Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 10 24 249823 248247 2026-04-06T12:43:55Z Azniv Stepanian 8 249823 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Changtai Yangtze River Bridge1.JPG|մինի|աջից||175px|Պէյփանճիանկի կամուրջը]] *․․․ որ [[Նիւ Եորք|Նիւ Եորքի]] [[Ազատութեան Արձանը|Ազատութեան արձանը]]՝ 1886-ին, բացումէն մէկ ամիս ետք, ծառայած է իբրեւ փարոս` 16 տարիներու ընթացքին, եւ անոր ջահը տեսանելի եղած է 38 քմ հեռաւորութենէն: *․․․ որ [[Թութակ|թութակները]] շատ հարազատ կերպով կրնան ձայները ընդօրինակել, որովհետեւ անոնք շատ լաւ կը լսեն։ *․․․ որ [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ|Սիրիմաւօ Պանտարանայքէն]] (Սրի Լանքա) աշխարհի առաջին կին վարչապետն է՝ 1960 թուականին: *․․․ որ Պէյփանճիանկի կամուրջը կը գտնուի 625 մեթր բարձրութեան վրայ, կը գտնուի [[Չինաստան|Չինաստանի]] հարաւ-արեւմուտքը։ Անիկա աշխարհի ամէնէն բարձր կամուրջն է, բացումը կատարուած է 28 Սեպտեմբեր 2025-ին։ *․․․ որ Արեւմտահայաստանի գիւղերուն մէջ [[Աւագ Հինգշաբթի|Աւագ հինգշաբթին]] կը կոչուէր նաեւ «Խոնարհութեան օր»: lfq29p5dj0dzjpbgeyc73h96n5b7xup 0 1895 249825 228541 2026-04-06T13:40:36Z Maral Dikbikian 4797 249825 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''ԼԱՍ''' (Լուիզա Ասլանեան, {{lang-fr|Louise Aslanian, Lass}} {{ԱԾ}}), հայ գրող, հասարակական գործիչ, հայկական ծագմամբ ֆրանսացի հակաֆաշիստ, կոմունիստ, ֆրանսական դիմադրութեան ականաւոր գործիչ, գրող։ == Կենսագրութիւն == Ծնած է [[Թաւրիզ]], Սրապիոն եւ Մանիա Գրիգորեաններու ընտանիքին մէջ։ Ուսանած է Թաւրիզի կեդրոնական թեմի վարժարանին եւ [[Թիֆլիս]]ի ռուսական գիմնազիային մէջ։ Դպրոցական տարիներուն ցուցաբերած է գրական ձիրք՝ գրելով քնարական [[բանաստեղծութիւն]]ներ, [[թարգմանութիւն]]ներ կատարելով [[ռուսերէն]]էն ու [[ֆրանսերէն]]էն։ Վաղ տարիքէն նուագած է [[դաշնամուր]]։ Վերադառնալով Թաւրիզ՝ 1923-ին ամուսնացած է մասնագիտութեամբ իրաւաբան [[Արփիար Ասլանեան]]ի հետ։ 1923-ին երիտասարդ ամուսինները տեղափոխուած են [[Փարիզ]]. անոնց հետ գացած են նաեւ Լուիզայի մայրը՝ Մանիան, եւ քոյրը՝ Արշալոյսը։ Փարիզի մէջ Լուիզան ցանկացած է շարունակել երաժշտական կրթութիւնը (դաշնամուր նուագել), սակայն նիւթական խնդիրներու պատճառով ստիպուած եղած է հրաժարիլ իր երազանքէն։ Այդ պատճառաւ ան հետեւած է [[Սորպոնի համալսարան]]ի գրականութեան դասընթացքներուն։ Փարիզի մէջ ան աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցած հայ-ֆրանսական գրական միութեան աշխատանքներուն, աշխատակցած է թերթերուն, ծանօթացած՝ գրական շրջանակներու ներկայացուցիչներու հետ եւ վերցուցած՝ «Լաս» գրական կեղծանունը։ 1920-ականներու կէսերուն հայ-ֆրանսական [[մամուլ]]ին մէջ հրատարակած է «Մետաղադրամներու հաւաքածու», «Գինու երկաթէ վաճառական», «Ճահիճ» եւ այլ պատմուածքներ<ref>{{Cite web|url=http://ww25.libmindiaspora.am/?p=1815|title=Հայաստանի Հանրապետութեան Սփիւռքի նախարարութեան արխիւ|last=|first=|date=|website=ww25.libmindiaspora.am|publisher=|accessdate=2019-08-04|archive-date=2019-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20190804094636/http://ww25.libmindiaspora.am/%3Fp%3D1815|dead-url=yes}}</ref>։ Իր ստեղծագործութիւնները գրած է [[հայերէն]] եւ [[ֆրանսերէն]]։ 1928-ին լոյս տեսած է կարճ պատմուածքներու «Khan» («Խան») ժողովածուն, 1935-ին՝ «Gtsits durs» («Գծիցդուրս») պատմուածքներու ժողովածուն<ref>{{Cite book|url=https://catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb41176426g|title=«Գծից դուրս» պատմուածքներու ժողովածուն Ֆրանսայի ազգային գրադարանի գրացուցակին մէջ|last=Aslanian|first=Louisa|date=1956|publisher=Gratown Geġam L. Sewani|year=|isbn=|location=Pēyrut'|pages=}}</ref> երկու հատորով։ 1936-ին Ասլանեան անդամակցեցաւ '''Ֆրանսայի Համայնավար կուսակցութեան''' եւ սկսաւ գործակցիլ Մանուշեանի «Զանգու» հայկական թերթին հետ։ Ան նաեւ կ'աշխատակցէր «Նոր կեանք» թերթին։ Նոյն տարին ան հրատարակեց իր «Կասկածներու ուղիներ» վէպը՝ երկու հատորով (որ նաեւ հրատարակուեցաւ Ասլանեանի մահէն ետք՝ 1959-ին, Երեւանի մէջ)<ref>{{Citation|title=Louise