և Մաքաղաթ տատիկի խնամքի տակ։

Կենսական վատ պայմանների հետևանքով Մարուսյան վերցնում է երեխաներին ու տեղափոխվում Մարգուշևանում մեքենատրակտորային կայանի տնօրեն աշխատող եղբոր՝ Արամ Սողոմոնի Բաբայանի մոտ։ Նրանց Կոճողոտ վերադառնալը ձգձգվում է մինչև Ռուբենի զորացրվելը։

Ռուբենը պատերազմից վերադառնում է հենակներով, պատերազմի հաշմանդամի կարգավիճակով, և կրկին լծվում նախկին աշխատանքին։ Մարուսյան էլ՝ գյուղխորհրդի քարտուղար է նշանակվում Կոճողոտում, միաժամանակ՝ գյուղում աշխատում որպես բուժքույր։

Հրայրը 1946-ից հաճախում է Կոճողոտի յոթնամյա դպրոցի առաջին դասարանը։ Առաջին ուսուցչուհին՝ Նորա Ղուլյանը շատ սիրալիր, ջերմ ու բարի ժպիտով էր ամեն առավոտյան դիմավորում երեխաներին, նույն տրամադրությամբ էլ անցկացնում օրվա պարապմունքները։

Դասարանում տրված տնային առաջադրանքները երեխաները կատարում են երեկոյան՝ նավթավառի լույսի տակ, իսկ շատ հաճախ էլ, նավթ չլինելու պատճառով, նստոտում են վառարանի առաջ և վառարանի դռնակի անցքից արձակվող լույսն օգտագործում՝ դասերը պատրաստելու համար։

Հրայրի հետ նույն դասարանում էին սովորում նաև իրենից տարիքով զգալիորեն մեծ երեխաներ, ովքեր պատերազմական տարիներին դպրոց հաճախելու հնարավորություն չեն ունեցել։

Մի օր էլ տղաներով որոշում են «Սրականց տափ»-ից վերև գտնվող «Գյուլուլ» և «Ցուրտ» աղբյուրների մոտ գտնվող բացատներում խազազ** քաղելու գնալ։ Հրայրն առջևից է գնում, որ շուտ «խազազատեղի» հասնի։ Տեղ հասնելուն պես՝ ակամա ականատես է դառնում մի հրաշալի տեսարանի՝ եղնիկն ու իր ձագուկը խազազ էին ուտում։

Աննկատ հետ է քաշվում՝ ընկերներին զգուշացնելու, որ չխանգարեն։ Տղաները կուզեկուզ մոտենում են, որ նայեն, բայց եղնիկները, վտանգ զգալով, անմիջապես անհետանում են։ Ասես ոչ թե փախչում, այլ ճախրում էին օդում։ Այդ սքանչելի տեսարանը, որին Հրայրի մանկական հոգին արձագանքում է կենդանական աշխարհի և գեղեցկության հանդեպ սիրագորով զգացմունքների դրսևորմամբ՝ որպես նշանակ դեպի բարին, հոգու բնածին հակվածությամբ ընդմիշտ դաջվում է տղայի հիշողության մեջ...

1949-ին, Հրայրի հայրը՝ որպես բարձր որակավորման մասնագետ, ուղարկվում է Չայլու և նշանակվում տնտեսության գլխավոր հաշվապահ։ Նա Չայլու է տեղափոխվում ամբողջ ընտանիքով (կնոջ, Հոմերոս, Հրայր, Աքիլլես որդիների և Դոլորես դստեր հետ)։

Չալվի միջնակարգ դպրոցը Կոճողոտի դպրոցի համեմատությամբ որոշակիորեն շատ առավելություններ ուներ, առկա մարզադաշտն ու պտտաձողը, մարմնամարզական մյուս հարմարանքները հնարավորություն էին տալիս ֆիզկուլտուրայի դասաժամերն առավել հետաքրքիր դարձնել։ Չայլվի դպրոցում սովորելու տարիներին Հրայրն իսկական պատանեկություն է ապրում։ Երեկոյան ժամերին ակումբ են հաճախում՝ Հայրենական պատերազմի մասին կինոնկար դիտելու, իսկ այնուհետև՝ խաղում մինչև կեսգիշեր։

Գարունն սկսվելուն պես, մարտ ամսից, ձկնորսություն էին անում գյուղի կողքով հոսող Թարթառում։ Ձուկը որսում էին կարթով, նույնիսկ՝ ձեռքով, երբ ջուրը շատ էր պղտոր լինում։ Այդ տարիների Թարթառն, իրոք, շատ էր ձկնառատ։ Մի անգամ դպրոցականներին տանում են «արաբաներ» կոչվող տեղանքը։ Երեխա էին՝ շատ բան չէին հասկանում։ Եվ հանկարծ պայթյունից առաջացած դղրդյունով լցվում է շրջակայքը, իսկ ջրի երեսը՝ անշնչացած ձկներով։ Չհասկացան՝ ինչպես եղավ դա, բայց այդ օրն այնքան ձուկ բռնեցին, որ մի քանի պարկ լցվեց։ Ձկների միջին քաշը հասնում էր երկու կիլոգրամի, նույնիսկ՝ ավելի։ Հրայրն ու իր ընկերները 3-4-ական ձուկ ստացան և զվարճանալով-երգելով, ուրախ-ուրախ վերադարձան տուն։

Ծնողները ևս շատ ուրախացան։

Ամառային արձակուրդները Հրայրն ու ընտանիքի մյուս անդամները հայրենի Կոճողոտ գյուղում էին անցկացնում, խաղում էին մինչև ուշ երեկո։ Հայրն էլ՝ մեքենայով կամ ֆայտոնով, միրգ և այլ ուտելիքներ էր ուղարկում Չայլվից։ Այնքա՜ն սեխ ու ձմերուկ էր ուղարկում, որ շաբաթներ շարունակ ընկերներով-հարևաններով ուտում էին՝ չէր վերջանում։

Ամռան ամիսներին կոճողոտցի տղաները գյուղից չէին հեռանում, աշխատում էին կոլտնտեսության դաշտերում, օրվա հաց վաստակում։ Իսկ Չայլվից եկած տղաների հետ հանդիպում էին միայն ուշ երեկոյան ժամերին, հետաքրքիր խաղեր էին կազմակերպում, կամ նստոտում էին տաք թոնրի շուրջը և զարմանահրաշ հեքիաթներ ու պատմություններ պատմում։ Մի գիշեր էլ միտք է հղանում գնալ Թարթառի ափն ու ձուկ որսալ։ Հասնում են գետափ, անցնում գետի մի &lt;&lt;ճյուղը&gt;&gt;։ Քթոցները տեղադրելուց հետո կղզիացած տարածքում խարույկ են վառում ու ողջ գիշերը խաղում, երգում, մինչև՝ հոգնում են ու քնով անցնում։ Երբ արթնանում են՝ լույսը դեռ նոր-նոր էր բացվում, վազում են դեպի քթոցները։ Հանում են ջրից ու մնում շվարած-զարմացած՝ այնքան ձուկ էր բռնվել, որ Հրայրը, Բենիկը, Հոմերոսը, Ալյոշան ու Բորիսը մեծ դժվարությամբ են գյուղ հասցնում։

Չայլվի դպրոցում Հրայրը սովորում է մինչև 1952 թվականը, որովհետև մասնագետ հայրն այդ նույն թվականից Մարգուշևան է տեղափոխվում։ Տեղի յոթնամյա դպրոցում սովորում է երկու տարի (6-7-րդ դասարաններ)։ Փոխադրվելով ութերորդ դասարան՝ Հրայրն ուսումը շարունակում է Մարաղայի միջնակարգ դպրոցում, որն ավարտում է 1957 թվականին, պատրաստվում բարձրագույն ուսումնական հաստատություն ընդունվել։ Բայց կոմերիտական ուղեգրով նույն թվականի սեպտեմբերի 3-ին Ղարմետաքսկոմբինատ է ուղարկվում՝ արտադրությունից չկտրվելով բարձրագույն կրթություն ստանալու պայմանով։

Ստեփանակերտ են տեղափոխվում նաև Հրայրի մայրը, քույրն ու եղբայրները։

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>83fzet2b3glfrk54y5aw2tnc81lnwyd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գլուխ չորրորդ. «ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՈՒՄ ԵՄ ԱՆԽԱՓԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ...»</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150122</id>
    <revision>
      <id>393203</id>
      <parentid>392888</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:48:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27823" sha1="dyfidqnlp6ma2dytnlzi5rnxsvdmbz9" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ չորրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; «ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՈՒՄ ԵՄ ԱՆԽԱՓԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ...»
|section = 
|previous = [[Գլուխ երրորդ. ՌԱՑԻՈՆԱԼԻԶԱՏՈՐԱԿԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ՊՐՊՏՈՒՄՆԵՐԸ]]
|next =[[Գլուխ հինգերորդ. ՀՐԱՅՐ ՎԱՆՅԱՆԻ ՆԵՐԴՐՈՒՄԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՇԱՐԺՄԱՆՆ ՈՒ ԶԻՆՎԱԾ ՊԱՅՔԱՐԻՆ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը|ՎԱՍՏԱԿԱՎՈՐ ՌԱՑԻՈՆԱԼԻԶԱՏՈՐԸ]] (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2009, 112 էջ, տպ. 150 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ չորրորդ}} 
{{Կենտրոն|'''«ԵՐԱՇԽԱՎՈՐՈՒՄ ԵՄ ԱՆԽԱՓԱՆ ԱՐՏԱԴՐՈՂԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ...»}}
&lt;br&gt;
{{Աջաթև|''Թանկագին Հրայր Վանյան, &lt;br&gt; Ամբողջ հոգով շնորհավորում եմ Ձեզ Ադրբեջանական ՍՍՀ-ի վաստակավոր ռացիոնալիզատորի կոչում շնորհելու համար։ Տարիներ շարունակ Դուք Ձեր վաստակով բարձր եք պահել Ղարմետաքսկոմբինատի անունն ու պատիվը դա զարդարել է Ձեզ։ &lt;br&gt; Թող ավելի խտանա այդ վաստակը։
Հայրենիքի համար լավ մարդ կարող է լինել նա,
''ով առաջին հերթին լավ որդի է, լավ հայր է, լավ քաղաքացի է*։

'''''Հրաչյա ԲԵԳԼԱՐՅԱՆ &lt;br&gt; &lt;small&gt;3 նոյեմբերի 1983 թ.&lt;/small&gt;}}


1980 թվականին Ղարմետաքսկոմբինատը կանգնում է լուրջ դժվարությունների առաջ, հարյուրավոր գործող հաստոցներ պարապուրդի են մատնվում որոշ դետալների մատակարարումը դադարեցվելու հետևանքով։ Վտանգի տակ է հայտնվում Ղարմետաքսկոմբինատի ո՛չ միայն տարեկան պետական պլանի կատարումը։ Առանց «Ապակենտրոնակ» («Эксцентрик»), «Մաքոքամղիչ» («Гонок»), «Գինդ» («Серга») դետալների առկայության՝ ՍՏԲ-2-216 ջուլհակահաստոցները լրիվությամբ անգործունակ են դառնում, ուստի, Հ. Վանյանն անմիջապես գործի է դնում իր մասնագիտական կարողություններն ու հմտությունները՝ ստեղծելու հատուկ հարմարանքներ՝ խառատային հաստոցի վրա նման կարգի անհրաժեշտ դետալներ պատրաստելու համար։ Կոմբինատի և մեխանիկական արհեստանոցի ղեկավարությունը որոշակի կասկածամտությամբ է սպասում ձեռնարկված գործի հաջողությանը, բայց հատուկ հարմարանքը պատրաստ է լինում աշխատանքի արդեն իսկ հինգերորդ օրը և անմիջապես էլ սկսվում է «էքսցենտրիկների» զանգվածային արտադրությունը, որի շնորհիվ հնարավոր է դառնում պարապուրդի մատնված հաստոցների աշխատանքի վերսկսումը։

Չուվաշական ինքնավար հանրապետության Չեբոկսարի մայրաքաղաքի մեքենաշինական գործարանից ինչպես Արցախի մետաքսկոմբինատի, այնպես էլ Խորհրդային Միության շատ քաղաքներում տեղակայված համասեռ ձեռնարկությունների հասցեներով այլևս չէին առաքվում ջուլհակահաստոցների անխափան աշխատանքի համար այնքան անհրաժեշտ մի շարք այլ դետալներ։

Ղարմետաքսկոմբինատի ղեկավարությունը, ստիպված՝ ներկայացուցիչներ է գործուղում Չեբոկսարի, հույս ունենալով, որ հնարավոր կլինի տեղում պարզել իրավիճակը և համապատասխան անվանացանկի ու քանակի դետալներ կկարողանան ձեռք բերել։ Բայց՝ ապարդյուն։ Չեբոկսարի գործուղված ստեփանակերտցի մեխանիկների համար յուրաքանչյուր դետալից միայն մեկական օրինակ է հնարավոր լինում հայթայթել ու Ստեփանակերտ հասցնել։

Կոմբինատի ղեկավարության համար արդեն պարզ է դառնում, որ այլևս չի կարելի հույսը «դրսի» վրա դնել, և որոշվում է համապատասխան միջոցներ ձեռնարկել «տեղում»՝ սեփական միջոցներով հարցին կոնկրետ լուծում տալու համար։

Նորից Հրայր Վանյանի ստեղծագործական ունակությունն է գործի դրվում, կոմբինատի մյուս ռացիոնալիզատորները ևս սկսում են աշխատել։ Անհրաժեշտ էր որոշակիորեն կարճ ժամկետներում արտադրության համար անհրաժեշտ դետալներ արտադրելու համար որևէ համապատասխան հարմարանք ստեղծել։ Հրայրից դրա համար երեք ամսվա մտքի սրություն ու ոգու տոկունություն է պահանջվում։ Նա ստեղծում է բազմատեղանոց հատուկ հարմարանք՝ խառատահաստոցի վրա «գինդ» և «մաքոքամղիչ» դետալներ արտադրելու համար։ Երբ արդեն ամեն ինչ պատրաստ էր՝ Հրայրը ձեռնամուխ է լինում այդ դետալների զանգվածային թողարկման գործին։ Իսկ ժամանակի հրամայականը մեկն էր՝ կոմբինատում ոչ մի ջուլհակահաստոց չպիտի պարապուրդի մեջ գտնվի։ Եվ վերսկսվում է կոմբինատի աշխատանքային կանոնավոր ռիթմը, գործվածքային երկու արտադրամասերում կողք-կողքի շարված ջուլհակահաստոցների համերաշխ ու միապաղաղ «մեղեդին» բռնում է շրջապատը։

Արտադրվում է այնքան դետալ, որ Ստեփանակերտի մետաքսկոմբինատի մեխանիկական արհեստանոցից սկսում են սպասարկվել նաև Բաքվում ու Շաքիում տեղակայված համասեռ ձեռնարկությունները։

Ստեփանակերտցիների համբավը հանրապետության իշխանավորներին հասնելուց հետո արդյունաբերության նախարարության և Գյուտարարների ու ռացիոնալիզատորների հանրապետական ընկերության (ԳՌՀԸ) նախագահության ներկայացուցիչներն անմիջապես աճապարում են Ստեփանակերտ՝ իրենց աչքերով տեսնելու դետալների պատրաստման ձևերի ու եղանակների հետ կապված՝ տեղում կատարվող աշխատանքները։ Անմիջապես էլ՝ զանգվածային թողարկման հավանություն է տրվում և առաջարկվում այդ հարմարանքները ԽՍՀՄ ԺՏՆՑ-ում ցուցադրման ներկայացնել։ Հրայր Վանյանը պատրաստում է իր մի շարք ռացիոնալիզատորական առաջարկությունների ցուցանմուշները և ԳՌՀԸ նախագահության միջոցով ուղարկում Մոսկվա։

Մեկ ամիս Հրայրը մնում է Մոսկվայում, Խորհրդային լայնարձակ երկրի ամենագլխավոր ցուցահանդեսում իր ցուցանմուշներն է ներկայացնում։

1981-ին նորից դետալների հետ կապված խնդիր է առաջանում արտադրության մեջ։ ԱՏ 100 հաստոցի «Ատամնանիվ» («Моторная шестерня») դետալը տեքստոլիտ կոչվող շատ թանկ նյութից էր պատրաստվում։ Հրայրին շարունակ այն միտքն էր տանջում, թե ատամնանիվ պատրաստելու համար ինչպե՞ս գտնել այնպիսի մի նյութ, որը և՛ էժան լինի, և՛ դիմացկուն, և՛ տնտեսապես արդյունավետ։ Տարիների տքնաջան աշխատանքի արդյունքում Հրայրին հաջողվում է պատրաստել հատուկ կաղապար, որի միջոցով կապրոնե ատամնանիվ կարելի է ստանալ նույնիսկ պիտանիությունը կորցրած կանացի կապրոնե հասարակ զուգագուլպաների վերամշակումից։ Զարմանալ կարելի է, բայց փաստը մնում է փաստ, որ նորահնար ատամնանիվի արժեքը, մեղմ ասած, 18 անգամ էժան էր իր նախորդից ու ավելի դիմացկուն, իսկ տնտեսական արդյունավետության արդյունքը 100 հազարավոր ռուբլիների տնտեսում էր նախատեսում։

Այս կաղապարը ևս ԳՌՀԸ-ի հանրապետական խորհուրդը Մոսկվա է ուղարկում, որը նույնպես ցուցադրվում է ԽՍՀՄ ԺՏՆՑ-ի ադրբեջանական տաղավարում, արծաթե և բրոնզե մեդալներ բերելով վաստակաշատ ռացիոնալիզատորին։

Հասունացել էր պահը և, վերջապես, 1983-ի նոյեմբերի 1-ին Հրայր Վանյանին հանրապետության վաստակավոր ռացիոնալիզատորի կոչում է շնորհվում։

1982-ին ներկայացված «ԱՏ2-12-ՇԼ5 հաստոցների Z 37 15-Գ-01-071 դետալ աստղանվի վերականգնում» ռացիոնալիզատորական առաջարկության տնտեսական արդյունքն ընդամենը 96 ռուբլի էր, իսկ, ահա, «ՄՇ3 մեքենայի կարժառի նոր կառուցվածք»-ինը՝ 23 հազար 619 ռուբլի։ Զգալի ներդրում են ունենում նաև նորարարի մյուս առաջարկությունները, որոնք Ղարմետաքսկոմբինատի համար լուրջ առաջընթաց են ապահովում։ 150 ռուբլու տնտեսական արդյունք է գրանցում իր հաշվին ճանաչված նորարարի 1983-ին ներկայացրած «Շոհավորման մեքենայի պողպատե մղիչ լիսեռի վերականգնումը» ռացիոնալիզատորական առաջարկությունը։ 1983-ին Հ. Վանյանը ներկայացնում է նաև «Հարմարանք՝ բարդ մամլակաղապարները մշակելու համար», «Խառատային հաստոցի վրա դնելու ուղղահայաց սահուկ (սուպորտ)՝ մաքոքամղիչներ պատրաստելու համար», «Պնևմատիկ մուրճի թափանվի ժանանվի վերականգնումը», «Հարմարանք՝ խառատային պտուտակահատ հաստոցի վրա ներքին անցքերի երեսակման համար», 1984-ին՝ «Ներդրովի կտորահատիչ կտրիչի նոր կառուցվածք», «Կարգավորվող ներդրովի կտրիչի նոր կառուցվածք», «Հարմարանք՝ սկավառակային, կարծրահալվածքային և արագահատ ֆրեզերը սրելու համար», «Հարմարանք՝ մաքոքամղիչների փականագործական մշակման համար», «Հարմարանք՝ ռանդիչ հաստոցի վրա մաքոքաշարժիչների հեղյուսների երեսակման համար» ռացինալիզատորական առաջարկությունները։ 1985-ին ևս Հ. Վանյանի՝ արտադրությանը ստեղծագործաբար մոտեցումը ցանկալի արդյունք է տալիս։ Նա հանդես է գալիս «Հարմարանք՝ խառատային հաստոցի վրա էլեկտրաշարժիչի կապրոնե ժանանիվ կտրելու համար» (տնտեսական արդյունքը՝ 1 901 ռուբ. 50 կոպ.), «Պ-125 Z Ա-8» պնևմատիկ հաստոցի շարժաբերի (հաղորդակի) ատամնավոր ժանանիվների արդիականացումը» (տնտեսական արդյունքը՝ 1 190 ռուբ.), «Համակցված կալակ՝ շեղատամ ժանանիվների ֆրեզման համար», «Հարմարանք՝ առանցքակալների կորպուսների՝ 04 A01.1, 02, 05.01,1 դետալների ճշգրիտ ներտաշման համար» ռացիոնալիզատորական առաջարկություններով։ Հրայր Վանյանի «Համալիր հարմարանք երեսակման համար» («Комплексное приспособление для гранирования») գյուտը վերաբերում է տեքստիլ մեքենաշինության բնագավառին և պետք է կիրառվի ՍՏԲ մակնիշի ջուլհակահաստոցի (գործվածքային, մանածագործական հաստոցի) N 3-238 գինդ դետալը և զանազան ուղղանկյուն ու քառակուսի դետալներ պատրաստելու ժամանակ։

Գյուտի նմանակ են ծառայել մեքենաշինության մեջ կիրառվող զանազան բազմատեղանի քանդովի-հավաքովի հարմարանքները, որոնք թույլ են տալիս աշխատանքի արտադրողականությունը բարձրացնելու և անցումների թիվը կրճատելու նպատակով կատարել միանգամից մի քանի դետալների մշակում։

Գյուտի նախատիպը, հիմնականում, N 3-238 գինդ դետալի մեխանիկական մշակման այն տեխնոլոգիական գործընթացն է, որը ԽՍՀՄ մեքենաշինության նախարարության Չելյաբինսկի մեքենաշինական գործարանում կիրառվում էր թեթև և սննդի արդյունաբերության ու կենցաղային սարքերի համար։

Այդ դետալի պատրաստման համար կիրառվել են զանազան մետաղամշակիչ հաստոցներ՝ ֆրեզային, դարբնային, հղկման, խառատային, գայլիկոնման (շաղափման)։ Ամբողջ գործընթացը բաղկացած է 18 գործույթից։

Գինդը պատրաստվել է հատ-հատ, առանց բազմատեղ հարմարանքների։ Օգտագործվել են մետաղահատ հաստոցների և գործիքների բազմազան տեսակներ՝ մեծաթիվ գործույթների ու անցումների կիրառումով։

Քանի որ տեքստիլ արդյունաբերության՝ ՍՏԲ ջուլհակահաստոցներով հագեցված ձեռնարկություններում գինդի պատրաստման համար անհրաժեշտ սարքավորում չկա, գինդի բացակայության պատճառով հաճախ են պարապուրդներ լինում։ Հրայր Վանյանի ձեռնարկած բազմատեղանի համապիտանի (ունիվերսալ) հարմարանքի արմատավորումը թույլ է տալիս զգալիորեն կրճատել ՍՏԲ հաստոցների պարապուրդները, որովհետեւ գինդի պատրաստումն արդեն հնարավոր է դառնում իրականացնել մեկ հաստոցի վրա, խառատային-պտուտակահատ հաստոցով հագեցված ցանկացած տեքստիլ ձեռնարկության մեխանիկական արհեստանոցներում։ Գյուտը թույլ է տալիս նաև միանգամից վեց դետալի մշակում կատարել միաժամանակ, ինչը հանգեցնում է աշխատանքի արտադրողականության բարձրացմանը և կրճատում զանազան տեսակի սարքավորումների (ֆրեզային, դարբնային, հղկման, խառատային, գայլիկոնման) կիրառումը, որոնցով հագեցված չեն տեքստիլ ձեռնարկություններից շատերը։

Ղարմետաքսկոմբինատում այդ գյուտի արմատավորումով 1981 թվականից ի վեր ՍՏԲ ջուլհակահաստոցները գինդի բացակայության պատճառով պարապուրդ չեն արել, քանի որ մեխանիկական արհեստանոցի պայմաններում դրանք պատրաստվում են շատ հեշտությամբ։

Արտադրության համար կարևոր նշանակություն ունի նաև «Կտրիչ» («Резец») գյուտը, որը հատող թիթեղիկների մեխանիկական ամրացմամբ կտրիչ է և վերաբերում է մետաղամշակմանը։

Արտադրությանը մինչ այդ հայտնի էին փոխարինովի բանող գլխիկներով և մշտական բռնիչով կըտրիչները։ (Գլխիկները բռնիչի մեջ ամրացվում են «ծիծեռնապոչի» վրա)։ Ըստ կառուցվածքի՝ դրանք, հիմնականում, ունեն բարդացված համակարգ և բաղկացած են վեց տարրից (թիթեղիկ, բռնիչ, հենաձողիկ, սեղմիչ-տաշեղաջարդիչ, ձողիկը բռնիչի մեջ և թիթեղիկը սեղմիչով ամրացնող պտուտակներ), ըստ այդմ էլ՝ առկա են մի շարք թերություններ, որոնցից ամենահիմնականը հատող թիթեղիկի բռնիչի առաջամասի ձևը հուսալիորեն ապահովում է բանվորի աշխատանքի առավել անվտանգ պայմանները. տաշեղը ոլորվում է և հեշտությամբ ջարդվում։ Կըտրող թիթեղիկը (2) պտուտակի (4) օգնությամբ ամրակվում է սեղմիչի (3) և բռնիչի (1) միջև։ Կտրիչը տեղադրվում է հաստոցի կտրիչակալի մեջ և կատարում գործույթներից մեկը (հատում - отрезка, թմբկահղկում - галтовка, պարուրակի ակոսահատում - нарезание резьбы )։ Կատարվող գործույթի տեսակից կախված՝ փոխվում են հատող թիթեղիկները, բայց դրանք բոլորն էլ պետք է համապատասխան ելուստ ունենան։ Կարող են օգտագործվել ինչպես կարծրահամահալվածքային, այնպես էլ արագահատ պողպատից պատրաստված հատող թիթեղիկներ։ Հրայր Վանյանի կողմից առաջարկված կտրիչը հեշտացնում է աշխատանքը, տնտեսում մետաղը, փոխելով հատող թիթեղիկները՝ թույլ է տալիս կատարել բազմազան գործույթներ. հատում-կտրում, թմբկահղկում-կլորանցում, պարուրակի ակոսահատում և այլն։

Ադր.ԽՍՀ Պետպլանի գիտատեխնիկական տեղեկատվության և տեխնիկատնտեսական հետազոտությունների Ադրբեջանական գիտահետազոտական ինստիտուտն ու Լեռնային Ղարաբաղի միջճյուղային տարածքային կենտրոնը արտադրությունում արմատավորված գյուտերի ու ռացիոնալիզատորական առաջարկությունների՝ համասեռ այլ ձեռնարկություններում ևս արմատավորման, առաջավոր փորձի փոխանակման ու տարածման նպատակով տեղեկատվական թերթիկներ էին հրատարակում։

Ղարմետաքսկոմբինատում 1985 թ. մարտին արմատավորված գիտատեխնիկական նոր նվաճման («Հարմարանք կապրոլոնե պատրաստուկներ հատելու համար» - «Приспособление для вырезки заготовок из капролона »)՝ մասին 1985 թվականին տպագրված տեղեկատվական թերթիկում նշվում է, որ Հրայր Վանյանի ռացիոնալիզատորական նոր առաջարկությունը Z 19, 20, 24, 25 ժանանիվների արտադրության համար կապրոլոնե պատրաստուկներ հատելու նպատակ է հետապնդում, երաշխավորվում է մեքենաշինության մեջ և ժողովրդական տնտեսության այլ ճյուղերում կիրառելու համար։ Եթե մինչև այդ պահը 30 մմ հաստության մեկ կլոր կապրոլոնե սալը վեց մասի բաժանելու ճանապարհով վեց պատրաստուկ էր հատվում և խառատային հաստոցի վրա յուրաքանչյուրն առանձին-առանձին էր գայլիկոնվում ու ներտաշվում մինչև անհրաժեշտ չափսերը, այսինքն՝ շատ ժամանակ էր պահանջվում աշխատատար այդ մեթոդն իրագործելու համար, ապա նորահնար հարմարանքը թույլ է տալիս կլոր կապրոլոնե սալից նշված քանակի նախապապատրաստուկներն, առանց հետագա մշակման, գայլիկոնել (շաղափել) ու հատել միաժամանակ, հաշվված րոպեների ընթացքում, նվազագույն աշխատաժամանակածախսումներով։ Վեց անցք ունեցող սկավառակի տեսքով մնացուկներն ուղարկվում են վերահալման։

Տվյալ ռացիոնալիզատորական առաջարկության արմատավորումից ստացվող պայմանական-տարեկան տնտեսական արդյունքը կազմել է 1900 ռուբլի։ Տեղեկատվական թերթիկն այնուհետև ներկայացնում է հարմարանքի գծագիր պատկերն ու կառուցվածքը, նշում, որ այն բաղկացած է մշակող (I) եւ սևեռող (II) մասերից։ Մշակող մասն ամրակվում է խառատային հաստոցի կապիչի մեջ և բաղկացած է գայլիկոնից (1), երկու կտորահատիչ կտրիչից (2) ու կորպուսից (3)։

Կտրիչների միջև ընկած հեռավորությունը կարելի է փոփոխել՝ նախապատրաստուկի տրամագծից կախված։ Նախատեսված է գայլիկոնի ընտրության հնարավորություն։ Սևեռող մասը ամրակվում է հաստոցի հետին կոճղակի պանելի մեջ և թույլ է տալիս սարքվածքով (4) կապրոլոնե սալը սևեռել կողային նախապատրաստուկներ հատելու համար։

1985-ի հուլիսի 25-ին ներկայացված, բայց 1988 թվականին տպագրված տեղեկատվական մյուս թերթիկը Հրայր Վանյանի ռացիոնալիզատորական մեկ այլ առաջարկության («Հարմարանք խառատային հաստոցի կտրիչակալի սևեռակման համար» - «Приспособление для фиксации резцедержателя токарного станка») մասին է պատմում, որը նախատեսված է մշակվող մասերի (դետալների) ճշգրտության պահպանման համար։ 1Պ611 մոդելի խառատային հաստոցի վրա տեղակայված այդ հարմարանքը, որը բաղկացած է սևեռակից (2), կորպուսից (3), ուղղորդիչ մատից (4) և զսպանակից (5), նույնպես երաշխավորվում է ժողովրդական տնտեսության ցանկացած բնագավառում օգտագործելու համար և թույլ է տալիս սևեռակել Կտրիչակալի (1) դիրքը։ Դրանով իսկ վերանում է մշակվող դետալը չափելու նպատակով հաստոցը բազմիցս կանգնեցնելու անհրաժեշտությունը։ Սևեռակը սայլակի վրա ամրակցված է Մ8 հեղյուսներով (6), որի տեղադրումն, իրոք, զգալիորեն բարձրացնում է աշխատանքի արտադրողականությունը և թույլ է տալիս ստանդարտային մասեր ստանալ առանց աշխատանքի ընթացքում լրացուցիչ չափումներ կատարելու։

1982-85 թվականների ընթացքում Հ. Վանյանի կողմից արտադրության մեջ արմատավորված ռացիոնալիզատորական առաջարկությունների տնտեսական ընդհանուր արդյունավետությունը կազմում է 26 956 ռուբ., իսկ, ընդհանուր առմամբ, 1962-1985 թ.թ. ժամանակահատվածում արտադրությունում շուրջ 74 ռացիոնալիզատորական առաջարկության արմատավորումով գրանցվում է 84 հազ. 406 ռուբ. 50 կոպ.։ Սա մի աննախադեպ գործընթաց էր, որը հնարավոր եղավ իրականացնել այնպիսի բարդ պայմաններում, երբ գործարկման տակ միայն հնամաշ հաստոցներ էին. հնարավոր բոլոր ձեւերով գործի էին դրվում հանրապետական ազգայնամոլ ղեկավարության ազգային-խտրական մեխանիզմները, խանգարող մի շարք այլ հանգամանքներ, որոնք անցնող տարիների ընթացքում ավելի են ուժգնանում, ինչն էլ ծնունդ է տալիս արդարության համար պայքարող արցախահայության համաժողովրդական ընդվզմանը։
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>dyfidqnlp6ma2dytnlzi5rnxsvdmbz9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Խիզախման ոգին</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150165</id>
    <revision>
      <id>393173</id>
      <timestamp>2026-06-16T18:59:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։  :Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկա...»:</comment>
      <origin>393173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1772" sha1="gvamjbx8xy4h7bo2bpugkaswja93svx" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությաUμ:


{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt; 

* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>gvamjbx8xy4h7bo2bpugkaswja93svx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393174</id>
      <parentid>393173</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T19:01:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1773" sha1="oc8vvsl0ae0tshsb12uazg6pxxtp6j3" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:

{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt; 
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>oc8vvsl0ae0tshsb12uazg6pxxtp6j3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393175</id>
      <parentid>393174</parentid>
      <timestamp>2026-06-16T19:36:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2107" sha1="tl2s1j28qkkn78gbx8610v040lpmv1c" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt; 

* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>tl2s1j28qkkn78gbx8610v040lpmv1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393177</id>
      <parentid>393175</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:20:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3927" sha1="fvnja0tkm38fz4x9v7108l0zbx3qpif" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;

{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 

'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտությանª բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները£ Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար£ Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>fvnja0tkm38fz4x9v7108l0zbx3qpif</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393178</id>
      <parentid>393177</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:22:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3925" sha1="pxe6tvavot4pgof9x5cgvf4ayuv74dx" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;

{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 

'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտությանª բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները£ Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար£ Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>pxe6tvavot4pgof9x5cgvf4ayuv74dx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393179</id>
      <parentid>393178</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:22:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3923" sha1="23vwrov6q6qqhri8gwrtml9kmz9z21z" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;

{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 

'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտությանª բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները£ Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար£ Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>23vwrov6q6qqhri8gwrtml9kmz9z21z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393180</id>
      <parentid>393179</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T06:25:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3921" sha1="pwsdqk2iof7vu3oy70q4rkvxbnaqqmr" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;

{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 

'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտության՝ բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները: Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար: Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>pwsdqk2iof7vu3oy70q4rkvxbnaqqmr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393184</id>
      <parentid>393180</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:56:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5927" sha1="8op1sjo7b1o65tuj7o3pxw0gt8e9g86" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;


{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 
'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտության՝ բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները: Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար: Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|2}}&lt;poem&gt; ''{{Աջաթև|Բանաստեղծ, լրագրող Արիս ԱՐՍԵՆԻՆ (ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ) ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում: Ավարտել է Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը (1986): Աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային տպարանում (1983), Արցախի հեռուստատեսությում (1988-90, 1996), «Արցախ» հանդեսի խմբագրությունում (1990-93):
''Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարի մասնակիցներից է, ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում մարտնչել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում  տեղակայված  թշնամական}} 

''կրակակետերի վնասազերծման համար, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին, բայց մնացել շարքում: Հրադադարի հաստատումից հետո ծառայությունը շարունակել է բանակային ՙՄարտիկ՚ թերթի խմբագրությունում: 2009-ի օգոստոսի 1-ին կապիտանի զինվորական կոչումով ուղարկվել է պահեստազոր:
''Հրատարակված 15 գրքերի (չափածո և արձակ) հեղինակ է, ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան և Արցախի ժուռնալիստների միության ամենամյա մրցանակների դափնեկիր: Պարգևատրվել է «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>8op1sjo7b1o65tuj7o3pxw0gt8e9g86</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393185</id>
      <parentid>393184</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5925" sha1="8d4nppokbyqec2p2z6k7ec1gpbcxxb6" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;


{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 
'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտության՝ բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները: Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար: Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|2}}&lt;poem&gt; ''{{Աջաթև|Բանաստեղծ, լրագրող Արիս ԱՐՍԵՆԻՆ (ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ) ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում: Ավարտել է Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը (1986): Աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային տպարանում (1983), Արցախի հեռուստատեսությում (1988-90, 1996), «Արցախ» հանդեսի խմբագրությունում (1990-93):
''Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարի մասնակիցներից է, ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում մարտնչել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված}} 

''թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին, բայց մնացել շարքում: Հրադադարի հաստատումից հետո ծառայությունը շարունակել է բանակային ՙՄարտիկ՚ թերթի խմբագրությունում: 2009-ի օգոստոսի 1-ին կապիտանի զինվորական կոչումով ուղարկվել է պահեստազոր:
''Հրատարակված 15 գրքերի (չափածո և արձակ) հեղինակ է, ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան և Արցախի ժուռնալիստների միության ամենամյա մրցանակների դափնեկիր: Պարգևատրվել է «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>8d4nppokbyqec2p2z6k7ec1gpbcxxb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393186</id>
      <parentid>393185</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:58:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5924" sha1="0q8cpetu8p03s92sob2q4ip2bwz2hpv" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;


{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 
'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտության՝ բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները: Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար: Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|2}}&lt;poem&gt; ''{{Աջաթև|Բանաստեղծ, լրագրող Արիս ԱՐՍԵՆԻՆ (ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ) ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում: Ավարտել է Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը (1986): Աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային տպարանում (1983), Արցախի հեռուստատեսությում (1988-90, 1996), «Արցախ» հանդեսի խմբագրությունում (1990-93):
''Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարի մասնակիցներից է, ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում մարտնչել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված}} 

''թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին, բայց մնացել շարքում: Հրադադարի հաստատումից հետո ծառայությունը շարունակել է բանակային ՙՄարտիկ՚ թերթի խմբագրությունում: 2009-ի օգոստոսի 1-ին կապիտանի զինվորական կոչումով ուղարկվել է պահեստազոր:
''Հրատարակված 15 գրքերի (չափածո և արձակ) հեղինակ է, ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան և Արցախի ժուռնալիստների միության ամենամյա մրցանակների դափնեկիր: Պարգևատրվել է «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>0q8cpetu8p03s92sob2q4ip2bwz2hpv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393187</id>
      <parentid>393186</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T07:59:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5924" sha1="anmxbh8pniz6m1jnxlx7nod72ww08nn" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;


{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 
'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտության՝ բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները: Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար: Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;

&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|2}}&lt;poem&gt; ''{{Աջաթև|Բանաստեղծ, լրագրող Արիս ԱՐՍԵՆԻՆ (ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ) ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում: Ավարտել է Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը (1986): Աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային տպարանում (1983), Արցախի հեռուստատեսությում (1988-90, 1996), «Արցախ» հանդեսի խմբագրությունում (1990-93):
''Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարի մասնակիցներից է, ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում մարտնչել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված}} 

''թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին, բայց մնացել շարքում: Հրադադարի հաստատումից հետո ծառայությունը շարունակել է բանակային ՙՄարտիկ՚ թերթի խմբագրությունում: 2009-ի օգոստոսի 1-ին կապիտանի զինվորական կոչումով ուղարկվել է պահեստազոր:
''Հրատարակված 15 գրքերի (չափածո և արձակ) հեղինակ է, ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան և Արցախի ժուռնալիստների միության ամենամյա մրցանակների դափնեկիր: Պարգևատրվել է «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>anmxbh8pniz6m1jnxlx7nod72ww08nn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393189</id>
      <parentid>393187</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:02:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5952" sha1="1rboidjtnhp0d9mi8iu5cy2aw7mu61z" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;


{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 
'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտության՝ բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները: Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար: Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;

&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|2}}&lt;poem&gt; '''''ԿԱԶՄԻ 4-ՐԴ ԷՋ
{{Աջաթև|''Բանաստեղծ, լրագրող Արիս ԱՐՍԵՆԻՆ (ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ) ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում: Ավարտել է Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը (1986): Աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային տպարանում (1983), Արցախի հեռուստատեսությում (1988-90, 1996), «Արցախ» հանդեսի խմբագրությունում (1990-93):
''Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարի մասնակիցներից է, ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում մարտնչել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված}} 

''թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին, բայց մնացել շարքում: Հրադադարի հաստատումից հետո ծառայությունը շարունակել է բանակային ՙՄարտիկ՚ թերթի խմբագրությունում: 2009-ի օգոստոսի 1-ին կապիտանի զինվորական կոչումով ուղարկվել է պահեստազոր:
''Հրատարակված 15 գրքերի (չափածո և արձակ) հեղինակ է, ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան և Արցախի ժուռնալիստների միության ամենամյա մրցանակների դափնեկիր: Պարգևատրվել է «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>1rboidjtnhp0d9mi8iu5cy2aw7mu61z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393190</id>
      <parentid>393189</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:04:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5950" sha1="tnx3jhnqsao7we7285hwe9rworz3jl0" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;


{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 
'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտության՝ բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները: Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար: Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;

&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|2}}&lt;poem&gt; '''ԿԱԶՄԻ 4-ՐԴ ԷՋ
{{Աջաթև|''Բանաստեղծ, լրագրող Արիս ԱՐՍԵՆԻՆ (ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ) ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում: Ավարտել է Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը (1986): Աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային տպարանում (1983), Արցախի հեռուստատեսությում (1988-90, 1996), «Արցախ» հանդեսի խմբագրությունում (1990-93):
''Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարի մասնակիցներից է, ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում մարտնչել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված}} 

''թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար, վիրավորվել է 1994-ի հունվարի 15-ին, բայց մնացել շարքում: Հրադադարի հաստատումից հետո ծառայությունը շարունակել է բանակային ՙՄարտիկ՚ թերթի խմբագրությունում: 2009-ի օգոստոսի 1-ին կապիտանի զինվորական կոչումով ուղարկվել է պահեստազոր:
''Հրատարակված 15 գրքերի (չափածո և արձակ) հեղինակ է, ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան և Արցախի ժուռնալիստների միության ամենամյա մրցանակների դափնեկիր: Պարգևատրվել է «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>tnx3jhnqsao7we7285hwe9rworz3jl0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393191</id>
      <parentid>393190</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:06:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5950" sha1="kdzhmu3il6jrw150c75ccpl6brj8lm0" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;


{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 
'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտության՝ բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները: Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար: Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;

&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|2}}&lt;poem&gt; '''ԿԱԶՄԻ 4-ՐԴ ԷՋ
{{Աջաթև|''Բանաստեղծ, լրագրող Արիս ԱՐՍԵՆԻՆ (ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ) ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում: Ավարտել է Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը (1986): Աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային տպարանում (1983), Արցախի հեռուստատեսությում (1988-90, 1996), «Արցախ» հանդեսի խմբագրությունում (1990-93):
''Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարի մասնակիցներից է, ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում մարտնչել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար, վիրավորվել է 1994-ի}} 

''հունվարի 15-ին, բայց մնացել շարքում: Հրադադարի հաստատումից հետո ծառայությունը շարունակել է բանակային ՙՄարտիկ՚ թերթի խմբագրությունում: 2009-ի օգոստոսի 1-ին կապիտանի զինվորական կոչումով ուղարկվել է պահեստազոր:
''Հրատարակված 15 գրքերի (չափածո և արձակ) հեղինակ է, ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան և Արցախի ժուռնալիստների միության ամենամյա մրցանակների դափնեկիր: Պարգևատրվել է «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>kdzhmu3il6jrw150c75ccpl6brj8lm0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393192</id>
      <parentid>393191</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:07:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5951" sha1="6a5bc2txh9vmun0a7aykoiopxqz9rrh" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;


{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 
'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտության՝ բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները: Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար: Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;

&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|2}}&lt;poem&gt; '''ԿԱԶՄԻ 4-ՐԴ ԷՋ
{{Աջաթև|''Բանաստեղծ, լրագրող Արիս ԱՐՍԵՆԻՆ (ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ) ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում: Ավարտել է Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը (1986): Աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային տպարանում (1983), Արցախի հեռուստա-տեսությում (1988-90, 1996), «Արցախ» հանդեսի խմբագրությունում (1990-93):
''Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարի մասնակիցներից է, ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում մարտնչել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար, վիրավորվել է 1994-ի}} 

''հունվարի 15-ին, բայց մնացել շարքում: Հրադադարի հաստատումից հետո ծառայությունը շարունակել է բանակային ՙՄարտիկ՚ թերթի խմբագրությունում: 2009-ի օգոստոսի 1-ին կապիտանի զինվորական կոչումով ուղարկվել է պահեստազոր:
''Հրատարակված 15 գրքերի (չափածո և արձակ) հեղինակ է, ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան և Արցախի ժուռնալիստների միության ամենամյա մրցանակների դափնեկիր: Պարգևատրվել է «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>6a5bc2txh9vmun0a7aykoiopxqz9rrh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393213</id>
      <parentid>393192</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5954" sha1="1rc4cw7i3kxg5jo1z8nyj8hl3up2yg8" xml:space="preserve">'''[[Արիս Արսենի]], Խիզախման ոգին
(փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։

:Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման նվիրյալ Ռազմիկ Պետրոսյանի հարուստ կենսագրության որոշակի ժամանակահատվածի (1987-1993) համայնապատկերի վրա գրքում ներկայացված են Շարժման սկզբնական շրջանի առանձին դրվագներ, քիչ կամ բոլորովին չլուսաμանված դեպքեր ու դեմքեր:
:Ներկայացված է նաև Ռ. Պետրոսյանի մասնակցությունը Արցախյան պատերազմին:
:Տպագրված է Ռ. Պետրոսյանի ծննդյան 70 ամյակի կապակցությամբ:


&lt;center&gt;'''''Գիր­քը նվիր­վում է Ար­ցա­խի ազ­գա­յին ազա­տագ­րական պայ­քա­րի ամենան­վիր­յալ գոր­ծիչներին, &lt;br&gt; ով­քեր ջանք ու եռանդ չխնայեցին հանուն երկրամասի վերջնա­կան ազատագր­ման&lt;/center&gt;


{{Սյուն|2}}
&lt;poem&gt; 
'''{{Աջաթև|ԲԱԿՈ ՍԱՀԱԿՅԱՆ 
''ԼՂՀ  ՆԱԽԱԳԱՀ}}


— Մեր դիրքորոշումը հստակ էր, եւ այն մնացել է անփոփոխ. Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության անկախությունը կայացած փաստ է եւ ենթակա չէ քննարկման: 
Մենք բազմիցս կրկնել ենք, որ սատարում ենք ղարաբաղյան հակամարտության՝ բոլոր կողմերի իրավահավասար մասնակցությամբ խաղաղ կարգավորմանը: Սակայն այլ տեսակետ ունի Ադրբեջանի քաղաքական ղեկավարությունը, որը մշտապես խոսում է ղարաբաղյան հիմնախնդիրը ռազմական եղանակով լուծելու իր չակերտավոր իրավունքի մասին:
Հարեւան երկրի նման քաղաքականությունը չի կարող անտարբեր թողնել մեզ: Ռազմատենչ հայտարարությունների եւ ատելության սերմանման անթույլատրելիության մասին բազմիցս հանդես են եկել Հայաստանի եւ Արցախի իշխանությունները: Վերապրելով պատերազմի արհավիրքներն ու կորուստների դառնությունը` արցախցին լավ է գիտակցում խաղաղության արժեքն ու կարեւորությունը մեր տարածաշրջանի համար: Սակայն դա ամենեւին էլ չի նշանակում, թե մենք պատրաստ չենք արժանի հակահարված տալ հակառակորդի ցանկացած ոտնձգության:&lt;/poem&gt;

&lt;/div class&gt;
{{Սյուն|1}}
&lt;poem&gt;
* [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
* [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
* [[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
* [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
* [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
* [[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
 
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


{{Սյուն|2}}&lt;poem&gt; '''ԿԱԶՄԻ 4-ՐԴ ԷՋ
{{Աջաթև|''Բանաստեղծ, լրագրող Արիս ԱՐՍԵՆԻՆ (ԳՐԻԳՈՐՅԱՆ) ծնվել է 1959-ի հունիսի 10-ին Արցախի Մարտակերտի շրջանի Կոճողոտ գյուղում: Ավարտել է Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական ինստիտուտի բանասիրական ֆակուլտետը (1986): Աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային տպարանում (1983), Արցախի հեռուստա-տեսությում (1988-90, 1996), «Արցախ» հանդեսի խմբագրությունում (1990-93):
''Արցախյան ազգային-ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարի մասնակիցներից է, ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի շարքերում մարտնչել է Ջաբրայիլի, Աղդամի, Ֆիզուլու և Մարտակերտի շրջաններում տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման համար, վիրավորվել է 1994-ի}} 

''հունվարի 15-ին, բայց մնացել շարքում: 
''Հրադադարի հաստատումից հետո ծառայությունը շարունակել է բանակային ՙՄարտիկ՚ թերթի խմբագրությունում: 2009-ի օգոստոսի 1-ին կապիտանի զինվորական կոչումով ուղարկվել է պահեստազոր:
''Հրատարակված 15 գրքերի (չափածո և արձակ) հեղինակ է, ԼՂՀ կառավարության Եղիշեի անվան և Արցախի ժուռնալիստների միության ամենամյա մրցանակների դափնեկիր: Պարգևատրվել է «Մայրական երախտագիտություն՝ Արցախի քաջորդիներին» (2008) և «Անբասիր ծառայության համար» առաջին աստիճանի (2006) մեդալներով:
&lt;/poem&gt;
&lt;/div class&gt;


[[Կատեգորիա:Արիս Արսենիի արձակ գործեր]]</text>
      <sha1>1rc4cw7i3kxg5jo1z8nyj8hl3up2yg8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150166</id>
    <revision>
      <id>393195</id>
      <timestamp>2026-06-17T08:41:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ |section =  |previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]] |next =[[Խիզախման ոգին]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրա...»:</comment>
      <origin>393195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1028" sha1="8rga7pthpxbor0hwlxtl4quec5jn66k" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
19-13։

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>8rga7pthpxbor0hwlxtl4quec5jn66k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393212</id>
      <parentid>393195</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:25:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50059" sha1="qlwfp75z16ov9lnfosap0ktxpbftjsa" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` 
ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ՚

Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:

– Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո±վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:
– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:
– Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ±, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:
– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:
– Իսկ ի±նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:
– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:
– Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե±ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:
– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո±ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:
– Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե±ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե±ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:
– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:
– Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե±ս եք վերաբերվում:
– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:
– Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի± չտան Շահումյանը:
– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:
– 1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո±րն է պատճառը:
– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:
– Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:
– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:
– Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե±ք նրանց:
– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի±նը կլինի, թե± Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:
– Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի±:
– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:
– Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե±նք:
– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և° բյուջեն, և° բանակը:
Զարուհի Բաբուխանյան
Ստեփանակերտ-Երևան
ՙԻրավունք՚, դ 68 (1560),
օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008թ.
ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱª ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ

– Ինչպիսի±ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը£
– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլª նախաձեռնողական ոչինչ չկա£ Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկաª երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ£
– Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո±ւմ է առավելս աչքի ընկել£
– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը£
– Ինչպիսի±ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի±ն իրականում հնարավոր է ունենալ£
– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի£ Հետոª խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը£
Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելունª դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն£ Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել£ Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ ենª անկախ կուսակցական պատկանելությունից£
– Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո±ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար£
– Ոչ£ Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն£ Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինիª նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն£
– Արդյո±ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար£
– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է£ Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն£ Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը£ Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը£ Սա շատ կարևոր էª Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է£ Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն£
Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա£ Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո±ւմ է պետք£ Ոչ մեկին այն պետք չէ£ Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել£
– Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե±ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը£
– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել£ Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցությունª մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ£ Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես£ Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարելª ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր£
– Չե±ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը£
– Ես չեմ ընդունում դա£ Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը£ Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասինª նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով£ Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում£
– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի±ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը£
– Ճիշտն ասածª չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ£ Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալª ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անիª նա էլ հաղթելու է£ Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա£ Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը£ Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի£ Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի£
Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել£ Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կաª ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից£ Այսինքնª ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ£ Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա£ Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղª մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով£

ՙԱնալիտիկոն՚, Ստեփանակերտ, դ 1 (13),
հունվար, 2010


ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ,
ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ
ՙԱնալիտիկոն՚, Ստեփանակերտ, դ 8, օգոստոս, 2010


ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,
առաջին գումարման ՀՀ ԳԱ պատգամավոր,
Արցախյան պատերազմի վետերան
ՙԴեմո՚, դ 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.
ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ
ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:

Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:

Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:

Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:

Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:

Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:

Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:

Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:

Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:

Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:

Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 

Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
ՙԴեմո՚, դ 9 (51), 31 մայիսի 2006թ.

ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...

Եկել է ժամանակը,
որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,
թե չէª հետագայում ուշ և վատ է լինելու
թե° ժողովրդի, և թե° ղեկավարների համար

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե° Հայաստանում և թե° Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե° Հայաստանում, թե° արտասահմանյան երկրներում: 
Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնելª կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:
Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագումª իսկ ի±նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:
Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասովª Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:
Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:
Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկª եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:
Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ
ՙԴեմո՚, դ 9 (95),  31 մայիսի 2008թ.


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>qlwfp75z16ov9lnfosap0ktxpbftjsa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393217</id>
      <parentid>393212</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:15:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50344" sha1="rtfl42ygo4l5iv4m6msbzp88xn4z4im" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ»}}

Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:

– Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո±վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:
– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:
– Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ±, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:
– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:
– Իսկ ի±նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:
– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:
– Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե±ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:
– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո±ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:
– Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե±ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե±ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:
– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:
– Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե±ս եք վերաբերվում:
– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:
– Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի± չտան Շահումյանը:
– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:
– 1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո±րն է պատճառը:
– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:
– Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:
– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:
– Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե±ք նրանց:
– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի±նը կլինի, թե± Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:
– Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի±:
– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:
– Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե±նք:
– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և° բյուջեն, և° բանակը:
Զարուհի Բաբուխանյան
Ստեփանակերտ-Երևան
ՙԻրավունք՚, դ 68 (1560),
օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008թ.

{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱ՝ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ}}

– Ինչպիսի±ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը£
– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլª նախաձեռնողական ոչինչ չկա£ Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկաª երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ£
– Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո±ւմ է առավելս աչքի ընկել£
– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը£
– Ինչպիսի±ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի±ն իրականում հնարավոր է ունենալ£
– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի£ Հետոª խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը£
Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելունª դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն£ Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել£ Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ ենª անկախ կուսակցական պատկանելությունից£
– Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո±ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար£
– Ոչ£ Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն£ Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինիª նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն£
– Արդյո±ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար£
– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է£ Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն£ Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը£ Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը£ Սա շատ կարևոր էª Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է£ Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն£
Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա£ Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո±ւմ է պետք£ Ոչ մեկին այն պետք չէ£ Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել£
– Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե±ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը£
– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել£ Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցությունª մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ£ Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես£ Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարելª ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր£
– Չե±ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը£
– Ես չեմ ընդունում դա£ Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը£ Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասինª նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով£ Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում£
– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի±ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը£
– Ճիշտն ասածª չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ£ Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալª ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անիª նա էլ հաղթելու է£ Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա£ Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը£ Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի£ Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի£
Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել£ Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կաª ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից£ Այսինքնª ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ£ Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա£ Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղª մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով£

ՙԱնալիտիկոն՚, Ստեփանակերտ, դ 1 (13),
հունվար, 2010


{{Կենտրոն|'''ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ}}
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ
ՙԱնալիտիկոն՚, Ստեփանակերտ, դ 8, օգոստոս, 2010


{{Կենտրոն|'''ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ}}

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

''Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,

''Առաջին գումարման ՀՀ ԳԱ պատգամավոր,

''Արցախյան պատերազմի վետերան

&lt;small&gt;«Դեմո», No 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ}}

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:

Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:

Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:

Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:

Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:

Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:

Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:

Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:

Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:

Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:

Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 

Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (91),  31 մայիսի 2006 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...}}

{{Կենտրոն|Եկել է ժամանակը, &lt;br&gt;որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,&lt;br&gt;թե չէ` հետագայում ուշ և վատ է լինելու&lt;br&gt;թե՛ ժողովրդի, և թե՛ ղեկավարների համար}}

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե՛ Հայաստանում և թե՛ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտասահմանյան երկրներում: 

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել` կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում` իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով` Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ` եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (95),  31 մայիսի 2008 թ.&lt;/small&gt;}}

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>rtfl42ygo4l5iv4m6msbzp88xn4z4im</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393218</id>
      <parentid>393217</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:22:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50392" sha1="3crdlo9jzsknbblrnaiqw5wms4x6g27" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ»}}

Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:

– Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո±վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:
– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:
– Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ±, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:
– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:
– Իսկ ի±նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:
– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:
– Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե±ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:
– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո±ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:
– Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե±ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե±ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:
– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:
– Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե±ս եք վերաբերվում:
– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:
– Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի± չտան Շահումյանը:
– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:
– 1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո±րն է պատճառը:
– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:
– Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:
– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:
– Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե±ք նրանց:
– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի±նը կլինի, թե± Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:
– Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի±:
– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:
– Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե±նք:
– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և° բյուջեն, և° բանակը:

{{Աջաթև|'''Զարուհի Բաբուխանյան&lt;br&gt;Ստեփանակերտ-Երևան&lt;br&gt;&lt;small&gt;''«Իրավունք», No 68 (1560),&lt;br&gt; օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱ՝ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ}}

– Ինչպիսի±ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը£
– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլª նախաձեռնողական ոչինչ չկա£ Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկաª երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ£
– Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո±ւմ է առավելս աչքի ընկել£
– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը£
– Ինչպիսի±ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի±ն իրականում հնարավոր է ունենալ£
– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի£ Հետոª խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը£
Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելունª դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն£ Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել£ Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ ենª անկախ կուսակցական պատկանելությունից£
– Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո±ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար£
– Ոչ£ Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն£ Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինիª նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն£
– Արդյո±ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար£
– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է£ Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն£ Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը£ Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը£ Սա շատ կարևոր էª Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է£ Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն£
Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա£ Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո±ւմ է պետք£ Ոչ մեկին այն պետք չէ£ Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել£
– Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե±ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը£
– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել£ Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցությունª մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ£ Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես£ Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարելª ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր£
– Չե±ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը£
– Ես չեմ ընդունում դա£ Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը£ Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասինª նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով£ Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում£
– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի±ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը£
– Ճիշտն ասածª չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ£ Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալª ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անիª նա էլ հաղթելու է£ Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա£ Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը£ Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի£ Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի£
Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել£ Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կաª ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից£ Այսինքնª ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ£ Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա£ Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղª մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով£

ՙԱնալիտիկոն՚, Ստեփանակերտ, դ 1 (13),
հունվար, 2010


{{Կենտրոն|'''ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ}}
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ
ՙԱնալիտիկոն՚, Ստեփանակերտ, դ 8, օգոստոս, 2010


{{Կենտրոն|'''ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ}}

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

''Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,

''Առաջին գումարման ՀՀ ԳԱ պատգամավոր,

''Արցախյան պատերազմի վետերան

&lt;small&gt;«Դեմո», No 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ}}

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:

Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:

Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:

Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:

Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:

Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:

Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:

Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:

Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:

Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:

Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 

Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (91),  31 մայիսի 2006 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...}}

{{Կենտրոն|Եկել է ժամանակը, &lt;br&gt;որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,&lt;br&gt;թե չէ` հետագայում ուշ և վատ է լինելու&lt;br&gt;թե՛ ժողովրդի, և թե՛ ղեկավարների համար}}

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե՛ Հայաստանում և թե՛ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտասահմանյան երկրներում: 

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել` կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում` իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով` Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ` եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (95),  31 մայիսի 2008 թ.&lt;/small&gt;}}

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>3crdlo9jzsknbblrnaiqw5wms4x6g27</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393219</id>
      <parentid>393218</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50393" sha1="0mt41kn2ruymyqzdj8cpaa92ffdebxq" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ»}}

Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:

– Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո±վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:
– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:
– Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ±, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:
– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:
– Իսկ ի±նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:
– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:
– Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե±ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:
– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո±ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:
– Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե±ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե±ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:
– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:
– Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե±ս եք վերաբերվում:
– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:
– Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի± չտան Շահումյանը:
– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:
– 1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո±րն է պատճառը:
– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:
– Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:
– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:
– Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե±ք նրանց:
– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի±նը կլինի, թե± Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:
– Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի±:
– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:
– Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե±նք:
– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և° բյուջեն, և° բանակը:

{{Աջաթև|'''Զարուհի Բաբուխանյան&lt;br&gt;
Ստեփանակերտ-Երևան&lt;br&gt;&lt;small&gt;''«Իրավունք», No 68 (1560),&lt;br&gt; օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱ՝ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ}}

– Ինչպիսի±ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը£
– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլª նախաձեռնողական ոչինչ չկա£ Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկաª երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ£
– Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո±ւմ է առավելս աչքի ընկել£
– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը£
– Ինչպիսի±ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի±ն իրականում հնարավոր է ունենալ£
– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի£ Հետոª խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը£
Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելունª դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն£ Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել£ Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ ենª անկախ կուսակցական պատկանելությունից£
– Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո±ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար£
– Ոչ£ Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն£ Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինիª նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն£
– Արդյո±ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար£
– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է£ Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն£ Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը£ Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը£ Սա շատ կարևոր էª Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է£ Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն£
Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա£ Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո±ւմ է պետք£ Ոչ մեկին այն պետք չէ£ Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել£
– Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե±ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը£
– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել£ Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցությունª մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ£ Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես£ Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարելª ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր£
– Չե±ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը£
– Ես չեմ ընդունում դա£ Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը£ Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասինª նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով£ Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում£
– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի±ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը£
– Ճիշտն ասածª չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ£ Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալª ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անիª նա էլ հաղթելու է£ Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա£ Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը£ Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի£ Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի£
Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել£ Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կաª ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից£ Այսինքնª ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ£ Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա£ Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղª մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով£

ՙԱնալիտիկոն՚, Ստեփանակերտ, դ 1 (13),
հունվար, 2010


{{Կենտրոն|'''ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ}}
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ
ՙԱնալիտիկոն՚, Ստեփանակերտ, դ 8, օգոստոս, 2010


{{Կենտրոն|'''ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ}}

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

''Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,

''Առաջին գումարման ՀՀ ԳԱ պատգամավոր,

''Արցախյան պատերազմի վետերան

&lt;small&gt;«Դեմո», No 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ}}

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:

Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:

Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:

Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:

Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:

Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:

Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:

Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:

Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:

Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:

Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 

Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (91),  31 մայիսի 2006 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...}}

{{Կենտրոն|Եկել է ժամանակը, &lt;br&gt;որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,&lt;br&gt;թե չէ` հետագայում ուշ և վատ է լինելու&lt;br&gt;թե՛ ժողովրդի, և թե՛ ղեկավարների համար}}

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե՛ Հայաստանում և թե՛ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտասահմանյան երկրներում: 

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել` կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում` իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով` Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ` եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (95),  31 մայիսի 2008 թ.&lt;/small&gt;}}

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>0mt41kn2ruymyqzdj8cpaa92ffdebxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393220</id>
      <parentid>393219</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50455" sha1="2k3opozn1ex7wepluj7dbccwozifvc4" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ»}}

Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:

– Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո±վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:
– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:
– Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ±, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:
– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:
– Իսկ ի±նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:
– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:
– Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե±ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:
– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո±ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:
– Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե±ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե±ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:
– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:
– Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե±ս եք վերաբերվում:
– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:
– Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի± չտան Շահումյանը:
– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:
– 1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո±րն է պատճառը:
– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:
– Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:
– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:
– Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե±ք նրանց:
– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի±նը կլինի, թե± Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:
– Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի±:
– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:
– Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե±նք:
– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և° բյուջեն, և° բանակը:

{{Աջաթև|'''Զարուհի Բաբուխանյան&lt;br&gt;
Ստեփանակերտ-Երևան&lt;br&gt;&lt;small&gt;''«Իրավունք», No 68 (1560),&lt;br&gt; օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱ՝ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ}}

– Ինչպիսի±ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը£
– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլª նախաձեռնողական ոչինչ չկա£ Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկաª երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ£
– Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո±ւմ է առավելս աչքի ընկել£
– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը£
– Ինչպիսի±ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի±ն իրականում հնարավոր է ունենալ£
– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի£ Հետոª խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը£
Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելունª դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն£ Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել£ Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ ենª անկախ կուսակցական պատկանելությունից£
– Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո±ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար£
– Ոչ£ Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն£ Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինիª նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն£
– Արդյո±ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար£
– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է£ Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն£ Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը£ Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը£ Սա շատ կարևոր էª Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է£ Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն£
Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա£ Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո±ւմ է պետք£ Ոչ մեկին այն պետք չէ£ Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել£
– Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե±ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը£
– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել£ Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցությունª մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ£ Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես£ Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարելª ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր£
– Չե±ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը£
– Ես չեմ ընդունում դա£ Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը£ Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասինª նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով£ Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում£
– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի±ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը£
– Ճիշտն ասածª չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ£ Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալª ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անիª նա էլ հաղթելու է£ Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա£ Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը£ Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի£ Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի£
Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել£ Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կաª ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից£ Այսինքնª ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ£ Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա£ Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղª մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով£

{{Աջաթև|&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 1 (13),
''հունվար, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ}}
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

{{Աջաթև|'''Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 8, օգոստոս, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ}}

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

''Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,&lt;br&gt;
''Առաջին գումարման ՀՀ ԳԽ պատգամավոր,
''Արցախյան պատերազմի վետերան
&lt;small&gt;«Դեմո», No 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ}}

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:

Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:

Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:

Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:

Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:

Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:

Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:

Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:

Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:

Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:

Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 

Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (91),  31 մայիսի 2006 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...}}

{{Կենտրոն|Եկել է ժամանակը, &lt;br&gt;որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,&lt;br&gt;թե չէ` հետագայում ուշ և վատ է լինելու&lt;br&gt;թե՛ ժողովրդի, և թե՛ ղեկավարների համար}}

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե՛ Հայաստանում և թե՛ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտասահմանյան երկրներում: 

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել` կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում` իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով` Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ` եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (95),  31 մայիսի 2008 թ.&lt;/small&gt;}}

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>2k3opozn1ex7wepluj7dbccwozifvc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393221</id>
      <parentid>393220</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50469" sha1="ldczdl659zzkez5ai7cdolys0bmofyl" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ»}}

Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:

– Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո±վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:
– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:
– Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ±, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:
– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:
– Իսկ ի±նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:
– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:
– Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե±ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:
– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո±ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:
– Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե±ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե±ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:
– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:
– Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե±ս եք վերաբերվում:
– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:
– Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի± չտան Շահումյանը:
– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:
– 1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո±րն է պատճառը:
– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:
– Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:
– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:
– Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե±ք նրանց:
– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի±նը կլինի, թե± Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:
– Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի±:
– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:
– Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե±նք:
– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և° բյուջեն, և° բանակը:

{{Աջաթև|'''Զարուհի Բաբուխանյան&lt;br&gt;
Ստեփանակերտ-Երևան&lt;br&gt;&lt;small&gt;''«Իրավունք», No 68 (1560),&lt;br&gt; օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱ՝ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ}}

– Ինչպիսի±ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը£
– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլª նախաձեռնողական ոչինչ չկա£ Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկաª երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ£
– Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո±ւմ է առավելս աչքի ընկել£
– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը£
– Ինչպիսի±ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի±ն իրականում հնարավոր է ունենալ£
– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի£ Հետոª խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը£
Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելունª դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն£ Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել£ Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ ենª անկախ կուսակցական պատկանելությունից£
– Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո±ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար£
– Ոչ£ Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն£ Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինիª նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն£
– Արդյո±ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար£
– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է£ Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն£ Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը£ Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը£ Սա շատ կարևոր էª Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է£ Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն£
Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա£ Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո±ւմ է պետք£ Ոչ մեկին այն պետք չէ£ Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել£
– Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե±ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը£
– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել£ Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցությունª մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ£ Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես£ Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարելª ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր£
– Չե±ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը£
– Ես չեմ ընդունում դա£ Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը£ Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասինª նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով£ Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում£
– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի±ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը£
– Ճիշտն ասածª չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ£ Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալª ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անիª նա էլ հաղթելու է£ Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա£ Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը£ Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի£ Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի£
Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել£ Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կաª ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից£ Այսինքնª ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ£ Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա£ Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղª մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով£

{{Աջաթև|&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 1 (13),
''հունվար, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ}}
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

{{Աջաթև|'''Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 8, օգոստոս, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ}}

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

''Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,&lt;br&gt;
''Առաջին գումարման ՀՀ ԳԽ պատգամավոր,&lt;br&gt;
''Արցախյան պատերազմի վետերան
&lt;small&gt;«Դեմո», No 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ}}

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:


Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:


Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:


Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:


Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:


Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:


Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:


Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:


Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 


Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (91),  31 մայիսի 2006 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...}}

{{Կենտրոն|Եկել է ժամանակը, &lt;br&gt;որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,&lt;br&gt;թե չէ` հետագայում ուշ և վատ է լինելու&lt;br&gt;թե՛ ժողովրդի, և թե՛ ղեկավարների համար}}

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե՛ Հայաստանում և թե՛ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտասահմանյան երկրներում: 

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել` կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում` իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով` Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ` եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (95),  31 մայիսի 2008 թ.&lt;/small&gt;}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>ldczdl659zzkez5ai7cdolys0bmofyl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393222</id>
      <parentid>393221</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T10:57:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50508" sha1="9y921po51yw4hhd8rxzgjoubzusbny8" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` &lt;br&gt; ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ»}}

''Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:

– '''Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո±վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:

– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:

– '''Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ՞, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:

– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:
– '''Իսկ ի՞նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:

– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:

– '''Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե՞ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:

– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո՞ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:

'''– Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե±ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե±ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:
– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:
– Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե±ս եք վերաբերվում:
– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:
– Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի± չտան Շահումյանը:
– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:
– 1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո±րն է պատճառը:
– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:
– Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:
– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:
– Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե±ք նրանց:
– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի±նը կլինի, թե± Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:
– Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի±:
– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:
– Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե±նք:
– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և° բյուջեն, և° բանակը:

{{Աջաթև|'''Զարուհի Բաբուխանյան&lt;br&gt;
Ստեփանակերտ-Երևան&lt;br&gt;&lt;small&gt;''«Իրավունք», No 68 (1560),&lt;br&gt; օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, &lt;br&gt; ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱ՝ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ}}

– Ինչպիսի±ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը£
– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլª նախաձեռնողական ոչինչ չկա£ Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկաª երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ£
– Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո±ւմ է առավելս աչքի ընկել£
– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը£
– Ինչպիսի±ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի±ն իրականում հնարավոր է ունենալ£
– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի£ Հետոª խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը£
Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելունª դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն£ Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել£ Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ ենª անկախ կուսակցական պատկանելությունից£
– Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո±ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար£
– Ոչ£ Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն£ Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինիª նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն£
– Արդյո±ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար£
– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է£ Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն£ Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը£ Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը£ Սա շատ կարևոր էª Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է£ Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն£
Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա£ Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո±ւմ է պետք£ Ոչ մեկին այն պետք չէ£ Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել£
– Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե±ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը£
– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել£ Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցությունª մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ£ Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես£ Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարելª ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր£
– Չե±ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը£
– Ես չեմ ընդունում դա£ Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը£ Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասինª նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով£ Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում£
– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի±ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը£
– Ճիշտն ասածª չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ£ Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալª ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անիª նա էլ հաղթելու է£ Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա£ Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը£ Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի£ Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի£
Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել£ Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կաª ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից£ Այսինքնª ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ£ Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա£ Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղª մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով£

{{Աջաթև|&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 1 (13),
''հունվար, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ}}
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

{{Աջաթև|'''Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 8, օգոստոս, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ}}

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

''Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,&lt;br&gt;
''Առաջին գումարման ՀՀ ԳԽ պատգամավոր,&lt;br&gt;
''Արցախյան պատերազմի վետերան
&lt;small&gt;«Դեմո», No 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ}}

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:


Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:


Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:


Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:


Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:


Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:


Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:


Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:


Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 


Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (91),  31 մայիսի 2006 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...}}

{{Կենտրոն|Եկել է ժամանակը, &lt;br&gt;որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,&lt;br&gt;թե չէ` հետագայում ուշ և վատ է լինելու&lt;br&gt;թե՛ ժողովրդի, և թե՛ ղեկավարների համար}}

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե՛ Հայաստանում և թե՛ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտասահմանյան երկրներում: 

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել` կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում` իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով` Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ` եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (95),  31 մայիսի 2008 թ.&lt;/small&gt;}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>9y921po51yw4hhd8rxzgjoubzusbny8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393224</id>
      <parentid>393222</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:04:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50546" sha1="hpnf5s02qzrrziy4n18qiku3avlt5dq" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` &lt;br&gt; ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ»}}

''Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:

– '''Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո՞վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:

– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:

– '''Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ՞, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:

– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:

– '''Իսկ ի՞նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:

– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:

– '''Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե՞ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:

– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո՞ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:

– '''Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե±ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե՞ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:

– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:

– '''Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե՞ս եք վերաբերվում:

– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991 թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:

– '''Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի՞ չտան Շահումյանը:

– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:

– '''1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո՞րն է պատճառը:

– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:

– '''Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:

– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:

– '''Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե՞ք նրանց:

– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի՞նը կլինի, թե՞ Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:

– '''Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի՞:

– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:

– '''Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե՞նք:

– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և՛ բյուջեն, և՛ բանակը:

{{Աջաթև|'''Զարուհի Բաբուխանյան&lt;br&gt;
Ստեփանակերտ-Երևան&lt;br&gt;&lt;small&gt;''«Իրավունք», No 68 (1560),&lt;br&gt; օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, &lt;br&gt; ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱ՝ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ}}

– Ինչպիսի±ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը£
– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլª նախաձեռնողական ոչինչ չկա£ Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկաª երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ£
– Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո±ւմ է առավելս աչքի ընկել£
– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը£
– Ինչպիսի±ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի±ն իրականում հնարավոր է ունենալ£
– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի£ Հետոª խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը£
Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելունª դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն£ Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել£ Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ ենª անկախ կուսակցական պատկանելությունից£
– Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո±ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար£
– Ոչ£ Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն£ Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինիª նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն£
– Արդյո±ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար£
– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է£ Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն£ Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը£ Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը£ Սա շատ կարևոր էª Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է£ Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն£
Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա£ Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո±ւմ է պետք£ Ոչ մեկին այն պետք չէ£ Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել£
– Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե±ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը£
– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել£ Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցությունª մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ£ Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես£ Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարելª ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր£
– Չե±ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը£
– Ես չեմ ընդունում դա£ Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը£ Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասինª նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով£ Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում£
– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի±ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը£
– Ճիշտն ասածª չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ£ Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալª ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անիª նա էլ հաղթելու է£ Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա£ Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը£ Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի£ Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի£
Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել£ Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կաª ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից£ Այսինքնª ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ£ Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա£ Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղª մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով£

{{Աջաթև|&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 1 (13),
''հունվար, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ}}
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

{{Աջաթև|'''Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 8, օգոստոս, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ}}

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

''Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,&lt;br&gt;
''Առաջին գումարման ՀՀ ԳԽ պատգամավոր,&lt;br&gt;
''Արցախյան պատերազմի վետերան
&lt;small&gt;«Դեմո», No 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ}}

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:


Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:


Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:


Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:


Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:


Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:


Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:


Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:


Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 


Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (91),  31 մայիսի 2006 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...}}

{{Կենտրոն|Եկել է ժամանակը, &lt;br&gt;որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,&lt;br&gt;թե չէ` հետագայում ուշ և վատ է լինելու&lt;br&gt;թե՛ ժողովրդի, և թե՛ ղեկավարների համար}}

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե՛ Հայաստանում և թե՛ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտասահմանյան երկրներում: 

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել` կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում` իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով` Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ` եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (95),  31 մայիսի 2008 թ.&lt;/small&gt;}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>hpnf5s02qzrrziy4n18qiku3avlt5dq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393225</id>
      <parentid>393224</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:09:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50565" sha1="lqpay8qpayimei7q3zgxq3ocxodtth2" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` &lt;br&gt; ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ»}}

{{Կենտրոն|''Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:}}

– '''Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո՞վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:

– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:

– '''Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ՞, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:

– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:

– '''Իսկ ի՞նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:

– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:

– '''Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե՞ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:

– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո՞ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:

– '''Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե՞ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե՞ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:

– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:

– '''Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե՞ս եք վերաբերվում:

– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991 թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:

– '''Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի՞ չտան Շահումյանը:

– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:

– '''1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո՞րն է պատճառը:

– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:

– '''Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:

– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:

– '''Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե՞ք նրանց:

– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի՞նը կլինի, թե՞ Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:

– '''Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի՞:

– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:

– '''Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե՞նք:

– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և՛ բյուջեն, և՛ բանակը:

{{Աջաթև|'''Զարուհի Բաբուխանյան&lt;br&gt;
Ստեփանակերտ-Երևան&lt;br&gt;&lt;small&gt;''«Իրավունք», No 68 (1560),&lt;br&gt; օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, &lt;br&gt; ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱ՝ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ}}

– Ինչպիսի±ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը£
– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլª նախաձեռնողական ոչինչ չկա£ Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկաª երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ£
– Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո±ւմ է առավելս աչքի ընկել£
– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը£
– Ինչպիսի±ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի±ն իրականում հնարավոր է ունենալ£
– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի£ Հետոª խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը£
Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելունª դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն£ Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել£ Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ ենª անկախ կուսակցական պատկանելությունից£
– Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո±ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար£
– Ոչ£ Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն£ Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինիª նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն£
– Արդյո±ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար£
– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է£ Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն£ Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը£ Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը£ Սա շատ կարևոր էª Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է£ Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն£
Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա£ Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո±ւմ է պետք£ Ոչ մեկին այն պետք չէ£ Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել£
– Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե±ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը£
– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել£ Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցությունª մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ£ Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես£ Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարելª ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր£
– Չե±ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը£
– Ես չեմ ընդունում դա£ Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը£ Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասինª նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով£ Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում£
– Ըստ Ձեզ, ինչպիսի±ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը£
– Ճիշտն ասածª չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ£ Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալª ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անիª նա էլ հաղթելու է£ Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա£ Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը£ Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի£ Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի£
Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել£ Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կաª ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից£ Այսինքնª ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ£ Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա£ Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղª մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով£

{{Աջաթև|&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 1 (13),
''հունվար, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ}}
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

{{Աջաթև|'''Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 8, օգոստոս, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ}}

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

''Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,&lt;br&gt;
''Առաջին գումարման ՀՀ ԳԽ պատգամավոր,&lt;br&gt;
''Արցախյան պատերազմի վետերան
&lt;small&gt;«Դեմո», No 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ}}

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:


Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:


Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:


Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:


Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:


Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:


Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:


Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:


Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 


Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (91),  31 մայիսի 2006 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...}}

{{Կենտրոն|Եկել է ժամանակը, &lt;br&gt;որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,&lt;br&gt;թե չէ` հետագայում ուշ և վատ է լինելու&lt;br&gt;թե՛ ժողովրդի, և թե՛ ղեկավարների համար}}

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե՛ Հայաստանում և թե՛ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտասահմանյան երկրներում: 

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել` կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում` իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով` Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ` եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (95),  31 մայիսի 2008 թ.&lt;/small&gt;}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>lqpay8qpayimei7q3zgxq3ocxodtth2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393226</id>
      <parentid>393225</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:20:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50558" sha1="3kdlhoejty74k0s4wpr2r55k2046o8y" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` &lt;br&gt; ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ»}}

{{Կենտրոն|''Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:}}

– '''Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո՞վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:

– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:

– '''Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ՞, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:

– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:

– '''Իսկ ի՞նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:

– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:

– '''Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե՞ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:

– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո՞ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:

– '''Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե՞ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե՞ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:

– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:

– '''Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե՞ս եք վերաբերվում:

– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991 թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:

– '''Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի՞ չտան Շահումյանը:

– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:

– '''1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո՞րն է պատճառը:

– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:

– '''Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:

– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:

– '''Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե՞ք նրանց:

– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի՞նը կլինի, թե՞ Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:

– '''Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի՞:

– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:

– '''Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե՞նք:

– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և՛ բյուջեն, և՛ բանակը:

{{Աջաթև|'''Զարուհի Բաբուխանյան&lt;br&gt;
Ստեփանակերտ-Երևան&lt;br&gt;&lt;small&gt;''«Իրավունք», No 68 (1560),&lt;br&gt; օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, &lt;br&gt; ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱ՝ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ}}

– '''Ինչպիսի՞ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը:

– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլ՝ նախաձեռնողական ոչինչ չկա: Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկա՝ երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ:

– '''Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո՞ւմ է առավելս աչքի ընկել:

– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը:

– '''Ինչպիսի՞ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի՞ն իրականում հնարավոր է ունենալ:

– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի: Հետո՝ խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը:

Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելուն՝ դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն: Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել: Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ են՝ անկախ կուսակցական պատկանելությունից:

– '''Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո՞ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար:

– Ոչ: Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն: Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինի՝ նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն:

– '''Արդյո՞ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար:

– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է: Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն: Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը: Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը: Սա շատ կարևոր է՝ Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է: Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն:

Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա: Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո՞ւմ է պետք: Ոչ մեկին այն պետք չէ: Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել:

– '''Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե՞ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը:

– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել: Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցություն՝ մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ: Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես: Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարել՝ ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր:

– '''Չե՞ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը:

– Ես չեմ ընդունում դա: Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը: Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասին՝ նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով: Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում:

– '''Ըստ Ձեզ, ինչպիսի՞ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը:

– Ճիշտն ասած՝ չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ: Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալ՝ ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անի՝ նա էլ հաղթելու է: Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա: Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը: Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի: Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի:
Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել: Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կա՝ ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից: Այսինքն՝ ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ: Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա: Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղ՝ մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով:

{{Աջաթև|&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 1 (13),
''հունվար, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ}}
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

{{Աջաթև|'''Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 8, օգոստոս, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ}}

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

''Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,&lt;br&gt;
''Առաջին գումարման ՀՀ ԳԽ պատգամավոր,&lt;br&gt;
''Արցախյան պատերազմի վետերան
&lt;small&gt;«Դեմո», No 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ}}

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:


Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:


Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:


Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:


Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:


Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:


Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:


Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:


Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 


Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (91),  31 մայիսի 2006 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...}}

{{Կենտրոն|Եկել է ժամանակը, &lt;br&gt;որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,&lt;br&gt;թե չէ` հետագայում ուշ և վատ է լինելու&lt;br&gt;թե՛ ժողովրդի, և թե՛ ղեկավարների համար}}

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե՛ Հայաստանում և թե՛ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտասահմանյան երկրներում: 

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել` կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում` իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով` Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ` եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (95),  31 մայիսի 2008 թ.&lt;/small&gt;}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>3kdlhoejty74k0s4wpr2r55k2046o8y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393227</id>
      <parentid>393226</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T11:23:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50559" sha1="l4dnwgh4824ow7vmpngwq307azxhby7" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ վեցերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ
|section = 
|previous = [[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|next =[[Խիզախման ոգին]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ վեցերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ}}
&lt;br&gt;
{{Կենտրոն|'''«ՇԱՀՈՒՄՅԱՆՆ ՈՒ ԳԵՏԱՇԵՆԸ ՊԵՏՔ Է ԱԶԱՏԵՆՔ` &lt;br&gt; ԲԱՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՈՎ ԿԱՄ ՈՒԺՈՎ»}}

{{Կենտրոն|''Կոսովոյի ձեռք բերած անկախությունը, Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերը, դրան հետևած նրա և Աբխազիայի անկախության ճանաչումը նոր ուժով սևեռեցին միջազգային հանրության ուշադրությունը չճանաչված հանրապետությունների հարցի լուծմանը: Ղարաբաղի շուրջ ծավալված իրավիճակի շուրջ մենք զրուցեցինք Արցախի վետերանների միության փոխնախագահ, 1988-1990թթ. ամբողջ Արցախի ջոկատների ղեկավար և ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ Ռազմիկ Պետրոսյանի հետ:}}

– '''Հարավային Օսեթիայի վերջին դեպքերի ժամանակ Աբխազիան բավականին ակտիվ քաղաքական գործողություններ ձեռնարկեց: Ինչո՞վ է պայմանավորված Ղարաբաղի արտաքին քաղաքականության համեմատական պասիվությունը:

– Մենք Օսեթիայի հետ լավ հարաբերությունների մեջ ենք: Մեր և իրենց ղեկավարության մեջ ակտիվ շփում կա: Մենք պաշտպանում ենք Օսեթիան և նրա անկախությունը: Բայց հանգամանքների բերումով Հայաստանի ղեկավարությունը չի կարող որևէ գործողություն ձեռնարկել, քանի որ այստեղ Հայաստան-Վրաստան հարաբերությունների հարց կա: Ամբողջ արտերիան գալիս է Փոթիի և Բաթումի նավահանգիստներից: Բոլորս գիտենք, որ օսեթական կողմն է ճիշտ, որ Սահակաշվիլին հարձակվեց Օսեթիայի վրա և ընկավ ռուսների պատրաստած թակարդը: Ադրբեջանական կայքերը առաջին օրերը գրում էին, որ վրացիները ճիշտ արեցին և որ իրենք ավելի շուտ պետք է Ղարաբաղի վրա հարձակվեին: Իսկ դեպքերի զարգացումից հետո ադրբեջանցիները հասկացան, որ ուժային միջոցով չի կարելի հարցը լուծել:

– '''Իսկ արդյոք նպատակահարմար չէ՞, որ Ղարաբաղը Հարավային Օսեթիայի և Աբխազիայի հետ մասնակցեր չճանաչված հանրապետությունների ասոցիացիային:

– Ղարաբաղի ներկայացուցիչները որպես դիտորդ միշտ ներկա են լինում այդ ասոցիացիայի հանդիպումներին: Մենք մինչև անգամ օգնություն էինք ցուցաբերում նրանց: Ուղղակի մեզ այդտեղ չեն ընդգրկում, քանի որ Ղարաբաղի կարգավիճակը մի քիչ ուրիշ է: Մեր ֆորմատը Մինսկի խումբն է:

– '''Իսկ ի՞նչն է պատճառը, որ Կոսովոյի, Հարավային Օսեթիայի, Աբխազիայի անկախությունը ճանաչվեց, իսկ Ղարաբաղինը, որը ավելի շատ հիմնավորումներ ունի, դեռ` ոչ:

– Պատճառը Հայաստանի ղեկավարության, ինչպես նաև Ռուսաստանի պասիվությունն է: Հիմնականում` Հայաստանի: Բացի այդ, ո±վ իրավունք ունի, բացի Ղարաբաղից` մասնակցել Ադրբեջանի հետ բանակցությունների` ոչ ոք, քանի որ պատերազմը հաղթել է Ղարաբաղը: Կասկած չկա, որ Հայաստանը օգնել է, բայց կոնֆլիկտի կողմը ղարաբաղցիներն են եղել: Այդ իսկ պատճառով մենք պետք է մասնակցենք բանակցություններին, Հայաստանը մասնակցելու իրավունք չունի:

– '''Բրայզայի կողմից հնչեցրած, այսպես կոչված, մադրիդյան սկզբունքներին ինչպե՞ս եք վերաբերվում: Մասնավորապես ազատագրված մերձղարաբաղյան 7 շրջաններից հայկական զորքերը հանելուն և փաստորեն ԼՂՀ-ն անվտանգության գոտուց զրկելուն:

– Բրայզան մի անգամ նալին է խփում, մեկ անգամ` մեխին. Ղարաբաղում մի բան է ասում, Հայաստանում` ուրիշ: Այդ իր սկզբունքը ուտոպիա է: Երբ նա խոսում է Ղարաբաղի անվտանգության մասին, պիտի հասկանա, որ մենք արդեն այն ունենք: Սրանից լավ կարգավիճակ և երաշխավորություն արդյոք կարո՞ղ ենք ունենալ: Մենք լավ պաշտպանություն ունենք, լավ դիրքորոշված ենք, ադրբեջանցիներն էլ մեզ այնտեղից խփել չեն կարող: Սա մեզ ավելի է ձեռնտու:

– '''Բրայզայի հաջորդ սկզբունքն այն է, որ տարածաշրջան պետք է մտցվեն խաղարարար ուժեր: Ինչպե՞ս եք դրան վերաբերվում: Տասնչորս տարի կրակի դադարեցման ռեժիմը պահպանվել է առանց միջազգային ուժերի: Արդյոք դա չե՞ք համարում պատրվակ ՆԱՏՕ-ի ուժերը տարածաշրջան մտցնելու համար:

– Մեզ հարկավոր չեն այլ ուժեր: Մեզ հարկավոր է, որ համաշխարհային հանրությունը ընդունի Ղարաբաղի անկախությունը: Իսկ իրենց հիմնական նպատակը այդ ուժերը Իրանին մոտեցնելն է:

– '''Բրայզայի հնչեցրած սկզբունքներից մեկն էլ առաջարկում է Ադրբեջանին հանձնել այդ յոթ շրջանները, իսկ տասը տարի անց անցկացնել հանրաքվե, որում կորոշվի Ղարաբաղի կարգավիճակը: Այդ հանրաքվե կոչեցյալին ինչպե՞ս եք վերաբերվում:

– Մենք մի հանրաքվե ունեցել ենք, որին 1991 թ. մասնակցել են Շահումյանն ու Գետաշենը: Այդ հանրաքվեի նախաձեռնողներից մեկը ես եմ եղել: Մենք անկախությունը արդեն 1991 թվականին ձեռք ենք բերել, ուրիշ անկախություն մեզ հարկավոր չէ: Մենք ոչ Լաչինը կտանք, ոչ Քելբաջարը, ոչ Գետաշենը, ոչ էլ Շահումյանը: Մնացածների մասին կարելի է վիճել:

– '''Իսկ եթե ադրբեջանցիները կամովի՞ չտան Շահումյանը:

– Մեկ է, մենք Շահումյանն ու Գետաշենը պետք է ազատենք` բանակցություններով կամ ուժով: Դրանք մեր պատմական տարածքներն են` պատմական հուշարձաններով:

– '''1989 թվականին Ղարաբաղի հայ  բնակչությունը 198 հազար էր, հիմա բնակչության քանակը քչացել է: Ո՞րն է պատճառը:

– Ղեկավարությունը պետք է այնպես անի, որ ժողովուրդը աշխատատեղեր ունենա: Մեզ ներդրումներ են հարկավոր:

– '''Իսկ Շուշիի հետ կապված Ադրբեջանը պնդում է, որ այն պետք է ընդհանրապես հանձնվի:

– Իմ կարծիքով, Ստեփանակերտից Շուշի պետք է շենքեր կառուցել և իրար միացնել, որ Շուշիի անունը չլինի: Ինչպես նաև արժեր վերականգնել առաջվա Ստեփանակերտից Շուշի տանող ճոպանուղին: Շուշին պատմական քաղաք է, և այն հանձնելու իրավունք չունենք:

– '''Ժամանակին Ղարաբաղում մոտ 20-30 հազար ադրբեջանցի էր ապրում: Հիմա նրանց վերադարձի մասին են խոսում: Կընդունե՞ք նրանց:

– Եթե Ղարաբաղի անկախությունը ճանաչվի, թող գան, չնայած 20 հազարը չեն գա` քիչ կգան: Եթե գան` ապրեն, ապա մի քանի օրից իրենց Ադրբեջանն են հայհոյելու: Այստեղ ապրող ադրբեջանցիները այնտեղի ադրբեջանցիների հետ հայերից վատ էին: Երբ Աղդամից մարդ էր գալիս, նրանք մեզ հետ այդ թուրքերին ծեծում էին: Մինչև անգամ այն տարիներին ստորագրել էին, որ նրանց համար մեկ է` Ղարաբաղը Հայաստանի՞նը կլինի, թե՞ Ադրբեջանինը: Բայց եթե Ղարաբաղը անկախ չլինի, թույլ չենք տա, որ գան:

– '''Իսկ եթե հիմա, ենթադրենք, որոշվի, որ մադրիդյան սկզբունքները պետք է իրագործվեն, Ղարաբաղի բնակչությունը դրան դեմ կկանգնի՞:

– Անկասկած, չի ենթարկվի: Եվ Հայաստանի, և Ղարաբաղի ղեկավարները դա լավ գիտեն: Բացի այդ, մենք երբեք թույլ չենք տա, որ մեր թիկունքում, ասենք` Քելբաջարում կամ Լաչինում գան, ադրբեջանցիներ ապրեն: Դա նույն բանը կլինի, որ ասենք նրանց, որ գան, մեր գլխին նստեն: Դա ուտոպիա է: Արևմուտքում և հյուսիսային մասում մենք սահման պետք է ունենանք Հայաստանի հետ, հարավային մասում` Իրանի և արևելքում` Ադրբեջանի հետ:

– '''Իսկ եթե միանգամից 1989թ. դեկտեմբերի 1-ի Ղարաբաղի և Հայաստանի վերամիավորման որոշումն իրագործե՞նք:

– Ուշացել ենք: Դա Լևոնի ժամանակ պետք է անեինք, բայց Լևոնը չհասկացավ: Ես անձամբ դրա մասին ժամանակին իրեն ասում էի, բայց նա դեմ էր:
Հիմա գլխավորը Ղարաբաղը պետք է շենացնենք և զարգացնենք: Հիշում եմ, խորհրդային կարգերի ժամանակ 220 հազ. տ խաղող Հայաստանն էր տալիս, 180 հազ. տ` Ղարաբաղը: Իսկ եթե հիմա Ղարաբաղը թեկուզ 100 հազ. տ խաղող տա, ամեն ինչով էլ իրեն կապահովի. և՛ բյուջեն, և՛ բանակը:

{{Աջաթև|'''Զարուհի Բաբուխանյան&lt;br&gt;
Ստեփանակերտ-Երևան&lt;br&gt;&lt;small&gt;''«Իրավունք», No 68 (1560),&lt;br&gt; օգոստոսի 29-սեպտեմբերի 1, 2008 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ. ԻՆՉՊԻՍԻ ԽՈՐՀՐԴԱՐԱՆ ԷԼ ՈՐ ԼԻՆԻ, &lt;br&gt; ԵԹԵ ԸՆԴԴԻՄՈՒԹՅՈՒՆ ՉԿԱ՝ ԵՐԿԻՐԸ ՆՈՐՄԱԼ ՉԻ ԿԱՐՈՂ ԶԱՐԳԱՆԱԼ}}

– '''Ինչպիսի՞ն եք գնահատում ներկայիս խորհրդարանի գործունեությունը:

– Գնահատում եմ որպես թույլ, և հետո էլ՝ նախաձեռնողական ոչինչ չկա: Ինչպիսի խորհրդարան էլ որ լինի, եթե ընդդիմություն չկա՝ երկիրը նորմալ չի կարող զարգանալ:

– '''Խորհրդարաններին ներհատուկ երեք գործառույթներից (օրինաստեղծ գործունեություն, գործադիր մարմնի վերահսկողություն և քաղաքական մարմնի գործառույթ), Ձեր կարծիքով, ներկայիս խորհրդարանը որո՞ւմ է առավելս աչքի ընկել:

– Մյուս երկուսը հնարավոր է, բայց կառավարության վերահսկողությունը չի իրականացնում£ Եթե իրականացնիª այսքան շենքեր կկառուցե±նª մարդկանց համար աշխատատեղ ստեղծելու փոխարեն£ Խորհրդարանի հիմնական նպատակներից մեկն աշխատատեղերի ստեղծմանը նպաստելը պետք է լինի£ Այն գումարները, որոնք ծախսվում են, պետք է ուղղվեն աշխատատեղերի ստեղծմանը:

– '''Ինչպիսի՞ն կուզեիք իդեալում տեսնել ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովը և ինչպիսի՞ն իրականում հնարավոր է ունենալ:

– Իրականում պետք է այնպիսի Ազգային ժողով ստեղծվի, որը ժողովրդի կարծիքը հաշվի առնի: Հետո՝ խորհրդարանը պետք է անպայման լինի տեղերում, շրջի ու տեսնի, թե ժողովուրդն ինչ է ուզում, որպեսզի իմանա` ինչ որոշում կայացնել այս կամ այն աշխատանքի իրականացման համար£ Խորհրդարանը պետք է անկեղծ լինի ժողովրդի հետ, նրա վշտով և ցավով ապրի£ Այս պիտի լինի խորհրդարանի գլխավոր նպատակը:

Ինչ վերաբերում է հնարավոր լինելուն՝ դա կախված է յուրաքանչյուր մարդուց. ընտրությունների ժամանակ պետք է այնպիսի մարդկանց ընտրեն, ովքեր իրենց տված խոստումները կատարեն, չխաբեն: Մի քանի կոպեկով իր ձայնը չպիտի ծախի ընտրողը£ Ղարաբաղում նորմալ խորհրդարան ունենալու հնարավորություն կա, բայց պետք է ձգտել դրան ու պայքարել: Գտնում եմ, որ այստեղ պետք է ղեկավարեն այն մարդիկ, ովքեր խելոք ու լավ մասնագետներ են՝ անկախ կուսակցական պատկանելությունից:

– '''Ըստ Ձեզ, օրենսդրական դաշտում բոլո՞ր պայմաններն են ստեղծված քաղաքական դաշտի կայացման, ազատ, արդար ու թափանցիկ ընտրությունների անցկացման և լիարժեք խորհրդարանի ձևավորման համար:

– Ոչ: Առաջին հերթին թեկնածուների համար հավասար պայմաններ պետք է ստեղծվեն: Ազգային ժողովն անշահախնդիր պետք է լինի՝ նվիրված երկրին, այլ ոչ թե կուսակցությանը կամ ղեկավարությանը, և հիմք պետք է ընդունի միայն Ղարաբաղի Սահմանադրությունը£ Նույն Կենտրոնական ընտրական հանձնաժողովի կողմից պետք է առաջարկություն արվի, որ անշահախնդիր լինի ԱԺ-ն:

– '''Արդյո՞ք ներկայիս քաղաքական դաշտը կարող է բարենպաստ հող հանդիսանալ լիարժեք խորհրդարան ունենալու համար:

– Քաղաքական դաշտը մի քիչ թույլ է: Կուզենայի, որ բոլորն էլ ազգային-ազատագրական պայքարի նպատակներից ելնելով գործեն£ Բոլորը պետք է հասկանան, որ Ղարաբաղը պետք է ազգասերները ղեկավարեն: Կառավարությունում պետք է այնպիսի ազգասերներ լինեն, ովքեր որպես գլխավոր նպատակ ընդունեն Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավումը: Եվ եթե այս ուղղությամբ քայլեր չեն արվում, ապա ոչ այդպիսի կառավարությունն է պետք, ոչ էլ Խորհրդարանը: Սա շատ կարևոր է՝ Ղարաբաղի հաղթանակը հենց ժողովրդի թվաքանակի աճն է: Պետք է այստեղ ապրի 250 հազարից ավելի մարդ, այլ ոչ թե նախկին վարչապետի պես խոստանան բնակչության թվաքանակը 300 հազարի հասցնել, բայց հինգ տարում ոչինչ չանեն:

Նորմալ կուսակցություն, կարծում եմ, չկա Ղարաբաղում, անշահախնդիր կուսակցություն չկա: Եթե այն իր կուսակցական շահերն է միայն պաշտպանում, ապա ո՞ւմ է պետք: Ոչ մեկին այն պետք չէ: Ժողովրդի շահերը պետք է պաշտպանել:

– '''Ընդդիմադիր քաղաքական ուժերի բացակայության պայմաններում ինչպե՞ս եք պատկերացնում քաղաքական հավասարակշռությունը:

– Ընտրությունների ժամանակ անպայման պետք է ընդդիմադիր ուժ լինի£ Այդ գործառույթը դաշնակցականները լավ չեն կատարել: Եթե երկիրը ղեկավարում է մի կուսակցություն՝ մյուսը պետք է ընդդիմադիր լինի, այլ հարց չկա այստեղ: Կամ իշխող կուսակցության հետ պիտի համախմբվես-միավորվես ու միասին պատասխանատվություն ստանձնես, կամ պիտի ընդդիմություն լինես: Առանց ընդդիմադիր ուժի ոչ մի դեպքում երկիր չես կարող ղեկավարել՝ ինչքան էլ ուզում ես լավ ղեկավար եղիր:

– '''Չե՞ք կարծում, որ 100-տոկոսանոց համամասնական ընտրակարգով ընտրված պրոֆեսիոնալ խորհրդարանի առկայությունը շատ ավելի կնպաստեր երկրի զարգացմանը:

– Ես չեմ ընդունում դա: Ղարաբաղում պետք է ղեկավարեն ղարաբաղցիները, այլ ոչ թե կուսակցությունները. սա է իմ դիրքորոշումը: Եվ այն պատգամավորը, ով չի մտածում Ղարաբաղի ժողովրդագրական վիճակի բարելավման մասին՝ նա պատգամավոր լինելու իրավունք չունի£ Գտնում եմ, որ պետք է խորհրդարանի կեսն ընտրվի համամասնական, մյուս կեսն էլ մեծամասնական ընտրակարգով: Իսկ կուսակցությունները Ղարաբաղում ժողովրդի թվաքանակը շատացնելու ծրագիր պետք է ունենան, եթե չունեն, ապա նրանք անելիք չունեն Ղարաբաղում:

– '''Ըստ Ձեզ, ինչպիսի՞ն կլինի ԼՂՀ հինգերորդ գումարման Ազգային ժողովի կուսակցական կազմը:

– Ճիշտն ասած՝ չգիտեմ, ծրագրերին դեռ ծանոթ չեմ: Նորից կրկնեմ, այն կուսակցությունը, որն ունենա վերոնշյալ՝ ժողովրդի թվաքանակը  շատացնելու ծրագիր և այդ ուղղությամբ քայլեր անի՝ նա էլ հաղթելու է: Բայց պետք է դա արվի, այլ ոչ թե մնա թղթի վրա: Եթե պատգամավորը խոստանում է, ապա պետք է կատարի իր խոստումը: Դրա հմար պատգամավորին հետ կանչելու մեխանիզմ պետք է լինի: Իր ասածների համար մարդը պետք է պատասխանատու լինի:

Կուզեի նշել նաև, որ սեփականաշնորհման ժամանակ շատ են սխալներ թույլ տրվել: Պետք է այնպես անել, որ Ղարաբաղում ինչ հնարավորություն կա՝ ղարաբաղցիները օգտվեն դրանից: Այսինքն՝ ամեն մի ընտանիքի 3-5 հեկտար հող տրամադրվի, որպեսզի ղարաբաղցին իրեն հողի սեփականատերը զգա, իմանա, որ եկամուտ ունի այստեղ: Եվ եթե հնարավորություն էլ չունենա այն մշակել, ապա վարձակալական հիմունքներով տրամադրի պետությանը և որոշակի եկամուտ ստանա: Կամ, ասենք, հնարավորություն ստեղծեն, որ Ղարաբաղի խոշոր ընկերություններում բաժնետոմսեր ունենան ղարաբաղցիները£ Կարծում եմ, դրսում բնակվող ղարաբաղցիները եթե իմանան, որ այստեղ նման պայմաններ են ստեղծված, ապա կտեղափոխվեն այստեղ՝ մշտական բնակություն հաստատելու նպատակով:

{{Աջաթև|&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 1 (13),
''հունվար, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԼՂՀ-Ն ՊԻՏԻ ՍԱՀՄԱՆ ՈՒՆԵՆԱ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ, ԻՐԱՆԻ ԵՎ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ ՀԵՏ}}
	
– Պարոն Պետրոսյան, ինչպե±ս եք գնահատում ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման շուրջ ընթացող բանակցությունների ներկա փուլը£
– Իմ կարծիքով, ընդհանրապեսª սկսած Լևոն Տեր-Պետրոսյանից մինչև Ռոբերտ Քոչարյան ու Սերժ Սարգսյան, բանակցությունները սխալ հունով են գնացել, նրանք իրավունք չունեին գնալ այդպիսի բանակցությունների£ Իրավական ուժ ունի միայն 1994 թ. հրադադարը, որ ստորագրել են Ղարաբաղը, Հայաստանը, Ադրբեջանը և Ռուսաստանը£ Մնացած բոլորը, այսքան տարիների բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տվել և չեն էլ կարող տալ, որովհետև իրական կողմը Ղարաբաղն է, որ անկախացել է Ադրբեջանից, և ինքը պետք է գնա բանակցությունների, որպեսզի ասիª ինչ է տալու, ինչ չի տալու, ինչ է վերցնելու, ինչ չի վերցնելու և այլն£ Բացի դրանից, ունենք 1991 թ. հանրաքվե, որին մասնակցել են նաև Շահումյանի և Գետաշենի ենթաշրջանի բնակիչները£ Հիմա դե±մ են այդ հանրաքվեին£ Ստացվում է, որ Հայաստանը գնում է բանակցությունների, ուրեմն դեմ է դրան, իսկ դա արդեն հակասություն էª Ղարաբաղի և Հայաստանի միջև£ Կամ, ասենք, մեր Սահմանադրությունը, որտեղ գրված է, որ այդ տարածքները Ղարաբաղինն են£ Դրա համար էլ, իմ կարծիքով, ամենալավ տարբերակն այս ժամանակաշրջանում այն է, որ հենց Ղարաբաղը գնա բանակցությունների£ Հայաստանն էլ պետք է լինի բանակցությունների մասնակից, բայց հիմնական բանակցությունները պետք է վարի Ղարաբաղը£
– Իսկ, Ձեր կարծիքով, ինչո±ւ Ղարաբաղը չի մասնակցում բանակցություններին£
-Դեռ այն ժամանակ չպիտի գնային բանակցությունների, այն ժամանակ պիտի ասեին, որ պատերազմող կողմը Ղարաբաղն է, քանի որ սկզբից էլ կողմերը Ղարաբաղն ու Ադրբեջանն էին£ Ճիշտ է, Հայաստանը կամավորներով մեզ պաշտպանել է, բայց դա չի նշանակում, որ Հայաստանն է գնացել պատերազմի£ Իմ կարծիքով, Հայաստանի ղեկավարներն իրենց վրա շատ մեծ պատասխանատվություն են վերցրել, չի կարելի այդպես£ Ճիշտ է, Ղարաբաղի հարցը ողջ հայ ժողովուրդը պետք է լուծի, բայց հիմնականումª Ղարաբաղի ժողովուրդը և իշխանությունները£ Կարծում եմ, այդ բանակցությունները ոչ մի արդյունք չեն տա£
– Վերջերս հրապարակվել են այսպես կոչված ՙմադրիդյան սկզբունքները՚, ի±նչ կարծիքի եք դրանց մասին£
– Մադրիդյան սկզբունքները նույնպես մշակել են առանց Ղարաբաղի£ Այն սկզբունքները, որ Բրյազան և մյուսներն են ասում, դրանք անընդունելի են մեզ համար£ Ադրբեջանը մեզանից վերցրել է Շահումյանի շրջանը, Գետաշենի ենթաշրջանը, Մարտակերտի և Մարտունու մի մասը, և այս ամենից ելնելով եմ ասում, որ բանակցություններին պետք է Ղարաբաղը գնա, որպեսզի իմանա, թե ինչ է տալու և ինչ է վերցնելու£ Առաջին պայմանն այս էª եթե ուզում են բանակցություններին Ղարաբաղը մասնակցի, ապա պետք է ճանաչեն Ղարաբաղը, Ղարաբաղի անկախությունը պետք է ճանաչեն£
– Նկատի ունեք ներկայի±ս տարածքներով Ղարաբաղը£
– Եթե հին տարածքով էլ ճանաչենª նշանակություն չունի, պիտի ճանաչեն£
– Հինը ո±րն էª ԼՂԻՄ-ը£
– ԼՂԻՄ-ի  տարածքն էլ եթե ճանաչենª միևնույն է£ Ճանաչում ե±սª գալիս եմ բանակցությունների, չէª չէ£ Նրանք ասելու են այս ես վերցրել, մենք էլ ասելու ենքª դուք եք այս վերցրել, մենք դրանից հետո արդեն հանրաքվե ենք անցկացրելª 1991 թ., Շահումյանը մասնակցել է դրան£ Ուրեմն պետք է այդ հարցն էլ առաջ քաշենք բանակցություններում, Գետաշենի հարցն էլ£
– Մադրիդյան սկզբունքներից մեկն էլ տարածքների հանձնումն է, ի±նչ կասեք այս մասին£
– Ես մի սկզբունք ասեմ, որ 1995 թվականից եմ ասումª ԼՂՀ-ն պիտի սահման ունենա Հայաստանի, Իրանի և Ադրբեջանի հետ£ Դա ի±նչ է նշանակում£ Հյուսիսային մասով պիտի Հայաստանի հետ սահման ունենա, հարավային մասովª Ադրբեջանի և Պարսկաստանի£ Տարածքներ կարելի է զիջել£ Զիջելª չի նշանակում, որ մենք Պարսկաստանի հետ սահման չունենանք, կամ թե չէª Հայաստանի հետ£ Քելբաջարն ու Լաչինը ոչ մի դեպքում չի կարելի տալ£ Դրանք հատուցումներ են Շահումյանի և Գետաշենի դիմաց£ Օրինակ, Ստեփանակերտ-Աղդամ-Մարտունի և Մարտակերտ-Աղդամ-Ստեփանակերտ ճանապարհից 5 կմ այն կողմ կարելի է զիջումներ կատարել£
Խոսում են նաև Հայաստանի հետ միջանցքի մասին£ Ի±նչ միջանցք, եթե Ղարաբաղը սահման ունի Հայաստանի հետ£ Ուզում են նորի±ց միջանցք բացեն, իսկ ո±վ է հող տալիս£
– Վերջին շրջանում շատ է խոսվում պատերազմի վերսկսման մասին£ Դուք դա հնարավոր համարո±ւմ եք£
– Իրականությունն այն է, որ պատերազմն իրենք չեն կարող սկսել£ Եթե պատերազմ սկսենª իրենք են կորցնում, քանի որ մեզնից 20 կմ հեռու Բաքու-Ջեյհան, Բաքու-Սուփսա խողովակաշարերն են£ Դրանք պատերազմի ժամանակ կարող ենք ոչնչացնել կամ վնասել£ Ասում ենª 7-8 մլրդ գումար են ծախսել, հիմա էլ ուզում են ՙՆաբուկո՚-ի գազն այստեղով անցկացնել£ Հիմա որ պատերազմ լինիª ո±վ է վնաս անելու£ Իհարկեª իրենք£ Կարծում եմ, պատերազմի վերսկսում թույլ չեն տա Եվրամիությունը, Ռուսաստանը և Ամերիկան£
Բացի այդ, եթե Ադրբեջանը զգաց, որ ինքը հաղթելու էª պատերազմ կհայտարարի, ոչ մի կասկած չկա£ Հայ ժողովուրդը, գիտեք, ծանր ժամանակաշրջանում միշտ էլ համախմբվում է, դա հաստատ է, պատմությունը ցույց է տալիս, որ եթե պատերազմ լինիª բոլորը համախմբվելու են, և Ադրբեջանն այն ժամանակ ավելի շատ վնաս է կրելու, քան հիմա£

{{Աջաթև|'''Զրուցեց Անահիտ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆԸ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Անալիտիկոն», Ստեփանակերտ, No 8, օգոստոս, 2010&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ԵՍ ԱՆՀԱՆԳՍՏԱՑԱԾ ԵՄ}}

1988թ. ազգային-ազատագրական պայքարի ժամանակ, ինչպես բոլորին է հայտնի, Ադրբեջանում ծայր առան հակահայկական տրամադրություններ, որոնք հետագայում վերաճեցին այդ հանրապետությունում ապրող մեր ազգակիցների հանդեպ բռնարարքների և կոտորածներիª նախ Սումգայիթում, ապաª Գանձակում, Բաքվում և մյուս հայաշատ վայրերում: Ելնելով իրավիճակի բարդությունից, ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, իսկ 1989 թվականինª Արցախի Ազգային խորհուրդը, որոշում ընդունեցին և մշակեցին ծրագիր, որպեսզի Ադրբեջանից բռնատեղահանվող հայերը չցրվեն Ռուսաստան կամ Միջին Ասիա, այլ կազմակերպված տեղափոխվեն իրենց պատմական հայրենիքª Լեռնային Ղարաբաղ: Ծրագրի իրականացման համար ստեղծվեց կոմիտե, որի ղեկավար ընտրվեցի ես:
Մենք հայթայթեցինք անհրաժեշտ ֆինանսական միջոցներª Ամենայն հայոց երջանկահիշատակ կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի և Սոս Սարգսյանի միջոցով և կազմակերպեցինք ավելի քան 100000 մարդու վերադարձը Ղարաբաղ, թեև Ադրբեջանի իշխանություններն ամեն կերպ խոչընդոտում էին: Դա պետական մակարդակով կազմակերպված քաղաքականություն էր. Ադրբեջանում դեռ այն տարիներին գիտեին, որ հարցի լուծումը հանգեցնում է ռազմական առճակատման և ամեն ինչ անում էին, որ Արցախի բնակչությունը նվազի, Արցախը զրկվի դիմադրելու հնարավորությունից: Մենք նույնպես հասկանում էինք խնդրի կարևորությունը, ուստի ոչ մի միջոցի առջև կանգ չէինք առնում: Բավական է ասել, որ, գիտակցելով հանդերձ մեր քայլերի հետևանքների վտանգը, Ստեփանակերտից բեռնատար մեքենաներ էինք ուղարկում Բաքու, Գանձակª հայ ընտանիքների ունեցվածքը տեղափոխելու: Այս հարցում մեզ անուրանալի օգնություն էին ցույց տալիս Ստեփանակերտի ավտոբազայի տնօրեն Մաքսիմ Միրզոյանը, քաղաքային խորհրդի գործկոմի նախագահ Մաքսիմ Դանիելյանը: Ուզում եմ հատկապես կարևորել հանգուցյալ Սամվել Շահմուրադյանի ներդրումը£ Նա ցուցակներ էր կազմել, ճշտել, թե Ադրբեջանից բռնատեղահանված յուրաքանչյուր հայ Արցախի որ գյուղի ծնունդ է և ըստ այդմ էլ մեզ տեղեկությւոններ էր տրամադրում:
Այդ բոլոր ձեռնարկումների արդյունքում, երբ մենք անցկացրինք բնակչության հաշվառում, պարզվեց, որ առանց ադրբեջանցիների Լեռնային Ղարաբաղում 180000 բնակիչ կա: Ադրբեջանից տեղափոխված և Արցախում հաստատված շատ երիտասարդներ հետագայում մասնակցեցին ազատագրական պատերազմինª ցուցաբերելով հերոսության բացառիկ օրինակներ:
Ես կարող եմ ասածս հաստատող հարյուրավոր օրինակներ նշել, բայց կարծում եմ, որ դրա կարիքը չկա, և իմ հետագա ասելիքն էլ բոլորովին ուրիշ անհանգստություն է նշում: Մի քանի օր առաջ ես եղա ԼՂՀ գյուղական մի քանի բնակավայրերում: Առանց չափազանցության ասեմ, որ վիճակը խիստ անբավարար է: Մարդիկ գտնվում են հուսահատության եզրին: Գյուղերում բնական աճը դանդաղել է, նկատվում է մահացածության աճ, երիտասարդությունը թողնում-հեռանում է: Այս վիճակը հանդուրժել չի կարելի, որովհետև Արցախը միայն Ստեփանակերտ մայրաքաղաքը չէ: Ավելին, Արցախի ապագան պայմանավորված է մեր գյուղերի բարգավաճությամբ, իսկ այս ասպարեզում, ինչպես ասացի, մենք հպարտանալու շատ քիչ բան ունենք: Հարկավոր է մի ելք գտնել, բայց, դժբախտաբար, մեր կառավարությունն այս հարցում անտարբեր է: Ես չեմ պատկերացնում, թե ինչպես կարող է կառավարության անդամը կամ փոխնախարարը, վարչության պետը, մի խոսքովª պետական պաշտոնյան, որ կոչված է մշակել և իրականացնել սոցիալ-տնտեսական քաղաքականություն, ինքը դառնա գործարար-բիզնեսմեն, խոշոր հող օգտագործող: Եվ այդ ամենըª գյուղացիների համարյա թե համատարած աղքատության ֆոնի վրա: Գյուղերում հարյուրավոր, հազարավոր ընտանիքներ կան, որ չեն կարողանում մշակել իրենց սեփականաշնորհված հողը, որովհետև չունեն սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, իսկ առանձին մարդիկ հազարավոր հեկտարներով աշնանացան են անում նույն այդ մարդկանց, նրանց զավակների արյամբ ազատագրված տարածքներում:
Կառավարությունը պարտավոր է մտածել իրավիճակը շտկելու ուղղությամբ, հակառակ դեպքում նա իրեն կդատապարտի ինքնամեկուսացման, որի նախանշանները կան այսօր: Ես գտնում եմ, որ անհրաժեշտ է մշակել ծրագիր և պետական հսկողության տակ այն իրականացնելª վարկային և հարկային ճկուն քաղաքականության միջոցով: Համոզված եմ, որ եթե Արցախում մարդկանց կենսամակարդակը մի փոքր բարելավվի, ապա մեր տասնյակ հազարավոր համերկրացիներ կրկին կվերադառնան ու կլծվեն հայրենիքի շենացման գործին: Այդ նպատակին հասնելու համար առաջարկում եմ.
1. բոլոր ընտանիքներին հատկացնել 3-5 հեկտար վարելահող և պետական աջակցությամբ մշակել այն:
2. 3-5 հեկտար հող ունեցող ընտանիքներին ազատել հողի հարկից կամ վարձակալության վճարներից, իսկ 20 հեկտարից ավելի հող մշակողների համար սահմանել ավելի բարձր վարձակալական վճար, միաժամանակ նրանց ստացած եկամտի 10 տոկոսի չափով հարկավորել:
3. հող հատկացնել բոլոր հիմնարկ-ձեռնարկություններին և պարտավորեցնել, որ եկամտի 10 տոկոսը տրամադրվի զոհված ազատամարտիկների ընտանիքներին, իսկ մնացածըª բաշխվի հիմնարկության աշխատակիցներին:
4. գյուղական բնակավայրերի երիտասարդ ընտանիքներին տրամադրել 5 հեկտար հող, պետական պահուստային միջոցներիցª սերմացու, վառելիք, գյուղտեխնիկա, նրանց տալ արտոնյալ երկարաժամկետ վարկերª տուն կառուցելու համար: Այս և այլ միջոցառումների իրականացման դեպքում գյուղական բնակավայրում արագ կստեղծվեն լրացուցիչ աշխատատեղեր: Մենք ունենք նաև այլ կոնկրետ ծրագրեր, որոնք պատրաստ ենք ներկայացնել կառավարությանը, եթե վերջինս հրաժարվի ներկա աշխատաոճից, իսկ եթե կառավարությունը շարունակի նույն քաղաքականությունը, ապա մնում է հուսալ, որ հանրապետության նախագահը նման կառավարությանը կպաշտոնազրկի, և այդ դեպքում մենք նախագահին կներկայացնենք մեր նկատառումներն ու ծրագրերը: 

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ

''Արցախի Ազգային խորհրդի նախագահության անդամ,&lt;br&gt;
''Առաջին գումարման ՀՀ ԳԽ պատգամավոր,&lt;br&gt;
''Արցախյան պատերազմի վետերան
&lt;small&gt;«Դեմո», No 15, 31 հոկտեմբերի 2004թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՊԱՏԵՐԱԶՄԱԿԱՆ ՎԻՃԱԿՈՒՄ ԳՏՆՎՈՂ ԵՐԿՐԻ ՉԳՐՎԱԾ ՕՐԵՆՔՆԵՐԻՑ}}

Եթե քո ղեկավարած տարածքում ժողովուրդը պակասում է, դու շուտափույթ պիտի հրաժարական տաս:


Ղեկավարը հրաժարական պիտի տա նաև այն դեպքում, երբ նրա ասածները կամ բարեփոխումները չեն իրականանում:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում չինովնիկները հարստանում են, ապա պիտի ամեն ինչ անել, որպեսզի նրանք անպայման իրենց օրինական պատիժը կրեն, այլապես այդ երկիրը պատերազմում պարտվելու է և ոչ մի փորձության էլ չի դիմանալու:


Եթե հայրենիքում մնացողները քչանում են, իսկ կաշառք վերցնողները և թալանչիներըª ավելանում, ապա վերջիններս  ժողովրդի առաջ պատասխանատու են երկրի  ճակատագրի համար և տալու են այդ պատասխանըª երբ էլ որ լինի:


Պատերազմում հաղթած ղեկավարը իր ժողովրդից հարուստ չպետք է լինի:


Եթե ղեկավարի ասածները որոշ ժամանակ անց հերքվում կամ չեն կատարվում, ուրեմն նրա ղեկավարած երկիրը փոփոխական է լինում, կայուն չի լինելու, երերալու է:


Այն ղեկավարները, ովքեր փողն են գերադասում, այլ ոչ թե ժողովրդի բարգավաճումը, ազգի դավաճաններ են:
Եթե ռազմական վտանգի պայմաններում ղեկավարների նպատակը փողն է, այլ ոչ թե երկրի պաշտպանության ամրապնդումը, ապա ժողովուրդը պիտի մտածի նրանց պատժելու մասին:


Եթե պատերազմական ժամանակաշրջանում հարստացողները չեն նմանվում հայ ազգի բարերարներ Մանուկյաններին և Մանթաշովներին, ապա նրանց հարստությունը պետք է առգրավվի ի շահ ժողովրդի:


Եթե երկրի ղեկավարները ժողովրդին չեն ապահովում աշխատանքով, և մարդիկ լքում են հայրենիքը, իսկ չինովնիկներն էլ գովում կամ մեծարում են ղեկավարներին, ապա նրանք երկուսն էլ ազգուրաց են:


Եթե պատերազմում հաղթած երկրում զինվորական կոչումները կամ մեդալներն ու շքանշանները փողով և ծանոթությամբ են տրվում, ապա այդ երկրի բանակը քայքայման եզրին է:


Այն երկիրը, որտեղ նախկին ԿԳԲ-եական լրտեսներին ոչ միայն չեն մերկացնում, այլ ընդհակառակըª վերականգնում ու խրախուսում են, այդ երկիրը երբևէ դեմոկրատական դառնալ և ապագային նայել չի կարող, այլ հավետ կառչած կմնա անցյալին: 


Եթե մեր օրերում գրող-բանաստեղծից գրքի փոխարեն փող են գողանում, ուրեմն այդ գրողը առևտրական գրող է, ուրեմնª գրականությունն էլ է շուկա դարձել:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (91),  31 մայիսի 2006 թ.&lt;/small&gt;}}


{{Կենտրոն|'''ՀԱՆՈՒՆ ՂԱՐԱԲԱՂԻ ԱՊԱԳԱՅԻ...}}

{{Կենտրոն|Եկել է ժամանակը, &lt;br&gt;որպեսզի երկիրը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը,&lt;br&gt;թե չէ` հետագայում ուշ և վատ է լինելու&lt;br&gt;թե՛ ժողովրդի, և թե՛ ղեկավարների համար}}

Վերջերս ղարաբաղյան կարգավորման հարցով թե՛ Հայաստանում և թե՛ Ղարաբաղում կազմակերպվել էին խորհրդարանական լսումներ: Այլ առաջարկությունների հետ հնչել են նաև տեսակետներ, որ Լեռնային Ղարաբաղի համար միջազգային երաշխիքների դեպքում հնարավոր է քննարկել ազատագրված տարածքները վերադարձնելու հարցը: Այդպես են ասում նաև տարբեր քաղաքական գործիչներ թե՛ Հայաստանում, թե՛ արտասահմանյան երկրներում: 

Ես գտնում եմ, որ այժմ ժամանակը չէ, որ մենք այդ տեսակետը քննարկենք: Միայն ԼՂՀ անկախության միջազգային ճանաչման դեպքում եմ հնարավոր համարում այդ հարցի, ինչպես նաև ազերիների կողմից գրավված տարածքների խնդրի փոխկապակցված քննարկումը: Չէ± որ Ադրբեջանի կողմից գրավվել են Շահումյանի շրջանը, Գետաշենը, Մարտակերտի հյուսիսային և Մարտունու արևելյան շրջանները: Մենք չենք գրավել Ադրբեջանի տարածքները, այլ ազատագրել ենք պատմական Արցախի մի մասը, որը 1920-30-ական թթ.-ին մեզնից խլել են անհիմն կերպով: Այդ տարածքներն ազատագրելու ժամանակ մենք տվել ենք բազմաթիվ զոհեր, և դրանք հենց այնպես վերադարձնել` կնշանակի դավաճանել զոհերի հիշատակը:

Ես գտնում եմ, որ եթե մենք վերադարձնենք մի շրջան, ապա այդ նույն ժամանակ պետք է որոշվի նաև ԼՂՀ անկախության հարցը, եթե ոչ, ապա ոչ մի թիզ հող չի կարելի վերադարձնել: Հենց այնպես խոսվում է նաև Լեռնային Ղարաբաղում նոր հանրաքվե անցկացնելու հավանականության մասին: Հարց է ծագում` իսկ ի՞նչ անենք նախկին հանրաքվեի արդյունքները: Բացի այդ, մեզնից հիմա խլված է Շահումյանի շրջանը, որը նույնպես մասնակցել է 1991թ. դեկտեմբերի 10-ի հանրաքվեին:

Գոյություն ունի մի աքսիոմա, ես այդ տեսակետը ասել եմ 1994-ի հրադադարից անմիջապես հետո: Դա այն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը հյուսիս-արևմտյան մասով պետք է սահման ունենա Հայաստանի հետ, իսկ հարավ-արևելյան մասով` Ադրբեջանի և Իրանի հետ: Այս սկզբունքը պետք է մշտապես ասվի բանակցություններ վարող բոլոր կողմերին, լինեն դրանք Հայաստանի ղեկավարները, Ղարաբաղի ղեկավարները, թե Մինսկի խմբի համանախագահները:

Ներկայումս, իմ կարծիքով, Ղարաբաղի հարցը չեն կարող լուծել ոչ Ադրբեջանը և ոչ էլ Հայաստանը, որովհետև հարցը կլուծվի միայն այն դեպքում, եթե բանակցային կողմ դառնան ԼՂՀ օրինական իշխանությունները: Եթե Կոսովոյի կարգավիճակն ակնհայտ է, ապա Ղարաբաղը պետք է ձգտի անկախության:

Ես գտնում եմ, որ եկել է ժամանակը, որպեսզի ԼՂՀ նախագահը հետևություններ անի, որ ժողովրդին հավատ ներշնչի ապագայի հանդեպ: Այնպես անեն, որ ԼՂՀ բնակչությունը հասցվի 250-300 հազարի: Դրա համար պետք է ղեկավար պաշտոնների նշանակվեն հայրենասեր և ունակ մարդիկ, որոնք պատրաստ են ծառայել հանուն հայրենիքի և ԼՂՀ ժողովրդի: Իսկ այդպիսի մարդիկ շատ կան թե Արցախում և թե Հայաստանում: Ամեն ինչ որոշում են մարդիկ` եթե չլինեին 1988թ. հայրենասեր մարդիկ, ապա Ղարաբաղի հարցը չէր բարձրացվի և չէին ապահովվի հաղթանակները կռվի դաշտում:

Եկել է ժամանակը, որպեսզի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունը ղեկավարեն հայրենասեր ուժերը, թե չէ հետագայում ուշ և վատ է լինելու թե ժողովրդի, և թե ղեկավարների համար:

{{Աջաթև|'''Ռազմիկ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ&lt;br&gt;
&lt;small&gt;''«Դեմո», No 9 (95),  31 մայիսի 2008 թ.&lt;/small&gt;}}
&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>l4dnwgh4824ow7vmpngwq307azxhby7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150167</id>
    <revision>
      <id>393196</id>
      <timestamp>2026-06-17T08:42:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Գլուխ հինգերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ |section =  |previous = [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]] |next =[[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]] |notes...»:</comment>
      <origin>393196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1088" sha1="66lc66ki0tq7vlc19s3oklya71o0udv" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ հինգերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ
|section = 
|previous = [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
|next =[[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ հինգերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ}}
&lt;br&gt;
19-13։

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>66lc66ki0tq7vlc19s3oklya71o0udv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393211</id>
      <parentid>393196</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:23:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18380" sha1="njjqklgmnsxh3uccbdwgym176bf70r2" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ հինգերորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ
|section = 
|previous = [[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
|next =[[Գլուխ վեցերորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ ՀԱՐՑԱԶՐՈՒՅՑՆԵՐՈՒՄ ԵՎ ՊԱՐԲԵՐԱԿԱՆ ՄԱՄՈՒԼԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿՈՒՄՆԵՐՈՒՄ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ հինգերորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ}}
&lt;br&gt;
Էդուարդ Իշխանի ՂՈՒԿԱՍՅԱՆ.
ԼՂՀ վաստակավոր բժիշկ, հանրաճանաչ վիրաբույժ,
Արցախյան շարժման անմնացորդ նվիրյալ

Ռազմիկին ճանաչում եմ վաղուց, այն ժամանակվանից, երբ ես բժշկական ուսումնարանում էի դասավանդում (Ռազմիկն ուսումնարանի ֆիզկուլտուրայի ուսուցիչն էր), նաևª հարևաններ էինք երկար տարիներ, նույն նրբանցքում£ Հենց այդª 1965-66 թվականներից էլ, ընկերություն ենք անում£ Ճանաչում եմ նրանª նախ որպես սպորտի լավ կազմակերպիչ, լավ ֆուտբոլիստ և, ամենից կարևորը, հենց սկզբից էլ նրա մեջ տեսա ազգին, հայրենիքին, բնատուր նվիրվածություն£ Նրան միշտ էլ մտահոգում էր Ղարաբաղը Հայաստանին միացնելու հարցը£ Այդ առումով առաջին համատեղ մեծ աշխատանքը եղավ այն ժամանակ, երբ Բագրատ Ուլուբաբյանի գլխավորությամբ Ղարաբաղում 1960-ականների կեսերին ստորագրահավաք սկսվեց£ Ռազմիկն այդ ստորագրահավաքը նպատակային իրականացնելու համար լուրջ աշխատանք էր տանում առողջապահության և սպորտի բնագավառներում£ Լինելով Բագրատ Ուլուբաբյանի անմիջական ներկայացուցիչըª նա ինձ ու Սեփյան Հենրիկին առանձին օբեկտներում ստորագրություններ հավաքելու հանձնարարական էր տվել£
Միացման հարցը նրա սկզբուքն էր, նրա պոռթկումը£ Իսկ երբ սկսվեց ազգային ազատագրական շարժումը,  առաջնորդներից մեկն էլ ինքն էր£
Մենք համատեղ աշխատել ենք ՙԿռունկ՚ կոմիտեում£ Պաշտպանության հանձնաժողովն էր ղեկավարում, Ռոլեսը տեղակալն էր, ես էլ այդ հանձնաժողովում էի£
Այդ ընթացքում նա լիովին բացահայտեց իր կազմակերպչական աներևակայելի ընդունակությունները£
Պիտի ասեմ, որ մեր շարժումը հիմնականում ուներ քաղաքական բնույթ ու ուղղվածություն, և շատերը չէին էլ մտածում, թե կարող է պատերազմ լինել£ Բայց առաջին իսկ օրվանից Ռազմիկն անընդհատ պնդում էր, թե պետք է զինվել, եթե չունենք հրացաններª պետք է այլ միջոցներ փնտրել£
Հիշում եմ մի դեպք£ Երբ լուր հասավ շտաբ, թե Կիչան-Ղազանչի հատվածում ընդհարումներ են սկսվել ադրբեջանցիների ու հայերի միջև, և մերոնք զենք են խնդրում, իսկ դա այն ժամանակահատվածն էր, երբ մարզի հայ բնակչությունից հավաքել էին բոլոր որսորդական հրացանները, Ռազմիկը հավաքեց մեզ և ասաց, որ պետք է մի բան անենք, վիճակն այնտեղ շատ բարդ է£ Ես իմ որսորդական և տոզ (որ մարտական զենք է համարվում) հրացանները թաքցրել էի նախօրոք£ Երկուսն էլ Ռազմիկի միջոցով հանձնվեց ծանր կացության մեջ հայտնվածներին օգնության շտապող մեր տղաներին£ Եվ, ինչպես տղաները վկայեցին հետագայում, այդ երկու հրացանները մեծ դեր կատարեցին ադրբեջանցիներին քշելու գործում£
Ռազմիկը շատ էր կարևորում այն հարցը, որ մեզ Հայաստանի հետ միացնող ճանապարհին չպետք է ադրբեջանական պատնեշներ լինեն£
Մի օր եկավ, թեª գնում ենք Քարին-տակ, գործ կա£ Գյուղ չմտածª անտառի եզրին նստոտեցինքª քիչ հանգստանալու£ ՙԵկանք, բա չմտնե±նք գյուղ՚, – ասացի£ Ասացª մենակ գնա, իսկ ինքը մյուսների հետ շարունակեց ճանապարհը դեպի Բերդաձոր£ Հետագայում իմացա, որ այդ տեղամասում վտանգի լուրջ պահեր կային, խնայեց ինձ£
Հաճախակի էր, որպես պաշպանության շտաբի ղեկավար, ազգամիջյան ընդհարումների գոտիներում լինում£ ՙՎիրավոր կա, – ասում էր, – պիտի գնալ, բայցª գիշերը՚£ Վիրավորներին թաքցնում էին անվտանգ վայրերում£ Բուժում էինք տեղում, հիվանդանոց տանելը վտանգավոր էր£ Ինքն էլ էր գալիս, երբ զգում էր, որ փոքր իսկ վտանգ կա£
Մի օր էլ ասաց, որ պիտի գնանք իրենց գյուղըª Կաղարծի£ Դպրոցի տնօրեն Արմեն Սարգսյանը երկու վիրավոր էր թաքցրելª մեզ էր սպասում£ Առաջին բժշկական օգնություն ցուցաբերելուց հետո վիրավորներին շտապ ուղարկեցինք Երևան£
Ռազմիկ Պետրոսյանի, Համլետ Գրիգորյանի, Սերգեյ Դավթյանի հետ գնացել էինք Մոսկվա, ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավորների համար հետներս տանել էինք մեր շարժման իրավացիությունը հաստատող բազմաթիվ փաստաթղթեր£ Տարբեր մակարդակների հանդիպումներ ենք կազմակերպել այնտեղ£ Ռազմիկի հետ կապված մի դեպք եմ հիշում£ ՙՄոսկվա՚ հյուրանոցում էինք և վաղ առավոտյան դուրս էինք եկել ճեմասրահª պատգամավորներին հանդիպելու ու նրանց հետ խոսելու համար£ Երկուսով նստած զրուցում էինք, երբ հանկարծ նկատեցինք ԽՍՀՄ ԳԽ պատգամավոր, աշխարհահռչակ աստղաֆիզիկոս Վիկտոր Համբարձումյանին£ Երբ մոտեցավ մեզª Ռազմիկն իսկույն վեր կացավ և մի շատ տարօրինակ ձևով դիմեց նրան.
–  Վիկտոր Համազասպովիչ, ասացեք, խնդրեմ, ի±նչ եք արել հայ ժողովրդի պաշտպանության համար£
Ակադեմիկոսը մի պահ հապաղեց.
– Բո, բո, ո±ց թեª ինչ ես արել£
– Զենք ստեղծե±լ ես£
– Ինչպեսª չէ, հեռահար հրթիռների երկու հարմարանքներ£
– Որտե±ղ են տեղակայված£
– Հեռավոր Արևելքում£
– Իսկ դրանք մեզ այստեղª Հայաստանում են պետք£ Գիտե±ք, մենք ՙվերամբարձ կռունկը՚ քողարկած ցույց ենք տալիս թուրքերին և ասում, որ դա Համբարձումյանի ստեղծած գաղտնի զենքն է, ու նրանք վախենում են£ Պատերազմ է սկսվելու, գնացեք` ֆիզիկոսներով խելք-խելքի տվեք ու զենք պատրաստեք£
Մի օր էլ Ֆոտեևի հետ պիտի հանդիպում դասավորեինք Մոսկվայում գտնվելու ընթացքում£ Երևանցի տղաներից մեկիª Ալբերտի հետ Ռազմիկն իջել էր հյուրանոցի առաջին հարկ£ Հանկարծ վերելակի մուտքի մոտ հանդիպեցին երկու մեծ կողովով մի ադրբեջանցու£ Ռազմիկն ադրբեջաներեն լավ գիտեր, և շատ սիրալիր տոնով ասաց.
– Համեցեք, եկեք, – տեղ տվեց դեպի վերելակի մուտքը£
– Մուալիմ, այս բաներն ուղարկել են, – Ռազմիկին ազգակից կարծելովª ադրբեջանցին խնդրեց ցույց տալ, թե ուր պիտի բարձրանա£
– Պետք չէ բարձրանալ, քեզ կտեսնեն, – առարկեց Ռազմիկը£
Ադրբեջանցին անխոս թողեց կողովներն ու հեռացավ£
Կողովներում ամեն ինչ կար, նույնիսկ` կոնյակ£ Պատգամավորներից ում պետք էրª հանդիպեցինք, հյուրասիրեցինք այդ ամենով£
Ռազմիկը շատ դաժան օրեր ապրեց, նրան շատ չարչարեցին բանտարկության ընթացքում£ Եվ երբ արդեն Ստեփանակերտի բանտ էին տեղափոխել, անհրաժեշտ էր հետին թվով բժշկական փաստաթղթեր ձևակերպել այն մասին, որ նա վաղուց է տառապում երիկամների ծանր հիվանդությամբ£ Ստացվեց այնպես, որ զինվորականները Ռազմիկին զննելու համար կանչեցին ՙՇտապ օգնության՚ կայանի բժիշկ Սաշա Գրիգորյանին£ Նա ևս հաստատեց Ռազմիկի լուրջ հիվանդությունը և ասաց, որ պետք է անհապաղ հիվանդանոց տեղափոխելª ուռուցքաբան-բժշկի ցույց տալու համար£ Ես նույնպես նույն ախտորոշումն էի տվել£ Ստուգեցին դիսպանսերի փաստաթղթերն ու պարզեցին, որ Ռազմիկն, իրոք, մեկ տարուց ավելի էª ինչ բուժվում է այդտեղ£ Տեղափոխեցին հիվադանոց, բայց նորից հարց բարձրացրինք, որ մեր պայմաններում դա դժվար բուժելի հիվանդություն է, պետք է Երևան տեղափոխել£ Հարցը լուծվեց, թեև Կիրովաբադից էլ էին բժիշկներ հրավիրվել£ Երևանում, հանրապետական հիվանդանոցի գլխավոր բժշկի վիրաբուժության գծով տեղակալը Հենրիկ Սեփյանն էր£ Մնացած հարցերն էլ նա  լուծեց£ Ռազմիկը հիվանդանոցում չպառկեց£ Փաստորենª կարողացանք նրան ազատել բանտից£ Մի որոշ ժամանակ մնաց Երևանում, ՕՄՈՆ-ի ուշադրությունից հեռու լինելու համար£ Այնուհետև, մեր մի քանի ընկերների (Ա. Մանուչարով, Ռ. Քոչարյան, Ռ. Աղաջանյան) հետ ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր ընտրվեց£
Ռազմիկը շատ արդարամիտ է, սկզբունքային, ճշմարտախոս, ընկերության մեջ սուտ ու կեղծիք չհանդուրժող£ Ես ականատես եմ եղել, թե ինչպիսի գործունեություն ծավալեց Ռազմիկը (մյուս ընկերների հետ)ª 1988-ի պատմական նստաշրջանի իրականացումն անպայման հաջողությամբ պսակելու համար£ Որոշ պատասխանատու մարդիկ նստաշրջանին մասնակցելու-չմասնակցելու հարցում դեռևս տատանվում էին£ Ռազմիկի հետ գիշերներն էինք այցելում նրանց և համոզում, որ իրենց մասնակցությունը պարտադիր է£Ռազմիկի մասին շատ բան կարելի է ասել£ Ժողովուրդն էլ է տեսնում, թե ինչպես է դրսևորել իրեն Արցախի համար այն դժնդակ օրերին, ևª ինչ կեցվածք ունի այսօր այդ լավ ազատամարտիկը, լավ մարզիկը, լավ ընկերն ու ազգասեր-հայրենասեր անհատականությունը£


Կառլեն Անդրանիկի ՍԻՄՈՆՅԱՆ.
ՀՀ և ԼՂՀ վաստակավոր մարզիչ,
(1992-2003ª ԲՄԱ ՙՂարաբաղ՚ ՖԱ նախագահ)

Ռազմիկ Պետրոսյանին ճանաչում եմ դեռևս այն ժամանակվանից, երբ Երևանի ՙԱրարատ՚ թիմից հրավիրվել էր Ստեփանակերտի հավաքականում խաղալու: Մեծ աշխուժություն սկսվեց, չնայած մինչ այդ էլ ֆուտբոլը մեր երկրամասում թիվ 1 մարզաձևն էր համարվում: Թիմը սկսեց ավելի լավ խաղալ Ադրբեջանի հանրապետական առաջնությունում: 
Այդ տարիներին համամիութենական ՙԿաշվե գնդակ՚ մրցույթ էր անցկացվում բակային թիմերի միջև: ՙՂարաբաղ՚ թիմում խաղացող մարզիչ Ռազմիկն այդ առաջնությունում հաղթող ճանաչվածներից թիմ էր հավաքել, պարապում էր հետները: Այդ տարիներին էլ նախկինի տեղում սկսվեց նոր մարզադաշտի կառուցումը, իսկ մինչ այդª պարապմունքները (առաջին սաներից մեկն էլ ես էի) անց էին կացվում Վերածննդի (նախկինումª Վ.Ի.Լենինի անվան) հրապարակում, զինավանի (ԿՊՇ-ի մերձակա) մարզադաշտում և ՙՕկտյաբր՚ կինոթատրոնի դիմացի դաշտում: Մասնակցել ենք ԼՂ և Ադրբեջանի առաջնություններին: Մարզային առաջնություններում միշտ չեմպիոն ենք դարձել, իսկ Ադրբեջանի առաջնություններում գրավել մրցանակային տեղեր:
Ես Ռազմիկ Պետրոսյանի մոտ պարապել եմ 1965 թվականից սկսած: Ռ. Պետրոսյանին ինչքան ճանաչում եմª սպորտի, հատկապեսª ֆուտբոլի մեծ մասնագետ է: Այդ թվականներից սկսած մինչև 1980-ականների սկիզբը ինչքան մարզիկ է ճանաչվել որպես լավ ֆուտբոլիստ, բոլորն էլ իր սաներն են, այդ թվումª և ես: Իր սաներիցª Էդուարդ Բաղդասարյանն ու Գագիկ Ծատրյանը ընդգրկված էին ԽՍՀՄ պատանեկան հավաքականում, Բենիամին Բաբայանը ԱրՊՀ դոցենտ է, Էդուարդ Բաղդասարյանն ու ես  ֆուտբոլի գծով արժանացել ենք հանրապետության վաստակավոր մարզչի կոչման, սպորտի վարպետներ են Վլադիմիր Պետրոսյանը, Սլավա Գաբրիելյանը, Վալերի Հայրիյանը (ԽՍՀՄ երկրորդ խմբի վարպետ թիմերի ռմբարկու, 140-ից ավելի գոլերի հեղինակ), Գագիկ Ծատրյանը և Սլավա Գաբրիելյանը ավարտել են Մոսկվայի Ֆուտբոլի մարզչական բարձրագույն դպրոցը: 
1977-ին Ռ. Պետրոսյանի ղեկավարած թիմը, երբ ինքը կրկին խաղացող մարզիչ էր, դարձավ հանրապետության չեմպիոնª ներգրավվելով ԽՍՀՄ առաջնության մեջ: Իր հավաքած միավորներով Ռ. Պետրոսյանին դեռևս այդ տարիներին պետք է հանրապետության վաստակավոր մարզչի կոչում շնորհվեր, բայց Ադրբեջանի ազգայնական ղեկավարները, հաշվի առնելով նրա հայրենասիրական զգացումները, նրան այդ կոչման չարժանացրին:
Իր սաները, համարյա բոլորն էլ, թեև այլևս չեն խաղում, բայց շարունակում են աշխատել ֆուտբոլի բնագավառում: Մեր վետերանների ՙՂարաբաղ՚ թիմը Հայաստանի առաջնությունում երկու անգամ գրավել է երկրորդ տեղը, մեկ անգամª առաջին: 
Ֆուտբոլից բացի Ռ. Պետրոսյանը զգալի ներդրում ունի մեր ազգային ազատագրական շարժման մեջ: Երկուսս էլ ակտիվորեն մասնակցել ենք բոլոր ձեռնարկումներին (ընդհատակյա, պարտիզանական, բանակի ստեղծման և այլն)ª տարբեր ուղղություններում: 


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>njjqklgmnsxh3uccbdwgym176bf70r2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150168</id>
    <revision>
      <id>393197</id>
      <timestamp>2026-06-17T08:42:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Գլուխ չորրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ |section =  |previous = [[Գլուխ երրորդ.  ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]] |next =[[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակ...»:</comment>
      <origin>393197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1039" sha1="masvrwimidrpvdmxmhs7wnoua6xma9k" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ չորրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ
|section = 
|previous = [[Գլուխ երրորդ.  ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
|next =[[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ չորրորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ}}
&lt;br&gt;
19-13։

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>masvrwimidrpvdmxmhs7wnoua6xma9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393210</id>
      <parentid>393197</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="50087" sha1="tsyk59guh90w3yo1sjasrwdyoca03om" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ չորրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ
|section = 
|previous = [[Գլուխ երրորդ.  ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
|next =[[Գլուխ հինգերորդ. ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄ ԵՆ ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻՆ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ չորրորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ}}
&lt;br&gt;
ԱՐԿԱԴԻ ՄԱՆՈՒՉԱՐՈՎԸ դեռևս 1960-ական թվականներից էր ակտիվորեն մասնակցել Արցախը Մայր-Հայաստանի հետ վերամիավորման համար մղված գործընթացին, որի համար էլ արտաքսվել էր ծննդավայրից£ 1988-ը նրան նորից շարք վերադարձրեց£ Իր ու բազում համախոհների ջանքերով 1988-ի մարտի 1-ին ստեղծեց ՙԿռունկ՚ կոմիտեն և ղեկավարեց նրա գործունեությունը£
Մանուչարովը կենդանի դրոշ էր, մարդկային հոծ զանգվածներին առաջ մղող ուժ£ Նրա խոսքը ոգևորում էր բոլորին, նրա խոսքով առաջնորդվում էին բոլորը£
Աննկուն էր ոգով ու էությամբ£ Չերկնչեց ոչնչի առաջ, չմեղանչեց իր արածի համար£ Թեկուզևª բանտային կյանքի բոլոր դառնությունները ճաշակեց, բայց մնաց անդրդվելի, Արցախյան շարժման ու Մայր-Հայաստանի հետ Արցախի վերամիավորման գաղափարակիրը եղավ մինչև վերջ, երբեք չփոխեց իր համոզմունքներն ու դավանանքը£

ՎԱՉԱԳԱՆ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԸ Արցախի կուսակցական բարձրաստիճան ղեկավարներից (Ասկերանի, ապաª Մարտունու կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար) առաջինն էր, ով ընդգրկվեց Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման մեջ, իր գործուն մասնակցությունն ունեցավ ինչպես ԼՂԻՄ խորհրդի պատմական նստաշրջանի (20 փետրվարի 1988 թ.), այնպես էլª ԼՂ կուսմարզկոմի պլենումի (17 մարտի 1988 թ.) կազմակերպման աշխատանքներին£ Պատահական չէր, որ ԼՂԻՄ ազգաբնակչության լիազոր ներկայացուցիչների համագումարում (1989թ. օգոստոս) հենց նա ընտրվեց Ազգային խորհրդի նախագահ:
Նա մինչև վերջ էլ մնաց նույն նվիրյալն ու հայրենասեր արցախցին£

ՌՈԲԵՐՏ ՔՈՉԱՐՅԱՆՆ Արցախյան շարժման ակունքներում էր, ընտրվեց ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախագահության կազմում, այնուհետև կազմակերպեց ու ղեկավարեց ՙՄիացում՚ կազմակերպությունը£ Առաջիններից մեկն էր, ով իր վրա վերցրեց Արցախի անվտանգության ու պաշտպանության ողջ պատասխանատվությունըª գլխավորելով ԼՂՀ Պաշտպանության պետական կոմիտեն£ Մեծ է նրաª երկու հայկական անկախ պետությունների նախագահի, ներդրումը հատկապես ետպատերազմյան Արցախումª պետականաշինության, Հայաստանումª քաղաքական ու պետական ճգնաժամի վերացման գործընթացներում£
ՀԵՆՐԻԿ ՊՈՂՈՍՅԱՆԸ գլխավորում էր ԼՂԻՄ Ագրոարդհամալիրը, երբ վերջապես փշրվեց արցախահայության համբերության բաժակն ու բոլորը, մի մարդու պես, արդար պահանջով լցվեցին Ստեփանակերտի փողոցներն ու հրապարակները£
Արժանանալով համերկրացիների համակրանքին ու վստահությանըª նա, Բ.Կևորկովից հետո, գլխավորեց երկրամասի կուսակցական կազմակերպությունը£ Ե°վ որպես ԼՂ կուսմարզկոմի առաջին քարտուղար, և° որպես ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավորª երկրի բարձրագույն ատյաններում հնչեցրեց իր համերկրացիների արդար պահանջն ու խորհրդային լայնարձակ պետության քաղաքացիներին հասցրեց Շարժման բուն էությունը (արժանահիշատակ է հատկապեսª նրա երույթը ԽՍՀՄ ԳԽ նախագահության 1988 թ. հուլիսի 18-ի նիստում)£

ԲՈՐԻՍ ԴԱԴԱՄՅԱՆՆ Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման ամենանվիրյալներից մեկն էր£ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր էր և երկրի բարձրագույն ամբիոններից խստորեն քննադատում էր կենտրոնական ղեկավարության հակահայկական դիրքորոշումն ու ապակառուցողական գործունեությունը, պահանջում Արցախյան հիմնախնդրի արդարացի լուծման համար համապատասխան հանձնաժողով ստեղծել£
Շարժման մի խումբ ղեկավարների հետ մասնակցել է հացադուլների, պատանդի կարգավիճակում ՙադրբեջանական հյուրասիրության բոլոր նրբություններին ծանոթացել՚£

ՌՈԼԵՍ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԸ շարժման ակունքներում էր ի սկզբանե£ Ակտիվորեն մասնակցեց բոլոր ձեռնարկումներին, մարզգործկոմի նստաշրջանի, կուսմարզկոմի պլենումի կազմակերպման, ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախաձեռնման ու ստեղծման գործընթացներին£ ՙԿռունկի՚ արգելումից հետո ընդգրկվեց Արցախի պաշտպանության շտաբում, ՙՄիացում՚ կազմակերպության, Տնօրենների խորհրդի ղեկավար կազմում£ Արցախյան շարժմանն ակտիվորեն մասնակցելու համար ձերբակալվեց և պահվեց Թբիլիսիի, Նովոչերկասկի, Դոնի Ռոստովի (1990 թ.), Շուշիի ու Սարատովի (1991 թ.) բանտերում£
1992-94 թթ., պատերազմական ժամանակաշրջանում, գլխավորեց ԼՂՀ ՊԲ ինժեներական ծառայությունը£
Պատերազմից հետո վերադարձավ քաղաքացիական աշխատանքի, շարունակեց ճանապարհաշինարարի իր անհրաժեշտ ու պատասխանատու աշխատանքը£

ՀԱՄԼԵՏ ԳՐԻԳՈՐՅԱՆԸª Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման ամենաակտիվ գործիչներից մեկը, մասնակցեց ստորագրահավաքների,  հանրահավաքների և գործադուլների կազմակերպմանը, եղավ ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախագահության կազմում, ՙՄիացում՚ կազմակերպության համանախագահը£
Ձերբակալվեց երեք անգամ, պահվեց Պյատիգորսկի, Սարատովի և Բաքվի բանտերում£ Ընտրվեց ՀՀ Գերագույն խորհրդի և ԼՂՀ Ազգային ժողովի պատգամավոր, ԼՂՀ Ազգային ժողովի նախագահության անդամ£

ՎԱՐԴԱՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆԸ 1980-ականների վերջերին արցախահայ ազգային գաղափարակիր այն գրողներից է, ով առաջիններից մեկը միացավ համաժողովրդական շարժմանը, դարձավ ԼՂԻՄ մարզգործկոմի 1988-ի փետրվարի 20-ի պատմական նստաշրջանի նախաձեռնողներից ու կազմակերպիչներից մեկը£
Նրա բացման խոսքով սկսվեց նստաշրջանը, նրա առաջարկությամբ նստաշրջանի նախագահ ընտրվեց ԼՂԻՄ մարզժողկրթբաժվար Վիգեն Հայրապետյանը£
Արցախի մտավորականության ներկայացուցիչների պատվիրակության (8-17 փետրվարի 1988 թ.) կազմում եղավ Մոսկվայում, ուր խորհրդային երկրի բարձրագույն ղեկավար ատյաններին հասցրեց իր հայրենակիցներիª Մայր Հայաստանի հետ Արցախի վերամիավորման անշահարկելի պահանջը£


ԱՐՄՈ ԾԱՏՈՒՐՅԱՆԸ Ստեփանակերտի կաթի կոմբինատի տնօրենն էր, երբ սկսվեց Արցախյան համաժողովրդական շարժումը: Նա ԼՂԻՄ խորհրդի 1988 թ. փետրվարի 20-ի հայտնի նստաշրջանի և ԼՂ կուսմարզգործկոմի 1988 թ. մարտի 17-ի արտահերթ պլենումի կազմակերպիչներից է:
Ընդգրկվել է Տնօրենների խորհրդի կազմում, իր հայրենասիրական նախաձեռնություններով շատ ձեռնարկումների է մասնակցել` ցուցադրելով ակտիվ կենսադիրք և առողջ բանականություն:

ՍԼԱՎԱ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԸ Ստեփանակերտի արտադրական կոմբինատի տնօրենն էր, ֆուտբոլի ջերմ երկրպագու, հրաշալի անձնավորություն, հայրենասեր մարդ£ Մեծ օգնություն էր ցուցաբերում Սումգայիթից ու Բաքվից բռնի տեղահանվածներին£ Արցախյան ազատագրական պայքարի նվիրյալ էր£

ՍԵՐԳԵՅ ԱԲՐԱՀԱՄՅԱՆԸ Ստեփանակերտի կոնդենսատորների գործարանի (նախկինումª Ռյազանի կոնդենսատորների գործարանի Ստեփանակերտի մասնաճյուղ) տնօրենն էր£ Հայրենասեր էր, նվիրված էր Արցախյան ազատագրական պայքարին£ Անողոք էր բոլոր թշնամիների նկատմամբ£ Մեծ օգնություն էր ցուցաբերում փախստականներին£

ՍԼԱՎԻԿ ԵՎ ՍԵՐԺԻԿ ԱՍԾԱՏՐՅԱՆՆԵՐԸ  զգալի ներդրում ունեցան ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի փետրվարի 20-ի նստաշրջանի նախապատրաստական աշխատանքների իրականացմանը, հատկապես` պատգամավորների ներկայությունն ապահովելու առումով: Այնուհետև զբաղվել են Արցախ ժամանող պատվիրակությունների ընդունման, տեղավորման և այլ հարցերով:

ՄԱՔՍԻՄ ՄԻՐԶՈՅԱՆԸ Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման ակտիվ գործիչներից է£ ԼՂ ավտոտրանսպորտային արտադրական միավորման թիվ 2718 շարասյան պետն էր, 1988-ի փետրվարը դիմավորեց խանդավառությամբ£
Ընդգրկվելով ՙԿռունկ՚ կոմիտեում, Տնօրենների խորհրդում, այլ կազմակերպություններում, պարտքի ու պատասխանատվության զգացումով վերաբերվեց իր քաղաքացիական պարտականությունների կատարմանը£

ԱՐԹՈՒՐ ՄԿՐՏՉՅԱՆԸ ադրբեջանական զինված ավազակախմբերից Հադրութի շրջանի բնակավայրերի պաշտպանության համար կամավորական ջոկատների կազմավորման ժամանակաշրջանում կարևորագույն դեր խաղաց ջոկատներում ընդգրկված կամավորականներին զենքով ու զինամթերքով ապահովելու առումով£
1991-ից Հադրութի ինքնապաշտպանական շտաբի պետն էր, սերտ կապի մեջ էր Արցախի ինքնապաշտպանական շտաբի ղեկավարության հետ£
1992-ի հունվարի 8-ին ընտրվեց ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի նախագահ, սպանվեց անհայտ հանգամանքներում, պաշտոնավարման 97-րդ օրվա երեկոյան£

ՎԻԳԵՆ ՇԻՐԻՆՅԱՆԸ թրծվեց ընդհատակյա պայքարում, ղեկավարեց ընդհատակյա կազմակերպությունը, այնուհետև եղավ Մարտակերտի պաշտպանության շտաբի պետը, զգալի աշխատանք կատարեց բնակչությանը մեկ միասնական դրոշի ներքո համախմբելու, ինչպես նաևª կամավորականներին զենք ու զինամթերքով ապահովելու առումով£

ԷԴՈՒԱՐԴ ՂՈՒԿԱՍՅԱՆԸ հանրաճանաչ վիրաբույժի համբավ ուներª բժշկական գիտությունների թեկնածուի գիտական աստիճանով: Աշխատել է Ստեփանակերտի մարզային (այժմª հանրապետական) հիվանդանոցում: Երկար տարիներ ԼՂ գլխավոր վիրաբույժն էր:
Արցախյան շարժումը նոր երակներ բացահայտեց նրա ազգանվեր-հայրենանվեր գործունեության մեջ: Հասարակական գործունեությունը, սակայն, նա միշտ էլ զուգակցում էր մասնագիտականի հետ: Այդպես էր պետք: Երբ պետք էր մարզխորհրդի նստաշրջան կամ մարզկոմի պլենում կազմակերպել 1988-ի փետրվար-մարտ ամիսներինª նա հանգիստ չուներ: Օգտագործելով իր բարձր հեղինակությունը` բարձրաստիճան պաշտոնյաների հետ հանդիպումները, Շարժմանն աջակցելու գործում համոզելու առումով, միշտ էլ բարեհաջող ընթացք էին ստանում:
Մեծ էր նրա դերը հատկապես թաքստոցներում պահվող վիրավոր ազատամարտիկներին առաջին (նաևª լիարժեք) բժշկական օգնության ցուցաբերման առումով:
Նրա հասարակական գործունեությունն իր լրումն ստացավ ՙՀիշատակ՚ հիմնադրամի կազմակերպման ու գործունեության ծավալման շրջանակներում: Մինչ այդ նա եղել է ՙԿռունկի՚, Տնօրենների խորհրդի ու այլ կազմակերպությունների կազմում, Շարժման ընդհատակյա գործիչների հետ եղել իր աջակցության կարիքն զգացողների (որտեղ էլ որ նրանք գտնվելիս լինեին) մոտ: Նաև հետապնդվել է ընդհատակյա  աշխատանքներին աջակցելու համար:
Մինչև Արցախում պատերազմի բացահայտ ծավալումը, ընդհատակյա հոսպիտալներ է կազմակերպել համախոհ բժիշկների, բուժակների ու բուժքույրերի ներգրավումով: Այնուհետևª իր արժանի ներդրումն ունեցավ ՊԲ ռազմաբժշկական ծառայության ստեղծմանն ու կատարելագործմանը: 

ՌՈՒԴԻԿ ԱԶԱՐՅԱՆԸ 1988-ից ԼՂ ՙԳյուղտնտքիմիա՚ արտադրական միավորման գլխավոր տնօրենն էր: Անմիջապես էլ ներգրավվեց Արցախյան շարժման մեջ: ՙԿռունկ՚ կոմիտեի անդամ լինելովª նա իր ուժերը բոլորանվեր տրամադրեց Արցախի ժողովրդի իղձերի իրականացման գործընթացին: Արցախյան շարժման մի խումբ ակտիվիստների հետ նա ևս ձերբակալվեց և պահվեց Թբիլիսի, Ռոստով ու Նովոչերկասկ քաղաքների բանտերում: 
Պատերազմական տարիներին եղել է ՊԲ ինժեներական ծառայության պետի տեղակալը: 

ՌԱՖԱՅԵԼ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆԸ Ստեփանակերտի կահույքի ֆաբրիկայում արտադրամասի պետ էր, կահույքագործի իր մասնագիտական կարողություններն էր ի նպաստ բերում ժողովրդին: 1988-ն ու հաջորդած ընդհատակյա աշխատանքի տարիները նոր իմաստ ու նշանակություն հաղորդեցին նրա ազգանպաստ գործունեությանը:  Արցախը Հայաստանի հետ վերամիավորելու նպատակով երկրամասում սկսված լայնածավալ ստորագրահավաքին իր արժանի ներդրումն ունենալով, նա շարունակեց իր հետագա ընդհատակյա գործունեությունը: Իսկ դա աննկատ մնալ չէր կարող, և նա հայտնվեց Բաքվի բանտում, անլուր կտտանքների ենթարկվեց 34 օր շարունակ:
Ապա ղեկավարեց իր իսկ նախաձեռնությամբ ստեղծված ՙԲանվորական խումբը՚, եղավ ՙՀիշատակ՚ հիմնադրամի նախաձեռնողներից ու հիմնադիրներից մեկը, 1995-ից աշխատեց որպես հիմնադրամի գործադիր-տնօրեն:
Նրա խոսքը ոչ միայնª ազդեցիկ, նաև հուսատու էր, որովհետև բխում էր ճշմարիտ ակունքներից:

ԷՌՆԵՍՏ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԸ Ստեփանակերտի կահույքի ֆաբրիկայի տնօրենն էր, կանգնած էր շարժման ակունքներում: Հավաքվում էին ֆաբրիկայումª տնօրեններով ու մտավորականներով, Երևան ու Մոսկվա հեռագրեր ուղարկելու համար, բայց Շարժման բացահայտ պայքարի օրերից սկսածª ադրբեջանցի զինված 3000 միլիցիոներների առկայությունը հուշեց զինվել: Ֆաբրիկայում անմիջապես մարտական ջոկատ կազմավորվեց, սկսեցին մահակներ ու սվիններ պատրաստել: 
Իր գործուն մասնակցությունը բերեց ՙԿռունկի՚, Տնօրեների խորհրդի կողմից իրականացվող բոլոր ձեռնարկումներին£ Օժտված էր մարդկանց համախմբելու առանձնահատուկ ընդունակությամբ:

ԱՐՄԵՆ ՀԱԿՈԲՅԱՆՆ Արցախում և երկրամասի սահմաններից դուրս ճանաչված քանդակագործ էր: Ժամանակի ՙպարտադրանքով՚ ալեկոծված Արցախում 1988-ի  գարնան առաջին օրը ստեղծված ՙԿռունկ՚ կոմիտեի ակամա կնքահայրը դարձավª որպես նորաստեղծ կոմիտեի անվանում ներկայացնելով ԽՏՎՌՑպՑ ՀպՉՏսþՓՌՏվվՏչՏ ձտՐՈՉսպվՌÿ ծՈչՏՐվՏչՏ ԽՈՐՈոՈւՈ բառակապացության առաջին տառերով կազմված հապավումը (ԽՀձծԽ): 
Առաջարկությունն ընդունվեց նաև այն պարզ տրամաբանությամբ, որ անվանման հայերեն տարբերակը հույսի ու սպասման իմաստ է պարունակում իր մեջ, որ կռունկը մի օր ՙխապրիկ մը՚ կբերի մայր Հայաստանի հետ Արցախի վերամիավորման մասին:
Արվեստի անմնացորդ նվիրյալ գործիչ լինելով հանդերձª նա նաև իր հայրենիքի ազնիվ ու անշահախնդիր զինվորն էր:
Ուղղամիտ էր, արդար, ուներ պայքարի անկոտրում ոգի ու կամք: ՙԿռունկի՚ նախագահության կազմում ընդգրկվելը նրա համար դատարկ կոչում ու ձևական պարտականություն չէր: Էություն էր ամբողջությամբ, միաբանված ու միակամª իր համախոհ-գաղափարակիր ընկերների հետ: Բարոյական պայքարում զոհ դարձավ կույր գնդակին (ռուս զինվորի կողմից արձակված), որպես մի համեստ ու մտահոգ հարցման պատասխանª ինչո±ւ են, արդյոք, օրը ցերեկով, բոլորի աչքի առաջ, ադրբեջանցիներին Շուշիից Աղդամ (կամ հակառակ ուղղությամբ) տեղափոխում Ստեփանակերտի կենտրոնական փողոցներով, երբ կա շրջանցիկ ճանապարհ, ինչո±ւ են մարդկանց սադրանքի ենթարկում, ավելորդ անգամ գրգռում, հունից հանում:

ՎԱԼԵՐԻ ՄԱՐՈՒԹՅԱՆԸ ճանաչված վիրաբույժ էր Արցախում` բժշկական գիտությունների թեկնածուի գիտական կոչումով: Համաժողովրդական շարժման հենց սկզբնական փուլից իր մասնագիտական կարողություններով էր աջակցում:
Առանձնապես մեծ էր նրա դերը արցախահայությանը պարտադրված պատերազմական տարիներին:
1992-ից ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի բուժծառայության պետն էր, նրա ջանքերով ստեղծվեց առաջին զինվորական հոսպիտալն Արցախում: Մեծ էին նրա ծառայությունները վիրավոր ազատամարտիկներին անհրաժեշտ բուժօգնության ցուցաբերման գործում` իր իսկ նախաձեռնությամբ ու գործուն մասնակցությամբ ստեղծված դաշտային հոսպիտալներում: 
Պարգևատրվել է ԼՂՀ ՙՄարտական խաչ՚ երկրորդ աստիճանի շքանշանով, մեդալներով: ՊԲ հոսպիտալներից մեկը կրում է անվանի վիրաբույժի անունը:

ՎԻԳԵՆ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԸ 1986-ից ԼՂԻՄ մարզժողկրթբաժվարն էր, հայրենասեր ու նվիրված մի անձնավորություն: Իր անուրանալի ներդրումը բերեց Արցախյան համաժողովրդական շարժմանը, նախագահեց ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի փետրվարի 20-ի պատմական նստաշրջանում: Ընդգրկվեց ՙԿռունկ՚ կոմիտեի կազմում: Անշահախնդրորեն ու անմնացորդ նվիրումով իր ակտիվ մասնակցությունը բերեց շարժման հետագա ընթացքինª վայելելով ժողովրդի սերն ու վստահությունը:

ՍԵՐԳԵՅ ԴԱՎԹՅԱՆԸ երկար տարիներ աշխատել է խորհրդային, կոմերիտական, կուսակցական, պետական ու արհմիութենական մարմիններում: Լինելով ԼՂ արհմիությունների մարզային խորհրդի նախագահըª Արցախյան շարժման առաջին տարիներին (կոնկրետª 1989-ին) նախաձեռնեց մարզարհխորհրդի դուրս բերումը Ադր. ԽՍՀ արհմիությունների խորհրդի կազմից: Ավելինª մեկ տարի անց, 1990-ին, արհմիությունների 19-րդ համագումարում միութենական ենթակայության կարգավիճակ առաջարկեց ԼՂԻՄ արհմիությունների խորհրդի համար: 
Արցախյան պատերազմի տարիներին օգնության խմբեր կազմակերպեց, փախստականների տեղավորման և մի շարք այլ գործընթացների մասնակցեց:
ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԳԵՎՈՐԳՅԱՆԸ 1988-ին ժողովրդական պատգամավորների Ստեփանակերտի քաղխորհրդի գործկոմի նախագահի տեղակալն էր: Միանգամից ձուլվեց Շարժմանըª ի հայտ բերելով հայրենասիրական իր մեծ զգացումներն ու գործիմացությունը: ՙԿռունկ՚ կոմիտեի ստեղծման ակնունքներում էր, ընդգրկվեց վարչության կազմում և ակտիվորեն նպաստեց կոմիտեի գործունեությանը:
Նա, շատերի պես, իր գործուն մասնակցությունն ունեցավ ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի փետրվարի 20-ի պատմական նստաշրջանի, ԼՂ կուսմարզկոմի 1988-ի մարտի 17-ի պլենումի իրականացման աշխատանքներին, բազում այլ ձեռնարկումների:

ԳՈՒՐԳԵՆ ԳԱԲՐԻԵԼՅԱՆԻ աշխատասենյակը ՙՍովետական Ղարաբաղ՚ թերթի խմբագրությունում մի յուրօրինակ հավաքատեղի էր դարձել Շարժման ակտիվիստների համար:
Հանրահավաքներին, խաղաղ երթերին նրա մասնակցությունը ոգևորության նոր ալիք էր բարձրացնում, ժողովուրդն ավելի էր գոտեպնդվում, հավատավոր դառնում:
Արցախահայ մտավորականների պատվիրակության կազմում եղավ Մոսկվայումª հուսավառված վերադարձավ, ժողովրդին հուսավառեց: Նրա խոսքը, ելույթը, երգը ժողովուրդը կլանում էր բառիս բուն իմաստով: Նա ոգին էր հանրահավաքների, երթերի, ցույցերի կազմակերպիչը:
Նրա երգը սպեղանի էր ցավատանջ սրտերի համար:

ՀՐԱՉՅԱ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆԻ ՙՂարաբաղցին՚ երգը մի ինքնատիպ ժողովրդական օրհներգի վերածվեց (հատկապեսª Շարժման տարիներին, թեև մինչ այդ էլ լայն ժողովրդականություն էր վայելում), դարձավ հայ ժողովրդի ամենատարբեր հատվածներն իրար միացնող զորեղ ուժ:
Ինքըª հանրաճանաչ բանաստեղծը, մշտապես հանրահավաքայիների հետ էր, որովհետև ժողովրդի արդար պահանջը հենց ի°ր սրտից էր բխում, հենց ի°ր երազանքների մարմնացումն էր 1988-ի փետրվարյան համաժողովրդական բռնկումը: Մինչև վերջ մնաց ժողովրդի հետ, մինչև վերջ պայքարեց ժողովրդի հետ, և հաղթանակը դարձավ անխուսափելի:
Արցախյան պատերազմի հաղթական ավարտից հետո էլ շարունակեց իր հայրենանվեր գործունեությունը, իր ջերմ խոսք ու զրույցով, ոգևորիչ ելույթներով գոտեպնդեց ժողովրդինª դիմակայելու հարկի-անհարկի դժվարություններին: Մինչև վերջ: Մինչև կյանքի վերջին օրը, վերջին ժամը, և մահացավ իր վերջին ելույթից 10 րոպե անցª ԼՂՀ Մշակույթի և երիտասարդության պալատի դահլիճում:

ԿՈՄԻՏԱՍ ԴԱՆԻԵԼՅԱՆՆ այդ տարիներին աշխատում էր Ասկերանում և ընդգրկված լինելով ընդհատակյա կազմակերպության մեջ, Սլավիկ Առուշանյանի և Սլավիկ Միրզոյանի հետ մեկտեղ նշանակալի դեր է խաղացել շրջանի բնակչությանը պայքարի դրոշի ներքո համախմբելու գործում:
Կոմիտասի խմբագրած ՙԿարմիր դրոշ՚ (1989-իցª ՙԽաչեն՚) թերթը, որի խմբագրությունը հավաքատեղի էր դարձել ընդհատակայիների համար, առաջինն է արձագանքել Շարժմանը, խիզախորեն տպագրելով ՙարգելված՚ թեմաներով բազմաթիվ նյութեր, հիմնականումª նրա ստորագրությամբ, հերքելով կենտրոնական և ադրբեջանական լրատվամիջոցների հակահայ հրապարակումները: 
Նույն ազգանպաստ մղումով է նա գործել, երբ մեզ պարտադրած պատերազմի ամենաթեժ ժամանակաշրջանումª 1993-94թթ., խմբագրում էր ՙԱրցախ՚ (այժմª ՙԱզատ Արցախ՚) թերթը:
Մեր ազգային ազատագրական պայքարի թեմաներով հետագայում գրել է ՙԱրցախըª չսանձած նժույգ՚ փաստագրական վեպը, պատմվածքներ ու պիեսներ:

ՇՄԱՎՈՆ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆՆ Արցախյան ազգային ազատագրական պայքարի նվիրյալ էր: Նա պետական այն գործիչներից էր, ով հայրենիքի ազատագրումը բարձր էր դասում իր պաշտոնից և կուսակցության շահերից: Իր անձնվեր մասնակցությունն է բերել մարզխորհրդի 1988-ի փետրվարի 20-ի նստաշրջանի և կուսմարզկոմի 1988-ի մարտի 17-ի պլենումի կազմակերպան գործին, որոնց ընթացքում քննարկվել ու հաստատվել է արցախահայության արդարացի պահանջը, այն էª Մայր Հայաստանի հետ Արցախի վերամիավորվելը:

ՍԵՄՅՈՆ ԲԱԲԱՅԱՆՆ արդյունաբերական արտադրության հմուտ գիտակ էր, 1988-իցª ԼՂԻՄ գործկոմի նախագահը: Մինչ այդ էլ բարձր ու պատասխանատու պաշտոններ էր զբաղեցրել Երևանում ու Ստեփանակերտում: Մարզգործկոմի նախագահի պաշտոնում, հետոª նաև ԼՂԻՄ Հատուկ կառավարման կոմիտեի կազմում ընդգրկվելու ժամանակահատվածում մընաց իր բարձրության վրա, արեց ամեն ինչª հարազատ ժողովրդի ձգտումներն ու երազանքներն իրականացված տեսնելու համար:

ԲՈՐԻՍ ԱՌՈՒՇԱՆՅԱՆԸ Ստեփանակերտի էլեկտրատեխնիկական գործարանի տնօրենն էր, Արցախյան շարժման նվիրյալ: Եղել է պետական-քաղաքական հայտնի գործիչ, Տնօրենների խորհրդի նախագահ (1988-1990), ՙԿռունկ՚ կոմիտեի վարչության անդամ, ԼՂՀ Պաշտպանության պետական կոմիտեի նախագահի տեղակալ, ՀՀ Հատուկ ծրագրերի կոմիտեի նախագահի տեղակալ: Բոլոր ուժերով նպաստել է Արցախյան հարցի կարգավորման գործընթացին:

ՅՈՒՐԻ ՋՀԱՆԳԻՐՅԱՆԸ ճարտարագետ էր, գյուղատնտեսական գիտությունների թեկնածու: Արցախյան շարժմանը ներգրավվեց անմիջապես: Ասես վաղուց էր սպասում դրան: Խիզախ էր, ոգևորվել ու ոգևորել գիտեր, որ վհատությունը տեղ չգտներ մարդկանց սրտերում: 1990-ին հիմնադրեց Հովսեփավան գյուղը (Ասկերանի շրջանում): Ադրբեջանցի ՙիրավապահները՚ դա համարեցին ՙժողովուրդների բարեկամության անխախտ դաշինքի՚ խարխլման փորձ, ազգամիջյան անկարգությունների ՙհրահրման՚ դրսևորում: Հետևանքը պարզ էրª հայտնվեց Բաքվի բանտում, որտեղից վերադարձի ճանապարհ այլևս չկար:

ԿԱՐԵՆ  ՋՀԱՆԳԻՐՅԱՆԸ մարզգործկոմի կազմհրահանգչային բաժնի վարիչն էր, կազմակերպվող բոլոր միջոցառումների օրինական հիմնավորումների ու փաստաթղթերի ճիշտ ձևակերպման գործը նրան էր վստահվում և նրա ներդրումն այդ կարևոր առաքելության մեջª անուրանալի է: 
Նա ակտիվ մասնակցություն ունեցավ ՙՀիշատակի՚ հիմադրման, Շարժման մի շարք այլ միջոցարումների: Հրթիռահրետակոծությունների պայմաններում ՙՀիշատակի՚ համար օգնություն հայթայթելն ու դրանք հասցեատերերին հասցնելը հիմնադրամի խիզախ ոգու դրսևորման եզակի օրինակ էր: 
Հայրենասեր էրª անձնուրաց, նվիրյալ:

ԺԱՆՆԱ ԳԱԼՍՏՅԱՆԻՆ Արցախյան համաժողովրդական շարժումն ստիպեց թողնել իր այնքան սիրելի բեմը: Նրան շատ ավելի պատասխանատու նոր դեր էր սպասվումª հայրենյաց պաշտպանի դերը: Անմնացորդ նվիրումով միաձուլվեց Շարժմանըª դառնալով նրա բաղկացուցիչ անբաժանելի մասնիկը: ՙԿռունկ՚ կոմիտեի,  Բերդաձորի ինքնապաշտպանության խորհրդի անդամ էր, ազգային ազատագրական պայքարի բազում միջոցառումների մասնակից:
Արցախի հայությանը պարտադրված պատերազմի տարիներին Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) հրամանատարի տեղակալն էրª մարտական մի շարք գործողությունների մասնակից:

ԱՐԱՔՍՅԱ ՀԱՅՐԱՊԵՏՅԱՆԸ Ստեփանակերտի ուռուցքաբանական դիսպանսերում խոհարար էր աշխատում:
Համաժողովրդական շարժումը նոր որակներ հաղորդեց նրան: Եվ վերածնված հուսավառությամբ նա առաջնորդում էր մարդկային հոծ զանգվածներինª երթերում ու հանրահավաքներում: 

ՎԱԼՅԱ ՄԵՀՐԱԲՅԱՆԸ Արցախյան համաժողովրդական շարժման առաջամարտիկներից էր:
1988-ը նրան դարձրեց հայրենիքի նվիրյալ զինվոր: Նա ոչ միայն մասնակցում էր բոլոր հանրահավաքներին ու երթերին, այլև դրանց անմիջական կազմակերպիչներից էր: 

ԼՅՈՒԴՄԻԼԱ ԳՐՒԳՈՐՅԱՆԸ խաղաղ ցույցերում ու երթերում միշտ էլ առջևից քայլողներից էր:
Նա ոչ միայն ցույցերի սովորական մասնակից էր, այլև կազմակերպիչներից մեկը: Հետագայում ակտիվ գործունեություն ծավալեց նաև ՙՀիշատակ՚ հիմնադրամում: 

ՎՈԼՈԴՅԱ ԲԵԳԼԱՐՅԱՆԸ Ստեփանակերտի կահույքի ֆաբրիկայում աշխատում էր 1971թ. մայիսի 7-ից: Առաջիններից մեկն ընդգրկվեց Արցախյան համաժողովրդական շարժման ընդհատակյա պայքարում: Եղել է ՙԿռունկ՚ կոմիտեի, ՙՀիշատակ՚ հիմնադրամի խորհրդի անդամ, ՙԲանվորական խմբի՚ ղեկավարի տեղակալ:  Զբաղվում էր Արցախի սահմանամերձ գյուղերում պաշտպանական առաջին ջոկատների կազմակերպման գործով: Ակտիվ գործունեություն ծավալեց հատկապես Հադրութի շրջանի Արփագետուկ, Պետրոսաշեն, Սպիտակաշեն գյուղերում: ՙԱլֆա՚ պատժիչ ջոկատի կողմից ձերբակալվեց անօրեն զենք կրելու մեղադրանքով և ենթարկվեց ծեծի ու կտտանքների: 
Երկրամասում տիրող հատուկ դրության պայմաններում բարեխղճորեն կատարում էր իր առջև դրված բոլոր խնդիրները, հատկապեսª 1988-ի հոկտեմբերից գործող ՙՀիշատակ՚ հիմնադրամի գործունեության ընթացքում: Նույն բարեխղճությամբ իր պարտականությունների կատարմամբ աչքի ընկավ նաև ՙԲանվորական խմբում՚ª ակտիվորեն մասնակցեց գործադուլների կազմակերպմանն ու թռուցիկների տարածմանը:

ԿԱՐԵՆ ԲԱԲՈՒՐՅԱՆՆ աշխատում էր ԼՂԻՄ մարզխորհրդի գործկոմում: Իրավաբանի իր կայուն գիտելիքներով նպաստեց Շարժման սկզբնական շրջանում միութենական կենտրոն առաքվող  բոլոր փաստաթղթերի ու գրությունների ճիշտ ձևակերպումներին ու անսխալ հասցեագրմանը: Ակտիվ մասնակցություն ունեցավ մարզխորհրդի 1988թ. փետրվարի 20-ի պատմական նստաշրջանի և ԼՂ կուսմարզկոմի 1988թ. մարտի 17-ի արտահերթ պլենումի կազմակերպման աշխատանքներում:
Լինելով ԼՂՀ Գերագույն խորհրդի նախագահի պաշտոնակատար, 1994թ. մայիսի 12-ին ԼՂՀ-ի անունից ստորագրեց Բիշքեկյան արձանագրություն-պայմանագիրըª ադրբեջանա-ղարաբաղյան զինված առճակատման գոտում կրակի դադարեցման մասին:

ԳԵՈՐԳԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ Ստեփանակերտի կոնդենսատորների գործարանում տեխնիկական վերահսկողության բաժնի պետն էր, երբ բռնկվեց Արցախյան ազգային ազատագրական շարժումը: Շատերի պես նա էլ միաձուլվեց համաժողովրդական հուզումներին և, զբաղեցնելով տարբեր պաշտոներ ու զբաղվելով հասարակական-քաղաքական բուռն գործունեությամբ, իր բաժին ավանդն ունեցավ Արցախյան հիմնախնդիրն իրավական ոլորտում քննելու և լուծում տալու համար:

ԷԴՎԱՐԴ ՂԱԶԱՐՅԱՆՆ ազնիվ ու հայրենասեր մտավորական էր, իր ժողովրդի հոգու թարգմանն ու երաժշտական մեկնաբանը: Նա Շարժման հավատավոր ջատագով էր, անմնացորդ ու անշահախնդիր նվիրյալ: 

ՍԼԱՎԻԿ ՄԻՐԶՈՅԱՆԸ Շարժման առաջին դրոշակակիրներից էր: Նա Սլավիկ Առուշանյանի և Կոմիտաս Դանիելյանի հետ 1987թ. սկզբներին Ասկերանում ձեռնամուխ լինելով ընդհատակյա կազմակերպության ստեղծմանը, ակտիվորեն մասնակցել է ինչպես քարոզչական աշխատանքներին, այնպես էլ ինքնապաշտպանական մարտերին, մինչև վերջ մնալով բարիկադների վրա, հայրենի երկրամասի ազատությանը նվիրաբերելով ամենաթանկը` իր կյանքը:

ՅՈՒՐԻ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆԸ Ստեփանակերտի պոլիգրաֆձեռնարկության տնօրենն էր և իր գործուն աջակցությունն էր բերում անհրաժեշտ փաստաթղթերի, թերթոնների բազմացման առումով:

ԱՐԿԱԴԻ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆՆ Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման ոգեշունչ գործիչներից էր, ԼՂԻՄ-ը Մայր Հայաստանի հետ վերամիավորելու նպատակով իրականացված ստորագրահավաքի առաջին կազմակերպիչներից մեկը: 
Ընդհատակյա պայքարի տարիներին ղեկավարեց և ուղղորդեց գաղտնի գործող խմբերի գործունեությունը, Հայոց ընկերվարական Արցախական կուսակցության, ՀՅԴ ՙԱնտառ՚ կոմիտեի անդամ էր, ղեկավարեց Ստեփանակերտի ՙՀայրենասերներ՚ ընդհատակյա խմբի աշխատանքը:
Եղավ ՙԿռունկ՚, ՙՂարաբաղ՚ կոմիտեների, Տնօրենների խորհրդի, Կարգավորման գաղտնի խորհրդի, ՙԱրցախ՚ միության կազմում, զբաղվեց ռազմական գործունեությամբ:

ՎԱԼԵՐԻ և ՎԱՍԻԼԻ ԱԹԱՋԱՆՅԱՆ եղբայրներն իրենց ներդրումն ունեցան Արցախյան ազգային ազատագրական շարժմանը£ Հանրահավաքների, երթերի, ցույցերի ընթացքում նրանք դրսևորեցին բարձր հայրենասիրություն և իրենց խոսքով ոգևորեցին ժողովրդական լայն զանգվածներին, գործով աջակցեցին նպատակի իրականացմանը:

ԳՐԻԳՈՐԻ ԱՖԱՆԱՍՅԱՆԸ Արցախյան համաժողովրդական շարժման առաջին նվիրյալներից էր, Ստեփանակերտում 1988-ի փետրվարի 13-ին տեղի ունեցած առաջին հանրահավաքի ոգին: Շարժման հետագա տարիներին ևս մնաց իր բարձրության վրա, բոլոր կարողություններով նպաստեց Արցախյան հիմնախնդրի լուծման գործընթացին:

ՊԱՎԵԼ ՆԱՋԱՐՅԱՆԸ զգալի ներդրում ունեցավ 1988-ի փետրվարյան պատմական նստաշրջանի իրականացման գործընթացում: Հայրենասեր էր, ազնիվ ու խիզախ, Շարժման նվիրյալ ջատագով: 

ՕԼԵԳ ԵՍԱՅԱՆԸ հասարակական-քաղաքական ոլորտում լայն ճանաչում ունեցող գործիչ էր, մասնակցեց բոլոր երթերին ու հանրահավաքներին, Շարժման մյուս բոլոր ձեռնարկումներին, իր տնտեսագիտական հմտություններով նպաստեց խնդիրները ճիշտ ուղորդելու և լուծման ճիշտ ուղիներ գտնելու համար: Հայրենասեր էր, անձնազոհ, քաջ: Հետագայում ևս, զբաղեցնելով բարձր պաշտոներ, միշտ էլ զգալի ներդրում է ունեցել Արցախյան հիմնախնդրի լուծման գործում:

ՀՐԱՆՏ ՍԱՐԳՍՅԱՆԸ ջերմ հայրենասեր էր, 1990-ին մասնակցեց Շահումյանի շրջանի Մանաշիդ գյուղի պաշտպանությանը, 1992-93թթ. Առանձին հետախուզական գումարտակի հրամանատարն էր: 1992-ին վիրավորվեց Սրխավենդ գյուղում:

Շահումյանի շրջանը Արցախի հյուսիսային դարպասն է, իսկ Գետաշենը` այդ դարպասի բանալին: Հենց այդ գիտակցությամբ էլ` շահումյանցիները պարտավորված էին կրակի տակ մինչև վերջ դիմանալ իրենց չքնաղ երկրամասում: Նրանց ու Արցախյան ազատագրական շարժման ընդհատակյա պայքարում թրծված մարտիկների շնորհիվ հնարավոր եղավ վիժեցնել Ադրբեջանի ու միութենական կենտրոնական իշխանությունների հանցավոր դաշնակցությամբ գործողության մեջ դրված ՙԿոլցո՚ օպերացիայի ծրագրի մի մասը: Սակայն, ընդմիշտ հայաթափվեցին Շահումյանի շրջանն ու Գետաշենի ենթաշրջանը:
Ազգային ազատագրական պայքարի ընթացքում, 1988-ից սկսած, Շահումյանի շրջանում, իրոք, անհավասար մարտեր մղվեցին հակառակորդի դեմ: Շարժումն այնտեղ այնպիսի մարդիկ էին ղեկավարում, ովքեր իսկապես հերոսության հավասար գործ էին անում: Նրանցիցª ՇԱՀԵՆ ՄԵՂՐՅԱՆԸ, ՎՈԼՈԴՅԱ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԸ, ԱՇՈՏ ԽԱՉԱՏՐՅԱՆԸ, ԿԱՌԼԵՆ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԸ, ՇԱՀԵՆ ՀՈՎԱՍԱՓՅԱՆԸ, ՌՈՄԱ ԱՌՍՏԱՄՅԱՆԸ, ՀԱԿՈԲ ԽԴՐՅԱՆԸ, ՎԵԼՅԱՆԸ, ՍԱՄՍՈՆ ՄԱՐՅԱՆՅԱՆԸ, ԳՐԻՇԻԿԸ, ՎԱԼԵՐԻԿԸ, ԱՐԺԱՆԸ եւ ուրիշներ:

ՇԱՀԵՆ ՄԵՂՐՅԱՆՆ ազգային-ազատագրական պայքարի ակնառու գործիչներից էր: Լինելով Շահումյանի շրջգործկոմի նախագահն ու շրջանի ինքնապաշտպանական ուժերի գլխավոր հրամանատարը, իր հրամանատարությամբ գործող խմբի կազմում արեց ամեն ինչ` շրջանի տարածքը պաշտպանելու համար: Բայց երբ ադրբեջանցի հրոսակներին միացան նաև ԽՍՀՄ Զինված ուժերի կանոնավոր զորամասերը և հայկական դիրքերի վրա գրոհեցին տանկերով ու ռազմական այլ տեխնիկայով, պաշտպանության գործընթացն իրականացնելը լիովին անհնար դարձավ:
Շահումյանի անկումից հետո նա կազմավորեց ՙԵղնիկներ՚ մարտական ջոկատը  ու շարունակեց պարտիզանական պայքարը ադրբեջանական հրոսակների դեմ:
Նրա հերոսական գործունեությունն ընդհատվեց 1993-ի ապրիլի 17-ին, հարազատ լեռնաշխարհի երկնքում:
Եղել է ՀՀ Գերագույն խորհրդի առաջին գումարման պատգամավոր, պարգևատրվել է ԼՂՀ ՙՄարտական խաչ՚ առաջին աստիճանի շքանշանով:

ՎԼԱԴԻՄԻՐ ԱՂԱՋԱՆՅԱՆԸ Շահումյանի շրջգործկոմի նախագահն էր, կուսշրջկոմի առաջին քարտուղարը: Նրա անմիջական նախաձեռնությամբ ու գործուն մասնակցությամբ հնարավոր եղավ Խանլարի շրջանի Գետաշեն ու Մարտունաշեն հայկական գյուղերը` Շահումյանի շրջանի և Շահումյանի շրջանը` ԼՂԻՄ կազմի մեջ մտցնելու մասին որոշումներ ընդունել և իրականցնել այդ որոշումները, գլխավորել Շահումյանի բնակչության դիմադրությունը` Շարժման սկզբնական շրջանում: Գերվել է հակառակորդի կողմից, փոխանակվել ադրբեջանցի ութ զինծառայողի դիմաց: Քաղաքական նկատառումներից ելնելով` 1991-ի ամռանն անցավ Հայաստան: Եղել է ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, ընդգրկվել ԳԽ գյուղատնտեսության և գյուղի զարգացման մշտական հանձնաժողովի կազմում:


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>tsyk59guh90w3yo1sjasrwdyoca03om</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150169</id>
    <revision>
      <id>393198</id>
      <timestamp>2026-06-17T08:42:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Գլուխ երրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ |section =  |previous = [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]] |next =[[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստ...»:</comment>
      <origin>393198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1043" sha1="gpg37l5zwpvp606djk9fo77ktf9cs5p" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ երրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ
|section = 
|previous = [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
|next =[[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ երրորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ}}
&lt;br&gt;
19-13։

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>gpg37l5zwpvp606djk9fo77ktf9cs5p</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393209</id>
      <parentid>393198</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:21:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72381" sha1="j2mxj2nhyveheleptdacct160cfxkaf" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ երրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ
|section = 
|previous = [[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
|next =[[Գլուխ չորրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ԶԻՆԱԿԻՑՆԵՐԻ ՀԱՄԱՌՈՏ ԲՆՈՒԹԱԳՐՈՒՄՆԵՐ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ երրորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ}}
&lt;br&gt;
1

Պատերազմի ուրվականն օր-օրի մոտենում էր: Ռազմիկ Պետրոսյանն զգում էր դա և պատրաստվում, պատգամավորական գործունեությանը զուգահեռ, մինչև այն պահը, երբ սպասելն այլևս անհնար ու անընդունելի էր: Թողեց քաղաքական դաշտն ու իր ջոկատով միացավ զինված պայքարին: Մինչ այդ նա կռվելու ահագին փորձ ուներ. ինչպես գաղտնի, այնպես էլ բացահայտ զինված ընդհարումների ընթացքում կարողացել էր իր զինակիցների հետ ինքնադրսևորվել: Քիրսի լանջերին մղված փոխհրաձգություններին փոխարինեցին ռազմական բացահայտ գործողությունները, և Ռազմիկն իր ջոկատով կռվեց Գետաշեն-Մարտունաշենում, Մանաշիդում, Շահումյանի մյուս գյուղերում:
Կուշչի-Արմավիր գյուղի մերձակաքում դարանակալ ադրբեջանցիների կողմից Շահումյանի կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վլադիմիր Աղաջանյանի և շրջխորհրդի գործկոմի նախագահ Շահեն Մեղրյանի գերեվարվելուց հետո Շահումյանի պաշտպանության գործը զգալիորեն բարդացավ: Վլադիմիրի եղբայրըª ՆԳ Ասկերանի շրջանային բաժնի պետ Կառլեն Աղաջանյանն անմիջապես Շահումյան շտապեցª պաշտպանական հետագա գործընթացին աջակցելու համար:
Ստեղծված իրադրությունը ստիպեց Արցախի պաշտպանության շտաբի պետ Ռազմիկ Պետրոսյանինª Շահումյան շտապել իր 40 մարտիկներով: Տեղ հասնելուն պեսª Ռազմիկը ներկայացավ Կ. Աղաջանյանին, ով նրան խնդրեց իր ջոկատով անցնել Ղարաչինար և ծանոթանալ պաշտպանության դրվածքին: 

2

1990-ի հունվարի 12-ին ադրբեջանցիները Թոդան գյուղի կողմից, իբր, պատրաստվում էին հարձակվել Ղարաչինարի վրա, բայց շարժվեցին բոլորովին հակառակ ուղղությամբ, դեպի Մանաշիդ: Ռազմագործողությանը մասնակցում էին 500 զինված ադրբեջանցիներ: Ռազմիկն իսկույն 20 հոգու ուղարկեց գյուղի պաշտպաներին օգնելու, վեցին թողեց դիրքերում, որպեսզի թույլ չտրվի Կուշչի-Արմավիրի կողմից լրացուցիչ օգնական ուժեր գան: Ջոկատի մնացած տղաներով Ռազմիկը փորձում էր գրավել մարտական կարևոր նշանակություն ունեցող մի փոքրիկ բարձունք, որտեղից վեց զինված ադրբեջանցիներ անընդհատ կրակի տակ էին պահում մեր դիրքերը: Մոտ 80-100 մետրի վրա ուժեղ փոխհրաձգություն սկսվեց, որը թույլ չէր տալիս ավելի մոտենալ: Ռազմիկը տղաներին հրահանգեց գաղտնի շրջանցել ադրբեջանցիներին, իսկ ինքը շարունակեց մնալ նախկին դիրքում և կրակել կարաբինից: Մերոնց դիրքն արդեն հարմար էրª բարձունքն իրենց հսկողության տակ էին վերցրել:
Ադրբեջանցիները, սակայն, չէին դադարեցնում գրոհները: 200 հոգուց բաղկացած մի նոր խումբ էր առաջ շարժվումª զրահապատված տրակտորների ուղեկցությամբ: Ռազմիկը ձեռքի հակատանկային նռնականետից կրակ արձակեց տրակտորներից մեկի վրա, որն իսկույն բոցավառվեց: Ուժգին պայթյունն ու ադրբեջանցիների վրա թափվող կրակե շիթերը սարսափ էին տարածում նրանց մեջ: Երկրորդ տրակտորի խփվելուց հետո ահաբեկված ադրբեջանցիները փախան ու դիրքավորվեցին մոտակայքում:
Գրոհը կասեցված էր£ Հարմար պահ էր ավելի տիրապետող դիրք ունեցող բարձունքում դիրքավորվելու համար: Հունվարյան ձյունը մինչև գոտկատեղ էր հասնում: Ռազմիկն առաջ անցավ 50 մետր ու պառկեց ձյան մեջ: Կես ժամից փամփուշտները վերջացան, բայց ետ դառնալ չէր կարող, հակառակորդի կրակի տակ կհայտնվեր: 13-14 տարեկան մանաշիդցի մի երեխա նրան փամփուշտներ հասցրեցª խուսանավելով ադրբեջանցիների կրակոցներից:
Էրքեջից ձեռնարկված հայերի գրոհը վճռական դեր խաղաց: Թշնամին, մարտի դաշտում թողնելով 30 սպանված, դիմեց փախուստի: Գերի վերցվեց հինգ ադրբեջանցի: Որպես ռազմավարª ահագին զենք առգրավվեց:
Մի քանի օր Ղարաչինարում մնալուց հետո Ռազմիկ Պետրոսյանը վերադարձավ Ստեփանակերտª Ազգային խորհրդի նիստին մասնակցելու համար, և մի քանի օր անցª 1990-ի հունվարի 18-ին ձերբակալվեց Ստեփանակերտի մարզադաշտի իր առանձնասենյակումª անօրեն զենք պահելու մեղադրանքով: 