Aslanian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Louise_Aslanian&oldid=1332521730|date=2026-01-12|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref>։ 1937-ին Լաս դարձաւ '''Հայաստանի օգնութեան կոմիտէի''' (ՀՕԿ) նախագահ, ինչպէս նաեւ Փարիզի Հայ կանանց միութեան ատենապետ։ Ասլանեան անդամ էր Ֆրանսահայ գրողներու միութեան։<ref>{{Citation|title=Louise Aslanian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Louise_Aslanian&oldid=1332521730|date=2026-01-12|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == Ֆրանսական Դիմադրութիւն<ref>{{Citation|title=Louise Aslanian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Louise_Aslanian&oldid=1332521730|date=2026-01-12|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == 1940-ին, Նացիներու կողմէ Ֆրանսայի գրաւումէն ետք, Ասլանեան ամոլը միացաւ '''Ֆրանսական դիմադրութեան''' (French Resistance): Ըստ «Մանուշեան խումբ»-ի անդամ Անրի Քարայեանի յուշերուն՝ Լուիզը հաւաքագրող էր Ֆրանսայի Համայնավար կուսակցութեան մարտական բջիջի մը մէջ (Francs-Tireurs et Partisans), որ կազմուած էր 1941-ի վերջերուն: Ասլանեանները նաեւ կ'աշխատէին գետնայարկ (գաղտնի) հրատարակչատան մը մէջ եւ գործօն դեր ունէին Դիմադրութեան մարտիկներուն զէնք հայթայթելու գործին մէջ: Լաս հիմնեց Ֆրանսական դիմադրութեան կանանց բաժանմունքը եւ պատասխանատու էր Հիւսիսային Ֆրանսայի հայկական դիմադրութեան համար: Ասլանեան կապեր ունէր Դիմադրութեան ականաւոր գործիչներու հետ, ինչպէս՝ [[Միսաք Մանուշեան|'''Միսաք Մանուշեան''',]] [[Մելինէ Մանուշեան|'''Մելինէ Մանուշեան''',]] [[Արփէն Դաւիթեան,|'''Արփէն Դաւիթեան''',]] [[Հայկ Դպիրեան,|'''Հայկ Դպիրեան''',]] '''[[Շահ Թաթուրեան]]''' եւ ուրիշներ: Դիմադրութեան շարքերուն մէջ Ասլանեանը կը կոչէին «Մատլէն» (Madeleine): Դիմադրութեան տարիներուն, Ասլանեանները թուաբանութիւն եւ ճատրակ սորվեցուցած են պատանի '''[[Շարլ Ազնաւուր|Շարլ Ազնաւուրին]]''':<ref>''Ով ով է. Հայեր. Կենսագրական հանրագիտարան, Ա. հատոր, Երեւան, 2005''</ref>։ == Ձերբակալութիւն, համակեդրոնացման ճամբար եւ մահ<ref>{{Citation|title=Louise Aslanian|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Louise_Aslanian&oldid=1332521730|date=2026-01-12|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == 1944 Յուլիս 26-ին, Նացիներու կողմէ Ասլանեան ամոլը ձերբակալուեցաւ Ֆրանսայի մէջ։ Ձերբակալութիւնը տեղի ունեցաւ իրենց ընտանիքին եւ դրացիներուն աչքերուն առջեւ՝ Փարիզի իրենց բնակարանին մէջ (8 rue d'Elix 10)։ Անոնք փոխադրուեցան Ֆրեն (Fresnes) բանտը։ Լուիզի օրագիրներն ու ձեռագիրները գրաւուեցան եւ ոչնչացուեցան, յատկապէս՝ «Histoire de la Resistance» (Դիմադրութեան պատմութիւնը) եւ «La Chute de Paris» (Փարիզի անկումը) գործերը։ 15 Օգոստոս 1944-ին, զանոնք Թուլուզէն տեղափոխեցին Պուխընվալտ։ Արփիարը յետագային փոխադրուեցաւ Տորա-Միթելպաու (Dora-Mittelbau) ճամբար, իսկ Լուիզը՝ Ռաւընսպրիւք (Ravensbrück), ուր հասաւ մօտաւորապէս 1 Սեպտեմբեր 1944-ին։ Անոր տրուեցաւ 57440 թիւը։ Արդէն 4 Սեպտեմբեր 1944-ին, Լուիզը փոխադրուեցաւ Լայփցիկի մօտակայքը գտնուող HASAG գործարանային ճամբարը, որ Պուխընվալտի ենթակայ ճամբար մըն էր։ Հոն ան արձանագրուեցաւ 4460 թիւի տակ։ Լաս այս ճամբարին մէջ կը մնար Լիզ Լոնտոնի հետ։ Կան նաեւ արխիւային տեղեկութիւններ Ասլանեանի ներկայութեան մասին Stalag IV-E ճամբարին մէջ։ Համակեդրոնացման ճամբարներուն մէջ եղած միջոցին, Ասլանեան գրեց «Գործարանը» բանաստեղծութիւնը եւ «Մալա» (Mala) անաւարտ քերթուածը (իրեն սիրելի չորս անձերու անուններու հապաւումը՝ «Մ»՝ մայրը՝ Մանիա, «Ա»՝ քոյրը՝ Արշալոյս, «Լ»՝ ինքը՝ Լուիզ, «Ա»՝ ամուսինը՝ Արփիար)։ Բանաստեղծութիւնը պահպանուած է շնորհիւ իր բարեկամուհիներուն՝ Նիքոլ Ռիցի եւ Լիզ Լոնտոնի։ 27 Յունուար 1945-ին, Լուիզը վերադարձուեցաւ Ռաւընսպրիւք, ուր երեք օր ետք մահացաւ անյայտ պայմաններու մէջ։ 15 Փետրուար 1945-ին, իր ամուսինը՝ Արփիարը, սպաննուեցաւ Տորա-Միթելպաու ճամբարին մէջ։ == Գործեր == *«Հարցական Ուղիներով» *«Գիծէն Դուրս» == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} {{DEFAULTSORT:Ասլանեան, Լուիզա}} [[Ստորոգութիւն:Հայ գրողներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:1904 ծնունդներ]] fg0bx251xthpq980iylu8ihyjykwhh1 0 2015 249847 221036 2026-04-07T08:24:47Z Maral Dikbikian 4797 249847 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Արարատեան Սարգիս''' ({{ԱԾ}}), յայտնի հասարակական գործիչ եւ քիմիագէտ: == Կենսագրութիւն == Ծնած է Նուխի ([[Կովկաս]]), [[1 Հոկտեմբեր]] [[1884]]-ին, իր նախնական ուսումը ստացած է նախ տեղւոյն հայոց ծխական վարժարանը, ապա ռուսական քաղաքային դպրոցը: Իր քննութիւնը տուած է սպայից վարժարան մտնելու համար [[Թիֆլիս]]ի պետական կիմնազիոնին մէջ ու ապա Ներսիսեան վարժարանին մէջ տուած՝ աւարտականի քննութիւն: Անցած է [[Ժընեւ]] եւ աւարտելով բնական գիտութեանց համալսարանը, վկայուած է իբր գիտութեանց տոքթոր՝ մասնագիտութիւն ունենալով քիմիագիտութիւնը: Պաշտօնավարած է նաւթային ընկերութեանց մօտ իբր տնօրէն եւ նաւթի արդիւնաբերական ընկերութեանց խորհուրդի կողմէ նշանակուած է ներկայացուցիչ, իբր քիմիագէտ, պետական թեքնիք ընկերութեան մօտ: [[1903]] թուականին յարած է [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ. Յ. Դաշնակցութեան]] եւ եկեղեցական կալուածներու գրաւման ընթացքին անդամակցած է Նուխիի շրջանի բողոք կազմակերպող յանձնախումբին: Հայ-Թաթարական կռիւներուն ատեն նոյն շրջանը կազմակերպուած ժողովրդական ինքնապաշտպանութեան գործին մէջ ստանձնած է ղեկավարի դերը: Ընդհ. Պատերազմի ընթացքին մասնակցած է կամաւորական շարժման ղեկավարութեան, նախ իբր Կեդր. Յանձնաժողովի ներկայացուցիչ Քեռիի բանակին ու [[Վան]] արշաւող Արարատեան բանակին մէջ՝ կեդրոնական շտապի անդամ: Այս բանակին հետ մտած է Վան: Վանի նահանջէն յետոյ ռուս կառավարութեան կողմէ, իբր մասնագէտ հրաւիրուած է Պաքուի ռազմա-արդիւնաբերական կոմիտէին բացած պատերազմական [[քիմիա]]կան արտադրութեանց գործարանի փոխ տնօրէն եւ քիմիական բաժնի տնօրէն: Այս գործարանը Անդրոկովկասի մէջ առաջին տեղը կը գրաւէր: [[1917]]-ի ռուսական յեղափոխութեան ընթացքին եւ անկէ յետոյ ունեցած է ամէնալայն ակտիւ գործունէութիւնը հայ զանգուածներու եւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան կազմակերպութեան գործին մէջ՝ Պաքուի շրջանը: Պաքուի հերոսամարտին՝ Ռոստոմի եւ Ա. Գիւլխանտանեանի հետ ղեկավարած է ինքնապաշտպանութեան շարժումը: Պաքուի ճակատագրական օրերուն, իբր Պաքուի Ազգ. Խորհուրդի անդամ վարած է անգլիական բանակը Պաքու հրաւիրելու գործը եւ [[Պարսկաստան]] երթալով յաջողած է զօր. Տանթէրվէլի բանակը Պաքու բերել [[3 Օգոստոս]] [[1918]]-ին, որուն շնորհիւ [[Պաքու]]ն կրցաւ իր ինքնապաշտպանութիւնը շարունակել մինչեւ [[15 Սեպտեմբեր]]: Եղած է լիազօր ներկայացուցիչ Պաքուի Ազգ. Խորհուրդին՝ Թեհրանի մէջ, պարսիկ կառավարութեան եւ դաշնակից կառավարութեանց դեսպանատուներուն մօտ: Իսկ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան կողմէ,[[1919]]-ին նշանակուած է Պարսկաստանի առաջին հայ դեսպան, բայց մերժելով վերադարձած է [[Հայաստան]]: Հայաստանի մէջ յաջորդաբար ստանձնած է ելեւմտական, առեւտրա-արդիւնաբերական, պարենաւորման եւ վերջին ճակատագրական շրջանին՝ ներքին գործերու նախարարութիւնները: Հայաստանի խորհրդայնացումէն յետոյ անցած է [[Պոլիս]], [[Փարիզ]], [[Լոնտոն]], կրկին Պոլիս եւ անկէ [[1922]]-ին Պուքրէշ, ուր զբաղած է իր մասնագիտութեամբ: Արարատեան հանրային գործերու մէջ մասնակցած է ազգ. համագումարներու եւ աչքի զարնող ազգ. Եւ կուսակցական բոլոր ձեռնարկներուն: [[Ռումինիա|Ռումանիոյ]] մէջ զանազան բեմերէ կատարած է բազմաթիւ բանախօսութիւններ հասարակական ու քաղաքական նիւթերու շուրջ՝ խուռն բազմութեանց առաջ: Գրական մարզի մէջ Արարատեան աշխատակցած է «Ազատամարտ»ին, «Հորիզոն»ին, խմբագրած է [[Թաւրիզ]]ի «Առաւօտ»ը, [[Եւրոպա]]յի Հայ Ուսանողական Միութեան օրկան «Ուսանող» պարբերականը, Պաքուի «Արեւ»ը: Աշխատակցած է նաեւ արտասահմանեան զանազան պարբերաթերթներու: == Աղբիւրներ == * Հայ Հանրագիտակ, [[Մկրտիչ Պոտուրեան|Հ. Մկրտիչ Վարդ. Պոտուրեան]], 1938, Պուքրէշ, Հատոր Բ., էջ 263: {{DEFAULTSORT:Արարատեան, Սարգիս}} [[Ստորոգութիւն:1 Հոկտեմբերի ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ հասարակական գործիչներ]] f2rpz88vjcfatx8fxw7ab4xhbiquqgs 0 2172 249840 244819 2026-04-06T20:34:04Z ~2026-21330-27 14261 249840 wikitext text/x-wiki == Անուանում == Ճշգրիտ ստուգաբանութիւնը յայտնի չէ. առաջին յիշատակութիւնները [[Վանի Թագաւորութիւն|Վանի թագաւորութեան]] շրջանէն են։ Ըստ ժողովրդական ստուգաբանութեան, «Արցախ» անուանումը կը նշանակէ Առանի ծառաստան<ref>Շահեն Մկրտչյան, «Արցախի գանձերը», Երեւան 2000 - Տիգրան Մեծ հրտ., էջ 10։</ref>։ Աւանդութեան համաձայն Առանը հայոց [[Վաղարշակ արքայ]]ի<nowiki/>ն կողմէն նշանակուած [[Մեծ Հայք]]ի հիւսիս արեւելեան նահանգներու նախարարն էր՝ [[Սիսակեան տոհմ]]էն<ref>[[Ղևոնդ Ալիշան]], «Արցախ», գրաբարից թարգմանեց Գ. Բ. Թորոսյան։ Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչություն – 1993, էջ 8։</ref>։ Առանը, որ աւանդօրէն կը համարուի [[Առանշահիկներ]]ու եւ անոնցմէ ճիւղաւորուած Արցախի միջնադարեան իշխաններու ու մելիքներու նախահայրը, կը պատկանէր [[Հայկ Նահապետ|Հայկ նահապետի]] զարմին, ուստի եւ միջնադարեան պատմիչները Արցախի իշխանները կը կոչեն «Հայկազեանք»<ref name="aguank">[[Մովսես Կաղանկատվացի]], «Աղուանից աշխարհի պատմութիւն», 1.4, 1.18, 3.22։</ref>։ «Ղարաբաղ» տեղանունը յստակ ստուգաբանութիւն չունի։ Ըստ մէկ ստուգաբանութեան կը թարգմանուի իբրեւ «''Սեւ այգի''»<ref>Robert H. Hewsen, ''Armenia: a Historical Atlas.'' University of Chicago Press, 2001, pp. 119–120.</ref>։ Ըստ երկրորդ ստուգաբանութեան՝ «բաղ» արմատով բազմաթիւ տեղանուններ գոյութիւն ունէին [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիքի]], Արցախի, [[Գանձակ]]ի եւ այլ շրջաններու մէջ։ Եւ «Ղարաբաղը» «Բաղաբերդ» տեղանուան պարզ ու սովորական թարգմանութիւնն է։ «Ղարաբաղի» առաջին՝ «ղարա» մասը հայերէն «բերդ» բառի թարգմանութիւնն է՝ լ-ր հնչիւնափոխութեամբ։ Ինչպէս օրինակ, Կալա-կարա՝ Կալա, Կալաքենդ (Բերդաշէն), իսկ պաշտօնական փաստաթուղթերու մէջ՝ Կարաքենդ։ Տեղանուան երկրորդ՝ «բաղ» մասը օտար նուաճողներու կողմէն չէ թարգմանուած։ Այսպէս Ղարաբաղը Բաղաբերդ տեղանուան քմահաճ թարգմանութիւնն է<ref>Լևոն Հարությունյան, Նշխարներ Արցախի բանահյուսության</ref>։ == Պատմութիւն == === Հին շրջան === ==== Վանի թագաւորութեան ժամանակաշրջանին ==== Ք.Ա. 3-1 հազարամեակներուն հանդէս կու գան առաջին պետական կազմաւորումները, որոնց շարքին մէջ կ'առանձնանար [[Վան]]ի կամ Արարատի թագաւորութիւնը (Ուրարտու)<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 32</ref>։ Ուրարտական թագաւորութեան ժամանակաշրջանին (Ք.ա. 9-6 դարերուն) Արցախ ծանօթ էր Ուրտեխէ-Ուրտեխինի անունով։ Արցախի՝ իբրեւ [[Հայաստան]]ի մաս, յիշատակումներ կան [[Ստրաբոն]]ի, [[Դիոն Կասիոս]]ի, [[Պլինիոս Աւագ]]ի, [[Պլուտարքոս]]ի եւ այլ հին հեղինակներու աշխատանքներուն մէջ, ինչպէս նաեւ [[Արգիշտի Ա]].-ի՝ [[Կոտայքի մարզ|Կոտայքի]] մէջ յայտնաբերուած ժայռափոր արձանագրութեան մէջ, ուր խօսուած է [[Զառ քաղաք]]ի մասին։ Ըստ պատմաբան Վ. Բալայեանի անիկա կը համընկնի Արցախի միջնադարեան Ծար մելիքանիստ աւանի եւ ներկայիս [[Քարվաճառ]]ի [[Զառ գիւղ]]ին հետ։ ==== Երուանդունիներու օրով ==== Ք.ա. 4-րդ դարուն արդէն [[Երուանդունիներ]]ու թագաւորութեան օրով, նոյնպէս վկայութիւններ կան, որ հայկական պետութեան կազմին մէջ կը մտնէին Արցախը եւ [[Ուտիք]]ը<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 34</ref>։ Այդ մասին կը փաստեն յոյն պատմագիր եւ աշխարհագիր Ստրաբոնի վկայութիւնները, ուր ան Արցախը կը ներկայացնէ իբրեւ [[Մեծ Հայք]]ի կազմին մէջ գտնուող նահանգ՝ Օրխիստինա - Արցախ։ ==== Արշակունեաց հարստութեան օրով ==== 66 -ին, [[Արշակունեաց հարստութիւն|Արշակունեաց հարստութեան]] շրջանին, Արցախը նոյնպէս կը գտնուէր հայկական միասնական պետութեան կազմին մէջ<ref>Մկրտչյան. Շ., «Արցախ», Երեւան, 1991, էջ 26</ref>։ Այդ մասին կը վկայէ հռոմէական կայսր՝ [[Ներոն կայսր|Ներոնի]] ժամանակներէն [[Հռոմ]]ի մէջ պահպանուած պատի մը վրայ փորագրուած աշխարհի [[մարմար]]է քարտէսը, ուր կը նշուի, թէ Արցախը [[Արշակունեաց Հայաստան]]ի յառաջատար նահանգներէն մէկն է։ ==== Հայաստանի առաջին բաժանումէն ետք ==== [[Մեծ Հայք|Մեծ Հայքի թագաւորութեան]] բաժանումէն ետք (387 թուական) Արցախ մաս կը կազմէ Արեւելահայկական թագաւորութեան, որ ա'լ շուտով կ'իյնայ [[Սասանեան