3

Ռազմիկիª կալանքի տակ գտնվելու ողջ ժամանակահատվածը ազատության համար պայքարի ուրույն ձև ու բնույթ էր ստացել: Ե°վ ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի պատգամավորների միջնորդագրերը, և° ժամանակի մամուլի հրապարակումները, և° եղբորª Զարմիկ Պետրոսյանի ու ընկերական շրջապատի գործադրած ջանքերը կարողացան ծառայել նպատակին. Ռազմիկ Պետրոսյանը կրկին հայտնվեց ազատության մեջ: Մի որոշ ժամանակ մնալով Երևանումª ԽՍՀՄ ՆԳՆ Ներքին զորքերի ու ադրբեջանական ՕՄՈՆ-ի վերահսկողությունից հեռու, Հայաստանի Գերագույն խորհրդի պատգամավորի կարգավիճակում զբաղվեց պատգամավորական բուռն գործունեությամբ, բայց քանի որ Արցախում բավականին բարդ իրավիճակ էր տիրումª վերադարձավ:

4

Ադրբեջանական ՕՄՈՆ-ն ու ԽՍՀՄ ՆԳՆ Ներքին զորքերի զինծառայողները բառացիորեն սանրում էին հայաբնակ վայրերը, ձեռբակալություններին զուգակցվում էին թալանն ու ահաբեկչական այլ ձևեր ու մեթոդներ: Արցախի պաշտպանության շտաբը զինված գաղտնի ջոկատներ էր պահում երկրամասի շրջաններում և վերահսկվում էր ադրբեջանաբնակ գյուղերում կատարվող բոլոր տեղաշարժերը:
Նկատել էին, որ Մարտունու շրջանի Ղարադաղլու գյուղում ադրբեջանցի զինյալ հրոսակներ են հավաքվել և շրջակա հայաբնակ Կաղարծի, Պառավաթումբ, Մուշկապատ, Սպիտակաշեն, Հաղորտի, Աշան գյուղերից անասուններ գողանալու գործով էին զբաղված: Միաժամանակª նաև հայ գյուղացիների սպանության համար էին անպատիժ մնում: Ռազմիկն այնտեղ ուղարկեց Դաշուշենի Սամվելի ուժեղացված ջոկատըª նախահարձակներին արժանիորեն պատժելու և գողացված անասունները վերադարձնելու համար: Կաղարծիում պաշտպանական լավ գործընթաց էր կազմակերպվել դպրոցի տնօրեն, ջոկատի հրամանատար Արմեն Սարգսյանի կողմից: Գործողությունը հաջող ընթացք ստացավ: Ավելինª Արմենի տղաները Ռազմիկի տված ՙՄոսին՚ հրացանով 1,5-2 կմ հեռավորության վրա կրակի տակ էին պահում Ղարադաղլուի ադրբեջանցիներին: Շուշիից անընդհատ հարձակումներ էին լինում Քարին տակի վրա, Ավետարանոցից ու Սղնախից Ռազմիկը զինված օգնություն էր ուղարկում Քարին տակ, ուր տղաները կռվում էին բացառիկ քաջությամբ և ետ մղում 700-800 զինված ադրբեջանցիների անընդմեջ հարձակումները: Այդ գյուղերում տեղակայված ջոկատները հսկում էին գյուղացիների անվտանգությունըª Քիրսի ստորոտում գարնանային ու ամառային դաշտային աշխատանքների իրականացման ժամանակ, ինչպես նաևª բերքահավաքի օրերին: Արցախի պաշտպանության շտաբիª Ավետարանոցում տեղակայված զինված ջոկատները օգնության անհրաժեշտության դեպքում ահազանգ ստանալովª անմիջապես մեկնում էին երկրամասի համարյա բոլոր շրջանները, ոչ միայն գյուղերի պաշտպանության, նաև թալանչիական արշավներ կազմակերպող ադրբեջանաբնակ գյուղերի բնակիչերին ահաբեկելու գործողություններ էին իրականացվում:

5

1991-ի նոյեմբեր-դեկտեմբեր ամիսներին ադրբեջանցիները համարյա ամեն օր Շուշիից և Ստեփանակերտը շրջապատող ադրբեջանաբնակ գյուղերից (Կրկժան, Քյոսալար, Մալիբեկլու, Ջամիլու, Խոջալու) հրթիռահրետակոծում էին մայրաքաղաքը: Թուրքերն այնքան էին լկտիացել, որ հրթիռակոծում էին նաև ԽՍՀՄ զինված ուժերի Անդրկովկասյան զինվորական օկրուգիª Ստեփանակերտում տեղակայված 399-րդ մոտոհրաձգային գնդի տարածքը: 
Անհրաժեշտություն առաջացավ այդ կրակակետերի  վնասազերծման գործընթացն արագացնել: 1991-ի դեկտեմբեր, 1992-ի հունվար-մայիս ամիսների ընթացքում հայ ինքնապաշտպաններին հաջողվեց վերացնել այդ չարիքը, և Ստեփանակերտը վերջնականապես ազատվեց Շուշիից ու շրջակա գյուղերից անընդհատ տեղացող հրթիռահրետակոծումներից, բայց այս անգամ էլ ռմբահարվում էր հակառակորդի օդուժի կողմից: 

6

Ռազմիկ Պետրոսյանի ջոկատը քանակապես զգալիորեն նվազել էր, ուստի, հարկ էրª անհապաղ զբաղվել համալրման գործով: Երբ ջոկատի կազմը հասավ 50-իª մարզադաշտի տարածքում սկսեցին լրջորեն պարապել: Կարևոր ուշադրություն էր դարձվում հատկապես տղաների ֆիզիկական կոփվածությանը, մարտավարական պարապմունքների պատշաճ մակարդակով անցկացմանը:

7

ԼՂՀ Ինքնապաշտպանության կոմիտեի նախագահ Սերժ Սարգսյանը շտապեցնում էր և արդեն որոշակի պատրաստություն ստացած տղաները մեկնեցին ռազմաճակատի Մարտակերտյան ուղղություն: Շտաբը տեղակայված էր Դրմբոն գյուղում, ուր Ռազմիկն իր ջոկատով ներկայացավ հունիսի 9-ին: Մարտակերտի շտաբի պատասխանատու Սեյրան Օհանյանը կարգադրեց Ռազմիկին` իր ջոկատով անհապաղ գնալ Մոխրաթաղ: Այնտեղ տեղակայված Վլադիմիր Բալայանի ջոկատի հետ տղաները հանդիպեցին Մոխրաթաղի մերձակայքում: Գյուղում խաղաղ բնակիչներ չկային:
Ջոկատը զբաղեցրեց Մոխրաթաղի մերձակա հեռուստաաշտարակի առջևի խրամատներն ու դիտակետերը:
Հաջորդ օրվա վաղ առավոտյան թշնամին սկսեց արկակոծել մերոնց դիրքերը: Մեր հրետանու կողմից պատասխան կրակ էր բացվում ՙխնայողության ռեժիմով՚, իսկ ադրբեջանցիներն արկերն արձակում էին առանց դադարի: Տղաների տրամադրության տակ գտնվող միակ տանկը լավ քողարկված էր, որի թնդանոթն ուղղված էր դեպի հակառակորդի դիրքերը և ժամանակ առ ժամանակ արկեր էր արձակում: Երրորդ օրը միայն ադրբեջանցիները որոշեցին գրոհ ձեռնարկել: Մեր դիրքերի ուղղությամբ շարժվեց մեկ ՙՏ-72՚ տիպի տանկ, որն անմիջապես խփվեց: Թշնամու հետևակը ևս զոհեր տալով (մոտ 15 մարդ) փախուստի դիմեց, սակայն չէր դադարում ականանետային կրակը: Մեկշաբաթյա անօգուտ հրետակոծություններից ու հարձակումներից հոգնած հակառակորդը փոխեց հարձակման ուղղությունը: 

8

Ռադիոկապով հաղորդում տրվեց ամրացնել Մաղավուզի պաշտպանությունը: Ադրբեջանցիները մեծ ուժեր էին կուտակել այդ ուղղությամբ: Սեյրան Օհանյանը հրամայեց նռնականետները տեղադրել հարմար դիրքերում: Երկու նռնականետ Ռազմիկը, երեքըª Գիրոն (Վլ. Բալայանի ջոկատ) տեղադրեցին ու զեկուցեցին պատրաստ լինելու մասին:
Մաղավուզցիները լավ էին պաշտպանվում, բայց չէին նկատում, թե ադրբեջանցիներն ինչպես են մանևրելով անցնում դեպի գերեզմանատան կողմը, որ շրջապատեն գյուղի պաշտպաններին: Հեռադիտակով այդ ամենը նկատելի էր Ռազմիկի ջոկատի զբաղեցրած դիրքից, անմիջապես էլ ռադիոկապով հայտնվեց այդ մասին, բայց մաղավուզցիները ընդամենը մեկ օր կարողացան դիմանալ: Որոշ ժամանակ անց Գիրոն իր ջոկատի դիրքերից եկավ Ռազմիկի մոտ և ասաց, որ դիրքերը թողնելու հրաման են ստացել, որովհետև Մաղավուզը գրավվել էր: 
Ռազմիկը չէր ուզում լքել իր դիրքերը, ուստի, խնդրեց հնարավոր ամեն միջոց ձեռնարկել Մաղավուզը պահելու համար£ Անհրաժեշտության դեպքում իր ջոկատով կարող էր օգնության ձեռք մեկնել£ Նրա խնդրանքը հաղորդվեց ռադիոկապով, բայց հրամանատարության կողմից հավանության չարժանացավ£
Ռազմիկը կարգադրեց զինամթերքը բարձել բեռնատար մեքենան ու շտապ հեռանալ, քանի որ արդեն հրահանգ կար, որ հակառակորդը շարժվում է Մեծ-շենի վրա£ (Խոհարար Շոշըª շոշեցի վարորդ Վալերիկը, հավով փլավ էր եփել, բայց չհասցրին նույնիսկ համտեսել)£
Մթնժոռել էր, հետն էլª անձրև էր սկսել£ Ցեխոտ ճանապարհով դժվարացել էր ընթացքը, ուստի, բեռնատարը ստիպված էին կապել տանկից, և, ըստ հրահանգի, բոլորը շարժվեցին դեպի Մեծ-շեն, իսկ Ռազմիկն իր խմբովª Մոխրաթաղի վերևի սարիցª կարճ ճանապարհովª դեպի Կուսապատ£ Կեսգիշեր էր արդեն, և ընդամենը 5 կմ էին անցել, երբ շտաբից ռադիոկապի կանչ ստացավ£ Սեյրան Օհանյանը Ռազմիկին հայտնեց, որ պետք է կրկին վերադառնա ու գրավի Մոխրաթաղը, քանի որ Մաղավուզը պահելու հնարավորություն է ստեղծվել£ Ռազմիկն անմիջապես լուրը հայտնեց ջոկատայիններին£ Տղաները վրդովված էին այն պատճառով, որ կարող էին պաշտպանել գյուղը, բայց չթողեցին£ Իսկ հիմա, երբ սովածությունից ու հոգնածությունից լրիվ հյուծված ենª կարգադրում են վերադառնալ£ Ռազմիկն ասաց, որ դա հրաման է, իսկ հրամանը չի քննարկվում£ 60-70 հոգուց ընդամենը 12-ը համաձայնեց Ռազմիկի հետ վերադառնալ£ Վերցրին զենքերն ու ճանապարհ ընկան£ Թեև ետդարձի ճանապարհն ավելի հեշտ էր հաղթահարվում, բայց հոգնածությունը զգացնել էր տալիս£ Եվ միայն լուսաբացին, ժամը չորսին մոտ կարողացան հասնել Մոխրաթաղից վերև ընկած տարածքն ու սպասողական դիրք գրավեցին£ Չգիտեինª հակառակորդը գյո±ւղ է մտել, թե± ոչ£ Կես ժամ անց ջոկատի մյուս տղաները ևս միացան իրենց հրամանատարին£ Այդ քայլը ոգևորեց բոլորին£ Որոշեցին անմիջապես գրոհել գյուղի վրա£ Ռազմիկը նախ չորս մարտիկ ուղարկեցª զննելու տարածքը£ Հետախույզները վերադարձան մեկ ժամից ու զեկուցեցին, որ գյուղից ներքև հակառակորդի մեկ զրահամեքենա կա ու մոտ 30 զինվոր£ Հրամանատարը 30 հոգու (երկու նռնականետով ու մեկ գնդացրով) ուղարկեց  հակառակորդի ուղղությամբ, իսկ մյուսները, շրջանցելով Մոխրաթաղըª շարժվեցին դեպի իրենց նախկին դիրքերը£ Լավ էրª թշնամին այդ ուղղությամբ դեռ առաջ չէր շարժվել£ Մոխրաթաղի ներքևում գործողությունը հաջող ընթացք ստացավ: Խուճապի մատնված ադրբեջանցիներից 14-ը սպանվեց, մյուսները փախան, չհասցրին նույնիսկ կրակել: Զրահամեքենան ևս մնաց, որը մինչ այդ արդեն խփվել էր մեր տղաների կողմից: 
Դիրքավորվեցին նախկին դիրքերում: Մաղավուզից դեռ շարունակվում էին կրակոցները: Փլավն էլ արդեն լավ եփվել էր, և Ռազմիկը տղաներին հերթով, չորս-չորս ուղարկեց ճաշելու: Մաղավուզի կողմից տարածվող աղմուկից հասկանալի դարձավ, որ մեր երկու տանկերը կրակելով մտել են գյուղ: Հետո պարզվեց, որ դրանք 26-ի Յուրայի (Հովհաննիսյան) տանկերն են, որոնք դուրս են բերվել Քելբաջարի (Քարվաճառ) ճակատից ու հասցվել Մաղավուզ: Մոխրաթաղ վերադառնալը նպատակ էր հետապնդում թույլ չտալ, որ ադրբեջանցիները Մաղավուզը շրջանցեն Մոխրաթաղով: 
Ցերեկվա ժամը 11-ին հրաման ստացվեցª Մոխրաթաղից հեռանալ դեպի Մեծ-շեն: Ռազմիկին կանչեցին Մարտակերտի պաշտպանության շտաբ: Սեյրան Օհանյանի մոտ հավաքվել էին բոլոր ջոկատների հրամանատարները: Նա քարտեզի վրա ցույց տվեց անտառային մի հատված, Մեծ-շենի մոտ, և ասաց, որ այդտեղ պետք է դիրքավորվել և կասեցնել հակառակորդի առաջխաղացումը: Նա նաև ասաց, որ եթե ադրբեջանցիները հասնեն Մարտակերտ-Քելբաջար ավտոխճուղին, ապա Կուսապատում և Ներքին Հոռաթաղի մոտակայքում գտնվող Սամվել Կարապետյանի ջոկատը կհայտնվի շրջապատման մեջ, ուստի, առաջարկվեց նշված վայրում 3-4 կմ երկարությամբ դիրքավորվել և թույլ չտալ, որ թշնամին կարողանա անխոչընդոտ առաջ շարժվել: Նշված պաշտպանական գծում հրամանատար նշանակվեց Ռազմիկ Պետրոսյանը: Նա իսկույն կանչեց տղաներին, բացատրեց իրավիճակն, ու անմիջապես սկսեցին դիրքավորվել: Տանկի հրամանատար Գրիշան վիրավորվել էր, ուստի, տանկի մեջ մնացել էին մեխանիկն ու նշանառու-օպերատորըª Համիկը, ով իր վրա էր վերցրել տանկի հրամանատարի պարտականությունը: Ս. Օհանյանը տղաներին հրաժեշտ տալուց առաջ խնդրեց ամեն գնով պահել դիրքերը և խոստացավ օգնություն ուղարկել: Աղդաբանում, Մաղավուզում և Փափռավենդում տեղակայված ՙԳրադ՚ կայանքներից թշնամին հրթիռակոծում էր մեր դիրքերը, որին զուգակցվում էր նաև հրետանային արկակոծումը: Տարածքը նաև ռմբակոծիչների թիրախ էր դարձել, բայց քանի որ անտառում լավ էին քողարկվելª առանձնակի վնաս չէր հարուցվում մերոնց: Սամվել Կարապետյանի ջոկատից աջ, Գյուլաթաղ (այժմª Վարդաձոր) գյուղի մոտ, դիրքավորվել էր Նորիկ Դանիելյանը, իսկ Ջանյաթաղում (այժմª Ճանկաթաղ)` Աշոտ Ղուլյանի (ՙԲեկոր՚) վաշտը: Ռազմիկի ջոկատի նահանջելու դեպքում նրանք բոլորն ակամայից կհայտնվեին շրջապատման մեջ, ուստի, ամեն ինչ արվում էրª տրված առաջադրանքը  ուժերի գերագույն լարումով կատարելու համար: Ռազմիկի ջոկատի հետ դիրքում էին նաև Վլադիմիրի ջոկատը (Գիրոյի հրամանատարությամբ) և ստեփանակերտցի հետախույզների 12 հոգանոց ջոկատը: Անհրաժեշտ զինամթերք կար, տանկի աջակցությունըª նույնպես, տղաներն էլ վճռական էին տրամադրված:
Հակառակորդի հերթական գրոհն, ինչպես միշտ, սկսվեց ռմբակոծությամբ, որից հետո անցան հրետանային նախապատրաստության: Այնուհետև զրահատեխնիկայի հռնդյուն լսվեց: Ռազմիկն ու Գիրոն վազում էին դիրքերով և զգուշացնում, որ չկրակեն, թողնեն, որ հակառակորդի տեխնիկան ավելի մոտենա: Նաև չպետք է թույլ տային, որ թշնամին իմանա մերոնց տեղը: Մոտ 200 մետր հեռավորության վրա հակառակորդի հետախուզական ջոկատն էր, որը գնդացրային ու նռնականետային կրակ բացեց մեր դիրքերի ուղղությամբ: Տղաներն արդեն զգուշացված էին, որ չկրակեն, մինչև որոշակիորեն չտեսնեն հակառակորդի զինվորներին: Երբ, ի վերջո, սկսվեց փոխհրաձգությունը, Ռազմիկը Համիկին հրահանգեց տանկն առաջ շարժել ու կրակել: Մոտ 30 րոպե անց հակառակորդի մոտեցող տանկի աղմուկը բռնեց անտառը: Ռազմիկն ու Գիրոն հրահանգ տվեցին պատրաստել նռնականետերն ու հակատանկային նռնակները: Ընդհանուր ուժերով երեք նռնականետ գործի գցվեց: Հանկարծ 80 մետրի վրա, իրարից 50-60 մետր հեռավորությամբ վեց տանկ ու հետևակի մարտական մեքենաներ հայտնվեցին: Տղաներից մի քանիսը խուճապի մատնվեցին, նույնիսկ փորձեցին լքել դիրքերը: Երկու ջոկատների հրամանատարները խիստ հրահանգեցին նման քայլի չդիմել: Մի քանի րոպե անց  ուժեղ պայթյուն տեղի ունեցավ: Պարզվեց, որ հակառակորդի տանկերից մեկը պայթել է հակատանկային ականի վրա, բայց մյուսները, դեռ շարունակում էին առաջ շարժվել: Մերոնք նռնականետերից կրակ բացեցին£ Գիրոն խփեց մեկ ՀՄՄ, որի վրա գտնվող դեսանտային խումբը, ցատկելով խփված մեքենայից, ընկավ մեր տղաների կրակոցի տակ, ու բոլորն էլ սպանվեցին:
Ռազմիկը երկու նռնականետ էր գործածում£ Տղաներն արագ-արագ լիցքավորում էին: Խփեց մեկ տանկ, որն իսկույն բոցավառվեց: Թշնամին վեց զրահատեխնիկայից  երեքն արդեն կորցրել էր, բայց մյուսները դեռ շարունակում էին առաջ շարժվել: Նրանցից մեկը  գնում էր մեր քողարկված տանկի ուղղությամբ: Տանկի ետևից` հակառակորդի հետևակը: Երբ արդեն մնացել էր 40 մետրª հանկարծ որոտաց մեր տանկի թնդանոթն, ու թշնամու պայթող տանկի վրա գտնվողների մարմիները ցաքուցրիվ եղան օդում: Վառվող տանկերի մեջ եղած զինամթերքն սկսեց պայթել, և քանի-որ հեռավորությունը մոտ 40-60 մետր էր, տղաներն զգուշացան. պայթող ակաների բեկորները կարող էին վնասել իրենց: Մյուս երկու զրահամեքենաների անձնակազմները լքեցին իրենց մեքենաներն ու փախուստի դիմեցին, բայց շատ հեռանալ չկարողացան. ոչնչացվեցին մերոնց դիպուկ կրակոցներից: 
Ողջ գիշերվա ընթացքում տղաները հետևում էին վառվող տանկերին և միայն առավոտյան կարողացան մոտենալ, այն էլª շատ խիստ զգուշավորությամբ, որ հանկարծ ծուղակի մեջ չհայտնվեն: Ռազմավարը գոհացուցիչ էրª 20 ավտոմատ և երկու ՀՄՄª լրիվ սարքին վիճակում: Նման խայտառակ պարտությունից հետո թշնամին չորս օր շարունակ ռմբակոծեց մեր դիրքերը, բայց քանի որ մերոնք լավ էին դիրքավորվել, առանձնակի վնաս չկրեցին: Հինգերորդ օրը թշնամին նոր գրոհ ձեռնարկեց: Զգացվում էր լավ նախապատրաստվածությունը:
Գրոհողների մեջ կային նաև այլազգի  վարձկաններ, որոնք իրենց արտաքին տեսքը հարմարեցրել էին տեղանքին (օգոստոս ամսվա դեղնավուն խոտ ու խաշամի գույն էր ստացել  մինչև գոտկատեղը մերկացրած նրանց մաշկը), սողալով մոտենում էին, ու ոչինչ չէր նկատվում: Դիպուկահարներ էին բերել առաջին գիծª գնդացրորդներին ու հրամանատարներին վերացնելու նպատակով: Սողալով մեր տղաների դիրքերին էին մոտենումª նռնակներով մարտի մեջ մտնելու համար: Երեք օր անընդմեջ ձեռնարկված գրոհները, սակայն, ոչ մի արդյունք չտվին: 

9

Ալաշանից դեպի ձախ, երեք կիլոմետր հեռավորության վրա, պաշտպանություն իրականացնող Մելսիկը հայտնեց Ս. Օհանյանին, որ հակառակորդը տանկերով հարձակում է ձեռնարկել իրենց ուղղությամբ, և խնդրեց մեկ ՀՄՄ ուղարկել: Տեղանքին ծանոթ մարտակերտցի տղաները Ս. Օհանյանին հավաստիացրին, որ այդտեղով ՀՄՄ-ն չի կարող անցնել: Պետք է պաշտպանությունը նռնականետների միջոցով իրականացնել: Ռազմիկը կապվեց Մելսիկի հետ և ասաց, որ թշնամու տանկերն այդտեղով չեն կարող անցնել դեպի իրենց դիրքերը, իսկ ՀՄՄ-ները կարելի է խփել նռնականետով: 
Մելսիկը նույն խնդրանքով կրկին դիմեց Ս. Օհանյանին: Ռազմիկը նորից խառնվեց խոսակցությանն ու ասաց, որ պատրաստ է օգնել: Ս. Օհանյանն ուրախությամբ համաձայնեց Ռազմիկի օգնության առաջարկին: Ռազմիկը ՀՄՄ-ի հրամանատար Մհերին առաջադրանք տվեց գնալ Ալաշան, կրակ բացել հակառակորդի վրա և շտապ վերադառնալ: Մհերի ՀՄՄ-ն իսկույն ճանապարհ ընկավ: Նրա կրակից հետո թշնամին երկու տանկով ու մեկ ՀՄՄ-ով փոխեց հարձակման ուղղությունն ու շարժվեց դեպի Ռազմիկի դիրքերը: Ռազմիկն իսկույն կապվեց Մելսիկի հետª Մհերին ետ ուղարկելու համար, միաժամանակª հարձակման մասին իրազեկեց շտաբ: Կուսապատում դիրքավորված Հրայր (Հրո) Աբրահամյանն էլ իր օգնությունն առաջարկեց, ասելով, որ 10 հոգի կուղարկի, միայն թե դիրքերը չհանձնեն, այլապեսª իրենք կհայտնվեն ծուղակի մեջ: 
Ռազմիկը  պատասխանեց, որ դիրքերը կկարողանան պաշտպանել: Վստահ էր տղաների փորձի ու հմտության վրա: Իսկ մեկ օր առաջ սակրավորների խմբի ղեկավար Սեյրանյան Արմենն էր տեղանքն ականապատել այնպես, որ հակառակորդի ոչ մի տանկ չկարողանա անցնել: 
Հակառակորդի տեխնիկայի հայտնվելուն պես,  գործի գցվեց մեր տանկի շարժիչը: Մինչ այդ, մեր դիրքերի վրա ադրբեջանցիները  շրապնելային ռումբեր էին արձակել, որոնց բեկորներից վիրավորվել էին ութ ազատամարտիկներ և Փրկարար ծառայության միջոցով ուղարկվել Ստեփանակերտ: Տանկի հրամանատար Համիկը Ռազմիկին հարցրեց, թե` եթե ինքը տանկ խփիª մի կոմուֆլյաժ համազգեստ կտա± իրեն: Ռազմիկը խոստացավ:
Թշնամու տանկերն ու ՀՄՄ-ն առաջանում էինª քողարկելով իրենց հետևակայիներին: Մերոնք կրակում էին ծառերի ետևից: Հակառակորդիª ուղիղ նշանառությամբ կրակելը ոչ մի արդյունք չէր տա, ուստի, զրահատեխնիկան սկսեց կրակել խաչաձևª թևերից: 
Ռազմիկը մի քանի անգամ, հրահանգներ տալու համար, բարձրացավ տեղից և զգաց, որ դիպուկահարի կրակի տակ կարող է ընկնել, ուստի, Գալստյան Սերժիկին պատվիրեց, որ իր հրահանգով բաճկոնակը հրացանի փողին հագցնել ու վեր բարձրացնել: Ինքը հարմար դիրք գրավեց և նշան տվեց£ Հակառակորդի դիպուկահարն իսկույն կրակեցª մատնելով իր տեղը£ Նրա ուղղությամբ Ռազմիկն անմիջապես երկու գնդակ ուղարկեց: Բաճկոնակը նորից բարձրացրինª դիպուկահարին ստուգելու համար: Կրակոց չհետևեց: 
Կռվի թեժ պահին վերադարձավ Մհերի ՀՄՄ-ն: Հակառակորդը կրակ էր տեղում զենքի բոլոր տեսակներից և արժանի հակահարված ստանում: Երեք ժամ տևած մարտի ընթացքում թշնամին կորցրեց երկու տանկ, սպանվեցին մեծ թվով զինվորներ: Մարտի ավարտից հետո Համիկն, իհարկե, ստացավ իրեն խոստացված համազգեստը, իսկ երբ սպանվածների զենքներն էին հավաքվում, Ռազմիկը տղաներից մեկին հանձնարարեց գնալ և բերել սպանված դիպուկահարի  օպտիկական նշանոցով հրացանը: Զննեցին նաև հակառակորդի տանկը: Համիկը հավաստիացրեց, որ տանկը նորմալ վիճակում է: Դա թշնամուց առգրաված երրորդ տեխնիկան էր: 


10

Մարտից հետո Ռազմիկը ռադիոկապով Սեյրան Օհանյանին խնդրեց 24 օր շարունակ պաշտպանության դիրքերում գտնվող իր ջոկատի տղաներին ինչ որ ձևով փոխարինել, որովհետև այնպես էին հոգնել, որ նույնիսկ չէին կարողանում  ճաշելու գնալ: 
Հերթափոխվեցին երկու օր հետո: Ստեփանակերտ հասնելուն պեսª զանգեց Սերժ Սարգսյանն ու հայտնեց, որ երկու օրից պետք է մեկնեն ռազմաճակատ: 
Նշված ժամկետում նոր ստացած ՙԿամԱԶ՚ բեռնատարով Ռազմիկի ջոկատի տղաները մեկնեցին ճակատային գիծ: Չլդրան գյուղում տեղակայված ինքնապաշտպանական շտաբում տեղեկացան, որ մերոնք թողել են Մեծ-շենի մոտ գտնվող նախկին դիրքերը, և պաշտպանական գիծն անցնում է Մեհմանա գյուղի մոտով: 
Դիրքավորվեցին Մեհմանայից ձախª դեպի Դրմբոն ձգվող տարածքում: Զբաղեցրին բարձունքներից մեկը, որտեղից հնարավոր էր հսկողության տակ պահել բոլոր ճանապարհները: Մեհմանայից աջ, համապատասխանաբար, դիրքավորված էին Հրոյի, Իլյիչի (Բաղրյան) և Նորիկի ջոկատները: Հսկողություն էր իրականացվում մինչև Գյուլաթաղ գյուղն ընկած տարածքը:
Ամեն օր հակառակորդի օդուժը ռմբակոծում էր մեր դիրքերը, իսկ մերոնք հակաօդային պաշտպանության համապատասխան համակարգեր չունեին: Միայն ՙԻգլա՚ տիպի հրթիռներ էին, որոնց միջոցով հնարավոր էր թշնամական ինքնաթիռներ և ուղղաթիռներ խփել: 
Մի քանի օր անց թշնամին զրահատեխնիկայի աջակցությամբ նոր հարձակում ձեռնարկեց: Մարտակերտ-Մեհմանա-Դրմբոն ճանապարհահատվածում մերոնք  հակառակորդի երկու ՀՄՄ էին խփել, ուստի, նախահարձակ եղած թշնամին փորձում էր Գյուլաթաղ գյուղի շրջանցումով անցնել մեր ջոկատների թիկունքը և գնալ դեպի Մեհմանա: ՙԳրադ՚ Ժորայի (Գասպարյան) հրամանատարությամբ լավ էր գործում հրետանին: Հրոյի ջոկատը ևս լավ էր պաշտպանվում, իսկ, ահա, Նորիկ Դանիելյանի վիրավորվելուց հետո ջոկատի տղաները մեկ-մեկ փորձում էին լքել դիրքերըª փորձառու հրամանատար չունենալու պատրվակով: Ռազմիկն իր ջոկատի տղաներից մի քանիսին ուղարկեց Նորիկի պաշտպանած դիրքերըª հակառակորդի առաջխաղացումը կասեցնելու նպատակով: Շտաբից ևս օգնություն ուղարկվեց: Եկավ Սանվել Կարապետյանըª իր հետ բերելով մեկ տանկ և դիրքերից փախած մարտակերտցիներին: Նրանցից մեկը հրամանատար նշանակվեց, պարզաբանվեցին անելիքները, ջոկատին տրվեց կոնկրետ առաջադրանք: Պահանջվեցª մշտապես մնալ կապի մեջ:
Ռմբակոծությունները սովորական երևույթ էին դիրքերում, ու տղաներն ասես հարմարվել էին դրան:
Մի օր երկնքում երկու ուղղաթիռ հայտնվեց: Տղաները կարծեցին, թե թշնամական են, բայց ինչ-ինչ կասկածանքներ կային, ու չկրակեցին: Կասկածներն արդարացան. ուղղաթիռները Հայաստանի քաղաքացիական ավիացիայից էին: Թռիչքներ իրականացրին հակառակորդի վերահսկողության տակ գտնվող Մարտակերտ քաղաքի երկնքում, հետո անցան թշնամու թիկունքը և շատ ցածր բարձրությունից ռմբակոծեցին նրանց դիրքերն ու անվնաս հեռացան:
Մեր ուղղաթիռների հայտնվելուց մի քանի օր անց,  մոտ 300 մետր բարձրությունից թշնամու նետած կասետային ռումբի պայթյունից վիրավորված յոթ ազատամարտիկների թվում էր նաև Ռազմիկ Պետրոսյանը: Անմիջապես կապվեցին Փրկարար ծառայության հետ, բայց, քանի որ տղաներն արյունաքամ էին լինում, Գենոյի ՙԿամԱԶ՚-ի թափքում եղած ջուրը թափեցին ու վիրավորներին պատգարակներով տեղավորեցին այնտեղ£ Ճանապարհվեցին դեպի Չլդրանª դաշտային հոսպիտալ: Ճանապարհին հանդիպեց սանիտարական ՙՈՒԱԶ՚-ը և վերցրեց  վիրավորներին, իսկ ՙԿամԱԶ՚-ը ետ վերադարձավ: Չլդրանում տղաներին առաջին օգնություն ցուցաբերելուց հետո ուղարկեցին Ստեփանակերտ, բայց զինվորական հոսպիտալում ու քաղաքացիական հիվանդանոցներում ազատ տեղ չկար, և բժիշկ Մարությանը որոշեց նրանց  բուժել ՙկիսաամբուլատոր՚ պայմաններում. առավոտյան գալիս էին հիվանդանոց,  ստանում համապատասխան բուժումները, իսկ երեկոյան վերադառնում իրենց տները:
Այս դեպքից ընդամենը մեկ շաբաթ էր անցել, երբ շտաբից զանգեցին Ռազմիկ Պետրոսյանին և կարգադրեցին ջոկատն առաջին գիծ ուղարկել: Առանց հրամանատարի: Գիտեին, որ վիրավորվել է և բուժվում է: Սակայն Ռազմիկը գերադասեց մեկնել տղաների հետ£ Արդեն հանձնվել էին Չլդրանն ու Կիչանը:
Կիչան գյուղի մոտակա ձորակում տեղակայված շտաբում Ռազմիկն իմացավ, որ մերոնք վերագրավել են Չլդրանը: Չլդրանում գտնվող Սամվել Կարապետյանը խնդրեց շտաբի տղաներին, որ Ռազմիկ Պետրոսյանի ջոկատն ուղարկեն իր մոտ: 
Ջոկատը միայն ուշ երեկոյան կարողացավ անցնել ռմբակոծության տակ գտնվող ճանապարհն ու հասնել Չլդրանի գյուղամիջյան աղբյուրի մոտ, ուր ողջ գիշերն անցկացնելուց հետո միացավ Մեհմանայի բարձունքի ուղղությամբ վաղ առավոտյան իրականացված գրոհին: Ռազմիկի ջոկատը գրոհողների կենտրոնամասում էր£ Աջից շարժվում էին Սամվել Կարապետյանի հետախույզներըª Անդոյի (Անդրանիկ Սարգսյան) հրամանատարությամբ: Տղաները երկու կիլոմետր երկարությամբ շղթա կազմած` մոտենում էին Մարտակերտ-Քելբաջար ավտոխճուղուն, որը վերահսկվում էր հակառակորդի 3-4 տանկերի կողմից: Նկատելով նրանցª տանկերն սկսեցին կրակել: Ռազմիկը ձեռքի հակատանկային նռնականետից (ՁՀՆ) պատասխան կրակ բացեց£ Վարդգեսի տղաները ևս կրակ բացեցին ՙՄուխա՚ տիպի նռնականետից: Հակառակորդի տանկը շրջվեց ու անշարժացավ, իսկ անձնակազմը դիմեց փախուստի: Մեկ ՙՏ-72՚ տիպի տանկ էլ Անդոյի տղաներն էին խփել ու գրավել հակառակորդի դիրքերը:

11

Հատկապես կարևոր և հիշարժան էր մարտերից մեկում ադրբեջանցի կապավորի գերեվարումը: Հակառակորդի 15 հոգուց բաղկացած մի ջոկատ Մեհմանայից շարժվում էր Չլդրանի ուղղությամբ: Ռազմիկն իսկույն այդ մասին հայտնեց Չլդրանի պաշտպաներին: Ս. Կարապետյանը հրահանգեց Ռազմիկինª փակել հակառակորդի ետդարձի ճանապարհը և կամաց-կամաց շարժվել դեպի Չլդրան, իսկ իրենք Չլդրանից ուղղություն վերցրին դեպի Մեհմանա: Արդյունքումª հակառակորդի ջոկատը հայտնվեց շրջապատման մեջ և ոչնչացվեցª բացի կապավորից, որի միջոցով հնարավոր եղավ տեղեկանալ Մարտակերտյան ճակատի հրամանատար Սուրաթ Հյուսեյնովի գործողություններին, կանխել հակառակորդիª նախահարձակ լինելու որոշ դեպքեր: 
Մի անգամ էլ, Ս. Հյուսեյնովի (ազդականչըª ՙ52՚) հետ խոսակցությունից պարզ դարձավ, որ հակառակորդը առավոտյան ժամը 6-ին գրոհ է ձեռնարկելու մեր դիրքերի ուղղությամբ: Ռազմիկն իսկույն կապվեց Չլդրանում տեղակայված շտաբի հետ և խնդրեց մարդ ուղարկել իր մոտª կարևոր տեղեկություն հաղորդելու համար: Դիմելով հնարամտությանª հակառակորդին անակնկալի բերելու համար, հրամանատարությանը խնդրեց թույլատրել ժամը 4-ին հարձակվել£ Հաջողությունն ակնհայտ էր:
Հիշարժան են նաև թիվ 1156 բարձունքի գրավումը, ազգությամբ ղազախ կապավորի քաջարի վարմունքը, ադրբեջանցիների ինքնահրթիռակոծումը ՙԳրադ՚ կայանքներից£ Այս վերջին դեպքի ժամանակ Ռազմիկը կապվեց ՙԳրադ՚ Ժորայի հետ և ասաց, որ կարող է չանհանգստանալ ու խնայել հրթիռները. ադրբեջանցիները իրենք իրենց հաջողությամբ հրթիռակոծում են: 

12

Մի շարք անհաջողություններից հետո, վերադասավորելով ուժերըª հակառակորդը նոր հարձակում ձեռնարկեց: Թշնամու գրոհները հաջողությամբ ետ էին մղում Ռազմիկի, Յուրա Հակոբյանի հրամանատարությամբ գործող սումգայիթցիների ՙՎրեժ՚ ջոկատները, ՙՏաքսիի՚ խումբը, չափարցի տանկիստ Վիտոն: 
Հակառակորդը կորցրեց չորս ՙՏ-72՚ տիպի տանկ  և երկու ՀՄՄ, կրեց կենդանի ուժի զգալի կորուստ: Մեր կողմից ութ հոգի վիրավորվել էր, հինգը (ՙՎրեժ՚ ջոկատից)ª անփորձ լինելու հետևանքովª ուշաթափվել: 
Մարտից հետո Ռազմիկ Պետրոսյանը խնդրեց հրամանատարությանըª ջոկատը հանգստի ուղարկել: Հերթափոխվեցին երկու օր հետո միայն, իսկ մի քանի օր անց հակառակորդը, ցավոք, նոր ուժեր կուտակելով այդ վայրում, կարողացավ ետ գրավել Մեհմանայի բարձունքն ու Չլդրանը: Մեր պաշտպանական գիծը նորից անցնում էր Կիչան գյուղի մոտով:

13

Երկու օր էր, ինչ տղաները տանն էին, կրկին հավաքվելու և ռազմաճակատ մեկնելու հրաման ստացվեցª թշնամին հասել էր մինչև Խաչեն գետի հովիտը: 
Ջոկատը նշանակման վայր հասավ: Խնդիր էր դրված ոչ մի կերպ թույլ չտալ, որ հակառակորդն անցնի Խաչենի աջ ափը: Ռազմիկն առաջադրված խնդրի իրականացմանն անցավ Սամվել Կարապետյանի հրամանատարությամբ գործող ջոկատի հետ համատեղ: Հասկանալի էր իրավիճակը. եթե թշնամին հանկարծ հայտնվեր Խաչենի աջ ափին, իր վերահսկողության տակ կվերցներ տարածքի գերիշխող բարձունքները, պատմական Գանձասարը և, արդեն բաց ճանապարհով, կշարժվեր դեպի Ստեփանակերտ: 
Խաչենի հովտի բոլոր գյուղերն էին ոտքի կանգնել, Մարտակերտի շրջանիª գերության մեջ հայտնված բոլոր գյուղերի ջոկատները:
Երբեք համախմբվածությունն այդ աստիճան չի կարևորվել, թեև միշտ էլ ջոկատների փոխգործակցությունը ցանկալի արդյունք էր տալիս: Այս պարագայում իրավիճակը բոլորովին այլ էր: Այս իրավիճակում համախմբվելն արդեն կենաց ու մահվան նշանակություն ուներ:

14

Արցախի ինքնապաշտպանության պետական կոմիտեն և ինքնապաշտպանության ուժերի հրամանատարությունը վճռեցին ստեղծել բոլորովին նոր կառույց, որը կմիավորեր առանձին-առանձին գործող ինքնապաշտպանական ջոկատները: Այդ նոր կառույցը, որը պիտի կոչվեր ԼՂՀ Պաշտպանության բանակ, կընդգրկեր բոլոր զինված կազմավորումները, նոր անվանումներ գործածության մեջ կդրվեինª պաշտպանական շրջան, միավորում, զորամաս, գումարտակ (դիվիզոն), վաշտ (մարտկոց), դասակ, ջոկ: Պատերազմը շարունակվում էր, և բանակը պետք է բանակի պես լիներ:
Պատերազմական ճանապարհներով անցած ինքնապաշտպանական ջոկատները բազում փորձություններ են հաղթահարել, բազում անգամ են միայնակ հայտնվել մահվան դեմ-հանդիման և փրկվել իրենց զինական ուժի ու հնարամտության շնորհիվ: Բայց եկել էր պահը, երբ անջատ-անջատ կռվելն այլևս ոչ միայն արդյունավետ չէր, այլև անհնարին էր: Որովհետև հապաղելն այլևս մահվան էր հավասար: Նորաստեղծ Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի (ԿՊՇ) կազմի մեջ մտան Ստեփանակերտում կազմավորված կամավորական ջոկատներն ու վաշտերը: ԿՊՇ-ի հրամանատար նշանակվեց Սամվել Կարապետյանը (այժմª Արցախի հերոս, Արցախի պաշտպանության նախարարի տեղակալ, գեներալ-մայոր), շտաբի պետª Ռազմիկ Պետրոսյանը (այժմª  ոստիկանության պահեստազորի գնդապետ): 

15

1992-ի աշնանային հակահարձակողական գործողությունների արդյունքում հնարավոր եղավ առաջխաղացում գրանցել Մարտակերտյան ռազմաճակատում: Դա արդյունք էր բանակային կառուցվածքային նոր առավելությունների: ԿՊՇ-ի և Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի (հրամանատարª Նորայր Դանիելյան) համատեղ ուժերով ճակատային գիծը խորացավ Մարտակերտի շրջանի տարածքում£ Կիչանից ու Առաջաձորի բարձունքներից մեր զորքերը շարժվեցին դեպի Չլդրան ու Դրմբոն, և մի քանի օրվա ընթացքում ամրացան Թարթառի հովտումª ազատագրելով Չլդրան, Պողոսագոմեր, Ղազարահող, Դրմբոն, Կոճողոտ, Վերին Հոռաթաղ, Հարությունագոմեր, Վաղուհաս, Խնկավան, Գետավան, Չափար, Հաթերք, Զագլիկ, Ումութլու (Ականաբերդ) բնակավայրերը: Մարտերն արդեն տեղի էին ունենում Սարսանգի ջրամբարի դիրքերի ուղղությամբ, որի հաջող ընթացքից հետո ռազմերթը պետք է շարունակվեր դեպի Մեծ-շեն ու Մաղավուզ: 

16

1993-ի գարնանը ԼՂՀ Պաշտպանության բանակի ստորաբաժանումները ձեռնամուխ եղան Քելբաջարում (Քարվաճառ) տեղակայված թշնամական կրակակետերի վնասազերծման ռազմագործողությանն ու հաջողությամբ իրականացրին այն: 
Այդ օրերին Սերժ Սարգսյանն իր մոտ կանչեց Ռազմիկ Պետրոսյանին և հրահանգեց ԿՊՇ-ից ընտրել խիզախ ու ֆիզիկապես լավ պատրաստված 100-150 մարտիկներ և Օմար մեկնելու պատրաստություն տեսնել: Բանն այն է, որ ազատագրելով Քելբաջարի շրջանը, առանձնակի կարևոր էր այն մեր ուժերի վերահսկողության տակ պահելը: Իսկ դրա համար պետք էր այն անջատել Ադրբեջանից, այսինքնª լիովին մեր վերահսկողության տակ պետք է անցներ Օմարի լեռնանցքը: Տղաները զգում էին, թե բնակլիմայական ինչպիսի բարդ պայմաններում պետք է կատարեին իրենց առջև դրված մարտական խնդիրը, ուստի, անում էին ամեն ինչ, որպեսզի նախապատրաստական շրջանում ոչ մի մանրուք աչքաթող չարվի: 
Ռազմիկ Պետրոսյանն Առաջին և Երրորդ գումարտակների հրամանատարներ Գենադի Հակոբյանից և Սամվել Հարությունյանից պահանջեց 60-ական հոգուց բաղկացած խմբեր տրամադրել: Նախապատրաստվելու համար երկու օր էր տրված:
Երկու օրից 120 հոգուց բաղկացած խումբն արդեն պատրաստ էր: Ապահովության բոլոր միջոցների առկայությամբª վաղ առավոտյան խումբը մեկնեց Ստեփանակերտից:

17

Երեկոյան կողմ հասան Օմարի ստորոտում գտնվող Յանշաղ բնակավայրը ու մինչ կտեղավորվեինª Ռազմիկը մի փոքր խմբով, տեղանքին ծանոթանալուց ու քարտեզում անհրաժեշտ նշումներ անելուց հետո, մեքենայով մտավ մոտակա գյուղերը, ուր փոքրաթիվ ադրբեջանցի և քուրդ ծերունիներ ու կանայք էին մնացել:
Տեսնելով մերոնցª նրանք կարծեցին, թե եկել են իրենց թշվառ կյանքի վերջը տալու, ուստի, պառկեցին և խնդրեցին սպանել իրենց: Ռազմիկն ասաց, որ հայ զինվորները խաղաղ բնակիչների, առավել ևսª ծերերի դեմ չեն կռվում: Կռվում են ոչ թե թալանի և ուրիշի ունեցվածքին տիրելու, այլ իրենց ազատ ու անկախ ապրելու իրավունքն իրականացած տեսնելու համար միայն:
Նա այդ մարդկանց կերակրել տվեց և հավաստիացրեց, որ կարող են դիմել ցանկացած հարցով£ Անգամ,  եթե կամենան հեռանալ դեպի իրենց հայրենակիցներըª կարող են ճանապարհը ցույց տալ, ուղեկցել մինչև թույլատրելի սահմանները: 
Տեղանքն ուսումնասիրելու համար Ռազմիկն ու իր տղաները  բարձրացան դիրքերը, ուր նրանց դիմավորեց ՙՄորուք՚ Ռաֆիկը (Սայիյան)ª Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի գումարտակներից մեկի հրամանատարը: Դիրքապահներին իրենց հետ բերած կոնյակից տվեցին, որպեսզի գիշերներն օգտագործեն` չսառչելու նպատակով:
Տեղանքն ուսումնասիրելուց հետո ծրագրեր մշակվեցին ռազմավարական կարևոր դիրքեր զբաղեցրած հակառակորդին ոչնչացնելու համար: Հրետանավորների գործողությունները համակարգում էր Սամվել Սաֆարյանը, ով Ռազմիկի հին ծանոթներից էր, շախմատի դպրոցի տնօրենը: Հիմա նա շախմատի տախտակի վրա անցկացրած իր բազում մարտերն իրական դաշտ էր տեղափոխել և հաջողությամբ իրականություն էր դարձնում:
Համագործակցելով Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումների հետª Ռազմիկի ջոկատայիները ձեռնամուխ եղան երկրորդ պաշտպանական բնագծի պատրաստմանը: Եվ սպասում էին հակառակորդի հարձակմանը: 
Ռազմական լուրջ գործողություն դեռևս չէր իրականացվում, և տղաները ձանձրացել էին դիրքեր պահելուց, երբ վերջապես երևաց հակառակորդի զինվորներից մեկը, ով մեր հսկողության տակ գտնվող տարածքն էր անցելª որոշակի տվյալներ ձեռք բերելու համար: Դա արդեն նշան էր, որ հակառակորդն, իրոք, լրջորեն պատրաստվում է  հարձակման:
Մեր կողմում ևս նախապատրաստական աշխատանքներ էին տարվում այդ ուղղությամբ, առաջարկվում էին հակահարձակման մի քանի տարբերակներ:
Առաջին գումարտակի հրամանատար Գենան, օրինակ, առաջարկեց բարձրանալ Աղդաբանի սարը, որն իր բարձրությամբ չի զիջի հակառակորդի զբաղեցրած դիրքերին, և գիշերն այնտեղից նախահարձակ լինել£ Սարի վրա ձյունը քիչ կլինի, իսկ այստեղ ձյան շերտը երկու մետր բարձրություն ունի, որն էլ խանգարում է հարձակման իրականացմանը: 
Մի օր էլ, դիրքեր բարձրանալիս, Ռազմիկը նկատեց, որ տղաները ձյունը փորել և մոտ 4-5 մետր խորացել են ձյան մեջ: Այնտեղ ճաշում էին, այնտեղ էլª հանգստանում: Երբ հարցրեցª ինչպես են զգում այդտեղ, պատասխանը միանշանակ դրական էր: Անմիջապես միտք հղացավ մինչև հակառակորդի դիրքերը, մոտ 250-300 մետր (2-2.5 մետր խորությամբ ձյան շերտով), թունելաձև փորվածք անել և զգալիորեն մոտենալով թշնամու դիրքերինª հանկարծակի դիմել հարձակման: Նա մոտավոր հաշվարկ կատարեց և իր համար պարզեց, որ մոտ 7-10 օրում հնարավոր կլինի այդ ծրագիրն իրագործել: Նորիկն առարկեց. իբր` 7-10 օրն ահագին ժամանակ է, իզուր ինչո±ւ վատնեն: Ռազմիկն էլ իր հերթին առարկեց, ասելով, որ, միևնույն է, 10 օր էª այստեղ են, և դարձյալ ոչ մի առաջխաղացում չկա: Մարտակերտի պաշտպանական շրջանի հրամանատարից մի 5-6 բահ խնդրեց միայն: ՙԹունելագործներն՚ սկսեցին աշխատել£ Որոշվեց երկու զուգահեռ ճանապարհ բացել, իրարից 30-40 մետր հեռավորությամբ: Հերթափոխային աշխատանքը կատարում էին ութ հոգով, իսկ ներքևից հետևում էին, որ հանկարծ ուղղությունը չփոխվի, և երեք մետրանոց լայնությունը պահպանվիª հարձակմանը շատ զինվոր ներգրավելու հնարավորությունն ապահովելու համար:
Ութ օր անց աշխատանքն ավարտված էր: 60 հոգի արդեն պատրաստ էին հարձակման համար: Զինվորներին լավ կերակրեցին ու հանգստի համար անհրաժեշտ ժամանակ տրամադրեցին, իսկ հրետանավորներին հրահանգեցին մշտապես կրակի տակ պահել հակառակորդին` ուշադրությունը շեղելու համար£ Սամվել Սաֆարյանը խոստացավ, որ երեք օր շարունակ նրանք հանգիստ չեն ունենա: Երեք օրից, երբ հակառակորդի համար հրետակոծությունն արդեն սովորական բնույթ էր ստացել և հարձակման չէին սպասում այլևս, ականանետային հարվածների ուղեկցությամբ մեր զինվորները վաղ առավոտյան նետվեցին գրոհի: Սկզբում աշխատեցին նռնականետները, հետոª գնդացիրները, և տղաները ձեռքի նռնակներով նետվեցին թշնամական դիրքերի վրա: Հանկարծակիի եկած հակառակորդը խուճապի մատնվեցª չհասցնելով նույնիսկ կրակել: Սպանվեց 12 ադրբեջանցի, 10-ը վիրավորվեց և գերի ընկավ, առգրավվեց զգալի քանակությամբ զենք ու զինամթերք:

18

1993-ի գարունը նշանակալից էր նաև նրանով, որ թշնամուց լիովին մաքրվեց Թարթառի հովիտը, ընդհուպª մինչև Մեծ-շենի մատույցները: Կարևոր էր Սարսանգի ամբարտակի մերձակա բարձունքի գրավումը, որը մարտավարական մեծ նշանակություն ուներ և ազդում էր ռազմագործողությունների հետագա ընթացքի վրա: Դա հասկանում էր նաև հակառակորդն ու այդ բարձունքում զգալի քանակությամբ զինտեխնիկա էր կուտակել: ՙԳրադ՚ կայանքներն ու հրետանին անընդհատ կրակի տակ էին պահում մեր դիրքերը, որոնց ստեպ-ստեպ օգնում էր նաև օդուժը:
Ամբարտակի մերձակա բարձունքի գրավումն օրակարգի թիվ մեկ հարց էր դարձել ԿՊՇ-ի հրամանատարության համար: Շտաբն աշխատում էր օր ու գիշեր, քննարկում բոլոր տարբերակները: Իսկ երբ ռազմագործողության պլանն արդեն կազմված էր, թշնամու հիմնական ուժերի տեղաբաշխվածության մասին անհրաժեշտ տեղեկություններն ի մի բերված, նախապատրաստական վերջին աշխատանքներին անցան£
Հարձակումն իրականացնելու գործում հիմնականում ներգրավված էին ԿՊՇ-ի երրորդ գումարտակի տղաները: Գումհրամանատարի տեղակալ Զորիկ Հակոբյանը, մեկ վաշտի հետ, հարձակումից մեկ օր առաջ ծածուկ անցել էր գետը և պահվել թշնամու թիկունքում, իսկ յոթերորդ վաշտի հրամանատար Անդրանիկ Գասպարյանը, Արարատ Ղազարյանը, Բենո Սահակյանը, Ալեքսանդր Գասպարյանը, Արթուր Գրիգորյանը իրենց զինվորներով հարմար դիրքավորվել և սպասում էին հարձակման ազդանշանին:
ԿՊՇ-ի Առաջին և Երկրորդ գումարտակները ևս անցել էին հակառակորդի թիկունքն ու դիրքավորվել մերձակա բարձունքներում: Հարձակման հրաման տրվելուց հետո, երրորդ գումարտակի  զինծառայողների սրընթաց գործողությունների արդյունքում, հակառակորդն առանց լուրջ դիմադրության սկսեց անկանոն փախչել: Ռազմագործողության ելքն արդեն որոշված էր, Սարսանգի ջրամբարի շրջակա բոլոր բարձունքները Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի ստորաբաժանումների վերահսկողության տակ էին արդեն:
Սերժ Սարգսյանից մի քանի օրվա հանգստի թույլտվություն ստացան  ու դիրքերը հանձնեցին Հայաստանի երկրապահ կամավորականներին: Հանգստի հենց հաջորդ օրը Սերժ Սարգսյանն իր մոտ կանչեց գնդի հրամանատար Սամվել Կարապետյանին և շտաբի պետ Ռազմիկ Պետրոսյանին ու հայտնեց, որ գունդը պետք է շտապ վերադառնա Ալաշան: Պարզվեց, որ մեր դիրքերը հակառակորդի վերահսկողության տակ են անցել, և գազազած թշնամին ակտիվ գործողություններ է նախաձեռնում դեպի Հաթերք ու Մեհմանա:
Նույն օրը գունդն արդեն Ալաշանում էր, և քանի դեռ հակառակորդը լիովին չէր ամրացել այնտեղ, անհրաժեշտ էր կոնկրետ ձեռնարկումների դիմել: Գնդի հրամանատարի մոտ հավաքված հրամկազմը ելք էր փնտրում, տարբեր առաջարկություններ էին արվում:
Նպատակն, այնուամենայնիվ, մեկն էր. կորցրած դիրքերն անպայման պետք է վերադարձվեին:
Հակառակորդը գործադրում էր բոլոր ջանքներըª կասեցնելու մերոնց առաջխաղացումը£ Հեռահար հրետանու արկերն ու ՙԳրադ՚ կայանքներից արձակված հրթիռները թափվում էին հեղեղի պես: Մերոնց առաջընթացը, սակայն, ոչինչ չէր խոչընդոտել: Սարսանգի շրջակա բարձունքների վերագրավման հետ ԿՊՇ-ի ստորաբաժանումների վերահսկողության տակ անցավ նաև Մեծ-շեն գյուղը: Դրանով իսկª կանխվեց հակառակորդի նոր հեռահար նպատակների իրագործումը:
Մեծ-շենի գրավումը նոր հաղթանակների սկիզբ դարձավ: 1993-ի ամառը նշանավորվեց նաև նրանով, որ մեր մարտիկները հասան Մարտակերտի շրջանի տափաստանային գոտուն: Մարտերը համառ էին, թշնամինª տմարդի ու վայրագ, բայց մեր զինվորները ոգով պինդ էին ավելի, քան հակառակորդն էր կարծում, և զինական ուժին գումարելով այդ վեհ զենքըª ոգեղենը, չընկրկեցին թշնամու առաջ:

19

Պատերազմական գործողությունների հետագա ընթացքը դասավորվեց այնպես, որ Պաշտպանության բանակի զորամասերն ու առանձին ստորաբաժանումները կարողացան նախկին ԼՂԻՄ-ին սահմանակից Քելբաջար (Քարվաճառ), Լաչին (Քաշաթաղ), Ղուբաթլու (Սոնասար), Զանգելան (Կովսական) շրջաններըª ամբողջությամբ և Աղդամ, Ֆիզուլի (Կարյագինո), Ջաբրայիլ (Մեխակավան) շրջաններըª մասնակիորեն, վերցնել իրենց վերահսկողության տակ:
Մեր զորքերն ընդհուպ մոտեցան Միր-Բաշիր (Թարթառ), Բարդա (Պարտավ) ադրբեջանաբնակ քաղաքներին, գրավեցին Ադրբեջանը հարևան Իրանի հետ կապող Հորադիս կայարանը: 
Անելանելի դրությունն Ադրբեջանին ստիպեց կրակի դադարեցման պայմանագիր աղերսել Արցախի Պաշտպանության բանակից և Բիշքեկում 1994-ի մայիսի 12-ին կնքվեց նման պայմանագիր, համաձայն որիª նույն տարվա մայիսի 16-ի 00 ժամից ռազմաճակատային գոտու ողջ երկայնքով հաստատվեց ժամանակավոր հրադադար, որը շարունակվում է առ այսօր: Այդ գործում իրենց արժանի ներդրումն ունեցան կողք-կողքի, հանուն հարազատ երկրամասի ազատ ու անկախ գոյակցության մարտնչած մարտիկները, այդ թվումª Ռազմիկ Պետրոսյանը, ովքեր չխնայեցին ոչինչ, շատերն անգամ կյանքը տվեցին, որ թուրք-հրոսակը կրկին ոտնակոխ չանի Հող-հայրենին:


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>j2mxj2nhyveheleptdacct160cfxkaf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150170</id>
    <revision>
      <id>393199</id>
      <timestamp>2026-06-17T08:42:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Գլուխ երկրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ |section =  |previous = [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]] |next =[[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզա...»:</comment>
      <origin>393199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="981" sha1="onjf3qkoock8v7z5eovfqsqxa6ia3t3" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ երկրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ
|section = 
|previous = [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
|next =[[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ երկրորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ}}
&lt;br&gt;
19-13։

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>onjf3qkoock8v7z5eovfqsqxa6ia3t3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393207</id>
      <parentid>393199</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:17:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113599" sha1="5agfmmxfa0praqoi02z3bf97bvckw73" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ երկրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ
|section = 
|previous = [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
|next =[[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ երկրորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ}}
&lt;br&gt;
1

Արցախյան ազգային ազատագրական շարժումը  խառնեց Ռազմիկ Պետրոսյանի բոլոր խաղաքարտերը, մոռանալ տվեց անգամ ֆուտբոլը, առանց որիª անվանի մարզիկը չէր էլ պատկերացնի իր հետագա կյանքը£ Բայց երբ զոհասեղանին դրված էր ժողովրդի ճակատագիրը, նա մոռացավ անձնականի մասին և բոլորանվեր տրվեց արցախահայության արդարացի պահանջատիրության իրականացման գործընթացին£ Կանգնած լինելով շարժման ակունքներում, գործուն մասնակցություն ունեցավ ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի փետրվարի 20-ի պատմական նստաշրջանի ու ԼՂ կուսմարզկոմի 1988-ի մարտի 17-ի հայտնի պլենումի կազմակերպման գործընթացներին, ընդգրկվեց ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախագահության կազմում, գլխավորեց 1988-ի մարտի վերջերին ՙՔաղաքացիական պաշտպանության շտաբի՚ անվան տակ ստեղծված Արցախի պաշտպանության շտաբը, ընդհատակյա պայմաններում բոլոր ջանքերն ու միջոցները ներդրեց ինչպես ինքնապաշտպանության առաջին ջոկատների կազմավորման, այնպես էլª այդ ջոկատները զինելու և զինամթերքով ապահովելու գործին£
Բայց աննկատ չմնաց այդ ամենը. ԽՍՀՄ ՆԳՆ Ներքին զորքերիª մեր երկրամասում տեղակայված ստորաբաժանումների զինծառայողների և ադրբեջանական միլիցիայի հատուկ նշանակության ջոկատայինների կողմից 1990-ի հունվարի 18-ին ձերբակալվեց և պահվեց Կրասնոդարի ու Նովոչերկասկի բանտերում£ Բայց ոչինչ չէր կարող նրան ընկճել, որովհետև նրա գործելակերպը վստահ  էր, անելիքըª պարզորոշ£
Որքան հեռանում ենք Արցախյան շարժման 1988-ի համաժողովրդական պոռթկման առաջին ամիսների իրադարձություններից, այնքան ավելի տեսանելի են դառնում այդ օրերի եռքը, ընդվզումը, հաջողություններն ու հիասթափությունները: Բայց հաճախ տարակուսանք են առաջացնում որոշ ՙտարեգիրների՚ կողմից, անտեղյակության հետևանքով, կամ ինչ-ինչ այլ պատճառներով, անձերին ու կազմակերպություններին առնչվող առանձին փաստերի հարկի-անհարկի աղավաղումները, որոնք աղճատում են  տվյալ ժամանակաշրջանի իրական պատկերը:
Արցախյան շարժման ակունքներում կանգնած նվիրյալը, ով քաջատեղյակ է տվյալ ժամանակաշրջանի բոլոր անցքերին ու իրադարձություններին, երբեք չի կարող անտարբեր լինել նման երևույթների նկատմամբ:

2

1960-ականներին անթեղված կայծը սկսեց բոցավառվել£ Արթնացավ արցախցիների հույսը, որ, թվում էր, հավերժական քնով էր քնել£ Թվո±ւմ էր, թշնամիներինª գուցե, բայց արցախցի հայը երբեք իրեն չի զգացել Հայաստանից բաժան£
Եվ, ահա, բացախոսության ու հրապարակայնության պայմաններ ընձեռած վերակառուցումը կրկին հուսավառեց մարդկանցª պատմական սխալն ուղղելու առումով£ Սկսվել էր անխափան մի գործընթացª ստորագրահավաք և խորհրդային իշխանության կենտրոնական մարմիններինª 1813 թվականին Արցախի պատմական Գյուլիստան գյուղում կնքված պայմանագրով Ռուսաստանին միացած, բայց չգիտես ինչու և ինչպեսª 1921-ին ձեռքի թեթև շարժումով Ադրբեջան հորջորջվող նորաթուխ պետության տիրապետության տակ հայտնված Արցախիª Մայր Հայաստանին վերամիավորվելու արդարացի պահանջ ու խնդրանք պարունակող նամակների հեղեղ£ Այդ օրերին հավատում էինք (միամտաբա±ր, թե± մեր ժողովրդին հատուկ հավատով) Մ.Գորբաչովի վերակառուցման ծրագրի, կոմունիստական կուսակցության ու լենինյան ՙվեհ գաղափարների՚, խորհրդային երկրի անպարտելի, անսասան կեցվածքի գաղափարական ու գործնական անբեկանելիությանը£ Վստահ էինք, որ պատմական արդարությունը կվերականգնվի, ու ժողովուրդն ազատ շունչ կքաշի£
Գուցե թեª հենց այդպես էլ ծնունդ առավ ՙԼենին-Պարտիա-Գորբաչով՚ կարգախոսը, որը հրապարակ էր հանում տասնյակ հազարավոր մարդկանց£ Այն մեզ խանդավառում էր, սակայն գնալով ավելի էր խորանում անդունդը  երկու հարևան ժողովուրդների միջև£ Ավելինª սերմանվող թշնամանքը առճակատում, արյունահեղություն էր ակնկալում£
1988 թ. փետրվարի 8-17-ին Մոսկվայում էր գտնվում արցախահայությանª 60 հազար ստորագրություններով դիմում-բողոքները կենտրոն հասցրած հերթական պատվիրակությունը, իսկ Ստեփանակերտ էին ժամանել Բաքվի հերթական էմիսարներըª Ադրբեջանի ԿԿ Կենտկոմի երկրորդ քարտուղար Վ.Կոնովալովը, Կենտկոմի բաժնի վարիչ Մ.Ասադովը, հանրապետական ՊԱԿ-ի նախագահի տեղակալ Ի.Ամրանովը և ուրիշներ£ Նրանց առաքելությունը ոչ միայն ձախողվեց, ավելինª արժանի հակահարված ստացավª կոնկրետ հիմնավորումներով£
ՙԻսկ ես այնքան էի ուզում, որ մեր տքնաջան աշխատանքի ՙպտուղը՚ վերջապես հասունանար, – իր խոհերն է կիսում Ռ.Պետրոսյանը£ – Այդ իսկ պատճառովª անտեսելով ամեն վտանգ, նիստը, որի ընթացքում ինձ ձայն չտրվեց, փակ հայտարարվելուց հետո բարձրացա միտինգավորների ինքնաշեն բեմը՚£
Անմիջապես էլª նրան երկու կողմից թևանցուկ շղթայեցին ՊԱԿ-ի մարզային բաժնի և ՆԳ մարզային վարչության պետերը£ Ռազմիկը վայրկյան անգամ չտատանվեց, շատ քաղաքավարի ձևով խնդրեց թողնել իրեն£ ՙԵս ռինգ չեմ մտնում, – ասաց, – ասելիք ունեմ և պիտի° ասեմ՚£ Եվª ասաց£ ՙՆախագահը վճռել է, որ Արցախը Ադրբեջանի կազմից երբեք դուրս չի± գալու՚, – հարցրեց, և ընկրկեցին նրանքª ժողովրդյան ձայնը լռեցնել կամեցողները£
Ռ.Պետրոսյանը ժողովրդական այդ բարձր ամբիոնից առաջարկեց մարզային ակտիվի անունից հեռագիր ուղարկել Մոսկվա, և քվեարկության դրված առաջարկությունն ընդունվեց միաձայն£
Աննախադեպ ժողովրդավարություն և հանդգնությունª Խորհրդային Միության չափանիշների նմանօրինակ զանցառում, առաջին անգամª խորհրդային տիրապետության ողջ ընթացքում£ Բոլորը քվեարկեցին միաձայն, բաց քվեարկությամբ, ևª լիահույս, որ Մոսկվայից եկող հանձնաժողովն, անշուշտ, արդարացիորեն կլուծի մեր հարցը, որ գորդյան հանգույցի պես խճճվել ու հյուծում էր բոլորին£
Այդպիսի ոգևորություն էր տիրում նաև համաշխարհային ճանաչում ունեցող տնտեսագետ Աբել Աղանբեգյանի հարցազրույցը ֆրանսիական հանրահայտ ՙՅումանիտե՚ պարբերականում տպագրվելուց հետո, ուր նա ո°չ միայն առաջարկում, այլև հիմնավորում էր Արցախի ու Հայաստանի տնտեսական միավորման արդյունավետությունը, որը նաև ենթադրում էր պատմական-իրավական, բարոյական արդարության վերականգնում£
ԼՂԻՄ խորհրդի արտահերթ նստաշրջանի հրավիրման նախապատրաստական աշխատանքների ընթացքում Ռազմիկ Պետրոսյանն ու իր համախոհները լուրջ կարևորություն էին տալիս հատկապես պատասխանատու կուսաշխատողներին ներգրավելու կամ, նվազագույնը, նրանցից չխանգարելու համաձայնություն կորզելու կարևոր խնդրին: Նստաշրջանն անցկացնելուց առաջ անհրաժեշտ էր նաև մարզգործկոմի խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ Շմավոն Պետրոսյանի և Մարտակերտի (տարածքային առումովª մարզի ամենախոշոր շրջանի) կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վահան Գաբրիելյանի տրամադրվածությունը շոշափելը: 
Վաչագան Գրիգորյանն ու Արկադի Մանուչարովը Ռազմիկ Պետրոսյանին հանձնարարեցին գլուխ բերել այդ գործը: Շմավոն Պետրոսյանը դեռևս Մարտունու շրջկոմի առաջին քարտուղար եղած ժամանակներից ֆուտբոլի ջերմ երկրպագու էր: Ռազմիկը նրա հետ ունեցած շփումներից հասկացել էր, որ հայրենասեր մարդ է: Հանդիպումը կայացավ: Նա չհրաժարվեց ընդհանուր գործից: Բայց Ռ. Պետրոսյանի համար հասկանալի էր նաև նրա զգուշավորությունը: ՙՀեշտ բան չէ, – ասաց Շ. Պետրոսյանը, բայց չժխտեց գործով զբաղվելուª արդեն գործողության մեջ դրված ծրագրի խոհեմությունը, – ՊԱԿ-ը և Բորիս Կևորկովը որ իմանանª մեզ բոլորիս գործից կազատեն՚:
Այսպես թե այնպեսª նրա վերաբերմունքից անմիջապես զգացվեց, որ ջերմ համակիր ու համախոհ է: 
– Գնա°, – խորհուրդ տվեց նա, – բոլորի հետ խոսի°ր, վերջում կգաս ինձ մոտ: 
Վաչագան Գրիգորյանին և Արկադի Մանուչարովին տեղեկացրեց հանդիպման արդյունքի մասին ու անմիջապես մեկնեց Մարտակերտի կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վահան Գաբրիելյանի մոտ:
Հարևաններ էին և հանդիպում էին երբեմն: Մինչ այդ Վ. Գաբրիելյանը աշխատել էր Մարտունիում: Ռազմիկը գիտեր, որ տղամարդուն վայել բնավորություն ունի. ՙայո՚-ն ՙայո՚ է, ՙոչ՚-ըª ՙոչ՚, չնայած հակասական կարծիքներ կային նրա մասին: Անմիջապես չմտավ նրա մոտ: Նախ հանդիպեց Շարժման Մարտակերտի պատասխանատու Վիգեն Շիրինյանի ու ակտիվիստ Վագիֆ Գալստյանի հետ: Նրանք նպատակահարմար չհամարեցին Ռ. Պետրոսյանի հանդիպումը առաջին քարտուղարի հետ, որովհետև մտադիր էին նրան պաշտոնից ազատել տալ: 
– Նրան ինչպե±ս կարող ես այդ գաղտնիքը վստահել, երբ նա կամենում է մեզ բոլորիս բռնել տալ, – նման այլ փաստարկներ բերեցին: 
– Դուք նրան պաշտոնից հանելու մասին մի մտածեք,– վստահ խորհուրդ տվեց նրանց, – այլ ստորագրությունները հավաքեք և ժողովրդին նախապատրաստեք ցույցերինª նստաշրջան կազմակերպելու պահանջով: 
– Ժողովուրդն արդեն մեզ մոտ էլ, ինչպես Ասկերանում, Հադրութում և Մարտունիում, նստաշրջան է պահանջում: Մնում է քարտուղարի վերաբերմունքը, որ ավելորդ դժվարություններ չհարուցվեն, – ավելացրեց նա:
– Բոլոր քարտուղարներին ամենից շատ մտահոգում է անասնագողությունը,- ասաց Ռ. Պետրոսյանը: – Այս մի հարցում նրան ապահովագրելու համար պաշտպանեք ֆերմաները: 
Վահան Գաբրիելյանը սիրով ընդունեց իր հարևանին: Բայց զգացվում էր նրա տագնապը: Ռ. Պետրոսյանը տեղեկացրեց, որ նստաշրջան կազմակերպելու որոշման մասին եկել է նրա կարծիքն իմանալու, քանի որ բոլորն արդեն գիտեն և սպասում են Վ. Գաբրելյանի հեղինակավոր խոսքին:
– Ովքե±ր են համաձայն, – հետաքրքրվեց նա:
– Բոլորը, – վստահորեն անհասցե նետեց ՙառաքյալը՚: 
– Օրինակ, – խորացավ նա:
– Մանուչարովը, Վաչիկը, Շմավոն Միսակովիչը, Գրիշա Բաղյանը: 
– Ռազմի°կ, – մտերմորեն դիմեց զրուցակիցը, – ես քեզ լավ եմ ճանաչում: Ես, անտարակույս, համաձայն եմ, բայց խնդրում եմª առայժմ ոչ ոք չիմանա այս մասին:
Զրույցին ներկա շրջգործկոմի նախագահ Վալերի Ջավադյանի կարծիքն էլ հարցրեց առաջին քարտուղարը: 
– Ինչպես ասեքª այնպես էլ կանենք, – եղավ պատասխանը:
– Երբ գործը հաջողվի, – իր խոսքն առաջ տարավ նա, – ես բոլոր պատգամավորներին կբերեմ նստաշրջան, էլ չգաք, – եզրափակեց զրույցը: 
Նա միանգամից փոխվեց Ռազմիկի աչքում, մեծացավ: Փաստորեն, ոչ միայն բարդություններ չառաջացրեց, այլև իր պաշտոնի համար շատ վտանգավոր քայլեր հանձն առավ: Բայց պահանջի նման խնդրանք էլ ուներ.
– Խնդրում եմ, Վիգենենց (այսինքնª շարժման ակտիվիստներին) զգուշացնես, որ հրաժարական չպահանջեն ինձանից: Եթե ես հրաժարական տամª Մարտակերտը կկորչի: 
Նա անկեղծորեն էր խոսում, սրտացավություն կար նրա խնդրանքի մեջ: Դա Ռազմիկին ավելի ոգևորեց: Նա ուժեղ մարդ էր: Փաստորենª և° կոմունիստական կուսակցության ուղենիշն էր պահում, և° զինվորական պարետատան հետ էր համագործակցում, և°, անհնաժեշտության դեպքում, ազերիներին էր սանձահարում, ու, պարզվում էª համախոհ է նաև շարժման աջակիցների հետ: Այն ժամանակ հզոր կայսրության պայմաններում նա չվարանեց: Կուսակցական տեղական ղեկավարների նման վերաբերմունքը և շարժման ակտիվիստների հետ համագործակցությունն իր դրական արժեքն ունեցավ, արցախահայության համաժողովրդական պայքարում հաղթանակի հասնելու գրավական դարձավ: 
Կուսակցական վերնախավը չկարողացավ տեղական ղեկավարների մեջ սպանել մարդուն, ջնջել մարդկայինը, արդարության համար մարտնչող պայքարի ոգին: Կուսակցական-ներմուծովի գաղափարներն այլևս սնանկ էին ու անգործունակ: Արմո Ծատրյանի և Վաչագան Գրիգորյանի օգնությամբ Ռազմիկը հավաքել էր մարզգործկոմի մեկ երրորդի ստորագրությունները, որոնք ներկայացրեց մարզխորհրդի գործկոմի նախագահի տեղակալ Շմավոն Պետրոսյանին:
– Լա°վ, օրինական է, – հաղթաթուղթը ձեռքին ասաց նա: – Մնացածը ես կկազմակերպեմ:
Եվ, իրոք, նստաշրջանը կազմակերպելու, պատգամավորներին (նաևª ադրբեջանցի) այդ մասին իրազեկելու և մնացած գործը կատարեցին Կարեն Բաբուրյանը և Կարեն Ջհանգիրյանըª Շմավոն Պետրոսյանի հանձնարարությամբ: 
Գործկոմի կազմից ստորագրողները հայտնվել էին երկու կրակի արանքում:
Նստաշրջանից մի երկու օր առաջ մարզկոմի առաջին քարտուղարն արդեն տեղյակ էր և կամենում էր հարկադրել գործկոմի անդամներինª հրաժարվել իրենց ստորագրություններից:
Մնում էրª թաքցնել պատգամավորներին և հրահանգավորելª չներկայանալ նույնիսկ մարզկոմի առաջին քարտուղար Բ. Կևորկովի հրավերի դեպքում:
 Պետք էր չկորցնել զգոնությունն ու լինել վստահ, որ նստաշրջանը չձախողվի, անել ամեն ինչ, որ հնարավոր սադրանքները ոչ մի կերպ չկարողանային ազդել նախաձեռնության ընթացքի վրա: Նստաշրջանը նախագահողը պետք է իրավիճակի լիիրավ տերը լիներ, որպեսզի տեղում ժամանակին ու ճիշտ կողմնորոշվել կարողանար: Բայց ո±վ կհանդգներ ստանձնել նման պատասխանատու առաքելությունը: Արմո Ծատրյանն ու Վարդան Հակոբյանը նստաշրջանը նախագահելուց հրաժարվեցին, բայց խոստացան ելույթ ունենալ, և, իրոք, առաջին ելույթ ունեցողը Վ. Հակոբյանն էր, քաջալերող էր նրա խոսքը, տպավորիչ:
Վ. Գրիգորյանի և Ա. Մանուչարովի հետ պայմանավորվածության համաձայնª Ռ. Պետրոսյանը պետք է հանդիպեր մարզգործկոմի ժողկրթության բաժնի վարիչ Վիգեն Հայրապետյանին, նրան առաջարկեր պատմական այդ նստաշրջանը նախագահելու պատվավոր առաքելությունը ստանձնել: Նա կարևորեց Վ. Հայրապետյանին առավել մոտիկից ճանաչող բժիշկ Էդուարդ Ղուկասյանի ընկերակցությունն այդ գործում: Գնացին երկուսով, և Վիգեն Հայրապետյանն առանց ձևականությունների ու բարդացնելուª արձագանքեց առաջարկությանը:
– Համաձայն եմ, բայց ոչ ոքի չասեք: Ես արդեն ասել եմ, վերջ, – կտրուկ եզրափակեց նա:
ՙՈւրեմնª մեր գործերն անպայման հաջողվելու են՚, մտածեց Ռազմիկը: Սակայն էլի անելիքներ կային: Կար ընդհանուր մի հիմնավոր եզրահանգում, որ եթե Կևորկովը նստաշրջանի կազմակերպիչների կողմը չանցնիª ելքն անորոշ կլինի: Հատկապես, որ նստաշրջան հրավիրելու ժողովրդի պահանջի մասին լսելովª շուտափույթ Արցախ էին ժամանել ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահի առաջին տեղակալ Պ. Դեմիչևը, ԽՄԿԿ Կենտկոմի քարտուղար Գ. Ռազումովսկին, Ադրբեջանի ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Մ. Բաղիրովը: Պարզ է, չէին եկել օրինականությանն ընթացք հաղորդելու: Եկել էին օրինականության հետ հույսեր կապող մարդկանց ջանքերով կազմակերպվող նստաշրջանի կասեցման, կամ էլª լիովին խափանման իրենց բուռն ցանկությանը հագուրդ տալու համար: 
Վիգեն Հայրապետյանը զգուշացվեց նստաշրջանին չներկայանալու հարկադրանքից խուսափելու համար տանը չգիշերել: Իսկ Ռ. Պետրոսյանն ու Էդ. Ղուկասյանը սկսեցին Բ. Կևորկովին հանդիպելու ուղիներ որոնել: Մարզկոմի կուսհանձնաժողովի նախագահ Վահան Հարությունյանն արդեն հրաժարվել էր Կևորկովի հետ հանդիպումը կազմակերպելու միջնորդությունից: 
– Չէ°, չեմ կարող ասել, – պարզ խոստովանեց նա:
Սակայն Կևորկովի օգնական Յուրի Բեկնազարյանը բժշկի առաջարկությանն անմիջապես դրական պատասխան տվեց, խոստացավ Բ. Կևորկովին տեղեկացնել Շարժման ակտիվիստ Ռ. Պետրոսյանիª իր հետ հանդիպելու ցանկության մասին:
Մեն-մենակ նրա հետ հանդիպումն անհրաժեշտ էր ու հրատապ: Պետք էր ճշտել, թե տարածաշրջանում ազդեցության մեծ ուժ ունեցող կոմունիստների մարզային ղեկավարը եթե չի օգնելու, գոնե պատրա±ստ է չխանգարել: 
ՙՍովետական Ղարաբաղ՚ թերթի խմբագրությանª Գ. Գաբրիելյանի աշխատասենյակում սպասումը հինգ ժամ տևեց: Վերջապես, խոստացված ժամին (երեկոյան ժամը 600-ին) Յու. Բեկնազարյանը զանգահարեց և տեղեկացրեց, որ ընկեր Կևորկովը վաղը ժամը 1300-ին կընդունի Ռ. Պետրոսյանին: Բոլորը շատ ուրախացան: 
Հաջորդ օրը, ցերեկվա ճիշտ ժամը 100-ին, Ռազմիկն արդեն մարզկոմի առաջին քարտուղարի ընդունարանում էր, երբ նրան նախ ընդունեց ՊԱԿ-ի աշխատակից Թումանյանը: Իրար լավ գիտեինª նա ևս ֆուտբոլի մոլի երկրպագու էր: 
– Կներես, Ռազմիկ, – դիմեց նա, – գրպաններդ պիտի ստուգեմ: Կարգն է այդպես. առաջին քարտուղարի մոտ ես գնում: 
– Համեցե°ք, – սիրով ենթարկվեց Ռազմիկը:
ՙՍտուգվելուց՚ հետո եկավ Յու. Բեկնազարյանը և խորհրդակցությունների դահլիճ հրավիրեց նրան:
Ռազմիկն արդեն գլխի է ընկել, որ Կևորկովն իր աշխատասենյակում հյուրեր ունիª Դեմիչևն ու Ռազումովսկին, ինչպես նաևª Բաղիրովը:
Յուրին գնաց, ներս մտավ Բ. Կևորկովը: 
– շ ԹՈր րսցՔՈþ,– այն ժամանակներում նման հանդիպումն ինքնին արդեն մեծ բան էր սովորական, կամ այդ օրերի լեզվով ասածª անհնազանդություն ցուցաբերող քաղաքացու համար: 
Ռազմիկն իրազեկեց հաջորդ օրը կայանալիք նստաշրջանի մասին, որն` անխուսափելի է, քանի որ օրինական է, ժողովրդավարական դրսևորում, որը մեր երկրի  համար որքան արտառոց, նույնքան էլª  իրական է, կատարված փաստ: Նստաշրջանն Արցախը Հայաստանի հետ վերամիավորման պատմական ճշմարտությունը վերականգնելու որոշումը պետք է ընդուներ: Նման որոշման ընդունումը ժամանակի հրամայականն է, ուստի, Ռազմիկը նրան առաջարկեց անցնել ժողովրդի կողմը, որպեսզի Կևորկովին չհավատացող զանգվածը ևս վերանայի  նրա նկատմամբ ունեցած գնահատականը: 
– Մի խոսքով, անցեք ձեզ հավատացողների կողմը և միաձուլվեք ժողովրդին, – ասաց Ռազմիկը: 
– Ը Թօ, կպՑՐՏրÿվ, ՉպՐՌՑպ Վվպ? – հետաքրքրվեց նա:
– Իհարկե, այլապեսª ինչո±ւ պիտի գայի, – վստահեցրեց Ռազմիկն ու Կևորկովը ՙկիսվեց՚ զրուցակցի հետ: Ասաց, որ ադրբեջանական կոմկուսակցությանն ու կառավարությանն ինքը համարում է կեղտոտ խաղերի մոգոնման հսկա մի որջ, բայց Մոսկվայից ՙբարեհուսո հովերի՚ է սպասում:
– Գիտե±քª ինձ մոտ ովքեր են նստած, – հարցրեց և թվարկեց վերոնշյալ ՙբարձրաստիճան՚ հյուրերին: 
Այդ հանդիպման ընթացքում Ռազմիկը նորովի բացահայտեց Բորիս Կևորկովին: 
Այո, նա էլ մի սովորական հայ մարդ էր, ով իր ժողովրդի լավն էր կամենում, բայց արմատները հողում չէին:
– Բորի°ս Սարկիսովիչ, – փորձեց ՙխելքի բերել՚ զրուցակցին, – դուք անցեք ժողովրդի կողմը, սա վերջն է: Մոսկվայի հետ հույսեր մի կապեք այլևս:
– շ տՏՊցՎՈþ, – հետևեց պատասխանը:
– Շնորհակալություն: Ինչ ուզում է լինիª նստաշրջանը տեղի է ունենալու, – անառարկելի տոնով եզրափակեց Ռազմիկը: 
Հանդիպումն ուրախառիթ էրª դրական երանգներ պարունակող, որովհետև ինչպես Մանուչարովը եզրակացրեցª գոնե չի խանգարի: Հանդիպումը նաև տրտմության երանգներ կուտակեց Ռազմիկի հոգու մեջ: Նա ցավ ապրեց իր պաշտոնին անհողդողդ նվիրվածությամբ կապված այդ մարդու նկատմամբ, ով այդպես կուրորեն էր հավատում ՙկոմունիստական վեհ գաղափարներին՚, որ ճգնաժամային այս պահին անգամ չէր կարողանում ձերբազատվել ստրուկի իր կարգավիճակից, ընթանալ սրտի ձայնի թելադրանքովª ճշմարիտ, ազգային ուղիով: Եվ, վերջապես, ազգային ի±նչ հատկանիշներ կարող ես սպասել արդեն ապազգայնացած այդ մարդուց: 
Այնուամենայնիվ, այդպիսին դարձած մարդն էլ էր երազում, որ իրեն հավատացող լինի արդարության համար պայքարի ելած մարդկանց շարքերում: Նրա համար շատ կարևոր էր իրեն տանջող այդ անէական հարցի պատասխանըª Ռազմիկ Պետրոսյանն արդյո±ք հավատում է իրեն, որովհետև հավատն է բոլորիս իրար կապողը: 
Կևորկովը տառապում էր, կամենում էր մեզանից մեկը լինել: Դա հասկացավ, երբ իր հարցին դրական պատասխան ստացավ, թեկուզª շրջանցումով: Նրա աչքերում կայծկլտաց հավատը, Ռազմիկը տեսավ նրա ոգևորությունըª կենսունակության ավիշով լցված աչքերում: Ցավոք, կրկին պիտի չքանար այդ ամենը հանդիպումից հետո, որովհետև իր ՙկոչումն՚ այլ էր: Խորն էր անջրպետը իր ու յուրայինների միջև, և դիմացն անդունդ էր, խորխորատ: Նրան ոչ թե մտածել էր պետք, այլ գործել: Դա էր փրկության միակ բանալին, որն, ավաղ, վաղուց էր կորցրել, անդառնալիորեն...
Շրջաններից դեպի Ստեփանակերտ եկող ճանապարհները փակել էին տեղական (ադրբեջանական) միլիցիան և ԽՍՀՄ  ՆԳՆ Ներքին զորքերի զինծառայողները, որպեսզի պատգամավորները տեղ հասնել չկարողանան: Պատգամավորներին անվտանգ Ստեփանակերտ հասցնելու գործը Ռազմիկին էր վստահված: Բոլորի ջանքերը մի նպատակակետի էին ուղղվածª առանց զենքի գործադրման, առանց արյուն թափելու ետ ստանալ մեր հասանելիքըª ի վերուստ, և ի սկզբանե, 1988թ. փետրվարի 20-ին, մի սովորական, օրինական մի նիստով ժողովրդիª 65 տարի առաջ կամայականության զոհ դարձած կամքի արտահայտությունը վավերացնելը, պատանդված Արցախն Ադրբեջանից անջատելն ու մայր Հայաստանի հետ վերամիավորելը: 
Պատգամավորները շատ երկար ճանապարհ էին կտրում, որ հասնեն մայրաքաղաք: Խոջալվում շրջափակել էին մի խումբ պատգամավորների: Քվորումը չէր ապահովվում: Ի պատասխանª Ստեփանակերտի կենտրոնական հրապարակում Արաքսյա Հայրապետյանը, Վալյա Մեհրաբյանը, շարժման մյուս ակտիվիստները շրջափակել էին ճաշելու գնացող Ք. Բաղիրովին (Ադրբեջանի ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար) ու նրա շքախմբինª պայմանով, որ բաց կթողնեն միայն այն ժամանակ, երբ կբացեն Ստեփանակերտ շտապող պատգամավորների ճանապարհը: Պահանջը կատարվեց, պատգամավորները ժամանակին հասան և մասնակցեցին նստաշրջանի աշխատանքներին: 
Պատգամավորները տեղ էին հասնում ձիերով ու այլ միջոցներով, զարտուղի ճանապարհներով, անտառային արահետներով, քերծերով: Աշանից` ձիով, բերվել էր նույնիսկ հղի պատգամավորը: Նույնիսկ 40 աստիճան ջերմությամբ հիվանդն էր տեղ հասել: Եվ քվորումն ապահովվեց, ընդունվեց պատմական որոշումը: Ամբողջ աշխարհն իմացավ այս մի կտոր հողի վրա ապրող ժողովրդի մեծ ուժի մասին, որը կարողացավ ցնցել Խորհրդային Միությունը: Փոքրաքանակ մեր ժողովուրդն իր պարզությամբ, անկեղծությամբ, նաևª  ոգու անսասան տոկունությամբ կարողացավ սասանել ամեն ինչ, մինչև անգամª առանց կողմնակի ուժի օգնության, մեն-միայնակ,  իր ներքին ուժի պոռթկման շնորհիվ պատռեց թուրքական արնախում երախը: 
Խորհրդային լայնարձակ երկրում իր նախադեպը չունեցող իրադարձությունն ապշեցրեց բոլորին: Քաղաքական անհնազանդության դիմած ժողովրդի կտրուկ դիմադրությունն ադրբեջանական պաշտոնյաններին ստիպեց ձեռնունայն վերադառնալ Բաքու: 
ՙՀաղթանակը կռեցինքª անցնելով նաև արյուն-արցունքի միջով, դժոխային կյանքով ապրելով, բայցª դյուցազնացած, մեկ մարմին դարձած: Տուժեցինք բոլորս, թեև ամեն մեկս գտավ իրենը: – Ռազմիկ Պետրոսյանի մտորումները տանում են հեռու, անդրադարձումներ է անում նաև Բ. Կևորկովի կերպարին, բնավորությանը, քաղաքական կեցվածքին: – Պատերազմի սարսուռը պատեց նաև նրան, բայց նա երջանկության վայելքը չապրեց, – եզրակացնում է Ռազմիկը: – Ո°չ ազգային գործիչ լինելովª նա նաև ո°չ հեռատես քաղաքական գործիչ էր՚: 
Եվ կուսմարզկոմի բյուրոյի 1988-ի փետրվարի 23-ի նիստն ազատեց նրան մարզկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնից: 


3

Ադր. ԿԿ Լեռնային Ղարաբաղի մարզկոմի երկարամյա առաջին քարտուղար Բորիս Սարկիսովիչ Կևորկովի մասին հակասական շատ կարծիքներ են ձևավորվել Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման ու զինված պայքարի տարիների ընթացքում£ Բայց ժամանակը ցույց տվեց, որ նա ավելի շատ իշխող վերնախավի զոհը դարձավ, քան գործիքըª դահճի կարգավիճակով£
Արցախյան շարժման նախնական փուլում նա չկարողացավ ճիշտ կողմնորոշվել և կանգնել իր ժողովրդի կողքին, ավելինª նրա առաջին այդ սխալին գումարվեց երկրորդը, երբ համաձայնեց Ադր.ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Այազ Մութալիբովի առաջարկին և Մոսկվայից Բաքու վերադարձավª ղեկավարելու հակահայկական բնույթ և ուղղվածություն որդեգրած Ղարաբաղի նորաստեղծ ՙվտարանդի՚ կառավարությունըª ամենաբարձր լիազորություններով£ 
Նա այդպես էլ չհասկացավ ժամանակի ողջ լրջությունը, և ադրբեջանցիները նրա աչքին դեռ երևում էին ժողովուրդների բարեկամության ու ինտերնացիոնալիզմի վարդագույն ակնոցների արտացոլանքով£
Ժամանակը, սակայն, ամենալուրջ դատավորն է, և ամեն ինչ աստիճանաբար իր տեղը դրվեց£
ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի պատմական նստաշրջանին նա աջակցել չկարողացավª ելնելով իր կուսակցական դիրքից, քաղաքական կողմնորոշվածությունից ու համոզմունքներից, բայց ևª խանգարել չկարողացավ, որովհետև ժողովուրդն արդեն միակամ ու միակարծիք էր այդ հարցում£
Ադր.ԿԿ ԼՂ մարզկոմի փետրվարի 23-ի արտահերթ նիստի որոշմամբ իր զբաղեցրած պաշտոնից ազատված Բ.Կևորկովն անմիջապես հեռացավ մարզից£ Մոսկվայում նա արտասահմանից ստացվող հումանիտար օգնության ընդունման ու բաշխման միութենական կազմակերպության նախագահի տեղակալի պաշտոնն էր զբաղեցնում£ Վիկտոր Պոլյանիչկոն էլ էր վաղուց ճողոպրել ու ապաստանել Մոսկվայում£ Երկուսին էլ շատ լավ էր ճանաչում Ա.Մութալիբովը, և, որպես ՙՂարաբաղի գծով անգերազանցելի մասնագետներ՚, հրավիրեց Բաքուª նպատակ ունենալով այնտեղ ստեղծել այսպես կոչվածª ՙՂարաբաղի վտարանդի կառավարություն՚£ Նա Բ.Կևորկովին խոստացել էր ամենաբարձր իշխանությունը Ղարաբաղի վրա (Վ.Պոլյանիչկոյի նման տեղակալով), միայն թե հնարավոր լիներ այդ անհնազանդ երկրամասիª տասնամյակներ շարունակ որպես Ադրբեջանի ՙանբաժանելի մաս՚ տարփողվող կարգավիճակի պահպանումը£
Այսօրվա հեռվից, թերևս, դժվար է հստակ պատասխան տալ այն հարցին, թե Կևորկովն արդյո±ք ընդունեց Մութալիբովի առաջարկը, որովհետև Բաքու հասնելուց և Մութալիբովի առաջարկը ստանալուց շատ կարճ ժամանակ անց տապալվեց տիրող վարչակարգը, և Ադրբեջանի իշխանությունը հայտնվեց ժողճակատայինների ձեռքում£ Կևորկովն ու Պոլյանիչկոն փորձեցին անմիջապես թողնել Ադրբեջանի տարածքը, բայց Ա.Էլչիբեյն արդեն կարգադրել էր փակել բոլոր ճանապարհները, ինչպեսª ցամաքային, այնպես էլª օդային£ Եվ օդանավակայան շտապած ՙփախստականներն՚ իսկույն ձերբակալվեցին աչալուրջ ժողճակատայինների կողմից£
Իշխանափոխված Ռուսաստանն Ադրբեջանից անմիջապես պահանջեց իր քաղաքացուն, իսկ անհայրենիք մնացած Կևորկովը հայտնվեց Բաքվի բանտում, և մեկ ու կես տարի շարունակ, մինչև նոր իշխանափոխություն, ենթարկվեց անձնական նվաստացումների ու սոսկալի կտտանքների£ Կևորկովին ներկայացված հիմնական մեղադրանքն այն էր, որ անջատողական այդ ողջ գործընթացն իբր ինքն էր կազմակերպել ու ընթացքավորելª Մոսկվայի թելադրանքով ու անմիջական աջակցությամբ£ Մի քանի անգամ, ահաբեկելու նպատակով, նույնիսկ կեղծ մահապատիժ կազմակերպվեց բանտում (կրակել էին գլխավերևով, ոտքերի տակ և այլն)£
Հայտնվելով ծայրահեղ անտանելի պայմաններում, Բ.Կևորկովը վերջապես հասկացավ իր ով լինելը և օգնություն հայցեցª ինչ-ինչ ճանապարհներով նամակ ուղարկելով Ստեփանակերտ, ուր մարդիկ, իրոք, մտահոգված էին նրա ճակատագրով ու մի քանի անգամ նույնիսկ փորձեցին փոխանակել£ Վերջին փորձը Հադրութի ուղղությամբ էր, երբ սահմանագլուխ բերվեց տասն ադրբեջանցի, բայց Բաքուն կրկին մերժեց առաջարկըª հրաժարվելով իր քաղաքացիներից£ Պատասխանը միանշանակ էր.
– Ում ուզեքª կտանք, Կևորկովինª երբեք...
Բ.Կևորկովն, այնուամենայնիվ, ազատվեց բանտի դժոխային կյանքիցª իշխանական լծակներն իր բուռը հավաքած Հ.Ալիևի միջոցով և անմիջապես էլ մեկնեց Մոսկվա£ Բանտում նա արդեն անբուժելի հիվանդություն էր ձեռք բերելª տառապում էր շաքարախտով, հանգիստ չէր տալիս ձեռքերի դողը, ուստի, այլևս ոտք չդրեց Ստեփանակերտ, ոչ մեկի հետ էլ չէր ուզում հանդիպել£
Ադր.ԿԿ ԼՂ մարզկոմի նախկին քարտուղար (այնուհետևª ՙՍովետական Ղարաբաղ՚ թերթի խմբագիր) Եղիշե Սարգսյանը հետագայում լինելով Մոսկվայումª այցելեց իր նախկին ղեկավարին£ Հիվանդությունն արդեն լիովին տիրապետել էր այդ, թվում էր, անփոփոխ համոզմունքների տեր մարդուն, բայց Կևորկովն էլի հետաքրքրվեց ստեփանակերտցիներով, մի 80 մարդու անուն տվեց, հարցրեց նրանց որպիսությունը£
Չմոռացավ նաև Ռազմիկ Պետրոսյանին.
– Ո±նց է ֆուտբոլիստըª Ռազմիկը, – հարցրեց, – կբարևես£ Այդ տղան քաղաքականություն հասկացավ, իսկ ես, ցավոք, ոչ...
Դառնություն կար նրա այդ խոստովանության մեջ, հարցումն էլª ժամանակավրեպ էր ու իմաստազուրկ£ Նաևª ուշացած զղջում էր հիշեցնումª թվացյալ ճշմարտակյացության ու ոչ ճիշտ ապրած կյանքի համար£
Կևորկովի մասին խորհելիսª Ռ. Պետրոսյանը փորձում է սթափեցնել մարդ արարածին, որտեղ էլ վերջինս գտնվելիս լինի, ինչով էլ զբաղվելիս լինիª իմանա իր ով լինելը, որովհետև ազգից կտրվածն անհող-անարմատ ծառ է հիշեցնում, որը ոչ չորանալ է կարողանում, ոչ էլª կանաչել: Ազգային ակունքներից հեռացողն անգիտակցաբար ինքնասպանության տարբերակն է ընտրելª կորցնելով կենսավիշը, կերպարն ու կենսակերպը£
Իսկ կա± աշխարհում և պատմության մեջ մեկը, ով ինքնակամ գնար այդպիսի վախճանի: Անհայտությունը, անորոշությունն ու միայնությունը անտանելի են մարդ արարածի համար: Իսկ եթե մարդն ի ծնե հանճարեղ է և փառքի թևերին նստած է հայտնվում իշխանական լծակների մոտ, միևնույն է, նա մեծ հոգս ունիª բացել ամենաթանկ գանձարանը, հասնել արմատներին և հայտնվել իր կենաց ծառի սաղարթախիտ կենտրոնամասում: Սա բոլորովին ուրիշ զգացում էª ի°ր ազգի սրտում լինելը, ի°ր ազգի շուրթերին հայտնվելը, ի°ր ազգին առաջնորդելը... Երջանկացնո°ղ զգացում:

4

ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի փետրվարի 20-ի արտահերթ նստաշրջանի պատմական որոշումը հենց հաջորդ օրը տպագրվեց ՙՍովետական Ղարաբաղ՚ և ՙՍովետսկի Կարաբախ՚ մարզային թերթերում: Արցախահայության ոգևորությանը չափ ու սահման չկար. վերջապես իրականացավ վաղեմի երազանքը: Բայց նույնª փետրվարի 21-ին ԽՄԿԿ Կենտկոմի քաղբյուրոյի հապճեպ ընդունած որոշումը, մեղմ ասած, սառը ցնցուղի դեր կատարեց: Դրան գումարվեցին ադրբեջանական բազմահազարանոց խուժանի փետրվարի 22-ի հարձակումը Ասկերանի վրա, փետրվարի 27-29-ի սումգայիթյան եղեռնագործությունը:
Սումգայիթյան իրադարձությունների մասին մարտի 2-3-ին արդեն գիտեին Ստեփանակերտում£ ՙԿռունկ՚ կոմիտեիª ներգաղթի (միգրացիայի) հանձնաժողովի կազմը (նախագահª Ռազմիկ Պետրոսյան) բռնատեղահանվածներին տեղավորելու համար բոլոր ջանքերն էր գործադրում£ Ավելին, բեռնատար մեքենաներ հայթայթվեցին, Սումգայիթ, Բաքու և Ադրբեջանի հայաշատ այլ բնակավայրեր ուղարկվեցինª մահացու վտանգի մեջ հայտնված հայազգի բնակչությանը մահվան գոտուց անվնաս դուրս բերելու համար£
Այդ գործընթացն իրականացվեց ԼՂ ավտոտրանսպորտային արտադրական միավորման մեքենաներով (թիվ 2718 շարասյան պետ Մաքսիմ Միրզոյան) և ժողովրդական դերասան Սոս Սարգսյանիª Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի կողմից տրամադրված նյութական միջոցներով գործող հիմնադրամի գործուն աջակցությամբ£
Այդ մեքենաներով հնարավորություն ընձեռվեց նաև Արցախյան շարժման տարեգիր Բակուր Կարապետյանինª լինել Սումգայիթում ու Բաքվում և մեկ շաբաթ շարունակ, թարմ հետքերով, անհրաժեշտ նկարահանումներ ու գրառումներ կատարելª հայազգի քաղաքացիների նկատմամբ Սումգայիթում ու Բաքվում իրականացված ոճրագործությունների մասին ճշմարտությունն աշխարհին ներկայացնելու համար£
Հանձնաժողովի գործունեության ընթացքում Ռ.Պետրոսյանին անգնահատելի աջակցություն ցուցաբերեցին նաև Լյովա Առստամյանը, Արաքսյա Հայրապետյանը, Վալյա Մեհրաբյանը և ուրիշներ£

5

ԽՍՀՄ  ՆԳՆ Ներքին զորքերիª Ստեփանակերտում ու շրջաններում տեղակայված ստորաբաժանումների գործողությունների մասին ճշգրիտ տեղեկատվություն էր ստացվում ԼՂԻՄ ՆԳՎ Ստեփանակերտի քաղաքային բաժնի աշխատակից Վովա Ներսիսյանից£ Նա ամենայն բարեխղճությամբ էր կատարում ինքնակամ ստանձնած այդ պարտավորությունըª դա համարելով իր համեստ ավանդն ազգանպաստ գործունեության մեջ£
Հեռախոսակապի առումով էլ համապատասխան հիմնարկներում աշխատող Նինան (Բաբայան) ու Ժաննան Ռ.Պետրոսյանին (կամª լիազորված այլ անձի) հայտնում էին ստացվող բոլոր հեռագրերի մասին£
Սումգայիթյան ցեղասպանության նախօրեին Արցախում բնակվող ադրբեջանցիները հեռագրեր էին ստանում բառացիորեն հետևյալ բովանդակությամբ. ՙՀարսանիքը կայանալու է Սումգայիթում և Բաքվում, Ձեր ներկայությունը պարտադիր է՚£
Նույն բովանդակությամբ հեռագրեր էին ստացվում նաև Բաքվի 1990-ի հունվարյան խժդժությունների նախօրեին£
Իսկ  ՙԿոլցո՚ (ՙՕղակ՚) գործողությունից առաջ, 1991-ի ապրիլին,  արցախաբնակ ադրբեջանցի ակտիվիստներին Բաքվից ուղարկվող հեռագրերն ունեին հետևյալ բովանդակությունը. ՙՊատրաստել ՙՇտապ օգնության՚ ութ մեքենա, 15 ՈՒԱԶ, հիվանդանոցումª 60-100 մահճակալ՚£ Որից հետո էլ, ՙանձնագրային ռեժիմի՚ ստուգման պատրվակով, սկսվեցին զանգվածային ձերբակալություններն ու հայազգի բնակչության բռնատեղահանումները Հյուսիսային Արցախի ու Հադրութի շրջանի իրենց վաղնջական բնակավայրերից£
Օդանավակայանում իրենց հայրենասիրական պարտքն էին կատարում Խորենն ու Գարիկը, Հայաստանից ու Ռուսաստանից Արցախ եկող պատվիրակություններին ընդունում ու ճանապարհում էր Համոն, մարդկանց տեղավորման ու սննդի առումով զգալի օգնություն էր ցուցաբերում Գրիշա Անտոնյանը (ՙաֆերիստ Գրիշան՚), ցուցապաստառների պատրաստման հարցում օգնում էր Ստեփանակերտի քաղաքային զբոսայգու նկարիչ-ձևավորող Քինան£ Շարժման ընթացքում իրենց բարձրության վրա մնացին Իշխան Ավետիսյանը (ՙտաքսիստ Իշխան՚), Սերժիկ Գրիգորյանը (ՙսապոժնիկ Սերժիկ՚), խոհարարներ Արաքսյա Հայրապետյանը, Վալյա Մեհրաբյանը, ուրիշներ£
Արցախում ինքնապաշտպանական առաջին ջոկատներն ստեղծեցին Ռազմիկ Պետրոսյանը, Ռոլես Աղաջանյանը, Արկադի Կարապետյանը, Մուրադ Պետրոսյանը, Հրանտ Սարգսյանը, Կուճուր Նեսոն և ուրիշներ£

6

Ռազմիկ Պետրոսյանը կարևոր է համարում նաև  Արկադի Մանուչարովիª Ադրբեջանի ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Ա.Վեզիրովի հետ Բաքվում կայացած գաղտնի հանդիպման փաստին անդրադառնալը£
Արցախյան շարժման մութ ու դեռևս չլուսաբանված էջերից է Արկադի Մանուչարովի անակնկալ հայտնվելը Բաքվում 1988-ի մարտին և հանդիպումը Ա.Վեզիրովի հետ£ Այսօր Ստեփանակերտում ոչ-ոք չի հիշում, թե Ա.Մանուչարովը կոկրետ ո°ր օրն է Ա.Վեզիրովի հրավերով մեկնել Բաքու և հանդիպել հանրապետության առաջին դեմքի հետ£ Բայց, ամենայն հավանականությամբ, դա պետք է որ եղած լինի մինչև մարտի 17-ը (իսկ բոլորս քաջատեղյակ ենք, թե կուսակցական ինչպիսի կարևոր որոշում ընդունվեց Ստեփանակերտում, 1988-ի մարտի 17-ի երեկոյան)£
Բանն այն է, որ կուսակցության ԼՂ մարզկոմի առաջին քարտուղար Հենրիկ Պողոսյանը, մարզկոմ հրավիրելով Ա.Մանուչարովինª հայտնեց նրա հետ հանդիպելու` Ա.Վեզիրովի ցանկության մասին լուրը£ Հ.Պողոսյանն ասվածին ոչինչ չհավելեց. ՙՈւզում է հանդիպել՚£ Եվª վերջ£ Իսկ ինչպե±ս ընդունեց Մանուչարովն այդ անակնկալ լուրը£ Հայտնի է միայն, որ նա համաձայնեց անմիջապես մեկնել Բաքու, իսկ անվտանգության հարցն իրենց վրա վերցրին Հ.Պողոսյանն ու ԽՄԿԿ Կենտկոմի կուսակցական-կազմակերպչական աշխատանքի բաժնի հրահանգիչ (մարտի 17-ից հետոª ԼՂ կուսմարզկոմի երկրորդ քարտուղար, կուսմարզկոմի բյուրոյի անդամ) Բ.Մալկովը£
Պարզ էր, որ Բաքվում քննարկման առարկան պետք է լիներ ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման հարցը£ Իսկ ամեն ինչ պարզ դարձավ Ա.Մանուչարովի վերադառնալուց հետո միայն, և ՙկռունկականներն՚ առաջարկեցին քննարկել ու պարզություն մտցնել այն հարցում, թե ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախագահը Ադրբեջանի կուսակցական առաջնորդի հետ հանդիպելու համար ինչպե±ս է  մեկնում Բաքուª առանց տեղյակ պահելու կոմիտեի նախագահությանը£ Մանուչարովն արդարացավ, որ մեկնելիս ժամանակ չկար հայտնել բոլորին, այդ մասին գիտեր միայն Ռոլես Աղաջանյանը£ Իր հերթինª Ռ.Աղաջանյանն, իրոք, խոստովանեց, որ գիտեր այդ մասին, բայց ընկերներին չասացª զուտ Մանուչարովի անվտանգության ապահովման հետ կապված խնդիրներից ելնելով£
Քննարկման արդյունքում պարզ դարձավ նաև, որ Բաքվում Մանուչարովին կոնկրետ առաջադրանք էր տրվել եռօրյա ժամկետում կազմակերպել Ա.Վեզիրովի հանդիպումը ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախագահության լրիվ կազմի հետª Բաքվում, սպառնալովª հրաժարվելու դեպքում ձերբակալել բոլորին£ Ստացվեց այնպես, որ Մանուչարովը պետք է Բաքու տաներ շարժման բոլոր ակտիվիստներին (Բաքվի լեզվովª էքստրեմիստների խմբին)£
Որոշվեց Մանուչարովի հարցին անդրադառնալ առաջիկայում, որպեսզի շարժումը չպառակտվի, իսկ հարցում պարզություն մտցնելու նպատակով առաջարկվեց հանգամանքները պարզել կուսմարզկոմի առաջին քարտուղարի հետ£ Հ.Պողոսյանի մոտ գնացին երեք հոգուց բաղկացած խմբով (Ռադիկ Աթայան, Ռազմիկ Պետրոսյան, Սլավա Աղաջանյան)£ Հանդիպման համար պայմանավորվածություն ձեռք բերելու համար Հ.Պողոսյանին զանգեց Ռ.Աթայանը£ Հանդիպումը կայացավ, որի ընթացքում նշվեց առանց կոմիտեի նախագահությանը տեղյակ պահելուª Բաքու մեկնելու սխալ լինելը£
Հ.Պողոսյանն արդարացավ. ՙԵս ընդամենն առաջարկել եմ, ինքը թող հրաժարվեր ու չգնար՚£
Ինչ-որ է, ստեղծված իրավիճակից պետք էր ելք  որոնել, ուստի հանդիպումը զուտ հաշտեցման նպատակ էր հետապնդումª շարժումն, ինչ էլ լիներ, չպիտի պառակտվեր£ Խմբին հաջողվեց Մանուչարովի ու Պողոսյանի հաշտեցման գործն իրականացնել, թեև հետագայում ևս, անհանդուրժողականության հետևանքով, բազում անգամ են  վերոհիշյալ անձիք գժտվել իրար հետ և... շարունակվել են հաշտեցման հերթական ՙարարողությունները՚£
(Ռազմիկ Պետրոսյանի կարծիքովª երկուսն էլ տոգորված են ջերմ հայրենասիրությամբ, բայց երբեք չեն հանդուրժել իրար)£
Հաջորդ օրը ՙԿռունկի՚ նախագահության անդամները կրկին Ստեփանակերտի կենտրոնական մարզադաշտի իրենց մշտական հավաքատեղիում էին£ Պատրաստ էր Բաքու ուղարկվելիք պատասխանը£ Մանուչարովը զանգեց Ադր.ԿԿ Կենտկոմի ընդունարան և Վեզիրովի օգնականին հայտնեց, որ ՙԿռունկի՚ վարչության անդամները պատրաստ են հանդիպել Վեզիրովի հետ Ստեփանակերտում կամ որևէ այլ չեզոք երկրում, բայց ոչ` Բաքվում£ Բաքու մեկնելը ոչ միայն անհնարին է համարվել, այլևª անիմաստ£
Բաքվից այլևս ոչ մի առաջարկություն չստացվեց, ոչ էլ որևէ նման հանդիպում կայացավ հետագայում£
Իսկ համաժողովրդական շարժումն ընթանում էր իր բնականոն հունով£

7

Փետրվարի 20-ին հաջորդած օրերի ընթացքը հասկանալ տվեց մի շատ պարզ ճշմարտությունª ԼՂԻՄ խորհրդի նստաշրջանի ընդունած որոշումը դեռևս գործելու հստակ մեխանիզմ չուներ, իսկ Ստեփանակերտում (մարզումª ընդհանրապես), բնակչության մեծամասնությունը դեռ հեռու էր հարցն ուժի դիրքերից լուծելու մտքից: Բայց 1988-ի փետրվար ամսվա իրադարձությունների համապատկերի վրա արդեն իսկ պարզ ուրվագծվեց Արցախյան շարժման ու ընթացքի ողջ նկարագիրըª խաղաղ ցույցեր, իրավական գործընթացներ և ռազմական ուժի կիրառում: Ադրբեջանն իրականում ցուցադրեց եղեռնագործի իր իսկական դեմքը£ Մարդիկ հասկացան, որ արդար պահանջով հարցին լուծում չի տրվի£  Պետք էր պատրաստվել, զենք ու զինամթերք հայթայթել: Իսկ հավատավոր ժողովուրդը, որ մի քանի օր առաջ համաժողովրդական հանրահավաքում նստաշրջան էր պահանջում, մի պահ ասես ընկրկեցª մի±թե գործադիր մարմնի ընդունած որոշումն անկիրարկելի է առանց կուսակցական մարմնի լիազորման:
Ուստի, անհրաժեշտ եղավ աշխատել նաև ա°յդ ուղղությամբ: Ռազմիկ Պետրոսյանն ու իր համախոհներն անընդհատ փնտրտուքի մեջ էինª ի±նչ անել: 
Շարժումը ղեկավարող կազմակերպության անհրաժեշտություն առաջ եկավ, ուստի` ՙԿռունկի՚ ստեղծումը ժամանակի հրամայականն էր: Ժողովուրդն անմիջապես արձագանքեց կազմակերպության ստեղծման առաջարկությանը: Մարտի 1-ին ստեղծվեց ՙԿռունկ՚ կոմիտեն (ՙԿռունկ՚ª ԽՏՎՌՑպՑ ՐպՉՏսþՓՌՏվվՏչՏ ցտՐՈՉսպվՌÿ ծՈչՏՐվՏչՏ ԽՈՐՈոՈւՈ): Անվանումն ընդունվեց արցախցի հանրաճանաչ քանդակագործ Արմեն Հակոբյանի առաջարկությամբ: Գիշերվա կեսին հենց հրապարակում էլ անցկացվեցին կոմիտեի (տարբեր աղբյուրներումª խորհուրդ) կազմի ընտրությունները: 
ՙԿռունկ՚ կոմիտեն ողջ կազմով (թվովª 55 հոգի) հավաքվեց ՙԽորհրդային Ղարաբաղ՚ թերթի խմբագրության դահլիճումª կոմիտեի նախագահության կազմն ընտրելու համար: Ըստ Ռազմիկ Պետրոսյանիª ընտրվեց 11 հոգուց բաղկացած նախագահություն (յուրաքանչյուր հիմնարկ-ձեռնարկությունից կամ բնագավառիցª մեկական ներկայացուցիչ), որի կազմում ընդգրկվեցին Ստեփանակերտի շինանյութերի կոմբինատի տնօրեն Արկադի Մանուչարովը, Ղարմետաքսկոմբինատի կուսկոմիտեի քարտուղար Ռոբերտ Քոչարյանը, Ղարմետաքսկոմբինատի տնօրեն Ռադիկ Աթայանը, շինվարչության պետ Ռոլես Աղաջանյանը, Ստեփանակերտի Ստ. Շահումյանի անվան կենտրոնական մարզադաշտի տնօրեն Ռազմիկ Պետրոսյանը, Ստեփանակերտի նորոգման գրասենյակի տնօրեն Ռոբերտ Բաղդասարյանը, Գրողների միության ԼՂ մարզային բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղար Վարդան Հակոբյանը, Ստեփանակերտի տեղարդկոմբինանտի տնօրեն Սլավիկ Աղաջանյանը, Ստեփանակերտի քաղխորհրդի նախագահի տեղակալ Վլադիմիր Գևորգյանը, Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական իստիտուտի դասախոս Համլետ Գրիգորյանը և Ստեփանակերտի կոնդենսատորների գործարանի տնօրեն Սերգեյ Աբրահամյան:
Կոմիտեի նորընտիր նախագահ Արկադի Մանուչարովի առաջարկությամբ նորաստեղծ ազգային գաղափարակիր կազմակերպությունն արեց առաջին քայլը. ՙՎաղը Մ. Գորբաչովի ծննդյան օրն է, շնորհավորանքով սկսենք մեր գործը, – ասաց նա, – որպեսզի մեր ազատության ձեռքբերումն էլ շնորհավորանքով դիմավորենք՚: 
Իսկ պարզ էր, որ ազատությունը պետք էր նվաճել, ոչ թեª ակնկալել: 
ՙԿռունկի՚ կազմում աշխատանքային յոթ խումբ ստեղծվեց£ Ռազմիկն ընտրվեց պաշտպանության և զենքի հայթայթման խմբի ղեկավար: Նախագահությունում նվիրյալներ էին հավաքվել: Նրանք անձնվեր էին, հանդուգն արարքների հեղինակներ: Նրանց համար անհանդուրժելի էր հատկապես, երբ մարդն իր հայրենի հողի վրա էր հետապնդվում, իր հայ լինելու, հայեցի ապրելու, իր տունն ու օջախը հայեցի պահելու համար:

8

ԼՂԻՄ խորհրդի նստաշրջանի ընդունած որոշումը դեռևս գործելու ունակ չէր£ Այդ դեպքում` ի±նչ անել£ Հնարը գտնվեց: Մարտի 3-ի երեկոյան ժամը 500-ին, երբ հերթական անգամ մի բաժակ թեյի շուրջ զրույցի էին հավաքվել Ռ. Պետրոսյանի ղեկավարությամբ գործող կենտրոնական մարզադաշտի ներքևի մասնաշենքում, չորսով (Ռազմիկ Պետրոսյան, Արկադի Մանուչարով, Վաչագան Գրիգորյան, Ռոլես Աղաջանյան), Ա. Մանուչարովն առաջարկեց կուսմարզկոմի պլենում հրավիրել, որը կհաստատի ԼՂ մարզխորհրդի փետրվարի 20-ի որոշումը: Վաչագան Գրիգորյանը նույնպես նույն կարծիքն արտահայտեց. ՙՆստաշրջանն  արինք, – վստահ ասաց նա, – բայց դա դեռ ոչինչ չի նշանակում£ Այ, որ պլենումը հաստատի այդ որոշումը, դա մի մեծ ռումբ կլինի ԽՍՀՄ-ի համար, որովհետև մեր պետության պատմության ընթացքում դեռ ոչ մի կոմունիստ չի համարձակվել դեմ գնալ կուսակցական դիրքորոշմանը՚:
Պայմանավորվեցին ՙԿռունկի՚ նախագահության անդամներից շրջաններ ուղարկելª կուսմարզկոմի արտահերթ պլենումը կազմակերպելու ուղղությամբ նախապատրաստական աշխատանքներ տանելու համար:
Վ. Գրիգորյանը հուշեց, որ, ըստ կուսակցության կանոնադրության, արտահերթ պլենում հրավիրելու երեք տարբերակ կա: Նախª այդ հարցը կարող է առաջադրել առաջին քարտուղարը, երկրորդª արտահերթ պլենում է հրավիրվում բյուրոյի երեք անդամի առաջարկությամբ, կամ էլ (որն ամենահավանական տարբերակն է)ª մարզի կոմունիստների մեկ երրորդի պահանջով:
Ընտրվեց երրորդ տարբերակը: Որոշվեց այդ գործընթացն իրականացնել մարտի 6-ին և 7-ին: Ռոբերտ Բաղդասարյանն ու Մաքսիմ Միրզոյանն ուղարկվեցին Մարտակերտի (ուր կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վահան Գաբրիելյանը համաձայնել էր աջակցել), Ռազմիկ Պետրոսյանն ու Ռոլես Աղաջանյանըª Մարտունու, Վլադիմիր Գևորգյանըª Հադրութի շրջաններ:
Արցախի ազգային ազատագրական շարժմանն ու զինված պայքարին մեծ խթան հանդիսացան այնպիսի գործիչների, որպիսիք ենª Իգոր Մուրադյանը, Զորի Բալայանը, Գագիկ Սաֆարյանը և Վաչե Սարուխանյանը, հանդիպումներն Արցախում (առանձնապեսª Վաչագան Գրիգորյանի հետ, ու ելույթները` տարբեր շրջաններում):
Ասկերանի կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վաչագան Գրիգորյանն առաջարկեց մարդ չուղարկել Ասկերան, ուր ինքն ունի իր համախոհների խումբը (Կոմիտաս Դանիելյան, Սլավիկ Միրզոյան, Սլավիկ Առուշանյան): Շրջանում ստորագրահավաքը շատ արագ ու արդյունավետ անցավ, բնակչությունն իր անբեկանելի կարծիքն հայտնեց կուսմարզկոմի արտահերթ պլենում անցկացնելու անհրաժեշտության առթիվ:
Հադրութում պլենումի կազմակերպմանը միտված աշխատանքներն իրականացրին Արթուր Մկրտչյանը, Վիգեն Գրիգորյանը, Էմիլ Աբրահամյանը, Գրիշա Բաղյանը և Սվետլանա Կասպարովան:
Ռ. Պետրոսյանի կարծիքովª կուսմարզկոմի պլենում կազմակերպելու առումով Մարտունիում տիրող իրավիճակը  բարդ էր ու հակասական: Նրա խոսքերովª կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Ստախոն Պետրոսյանը, թեև գործնական աջակցությամբ չմասնակցեց շրջանի գյուղերում իրականացված ստորագրահավաքի գործընթացին, բայց ևª չխանգարեց: Կոմունիստների հետ տարվելիք աշխատանքներն իրենց վրա վերցրին Գրիգոր Ուլուբաբյանը, Վլադիմիր Խաչատրյանն ու Մանֆրեդ Բախշիյանը: Մարդիկ ուղարկվեցին շրջանի բոլոր գյուղերըª կուսակցական ակտիվի ժողովներ անցկացնելու և ստորագրահավաքի արդյունքներն ու ժողովների արձանագրությունները շրջկենտրոն հասցնելու համար: Շրջանի բոլոր կոմունիստները միակամ ու միակարծիք էին քննարկման ենթակա հարցի առթիվª ԼՂ կուսմարզկոմի պլենումը պետք է հավանություն տա մարզխորհրդի փետրվարի 20-ի պատմական որոշմանը:
Մարտակերտում ստորագրահավաքները իրականացնում էին Վիգեն Շիրինյանը, Վագիֆ Գալստյանը, Ներսես Օհանջանյանը և ուրիշներ:
Մարզի բոլոր շրջանների գյուղերում ու շրջկենտրոններում անցկացված կուսակցական ակտիվի ժողովներին ու կոմունիստ բնակչության ստորագրահավաքին առնչվող փաստաթղթերն ի մի բերվեցին Ռ. Պետրոսյանի գլխավորած հիմնարկում (կենտրոնական մարզադաշտ), իսկ մարտի 9-ի առավոտյան, իր մեքենայով, Ռ. Պետրոսյանը (Ա. Մանուչարովի և Ռ. Բաղդասարյանի հետ) 13 հազար 500 ստորագրությունները, արձանագրությունները և գյուղերից բերված տարբեր բնույթի մյուս փաստաթղթերը հասցրեց կուսմարզկոմի շենք ու հանձնեց նամակների բաժնի ղեկավար Աննա Դրոնկինային: Բաժնի կողմից տրվեց համապատասխան ստացական:

9

Պլենում հրավիրելու առումով, թվում է, արված էր ամեն ինչ (կամª գրեթե ամեն ինչ): Բայց, արդյո±ք, միութենական ու հանրապետական կուսակցական ղեկավարությունը պատրաստ էր հենց այնպես հանձնվել:
Կենտրոնական ու հանրապետական իշխանությունների կողմից կրկին փորձ արվեց պահպանել պնդումը հիմնախնդրի սոցիալ-տնտեսական ուղղվածության վրա և քաղաքական դաշտից սոցիալ-տնտեսական ոլորտ բերել այն: Մշակվեց նույնիսկ սոցիալ-տնտեսական զարգացման արագացման հատուկ ծրագիր, որի նախագիծը Ստեփանակերտ հասցվեց մարտի 16-ին: Մարզ ժամանեցին նաև կենտրոնական մի շարք նախարարությունների ու գերատեսչությունների ներկայացուցիչներ: Ոչ մի նման միջոցառում, սակայն, իրենց ընտրած ճանապարհից չէր կարող շեղել արցախցիներին: Հարցը քաղաքական էր, կոնկրետª մարզի կարգավիճակի ու ենթակայության փոփոխում: Ուստի, ժողովուրդը ստիպված էր մարտի 15-ից կրկին համընդհանուր գործադուլ սկսել: 
Մարզի կուսակցական ապարատն, այնուամենայնիվ, տեղի տվեց, և մարտի 17-ի ուշ երեկոյան կուսմարզկոմի արտահերթ պլենումն սկսեց իր աշխատանքը: Թեև բավական ցուրտ եղանակ էր, բայց պլենումի աշխատանքի ավարտին Ստեփանակերտի Վ.Ի.Լենինի անվան կենտրոնական հրապարակում հոծ բազմություն էր սպասում: Եվ նրանց սպասումն արդարացավ: Կուսակցական-կազմակերպական մի շարք հարցերի հետ քննարկվեց նաև ԼՂ մարզխորհրդի փետրվարի 20-ի արտահերթ նստաշրջանի որոշումը, պաշտպանվեց արցախահայության կամքի միասնական արտահայտություն հանդիսացող այդ որոշման հիմնական դրույթըª հայ ժողովրդի արհեստականորեն իրարից տարանջատված երկու հատվածների վերամիավորման անհրաժեշտությունը: 
Արդեն կեսգիշեր էր, երբ պլենումն ավարտվեց, և մասնակիցները միացան ցուցարարներին: Ամբիոն բարձրացավ Ասկերանի կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վաչագան Գրիգորյանն ու ասաց, որ այլևս անհանգստանալու կարիք չկա, անհրաժեշտ որոշումն արդեն ընդունված է, իսկ դա նաև հավաստում է այն հանգամանքը, որ մարզի կուսակցական օրգանները միակամ ու միակարծիք են արցախահայությանը հուզող հիմնահարցում: 
Հավաքվածները ցնծությամբ դիմավորեցին այդ լուրը: Այնուհետև պլենումի հաղթական որոշման առիթով բոլորին շնորհավորեցին ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախագահ Ա. Մանուչարովը, մանկագիր Գուրգեն Գաբրիելյանը: 
Մարդիկ դեռ երկար ժամանակ չէին ցրվում, շնորհավորում էին միմյանց, ասես Արցախյան հիմնահարցն իր վերջնական լուծումն էր ստացել արդեն: ՙԿռունկի՚ ամենաառաջին ու կարևոր հաղթանակն էր դա:

10

Արցախի աշխատավորները, ոգևորված նոր ձեռքբերումով, վերադարձան աշխատանքի, բայց մարտի 21-ին ՙՊրավդա՚ թերթում տպագրված ՙՀույզեր և բանականություն՚ հոդվածը կրկին հունից հանեց արցախահայությանը, հիասթափության նոր ալիք բարձրացրեց և մակընթացված հուսառատությունը կրկին տեղի տվեց հուսալքությանը: Երեք օր անց, մարտի 24-ին,  ընդունվեց ԽՄԿԿ Կենտկոմի և ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդիª ՙԱդրբեջանական ՍՍՀ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը 1988-1995թթ. արագացնելու միջոցառումների մասին՚ համատեղ որոշումն ու, ըստ այդմ էլª ադրբեջանական իշխանությունների տնօրինմանը հանձնվեց միութենական 450 միլիոն ռուբլին (որոշ աղբյուրներումª 400 մլն), որն էլ ծառայեցվեց մարզի ադրբեջանական բնակավայրերի կառուցապատմանը: Նույնª մարտի 24-ին, մեկ այլ ՙորակով՚ իրեն ՙզգացնել տվեց՚ նաև Ադրբեջանի Գերագույն խորհրդի նախագահությունըª օրենքից դուրս հայտարարվեց ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, որն ավելի գրգռեց առանց այդ էլ հիասթափված ժողովրդին: ՙԱրդար պահանջª ոչ մի նահանջ՚ կարգախոսով, արցախահայությունը մարտի 24-ից կրկին դիմեց համընդհանուր գործադուլի, որը տևեց 12 օր: 

11

Ստեփանակերտի քաղխորհրդի նստաշրջանում մարտի 5-ին օրինականացված ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, սակայն, երբեք չդադարեցրեց իր գործունեությունը: Շարունակեց գործել այլ կերպի մեջ, այլ անվան տակ, թեև մի որոշ ժամանակաշրջան ՙիրադրության լիիրավ տեր՚ էր ԼՂ կուսմարզկոմի առաջին քարտուղար Հ. Պողոսյանի առաջարկությամբ իր գործունեությունը վերսկսած Տնօրենների խորհուրդը: 
Ռ. Պետրոսյանի ու համախոհների նախաձեռնած ՙՔաղաքացիական պաշտպանության շտաբն՚ արդյունավետ աշխատանք ծավալեց: Այդ անվան տակ փաստորեն գործում էր ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, բայց այն էությամբ ու բնույթով բոլորովին նոր կազմակերպություն էր (ՙԱրցախի պաշտպանության շտաբ՚), զբաղմունքըª զենքի ու զինամթերքի հայթայթում, բնակչության զինում ու բնակավայրերի պաշտպանության կազմակերպում:
Ի դեպª Տնօրենների խորհրդի անդամները ևս հերթապահում էին Արցախի պաշտպանության շտաբում, որը տեղակայված էր Ստեփանակերտի կուսքաղկոմի դիմացիª Մոգիլևսկայա (այժմª Նելսոն Ստեփանյան) 23 հասցեում գտնվող քառահարկ բնակելի շենքի առաջին հարկում  (1989թ. հունվարին շտաբը Ստ. Շահումյանի անվան կենտրոնական մարզադաշտ տեղափոխվեց): 
Պաշտպանության շտաբի պետ Ռազմիկ Պետրոսյանը, շտաբի պետի տեղակալ Ռոլես Աղաջանյանը, շրջկենտրոններում գործող մասնաճյուղերը, շարժման ակտիվիստներն ու մյուս համախոհներն ու համակիրները, համախմբվելով մեկ միասնական նպատակակետի շուրջ, շարունակեցին ՙԿռունկի՚ ազգանպաստ գործունեությունը:

12

Իր ՙդերի՚ բարձրության վրա գտնվող Վլադիմիր Մնացականի Խաչատրյանը (ընկերական շրջապատում` Վոլոդյան)ª Պաշտպանության շտաբի Մարտունու պատասխանատուն, 1988-ին ընդամենը 38 տարեկան էր, մերթª հախուռն, մերթ` համեստ բնավորության տեր: 1988-ը նրան ավելի կրակոտ դարձրեց, ավելի... նվիրյալ: Թերևս այսօր էլ ականատեսներն ու համախոհները դեռ քիչ դրվագներ են պատմում Արցախյան շարժման ընդհատակյա պայքարի տարիներին մարդկանց կատարածի մասին, շատ դեպքերի վերաբերյալ էլ պարզապես լռում են դեռ: Վոլոդյան այն նվիրյալներից էր, որոնց  արածի ու ապրածի մասին այսօր էլ քիչ բան է  հայտնի:
ՙՔաղաքացիական պաշտպանության շտաբի՚ անվան տակ գործող կազմակերպության Մարտունու մասնաճյուղը Վոլոդյան էր գլխավորում` աջակից ունենալով մի խումբ նվիրյալներիª Մանֆրեդ Բախշիյան, Կամո Սաֆարյան, Գրիգոր Ուլուբաբյան, Գիշվա Յուրա, Անգելինա, Սուսաննա: Վ. Խաչատրյանի հետ նրանք միակամ ու միակարծիք էին մի բանում, որ խաղաղ ցույցերով ու հանրահավաքներով ոչ մի հարց էլ չի լուծվի, արյունալի ընդհարումն, այնուամենայնիվ, սպասվում էր, ուստի, անհրաժեշտ էր զինվել: Զենք ու զինամթերք հայթայթելու նպատակով Վոլոդյան քանիցս եղել էր Երևանում, Հայաստանի այլ քաղաքներում£ Միշտ էլ, վերադարձին, իր իսկ նախաձեռնությամբ շրջանում ստեղծված պաշտպանական առաջին ջոկատներն ապահովվում էին անհրաժեշտ զենք ու զինամթերքով:
Սերտ կապը Ստեփանակերտում գործող պաշտպանության շտաբի հետ (շտաբի պետª Ռազմիկ Պետրոսյան) պահպանվում էր, ուստի, համագործակցությունը մշտական էր: Զենք ու զինամթերք ձեռք բերելու գործին էլ Ռազմիկն ու Վոլոդյան ձեռնամուխ էին լինում երկուսով. միասին էին մեկնում Հայաստան և հաճելի ավարով վերադառնում:
Ռ. Պետրոսյանը սիրով է պատմում իր զինակից ընկերոջ մասին,  դառն ու սրտամաշ ափսոսանքով: Իսկ հիշողություններն առինքնող են, տպավորիչ:
Հիշում է, թե զենք ու զինամթերքի հերթական խմբաքանակն ինչպես պիտի տեղափոխեին Արցախ, երբ Արցախում պարետային ժամ էր, ամենուր` մարդորսություն:
...Անհրաժեշտ քանակությամբ զենքն արդեն ձեռք էր բերվել, երբ ավագի զինվորական կոչումով մի զինվորական մոտեցավ և 600 հազար խորհրդային ռուբլով երկու հրանոթ առաջարկեց, 120 արկի հետ: Տղաների ՙախորժակը՚ բացվեց, բայց ամբողջ գումարն արդեն ծախսվել էր: Անմիջապես որոշեցին գումար ճարել: Վոլոդյա Խաչատրյանը գնաց Երևանում կոշկեղենի խանութի տնօրեն  Ռազմիկ Դանիելյանի, իսկ Ռազմիկ Պետրոսյանը` ժողովրդական դերասան Սոս Սարգսյանի մոտ: Պահանջվող գումարն անմիջապես տրամադրվեց: (Պետք է ասել, որ Սոս Սարգսյանի գլխավորած հիմնադրամից միշտ էլ անհրաժեշտ գումար տրամադրվում էր թե° Բաքվից ու Սումգայիթից մազապուրծ մեր հայրենակիցներին օգնելու, թե° զենք ու զինամթերք գնելու համար):
Ձեռք բերված ողջ զենքն ու զինամթերքը ՙԷրեբունի՚ օդանավակայանի ղեկավարության տրամադրած ուղղաթիռով անմիջապես հասցվեց Հաթերք (հասկանալի պատճառներով` Ստեփանակերտին ավելի մոտ վայրէջք կատարել չէին կարող), ուր տրանսպորտային համապատասխան միջոցներով արդեն սպասում էին պաշտպանության շրջանային շտաբների պատասխանատուներն ու ջոկատների մի քանի հրամանատարներ:
Մարտակերտի պաշտպանության շտաբի պետ Վիգեն Շիրինյանն ստացավ իր բաժինը, իսկ ողջ մնացյալըª գիշերվա ընթացքում, հասցվեց Ստեփանակերտի մարզադաշտ£ Դաշուշենի Սամվելն էր (Խաչատրյան) եկել, Տողիցª Վիգեն Գրիգորյանըª Ռոբիկի հետ, Կաղարծիիցª Լյովան,  մյուսները£ Ավտոդպրոցի վարորդ Երեմի բեռնատարով զենքը շրջաններ հասցնելու համար, այն պետք է դուրս բերվեր քաղաքից£
Մարզադաշտում Ռազմիկ Պետրոսյանը, Վոլոդյան, Ռոլես Աղաջանյանը, Կարապետյան Արկադին հավաքվելª մտածում էին, թե ի±նչ հնարքով այդքան թանկ ՙբեռն՚ անվնաս դուրս բերեն քաղաքից, երբ ՙԶառին բաղ՚ տեղամասում  խորհրդային ներքին զորքերի ու ադրբեջանական օմոնականների համատեղ պահակակետ էր տեղադրված£ Ձերբակալվելուց չէ, որ վախենում էին տղաները£ Այդքան դժվարությամբ ձեռք բերված զենքը հանկարծ չբռնագրավվի±£
Հնարը, կարծես թե, գտնվեց£ Կարապետյան Արկադի±ն էր, թե± Աղաջանյան Ռոլեսն առաջարկեց Ռազմիկի հին ծանոթին ՙօգտագործել՚£ Նրան բոլորն այդպես էլ դիմում էինª Անատոլի Վլադիմիրովիչ£ Գնդապետ էր, ազգանունը ոչ ոք չգիտեր£ Ամեն տեղ մուտքի արտոնություն ուներ, և° Շուշիում էր լինում, և° Աղդամում, իսկ, հիմնականում, մնում էր Ստեփանակերտում£ Մարզադաշտ գալիս էրª բաղնիքում լողանալու համար£ Շաբաթը մեկª տեսածի ու լսածի մասին պարտադիր Մոսկվա էր հաղորդումª ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի նախագահի առաջին տեղակալին£
Մի անգամ տղաներին առաջարկեց աղջիկներով դուրս գալ քաղաքից, ինչ-որ աղբյուրի մոտ, գոնե մի քանի ժամով, կտրվել առօրյա հոգսերից£ Լևոնի աղբյուրի մոտ էին£ Չնկատեց էլ,  թե ոնց էր տղաներից մեկը (բնության պահպանության վարչության պետ Գարիկ Գրիգորյանը) գաղտնի լուսանկարում իրենª մերկ աղջկա հետ համբուրվելիս£ ՙՊետք կգա, – ասաց Գարիկը, – եթե հանկարծ ուզի շանտաժի դիմելª մենք էլ մեր անելիքը կիմանանք՚£
...Վոլոդյան ևս միանշանակ պաշտպանեց այդ առաջարկությունը, ուրիշ տարբերակ չկար, պետք էր նրան օգտագործել£ Դիմեցին Անատոլի Վլադիմիրովիչին, իբրª իր ծանոթ աղջկա համար փայտ են ուզում տանել, խնդրում են պահակակետով անցկացնելու հարցում օգնի£ Խոստացավ, ևª օգնեց£ Տղաները բեռնատարի թափքը լցրել էին զենքով, փայտով քողարկել բեռը և, անցկացնելով պահակակետը, Դաշուշենի Սամվելի մոտ բաժին-բաժին արին£ Հրանոթներից մեկը Ռազմիկ Պետրոսյանիª Ավետարանոց գյուղում տեղակայված ջոկատին բաժին ընկավ, մյուսըª Վոլոդյային, ով այդ հրանոթը հետագայում Հադրութի շրջանի Սարենշեն գյուղի ազատագրման ժամանակ օգտագործեց£ Ռազմիկի հրանոթը Դաշուշենի Սամվելը տարավ Շահումյան, ուր հաջողությամբ գործածեց պաշտպանական մի շարք մարտերում£ (Այժմ այն, որպես ցուցանմուշ, տեղադրված է ԼՂՀ Զոհված ազատամարտիկների թանգարանի մուտքի մոտª Ստեփանակերտում)£

13

…Երբ գնդապետ  Անատոլի Վլադիմիրովիչն ավարտել էր իր առաքելությունն Արցախում և մարզադաշտ էր գնացել տղաներին հրաժեշտ տալու, շնորհակալություն հայտնելով աջակցության համարª անկեղծորեն ասաց, որ շատ գոհ է տղաներից:
Նստելª մի-մի բաժակ թեյ էին խմում, երբ Ռ. Պետրոսյանը հանեց լուսանկարներն ու ցույց տվեց նրան:
– Թօ փՑՏ, ՑՏՋպ ՐՈջՉպՊփՌՍՌ? – անակնկալի եկավ Անատոլի Վլադիմիրովիչը:
Ռազմիկը նրան խնդրեց որոշ գաղտնիքներ բացել. 
– Դուք, միևնույն է, գնում եք: Ես պատռում եմ այս լուսանկարները, բայց, ասացեք, խնդրեմ, ի±նչ է սպասվում մեզ, ի±նչ գիտեք մեր ապագայի մասին:
Անատոլի Վլադիմիրովիչն, իհարկե, կորցնելու ոչինչ չուներ և տղաներին ասաց ճշմարտությունն այն մասին, որ, ինչպես Սումգայիթում, մի շատ բնակավայրերում ևս սպասվում են արյունահեղություններ:
Հետագայում, երբ իրականություն դարձան Բաքվի, Գետաշենի, Շահումյանի, Հադրութի, Խոջալուի դեպքերը, պարզ դարձավ, որ Անատոլի Վլադիմիրովիչն, իրոք, որոշակի տեղեկատվության տիրապետում էր և ճշմարտությունն էր ասել տղաներին:

14

Արցախում ողջ խստությամբ գործում էր պարետային ժամը£ ՙԱնձնագրային ռեժիմի՚ ստուգման պատրվակով ԽՍՀՄ ՆԳՆ ներքին զորքերի զինծառայողներն ու մինչև ատամները զինված օմոնականներն ամեն տեղ մուտքի արտոնություն ունեին, անհիմն կերպով ձերբակալում էին երիտասարդներին ու զենք օգտագործելու ընդունակ բոլոր տղամարդկանց£ Այնքան էին երես առել, որ նույնիսկ կանանց էին ձերբակալում£ Շարժման ակտիվիստները շատ էին մտահոգված այդ խնդրով, ուստի, որոշեցին անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել£ Առաջադրանքը մշակվեց անմիջապես£ Ռազմիկ Պետրոսյանը ռադիոկապի երկու սարք ուներ£ Մեկը տվեց Վոլոդյային և պատվիրեց երկու վստահելի մարտիկի հետ դարանակալել նշված տեղամասում ու սպասել հաջորդ կարգադրությանը£ Օրակարգում ԼՂ ՆԳՎ պետ Կովալյովի վերացման հարցն էր£ Տղաների կարծիքովª նա էր արտոնում բոլոր ձերբակալությունները£
Կովալյովն ամեն առավոտ հաճախում էր մարզադաշտ, մի որոշակի ժամանակահատված մարզվելուց հետո լողանում բաղնիքում ու դուրս գալիս մարզադաշտից£ Ռազմիկը մարզադաշտից Կովալյովի դուրս գալուց անմիջապես հետո ռադիոկապով անհապաղ պետք է հաղորդեր դարանակալ տղաներին£
Սովորականի պես այդ օրն էլ Կովալյովը եկավ ճիշտ ժամանակին, մարզվեց, լողացավ, բայց նախքան գնալը մոտեցավ մարզադաշտի տնօրենի առանձնասենյակին£ Ռազմիկ Պետրոսյանից ներս մտնելու թույլտվություն ստանալուց հետո, խնդրեց մի բաժակ թեյ պատրաստել տալ իր համար£ ՙՀոգնած եմ՚, – խոստովանեց£ Հաջորդ պահին Կովալյովն անակնկալ ձևով անկեղծացավ. ՙՁեզª ղարաբաղցիներիդ, երևի թվում է, թե ես եմ արտոնում բոլոր ձերբակալությունները£ Ես մի ներքին զգացողությամբ գիտեմ, որ ձեր պայքարն արդար է, և մինչև հիմա ոչ մեկին չեմ ձերբակալել ու չեմ ձերբակալի£ Դա անում են իմ տեղակալ Գոլևն ու մարզդատախազի հայ և ադրբեջանցի երկու տեղակալները՚£
Կովալյովիª մարզադաշտից հեռանալուց հետո Ռազմիկն իսկույն կապվեց Վոլոդյայի հետ և հայտնեց առաջադրանքի չեղյալ հայտարարելու մասին£ Խոստացավ մանրամասնել առաջիկա  հանդիպման ընթացքում£
Հետագայում, Շուշիի ազատագրումից հետո, երբ բանտում պահվող փաստաթղթերը տղաների ձեռքն ընկանª պարզվեց ողջ ճշմարտությունը£ Կովալյովն, իրոք, ճիշտ էր ասում, ձերբակալվածների մասին պատմող բոլոր փաստաթղթերի տակ դրված էին ԼՂ ՆԳՆ պետի տեղակալ Գոլևի, ադրբեջանցի կաղ Մամեդովի և հայազգի փոխդատախազի ստորագրությունները£

15

Վլադիմիր (Վոլոդյա) Խաչատրյանի կյանքն ու գործունեությունը հագեցված էին նման բազում դրվագապատումներով£ Ընդհատակյա պայքարին հաջորդեց զինված ընդհարումն ու բացահայտ պատերազմը, որին նա ևս իր անձնվեր մասնակցությունը բերեց£ Բայց պատերազմի օրենքներն անողոք են, ու թեև գնդակը կույր է, ասում են, բայց 1992-ին, մարտադաշտում, գտավ նաև Վոլոդյային£ Նաª ՙՄարտական խաչ՚ առաջին աստիճանի շքանշանի ասպետը, Արցախյան ընդհատակյա գործող բանակի Մարտունու հատվածի առաջին ու գլխավոր պատասխանատուն էր£ Բանակ, որն իր կազմում գործող պաշտպանական ջոկատների շարքերում շուրջ 10 հազար զինված աշխարհազորային էր համախմբել£ Ընդհատակյա անհավասար պայքարում նրանք ընդհանուր գործի համար ոչինչ չխնայեցին, բայց արդյո±ք ստացան այն, ինչի արժանի էին իսկապես…

16

Ռազմիկ Պետրոսյանը ցավով է հիշում հայրենյաց համար ընկածներին, գնահատում ազնվությունն ու բարությունը£ Նրա կարծիքովª հիշատակման արժանի մարդիկ կան նաև հակառակորդի բանակում£
Ալավերդի Թեմուր օղլի Բաղիրովը (1946-1992) Աղդամի ֆուտբոլային թիմի խաղացողներից էր£ Աղդամի, իսկ հետո նաևª Ստեփանակերտի ՙՂարաբաղ՚ թիմում լավ ֆուտբոլիստի համբավ ուներ Լյոնիկ Հովհաննիսյանը, ում միջոցով էլ ծանոթացել էին Ռազմիկն ու Ալավերդին£ Երկու թիմերի միջև ընթացող մրցապայքարն ավելի էր մտերմացրել նրանց£
Ժամանակները փոխվել էին£ Ֆուտբոլային կրքերին փոխարինելու էին եկել ազգային, շատ հաճախ նաևª ազգայնական կրքերը£ Ռազմիկը հենց սկզբից ընդգրկվեց ընդհատակյա պայքարում£ Ալավերդին ևս ժամանակի հետ համաքայլ էր. ղեկավարելու էր այսպես կոչված Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի Աղդամի տարածքային կազմակերպությունը£ Կարելի է ասելª այդ տարածքում մեծ էր նրա դերը£
Ազգամիջյան ընդհարումների հետևանքով երկու կողմից էլ պատանդներ ու ռազմագերիներ վերցնելը սովորական բնույթ էր կրում£ Ինչպես Ստեփանակերտում ու այլ բնակավայրերում, այնպես էլ Աղդամում, հետագայում փոխանակելու նպատակով, պատանդներ էին պահվում£ Այդպիսի մի ընդհարում էլ Ասկերանի շրջանի ՙԼեսնոյե՚ անվանյալ գյուղակի մերձակայքում տեղի ունեցավ, և, ի հետևանք, ադրբեջանցու սպանության մեղադրանքով Աղդամ տարվեց ստեփանակերտցի Ղարիբ Հարությունյանը£ Աղդամում պահվում էին նաև Հովսեփավան գյուղի հիմնադիր Յուրի Ջհանգիրյանը, Աշանի կոլտնտեսության նախագահ Էմիլ Բալայանը, շատ ուրիշներ£
Եղբոր ճակատագրով հետաքրքրվող Լավրենտին տեղեկացրին, որ Ղարիբն, իրոք, գտնվում է Աղդամում£
– Եթե Ռազմիկը ազատման խնդրանքով մի գրություն տա, բերեսª եղբորդ կազատեմ, – ասվածին հավելեց Ալավերդին£
Ռազմիկն, անշուշտ, գրությունն  անմիջապես տվեց. ՙԱլավերդի, եթե հնարավորություն ունեսª Ղարիբին բաց թող, գա՚£
Խնդրանքն ավելի քան պարզ էր£ Ալավերդին էլ խոսքին տեր կանգնեցª գրությունն ստանալուն պես ազատ արձակեց Ղարիբին£
Ընդհանրապես, Ալավերդին շատ անգամ է մարդկային վերաբերմունք ցուցաբերել հայ ռազմագերիների նկատմամբ£ Երևի թե դրան նպաստել է նաև նրաª ծագումով քուրդ լինելը£
Մի անգամ էլ, դեպքը  Շուշիից հայերին լիովին վտարելուց հետո էր, Ալավերդին կապվեց Ռազմիկի հետ, թե` բարեկամուհին Շուշիում շատ վատ վիճակում է, հիվանդանոցում վիրահատման համար ոչ նորմալ պայմաններ կան, ոչ էլª կարգին մասնագետներ£ Խնդրեց, եթե հնարավորություն ունիª կազմակերպի բարեկամուհու վիրահատությունը Ստեփանակերտի հիվանդանոցում£
Ռազմիկը խոստացավ օգնել, ասաց, որ կոնկրետ պատասխան ստանալու համար երեկոյան կրկին զանգի, և անմիջապես գործի անցավ. դիմեց վիրաբույժ Վալերի Մարությանին£ Երեկոյան հեռախոսազանգից հետո Ալավերդին արդեն լիովին համոզված էր, որ բարեկամուհու վիրահատությունը հաջող կանցնի£
Ռազմիկի հետ պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց հանդիպել ՙԶառին բաղ՚ կոչվող տեղամասում£ Շուշիից մինչև զինվորական պահակակետ հիվանդին իր մեքենայով բերեց որդինª Մուրշուդը,  ուր, պայմանավորվածության համաձայն, սպասում էր Ռազմիկը£
Վ. Մարությանն արդեն առանձին սենյակ էր նախապատրաստել և համապատասխան սարքերով ու բուժանձնակազմով պատրաստ էր անցնել գործի£ Վիրահատությունը սպասվածից ավելի հաջող անցավ£ Հիվանդասենյակում սպասեցին մինչև երեկո£ Մուրշուդը, պարզ է, Շուշի վերադառնալ չէր կարող£ Ռազմիկը նրան առաջարկեց իր հետ տուն գնալ£ Մուրշուդն առարկեց.
– Եթե կարող ես մեքենադ թողնել այստեղª կքնեմ մեքենայի մեջ£
Այդպես էլ արվեց£
Մուրշուդը մոր հետ Ստեփանակերտում մնաց երեք օր£ Հիվանդի առողջական վիճակն արդեն բավականին լավ էր, ոչ մի վտանգ նրան այլևս չէր սպառնում£
Որպես լավության փոխհատուցումª Մուրշուդը փող առաջարկեց, բայց և° վիրահատող բժիշկը, և° միջնորդը հրաժարվեցին վերցնել այն£ Իսկ պատասխանն էլ նույնքան պարզ ու հասկանալի էր. ՙՄեզ մոտª Ստեփանակերտում, փողով չեն վիրահատում՚£
ՙԶառին բաղ՚ տեղամասին մերձակա զինվորական պահակակետում իրար հրաժեշտ տալուց հետո Ռազմիկը նոր միայն թեթևացած շունչ քաշեց. ամեն ինչ այդպես բարեհաջող ավարտվեց, առանց անհարկի միջադեպի£
Մի երեք-չորս օրից զանգեցին Ռազմիկին ու խնդրեցին կրկին նույն պահակակետը գալ£ Որսի  երկու նապաստակով նրան սպասում էր Մուրշուդը£ Երախտագիտության յուրօրինակ ձև է£ ՙՓող չվերցրին, գոնե նապաստակները կընդունեն որպես մաղարիչ՚, – երևի մտածել էր նա£
Ռազմիկն Ալավերդու հետ հետագայում ևս առնչություններ ունեցավ, որոնց շնորհիվ որոշակիորեն թեթևացավ հակամարտության երկու կողմերում արգելափակվածների ծանր, անտանելի վիճակը£
Պետք է խոստովանել, որ Ալավերդին միշտ էլ պատրաստակամ էր և ամեն առաջարկության հնարավորինս ընդառաջում էր£ Խոջալուի դեպքերի ընթացքում էլ Ալավերդին իրեն խիստ մարդկայնորեն դրսևորեց£ Օժտված  լինելով վսեմ արժանիքներով, նա իրեն իրավունք վերապահեց ժամանակին հայտարարել, որ Խոջալուի ողբերգության առնչությամբ հայերը ոչ մի մեղք չունեն£ ՙՀայկական կողմը համապատասխան միջանցք էր տրամադրել խաղաղ բնակչության անվնաս դուրս բերման համար£ Եթե չեն օգտվել ընձեռված հնարավորությունից, ավելին, սադրիչ գործողությունների են դիմել իրենքª ադրբեջանցիները, հայերն ի±նչ մեղք ունեն՚, – իր ցեղակիցների ճակատին էր շպրտել նա£
Իհարկե, նման հայտարարություններն անհետևանք չէին կարող մնալ£ Ալավերդին զոհվեց ականի պայթյունից, 1992-ին, սեփական զինուժի կողմից վերահսկվող տարածքում, և, շատ հավանական է, որ դա կազակերպված բնույթ է կրել, որովհետև նրա շատ տեսակետներն ու կարծիքները ժամանակին չեն կիսվել իր համախոհների ու զինակիցների կողմից£

17

Ըստ Ռազմիկ Պետրոսյանիª ԼՂ Ազգային խորհրդի ստեղծումը ժամանակի պարտադրանքն էր£ Վերացվել էին կուսակցական ու խորհրդային իշխանական լծակներն Արցախում, մտցվել էր կառավարման հատուկ ձև, որն էլ ոչ բոլոր դեպքերում էր արդարացնում իրեն, և` մի կարճ ժամանակաշրջան գոյատևեց:
Օգտվելով ստեղծված իրավիճակից` ՀՀՇ-ն Արցախում ստեղծեց ՙՄիացում՚ կազմակերպությունը` Ռոբերտ Քոչարյանի գլխավորությամբ, ի հակակշիռ որի` գործում էր ՀՅԴաշնակցության տեղային կազմակերպությունը: Եվ որպեսզի Շարժումը չպառակտվի` Ռազմիկ Պետրոսյանի առաջարկությամբ նախաձեռնվեց Ազգային խորհրդի ստեղծման գործընթացը: Այդ նախաձեռնությունը պաշտպանեցին Արկադի Մանուչարովը, Վաչագան Գրիգորյանը, Ռոլես Աղաջանյանը, Համլետ Գրիգորյանը և ուրիշներ:
ԼՂ բնակչության լիազոր-ներկայացուցիչների համագումարում ստեղծվեց Ազգային խորհուրդը, որն իր կազմի մեջ ընդգրկեց երկրամասի բոլոր կարգի ղեկավարներին, համախմբեց մեկ միասնական նպատակի համար պայքարող ժողովրդին, և Շարժումը չպառակտվեց:
ԼՂ բնակչության լիազոր-ներկայացուցիչների Համագումար կազմակերպելու և անցկացնելու համար ստեղծվեց կազմկոմիտե:
Համատեղ նիստի արձանագրությունն իրենց կնիքներով ու ստորագրություններով վավերացրին` 
Ստեփանակերտի կուսքաղկոմի քարտուղար Վ. Աթաջանյանը,
Ստեփանակերտի քաղգործկոմի նախագահ Մ. Միրզոյանը,    
Ասկերանի կուսշրջկոմի քարտուղար Վ. Քոչարյանը,
Ասկերանի շրջգործկոմի նախագահի պաշտոնակատար Ա. Աղաբաբյանը,
Հադրութի կուսշրջկոմի քարտուղար Գր. Բաղյանը,
Հադրութի շրջգործկոմի նախագահ  Է.Նավասարդյանը,
Մարտակերտի կուսշրջկոմի քարտուղար Վ. Գաբրիելյանը,
Մարտակերտի շրջգործկոմի նախագահ  Վ. Ջավադյանը,
Մարտունու կուսշրջկոմի քարտուղար Վ. Գրիգորյանը,
Մարտունու շրջգործկոմի նախագահ  Ս. Սեյրանյանը,
ԼՂ արհմիությունների մարզխորհրդի նախագահության նախագահ Ս. Դավթյանը,
ԼՂ կոմերիտմարզկոմի քարտուղար Մ. Մուսայելյանը,
Հայոց Արցախյան ՙՄիացում՚ ժողովրդական շարժման Ստեփանակերտի քաղխորհրդի նախագահ Ռ. Քոչարյանը:
Կազմկոմիտեում ընդգրկվեցին Ս. Այդինյանը, Վ. Հակոբյանը, Ս. Առուշանյանը. Կ. Բաբուրյանը, Մ. Բախշիյանը, Ն. Դադայանը, Ռ. Քոչարյանը, Հ. Մելքումյանը, Ս. Մոսունցը, Յու. Ներսիսյանը, Օ. Օսիպյանը, Ռ. Պետրոսյանը, Շ. Պետրոսյանը, Ս. Սարգսյանը, Է. Սաֆարյանը:

18

Արցախում խորհրդային մարմինների վերացումից հետո ստեղծված ոչ մի կազմակերպություն ու գործադիր իշխանությամբ օժտված մարմին ի զորու չեղավ թեթևացնել ժողովրդի ծանր վիճակը, կարգավորել երկրամասի խաղաղ գոյակցությունը:
Քաղաքացիական անհնազանդության դիմաց ժողովրդի պայքարի հետագա ընթացքը կարգավորելու նպատակով ստեղծված կազմակերպությունները (ՙԿռունկ՚, ՙՄիացում՚, Տնօրենների խորհուրդ, Ազգային խորհուրդ և այլն) որոշակիորեն կարողացան ղեկավարել Շարժման խաղաղ ընթացքը: Իսկ միութենական կենտրոնի ու ադրբեջանական իշխանությունների կողմից մոգոնված ու Արցախ ներմուծված իշխանական նոր մարմինները (Հատուկ կառավարման կոմիտե, Կազմկոմիտե և այլն) միայն թուլացրին ժողովրդի վստահությունը:
Սումգայիթյան եղեռնագործությունից, Գետաշենի ենթաշրջանի, Շահումյանի ու Հադրութի շրջանների խաղաղ բնակավայրերի տեղահանությունից հետո հիասթափված ժողովուրդը միութենական կենտրոնից ոչ մի ակնկալիք չուներ այլևս: Ու թեևª հիասթափված, բայց ամրակուռ ու վստահª իր ուժերի վրա: Եվ իրականացավ Ռազմիկ Պետրոսյանի գլխավոր կանխատեսումըª ՙառանց զենքի չի լինի փրկություն՚: 
Համախմբվեց ժողովուրդը, դարձավ մի բռունցք, դիմակայելու` կենդանի ուժով բազում անգամ գերազանցող ու մինչև ատամները զինված թշնամուն:
Ժամանակը ցույց տվեց, որ ո°չ կենդանի ուժի զգալի առավելությունը, ո°չ լավ զինված լինելը հաղթանակ նվաճելու գլխավոր երաշխիքը չեն դեռևս: Գլխավոր զենքը, որից զուրկ էր մեր թշնամին, հայրենի հողի համար մարտնչելու ոգին է: Այդ ոգին արցախցի զինվորին օգնեց կանգնել մինչև վերջ և Ադրբեջանի թշնամական բոլոր նկրտումները հեռու վանեց մեր սահմաններից:


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>5agfmmxfa0praqoi02z3bf97bvckw73</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393208</id>
      <parentid>393207</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:19:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113599" sha1="5ocrp0vugbfzx7it5xjhhqqixc9i9z9" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ երկրորդ &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ
|section = 
|previous = [[Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ]]
|next =[[Գլուխ երրորդ. ՌԱԶՄԻԿ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԻ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹՅՈՒՆԸ ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄԻՆ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ երկրորդ}} 
{{Կենտրոն|'''ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ}}
&lt;br&gt;
1

Արցախյան ազգային ազատագրական շարժումը  խառնեց Ռազմիկ Պետրոսյանի բոլոր խաղաքարտերը, մոռանալ տվեց անգամ ֆուտբոլը, առանց որիª անվանի մարզիկը չէր էլ պատկերացնի իր հետագա կյանքը£ Բայց երբ զոհասեղանին դրված էր ժողովրդի ճակատագիրը, նա մոռացավ անձնականի մասին և բոլորանվեր տրվեց արցախահայության արդարացի պահանջատիրության իրականացման գործընթացին£ Կանգնած լինելով շարժման ակունքներում, գործուն մասնակցություն ունեցավ ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի փետրվարի 20-ի պատմական նստաշրջանի ու ԼՂ կուսմարզկոմի 1988-ի մարտի 17-ի հայտնի պլենումի կազմակերպման գործընթացներին, ընդգրկվեց ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախագահության կազմում, գլխավորեց 1988-ի մարտի վերջերին ՙՔաղաքացիական պաշտպանության շտաբի՚ անվան տակ ստեղծված Արցախի պաշտպանության շտաբը, ընդհատակյա պայմաններում բոլոր ջանքերն ու միջոցները ներդրեց ինչպես ինքնապաշտպանության առաջին ջոկատների կազմավորման, այնպես էլª այդ ջոկատները զինելու և զինամթերքով ապահովելու գործին£
Բայց աննկատ չմնաց այդ ամենը. ԽՍՀՄ ՆԳՆ Ներքին զորքերիª մեր երկրամասում տեղակայված ստորաբաժանումների զինծառայողների և ադրբեջանական միլիցիայի հատուկ նշանակության ջոկատայինների կողմից 1990-ի հունվարի 18-ին ձերբակալվեց և պահվեց Կրասնոդարի ու Նովոչերկասկի բանտերում£ Բայց ոչինչ չէր կարող նրան ընկճել, որովհետև նրա գործելակերպը վստահ  էր, անելիքըª պարզորոշ£
Որքան հեռանում ենք Արցախյան շարժման 1988-ի համաժողովրդական պոռթկման առաջին ամիսների իրադարձություններից, այնքան ավելի տեսանելի են դառնում այդ օրերի եռքը, ընդվզումը, հաջողություններն ու հիասթափությունները: Բայց հաճախ տարակուսանք են առաջացնում որոշ ՙտարեգիրների՚ կողմից, անտեղյակության հետևանքով, կամ ինչ-ինչ այլ պատճառներով, անձերին ու կազմակերպություններին առնչվող առանձին փաստերի հարկի-անհարկի աղավաղումները, որոնք աղճատում են  տվյալ ժամանակաշրջանի իրական պատկերը:
Արցախյան շարժման ակունքներում կանգնած նվիրյալը, ով քաջատեղյակ է տվյալ ժամանակաշրջանի բոլոր անցքերին ու իրադարձություններին, երբեք չի կարող անտարբեր լինել նման երևույթների նկատմամբ:

2

1960-ականներին անթեղված կայծը սկսեց բոցավառվել£ Արթնացավ արցախցիների հույսը, որ, թվում էր, հավերժական քնով էր քնել£ Թվո±ւմ էր, թշնամիներինª գուցե, բայց արցախցի հայը երբեք իրեն չի զգացել Հայաստանից բաժան£
Եվ, ահա, բացախոսության ու հրապարակայնության պայմաններ ընձեռած վերակառուցումը կրկին հուսավառեց մարդկանցª պատմական սխալն ուղղելու առումով£ Սկսվել էր անխափան մի գործընթացª ստորագրահավաք և խորհրդային իշխանության կենտրոնական մարմիններինª 1813 թվականին Արցախի պատմական Գյուլիստան գյուղում կնքված պայմանագրով Ռուսաստանին միացած, բայց չգիտես ինչու և ինչպեսª 1921-ին ձեռքի թեթև շարժումով Ադրբեջան հորջորջվող նորաթուխ պետության տիրապետության տակ հայտնված Արցախիª Մայր Հայաստանին վերամիավորվելու արդարացի պահանջ ու խնդրանք պարունակող նամակների հեղեղ£ Այդ օրերին հավատում էինք (միամտաբա±ր, թե± մեր ժողովրդին հատուկ հավատով) Մ.Գորբաչովի վերակառուցման ծրագրի, կոմունիստական կուսակցության ու լենինյան ՙվեհ գաղափարների՚, խորհրդային երկրի անպարտելի, անսասան կեցվածքի գաղափարական ու գործնական անբեկանելիությանը£ Վստահ էինք, որ պատմական արդարությունը կվերականգնվի, ու ժողովուրդն ազատ շունչ կքաշի£
Գուցե թեª հենց այդպես էլ ծնունդ առավ ՙԼենին-Պարտիա-Գորբաչով՚ կարգախոսը, որը հրապարակ էր հանում տասնյակ հազարավոր մարդկանց£ Այն մեզ խանդավառում էր, սակայն գնալով ավելի էր խորանում անդունդը  երկու հարևան ժողովուրդների միջև£ Ավելինª սերմանվող թշնամանքը առճակատում, արյունահեղություն էր ակնկալում£
1988 թ. փետրվարի 8-17-ին Մոսկվայում էր գտնվում արցախահայությանª 60 հազար ստորագրություններով դիմում-բողոքները կենտրոն հասցրած հերթական պատվիրակությունը, իսկ Ստեփանակերտ էին ժամանել Բաքվի հերթական էմիսարներըª Ադրբեջանի ԿԿ Կենտկոմի երկրորդ քարտուղար Վ.Կոնովալովը, Կենտկոմի բաժնի վարիչ Մ.Ասադովը, հանրապետական ՊԱԿ-ի նախագահի տեղակալ Ի.Ամրանովը և ուրիշներ£ Նրանց առաքելությունը ոչ միայն ձախողվեց, ավելինª արժանի հակահարված ստացավª կոնկրետ հիմնավորումներով£
ՙԻսկ ես այնքան էի ուզում, որ մեր տքնաջան աշխատանքի ՙպտուղը՚ վերջապես հասունանար, – իր խոհերն է կիսում Ռ.Պետրոսյանը£ – Այդ իսկ պատճառովª անտեսելով ամեն վտանգ, նիստը, որի ընթացքում ինձ ձայն չտրվեց, փակ հայտարարվելուց հետո բարձրացա միտինգավորների ինքնաշեն բեմը՚£
Անմիջապես էլª նրան երկու կողմից թևանցուկ շղթայեցին ՊԱԿ-ի մարզային բաժնի և ՆԳ մարզային վարչության պետերը£ Ռազմիկը վայրկյան անգամ չտատանվեց, շատ քաղաքավարի ձևով խնդրեց թողնել իրեն£ ՙԵս ռինգ չեմ մտնում, – ասաց, – ասելիք ունեմ և պիտի° ասեմ՚£ Եվª ասաց£ ՙՆախագահը վճռել է, որ Արցախը Ադրբեջանի կազմից երբեք դուրս չի± գալու՚, – հարցրեց, և ընկրկեցին նրանքª ժողովրդյան ձայնը լռեցնել կամեցողները£
Ռ.Պետրոսյանը ժողովրդական այդ բարձր ամբիոնից առաջարկեց մարզային ակտիվի անունից հեռագիր ուղարկել Մոսկվա, և քվեարկության դրված առաջարկությունն ընդունվեց միաձայն£
Աննախադեպ ժողովրդավարություն և հանդգնությունª Խորհրդային Միության չափանիշների նմանօրինակ զանցառում, առաջին անգամª խորհրդային տիրապետության ողջ ընթացքում£ Բոլորը քվեարկեցին միաձայն, բաց քվեարկությամբ, ևª լիահույս, որ Մոսկվայից եկող հանձնաժողովն, անշուշտ, արդարացիորեն կլուծի մեր հարցը, որ գորդյան հանգույցի պես խճճվել ու հյուծում էր բոլորին£
Այդպիսի ոգևորություն էր տիրում նաև համաշխարհային ճանաչում ունեցող տնտեսագետ Աբել Աղանբեգյանի հարցազրույցը ֆրանսիական հանրահայտ ՙՅումանիտե՚ պարբերականում տպագրվելուց հետո, ուր նա ո°չ միայն առաջարկում, այլև հիմնավորում էր Արցախի ու Հայաստանի տնտեսական միավորման արդյունավետությունը, որը նաև ենթադրում էր պատմական-իրավական, բարոյական արդարության վերականգնում£
ԼՂԻՄ խորհրդի արտահերթ նստաշրջանի հրավիրման նախապատրաստական աշխատանքների ընթացքում Ռազմիկ Պետրոսյանն ու իր համախոհները լուրջ կարևորություն էին տալիս հատկապես պատասխանատու կուսաշխատողներին ներգրավելու կամ, նվազագույնը, նրանցից չխանգարելու համաձայնություն կորզելու կարևոր խնդրին: Նստաշրջանն անցկացնելուց առաջ անհրաժեշտ էր նաև մարզգործկոմի խորհրդի նախագահի առաջին տեղակալ Շմավոն Պետրոսյանի և Մարտակերտի (տարածքային առումովª մարզի ամենախոշոր շրջանի) կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վահան Գաբրիելյանի տրամադրվածությունը շոշափելը: 
Վաչագան Գրիգորյանն ու Արկադի Մանուչարովը Ռազմիկ Պետրոսյանին հանձնարարեցին գլուխ բերել այդ գործը: Շմավոն Պետրոսյանը դեռևս Մարտունու շրջկոմի առաջին քարտուղար եղած ժամանակներից ֆուտբոլի ջերմ երկրպագու էր: Ռազմիկը նրա հետ ունեցած շփումներից հասկացել էր, որ հայրենասեր մարդ է: Հանդիպումը կայացավ: Նա չհրաժարվեց ընդհանուր գործից: Բայց Ռ. Պետրոսյանի համար հասկանալի էր նաև նրա զգուշավորությունը: ՙՀեշտ բան չէ, – ասաց Շ. Պետրոսյանը, բայց չժխտեց գործով զբաղվելուª արդեն գործողության մեջ դրված ծրագրի խոհեմությունը, – ՊԱԿ-ը և Բորիս Կևորկովը որ իմանանª մեզ բոլորիս գործից կազատեն՚:
Այսպես թե այնպեսª նրա վերաբերմունքից անմիջապես զգացվեց, որ ջերմ համակիր ու համախոհ է: 
– Գնա°, – խորհուրդ տվեց նա, – բոլորի հետ խոսի°ր, վերջում կգաս ինձ մոտ: 
Վաչագան Գրիգորյանին և Արկադի Մանուչարովին տեղեկացրեց հանդիպման արդյունքի մասին ու անմիջապես մեկնեց Մարտակերտի կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վահան Գաբրիելյանի մոտ:
Հարևաններ էին և հանդիպում էին երբեմն: Մինչ այդ Վ. Գաբրիելյանը աշխատել էր Մարտունիում: Ռազմիկը գիտեր, որ տղամարդուն վայել բնավորություն ունի. ՙայո՚-ն ՙայո՚ է, ՙոչ՚-ըª ՙոչ՚, չնայած հակասական կարծիքներ կային նրա մասին: Անմիջապես չմտավ նրա մոտ: Նախ հանդիպեց Շարժման Մարտակերտի պատասխանատու Վիգեն Շիրինյանի ու ակտիվիստ Վագիֆ Գալստյանի հետ: Նրանք նպատակահարմար չհամարեցին Ռ. Պետրոսյանի հանդիպումը առաջին քարտուղարի հետ, որովհետև մտադիր էին նրան պաշտոնից ազատել տալ: 
– Նրան ինչպե±ս կարող ես այդ գաղտնիքը վստահել, երբ նա կամենում է մեզ բոլորիս բռնել տալ, – նման այլ փաստարկներ բերեցին: 
– Դուք նրան պաշտոնից հանելու մասին մի մտածեք,– վստահ խորհուրդ տվեց նրանց, – այլ ստորագրությունները հավաքեք և ժողովրդին նախապատրաստեք ցույցերինª նստաշրջան կազմակերպելու պահանջով: 
– Ժողովուրդն արդեն մեզ մոտ էլ, ինչպես Ասկերանում, Հադրութում և Մարտունիում, նստաշրջան է պահանջում: Մնում է քարտուղարի վերաբերմունքը, որ ավելորդ դժվարություններ չհարուցվեն, – ավելացրեց նա:
– Բոլոր քարտուղարներին ամենից շատ մտահոգում է անասնագողությունը,- ասաց Ռ. Պետրոսյանը: – Այս մի հարցում նրան ապահովագրելու համար պաշտպանեք ֆերմաները: 
Վահան Գաբրիելյանը սիրով ընդունեց իր հարևանին: Բայց զգացվում էր նրա տագնապը: Ռ. Պետրոսյանը տեղեկացրեց, որ նստաշրջան կազմակերպելու որոշման մասին եկել է նրա կարծիքն իմանալու, քանի որ բոլորն արդեն գիտեն և սպասում են Վ. Գաբրելյանի հեղինակավոր խոսքին:
– Ովքե±ր են համաձայն, – հետաքրքրվեց նա:
– Բոլորը, – վստահորեն անհասցե նետեց ՙառաքյալը՚: 
– Օրինակ, – խորացավ նա:
– Մանուչարովը, Վաչիկը, Շմավոն Միսակովիչը, Գրիշա Բաղյանը: 
– Ռազմի°կ, – մտերմորեն դիմեց զրուցակիցը, – ես քեզ լավ եմ ճանաչում: Ես, անտարակույս, համաձայն եմ, բայց խնդրում եմª առայժմ ոչ ոք չիմանա այս մասին:
Զրույցին ներկա շրջգործկոմի նախագահ Վալերի Ջավադյանի կարծիքն էլ հարցրեց առաջին քարտուղարը: 
– Ինչպես ասեքª այնպես էլ կանենք, – եղավ պատասխանը:
– Երբ գործը հաջողվի, – իր խոսքն առաջ տարավ նա, – ես բոլոր պատգամավորներին կբերեմ նստաշրջան, էլ չգաք, – եզրափակեց զրույցը: 
Նա միանգամից փոխվեց Ռազմիկի աչքում, մեծացավ: Փաստորեն, ոչ միայն բարդություններ չառաջացրեց, այլև իր պաշտոնի համար շատ վտանգավոր քայլեր հանձն առավ: Բայց պահանջի նման խնդրանք էլ ուներ.
– Խնդրում եմ, Վիգենենց (այսինքնª շարժման ակտիվիստներին) զգուշացնես, որ հրաժարական չպահանջեն ինձանից: Եթե ես հրաժարական տամª Մարտակերտը կկորչի: 
Նա անկեղծորեն էր խոսում, սրտացավություն կար նրա խնդրանքի մեջ: Դա Ռազմիկին ավելի ոգևորեց: Նա ուժեղ մարդ էր: Փաստորենª և° կոմունիստական կուսակցության ուղենիշն էր պահում, և° զինվորական պարետատան հետ էր համագործակցում, և°, անհնաժեշտության դեպքում, ազերիներին էր սանձահարում, ու, պարզվում էª համախոհ է նաև շարժման աջակիցների հետ: Այն ժամանակ հզոր կայսրության պայմաններում նա չվարանեց: Կուսակցական տեղական ղեկավարների նման վերաբերմունքը և շարժման ակտիվիստների հետ համագործակցությունն իր դրական արժեքն ունեցավ, արցախահայության համաժողովրդական պայքարում հաղթանակի հասնելու գրավական դարձավ: 
Կուսակցական վերնախավը չկարողացավ տեղական ղեկավարների մեջ սպանել մարդուն, ջնջել մարդկայինը, արդարության համար մարտնչող պայքարի ոգին: Կուսակցական-ներմուծովի գաղափարներն այլևս սնանկ էին ու անգործունակ: Արմո Ծատրյանի և Վաչագան Գրիգորյանի օգնությամբ Ռազմիկը հավաքել էր մարզգործկոմի մեկ երրորդի ստորագրությունները, որոնք ներկայացրեց մարզխորհրդի գործկոմի նախագահի տեղակալ Շմավոն Պետրոսյանին:
– Լա°վ, օրինական է, – հաղթաթուղթը ձեռքին ասաց նա: – Մնացածը ես կկազմակերպեմ:
Եվ, իրոք, նստաշրջանը կազմակերպելու, պատգամավորներին (նաևª ադրբեջանցի) այդ մասին իրազեկելու և մնացած գործը կատարեցին Կարեն Բաբուրյանը և Կարեն Ջհանգիրյանըª Շմավոն Պետրոսյանի հանձնարարությամբ: 
Գործկոմի կազմից ստորագրողները հայտնվել էին երկու կրակի արանքում:
Նստաշրջանից մի երկու օր առաջ մարզկոմի առաջին քարտուղարն արդեն տեղյակ էր և կամենում էր հարկադրել գործկոմի անդամներինª հրաժարվել իրենց ստորագրություններից:
Մնում էրª թաքցնել պատգամավորներին և հրահանգավորելª չներկայանալ նույնիսկ մարզկոմի առաջին քարտուղար Բ. Կևորկովի հրավերի դեպքում:

Պետք էր չկորցնել զգոնությունն ու լինել վստահ, որ նստաշրջանը չձախողվի, անել ամեն ինչ, որ հնարավոր սադրանքները ոչ մի կերպ չկարողանային ազդել նախաձեռնության ընթացքի վրա: Նստաշրջանը նախագահողը պետք է իրավիճակի լիիրավ տերը լիներ, որպեսզի տեղում ժամանակին ու ճիշտ կողմնորոշվել կարողանար: Բայց ո±վ կհանդգներ ստանձնել նման պատասխանատու առաքելությունը: Արմո Ծատրյանն ու Վարդան Հակոբյանը նստաշրջանը նախագահելուց հրաժարվեցին, բայց խոստացան ելույթ ունենալ, և, իրոք, առաջին ելույթ ունեցողը Վ. Հակոբյանն էր, քաջալերող էր նրա խոսքը, տպավորիչ:
Վ. Գրիգորյանի և Ա. Մանուչարովի հետ պայմանավորվածության համաձայնª Ռ. Պետրոսյանը պետք է հանդիպեր մարզգործկոմի ժողկրթության բաժնի վարիչ Վիգեն Հայրապետյանին, նրան առաջարկեր պատմական այդ նստաշրջանը նախագահելու պատվավոր առաքելությունը ստանձնել: Նա կարևորեց Վ. Հայրապետյանին առավել մոտիկից ճանաչող բժիշկ Էդուարդ Ղուկասյանի ընկերակցությունն այդ գործում: Գնացին երկուսով, և Վիգեն Հայրապետյանն առանց ձևականությունների ու բարդացնելուª արձագանքեց առաջարկությանը:
– Համաձայն եմ, բայց ոչ ոքի չասեք: Ես արդեն ասել եմ, վերջ, – կտրուկ եզրափակեց նա:
ՙՈւրեմնª մեր գործերն անպայման հաջողվելու են՚, մտածեց Ռազմիկը: Սակայն էլի անելիքներ կային: Կար ընդհանուր մի հիմնավոր եզրահանգում, որ եթե Կևորկովը նստաշրջանի կազմակերպիչների կողմը չանցնիª ելքն անորոշ կլինի: Հատկապես, որ նստաշրջան հրավիրելու ժողովրդի պահանջի մասին լսելովª շուտափույթ Արցախ էին ժամանել ԽՍՀՄ Գերագույն խորհրդի նախագահության նախագահի առաջին տեղակալ Պ. Դեմիչևը, ԽՄԿԿ Կենտկոմի քարտուղար Գ. Ռազումովսկին, Ադրբեջանի ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Մ. Բաղիրովը: Պարզ է, չէին եկել օրինականությանն ընթացք հաղորդելու: Եկել էին օրինականության հետ հույսեր կապող մարդկանց ջանքերով կազմակերպվող նստաշրջանի կասեցման, կամ էլª լիովին խափանման իրենց բուռն ցանկությանը հագուրդ տալու համար: 
Վիգեն Հայրապետյանը զգուշացվեց նստաշրջանին չներկայանալու հարկադրանքից խուսափելու համար տանը չգիշերել: Իսկ Ռ. Պետրոսյանն ու Էդ. Ղուկասյանը սկսեցին Բ. Կևորկովին հանդիպելու ուղիներ որոնել: Մարզկոմի կուսհանձնաժողովի նախագահ Վահան Հարությունյանն արդեն հրաժարվել էր Կևորկովի հետ հանդիպումը կազմակերպելու միջնորդությունից: 
– Չէ°, չեմ կարող ասել, – պարզ խոստովանեց նա:
Սակայն Կևորկովի օգնական Յուրի Բեկնազարյանը բժշկի առաջարկությանն անմիջապես դրական պատասխան տվեց, խոստացավ Բ. Կևորկովին տեղեկացնել Շարժման ակտիվիստ Ռ. Պետրոսյանիª իր հետ հանդիպելու ցանկության մասին:
Մեն-մենակ նրա հետ հանդիպումն անհրաժեշտ էր ու հրատապ: Պետք էր ճշտել, թե տարածաշրջանում ազդեցության մեծ ուժ ունեցող կոմունիստների մարզային ղեկավարը եթե չի օգնելու, գոնե պատրա±ստ է չխանգարել: 
ՙՍովետական Ղարաբաղ՚ թերթի խմբագրությանª Գ. Գաբրիելյանի աշխատասենյակում սպասումը հինգ ժամ տևեց: Վերջապես, խոստացված ժամին (երեկոյան ժամը 600-ին) Յու. Բեկնազարյանը զանգահարեց և տեղեկացրեց, որ ընկեր Կևորկովը վաղը ժամը 1300-ին կընդունի Ռ. Պետրոսյանին: Բոլորը շատ ուրախացան: 
Հաջորդ օրը, ցերեկվա ճիշտ ժամը 100-ին, Ռազմիկն արդեն մարզկոմի առաջին քարտուղարի ընդունարանում էր, երբ նրան նախ ընդունեց ՊԱԿ-ի աշխատակից Թումանյանը: Իրար լավ գիտեինª նա ևս ֆուտբոլի մոլի երկրպագու էր: 
– Կներես, Ռազմիկ, – դիմեց նա, – գրպաններդ պիտի ստուգեմ: Կարգն է այդպես. առաջին քարտուղարի մոտ ես գնում: 
– Համեցե°ք, – սիրով ենթարկվեց Ռազմիկը:
ՙՍտուգվելուց՚ հետո եկավ Յու. Բեկնազարյանը և խորհրդակցությունների դահլիճ հրավիրեց նրան:
Ռազմիկն արդեն գլխի է ընկել, որ Կևորկովն իր աշխատասենյակում հյուրեր ունիª Դեմիչևն ու Ռազումովսկին, ինչպես նաևª Բաղիրովը:
Յուրին գնաց, ներս մտավ Բ. Կևորկովը: 
– շ ԹՈր րսցՔՈþ,– այն ժամանակներում նման հանդիպումն ինքնին արդեն մեծ բան էր սովորական, կամ այդ օրերի լեզվով ասածª անհնազանդություն ցուցաբերող քաղաքացու համար: 
Ռազմիկն իրազեկեց հաջորդ օրը կայանալիք նստաշրջանի մասին, որն` անխուսափելի է, քանի որ օրինական է, ժողովրդավարական դրսևորում, որը մեր երկրի  համար որքան արտառոց, նույնքան էլª  իրական է, կատարված փաստ: Նստաշրջանն Արցախը Հայաստանի հետ վերամիավորման պատմական ճշմարտությունը վերականգնելու որոշումը պետք է ընդուներ: Նման որոշման ընդունումը ժամանակի հրամայականն է, ուստի, Ռազմիկը նրան առաջարկեց անցնել ժողովրդի կողմը, որպեսզի Կևորկովին չհավատացող զանգվածը ևս վերանայի  նրա նկատմամբ ունեցած գնահատականը: 
– Մի խոսքով, անցեք ձեզ հավատացողների կողմը և միաձուլվեք ժողովրդին, – ասաց Ռազմիկը: 
– Ը Թօ, կպՑՐՏրÿվ, ՉպՐՌՑպ Վվպ? – հետաքրքրվեց նա:
– Իհարկե, այլապեսª ինչո±ւ պիտի գայի, – վստահեցրեց Ռազմիկն ու Կևորկովը ՙկիսվեց՚ զրուցակցի հետ: Ասաց, որ ադրբեջանական կոմկուսակցությանն ու կառավարությանն ինքը համարում է կեղտոտ խաղերի մոգոնման հսկա մի որջ, բայց Մոսկվայից ՙբարեհուսո հովերի՚ է սպասում:
– Գիտե±քª ինձ մոտ ովքեր են նստած, – հարցրեց և թվարկեց վերոնշյալ ՙբարձրաստիճան՚ հյուրերին: 
Այդ հանդիպման ընթացքում Ռազմիկը նորովի բացահայտեց Բորիս Կևորկովին: 
Այո, նա էլ մի սովորական հայ մարդ էր, ով իր ժողովրդի լավն էր կամենում, բայց արմատները հողում չէին:
– Բորի°ս Սարկիսովիչ, – փորձեց ՙխելքի բերել՚ զրուցակցին, – դուք անցեք ժողովրդի կողմը, սա վերջն է: Մոսկվայի հետ հույսեր մի կապեք այլևս:
– շ տՏՊցՎՈþ, – հետևեց պատասխանը:
– Շնորհակալություն: Ինչ ուզում է լինիª նստաշրջանը տեղի է ունենալու, – անառարկելի տոնով եզրափակեց Ռազմիկը: 
Հանդիպումն ուրախառիթ էրª դրական երանգներ պարունակող, որովհետև ինչպես Մանուչարովը եզրակացրեցª գոնե չի խանգարի: Հանդիպումը նաև տրտմության երանգներ կուտակեց Ռազմիկի հոգու մեջ: Նա ցավ ապրեց իր պաշտոնին անհողդողդ նվիրվածությամբ կապված այդ մարդու նկատմամբ, ով այդպես կուրորեն էր հավատում ՙկոմունիստական վեհ գաղափարներին՚, որ ճգնաժամային այս պահին անգամ չէր կարողանում ձերբազատվել ստրուկի իր կարգավիճակից, ընթանալ սրտի ձայնի թելադրանքովª ճշմարիտ, ազգային ուղիով: Եվ, վերջապես, ազգային ի±նչ հատկանիշներ կարող ես սպասել արդեն ապազգայնացած այդ մարդուց: 
Այնուամենայնիվ, այդպիսին դարձած մարդն էլ էր երազում, որ իրեն հավատացող լինի արդարության համար պայքարի ելած մարդկանց շարքերում: Նրա համար շատ կարևոր էր իրեն տանջող այդ անէական հարցի պատասխանըª Ռազմիկ Պետրոսյանն արդյո±ք հավատում է իրեն, որովհետև հավատն է բոլորիս իրար կապողը: 
Կևորկովը տառապում էր, կամենում էր մեզանից մեկը լինել: Դա հասկացավ, երբ իր հարցին դրական պատասխան ստացավ, թեկուզª շրջանցումով: Նրա աչքերում կայծկլտաց հավատը, Ռազմիկը տեսավ նրա ոգևորությունըª կենսունակության ավիշով լցված աչքերում: Ցավոք, կրկին պիտի չքանար այդ ամենը հանդիպումից հետո, որովհետև իր ՙկոչումն՚ այլ էր: Խորն էր անջրպետը իր ու յուրայինների միջև, և դիմացն անդունդ էր, խորխորատ: Նրան ոչ թե մտածել էր պետք, այլ գործել: Դա էր փրկության միակ բանալին, որն, ավաղ, վաղուց էր կորցրել, անդառնալիորեն...
Շրջաններից դեպի Ստեփանակերտ եկող ճանապարհները փակել էին տեղական (ադրբեջանական) միլիցիան և ԽՍՀՄ  ՆԳՆ Ներքին զորքերի զինծառայողները, որպեսզի պատգամավորները տեղ հասնել չկարողանան: Պատգամավորներին անվտանգ Ստեփանակերտ հասցնելու գործը Ռազմիկին էր վստահված: Բոլորի ջանքերը մի նպատակակետի էին ուղղվածª առանց զենքի գործադրման, առանց արյուն թափելու ետ ստանալ մեր հասանելիքըª ի վերուստ, և ի սկզբանե, 1988թ. փետրվարի 20-ին, մի սովորական, օրինական մի նիստով ժողովրդիª 65 տարի առաջ կամայականության զոհ դարձած կամքի արտահայտությունը վավերացնելը, պատանդված Արցախն Ադրբեջանից անջատելն ու մայր Հայաստանի հետ վերամիավորելը: 
Պատգամավորները շատ երկար ճանապարհ էին կտրում, որ հասնեն մայրաքաղաք: Խոջալվում շրջափակել էին մի խումբ պատգամավորների: Քվորումը չէր ապահովվում: Ի պատասխանª Ստեփանակերտի կենտրոնական հրապարակում Արաքսյա Հայրապետյանը, Վալյա Մեհրաբյանը, շարժման մյուս ակտիվիստները շրջափակել էին ճաշելու գնացող Ք. Բաղիրովին (Ադրբեջանի ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար) ու նրա շքախմբինª պայմանով, որ բաց կթողնեն միայն այն ժամանակ, երբ կբացեն Ստեփանակերտ շտապող պատգամավորների ճանապարհը: Պահանջը կատարվեց, պատգամավորները ժամանակին հասան և մասնակցեցին նստաշրջանի աշխատանքներին: 
Պատգամավորները տեղ էին հասնում ձիերով ու այլ միջոցներով, զարտուղի ճանապարհներով, անտառային արահետներով, քերծերով: Աշանից` ձիով, բերվել էր նույնիսկ հղի պատգամավորը: Նույնիսկ 40 աստիճան ջերմությամբ հիվանդն էր տեղ հասել: Եվ քվորումն ապահովվեց, ընդունվեց պատմական որոշումը: Ամբողջ աշխարհն իմացավ այս մի կտոր հողի վրա ապրող ժողովրդի մեծ ուժի մասին, որը կարողացավ ցնցել Խորհրդային Միությունը: Փոքրաքանակ մեր ժողովուրդն իր պարզությամբ, անկեղծությամբ, նաևª  ոգու անսասան տոկունությամբ կարողացավ սասանել ամեն ինչ, մինչև անգամª առանց կողմնակի ուժի օգնության, մեն-միայնակ,  իր ներքին ուժի պոռթկման շնորհիվ պատռեց թուրքական արնախում երախը: 
Խորհրդային լայնարձակ երկրում իր նախադեպը չունեցող իրադարձությունն ապշեցրեց բոլորին: Քաղաքական անհնազանդության դիմած ժողովրդի կտրուկ դիմադրությունն ադրբեջանական պաշտոնյաններին ստիպեց ձեռնունայն վերադառնալ Բաքու: 
ՙՀաղթանակը կռեցինքª անցնելով նաև արյուն-արցունքի միջով, դժոխային կյանքով ապրելով, բայցª դյուցազնացած, մեկ մարմին դարձած: Տուժեցինք բոլորս, թեև ամեն մեկս գտավ իրենը: – Ռազմիկ Պետրոսյանի մտորումները տանում են հեռու, անդրադարձումներ է անում նաև Բ. Կևորկովի կերպարին, բնավորությանը, քաղաքական կեցվածքին: – Պատերազմի սարսուռը պատեց նաև նրան, բայց նա երջանկության վայելքը չապրեց, – եզրակացնում է Ռազմիկը: – Ո°չ ազգային գործիչ լինելովª նա նաև ո°չ հեռատես քաղաքական գործիչ էր՚: 
Եվ կուսմարզկոմի բյուրոյի 1988-ի փետրվարի 23-ի նիստն ազատեց նրան մարզկոմի առաջին քարտուղարի պաշտոնից: 


3

Ադր. ԿԿ Լեռնային Ղարաբաղի մարզկոմի երկարամյա առաջին քարտուղար Բորիս Սարկիսովիչ Կևորկովի մասին հակասական շատ կարծիքներ են ձևավորվել Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման ու զինված պայքարի տարիների ընթացքում£ Բայց ժամանակը ցույց տվեց, որ նա ավելի շատ իշխող վերնախավի զոհը դարձավ, քան գործիքըª դահճի կարգավիճակով£
Արցախյան շարժման նախնական փուլում նա չկարողացավ ճիշտ կողմնորոշվել և կանգնել իր ժողովրդի կողքին, ավելինª նրա առաջին այդ սխալին գումարվեց երկրորդը, երբ համաձայնեց Ադր.ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Այազ Մութալիբովի առաջարկին և Մոսկվայից Բաքու վերադարձավª ղեկավարելու հակահայկական բնույթ և ուղղվածություն որդեգրած Ղարաբաղի նորաստեղծ ՙվտարանդի՚ կառավարությունըª ամենաբարձր լիազորություններով£ 
Նա այդպես էլ չհասկացավ ժամանակի ողջ լրջությունը, և ադրբեջանցիները նրա աչքին դեռ երևում էին ժողովուրդների բարեկամության ու ինտերնացիոնալիզմի վարդագույն ակնոցների արտացոլանքով£
Ժամանակը, սակայն, ամենալուրջ դատավորն է, և ամեն ինչ աստիճանաբար իր տեղը դրվեց£
ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի պատմական նստաշրջանին նա աջակցել չկարողացավª ելնելով իր կուսակցական դիրքից, քաղաքական կողմնորոշվածությունից ու համոզմունքներից, բայց ևª խանգարել չկարողացավ, որովհետև ժողովուրդն արդեն միակամ ու միակարծիք էր այդ հարցում£
Ադր.ԿԿ ԼՂ մարզկոմի փետրվարի 23-ի արտահերթ նիստի որոշմամբ իր զբաղեցրած պաշտոնից ազատված Բ.Կևորկովն անմիջապես հեռացավ մարզից£ Մոսկվայում նա արտասահմանից ստացվող հումանիտար օգնության ընդունման ու բաշխման միութենական կազմակերպության նախագահի տեղակալի պաշտոնն էր զբաղեցնում£ Վիկտոր Պոլյանիչկոն էլ էր վաղուց ճողոպրել ու ապաստանել Մոսկվայում£ Երկուսին էլ շատ լավ էր ճանաչում Ա.Մութալիբովը, և, որպես ՙՂարաբաղի գծով անգերազանցելի մասնագետներ՚, հրավիրեց Բաքուª նպատակ ունենալով այնտեղ ստեղծել այսպես կոչվածª ՙՂարաբաղի վտարանդի կառավարություն՚£ Նա Բ.Կևորկովին խոստացել էր ամենաբարձր իշխանությունը Ղարաբաղի վրա (Վ.Պոլյանիչկոյի նման տեղակալով), միայն թե հնարավոր լիներ այդ անհնազանդ երկրամասիª տասնամյակներ շարունակ որպես Ադրբեջանի ՙանբաժանելի մաս՚ տարփողվող կարգավիճակի պահպանումը£
Այսօրվա հեռվից, թերևս, դժվար է հստակ պատասխան տալ այն հարցին, թե Կևորկովն արդյո±ք ընդունեց Մութալիբովի առաջարկը, որովհետև Բաքու հասնելուց և Մութալիբովի առաջարկը ստանալուց շատ կարճ ժամանակ անց տապալվեց տիրող վարչակարգը, և Ադրբեջանի իշխանությունը հայտնվեց ժողճակատայինների ձեռքում£ Կևորկովն ու Պոլյանիչկոն փորձեցին անմիջապես թողնել Ադրբեջանի տարածքը, բայց Ա.Էլչիբեյն արդեն կարգադրել էր փակել բոլոր ճանապարհները, ինչպեսª ցամաքային, այնպես էլª օդային£ Եվ օդանավակայան շտապած ՙփախստականներն՚ իսկույն ձերբակալվեցին աչալուրջ ժողճակատայինների կողմից£
Իշխանափոխված Ռուսաստանն Ադրբեջանից անմիջապես պահանջեց իր քաղաքացուն, իսկ անհայրենիք մնացած Կևորկովը հայտնվեց Բաքվի բանտում, և մեկ ու կես տարի շարունակ, մինչև նոր իշխանափոխություն, ենթարկվեց անձնական նվաստացումների ու սոսկալի կտտանքների£ Կևորկովին ներկայացված հիմնական մեղադրանքն այն էր, որ անջատողական այդ ողջ գործընթացն իբր ինքն էր կազմակերպել ու ընթացքավորելª Մոսկվայի թելադրանքով ու անմիջական աջակցությամբ£ Մի քանի անգամ, ահաբեկելու նպատակով, նույնիսկ կեղծ մահապատիժ կազմակերպվեց բանտում (կրակել էին գլխավերևով, ոտքերի տակ և այլն)£
Հայտնվելով ծայրահեղ անտանելի պայմաններում, Բ.Կևորկովը վերջապես հասկացավ իր ով լինելը և օգնություն հայցեցª ինչ-ինչ ճանապարհներով նամակ ուղարկելով Ստեփանակերտ, ուր մարդիկ, իրոք, մտահոգված էին նրա ճակատագրով ու մի քանի անգամ նույնիսկ փորձեցին փոխանակել£ Վերջին փորձը Հադրութի ուղղությամբ էր, երբ սահմանագլուխ բերվեց տասն ադրբեջանցի, բայց Բաքուն կրկին մերժեց առաջարկըª հրաժարվելով իր քաղաքացիներից£ Պատասխանը միանշանակ էր.
– Ում ուզեքª կտանք, Կևորկովինª երբեք...
Բ.Կևորկովն, այնուամենայնիվ, ազատվեց բանտի դժոխային կյանքիցª իշխանական լծակներն իր բուռը հավաքած Հ.Ալիևի միջոցով և անմիջապես էլ մեկնեց Մոսկվա£ Բանտում նա արդեն անբուժելի հիվանդություն էր ձեռք բերելª տառապում էր շաքարախտով, հանգիստ չէր տալիս ձեռքերի դողը, ուստի, այլևս ոտք չդրեց Ստեփանակերտ, ոչ մեկի հետ էլ չէր ուզում հանդիպել£
Ադր.ԿԿ ԼՂ մարզկոմի նախկին քարտուղար (այնուհետևª ՙՍովետական Ղարաբաղ՚ թերթի խմբագիր) Եղիշե Սարգսյանը հետագայում լինելով Մոսկվայումª այցելեց իր նախկին ղեկավարին£ Հիվանդությունն արդեն լիովին տիրապետել էր այդ, թվում էր, անփոփոխ համոզմունքների տեր մարդուն, բայց Կևորկովն էլի հետաքրքրվեց ստեփանակերտցիներով, մի 80 մարդու անուն տվեց, հարցրեց նրանց որպիսությունը£
Չմոռացավ նաև Ռազմիկ Պետրոսյանին.
– Ո±նց է ֆուտբոլիստըª Ռազմիկը, – հարցրեց, – կբարևես£ Այդ տղան քաղաքականություն հասկացավ, իսկ ես, ցավոք, ոչ...
Դառնություն կար նրա այդ խոստովանության մեջ, հարցումն էլª ժամանակավրեպ էր ու իմաստազուրկ£ Նաևª ուշացած զղջում էր հիշեցնումª թվացյալ ճշմարտակյացության ու ոչ ճիշտ ապրած կյանքի համար£
Կևորկովի մասին խորհելիսª Ռ. Պետրոսյանը փորձում է սթափեցնել մարդ արարածին, որտեղ էլ վերջինս գտնվելիս լինի, ինչով էլ զբաղվելիս լինիª իմանա իր ով լինելը, որովհետև ազգից կտրվածն անհող-անարմատ ծառ է հիշեցնում, որը ոչ չորանալ է կարողանում, ոչ էլª կանաչել: Ազգային ակունքներից հեռացողն անգիտակցաբար ինքնասպանության տարբերակն է ընտրելª կորցնելով կենսավիշը, կերպարն ու կենսակերպը£
Իսկ կա± աշխարհում և պատմության մեջ մեկը, ով ինքնակամ գնար այդպիսի վախճանի: Անհայտությունը, անորոշությունն ու միայնությունը անտանելի են մարդ արարածի համար: Իսկ եթե մարդն ի ծնե հանճարեղ է և փառքի թևերին նստած է հայտնվում իշխանական լծակների մոտ, միևնույն է, նա մեծ հոգս ունիª բացել ամենաթանկ գանձարանը, հասնել արմատներին և հայտնվել իր կենաց ծառի սաղարթախիտ կենտրոնամասում: Սա բոլորովին ուրիշ զգացում էª ի°ր ազգի սրտում լինելը, ի°ր ազգի շուրթերին հայտնվելը, ի°ր ազգին առաջնորդելը... Երջանկացնո°ղ զգացում:

4

ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի փետրվարի 20-ի արտահերթ նստաշրջանի պատմական որոշումը հենց հաջորդ օրը տպագրվեց ՙՍովետական Ղարաբաղ՚ և ՙՍովետսկի Կարաբախ՚ մարզային թերթերում: Արցախահայության ոգևորությանը չափ ու սահման չկար. վերջապես իրականացավ վաղեմի երազանքը: Բայց նույնª փետրվարի 21-ին ԽՄԿԿ Կենտկոմի քաղբյուրոյի հապճեպ ընդունած որոշումը, մեղմ ասած, սառը ցնցուղի դեր կատարեց: Դրան գումարվեցին ադրբեջանական բազմահազարանոց խուժանի փետրվարի 22-ի հարձակումը Ասկերանի վրա, փետրվարի 27-29-ի սումգայիթյան եղեռնագործությունը:
Սումգայիթյան իրադարձությունների մասին մարտի 2-3-ին արդեն գիտեին Ստեփանակերտում£ ՙԿռունկ՚ կոմիտեիª ներգաղթի (միգրացիայի) հանձնաժողովի կազմը (նախագահª Ռազմիկ Պետրոսյան) բռնատեղահանվածներին տեղավորելու համար բոլոր ջանքերն էր գործադրում£ Ավելին, բեռնատար մեքենաներ հայթայթվեցին, Սումգայիթ, Բաքու և Ադրբեջանի հայաշատ այլ բնակավայրեր ուղարկվեցինª մահացու վտանգի մեջ հայտնված հայազգի բնակչությանը մահվան գոտուց անվնաս դուրս բերելու համար£
Այդ գործընթացն իրականացվեց ԼՂ ավտոտրանսպորտային արտադրական միավորման մեքենաներով (թիվ 2718 շարասյան պետ Մաքսիմ Միրզոյան) և ժողովրդական դերասան Սոս Սարգսյանիª Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգեն Առաջինի կողմից տրամադրված նյութական միջոցներով գործող հիմնադրամի գործուն աջակցությամբ£
Այդ մեքենաներով հնարավորություն ընձեռվեց նաև Արցախյան շարժման տարեգիր Բակուր Կարապետյանինª լինել Սումգայիթում ու Բաքվում և մեկ շաբաթ շարունակ, թարմ հետքերով, անհրաժեշտ նկարահանումներ ու գրառումներ կատարելª հայազգի քաղաքացիների նկատմամբ Սումգայիթում ու Բաքվում իրականացված ոճրագործությունների մասին ճշմարտությունն աշխարհին ներկայացնելու համար£
Հանձնաժողովի գործունեության ընթացքում Ռ.Պետրոսյանին անգնահատելի աջակցություն ցուցաբերեցին նաև Լյովա Առստամյանը, Արաքսյա Հայրապետյանը, Վալյա Մեհրաբյանը և ուրիշներ£

5

ԽՍՀՄ  ՆԳՆ Ներքին զորքերիª Ստեփանակերտում ու շրջաններում տեղակայված ստորաբաժանումների գործողությունների մասին ճշգրիտ տեղեկատվություն էր ստացվում ԼՂԻՄ ՆԳՎ Ստեփանակերտի քաղաքային բաժնի աշխատակից Վովա Ներսիսյանից£ Նա ամենայն բարեխղճությամբ էր կատարում ինքնակամ ստանձնած այդ պարտավորությունըª դա համարելով իր համեստ ավանդն ազգանպաստ գործունեության մեջ£
Հեռախոսակապի առումով էլ համապատասխան հիմնարկներում աշխատող Նինան (Բաբայան) ու Ժաննան Ռ.Պետրոսյանին (կամª լիազորված այլ անձի) հայտնում էին ստացվող բոլոր հեռագրերի մասին£
Սումգայիթյան ցեղասպանության նախօրեին Արցախում բնակվող ադրբեջանցիները հեռագրեր էին ստանում բառացիորեն հետևյալ բովանդակությամբ. ՙՀարսանիքը կայանալու է Սումգայիթում և Բաքվում, Ձեր ներկայությունը պարտադիր է՚£
Նույն բովանդակությամբ հեռագրեր էին ստացվում նաև Բաքվի 1990-ի հունվարյան խժդժությունների նախօրեին£
Իսկ  ՙԿոլցո՚ (ՙՕղակ՚) գործողությունից առաջ, 1991-ի ապրիլին,  արցախաբնակ ադրբեջանցի ակտիվիստներին Բաքվից ուղարկվող հեռագրերն ունեին հետևյալ բովանդակությունը. ՙՊատրաստել ՙՇտապ օգնության՚ ութ մեքենա, 15 ՈՒԱԶ, հիվանդանոցումª 60-100 մահճակալ՚£ Որից հետո էլ, ՙանձնագրային ռեժիմի՚ ստուգման պատրվակով, սկսվեցին զանգվածային ձերբակալություններն ու հայազգի բնակչության բռնատեղահանումները Հյուսիսային Արցախի ու Հադրութի շրջանի իրենց վաղնջական բնակավայրերից£
Օդանավակայանում իրենց հայրենասիրական պարտքն էին կատարում Խորենն ու Գարիկը, Հայաստանից ու Ռուսաստանից Արցախ եկող պատվիրակություններին ընդունում ու ճանապարհում էր Համոն, մարդկանց տեղավորման ու սննդի առումով զգալի օգնություն էր ցուցաբերում Գրիշա Անտոնյանը (ՙաֆերիստ Գրիշան՚), ցուցապաստառների պատրաստման հարցում օգնում էր Ստեփանակերտի քաղաքային զբոսայգու նկարիչ-ձևավորող Քինան£ Շարժման ընթացքում իրենց բարձրության վրա մնացին Իշխան Ավետիսյանը (ՙտաքսիստ Իշխան՚), Սերժիկ Գրիգորյանը (ՙսապոժնիկ Սերժիկ՚), խոհարարներ Արաքսյա Հայրապետյանը, Վալյա Մեհրաբյանը, ուրիշներ£
Արցախում ինքնապաշտպանական առաջին ջոկատներն ստեղծեցին Ռազմիկ Պետրոսյանը, Ռոլես Աղաջանյանը, Արկադի Կարապետյանը, Մուրադ Պետրոսյանը, Հրանտ Սարգսյանը, Կուճուր Նեսոն և ուրիշներ£

6

Ռազմիկ Պետրոսյանը կարևոր է համարում նաև  Արկադի Մանուչարովիª Ադրբեջանի ԿԿ Կենտկոմի առաջին քարտուղար Ա.Վեզիրովի հետ Բաքվում կայացած գաղտնի հանդիպման փաստին անդրադառնալը£
Արցախյան շարժման մութ ու դեռևս չլուսաբանված էջերից է Արկադի Մանուչարովի անակնկալ հայտնվելը Բաքվում 1988-ի մարտին և հանդիպումը Ա.Վեզիրովի հետ£ Այսօր Ստեփանակերտում ոչ-ոք չի հիշում, թե Ա.Մանուչարովը կոկրետ ո°ր օրն է Ա.Վեզիրովի հրավերով մեկնել Բաքու և հանդիպել հանրապետության առաջին դեմքի հետ£ Բայց, ամենայն հավանականությամբ, դա պետք է որ եղած լինի մինչև մարտի 17-ը (իսկ բոլորս քաջատեղյակ ենք, թե կուսակցական ինչպիսի կարևոր որոշում ընդունվեց Ստեփանակերտում, 1988-ի մարտի 17-ի երեկոյան)£
Բանն այն է, որ կուսակցության ԼՂ մարզկոմի առաջին քարտուղար Հենրիկ Պողոսյանը, մարզկոմ հրավիրելով Ա.Մանուչարովինª հայտնեց նրա հետ հանդիպելու` Ա.Վեզիրովի ցանկության մասին լուրը£ Հ.Պողոսյանն ասվածին ոչինչ չհավելեց. ՙՈւզում է հանդիպել՚£ Եվª վերջ£ Իսկ ինչպե±ս ընդունեց Մանուչարովն այդ անակնկալ լուրը£ Հայտնի է միայն, որ նա համաձայնեց անմիջապես մեկնել Բաքու, իսկ անվտանգության հարցն իրենց վրա վերցրին Հ.Պողոսյանն ու ԽՄԿԿ Կենտկոմի կուսակցական-կազմակերպչական աշխատանքի բաժնի հրահանգիչ (մարտի 17-ից հետոª ԼՂ կուսմարզկոմի երկրորդ քարտուղար, կուսմարզկոմի բյուրոյի անդամ) Բ.Մալկովը£
Պարզ էր, որ Բաքվում քննարկման առարկան պետք է լիներ ղարաբաղյան հիմնախնդրի կարգավորման հարցը£ Իսկ ամեն ինչ պարզ դարձավ Ա.Մանուչարովի վերադառնալուց հետո միայն, և ՙկռունկականներն՚ առաջարկեցին քննարկել ու պարզություն մտցնել այն հարցում, թե ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախագահը Ադրբեջանի կուսակցական առաջնորդի հետ հանդիպելու համար ինչպե±ս է  մեկնում Բաքուª առանց տեղյակ պահելու կոմիտեի նախագահությանը£ Մանուչարովն արդարացավ, որ մեկնելիս ժամանակ չկար հայտնել բոլորին, այդ մասին գիտեր միայն Ռոլես Աղաջանյանը£ Իր հերթինª Ռ.Աղաջանյանն, իրոք, խոստովանեց, որ գիտեր այդ մասին, բայց ընկերներին չասացª զուտ Մանուչարովի անվտանգության ապահովման հետ կապված խնդիրներից ելնելով£
Քննարկման արդյունքում պարզ դարձավ նաև, որ Բաքվում Մանուչարովին կոնկրետ առաջադրանք էր տրվել եռօրյա ժամկետում կազմակերպել Ա.Վեզիրովի հանդիպումը ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախագահության լրիվ կազմի հետª Բաքվում, սպառնալովª հրաժարվելու դեպքում ձերբակալել բոլորին£ Ստացվեց այնպես, որ Մանուչարովը պետք է Բաքու տաներ շարժման բոլոր ակտիվիստներին (Բաքվի լեզվովª էքստրեմիստների խմբին)£
Որոշվեց Մանուչարովի հարցին անդրադառնալ առաջիկայում, որպեսզի շարժումը չպառակտվի, իսկ հարցում պարզություն մտցնելու նպատակով առաջարկվեց հանգամանքները պարզել կուսմարզկոմի առաջին քարտուղարի հետ£ Հ.Պողոսյանի մոտ գնացին երեք հոգուց բաղկացած խմբով (Ռադիկ Աթայան, Ռազմիկ Պետրոսյան, Սլավա Աղաջանյան)£ Հանդիպման համար պայմանավորվածություն ձեռք բերելու համար Հ.Պողոսյանին զանգեց Ռ.Աթայանը£ Հանդիպումը կայացավ, որի ընթացքում նշվեց առանց կոմիտեի նախագահությանը տեղյակ պահելուª Բաքու մեկնելու սխալ լինելը£
Հ.Պողոսյանն արդարացավ. ՙԵս ընդամենն առաջարկել եմ, ինքը թող հրաժարվեր ու չգնար՚£
Ինչ-որ է, ստեղծված իրավիճակից պետք էր ելք  որոնել, ուստի հանդիպումը զուտ հաշտեցման նպատակ էր հետապնդումª շարժումն, ինչ էլ լիներ, չպիտի պառակտվեր£ Խմբին հաջողվեց Մանուչարովի ու Պողոսյանի հաշտեցման գործն իրականացնել, թեև հետագայում ևս, անհանդուրժողականության հետևանքով, բազում անգամ են  վերոհիշյալ անձիք գժտվել իրար հետ և... շարունակվել են հաշտեցման հերթական ՙարարողությունները՚£
(Ռազմիկ Պետրոսյանի կարծիքովª երկուսն էլ տոգորված են ջերմ հայրենասիրությամբ, բայց երբեք չեն հանդուրժել իրար)£
Հաջորդ օրը ՙԿռունկի՚ նախագահության անդամները կրկին Ստեփանակերտի կենտրոնական մարզադաշտի իրենց մշտական հավաքատեղիում էին£ Պատրաստ էր Բաքու ուղարկվելիք պատասխանը£ Մանուչարովը զանգեց Ադր.ԿԿ Կենտկոմի ընդունարան և Վեզիրովի օգնականին հայտնեց, որ ՙԿռունկի՚ վարչության անդամները պատրաստ են հանդիպել Վեզիրովի հետ Ստեփանակերտում կամ որևէ այլ չեզոք երկրում, բայց ոչ` Բաքվում£ Բաքու մեկնելը ոչ միայն անհնարին է համարվել, այլևª անիմաստ£
Բաքվից այլևս ոչ մի առաջարկություն չստացվեց, ոչ էլ որևէ նման հանդիպում կայացավ հետագայում£
Իսկ համաժողովրդական շարժումն ընթանում էր իր բնականոն հունով£

7

Փետրվարի 20-ին հաջորդած օրերի ընթացքը հասկանալ տվեց մի շատ պարզ ճշմարտությունª ԼՂԻՄ խորհրդի նստաշրջանի ընդունած որոշումը դեռևս գործելու հստակ մեխանիզմ չուներ, իսկ Ստեփանակերտում (մարզումª ընդհանրապես), բնակչության մեծամասնությունը դեռ հեռու էր հարցն ուժի դիրքերից լուծելու մտքից: Բայց 1988-ի փետրվար ամսվա իրադարձությունների համապատկերի վրա արդեն իսկ պարզ ուրվագծվեց Արցախյան շարժման ու ընթացքի ողջ նկարագիրըª խաղաղ ցույցեր, իրավական գործընթացներ և ռազմական ուժի կիրառում: Ադրբեջանն իրականում ցուցադրեց եղեռնագործի իր իսկական դեմքը£ Մարդիկ հասկացան, որ արդար պահանջով հարցին լուծում չի տրվի£  Պետք էր պատրաստվել, զենք ու զինամթերք հայթայթել: Իսկ հավատավոր ժողովուրդը, որ մի քանի օր առաջ համաժողովրդական հանրահավաքում նստաշրջան էր պահանջում, մի պահ ասես ընկրկեցª մի±թե գործադիր մարմնի ընդունած որոշումն անկիրարկելի է առանց կուսակցական մարմնի լիազորման:
Ուստի, անհրաժեշտ եղավ աշխատել նաև ա°յդ ուղղությամբ: Ռազմիկ Պետրոսյանն ու իր համախոհներն անընդհատ փնտրտուքի մեջ էինª ի±նչ անել: 
Շարժումը ղեկավարող կազմակերպության անհրաժեշտություն առաջ եկավ, ուստի` ՙԿռունկի՚ ստեղծումը ժամանակի հրամայականն էր: Ժողովուրդն անմիջապես արձագանքեց կազմակերպության ստեղծման առաջարկությանը: Մարտի 1-ին ստեղծվեց ՙԿռունկ՚ կոմիտեն (ՙԿռունկ՚ª ԽՏՎՌՑպՑ ՐպՉՏսþՓՌՏվվՏչՏ ցտՐՈՉսպվՌÿ ծՈչՏՐվՏչՏ ԽՈՐՈոՈւՈ): Անվանումն ընդունվեց արցախցի հանրաճանաչ քանդակագործ Արմեն Հակոբյանի առաջարկությամբ: Գիշերվա կեսին հենց հրապարակում էլ անցկացվեցին կոմիտեի (տարբեր աղբյուրներումª խորհուրդ) կազմի ընտրությունները: 
ՙԿռունկ՚ կոմիտեն ողջ կազմով (թվովª 55 հոգի) հավաքվեց ՙԽորհրդային Ղարաբաղ՚ թերթի խմբագրության դահլիճումª կոմիտեի նախագահության կազմն ընտրելու համար: Ըստ Ռազմիկ Պետրոսյանիª ընտրվեց 11 հոգուց բաղկացած նախագահություն (յուրաքանչյուր հիմնարկ-ձեռնարկությունից կամ բնագավառիցª մեկական ներկայացուցիչ), որի կազմում ընդգրկվեցին Ստեփանակերտի շինանյութերի կոմբինատի տնօրեն Արկադի Մանուչարովը, Ղարմետաքսկոմբինատի կուսկոմիտեի քարտուղար Ռոբերտ Քոչարյանը, Ղարմետաքսկոմբինատի տնօրեն Ռադիկ Աթայանը, շինվարչության պետ Ռոլես Աղաջանյանը, Ստեփանակերտի Ստ. Շահումյանի անվան կենտրոնական մարզադաշտի տնօրեն Ռազմիկ Պետրոսյանը, Ստեփանակերտի նորոգման գրասենյակի տնօրեն Ռոբերտ Բաղդասարյանը, Գրողների միության ԼՂ մարզային բաժանմունքի պատասխանատու քարտուղար Վարդան Հակոբյանը, Ստեփանակերտի տեղարդկոմբինանտի տնօրեն Սլավիկ Աղաջանյանը, Ստեփանակերտի քաղխորհրդի նախագահի տեղակալ Վլադիմիր Գևորգյանը, Ստեփանակերտի պետական մանկավարժական իստիտուտի դասախոս Համլետ Գրիգորյանը և Ստեփանակերտի կոնդենսատորների գործարանի տնօրեն Սերգեյ Աբրահամյան:
Կոմիտեի նորընտիր նախագահ Արկադի Մանուչարովի առաջարկությամբ նորաստեղծ ազգային գաղափարակիր կազմակերպությունն արեց առաջին քայլը. ՙՎաղը Մ. Գորբաչովի ծննդյան օրն է, շնորհավորանքով սկսենք մեր գործը, – ասաց նա, – որպեսզի մեր ազատության ձեռքբերումն էլ շնորհավորանքով դիմավորենք՚: 
Իսկ պարզ էր, որ ազատությունը պետք էր նվաճել, ոչ թեª ակնկալել: 
ՙԿռունկի՚ կազմում աշխատանքային յոթ խումբ ստեղծվեց£ Ռազմիկն ընտրվեց պաշտպանության և զենքի հայթայթման խմբի ղեկավար: Նախագահությունում նվիրյալներ էին հավաքվել: Նրանք անձնվեր էին, հանդուգն արարքների հեղինակներ: Նրանց համար անհանդուրժելի էր հատկապես, երբ մարդն իր հայրենի հողի վրա էր հետապնդվում, իր հայ լինելու, հայեցի ապրելու, իր տունն ու օջախը հայեցի պահելու համար:

8

ԼՂԻՄ խորհրդի նստաշրջանի ընդունած որոշումը դեռևս գործելու ունակ չէր£ Այդ դեպքում` ի±նչ անել£ Հնարը գտնվեց: Մարտի 3-ի երեկոյան ժամը 500-ին, երբ հերթական անգամ մի բաժակ թեյի շուրջ զրույցի էին հավաքվել Ռ. Պետրոսյանի ղեկավարությամբ գործող կենտրոնական մարզադաշտի ներքևի մասնաշենքում, չորսով (Ռազմիկ Պետրոսյան, Արկադի Մանուչարով, Վաչագան Գրիգորյան, Ռոլես Աղաջանյան), Ա. Մանուչարովն առաջարկեց կուսմարզկոմի պլենում հրավիրել, որը կհաստատի ԼՂ մարզխորհրդի փետրվարի 20-ի որոշումը: Վաչագան Գրիգորյանը նույնպես նույն կարծիքն արտահայտեց. ՙՆստաշրջանն  արինք, – վստահ ասաց նա, – բայց դա դեռ ոչինչ չի նշանակում£ Այ, որ պլենումը հաստատի այդ որոշումը, դա մի մեծ ռումբ կլինի ԽՍՀՄ-ի համար, որովհետև մեր պետության պատմության ընթացքում դեռ ոչ մի կոմունիստ չի համարձակվել դեմ գնալ կուսակցական դիրքորոշմանը՚:
Պայմանավորվեցին ՙԿռունկի՚ նախագահության անդամներից շրջաններ ուղարկելª կուսմարզկոմի արտահերթ պլենումը կազմակերպելու ուղղությամբ նախապատրաստական աշխատանքներ տանելու համար:
Վ. Գրիգորյանը հուշեց, որ, ըստ կուսակցության կանոնադրության, արտահերթ պլենում հրավիրելու երեք տարբերակ կա: Նախª այդ հարցը կարող է առաջադրել առաջին քարտուղարը, երկրորդª արտահերթ պլենում է հրավիրվում բյուրոյի երեք անդամի առաջարկությամբ, կամ էլ (որն ամենահավանական տարբերակն է)ª մարզի կոմունիստների մեկ երրորդի պահանջով:
Ընտրվեց երրորդ տարբերակը: Որոշվեց այդ գործընթացն իրականացնել մարտի 6-ին և 7-ին: Ռոբերտ Բաղդասարյանն ու Մաքսիմ Միրզոյանն ուղարկվեցին Մարտակերտի (ուր կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վահան Գաբրիելյանը համաձայնել էր աջակցել), Ռազմիկ Պետրոսյանն ու Ռոլես Աղաջանյանըª Մարտունու, Վլադիմիր Գևորգյանըª Հադրութի շրջաններ:
Արցախի ազգային ազատագրական շարժմանն ու զինված պայքարին մեծ խթան հանդիսացան այնպիսի գործիչների, որպիսիք ենª Իգոր Մուրադյանը, Զորի Բալայանը, Գագիկ Սաֆարյանը և Վաչե Սարուխանյանը, հանդիպումներն Արցախում (առանձնապեսª Վաչագան Գրիգորյանի հետ, ու ելույթները` տարբեր շրջաններում):
Ասկերանի կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վաչագան Գրիգորյանն առաջարկեց մարդ չուղարկել Ասկերան, ուր ինքն ունի իր համախոհների խումբը (Կոմիտաս Դանիելյան, Սլավիկ Միրզոյան, Սլավիկ Առուշանյան): Շրջանում ստորագրահավաքը շատ արագ ու արդյունավետ անցավ, բնակչությունն իր անբեկանելի կարծիքն հայտնեց կուսմարզկոմի արտահերթ պլենում անցկացնելու անհրաժեշտության առթիվ:
Հադրութում պլենումի կազմակերպմանը միտված աշխատանքներն իրականացրին Արթուր Մկրտչյանը, Վիգեն Գրիգորյանը, Էմիլ Աբրահամյանը, Գրիշա Բաղյանը և Սվետլանա Կասպարովան:
Ռ. Պետրոսյանի կարծիքովª կուսմարզկոմի պլենում կազմակերպելու առումով Մարտունիում տիրող իրավիճակը  բարդ էր ու հակասական: Նրա խոսքերովª կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Ստախոն Պետրոսյանը, թեև գործնական աջակցությամբ չմասնակցեց շրջանի գյուղերում իրականացված ստորագրահավաքի գործընթացին, բայց ևª չխանգարեց: Կոմունիստների հետ տարվելիք աշխատանքներն իրենց վրա վերցրին Գրիգոր Ուլուբաբյանը, Վլադիմիր Խաչատրյանն ու Մանֆրեդ Բախշիյանը: Մարդիկ ուղարկվեցին շրջանի բոլոր գյուղերըª կուսակցական ակտիվի ժողովներ անցկացնելու և ստորագրահավաքի արդյունքներն ու ժողովների արձանագրությունները շրջկենտրոն հասցնելու համար: Շրջանի բոլոր կոմունիստները միակամ ու միակարծիք էին քննարկման ենթակա հարցի առթիվª ԼՂ կուսմարզկոմի պլենումը պետք է հավանություն տա մարզխորհրդի փետրվարի 20-ի պատմական որոշմանը:
Մարտակերտում ստորագրահավաքները իրականացնում էին Վիգեն Շիրինյանը, Վագիֆ Գալստյանը, Ներսես Օհանջանյանը և ուրիշներ:
Մարզի բոլոր շրջանների գյուղերում ու շրջկենտրոններում անցկացված կուսակցական ակտիվի ժողովներին ու կոմունիստ բնակչության ստորագրահավաքին առնչվող փաստաթղթերն ի մի բերվեցին Ռ. Պետրոսյանի գլխավորած հիմնարկում (կենտրոնական մարզադաշտ), իսկ մարտի 9-ի առավոտյան, իր մեքենայով, Ռ. Պետրոսյանը (Ա. Մանուչարովի և Ռ. Բաղդասարյանի հետ) 13 հազար 500 ստորագրությունները, արձանագրությունները և գյուղերից բերված տարբեր բնույթի մյուս փաստաթղթերը հասցրեց կուսմարզկոմի շենք ու հանձնեց նամակների բաժնի ղեկավար Աննա Դրոնկինային: Բաժնի կողմից տրվեց համապատասխան ստացական:

9

Պլենում հրավիրելու առումով, թվում է, արված էր ամեն ինչ (կամª գրեթե ամեն ինչ): Բայց, արդյո±ք, միութենական ու հանրապետական կուսակցական ղեկավարությունը պատրաստ էր հենց այնպես հանձնվել:
Կենտրոնական ու հանրապետական իշխանությունների կողմից կրկին փորձ արվեց պահպանել պնդումը հիմնախնդրի սոցիալ-տնտեսական ուղղվածության վրա և քաղաքական դաշտից սոցիալ-տնտեսական ոլորտ բերել այն: Մշակվեց նույնիսկ սոցիալ-տնտեսական զարգացման արագացման հատուկ ծրագիր, որի նախագիծը Ստեփանակերտ հասցվեց մարտի 16-ին: Մարզ ժամանեցին նաև կենտրոնական մի շարք նախարարությունների ու գերատեսչությունների ներկայացուցիչներ: Ոչ մի նման միջոցառում, սակայն, իրենց ընտրած ճանապարհից չէր կարող շեղել արցախցիներին: Հարցը քաղաքական էր, կոնկրետª մարզի կարգավիճակի ու ենթակայության փոփոխում: Ուստի, ժողովուրդը ստիպված էր մարտի 15-ից կրկին համընդհանուր գործադուլ սկսել: 
Մարզի կուսակցական ապարատն, այնուամենայնիվ, տեղի տվեց, և մարտի 17-ի ուշ երեկոյան կուսմարզկոմի արտահերթ պլենումն սկսեց իր աշխատանքը: Թեև բավական ցուրտ եղանակ էր, բայց պլենումի աշխատանքի ավարտին Ստեփանակերտի Վ.Ի.Լենինի անվան կենտրոնական հրապարակում հոծ բազմություն էր սպասում: Եվ նրանց սպասումն արդարացավ: Կուսակցական-կազմակերպական մի շարք հարցերի հետ քննարկվեց նաև ԼՂ մարզխորհրդի փետրվարի 20-ի արտահերթ նստաշրջանի որոշումը, պաշտպանվեց արցախահայության կամքի միասնական արտահայտություն հանդիսացող այդ որոշման հիմնական դրույթըª հայ ժողովրդի արհեստականորեն իրարից տարանջատված երկու հատվածների վերամիավորման անհրաժեշտությունը: 
Արդեն կեսգիշեր էր, երբ պլենումն ավարտվեց, և մասնակիցները միացան ցուցարարներին: Ամբիոն բարձրացավ Ասկերանի կուսշրջկոմի առաջին քարտուղար Վաչագան Գրիգորյանն ու ասաց, որ այլևս անհանգստանալու կարիք չկա, անհրաժեշտ որոշումն արդեն ընդունված է, իսկ դա նաև հավաստում է այն հանգամանքը, որ մարզի կուսակցական օրգանները միակամ ու միակարծիք են արցախահայությանը հուզող հիմնահարցում: 
Հավաքվածները ցնծությամբ դիմավորեցին այդ լուրը: Այնուհետև պլենումի հաղթական որոշման առիթով բոլորին շնորհավորեցին ՙԿռունկ՚ կոմիտեի նախագահ Ա. Մանուչարովը, մանկագիր Գուրգեն Գաբրիելյանը: 
Մարդիկ դեռ երկար ժամանակ չէին ցրվում, շնորհավորում էին միմյանց, ասես Արցախյան հիմնահարցն իր վերջնական լուծումն էր ստացել արդեն: ՙԿռունկի՚ ամենաառաջին ու կարևոր հաղթանակն էր դա:

10

Արցախի աշխատավորները, ոգևորված նոր ձեռքբերումով, վերադարձան աշխատանքի, բայց մարտի 21-ին ՙՊրավդա՚ թերթում տպագրված ՙՀույզեր և բանականություն՚ հոդվածը կրկին հունից հանեց արցախահայությանը, հիասթափության նոր ալիք բարձրացրեց և մակընթացված հուսառատությունը կրկին տեղի տվեց հուսալքությանը: Երեք օր անց, մարտի 24-ին,  ընդունվեց ԽՄԿԿ Կենտկոմի և ԽՍՀՄ Նախարարների խորհրդիª ՙԱդրբեջանական ՍՍՀ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզի սոցիալ-տնտեսական զարգացումը 1988-1995թթ. արագացնելու միջոցառումների մասին՚ համատեղ որոշումն ու, ըստ այդմ էլª ադրբեջանական իշխանությունների տնօրինմանը հանձնվեց միութենական 450 միլիոն ռուբլին (որոշ աղբյուրներումª 400 մլն), որն էլ ծառայեցվեց մարզի ադրբեջանական բնակավայրերի կառուցապատմանը: Նույնª մարտի 24-ին, մեկ այլ ՙորակով՚ իրեն ՙզգացնել տվեց՚ նաև Ադրբեջանի Գերագույն խորհրդի նախագահությունըª օրենքից դուրս հայտարարվեց ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, որն ավելի գրգռեց առանց այդ էլ հիասթափված ժողովրդին: ՙԱրդար պահանջª ոչ մի նահանջ՚ կարգախոսով, արցախահայությունը մարտի 24-ից կրկին դիմեց համընդհանուր գործադուլի, որը տևեց 12 օր: 

11

Ստեփանակերտի քաղխորհրդի նստաշրջանում մարտի 5-ին օրինականացված ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, սակայն, երբեք չդադարեցրեց իր գործունեությունը: Շարունակեց գործել այլ կերպի մեջ, այլ անվան տակ, թեև մի որոշ ժամանակաշրջան ՙիրադրության լիիրավ տեր՚ էր ԼՂ կուսմարզկոմի առաջին քարտուղար Հ. Պողոսյանի առաջարկությամբ իր գործունեությունը վերսկսած Տնօրենների խորհուրդը: 
Ռ. Պետրոսյանի ու համախոհների նախաձեռնած ՙՔաղաքացիական պաշտպանության շտաբն՚ արդյունավետ աշխատանք ծավալեց: Այդ անվան տակ փաստորեն գործում էր ՙԿռունկ՚ կոմիտեն, բայց այն էությամբ ու բնույթով բոլորովին նոր կազմակերպություն էր (ՙԱրցախի պաշտպանության շտաբ՚), զբաղմունքըª զենքի ու զինամթերքի հայթայթում, բնակչության զինում ու բնակավայրերի պաշտպանության կազմակերպում:
Ի դեպª Տնօրենների խորհրդի անդամները ևս հերթապահում էին Արցախի պաշտպանության շտաբում, որը տեղակայված էր Ստեփանակերտի կուսքաղկոմի դիմացիª Մոգիլևսկայա (այժմª Նելսոն Ստեփանյան) 23 հասցեում գտնվող քառահարկ բնակելի շենքի առաջին հարկում  (1989թ. հունվարին շտաբը Ստ. Շահումյանի անվան կենտրոնական մարզադաշտ տեղափոխվեց): 
Պաշտպանության շտաբի պետ Ռազմիկ Պետրոսյանը, շտաբի պետի տեղակալ Ռոլես Աղաջանյանը, շրջկենտրոններում գործող մասնաճյուղերը, շարժման ակտիվիստներն ու մյուս համախոհներն ու համակիրները, համախմբվելով մեկ միասնական նպատակակետի շուրջ, շարունակեցին ՙԿռունկի՚ ազգանպաստ գործունեությունը:

12

Իր ՙդերի՚ բարձրության վրա գտնվող Վլադիմիր Մնացականի Խաչատրյանը (ընկերական շրջապատում` Վոլոդյան)ª Պաշտպանության շտաբի Մարտունու պատասխանատուն, 1988-ին ընդամենը 38 տարեկան էր, մերթª հախուռն, մերթ` համեստ բնավորության տեր: 1988-ը նրան ավելի կրակոտ դարձրեց, ավելի... նվիրյալ: Թերևս այսօր էլ ականատեսներն ու համախոհները դեռ քիչ դրվագներ են պատմում Արցախյան շարժման ընդհատակյա պայքարի տարիներին մարդկանց կատարածի մասին, շատ դեպքերի վերաբերյալ էլ պարզապես լռում են դեռ: Վոլոդյան այն նվիրյալներից էր, որոնց  արածի ու ապրածի մասին այսօր էլ քիչ բան է  հայտնի:
ՙՔաղաքացիական պաշտպանության շտաբի՚ անվան տակ գործող կազմակերպության Մարտունու մասնաճյուղը Վոլոդյան էր գլխավորում` աջակից ունենալով մի խումբ նվիրյալներիª Մանֆրեդ Բախշիյան, Կամո Սաֆարյան, Գրիգոր Ուլուբաբյան, Գիշվա Յուրա, Անգելինա, Սուսաննա: Վ. Խաչատրյանի հետ նրանք միակամ ու միակարծիք էին մի բանում, որ խաղաղ ցույցերով ու հանրահավաքներով ոչ մի հարց էլ չի լուծվի, արյունալի ընդհարումն, այնուամենայնիվ, սպասվում էր, ուստի, անհրաժեշտ էր զինվել: Զենք ու զինամթերք հայթայթելու նպատակով Վոլոդյան քանիցս եղել էր Երևանում, Հայաստանի այլ քաղաքներում£ Միշտ էլ, վերադարձին, իր իսկ նախաձեռնությամբ շրջանում ստեղծված պաշտպանական առաջին ջոկատներն ապահովվում էին անհրաժեշտ զենք ու զինամթերքով:
Սերտ կապը Ստեփանակերտում գործող պաշտպանության շտաբի հետ (շտաբի պետª Ռազմիկ Պետրոսյան) պահպանվում էր, ուստի, համագործակցությունը մշտական էր: Զենք ու զինամթերք ձեռք բերելու գործին էլ Ռազմիկն ու Վոլոդյան ձեռնամուխ էին լինում երկուսով. միասին էին մեկնում Հայաստան և հաճելի ավարով վերադառնում:
Ռ. Պետրոսյանը սիրով է պատմում իր զինակից ընկերոջ մասին,  դառն ու սրտամաշ ափսոսանքով: Իսկ հիշողություններն առինքնող են, տպավորիչ:
Հիշում է, թե զենք ու զինամթերքի հերթական խմբաքանակն ինչպես պիտի տեղափոխեին Արցախ, երբ Արցախում պարետային ժամ էր, ամենուր` մարդորսություն:
...Անհրաժեշտ քանակությամբ զենքն արդեն ձեռք էր բերվել, երբ ավագի զինվորական կոչումով մի զինվորական մոտեցավ և 600 հազար խորհրդային ռուբլով երկու հրանոթ առաջարկեց, 120 արկի հետ: Տղաների ՙախորժակը՚ բացվեց, բայց ամբողջ գումարն արդեն ծախսվել էր: Անմիջապես որոշեցին գումար ճարել: Վոլոդյա Խաչատրյանը գնաց Երևանում կոշկեղենի խանութի տնօրեն  Ռազմիկ Դանիելյանի, իսկ Ռազմիկ Պետրոսյանը` ժողովրդական դերասան Սոս Սարգսյանի մոտ: Պահանջվող գումարն անմիջապես տրամադրվեց: (Պետք է ասել, որ Սոս Սարգսյանի գլխավորած հիմնադրամից միշտ էլ անհրաժեշտ գումար տրամադրվում էր թե° Բաքվից ու Սումգայիթից մազապուրծ մեր հայրենակիցներին օգնելու, թե° զենք ու զինամթերք գնելու համար):
Ձեռք բերված ողջ զենքն ու զինամթերքը ՙԷրեբունի՚ օդանավակայանի ղեկավարության տրամադրած ուղղաթիռով անմիջապես հասցվեց Հաթերք (հասկանալի պատճառներով` Ստեփանակերտին ավելի մոտ վայրէջք կատարել չէին կարող), ուր տրանսպորտային համապատասխան միջոցներով արդեն սպասում էին պաշտպանության շրջանային շտաբների պատասխանատուներն ու ջոկատների մի քանի հրամանատարներ:
Մարտակերտի պաշտպանության շտաբի պետ Վիգեն Շիրինյանն ստացավ իր բաժինը, իսկ ողջ մնացյալըª գիշերվա ընթացքում, հասցվեց Ստեփանակերտի մարզադաշտ£ Դաշուշենի Սամվելն էր (Խաչատրյան) եկել, Տողիցª Վիգեն Գրիգորյանըª Ռոբիկի հետ, Կաղարծիիցª Լյովան,  մյուսները£ Ավտոդպրոցի վարորդ Երեմի բեռնատարով զենքը շրջաններ հասցնելու համար, այն պետք է դուրս բերվեր քաղաքից£
Մարզադաշտում Ռազմիկ Պետրոսյանը, Վոլոդյան, Ռոլես Աղաջանյանը, Կարապետյան Արկադին հավաքվելª մտածում էին, թե ի±նչ հնարքով այդքան թանկ ՙբեռն՚ անվնաս դուրս բերեն քաղաքից, երբ ՙԶառին բաղ՚ տեղամասում  խորհրդային ներքին զորքերի ու ադրբեջանական օմոնականների համատեղ պահակակետ էր տեղադրված£ Ձերբակալվելուց չէ, որ վախենում էին տղաները£ Այդքան դժվարությամբ ձեռք բերված զենքը հանկարծ չբռնագրավվի±£
Հնարը, կարծես թե, գտնվեց£ Կարապետյան Արկադի±ն էր, թե± Աղաջանյան Ռոլեսն առաջարկեց Ռազմիկի հին ծանոթին ՙօգտագործել՚£ Նրան բոլորն այդպես էլ դիմում էինª Անատոլի Վլադիմիրովիչ£ Գնդապետ էր, ազգանունը ոչ ոք չգիտեր£ Ամեն տեղ մուտքի արտոնություն ուներ, և° Շուշիում էր լինում, և° Աղդամում, իսկ, հիմնականում, մնում էր Ստեփանակերտում£ Մարզադաշտ գալիս էրª բաղնիքում լողանալու համար£ Շաբաթը մեկª տեսածի ու լսածի մասին պարտադիր Մոսկվա էր հաղորդումª ԽՍՀՄ ՊԱԿ-ի նախագահի առաջին տեղակալին£
Մի անգամ տղաներին առաջարկեց աղջիկներով դուրս գալ քաղաքից, ինչ-որ աղբյուրի մոտ, գոնե մի քանի ժամով, կտրվել առօրյա հոգսերից£ Լևոնի աղբյուրի մոտ էին£ Չնկատեց էլ,  թե ոնց էր տղաներից մեկը (բնության պահպանության վարչության պետ Գարիկ Գրիգորյանը) գաղտնի լուսանկարում իրենª մերկ աղջկա հետ համբուրվելիս£ ՙՊետք կգա, – ասաց Գարիկը, – եթե հանկարծ ուզի շանտաժի դիմելª մենք էլ մեր անելիքը կիմանանք՚£
...Վոլոդյան ևս միանշանակ պաշտպանեց այդ առաջարկությունը, ուրիշ տարբերակ չկար, պետք էր նրան օգտագործել£ Դիմեցին Անատոլի Վլադիմիրովիչին, իբրª իր ծանոթ աղջկա համար փայտ են ուզում տանել, խնդրում են պահակակետով անցկացնելու հարցում օգնի£ Խոստացավ, ևª օգնեց£ Տղաները բեռնատարի թափքը լցրել էին զենքով, փայտով քողարկել բեռը և, անցկացնելով պահակակետը, Դաշուշենի Սամվելի մոտ բաժին-բաժին արին£ Հրանոթներից մեկը Ռազմիկ Պետրոսյանիª Ավետարանոց գյուղում տեղակայված ջոկատին բաժին ընկավ, մյուսըª Վոլոդյային, ով այդ հրանոթը հետագայում Հադրութի շրջանի Սարենշեն գյուղի ազատագրման ժամանակ օգտագործեց£ Ռազմիկի հրանոթը Դաշուշենի Սամվելը տարավ Շահումյան, ուր հաջողությամբ գործածեց պաշտպանական մի շարք մարտերում£ (Այժմ այն, որպես ցուցանմուշ, տեղադրված է ԼՂՀ Զոհված ազատամարտիկների թանգարանի մուտքի մոտª Ստեփանակերտում)£

13

…Երբ գնդապետ  Անատոլի Վլադիմիրովիչն ավարտել էր իր առաքելությունն Արցախում և մարզադաշտ էր գնացել տղաներին հրաժեշտ տալու, շնորհակալություն հայտնելով աջակցության համարª անկեղծորեն ասաց, որ շատ գոհ է տղաներից:
Նստելª մի-մի բաժակ թեյ էին խմում, երբ Ռ. Պետրոսյանը հանեց լուսանկարներն ու ցույց տվեց նրան:
– Թօ փՑՏ, ՑՏՋպ ՐՈջՉպՊփՌՍՌ? – անակնկալի եկավ Անատոլի Վլադիմիրովիչը:
Ռազմիկը նրան խնդրեց որոշ գաղտնիքներ բացել. 
– Դուք, միևնույն է, գնում եք: Ես պատռում եմ այս լուսանկարները, բայց, ասացեք, խնդրեմ, ի±նչ է սպասվում մեզ, ի±նչ գիտեք մեր ապագայի մասին:
Անատոլի Վլադիմիրովիչն, իհարկե, կորցնելու ոչինչ չուներ և տղաներին ասաց ճշմարտությունն այն մասին, որ, ինչպես Սումգայիթում, մի շատ բնակավայրերում ևս սպասվում են արյունահեղություններ:
Հետագայում, երբ իրականություն դարձան Բաքվի, Գետաշենի, Շահումյանի, Հադրութի, Խոջալուի դեպքերը, պարզ դարձավ, որ Անատոլի Վլադիմիրովիչն, իրոք, որոշակի տեղեկատվության տիրապետում էր և ճշմարտությունն էր ասել տղաներին:

14

Արցախում ողջ խստությամբ գործում էր պարետային ժամը£ ՙԱնձնագրային ռեժիմի՚ ստուգման պատրվակով ԽՍՀՄ ՆԳՆ ներքին զորքերի զինծառայողներն ու մինչև ատամները զինված օմոնականներն ամեն տեղ մուտքի արտոնություն ունեին, անհիմն կերպով ձերբակալում էին երիտասարդներին ու զենք օգտագործելու ընդունակ բոլոր տղամարդկանց£ Այնքան էին երես առել, որ նույնիսկ կանանց էին ձերբակալում£ Շարժման ակտիվիստները շատ էին մտահոգված այդ խնդրով, ուստի, որոշեցին անհապաղ միջոցներ ձեռնարկել£ Առաջադրանքը մշակվեց անմիջապես£ Ռազմիկ Պետրոսյանը ռադիոկապի երկու սարք ուներ£ Մեկը տվեց Վոլոդյային և պատվիրեց երկու վստահելի մարտիկի հետ դարանակալել նշված տեղամասում ու սպասել հաջորդ կարգադրությանը£ Օրակարգում ԼՂ ՆԳՎ պետ Կովալյովի վերացման հարցն էր£ Տղաների կարծիքովª նա էր արտոնում բոլոր ձերբակալությունները£
Կովալյովն ամեն առավոտ հաճախում էր մարզադաշտ, մի որոշակի ժամանակահատված մարզվելուց հետո լողանում բաղնիքում ու դուրս գալիս մարզադաշտից£ Ռազմիկը մարզադաշտից Կովալյովի դուրս գալուց անմիջապես հետո ռադիոկապով անհապաղ պետք է հաղորդեր դարանակալ տղաներին£
Սովորականի պես այդ օրն էլ Կովալյովը եկավ ճիշտ ժամանակին, մարզվեց, լողացավ, բայց նախքան գնալը մոտեցավ մարզադաշտի տնօրենի առանձնասենյակին£ Ռազմիկ Պետրոսյանից ներս մտնելու թույլտվություն ստանալուց հետո, խնդրեց մի բաժակ թեյ պատրաստել տալ իր համար£ ՙՀոգնած եմ՚, – խոստովանեց£ Հաջորդ պահին Կովալյովն անակնկալ ձևով անկեղծացավ. ՙՁեզª ղարաբաղցիներիդ, երևի թվում է, թե ես եմ արտոնում բոլոր ձերբակալությունները£ Ես մի ներքին զգացողությամբ գիտեմ, որ ձեր պայքարն արդար է, և մինչև հիմա ոչ մեկին չեմ ձերբակալել ու չեմ ձերբակալի£ Դա անում են իմ տեղակալ Գոլևն ու մարզդատախազի հայ և ադրբեջանցի երկու տեղակալները՚£
Կովալյովիª մարզադաշտից հեռանալուց հետո Ռազմիկն իսկույն կապվեց Վոլոդյայի հետ և հայտնեց առաջադրանքի չեղյալ հայտարարելու մասին£ Խոստացավ մանրամասնել առաջիկա  հանդիպման ընթացքում£
Հետագայում, Շուշիի ազատագրումից հետո, երբ բանտում պահվող փաստաթղթերը տղաների ձեռքն ընկանª պարզվեց ողջ ճշմարտությունը£ Կովալյովն, իրոք, ճիշտ էր ասում, ձերբակալվածների մասին պատմող բոլոր փաստաթղթերի տակ դրված էին ԼՂ ՆԳՆ պետի տեղակալ Գոլևի, ադրբեջանցի կաղ Մամեդովի և հայազգի փոխդատախազի ստորագրությունները£

15

Վլադիմիր (Վոլոդյա) Խաչատրյանի կյանքն ու գործունեությունը հագեցված էին նման բազում դրվագապատումներով£ Ընդհատակյա պայքարին հաջորդեց զինված ընդհարումն ու բացահայտ պատերազմը, որին նա ևս իր անձնվեր մասնակցությունը բերեց£ Բայց պատերազմի օրենքներն անողոք են, ու թեև գնդակը կույր է, ասում են, բայց 1992-ին, մարտադաշտում, գտավ նաև Վոլոդյային£ Նաª ՙՄարտական խաչ՚ առաջին աստիճանի շքանշանի ասպետը, Արցախյան ընդհատակյա գործող բանակի Մարտունու հատվածի առաջին ու գլխավոր պատասխանատուն էր£ Բանակ, որն իր կազմում գործող պաշտպանական ջոկատների շարքերում շուրջ 10 հազար զինված աշխարհազորային էր համախմբել£ Ընդհատակյա անհավասար պայքարում նրանք ընդհանուր գործի համար ոչինչ չխնայեցին, բայց արդյո±ք ստացան այն, ինչի արժանի էին իսկապես…

16

Ռազմիկ Պետրոսյանը ցավով է հիշում հայրենյաց համար ընկածներին, գնահատում ազնվությունն ու բարությունը£ Նրա կարծիքովª հիշատակման արժանի մարդիկ կան նաև հակառակորդի բանակում£
Ալավերդի Թեմուր օղլի Բաղիրովը (1946-1992) Աղդամի ֆուտբոլային թիմի խաղացողներից էր£ Աղդամի, իսկ հետո նաևª Ստեփանակերտի ՙՂարաբաղ՚ թիմում լավ ֆուտբոլիստի համբավ ուներ Լյոնիկ Հովհաննիսյանը, ում միջոցով էլ ծանոթացել էին Ռազմիկն ու Ալավերդին£ Երկու թիմերի միջև ընթացող մրցապայքարն ավելի էր մտերմացրել նրանց£
Ժամանակները փոխվել էին£ Ֆուտբոլային կրքերին փոխարինելու էին եկել ազգային, շատ հաճախ նաևª ազգայնական կրքերը£ Ռազմիկը հենց սկզբից ընդգրկվեց ընդհատակյա պայքարում£ Ալավերդին ևս ժամանակի հետ համաքայլ էր. ղեկավարելու էր այսպես կոչված Ադրբեջանի ժողովրդական ճակատի Աղդամի տարածքային կազմակերպությունը£ Կարելի է ասելª այդ տարածքում մեծ էր նրա դերը£
Ազգամիջյան ընդհարումների հետևանքով երկու կողմից էլ պատանդներ ու ռազմագերիներ վերցնելը սովորական բնույթ էր կրում£ Ինչպես Ստեփանակերտում ու այլ բնակավայրերում, այնպես էլ Աղդամում, հետագայում փոխանակելու նպատակով, պատանդներ էին պահվում£ Այդպիսի մի ընդհարում էլ Ասկերանի շրջանի ՙԼեսնոյե՚ անվանյալ գյուղակի մերձակայքում տեղի ունեցավ, և, ի հետևանք, ադրբեջանցու սպանության մեղադրանքով Աղդամ տարվեց ստեփանակերտցի Ղարիբ Հարությունյանը£ Աղդամում պահվում էին նաև Հովսեփավան գյուղի հիմնադիր Յուրի Ջհանգիրյանը, Աշանի կոլտնտեսության նախագահ Էմիլ Բալայանը, շատ ուրիշներ£
Եղբոր ճակատագրով հետաքրքրվող Լավրենտին տեղեկացրին, որ Ղարիբն, իրոք, գտնվում է Աղդամում£
– Եթե Ռազմիկը ազատման խնդրանքով մի գրություն տա, բերեսª եղբորդ կազատեմ, – ասվածին հավելեց Ալավերդին£
Ռազմիկն, անշուշտ, գրությունն  անմիջապես տվեց. ՙԱլավերդի, եթե հնարավորություն ունեսª Ղարիբին բաց թող, գա՚£
Խնդրանքն ավելի քան պարզ էր£ Ալավերդին էլ խոսքին տեր կանգնեցª գրությունն ստանալուն պես ազատ արձակեց Ղարիբին£
Ընդհանրապես, Ալավերդին շատ անգամ է մարդկային վերաբերմունք ցուցաբերել հայ ռազմագերիների նկատմամբ£ Երևի թե դրան նպաստել է նաև նրաª ծագումով քուրդ լինելը£
Մի անգամ էլ, դեպքը  Շուշիից հայերին լիովին վտարելուց հետո էր, Ալավերդին կապվեց Ռազմիկի հետ, թե` բարեկամուհին Շուշիում շատ վատ վիճակում է, հիվանդանոցում վիրահատման համար ոչ նորմալ պայմաններ կան, ոչ էլª կարգին մասնագետներ£ Խնդրեց, եթե հնարավորություն ունիª կազմակերպի բարեկամուհու վիրահատությունը Ստեփանակերտի հիվանդանոցում£
Ռազմիկը խոստացավ օգնել, ասաց, որ կոնկրետ պատասխան ստանալու համար երեկոյան կրկին զանգի, և անմիջապես գործի անցավ. դիմեց վիրաբույժ Վալերի Մարությանին£ Երեկոյան հեռախոսազանգից հետո Ալավերդին արդեն լիովին համոզված էր, որ բարեկամուհու վիրահատությունը հաջող կանցնի£
Ռազմիկի հետ պայմանավորվածություն ձեռք բերվեց հանդիպել ՙԶառին բաղ՚ կոչվող տեղամասում£ Շուշիից մինչև զինվորական պահակակետ հիվանդին իր մեքենայով բերեց որդինª Մուրշուդը,  ուր, պայմանավորվածության համաձայն, սպասում էր Ռազմիկը£
Վ. Մարությանն արդեն առանձին սենյակ էր նախապատրաստել և համապատասխան սարքերով ու բուժանձնակազմով պատրաստ էր անցնել գործի£ Վիրահատությունը սպասվածից ավելի հաջող անցավ£ Հիվանդասենյակում սպասեցին մինչև երեկո£ Մուրշուդը, պարզ է, Շուշի վերադառնալ չէր կարող£ Ռազմիկը նրան առաջարկեց իր հետ տուն գնալ£ Մուրշուդն առարկեց.
– Եթե կարող ես մեքենադ թողնել այստեղª կքնեմ մեքենայի մեջ£
Այդպես էլ արվեց£
Մուրշուդը մոր հետ Ստեփանակերտում մնաց երեք օր£ Հիվանդի առողջական վիճակն արդեն բավականին լավ էր, ոչ մի վտանգ նրան այլևս չէր սպառնում£
Որպես լավության փոխհատուցումª Մուրշուդը փող առաջարկեց, բայց և° վիրահատող բժիշկը, և° միջնորդը հրաժարվեցին վերցնել այն£ Իսկ պատասխանն էլ նույնքան պարզ ու հասկանալի էր. ՙՄեզ մոտª Ստեփանակերտում, փողով չեն վիրահատում՚£
ՙԶառին բաղ՚ տեղամասին մերձակա զինվորական պահակակետում իրար հրաժեշտ տալուց հետո Ռազմիկը նոր միայն թեթևացած շունչ քաշեց. ամեն ինչ այդպես բարեհաջող ավարտվեց, առանց անհարկի միջադեպի£
Մի երեք-չորս օրից զանգեցին Ռազմիկին ու խնդրեցին կրկին նույն պահակակետը գալ£ Որսի  երկու նապաստակով նրան սպասում էր Մուրշուդը£ Երախտագիտության յուրօրինակ ձև է£ ՙՓող չվերցրին, գոնե նապաստակները կընդունեն որպես մաղարիչ՚, – երևի մտածել էր նա£
Ռազմիկն Ալավերդու հետ հետագայում ևս առնչություններ ունեցավ, որոնց շնորհիվ որոշակիորեն թեթևացավ հակամարտության երկու կողմերում արգելափակվածների ծանր, անտանելի վիճակը£
Պետք է խոստովանել, որ Ալավերդին միշտ էլ պատրաստակամ էր և ամեն առաջարկության հնարավորինս ընդառաջում էր£ Խոջալուի դեպքերի ընթացքում էլ Ալավերդին իրեն խիստ մարդկայնորեն դրսևորեց£ Օժտված  լինելով վսեմ արժանիքներով, նա իրեն իրավունք վերապահեց ժամանակին հայտարարել, որ Խոջալուի ողբերգության առնչությամբ հայերը ոչ մի մեղք չունեն£ ՙՀայկական կողմը համապատասխան միջանցք էր տրամադրել խաղաղ բնակչության անվնաս դուրս բերման համար£ Եթե չեն օգտվել ընձեռված հնարավորությունից, ավելին, սադրիչ գործողությունների են դիմել իրենքª ադրբեջանցիները, հայերն ի±նչ մեղք ունեն՚, – իր ցեղակիցների ճակատին էր շպրտել նա£
Իհարկե, նման հայտարարություններն անհետևանք չէին կարող մնալ£ Ալավերդին զոհվեց ականի պայթյունից, 1992-ին, սեփական զինուժի կողմից վերահսկվող տարածքում, և, շատ հավանական է, որ դա կազակերպված բնույթ է կրել, որովհետև նրա շատ տեսակետներն ու կարծիքները ժամանակին չեն կիսվել իր համախոհների ու զինակիցների կողմից£

17

Ըստ Ռազմիկ Պետրոսյանիª ԼՂ Ազգային խորհրդի ստեղծումը ժամանակի պարտադրանքն էր£ Վերացվել էին կուսակցական ու խորհրդային իշխանական լծակներն Արցախում, մտցվել էր կառավարման հատուկ ձև, որն էլ ոչ բոլոր դեպքերում էր արդարացնում իրեն, և` մի կարճ ժամանակաշրջան գոյատևեց:
Օգտվելով ստեղծված իրավիճակից` ՀՀՇ-ն Արցախում ստեղծեց ՙՄիացում՚ կազմակերպությունը` Ռոբերտ Քոչարյանի գլխավորությամբ, ի հակակշիռ որի` գործում էր ՀՅԴաշնակցության տեղային կազմակերպությունը: Եվ որպեսզի Շարժումը չպառակտվի` Ռազմիկ Պետրոսյանի առաջարկությամբ նախաձեռնվեց Ազգային խորհրդի ստեղծման գործընթացը: Այդ նախաձեռնությունը պաշտպանեցին Արկադի Մանուչարովը, Վաչագան Գրիգորյանը, Ռոլես Աղաջանյանը, Համլետ Գրիգորյանը և ուրիշներ:
ԼՂ բնակչության լիազոր-ներկայացուցիչների համագումարում ստեղծվեց Ազգային խորհուրդը, որն իր կազմի մեջ ընդգրկեց երկրամասի բոլոր կարգի ղեկավարներին, համախմբեց մեկ միասնական նպատակի համար պայքարող ժողովրդին, և Շարժումը չպառակտվեց:
ԼՂ բնակչության լիազոր-ներկայացուցիչների Համագումար կազմակերպելու և անցկացնելու համար ստեղծվեց կազմկոմիտե:
Համատեղ նիստի արձանագրությունն իրենց կնիքներով ու ստորագրություններով վավերացրին` 
Ստեփանակերտի կուսքաղկոմի քարտուղար Վ. Աթաջանյանը,
Ստեփանակերտի քաղգործկոմի նախագահ Մ. Միրզոյանը,    
Ասկերանի կուսշրջկոմի քարտուղար Վ. Քոչարյանը,
Ասկերանի շրջգործկոմի նախագահի պաշտոնակատար Ա. Աղաբաբյանը,
Հադրութի կուսշրջկոմի քարտուղար Գր. Բաղյանը,
Հադրութի շրջգործկոմի նախագահ  Է.Նավասարդյանը,
Մարտակերտի կուսշրջկոմի քարտուղար Վ. Գաբրիելյանը,
Մարտակերտի շրջգործկոմի նախագահ  Վ. Ջավադյանը,
Մարտունու կուսշրջկոմի քարտուղար Վ. Գրիգորյանը,
Մարտունու շրջգործկոմի նախագահ  Ս. Սեյրանյանը,
ԼՂ արհմիությունների մարզխորհրդի նախագահության նախագահ Ս. Դավթյանը,
ԼՂ կոմերիտմարզկոմի քարտուղար Մ. Մուսայելյանը,
Հայոց Արցախյան ՙՄիացում՚ ժողովրդական շարժման Ստեփանակերտի քաղխորհրդի նախագահ Ռ. Քոչարյանը:
Կազմկոմիտեում ընդգրկվեցին Ս. Այդինյանը, Վ. Հակոբյանը, Ս. Առուշանյանը. Կ. Բաբուրյանը, Մ. Բախշիյանը, Ն. Դադայանը, Ռ. Քոչարյանը, Հ. Մելքումյանը, Ս. Մոսունցը, Յու. Ներսիսյանը, Օ. Օսիպյանը, Ռ. Պետրոսյանը, Շ. Պետրոսյանը, Ս. Սարգսյանը, Է. Սաֆարյանը:

18

Արցախում խորհրդային մարմինների վերացումից հետո ստեղծված ոչ մի կազմակերպություն ու գործադիր իշխանությամբ օժտված մարմին ի զորու չեղավ թեթևացնել ժողովրդի ծանր վիճակը, կարգավորել երկրամասի խաղաղ գոյակցությունը:
Քաղաքացիական անհնազանդության դիմաց ժողովրդի պայքարի հետագա ընթացքը կարգավորելու նպատակով ստեղծված կազմակերպությունները (ՙԿռունկ՚, ՙՄիացում՚, Տնօրենների խորհուրդ, Ազգային խորհուրդ և այլն) որոշակիորեն կարողացան ղեկավարել Շարժման խաղաղ ընթացքը: Իսկ միութենական կենտրոնի ու ադրբեջանական իշխանությունների կողմից մոգոնված ու Արցախ ներմուծված իշխանական նոր մարմինները (Հատուկ կառավարման կոմիտե, Կազմկոմիտե և այլն) միայն թուլացրին ժողովրդի վստահությունը:
Սումգայիթյան եղեռնագործությունից, Գետաշենի ենթաշրջանի, Շահումյանի ու Հադրութի շրջանների խաղաղ բնակավայրերի տեղահանությունից հետո հիասթափված ժողովուրդը միութենական կենտրոնից ոչ մի ակնկալիք չուներ այլևս: Ու թեևª հիասթափված, բայց ամրակուռ ու վստահª իր ուժերի վրա: Եվ իրականացավ Ռազմիկ Պետրոսյանի գլխավոր կանխատեսումըª ՙառանց զենքի չի լինի փրկություն՚: 
Համախմբվեց ժողովուրդը, դարձավ մի բռունցք, դիմակայելու` կենդանի ուժով բազում անգամ գերազանցող ու մինչև ատամները զինված թշնամուն:
Ժամանակը ցույց տվեց, որ ո°չ կենդանի ուժի զգալի առավելությունը, ո°չ լավ զինված լինելը հաղթանակ նվաճելու գլխավոր երաշխիքը չեն դեռևս: Գլխավոր զենքը, որից զուրկ էր մեր թշնամին, հայրենի հողի համար մարտնչելու ոգին է: Այդ ոգին արցախցի զինվորին օգնեց կանգնել մինչև վերջ և Ադրբեջանի թշնամական բոլոր նկրտումները հեռու վանեց մեր սահմաններից:


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>5ocrp0vugbfzx7it5xjhhqqixc9i9z9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Գլուխ առաջին. ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>150171</id>
    <revision>
      <id>393200</id>
      <timestamp>2026-06-17T08:42:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <comment>Նոր էջ «{{Վերնագիր |title=Գլուխ առաջին &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ |section =  |previous = [[Արիս Արսենի]] |next =[[Գլուխ առաջիներկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]] |notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;Խիզախման ո...»:</comment>
      <origin>393200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="881" sha1="nx5be21oicfx2ig0zi51720j7jzc257" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ առաջին &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ
|section = 
|previous = [[Արիս Արսենի]]
|next =[[Գլուխ առաջիներկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ առաջին}} 
{{Կենտրոն|'''ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ}}
&lt;br&gt;
19-13։