Պարսկաստան]]ի տիրապետութեան տակ<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 78</ref>։ Սակայն նոյնիսկ օտար լուծի տակ գտնուելով՝ Արցախ կը շարունակէ պայքարիլ եւ պահպանել իր հայկականութիւնը։ Այդ մասին կը փաստեն [[Կորիւն]]ի վկայութիւնները, որոնց համաձայն [[Մեսրոպ Մաշտոց|Մ. Մաշտոց]] լուսաւորական գործունէութիւն կը ծաւալէր Արցախի մէջ, որ այդ օրերուն կը կոչուէր Փոքր Սիւնիք։ Եւ ըստ աւանդութեան նոյն նահանգին Հաբանդ գաւառի [[Ամարասի վանք|Ամարաս գիւղաքաղաքին]] մէջ [[Մեսրոպ Մաշտոց]] կը բանայ իր առաջին դպրոցներէն մէկը։ 451-ին օգտուելով Պարսկաստանի մէջ սկիզբ առած քաղաքական անկայունութիւններէն՝ [[Կուր]]ի աջափնեայ Արցախ եւ [[Ուտիք]] նահանգներու [[Առանշահիկ]] հայ իշխանական տոհմը ինքզինք կը յայտարարէ իբրեւ թագաւորութիւն։ Նոյնինքն Առանշահիկներն ալ կը կամզակերպեն Արցախի հայութեան հակապարսկական ընդվզումները, զորս կը գլխաւորէր [[Վաչէ Առանշահիկ թագաւոր]]ը՝ [[Վարդան Մամիկոնեան]]ի համախոհներէն մէկը։ Զօրավարին մահէն ետք Արցախ աշխարհը պարսկական հետագայ ասպատակութիւններէն պաշտպանելու եւ ազատագրական պայքարներու միջոցով անկախութիւն հաստատելու նպատակով՝ Վաչէ Առանշահիկը կեղծ ուրացութեան ուղին կը բռնէ եւ նոյնիսկ կ'ամուսնանայ Պարսկաստանի թագաւոր՝ [[Յազկերտ Բ.]]-ի քրոջ աղջկան հետ։ Սակայն 457-ին Յազկերտ Բ.-ի մահէն ետք, օգտուելով Պարսկաստանի մէջ սկսած գահակալական կռիւներէն՝ Վաչէ կը վերադառնայ քրիստոնէական-լուսաւորչական կրօնին եւ ապստամբութիւն կը բարձրացնէ պարսիկներուն դէմ։ Վաչէէն ետք շուրջ 30 տարուան անիշխանութենէ ետք, Հայոց Արեւելեան աշխարհին մէջ թագաւոր կը դառնայ անոր եղբօր որդին՝ Վաչագանը։ Այդ օրերուն բուն Մեծ Հայքի եւ կեդրոնական նահանգներուն մէջ հայկական պետականութեան բացակայութեան պայմաններուն մէջ [[Վաչագան Բարեպաշտ]]ին թագաւորութիւնը հայահաւաք կեդրոնի դեր կը կատարէր։ Անոր կառավարման տարիները աչք կը մտնեն սահմանադրական ու կրօնական բարեփոխումներով եւ տնտեսական ու մշակութային կեանքի վերելքով։ Եւ այսպէս մինչեւ Զ. դարու կէսերը Արցախ աշխարհի մէջ տեւական խաղաղութիւն եւ ինքնավարութիւն կը տիրէր։ Սակայն ամէն ինչ կը փոխուի Է. դարու սկիզբը, երբ Հայոց երկիր կը ներխուժեն արաբները։ === Միջնադար === ==== Արաբական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին ==== 652 -ին [[Թէոդորոս Ռշտունի]]ն [[Ասորիք]]ի եւ [[Վերին Միջագետք]]ի կառավարիչ [[Մուավիայ]]ի հետ կը ստորագրէ պայմանագիր մը, որուն միջոցով Հայաստան կը պահպանեց իր ներքին ինքնավարութիւնը<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 85</ref>։ Սակայն [[Սեբէոս]]ի վկայութեամբ բանակցութիւններուն մէջ Հայաստան Սիւնիքէն եւ Արցախէն զատ կը դիտարկուէր։ Իրավիճակը կը փոխուի Թէոդորոս Ռշտունիի մահէն ետք, երբ գահ կը բարձրանայ անոր փեսան՝ Համազասպ Մամիկոնեանը։ Ան կը յաջողի իր իշխանութեան տակ դնել Մեծ Հայքի գրեթէ բոլոր գաւառները, ներառեալ՝ Արցախը։ Այդ տարիներուն տեղի ունեցած հակաարաբական ընդվզումները վերջնականապէս կ'ունենան իրենց արդիւնքը եւ 885-ին արաբական խալիֆայութիւնը կը ճանչնայ [[Աշոտ Ա. Բագրատունի]]ի Մեծ Հայք նահանգի թագաւորութիւնը։ Այսպէս Հայաստան կը վերականգնէ իր անկախութիւնը, եւ Արցախ աշխարհը դարձեալ կը յայտնուի համահայկական պետութեան կազմին մէջ։ ==== Սելճուք-թուրքերու արշաւանքներուն ընթացքին ==== Ամէն ինչ կը փոխուի ԺԱ. դարուն՝ [[սելճուք-թուրքեր]]ու արշաւանքներուն ատեն<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 114</ref>: [[Տուղրիլ բեկի|Տուղրիլ բէկի]] (1025-1063 ) կառավարման տարիներուն սելճուք-թուրքերը կ'աւերեն Հայաստանի կեդրոնական, արեւմտեան եւ հարաւային շրջանները, սակայն Արցախ դեռ կը շարունակէր անվնաս մնալ։ 1064-ին սելճուք-թուրքերու մեծաքանակ զօրքերը՝[[Ալփասլան]]ի գլխաւորութեամբ սուրի ու գերութեան կը մատնեն Արցախը։ ԺԲ. դարու սկիզբներէն, սելճուք-թուրքերու կայսրութեան քայքայման զուգընթաց, կը հզօրանար վրացական թագաւորութիւնը։ Հայ ժողովուրդը, մնալով սելճուք-թուրքերու գերիշխանութեան տակ՝ չէր համակերպեր այդ կացութեան հետ։ ==== Զաքարեաններու օրով ==== Հայերուն անհրաժեշտ էր Վրաստանի օգնութեամբ թօթափել սելճուք-թուրքերու լուծը։ Եւ հայ-վրացական ռազմա-քաղաքական համագործակցութեան մէջ մեծ դերակատարութիւն կ'ունենան վրաց արքունիքին մէջ ծառայող հայ իշխանները, յատկապէս [[Զաքարեաններու տոհմ]]ի ներկայացուցիչները<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 118</ref>։ ԺԲ. դարու 90-ական թուականներուն նոր թափ կը ստանայ Հայաստանի ազատագրման եւ հայկական պետականութեան վերածնունդի ապահովման գործը։ Հայ-վրացական միացեալ ուժերու կողմէ կ'ազատագրուէին հայկական տարածքները, որոնց մէջ էր նաեւ Արցախը։ Սակայն Զաքարեանները չեն յաջողիր միաձոյլ կեդրոնաձիգ պետութիւն մը ստեղծել։ Այդ իսկ պատճառով հայոց միասնութիւնը պահելու համար Զաքարեան իշխանները խնամիական կապեր կը ստեղծեն գաւառային հզօր իշխանական տոհմերու հետ։ Այս ժամանակաշրջանին Արցախի մէջ գտնուող երեք իշխանութիւնները՝ Ներքին Խաչէն, [[Հաթերք]] եւ Վերին Խաչէն, տարբեր յարաբերութիւններ ունէին Զաքարեաններուն հետ։ Վերին Խաչէնը (Ծարա), որ ազատագրուած էր Զաքարեաններու օգնութեամբ, կ'ընդունէր վերջիններուս գերագահութիւնը։ Միջին Խաչէնի կամ Հաթերքի իշխանութեան տիրոյթները ժամանակի ընթացքին կը բաժանուին Վերին Խաչէնի եւ Ներքին Խաչէնի միջեւ։ Վերջինիս իշխանական տան ներկայացուցիչները Արցախի միւս իշխանութիւններուն համեմատ առաւել մեծ ինքնուրոյնութիւն ունէին։ Ներքին Խաչէնը տնտեսական եւ մշակութային աննախադէպ վերելք կ'ապրի Հասան-Ջալալի օրով։ Այդպիսի զարգացման շնորհիւ երկրամասը կը ստանայ նաեւ քաղաքական անկախութիւն, զոր կ'ընդունէին նոյնիսկ վրաց թագաւորները։ [[Պատկեր:Zakarid Armenia 1200 map-fr.svg|մինի|աջից|300px|'''Արցախը [[Զաքարեան իշխանապետութիւն|Զաքարեան իշխանապետութեան]] կազմին մէջ, ԺԳ. դար''']] Է. դարէն մինչեւ Թ. դարասկիզբը Արցախ կը գտնուէր [[Արաբական խալիֆայութիւն|Արաբական խալիֆայութեան]] տիրապետութեան տակ՝ [[Արմինիա կուսակալութիւն|Արմինիա կուսակալութեան]] կազմին մէջ։ Այդ շրջանին բազմացեղ ըլլալով (Արցախի մէջ՝ հայեր, այլ գաւառներու մէջ՝ աղուանական եւ իրանական ցեղեր) Աղուանէն թագաւորութեան մասը գտնուած է իշխող [[Միհրանեան տոհմ]]ին տիրապետութեան տակ։ ==== Մոնկոլական արշաւանքներու ընթացքին ==== 1221-ին Կոտման (Թոուզ) գետին մօտ տեղի ունեցած ճակատամարտին, հայ-վրացական միացեալ ուժերը պարտութիւն կը կրեն, որմէ ետք մոնկոլները կը սկսին ասպատակել Հայաստանն ու Վրաստանը։ Երկրորդ արշաւանքին ընթացքին կը գրաւեն նաեւ Արցախը<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 125-136</ref>։ Եւ հակառակ այն իրողութեան, որ իշխանութիւնները կորսնցուցած էին իրենց ինքնավարութիւնը, ժողովուրդը կը շարունակէր յամառ դիմադրութիւն ցուցաբերել։ Իրավիճակը աւելի կը բարդանայ, երբ [[Մոնկոլ-թաթարներու Տիրապետութիւնը Հայաստանի Մէջ|մոնկոլները]] Ղազան խանի օրով պաշտօնապէս կ'ընդունին [[Իսլամութիւն|մահմետականութիւնը]]։ Ազգային եւ ընկերային ճնշումներուն վրայ կ'աւելնան կրօնական հալածանքները։ 1386-ին [[Լենկ-Թիմուր]], գրաւելով [[Թաւրիզ]]ը՝ կ'անցնի [[Արաքս]]ը եւ կը մտնէ [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]], եւ անկէ ետք անոր զօրքերը կը ներխուժեն Արցախ եւ կը գրաւեն Վերին Խաչէնը։ Իրավիճակը կը փոխուի Լենկ-Թեմուրի մահէն ետք, երբ անոր հսկայածաւալ պետութիւնը կը սկսի քայքայուիլ։ ԺԵ. դարուն [[Կարա-Կոյունլի]] տիրակալներու իշխանութեան տակ հայերը համեմատաբար լաւ վիճակի մէջ կը գտնուին։ Կարա-Կոյունլուները գիտակցելով իրենց տիրապետութեան տակ ինկած երկիրներու քայքայուած տնտեսութեան վերականգնման եւ պետական գանձարանը լեցնելու կարեւորութիւնը՝ համեմատաբար մեղմ քաղաքականութիւն կը վարէին հայ իշխաններուն նկատմամբ։ Անոնք պետական բարձր պաշտօններու վրայ կը նշանակէին հայ նախարարական անուանի տուներու ներկայացուցիչներ եւ շատերը կը դարձնեն իրենց նախկին տիրոյթներու տնօրէններ ու լիիրաւ իշխաններ։ Նոյն իրավիճակը կը տիրէր նաեւ ակ-Կոյունլիի տիրապետութեան շրջանին։ Այս ժամանակաշրջանին կը վերականգնուին Ներքին Խաչէնի եւ Վերին Խաչէնի իշխանական տուներու ներկայացուցիչներուն իրաւունքները։ ԺԴ.