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>nx5be21oicfx2ig0zi51720j7jzc257</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393201</id>
      <parentid>393200</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T08:43:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="869" sha1="oikdoj0frc7mqiq33bjj1xsntd23vrr" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ առաջին &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ
|section = 
|previous = [[Արիս Արսենի]]
|next =[[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ առաջին}} 
{{Կենտրոն|'''ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ}}
&lt;br&gt;
19-13։

&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>oikdoj0frc7mqiq33bjj1xsntd23vrr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393205</id>
      <parentid>393201</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:13:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36661" sha1="rws0hylt8us6qtqhcozv1u91yivh2hd" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ առաջին &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ
|section = 
|previous = [[Արիս Արսենի]]
|next =[[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.(էջ 7-24)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ առաջին}} 
{{Կենտրոն|'''ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ}}
&lt;br&gt;
'''1

Արցախյան շարժման անմնացորդ նվիրյալ Ռազմիկ Արշակի ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ 70 տարեկան է: 70-ամյա բարձունքից ավելի հեշտ են երևում բացթողումներն ու թերացումները: Իսկ արվածը՝ անգնահատելի, ապրածը՝ լիարժեք:

Ռազմիկ Պետրոսյանը ծնվել է 1940 թ. նոյեմբերի 7-ին, Գանձակ (Կիրովաբադ) քաղաքում: 1957 թ. ավարտել է տեղի Խ. Աբովյանի անվան հայկական միջնակարգ դպրոցը, 1960 թ.՝ Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական տեխնիկումը, իսկ 1969թ.՝ Երևանի  ֆիզիկական կուլտուրայի պետական ինստիտուտը: 

1961-64 թթ. ծառայել է խորհրդային բանակում: 

1964-77 թթ. խաղացել է ֆուտբոլի վարպետների թիմերում՝ Նովոռոսիյսկի «Ցեմենտ»-ում, Երևանի «Արարատ»-ում, ապա՝ Ստեփանակերտի «Ղարաբաղ»-ում:

1977 թ. «Ղարաբաղ» ֆուտբոլային թիմի ավագ մարզիչն էր: Նույն թվականին թիմը դարձել է Ադրբեջանի չեմպիոն և հանդես եկել ԽՍՀՄ առաջնությունում:

Մարզական-մարզչական գործունեությանը զուգընթաց՝ դասավադել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանում:

1986 թ.  նշանակվել է Ստեփանակերտի Ստ. Շահումյանի անվան մարզադաշտի տնօրեն:

1988 թ. Արցախյան շարժման ակտիվ մասնակից է: ՙԿռունկ՚ կոմիտեի, այնուհետեւ՝ Տնօրենների խորհրդի նախագահությունների անդամ էր, իսկ Արցախի Ազգային խորհրդի ստեղծման օրից՝ խորհրդի նախագահության անդամ:

1988-90 թթ. եղել է Արցախի պաշտպանության շտաբի պետը:

1990 թ. բանտարկվել և չորս ամիս պահվել է ԽՍՀՄ բանտերում՝ անօրեն զենք պահելու մեղադրանքով: Ազատ է արձակվել ներկայացված մեղադրանքները չհաստատվելու կապակցությամբ: 

1992 թ. նշանակվել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի շտաբի պետ: Մասնակցել է Արցախի բոլոր շրջաններում ծավալված պաշտպանական և ազատագրական ռազմագործողություններին և տեղային բնույթ ունեցող մարտերին,  երկու անգամ վիրավորվել:

1990-95 թթ. ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր էր: 

Պարգևատրվել է ՙՄարտական խաչ՚ երկրորդ աստիճանի շքանշանով և ՙԱրիության համար՚ մեդալով:

Ամուսացած է, ունի երեք զավակ:

Աշխատել է որպես ԼՂՀ Ներքին գործերի փոխնախարար, ունի ներքին ծառայության գնդապետի կոչում:

'''2

Հայահոծ Գանձակի բանվորական ընտանիքներից մեկում ծնված Ռազմիկ Պետրոսյանի համար ճակատագիրը բազում նախանշումներ էր արել:
Ստեփանակերտում գյուղատնտեսական կրթություն ստացած պատանին, տուրք տալով մարզական բնատուր հակումներին, որոշեց ուսումը շարունակել Երևանի ֆիզիկական կուլտուրայի պետական ինստիտուտում, իսկ մինչ այդ էլ ընդգրկված էր ֆուտբոլային վարպետ թիմերումª Նովոռոսիյսկում, Երևանում, Ստեփանակերտում:

Թողնելով ՙԱրարատ՚ թիմը, Ստեփանակերտում արդեն մարզական ու մարզչական լայն ճանաչում գտած Ռազմիկը 1977-ից ՙՂարաբաղ՚ ֆուտբոլային թիմի ավագ մարզիչն էր, ինչի շնորհիվ էլ թիմը նույն տարում Ադրբեջանի հանրապետական առաջնությունում հաղթող ճանաչվեց և համամիութենական մրցասպարեզ դուրս եկավ: Հեշտ է ասել՝ հաղթող ճանաչվեց: Տեսնեիք միայն ադրբեջանցիների արթնացած բնազդը՝ հայազգի ֆուտբոլիստների դեմ խաղալիս:

1986թ. Ստեփանակերտի Ստ. Շահումյանի անվան կենտրոնական մարզադաշտի տնօրեն նշանակված Ռազմիկ Պետրոսյանի համար հետզհետե գործունեության նոր ասպարեզ էր բացվում: Խորհրդային լայնածավալ երկրում հայտարարված Հրապարակայնության ու Բացախոսության պայմաններում հայ-արցախցին վերջապես փորձեց կրկին անգամ ներկայացնել իր սրտի ցավը, բարձրաձայնել վիրավորված արժանապատվության հարցը:

Ռազմիկ Պետրոսյանն առաջիններից մեկն էր, ով ընդգրկվեց ընդհատակյա պայքարում և լայն գործունեություն ծավալեց: Շարժման բացահայտ ծավալման ընթացքում էլ բազում անգամ հարկ եղավ գործել ընդհատակում: Լինելով ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի փետրվարի 20-ի պատմական նստաշրջանի և ԼՂ կուսմարզկոմի 1988-ի մարտի 17-ի արտահերթ պլենումի ոգեշնչողներից ու կազմակերպիչներից մեկը, նրան, այնուամենայնիվ, ներքին մի ձայն հուշում էր, որ առանց զենքի փրկություն չի լինի:

Իսկ զենքի նկատմամբ նրա պաշտամունքը դեռևս խորհրդային տարիներից էր գալիս: Մարզային որսորդական ընկերության նախագահ Սերգեյ Սաղյանի հետ ձգտում էր այնպես անել, որ հրացանների նոր ստացվող խմբաքանակի հիմնական մասը բաժին ընկնի հայերին:
Զենքի նկատմամբ ունեցած նրա համոզմունքն ավելի ամրապնդվեց հատկապես սումգայիթյան եղեռնագործությունից հետո: Բայց նախ անհրաժեշտ էր օգնել մահվան ճիրաններից մազապուրծ փախստականներին: Նրանց տեղավորման և օգնության ցուցաբերման հանձնաժողովը, Ռ. Պետրոսյանի ղեկավարությամբ, անում էր հնարավոր ամեն ինչ՝ քաղաքում ու մերձակա բնակավայրերում առկա ազատ բնակարաններում նրանց տեղավորելու, սննդով ու կենցաղային անհրաժեշտության պարագաներով ապահովելու առումով: Եվ՝ ոչ միայն: Բեռնատար մեքենաներ էին ուղարկվում Սումգայիթ՝ վտանգի մեջ հայտնված հայերին ու նրանց ունեցվածքը (հնարավոր սահմաններում) Ստեփանակերտ տեղափոխելու համար:

«Միայն՝ զենքով...» համոզմունքը սակայն՝ շարժման առաջին իսկ օրվանից ուղեկցեց Ռ. Պետրոսյանին: Նա նաև համախոհներին փոխանցեց այդ զգացումը և ընդհատակյա լայն գործունեություն ծավալեց զենք ու զինամթերք հայթայթելու ու դրանք ինքնապաշտպանական նորաստեղծ ջոկատներին փոխանցելու առումով:

Նրա այդ ջերմ զինապաշտությունը նաև սաֆոնովապոլյանիչկոյական խաժամուժը նկատեց և ստեփանակերտցիներին հասցեագրված հակահայկական թռուցիկներից մեկում Ռ. Պետրոսյանի մասին հենց այդպես էլ գրվեցª ՙզինված պայքարից բացի այլ ճանապարհ չի տեսնում ղարաբաղյան հարցի լուծման համար՚: Ոչ ավել, ոչ պակաս:

Զենքը՝ զենք, բայց որ այդ տարիներին կարևոր գործոն էր մարտավարական ձիրք ու կարողություն ունենալըª դա փաստ է, նաև այդ ձիրքն ու կարողությունն օգտագործել կարողանալն էր անչափ կարևոր: Ռ. Պետրոսյանն իր անելիքները միշտ էլ ծանրութեթև էր անում, ստուգում բոլոր հանգամանքները և հետո միայն գործում:

Կարևորում էր հատկապես հոգեբանական գործոնը յուրայինների մոտ, նաևª հակառակորդի ճամբարում:

'''3

Երևանից զենք էր ստացվել գնացքով՝ հանքային ջրերի ու դատարկ շշերի անվան տակ: Վագոնը կանգնեցրել էին հարմար դիրքում, բայց ինչպե±ս տեղափոխել զենքը, որ չնկատվի ու չառգրավվի, երբ կայարանը շրջապատված էր զինվորական պահակախմբերով, և ամենուր պահակակետեր էին տեղադրված: Ռ. Պետրոսյանը Ռուդիկ Ազարյանի հետ «ՈՒԱԶ» մեքենայով եկավ երկաթուղային կայարան: Մի քանի անգամ ելումուտ արին, պահակային ռուս զինվորներին հյուրասիրեցին ծխախոտով, շշերով բարձված բեռնատարն անցկացրին ստուգել տալուց հետո, անընդհատ ակնարկեցին, որ վախենում են չհասցնեն բեռնաթափումն իրականացնել մինչև երեկո, իսկ օրն ուր որ է՝ կերեկոյանա: Մտերմական հարաբերությունները ստեղծված էին: Մեքենաներն արդեն զենքով էին բարձել ու քողարկել շշերով լցված արկղերով: Պահակայինները կրկին ծխախոտով հյուրասիրվեցին, հանքային ջրով, այնքան, որ այլևս անհարմար էին զգում ստուգել ուղեբեռը: Այդպես էլ արվեց, զենքը նման նախաձեռնողականության շնորհիվ անվնաս դուրս բերվեց կայարանից: Բայց առջևում էլի պահակակետեր կային («Մազե կամուրջի» մոտ, «Զառին բաղ» տեղամասի հարևանությամբ և այլն). ի՞նչ անել: Ստիպված գետանցումն իրականացրին Ռոլես Աղաջանյանի ճանշինհիմնարկի մոտով և ուղղվեցին դեպի Դաշուշեն (Քարաշեն), այնտեղից էլ՝ Շոշ ու Սղնախ:
Բեռնատար մեքենաները ավտոդպրոցի տնօրեն Զարմայր Հարությունյանն էր տրամադրել՝ համարձակ ու հայրենասեր մի անձնավորություն (ինչպես Ռ. Պետրոսյանն է բնութագրում): Քաջ ու համարձակ էին նաև վարորդները՝ Երեմը, Ռուբիկը, մյուսները` տոգորված ջերմ հայրենասիրությամբ:

'''4

Բոլոր ջոկատների հրամանատարները կարողացան գալ և իրենց բաժին զենքը ստանալ, բացի Բերդաձորից, որովհետև գյուղի ճանապարհն անցնում էր Շուշիի մոտով և վերահսկվում էր օմոնականներից ու ԽՍՀՄ ՆԳՆ Ներքին զորքերի զինծառայողներից կազմված պահակախմբերի կողմից: Որոշվեց վտանգված Բերդաձորին զենք ու զինամթերք հասցնել Քիրսով: Վաղոն նախօրոք զգուշացրել էր, որ այդ վայրերում ադրբեջանցի շատ զինյալներ կան: Ռուդիկ Ազարյանի ծառայողական ՙՈՒԱԶ՚ մակնիշի մեքենան, որքան հնարավոր էր, բարձրացավ Քիրս, այնուհետև ճանապարհը պետք է ոտքով շարունակեին: Հարկ էր նաև ստուգել ադրբեջանցիների համարձակությունը, հոգեբանական ազդեցության աստիճանը:

Վերցնելով զենքերը՝ տղաները սար բարձրացան, ձգտելով ավելի տեսանելի լինել ադրբեջանցիներին: Հետաքրքիր էր իմանալ, թե ինչպես կընդունեին նրանք իրենց այդ հանդուգն քայլը: Եվ իրոք որ՝ ադրբեջանցիներն իսկույն, մոտ 15-20 ձիավոր, շարժվեցին դեպի մերոնք:
Համապատասխան դիրքում տեղադրելով ականանետը՝ Ռ. Պետրոսյանը կրակեց նրանց ուղղությամբ, ու թեև ականը շատ հեռու էր նետվել, ադրբեջանցիներն, այնուամենայնիվ, կանգ առան: Երկրորդ ականն ընկավ նրանցից մոտ 30-40 մետր հեռավորության վրա: Սկսեցին զգուշանալ, բայց տեսնելով, որ երկուսով են՝ որոշեցին ամեն գնով շրջապատել տղաներին: Ռ. Ազարյանը պետք է կարաբինից կրակ արձակեր ձախից: Ռ. Պետրոսյանը երկու ինքնաշեն նռնակ վերցնելով և մոտ 100 մետր մոտենալով նրանց՝ նետեց նռնակներից մեկը, որը պայթելով ադրբեջանցիներից բավականին հեռավորության վրա, բնականաբար, չէր կարող վնասել ոչ մեկին: Բայց պայթյունն այնպիսի արձագանք տվեց սարերում՝ ասես մի հսկա հրթիռ էր պայթեցվել: Ադրբեջանցիները ոչ կրակում էին, ոչ էլ գոնե գլուխներն էին հանում թաքստոցից, իսկ երկրորդ նռնակի պայթյունից հետո նրանք գլուխները բռնած փախանª եկած ուղղությամբ:

Մի բան արդեն պարզ դարձավ՝ լավ զինված լինելու դեպքում այդ վայրերով անվնաս կարելի էր Բերդաձոր հասնել: Եվ այդ հնարավորությունը հետագայում շատ անգամ օգտագործվեց:

'''5

Ադրբեջանցիներն այնքան էին հմտացել անասնագողության մեջ, որ ավարառության էին գնում նույնիսկ ուղղաթիռներով: Օդից ճշտում էին թիրախն ու շտապ իջնում այդ ուղղությամբ: Ռ. Պետրոսյանն իր տղաներով վրան էր տեղադրել Քիրս սարի տակ գտնվող անտառում, քողարկել: 30 տեղանոց վրանը լիովին բավարարում էր հերթափոխվող ջոկատներին, որոնց հանձնարարված էր պաշտպանել գյուղացիների ունեցվածքը, իսկ որսորդական հրացաններով զինված հովիվներին հանձնարարված էր իզուր տեղը չկրակել, այլ վտանգի դեպքում ազդանշան տալ պահակություն իրականացնող ջոկատայիններինª երկփողանիից մեկ անգամ զույգ կրակոց արձակելով:
Ազդանշանը չուշացավ:

Պահը հանգիստ էր՝ թվացյալ: Տղաները հրացաններն էին մաքրում, պարկուճները լիցքավորում, երբ ուղղաթիռի շարժիչի ձայն լսվեց: Ուղղաթիռը, պտույտներ գործելով, գնաց դեպի Քիրս սարի կողմը: Մի քանի րոպե անց ստանալով ազդանշանը` տղաները դեպքի վայր շտապեցին` գնդացրով և ականանետով: 

Զինված չորս ադրբեջանցիներ, զինվորական համազգեստով, ուզում էին կովերը դեպի ադրբեջանաբնակ Լիսագոր քշել: Ականանետն արդեն պատրաստ էր կրակի և սկսեց գործել: Ականները պայթում էին անասուններից առաջ և աղմուկ-դղրդյունից նրանք խուճապահար ետ էին վազում: Ադրբեջանցիները զգալով, որ այլևս կովերը քշելու հնարավորություն չկա` ստիպված պահվեցին քարերի ետևում և սկսեցին անկանոն կրակ բացել մեր տղաների ուղղությամբ: Պատասխան կրակոցները չէին ուշանում: Ավելին` հետզհետե ավելի գերիշխող էին դառնում: Խառնաշփոթի մեջ նրանք չէին նկատել, որ աջ կողմից ևս ձիավորներ են մոտենում իրենց: Սկսեց գործել նաև գնդացիրը: Ադրբեջանցիները ստիպված էին ճողոպրել, բայց... երկուսով: Քիչ անց մեր տղաները բերեցին սպանված ադրբեջանցիների երկու ինքնաձիգները: 

Տղաներն ՙամփոփեցին՚ հերթական մարտի արդյունքները` սպանվեց երկու ադրբեջանցի, վիրավորվեց մեկ... կով:
Սպանված ադրբեջանցիները մնացին սարում, իսկ վիրավոր կովն անմիջապես մորթվեց ու տեղակայման վայր հասցվեց: (Մսից մի քիչ վերցրին տղաներին կերակրելու համար, իսկ մնացածն ուղարկվեց Ավետարանոց (Չանախչի), որի բնակիչները տղաներին շատ են ապահովել սննդամթերքով):

'''6

Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման ընթացքում բարդ իրադրության մեջ հայտնվեցին ադրբեջանական քաղաքներում ու շրջաններում ապրող հայազգի քաղաքացիները: Սումգայիթից հետո պարզ դարձավ, որ միութենական կենտրոնը ոչինչ չի ձեռնարկի հանրապետությունում կարգ ու կանոնի վերահաստատման ուղղությամբ: Ադրբեջանական մոլեռանդությունն ամեն տեսակ վերահսկողությունից դուրս էր արդեն:

1989-ի վերջերին լուր ստացվեց, որ բարդ կացության մեջ է հայտնվել գանձակահայությունը: Քաղաքի հայազգի բնակիչները պարփակվել էին հայկական թաղամասում, չէին կարողանում աշխատանքի գնալ, չէին սպասարկվում հացով ու այլ սննդամթերքով:
Ռ. Պետրոսյանն իսկույն գնաց Ստեփանակերտի քաղխորհրդի գործկոմի նախագահի տեղակալ Յուրի Ավագիմյանի մոտ: Նա անմիջապես համապատասխան միջոցներ ձեռնարկեց: Մարզխորհրդի գործկոմի նախագահ Սեմյոն Բաբայանը ևս հավանություն տվեց Ռ. Պետրոսյանի` գանձակահայությանն անհապաղ պարենային օգնություն ցուցաբերելու ծրագրին: Ռ. Պետրոսյանը լավ գիտեր Շահումյանով Գանձակ գնացող ճանապարհը և հանձն առավ այդ գործը գլուխ բերել` ինչ գնով էլ լինի: Բայց նա գիտեր մի պարզ ճշմարտություն` նախօրոք պետք է ստուգվի անցնելիք ողջ ճանապարհը: Այդ գործողությունն Արցախի պաշտպանության շտաբի պետ Ռ. Պետրոսյանն իրակացրեց իր տեղակալ Ռոլես Աղաջանյանի և շտաբի անդամ, ԼՂ բնության պահպանության կոմիտեի նախագահ Գարիկ Գրիգորյանի հետ: Այնուհետեև ՙԿամԱԶ՚ մակնիշի երկու բեռնատար ավտոմեքենաներով Ռազմիկ Պետրոսյանը մթերքը հասցրեց Գանձակ: Եվ դա, իրոք, խիզախում էր, անօրինակ քաջություն:

Որոշ ժամանակ անց Ռ. Պետրոսյանը կրկին երկու բեռնատարով սննդամթերք և առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ տարավ Գանձակ, իսկ, այնուհետև, վերահաս վտանգից խուսափելու անհրաժեշտությունից ելնելով, Ռ. Պետրոսյանին փոխարինեցին և տարբեր ժամանակահատվածներում Գանձակ մեկնեցին փոխգնդապետ Կոլյա Բաբայանըª քաղաքացիական պաշտպանության շտաբի պետի տեղակալը, և Գրիշա Աֆանասյանը:

Ռազմիկ Պետրոսյանի բարձր հեղինակության և շարժման նվիրյալ անշահախնդիր առաջամարտիկ լինելու մասին պատմող շատ դրվագապատումներ կան: Գաղտնիք չէ, որ Հայաստանից ժամանած Շարժման ակտիվիստներն ու ղեկավարները չէին կարողանում մեկնել Ստեփանակերտից, հսկողության խիստ ռեժիմի պատճառով: Եվ միայն Ռազմիկ Պետրոսյանը կարող էր նրանց մեկնումը կազմակերպել: Նման խոստովանություն մի ժամանակ նույնիսկ Ռոբերտ Քոչարյանն էր անում: 
1989-ին Ստեփանակերտ ժամանած Լևոն Տեր-Պետրոսյանի, Բաբկեն Արարքցյանի, Վազգեն Սարգսյանի ու Վանո Սիրադեղյանի մեկնումը Ստեփանակերտի օդանավակայանից, իրոք, անհնարին դարձավ, որովհետեև նրանց անուններն արդեն հայտնի էին ՊԱԿ-ի գործակալներին ու զինվորական պարետատանը: Մինչ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն ու Ռոբերտ Քոչարյանը մտածում էին, թե ինչ ելք կարելի է գտնել Ստեփանակերտի օդանավակայանից անփորձանք օդ բարձրանալու համար, Վ. Սարգսյանն անառարկելի տոնով ասաց, որ գնում է Ռազմիկի մոտ, նա մի բան անպայման կանի:

Թեմայի քննարկումը երեկոյան  Ռ. Պետրոսյանի մոտ շարունակվեց: Բոլորի հույսը նա էր: Երկար մտածելու հարկ չկար: Անմիջապես զանգեց օդանավակայանի պարետ Անատոլի Մամառահիմովին: Մեկ ժամից ազգությամբ տաջիկ պարետն, իրոք, եկավ, և իսկույն էլ համաձայնություն ձեռք բերվեց: Ստեփանակերտի օդանավակայանից խումբն անվնաս ճանապարհելու դիմաց պարետը ստացավ 10 լիտր կոնյակ և որոշակի կլորիկ գումար:
Հայոց համազգային շարժման առաջնորդների Արցախ ժամանելը կարևոր նշանակություն ուներ հատկապես Շարժումը չպառակտվելու առումով: Ռ. Պետրոսյանին առանձնապես հուզում էր այն միտքը, թե ինչու է Լևոն Տեր-Պետրոսյանը բանակցություններ վարում միայն Ռոբերտ Քոչարյանի հետ, երբ Արցախում Շարժման առաջնորդի համաժողովրդական ճանաչում ուներ Արկադի Մանուչարովը:
Մեկ տասնամյակ հետո միայն պարզ կդառնար, որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն ու իր համախոհները տարբեր ուղղություններով էին գնում, թեև միակամ ու միակարծիք էին երևում:

Ամեն դեպքում մխիթարականն այն էր, որ բաժանվելով խմբից, Վազգեն Սարգսյանը եկավ Ռ. Պետրոսյանի մոտ և հետաքրքրվեց Արցախում տիրող ինքնապաշտպանական կառույցների պաշտպանունակության հարցերով, եղավ տեղերում, ծանոթացավ տղաների հետ, խոստացավ վերադառնալով Երևան` օգնել զենքի առումով:

Պարույր Հայրիկյանը Շարժ-ման անմնացորդ նվիրյալ էր, իսկական դեմոկրատ, ազգային անկախության ջերմ ջատագովներից մեկը: Սիրում է արդարությունը, իր հայրենիքը: Իսկական պետականությունը համարում է անկախ դեմոկրատական երկրի առկայությունը: Արցախը շատ է սիրում, և երազում է ստեղծել անկախ դեմոկրատական պետություն, որը կգերազանցի արևմտյան դեմոկրատական երկրներին:


Վազգեն Մանուկյանն այն ազգային գաղափարակիր նվիրյալներից մեկն է, ով երբեք և ոչ մի պարագայում անձնական շահ չի հետապնդել: Իր ազգանվեր գործունեությունը սկսել էր դեռևս Մոսկվայում ուսանելու տարիներին, ինչի համար էլ ստիպված էր կիսատ թողնել ուսումը Մոսկվայում ու վերադառնալ Երևան:

Լինելով ՙՂարաբաղ՚ կոմիտեի անդամ, հետո` համակարգող, նա իր բոլոր հնարավորություններն ի մի բերեց արցախահայության ազատաբաղձ ձգտումներն իրականություն դարձնելու համար:

Հետագայում ևս, զբաղեցնելով մի շարք պատասխանատու պաշտոններ, նա միշտ հավատարիմ մնաց իր համոզմունքներին, միշտ աջակցեց Արցախի հիմնախնդրի լուծման գործընթացին:

'''7

Ռազմիկ Պետրոսյանն, օգտագործվող բազում հնարքների ու խուսանավումների հանգույն, այնուամենայնիվ, հայտնվեց ՙիրավապահ մարմինների՚ ձեռքում, ապօրինի զենք ունենալու մեղադրանքով և տարբեր ժամանակահատվածներում պահվեց Կրասնոդարի, Դոնի Ռոստովի, Նովոչերկասկի բանտերում: 
Նախ` Կրասնոդարի, իսկ այնուհետև` Նովոչերկասկի բանտերում Ռ. Պետրոսյանը բազում հնարքների էր դիմում: Որ անհրաժեշտ էր ժխտել բոլոր մեղադրանքները` հասկանալի էր, բայց պակաս կարևոր չէր նաև դրանց լիովին հիմնավորումը, որպեսզի կասկածի նշույլ անգամ չմնար: Փաստերը, թերևս, խոսուն էին. նրանք իր գրասեղանի վրայից առգրավել էին նռնակ, պայթուցիկներ, հրացանի փամփուշտներ, ռադիոսարք, բայց հիմնավորել ու ապացուցել, որ դրանք պատկանում էին մեղադրյալին` չհաջողվեց, որովհետև Ռ. Պետրոսյանն անընդհատ պնդում էր, որ դրանք դպրոցականներն էին գտել մարզադաշտի տարածքում ու հանձնել իրեն (դպրոցականները գործել էին ճիշտ ու նպատակային, պարզապես` հետաձգվել էր դրանք իրավապահներին հանձնելու գործընթացը): Այդքան բան:
Ռազմիկ Պետրոսյանի եղբայրը` Զարմիկը և Բեգլար Ղուլյանը Ստեփանակերտի թիվ 3 դպրոցում պայմանավորվել էին երկու դպրոցականի հետ (Արմեն Ղուլյան, Մարատ Հակոբյան), ովքեր պետք է հանձն առնեին, որ իրենք են գտել դրանք ու մարզադաշտի տնօրենին հանձնել: Այդ հնարքը կարևոր դեր խաղաց մեղադրանքից ազատվելու համար:
Կարևոր էր նաև բանտում քննիչների կողմից գործադրված բազում սադրանքների ճիշտ կռահումն ու դրանցից ճարպկորեն խուսանավումը: Բանտում գտնվելու ժամանակ նա փորձվեց բազում անգամ` սեռական շեղումներ ունեցող կամ ոջլոտ բանտարկյալների խցերում պահվելով, նաև լաք ազգությամբ ինչ-որ բանտարկյալ, որի հետ ստիպված էր 10 օր նույն բանտախցում անցկացնել, ինչ-որ մեկի թելադրանքով զենք կառաջարկի, մյուսը` ազգությամբ հայ, նույնպես խոսք կբացի զենքերի մասին, կհետաքրքրվի, թե Հայաստանից ով է զենք բերում Ղարաբաղ, նաև կառաջարկի փախուստ կազմակերպողների խմբին միանալ, կրկին` գրություն կստանա Ստեփանակերտում պահված զենքերի վերաբերյալ. ՙՄենք ղարաբաղցիներ ենք, մեզ արդեն բաց են թողնում, եթե թաքցրած զենքերի տեղը գիտես` ասա, գնանք հուսալի վայրում թաքցնենք՚ և այլն: Ռ. Պետրոսյանը շատ լավ հասկանում էր, որ այս ամենը սադրանք է` կազմակերպված նախաքննչական մարմինների կողմից և զգոն ու զգաստ էր` ամեն հարցումին պատասխանում էր կոնկրետ ու սառնասրտորեն: 
Բանտում  ենթարկվելով ծեծի ու կտտանքների` նա կարողացավ դիմանալ իր ֆիզիկական բարձր պատրաստվածության շնորհիվ: Բայց ՙբանտային գործի հմուտ գիտակներն՚ ունեին մի այլ, թերևս ներգործման ավելի կարևոր մեթոդ` ֆիզիկական հաշվեհարդարը, և այդ նպատակով էլ բռնցքամարտիկ ադրբեջանցու բանտախուցը մտցվեց, սակայն զգալով դիմացինի ֆիզիկական կարողությունները` ադրբեջանցին վերջին պահին հրաժարվեց ախոյանի իր դերից:
Երկարամյա բանտարկությունից խուսափելու կարևոր գործոններից էր նաև հիվանդության վարկածը: Ճիշտ է, Ռ. Պետրոսյանը բանտում ստամոքսի հետ կապված հիվանդություն ստացավ, բայց դա չէր կարող ազդել հետաքննության վրա: Ռազմիկը երիկամային ՙլուրջ՚ հիվանդություն ուներ և ձերբակալումից առաջ էլ համապատասխան բուժումներ էր ստանում: Այդ առումով Զարմիկ Պետրոսյանն Էդուարդ Ղուկասյանի հետ զգալի ձեռնարկումներ իրականացրեց, և ցանկալի արդյունքը գրանցվեց:
Չկարողանալով ոչ մի մեղադրանք բարդել Ռազմիկ Պետրոսյանի վրա, ՊԱԿ-ը հրաժարվեց նրա գործից և նրան ստիպված էին վերադարձնել Ստեփանակերտ, ուր ևս Ռ. Պետրոսյանն անընդհատ դժգոհում էր առողջական վիճակից (երիկամային սուր ցավերը հանգիստ չէին տալիս):
Ստուգումներից պարզվեց, որ, իրոք, նա մինչև ձերբակալումն էլ, մի տարվա ընթացքում համապատասխան բուժումներ էր ստանում: Հետին թվով ստեղծված բժշկական փաստաթղթերը կարողացան հաստատել դա:
Հիվանդության առկայությունը հաստատվեց նաև այլ բժիշկների կողմից: ՙՇտապ օգնության՚ կայանի բժիշկ Սաշա Գրիգորյանը ևս նույն ախտորոշումը գրանցեց, Էդ. Ղուկասյանի պես: Չբավարարվելով այդ ամենով, իրավապահ մարմինները զինվորական բժիշկներ հրավիրեցին նաև Գանձակից (Կիրովաբադից), որոնց հետազոտման արդյունքում ևս պարզվեց նույնը: Այդքանից հետո միայն իրավապահները ստիպված էին տեղի տալ և անսացին Ռ. Պետրոսյանին հիվանդանոց տեղափոխելու և անհապաղ վիրահատելու` փաստաբանի համառ պահանջին:
Տեղափոխվելով հիվանդանոց` նոր պահանջ ներկայացվեց իրավապահներին` Ստեփանակերտում, տեխնիկական պատճառներով, նման վիրահատություն իրականացնել բոլորովին անհնար է, ուստի պահանջվեց Ռ. Պետրոսյանին տեղափոխել Երևան:
Երևանում նա արդեն լիովին ազատ էր հետապնդումներից: Ավելին, Արթիկ քաղաքից ընտրվելով ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր` նա մտավ քաղաքական դաշտ:
Բացվեցին պայքարի նոր հեռանկարներ, գործելու ավելի լայն հնարավորություններ տրամադրվեցին նրան:
...Իսկ պատերազմի ուրվականն օր-օրի մոտենում էր: Ռազմիկ Պետրոսյանն զգում էր դա և պատրաստվում` պատգամավորական գործունեությանը զուգահեռ, մինչև այն պահը, երբ սպասելն այլևս անհնար ու անընդունելի էր նրա համար, և եկավ` վերամիանալու արցախակուռ կտրիճների ազատարար երթին:


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>rws0hylt8us6qtqhcozv1u91yivh2hd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>393206</id>
      <parentid>393205</parentid>
      <timestamp>2026-06-17T09:14:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Անունով խմբագիր</username>
        <id>4841</id>
      </contributor>
      <origin>393206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36668" sha1="o3kdjngolkygefkcvrukgbn2m62juho" xml:space="preserve">{{Վերնագիր
|title=Գլուխ առաջին &lt;br&gt; &lt;br&gt; ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ
|section = 
|previous = [[Արիս Արսենի]]
|next =[[Գլուխ երկրորդ. ԱՆԵԼԻՔԸ՝ ՊԱՐԶՈՐՈՇ, ԳՈՐԾԵԼԱԿԵՐՊԸ՝ ՎՍՏԱՀ]]
|notes = Աղբյուր՝ &lt;span title=&quot;Վաստակավոր ռացիոնալիզատորը (կենսագրական-վերլուծական ակնարկ),&quot;&gt;[[Խիզախման ոգին]] (փաստավավերագրություն), Ստեփանակերտ, «Դիզակ պլյուս» հրատ., 2010, 168 էջ, տպ. 500 օր.(էջ 7-24)։
|author =Արիս Արսենի}}

&lt;div style=&quot;width: 50%; text-align:justify; margin-left:25% &quot;&gt;
{{Կենտրոն|''Գլուխ առաջին}} 
{{Կենտրոն|'''ԱՐՎԱԾԸ՝ ԱՆԳՆԱՀԱՏԵԼԻ, ԱՊՐԱԾԸ՝ ԼԻԱՐԺԵՔ}}
&lt;br&gt;
'''1

Արցախյան շարժման անմնացորդ նվիրյալ Ռազմիկ Արշակի ՊԵՏՐՈՍՅԱՆԸ 70 տարեկան է: 70-ամյա բարձունքից ավելի հեշտ են երևում բացթողումներն ու թերացումները: Իսկ արվածը՝ անգնահատելի, ապրածը՝ լիարժեք:

Ռազմիկ Պետրոսյանը ծնվել է 1940 թ. նոյեմբերի 7-ին, Գանձակ (Կիրովաբադ) քաղաքում: 1957 թ. ավարտել է տեղի Խ. Աբովյանի անվան հայկական միջնակարգ դպրոցը, 1960 թ.՝ Ստեփանակերտի գյուղատնտեսական տեխնիկումը, իսկ 1969թ.՝ Երևանի  ֆիզիկական կուլտուրայի պետական ինստիտուտը: 

1961-64 թթ. ծառայել է խորհրդային բանակում: 

1964-77 թթ. խաղացել է ֆուտբոլի վարպետների թիմերում՝ Նովոռոսիյսկի «Ցեմենտ»-ում, Երևանի «Արարատ»-ում, ապա՝ Ստեփանակերտի «Ղարաբաղ»-ում:

1977 թ. «Ղարաբաղ» ֆուտբոլային թիմի ավագ մարզիչն էր: Նույն թվականին թիմը դարձել է Ադրբեջանի չեմպիոն և հանդես եկել ԽՍՀՄ առաջնությունում:

Մարզական-մարզչական գործունեությանը զուգընթաց՝ դասավադել է Ստեփանակերտի բժշկական ուսումնարանում:

1986 թ.  նշանակվել է Ստեփանակերտի Ստ. Շահումյանի անվան մարզադաշտի տնօրեն:

1988 թ. Արցախյան շարժման ակտիվ մասնակից է: ՙԿռունկ՚ կոմիտեի, այնուհետեւ՝ Տնօրենների խորհրդի նախագահությունների անդամ էր, իսկ Արցախի Ազգային խորհրդի ստեղծման օրից՝ խորհրդի նախագահության անդամ:

1988-90 թթ. եղել է Արցախի պաշտպանության շտաբի պետը:

1990 թ. բանտարկվել և չորս ամիս պահվել է ԽՍՀՄ բանտերում՝ անօրեն զենք պահելու մեղադրանքով: Ազատ է արձակվել ներկայացված մեղադրանքները չհաստատվելու կապակցությամբ: 

1992 թ. նշանակվել է Կենտրոնական պաշտպանական շրջանի շտաբի պետ: Մասնակցել է Արցախի բոլոր շրջաններում ծավալված պաշտպանական և ազատագրական ռազմագործողություններին և տեղային բնույթ ունեցող մարտերին,  երկու անգամ վիրավորվել:

1990-95 թթ. ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր էր: 

Պարգևատրվել է ՙՄարտական խաչ՚ երկրորդ աստիճանի շքանշանով և ՙԱրիության համար՚ մեդալով:

Ամուսացած է, ունի երեք զավակ:

Աշխատել է որպես ԼՂՀ Ներքին գործերի փոխնախարար, ունի ներքին ծառայության գնդապետի կոչում:

'''2

Հայահոծ Գանձակի բանվորական ընտանիքներից մեկում ծնված Ռազմիկ Պետրոսյանի համար ճակատագիրը բազում նախանշումներ էր արել:
Ստեփանակերտում գյուղատնտեսական կրթություն ստացած պատանին, տուրք տալով մարզական բնատուր հակումներին, որոշեց ուսումը շարունակել Երևանի ֆիզիկական կուլտուրայի պետական ինստիտուտում, իսկ մինչ այդ էլ ընդգրկված էր ֆուտբոլային վարպետ թիմերումª Նովոռոսիյսկում, Երևանում, Ստեփանակերտում:

Թողնելով ՙԱրարատ՚ թիմը, Ստեփանակերտում արդեն մարզական ու մարզչական լայն ճանաչում գտած Ռազմիկը 1977-ից ՙՂարաբաղ՚ ֆուտբոլային թիմի ավագ մարզիչն էր, ինչի շնորհիվ էլ թիմը նույն տարում Ադրբեջանի հանրապետական առաջնությունում հաղթող ճանաչվեց և համամիութենական մրցասպարեզ դուրս եկավ: Հեշտ է ասել՝ հաղթող ճանաչվեց: Տեսնեիք միայն ադրբեջանցիների արթնացած բնազդը՝ հայազգի ֆուտբոլիստների դեմ խաղալիս:

1986թ. Ստեփանակերտի Ստ. Շահումյանի անվան կենտրոնական մարզադաշտի տնօրեն նշանակված Ռազմիկ Պետրոսյանի համար հետզհետե գործունեության նոր ասպարեզ էր բացվում: Խորհրդային լայնածավալ երկրում հայտարարված Հրապարակայնության ու Բացախոսության պայմաններում հայ-արցախցին վերջապես փորձեց կրկին անգամ ներկայացնել իր սրտի ցավը, բարձրաձայնել վիրավորված արժանապատվության հարցը:

Ռազմիկ Պետրոսյանն առաջիններից մեկն էր, ով ընդգրկվեց ընդհատակյա պայքարում և լայն գործունեություն ծավալեց: Շարժման բացահայտ ծավալման ընթացքում էլ բազում անգամ հարկ եղավ գործել ընդհատակում: Լինելով ԼՂԻՄ խորհրդի 1988-ի փետրվարի 20-ի պատմական նստաշրջանի և ԼՂ կուսմարզկոմի 1988-ի մարտի 17-ի արտահերթ պլենումի ոգեշնչողներից ու կազմակերպիչներից մեկը, նրան, այնուամենայնիվ, ներքին մի ձայն հուշում էր, որ առանց զենքի փրկություն չի լինի:

Իսկ զենքի նկատմամբ նրա պաշտամունքը դեռևս խորհրդային տարիներից էր գալիս: Մարզային որսորդական ընկերության նախագահ Սերգեյ Սաղյանի հետ ձգտում էր այնպես անել, որ հրացանների նոր ստացվող խմբաքանակի հիմնական մասը բաժին ընկնի հայերին:
Զենքի նկատմամբ ունեցած նրա համոզմունքն ավելի ամրապնդվեց հատկապես սումգայիթյան եղեռնագործությունից հետո: Բայց նախ անհրաժեշտ էր օգնել մահվան ճիրաններից մազապուրծ փախստականներին: Նրանց տեղավորման և օգնության ցուցաբերման հանձնաժողովը, Ռ. Պետրոսյանի ղեկավարությամբ, անում էր հնարավոր ամեն ինչ՝ քաղաքում ու մերձակա բնակավայրերում առկա ազատ բնակարաններում նրանց տեղավորելու, սննդով ու կենցաղային անհրաժեշտության պարագաներով ապահովելու առումով: Եվ՝ ոչ միայն: Բեռնատար մեքենաներ էին ուղարկվում Սումգայիթ՝ վտանգի մեջ հայտնված հայերին ու նրանց ունեցվածքը (հնարավոր սահմաններում) Ստեփանակերտ տեղափոխելու համար:

«Միայն՝ զենքով...» համոզմունքը սակայն՝ շարժման առաջին իսկ օրվանից ուղեկցեց Ռ. Պետրոսյանին: Նա նաև համախոհներին փոխանցեց այդ զգացումը և ընդհատակյա լայն գործունեություն ծավալեց զենք ու զինամթերք հայթայթելու ու դրանք ինքնապաշտպանական նորաստեղծ ջոկատներին փոխանցելու առումով:

Նրա այդ ջերմ զինապաշտությունը նաև սաֆոնովապոլյանիչկոյական խաժամուժը նկատեց և ստեփանակերտցիներին հասցեագրված հակահայկական թռուցիկներից մեկում Ռ. Պետրոսյանի մասին հենց այդպես էլ գրվեցª ՙզինված պայքարից բացի այլ ճանապարհ չի տեսնում ղարաբաղյան հարցի լուծման համար՚: Ոչ ավել, ոչ պակաս:

Զենքը՝ զենք, բայց որ այդ տարիներին կարևոր գործոն էր մարտավարական ձիրք ու կարողություն ունենալըª դա փաստ է, նաև այդ ձիրքն ու կարողությունն օգտագործել կարողանալն էր անչափ կարևոր: Ռ. Պետրոսյանն իր անելիքները միշտ էլ ծանրութեթև էր անում, ստուգում բոլոր հանգամանքները և հետո միայն գործում:

Կարևորում էր հատկապես հոգեբանական գործոնը յուրայինների մոտ, նաևª հակառակորդի ճամբարում:

'''3

Երևանից զենք էր ստացվել գնացքով՝ հանքային ջրերի ու դատարկ շշերի անվան տակ: Վագոնը կանգնեցրել էին հարմար դիրքում, բայց ինչպե±ս տեղափոխել զենքը, որ չնկատվի ու չառգրավվի, երբ կայարանը շրջապատված էր զինվորական պահակախմբերով, և ամենուր պահակակետեր էին տեղադրված: Ռ. Պետրոսյանը Ռուդիկ Ազարյանի հետ «ՈՒԱԶ» մեքենայով եկավ երկաթուղային կայարան: Մի քանի անգամ ելումուտ արին, պահակային ռուս զինվորներին հյուրասիրեցին ծխախոտով, շշերով բարձված բեռնատարն անցկացրին ստուգել տալուց հետո, անընդհատ ակնարկեցին, որ վախենում են չհասցնեն բեռնաթափումն իրականացնել մինչև երեկո, իսկ օրն ուր որ է՝ կերեկոյանա: Մտերմական հարաբերությունները ստեղծված էին: Մեքենաներն արդեն զենքով էին բարձել ու քողարկել շշերով լցված արկղերով: Պահակայինները կրկին ծխախոտով հյուրասիրվեցին, հանքային ջրով, այնքան, որ այլևս անհարմար էին զգում ստուգել ուղեբեռը: Այդպես էլ արվեց, զենքը նման նախաձեռնողականության շնորհիվ անվնաս դուրս բերվեց կայարանից: Բայց առջևում էլի պահակակետեր կային («Մազե կամուրջի» մոտ, «Զառին բաղ» տեղամասի հարևանությամբ և այլն). ի՞նչ անել: Ստիպված գետանցումն իրականացրին Ռոլես Աղաջանյանի ճանշինհիմնարկի մոտով և ուղղվեցին դեպի Դաշուշեն (Քարաշեն), այնտեղից էլ՝ Շոշ ու Սղնախ:
Բեռնատար մեքենաները ավտոդպրոցի տնօրեն Զարմայր Հարությունյանն էր տրամադրել՝ համարձակ ու հայրենասեր մի անձնավորություն (ինչպես Ռ. Պետրոսյանն է բնութագրում): Քաջ ու համարձակ էին նաև վարորդները՝ Երեմը, Ռուբիկը, մյուսները` տոգորված ջերմ հայրենասիրությամբ:

'''4

Բոլոր ջոկատների հրամանատարները կարողացան գալ և իրենց բաժին զենքը ստանալ, բացի Բերդաձորից, որովհետև գյուղի ճանապարհն անցնում էր Շուշիի մոտով և վերահսկվում էր օմոնականներից ու ԽՍՀՄ ՆԳՆ Ներքին զորքերի զինծառայողներից կազմված պահակախմբերի կողմից: Որոշվեց վտանգված Բերդաձորին զենք ու զինամթերք հասցնել Քիրսով: Վաղոն նախօրոք զգուշացրել էր, որ այդ վայրերում ադրբեջանցի շատ զինյալներ կան: Ռուդիկ Ազարյանի ծառայողական ՙՈՒԱԶ՚ մակնիշի մեքենան, որքան հնարավոր էր, բարձրացավ Քիրս, այնուհետև ճանապարհը պետք է ոտքով շարունակեին: Հարկ էր նաև ստուգել ադրբեջանցիների համարձակությունը, հոգեբանական ազդեցության աստիճանը:

Վերցնելով զենքերը՝ տղաները սար բարձրացան, ձգտելով ավելի տեսանելի լինել ադրբեջանցիներին: Հետաքրքիր էր իմանալ, թե ինչպես կընդունեին նրանք իրենց այդ հանդուգն քայլը: Եվ իրոք որ՝ ադրբեջանցիներն իսկույն, մոտ 15-20 ձիավոր, շարժվեցին դեպի մերոնք:
Համապատասխան դիրքում տեղադրելով ականանետը՝ Ռ. Պետրոսյանը կրակեց նրանց ուղղությամբ, ու թեև ականը շատ հեռու էր նետվել, ադրբեջանցիներն, այնուամենայնիվ, կանգ առան: Երկրորդ ականն ընկավ նրանցից մոտ 30-40 մետր հեռավորության վրա: Սկսեցին զգուշանալ, բայց տեսնելով, որ երկուսով են՝ որոշեցին ամեն գնով շրջապատել տղաներին: Ռ. Ազարյանը պետք է կարաբինից կրակ արձակեր ձախից: Ռ. Պետրոսյանը երկու ինքնաշեն նռնակ վերցնելով և մոտ 100 մետր մոտենալով նրանց՝ նետեց նռնակներից մեկը, որը պայթելով ադրբեջանցիներից բավականին հեռավորության վրա, բնականաբար, չէր կարող վնասել ոչ մեկին: Բայց պայթյունն այնպիսի արձագանք տվեց սարերում՝ ասես մի հսկա հրթիռ էր պայթեցվել: Ադրբեջանցիները ոչ կրակում էին, ոչ էլ գոնե գլուխներն էին հանում թաքստոցից, իսկ երկրորդ նռնակի պայթյունից հետո նրանք գլուխները բռնած փախանª եկած ուղղությամբ:

Մի բան արդեն պարզ դարձավ՝ լավ զինված լինելու դեպքում այդ վայրերով անվնաս կարելի էր Բերդաձոր հասնել: Եվ այդ հնարավորությունը հետագայում շատ անգամ օգտագործվեց:

'''5

Ադրբեջանցիներն այնքան էին հմտացել անասնագողության մեջ, որ ավարառության էին գնում նույնիսկ ուղղաթիռներով: Օդից ճշտում էին թիրախն ու շտապ իջնում այդ ուղղությամբ: Ռ. Պետրոսյանն իր տղաներով վրան էր տեղադրել Քիրս սարի տակ գտնվող անտառում, քողարկել: 30 տեղանոց վրանը լիովին բավարարում էր հերթափոխվող ջոկատներին, որոնց հանձնարարված էր պաշտպանել գյուղացիների ունեցվածքը, իսկ որսորդական հրացաններով զինված հովիվներին հանձնարարված էր իզուր տեղը չկրակել, այլ վտանգի դեպքում ազդանշան տալ պահակություն իրականացնող ջոկատայիններինª երկփողանիից մեկ անգամ զույգ կրակոց արձակելով:
Ազդանշանը չուշացավ:

Պահը հանգիստ էր՝ թվացյալ: Տղաները հրացաններն էին մաքրում, պարկուճները լիցքավորում, երբ ուղղաթիռի շարժիչի ձայն լսվեց: Ուղղաթիռը, պտույտներ գործելով, գնաց դեպի Քիրս սարի կողմը: Մի քանի րոպե անց ստանալով ազդանշանը` տղաները դեպքի վայր շտապեցին` գնդացրով և ականանետով: 

Զինված չորս ադրբեջանցիներ, զինվորական համազգեստով, ուզում էին կովերը դեպի ադրբեջանաբնակ Լիսագոր քշել: Ականանետն արդեն պատրաստ էր կրակի և սկսեց գործել: Ականները պայթում էին անասուններից առաջ և աղմուկ-դղրդյունից նրանք խուճապահար ետ էին վազում: Ադրբեջանցիները զգալով, որ այլևս կովերը քշելու հնարավորություն չկա` ստիպված պահվեցին քարերի ետևում և սկսեցին անկանոն կրակ բացել մեր տղաների ուղղությամբ: Պատասխան կրակոցները չէին ուշանում: Ավելին` հետզհետե ավելի գերիշխող էին դառնում: Խառնաշփոթի մեջ նրանք չէին նկատել, որ աջ կողմից ևս ձիավորներ են մոտենում իրենց: Սկսեց գործել նաև գնդացիրը: Ադրբեջանցիները ստիպված էին ճողոպրել, բայց... երկուսով: Քիչ անց մեր տղաները բերեցին սպանված ադրբեջանցիների երկու ինքնաձիգները: 

Տղաներն ՙամփոփեցին՚ հերթական մարտի արդյունքները` սպանվեց երկու ադրբեջանցի, վիրավորվեց մեկ... կով:
Սպանված ադրբեջանցիները մնացին սարում, իսկ վիրավոր կովն անմիջապես մորթվեց ու տեղակայման վայր հասցվեց: (Մսից մի քիչ վերցրին տղաներին կերակրելու համար, իսկ մնացածն ուղարկվեց Ավետարանոց (Չանախչի), որի բնակիչները տղաներին շատ են ապահովել սննդամթերքով):

'''6

Արցախյան ազգային ազատագրական շարժման ընթացքում բարդ իրադրության մեջ հայտնվեցին ադրբեջանական քաղաքներում ու շրջաններում ապրող հայազգի քաղաքացիները: Սումգայիթից հետո պարզ դարձավ, որ միութենական կենտրոնը ոչինչ չի ձեռնարկի հանրապետությունում կարգ ու կանոնի վերահաստատման ուղղությամբ: Ադրբեջանական մոլեռանդությունն ամեն տեսակ վերահսկողությունից դուրս էր արդեն:

1989-ի վերջերին լուր ստացվեց, որ բարդ կացության մեջ է հայտնվել գանձակահայությունը: Քաղաքի հայազգի բնակիչները պարփակվել էին հայկական թաղամասում, չէին կարողանում աշխատանքի գնալ, չէին սպասարկվում հացով ու այլ սննդամթերքով:
Ռ. Պետրոսյանն իսկույն գնաց Ստեփանակերտի քաղխորհրդի գործկոմի նախագահի տեղակալ Յուրի Ավագիմյանի մոտ: Նա անմիջապես համապատասխան միջոցներ ձեռնարկեց: Մարզխորհրդի գործկոմի նախագահ Սեմյոն Բաբայանը ևս հավանություն տվեց Ռ. Պետրոսյանի` գանձակահայությանն անհապաղ պարենային օգնություն ցուցաբերելու ծրագրին: Ռ. Պետրոսյանը լավ գիտեր Շահումյանով Գանձակ գնացող ճանապարհը և հանձն առավ այդ գործը գլուխ բերել` ինչ գնով էլ լինի: Բայց նա գիտեր մի պարզ ճշմարտություն` նախօրոք պետք է ստուգվի անցնելիք ողջ ճանապարհը: Այդ գործողությունն Արցախի պաշտպանության շտաբի պետ Ռ. Պետրոսյանն իրակացրեց իր տեղակալ Ռոլես Աղաջանյանի և շտաբի անդամ, ԼՂ բնության պահպանության կոմիտեի նախագահ Գարիկ Գրիգորյանի հետ: Այնուհետեև ՙԿամԱԶ՚ մակնիշի երկու բեռնատար ավտոմեքենաներով Ռազմիկ Պետրոսյանը մթերքը հասցրեց Գանձակ: Եվ դա, իրոք, խիզախում էր, անօրինակ քաջություն:

Որոշ ժամանակ անց Ռ. Պետրոսյանը կրկին երկու բեռնատարով սննդամթերք և առաջին անհրաժեշտության ապրանքներ տարավ Գանձակ, իսկ, այնուհետև, վերահաս վտանգից խուսափելու անհրաժեշտությունից ելնելով, Ռ. Պետրոսյանին փոխարինեցին և տարբեր ժամանակահատվածներում Գանձակ մեկնեցին փոխգնդապետ Կոլյա Բաբայանըª քաղաքացիական պաշտպանության շտաբի պետի տեղակալը, և Գրիշա Աֆանասյանը:

Ռազմիկ Պետրոսյանի բարձր հեղինակության և շարժման նվիրյալ անշահախնդիր առաջամարտիկ լինելու մասին պատմող շատ դրվագապատումներ կան: Գաղտնիք չէ, որ Հայաստանից ժամանած Շարժման ակտիվիստներն ու ղեկավարները չէին կարողանում մեկնել Ստեփանակերտից, հսկողության խիստ ռեժիմի պատճառով: Եվ միայն Ռազմիկ Պետրոսյանը կարող էր նրանց մեկնումը կազմակերպել: Նման խոստովանություն մի ժամանակ նույնիսկ Ռոբերտ Քոչարյանն էր անում: 
1989-ին Ստեփանակերտ ժամանած Լևոն Տեր-Պետրոսյանի, Բաբկեն Արարքցյանի, Վազգեն Սարգսյանի ու Վանո Սիրադեղյանի մեկնումը Ստեփանակերտի օդանավակայանից, իրոք, անհնարին դարձավ, որովհետեև նրանց անուններն արդեն հայտնի էին ՊԱԿ-ի գործակալներին ու զինվորական պարետատանը: Մինչ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն ու Ռոբերտ Քոչարյանը մտածում էին, թե ինչ ելք կարելի է գտնել Ստեփանակերտի օդանավակայանից անփորձանք օդ բարձրանալու համար, Վ. Սարգսյանն անառարկելի տոնով ասաց, որ գնում է Ռազմիկի մոտ, նա մի բան անպայման կանի:

Թեմայի քննարկումը երեկոյան  Ռ. Պետրոսյանի մոտ շարունակվեց: Բոլորի հույսը նա էր: Երկար մտածելու հարկ չկար: Անմիջապես զանգեց օդանավակայանի պարետ Անատոլի Մամառահիմովին: Մեկ ժամից ազգությամբ տաջիկ պարետն, իրոք, եկավ, և իսկույն էլ համաձայնություն ձեռք բերվեց: Ստեփանակերտի օդանավակայանից խումբն անվնաս ճանապարհելու դիմաց պարետը ստացավ 10 լիտր կոնյակ և որոշակի կլորիկ գումար:
Հայոց համազգային շարժման առաջնորդների Արցախ ժամանելը կարևոր նշանակություն ուներ հատկապես Շարժումը չպառակտվելու առումով: Ռ. Պետրոսյանին առանձնապես հուզում էր այն միտքը, թե ինչու է Լևոն Տեր-Պետրոսյանը բանակցություններ վարում միայն Ռոբերտ Քոչարյանի հետ, երբ Արցախում Շարժման առաջնորդի համաժողովրդական ճանաչում ուներ Արկադի Մանուչարովը:
Մեկ տասնամյակ հետո միայն պարզ կդառնար, որ Լևոն Տեր-Պետրոսյանն ու իր համախոհները տարբեր ուղղություններով էին գնում, թեև միակամ ու միակարծիք էին երևում:

Ամեն դեպքում մխիթարականն այն էր, որ բաժանվելով խմբից, Վազգեն Սարգսյանը եկավ Ռ. Պետրոսյանի մոտ և հետաքրքրվեց Արցախում տիրող ինքնապաշտպանական կառույցների պաշտպանունակության հարցերով, եղավ տեղերում, ծանոթացավ տղաների հետ, խոստացավ վերադառնալով Երևան` օգնել զենքի առումով:

Պարույր Հայրիկյանը Շարժ-ման անմնացորդ նվիրյալ էր, իսկական դեմոկրատ, ազգային անկախության ջերմ ջատագովներից մեկը: Սիրում է արդարությունը, իր հայրենիքը: Իսկական պետականությունը համարում է անկախ դեմոկրատական երկրի առկայությունը: Արցախը շատ է սիրում, և երազում է ստեղծել անկախ դեմոկրատական պետություն, որը կգերազանցի արևմտյան դեմոկրատական երկրներին:


Վազգեն Մանուկյանն այն ազգային գաղափարակիր նվիրյալներից մեկն է, ով երբեք և ոչ մի պարագայում անձնական շահ չի հետապնդել: Իր ազգանվեր գործունեությունը սկսել էր դեռևս Մոսկվայում ուսանելու տարիներին, ինչի համար էլ ստիպված էր կիսատ թողնել ուսումը Մոսկվայում ու վերադառնալ Երևան:

Լինելով ՙՂարաբաղ՚ կոմիտեի անդամ, հետո` համակարգող, նա իր բոլոր հնարավորություններն ի մի բերեց արցախահայության ազատաբաղձ ձգտումներն իրականություն դարձնելու համար:

Հետագայում ևս, զբաղեցնելով մի շարք պատասխանատու պաշտոններ, նա միշտ հավատարիմ մնաց իր համոզմունքներին, միշտ աջակցեց Արցախի հիմնախնդրի լուծման գործընթացին:

'''7

Ռազմիկ Պետրոսյանն, օգտագործվող բազում հնարքների ու խուսանավումների հանգույն, այնուամենայնիվ, հայտնվեց ՙիրավապահ մարմինների՚ ձեռքում, ապօրինի զենք ունենալու մեղադրանքով և տարբեր ժամանակահատվածներում պահվեց Կրասնոդարի, Դոնի Ռոստովի, Նովոչերկասկի բանտերում: 
Նախ` Կրասնոդարի, իսկ այնուհետև` Նովոչերկասկի բանտերում Ռ. Պետրոսյանը բազում հնարքների էր դիմում: Որ անհրաժեշտ էր ժխտել բոլոր մեղադրանքները` հասկանալի էր, բայց պակաս կարևոր չէր նաև դրանց լիովին հիմնավորումը, որպեսզի կասկածի նշույլ անգամ չմնար: Փաստերը, թերևս, խոսուն էին. նրանք իր գրասեղանի վրայից առգրավել էին նռնակ, պայթուցիկներ, հրացանի փամփուշտներ, ռադիոսարք, բայց հիմնավորել ու ապացուցել, որ դրանք պատկանում էին մեղադրյալին` չհաջողվեց, որովհետև Ռ. Պետրոսյանն անընդհատ պնդում էր, որ դրանք դպրոցականներն էին գտել մարզադաշտի տարածքում ու հանձնել իրեն (դպրոցականները գործել էին ճիշտ ու նպատակային, պարզապես` հետաձգվել էր դրանք իրավապահներին հանձնելու գործընթացը): Այդքան բան:
Ռազմիկ Պետրոսյանի եղբայրը` Զարմիկը և Բեգլար Ղուլյանը Ստեփանակերտի թիվ 3 դպրոցում պայմանավորվել էին երկու դպրոցականի հետ (Արմեն Ղուլյան, Մարատ Հակոբյան), ովքեր պետք է հանձն առնեին, որ իրենք են գտել դրանք ու մարզադաշտի տնօրենին հանձնել: Այդ հնարքը կարևոր դեր խաղաց մեղադրանքից ազատվելու համար:

Կարևոր էր նաև բանտում քննիչների կողմից գործադրված բազում սադրանքների ճիշտ կռահումն ու դրանցից ճարպկորեն խուսանավումը: Բանտում գտնվելու ժամանակ նա փորձվեց բազում անգամ` սեռական շեղումներ ունեցող կամ ոջլոտ բանտարկյալների խցերում պահվելով, նաև լաք ազգությամբ ինչ-որ բանտարկյալ, որի հետ ստիպված էր 10 օր նույն բանտախցում անցկացնել, ինչ-որ մեկի թելադրանքով զենք կառաջարկի, մյուսը` ազգությամբ հայ, նույնպես խոսք կբացի զենքերի մասին, կհետաքրքրվի, թե Հայաստանից ով է զենք բերում Ղարաբաղ, նաև կառաջարկի փախուստ կազմակերպողների խմբին միանալ, կրկին` գրություն կստանա Ստեփանակերտում պահված զենքերի վերաբերյալ. ՙՄենք ղարաբաղցիներ ենք, մեզ արդեն բաց են թողնում, եթե թաքցրած զենքերի տեղը գիտես` ասա, գնանք հուսալի վայրում թաքցնենք՚ և այլն: Ռ. Պետրոսյանը շատ լավ հասկանում էր, որ այս ամենը սադրանք է` կազմակերպված նախաքննչական մարմինների կողմից և զգոն ու զգաստ էր` ամեն հարցումին պատասխանում էր կոնկրետ ու սառնասրտորեն: 

Բանտում  ենթարկվելով ծեծի ու կտտանքների` նա կարողացավ դիմանալ իր ֆիզիկական բարձր պատրաստվածության շնորհիվ: Բայց ՙբանտային գործի հմուտ գիտակներն՚ ունեին մի այլ, թերևս ներգործման ավելի կարևոր մեթոդ` ֆիզիկական հաշվեհարդարը, և այդ նպատակով էլ բռնցքամարտիկ ադրբեջանցու բանտախուցը մտցվեց, սակայն զգալով դիմացինի ֆիզիկական կարողությունները` ադրբեջանցին վերջին պահին հրաժարվեց ախոյանի իր դերից:
Երկարամյա բանտարկությունից խուսափելու կարևոր գործոններից էր նաև հիվանդության վարկածը: Ճիշտ է, Ռ. Պետրոսյանը բանտում ստամոքսի հետ կապված հիվանդություն ստացավ, բայց դա չէր կարող ազդել հետաքննության վրա: Ռազմիկը երիկամային ՙլուրջ՚ հիվանդություն ուներ և ձերբակալումից առաջ էլ համապատասխան բուժումներ էր ստանում: Այդ առումով Զարմիկ Պետրոսյանն Էդուարդ Ղուկասյանի հետ զգալի ձեռնարկումներ իրականացրեց, և ցանկալի արդյունքը գրանցվեց:

Չկարողանալով ոչ մի մեղադրանք բարդել Ռազմիկ Պետրոսյանի վրա, ՊԱԿ-ը հրաժարվեց նրա գործից և նրան ստիպված էին վերադարձնել Ստեփանակերտ, ուր ևս Ռ. Պետրոսյանն անընդհատ դժգոհում էր առողջական վիճակից (երիկամային սուր ցավերը հանգիստ չէին տալիս):
Ստուգումներից պարզվեց, որ, իրոք, նա մինչև ձերբակալումն էլ, մի տարվա ընթացքում համապատասխան բուժումներ էր ստանում: Հետին թվով ստեղծված բժշկական փաստաթղթերը կարողացան հաստատել դա:

Հիվանդության առկայությունը հաստատվեց նաև այլ բժիշկների կողմից: ՙՇտապ օգնության՚ կայանի բժիշկ Սաշա Գրիգորյանը ևս նույն ախտորոշումը գրանցեց, Էդ. Ղուկասյանի պես: Չբավարարվելով այդ ամենով, իրավապահ մարմինները զինվորական բժիշկներ հրավիրեցին նաև Գանձակից (Կիրովաբադից), որոնց հետազոտման արդյունքում ևս պարզվեց նույնը: Այդքանից հետո միայն իրավապահները ստիպված էին տեղի տալ և անսացին Ռ. Պետրոսյանին հիվանդանոց տեղափոխելու և անհապաղ վիրահատելու` փաստաբանի համառ պահանջին:

Տեղափոխվելով հիվանդանոց` նոր պահանջ ներկայացվեց իրավապահներին` Ստեփանակերտում, տեխնիկական պատճառներով, նման վիրահատություն իրականացնել բոլորովին անհնար է, ուստի պահանջվեց Ռ. Պետրոսյանին տեղափոխել Երևան:

Երևանում նա արդեն լիովին ազատ էր հետապնդումներից: Ավելին, Արթիկ քաղաքից ընտրվելով ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր` նա մտավ քաղաքական դաշտ:
Բացվեցին պայքարի նոր հեռանկարներ, գործելու ավելի լայն հնարավորություններ տրամադրվեցին նրան:

...Իսկ պատերազմի ուրվականն օր-օրի մոտենում էր: Ռազմիկ Պետրոսյանն զգում էր դա և պատրաստվում` պատգամավորական գործունեությանը զուգահեռ, մինչև այն պահը, երբ սպասելն այլևս անհնար ու անընդունելի էր նրա համար, և եկավ` վերամիանալու արցախակուռ կտրիճների ազատարար երթին:


&lt;/div&gt;</text>
      <sha1>o3kdjngolkygefkcvrukgbn2m62juho</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>