- ԺԵ. դարերուն հայ նախարարական տուներու զգալի մասը կը կորսնցնէ իր ինքնավարութիւնը՝ զայն զիջելով Հայաստանին տէր դարձած քոչուոր ցեղերու աւագանիին։ Հակառակ անոր, որ Արցախի լեռնային գաւառներուն մէջ Առանշահիկներու իշխանական տուներու առանձին ճիւղեր կը յաջողին ընդդիմանալ եկուորներու ճնշումներուն եւ պահպանել երկրամասին պետական հիմնարկներու կենսունակութիւնը։ Այդ մասին կը վկայէ կարա-Կոյունլիի Ջեւանշահի հրովարտակը, որմով կը ճանչցուի լեռնային Արցախի տէր մելիքներու իշխանութիւնը։ === Թուրք-պարսկական պատերազմներ === ԺԶ.-ԺԷ. դարերուն Հայաստան կը դառնայ թուրք-պարսկական պատերազմներու թատերաբեմ։ 1555-ին պատերազմող կողմերը [[Ամասիա|Ամասիոյ]] մէջ հաշտութիւն կը կնքեն<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 144</ref>։ Անդրկովկաս կ'անցնի Պարսկաստանի գերիշխանութեան տակ։ ԺԶ. դարուն պարսկահպատակ տարածքներուն մէջ կը ստեղծուին ռազմա-վարչական երեք միաւորներ՝ [[Շիրւանի]], [[Չուխուր Սադի]] (Երեւան եւ [[Նախիջեւան]]) եւ Ղարաբաղի բեկլարբեկութիւնները։ 1580-ին թուրք զօրավար Մուսթաֆա Լալա-փաշայի զօրքերը կը ներխուժեն Ղարաբաղ, այնուհետեւ կ'աւերեն [[Երեւան]]ը ու կը հասնին [[Գեղարքունիքի մարզ|Գեղարքունիք]]։ Հայոց հողին վրայ թուրք-պարսկական բախումները կը շարունակուին մինչեւ 1639 եւ կ'աւարտին Կոստանդնուպոլսոյ մէջ կնքուած հաշտութեան պայմանագիրով։ Պարսկաստանի կ'անցնին Հայաստանի արեւելեան նահանգները՝ [[Գուգարք]]ը, [[Շիրակ]]ը, [[Արարատեան դաշտ]]ը, Սիւնիքն ու Արցախը եւ [[Վասպուրական]]ի արեւելեան հատուածը։ Այդ ժամանակահատուածին մէջ, գտնուելով պարսկական տիրապետութեան տակ՝ Արցախի մելիքութիւնները ունէին ներքին ինքնավարութիւն եւ անոր հետ իսկ կը ստեղծէին ինքնատիպ մշակոյթ մը։ Երկրամասին մէջ խաղաղութիւն պահպանելու համար, Արցախի մելիքները լեռնային անմատչելի ծերպերուն մէջ տասնեակ ամրոցներ կառուցած էին։ === Սղնախներու ձեւաւորումը === ԺԸ. դարու սկիզբներուն օգտուելով Պարսկաստանի ներքին երկպառակտութիւններէն ու աֆղաններու հետ պատերազմներէն՝ Արցախի մելիքները աւելի մեծ ինքնուրոյնութիւն ձեռք կը բերեն։ Անոնք կը հրաժարին Պարսկաստանի հարկեր վճարելէն, եւ այս մէկը կը նպաստէ Արցախի հայ բնակչութեան տնտեսական վիճակին բարելաւման։ Այդ շրջանին պարբերաբար կրկնուող աւերիչ արշաւանքները դիմակալելու նպատակով՝ Արցախի մելիքները կը միաւորուին եւ կը ստեղծեն զինուորական միասնութիւն, որ պատմութեան մէջ ծանօթ է Սղնախներ անունով<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 152</ref>։ Ծանօթ են [[Գիւլիստան]]ի, [[Ջրաբերդ]]ի, Աւետարանոցի, [[Շուշի]]ի, [[Բադարա գիւղ]]ի մօտակայքը, [[Հերհեր գիւղ(արեւմտահայրեէն)|Հերհեր]] ու [[Ծովատեղ գիւղ|Ծովատեղ]] գիւղերու թիկունքին, [[Տող գիւղ|Տող]] եւ [[Տումի գիւղ|Տումի]] գիւղերու սղնախները։ Այդ ժամանակահատուածին մէջ ինքնավարութեան տեղական մարմինները իրենց ուժերը կը համախմբէին Լեռնահայաստանի մէջ պարսկական իշխանութիւնը վերացնելու համար։ 1723-ին Արցախի սղնախականները ստիպուած էին դիմակալելու թուրքերուն, որոնք յամառօրէն կը փորձէին հասնիլ [[Կասպից ծով]]ու ափերը։ Հայերը կը յաջողին պարտութեան մատնել թուրքերը, եւ վերջիններս կը նահանջեն։ Ամէն ինչ կը փոխուի 1726 -ին՝ Կ.Պոլսոյ մէջ կնքուած ռուս-թրքական պայմանագիրէն ետք, երբ Թուրքիոյ կ'անցնին այսրկովկասեան տիրոյթները՝ ներառեալ [[Թիֆլիս]], [[Գանձակ (արեւմտահայրեէն)|Գանձակ]], [[Նախիջեւան]] քաղաքները, Ղարաբաղի ու [[Ղափանի մարզ|Ղափանի]] մարզերը<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 157</ref>։ === Մելիքութիւններ === Հայկական սղնախները մարտեր կը մղէին թուրքերուն դէմ, եւ վերջ ի վերջոյ անոնց հիմքին վրայ կը ծնի վարչաքաղաքական նոր միաւոր մը՝ Խամսայի մելիքութիւնները, որոնք հետագայ տասնամեակներուն կը դառնան հայ ազգային ազատագրական պայքարի նոր հանգրուաններ։ Նադիր շահը յաղթանակ կը տանի թուրքերուն դէմ։ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կառավարութիւնը]] ի վիճակի չըլլալով՝ ստիպուած կը շարունակէ պատերազմը եւ 1736-ին [[Էրզրում]]ի մէջ հաշտութեան պայմանագիր կը կնքէ պարսիկներուն հետ։ Այս պայմանագիրին մէջ թուրքերը պարսիկներուն կը յանձնեն Արեւելեան Հայաստանը (Երեւանը, Ղարաբաղը, Նախիջեւանը), Վրաստանի մէկ մասը, Գանձակը, Շամախին եւ Ատրպատականը։ [[Նադիր շահ]]ի օրով եւ անոր հովանաւորութեամբ 1735 -ին հինգ (Խամսայի) հայկական մելիքութիւնները (Գիւլիստան, Ջրաբերդ, Խաչէն, Վարանդա, Դիզակ) կը միաւորուին մէկ ռազմաքաղաքական եւ վարչական միաւորի մէջ եւ իրենց ծաղկման եւ հզօրութեան գագաթին կը հասնին ԺԸ. դարու աւարտին<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 204</ref>։ Այսպիսով կը ձեւաւորուի հինգ մելիքութիւններէ կազմուած նահանգը, որուն կեդրոնը [[Տող գիւղ|Տող]] աւանն էր։ Այս կազմաւորումը Դիզակի Մելիք-Եգանի գլխաւորութեամբ կը ճանչցուի իբրեւ հայկական ինքնավար երկիր մը, որուն սահմանները կ'երկարէին [[Գանձակ]]ի մատոյցներէն մինչեւ [[Արաքս գետ]]ը։ [[Մելիք-Եգան]]ը, Նադիրէն խանական տիտղոս ստանալով՝ մինչեւ 1744 կը գլխաւորէ Խամսայի մելիքութիւնները։ Իրավիճակը փոխուեցաւ Նադիր շահի սպանութենէն ետք, երբ Պարսից երկիրին մէջ առաջացած անիշխանութեան հետեւանքով պատմութեան թատերաբեմ կը բարձրանայ Փանահ խանը, որուն նպատակն էր գրաւել լեռնային Արցախը։ Խամսայի մելիքները չհանդուրժեցին Փանահի այս քաղաքականութիւնը եւ զինք ետ մղեցին Արցախի լեռնային հատուածներէն։ Այդ ժամանակաշրջանին մելիքներու միջեւ առաջացած գժտութիւններուն հետեւանքով՝ [[Փանահ խան]]ը հնարաւորութիւն կը ստանայ տիրանալու Արցախին։ Վարանդայի մելիք՝ Շահնազարը, Փանահին նուիրաբերեց Շուշի բերդը, եւ այդ քայլը աւելի սրեց Արցախի ներքաղաքական կեանքը։ Շուտով Փանահ ինքզինք հռչակեց խան եւ Պարսից շահին միջոցով հայ մելիքներուն ստիպեց ընդունիլ իր գերիշխանութիւնը։ Այդպէս [[Խամսայի մելիքութիւններ|Խամսայի մելիքութիւնը]] թուլցաւ եւ սկսաւ կործանիլ։ 18-րդ դարուն վերջերուն Իրանի մէջ գահին տիրելու համար նորէն պայքար կը սկսի եւ [[1794]] -ին Աղա Մուհամմադ խանը ինքզինք շահ կը հռչակէ։ Վերջինիս կ'անհանգստացնէին ռուսական կողմնորոշում ունեցող Արցախի մելիքները։ Ան մելիքներուն խոստացաւ հաստատել իրենց իշխանութիւններուն մէջ, եթէ անոնք օգնեն տապալելու Իպրահիմ խանը։ Սակայն Արցախի մելիքները հաստատօրէն մերժեցին Պարսից շահին պահանջը, որուն պատճառով [[1795]] -ին շահը պաշարեց Շուշիի ամրոցը, սակայն յաջողութեան չհասաւ։ Յետագային Աղա Մուհամմատ խանը նորէն կը յարձակի Շուշիի վրայ՝ այս անգամ արդէն յաջողութեան հասնելով։ Ան կը հաստատուի Շուշի, սակայն որոշ ժամանակ ետք դաւադրաբար կը սպաննուի։ === Ռուսական նուաճում === ==== Ռուս-պարսկական պատերազմներուն ժամանակ ==== Աղա Մուհամմատ շահի սպանութենէն ետք իշխանութեան գլուխ կ'անցնի Ֆաթալի շահը, որ կը փորձէ ամրապնդել Պարսկաստանի գերիշխանութիւնը Այսրկովկասի մէջ։ Այդ ժամանակաշրջանին ռուս-պարսկական խորացող հակասութիւնները կը վերածուին երկարատեւ պատերազմի (1804-1813)<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 200</ref>։ 1804-1813 ռուս-պարսկական պատերազմի աւարտին՝ 12 Հոկտեմբեր 1813 -ին Գիւլիստանի հաշտութեան պայմանագրով Արցախը կ'անցնի Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ։ Այդ պայմանագիրը կը վկայէ, որ Արցախը առանձին ազգային-պետական միաւորի կարգավիճակով է անցած է Ռուսաստանի տիրապետութեան տակ։ 1828 -ին, [[Թուրքմենչայի պայմանագիր|Թուրքմենչայի պայմանագրով]] վերջ կը դրուի ռուս-պարսկական պատերազմին։ Հայաստան, մէկընդմիշտ կ'ազատագրուի պարսկական լուծէն։ Սակայն հայերու վիճակը ռուսական լուծի տակ աւելի վատթարացաւ։ ==== Ռուսական կայսրութեան տարիներուն ==== 1840-1917 թուականներուն շարք մը վարչատարածքային բաժանումներ կատարուեցան Ցարական Ռուսաստանի կողմէն, որոնց իբրեւեւ արդիւնք Ղարաբաղը մէկի կը վերածուի [[Կասպիական մարզ]]ի, մէկ՝ [[Շամախի նահանգ]]ի, մէկ՝ [[Ելիզաւետպոլի նահանգ]]ի կազմին մէջ<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 242-243</ref>։ ։ Փետրուարեան բուրժուա-ժողովրդապետութեան յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք Ժամանակաւոր կառավարութիւնը 9 մարտ 1917 -ին ստեղծեց [[ԱնդրԿովկաս|Անդրկովկասեան]] յատուկ կոմիտէ (Օզակոմ), որուն կարգադրութեամբ ստեղծուեցան գաւառային, քաղաքային եւ գիւղական գործադիր կոմիտէ։ իբրեւեւ արդիւնք, Անդրկովկասի մէջ ստեղծուեցան երեք ազգային պետութիւններ՝ Հայաստանի, [[Ազրպէյճան]]ի եւ Վրաստանի հանրապետութիւնները։ Իսկ արցախահայերը իրենց ներքին կեանքը վարելու համար ստեղծեցին Ղարաբաղի Ազգային գրասենեակ<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 296</ref>։ Լեռնային Ղարաբաղի բնակչութիւնը, որուն 95%-ը հայեր էին, գումարեցին իրենց առաջին համագումարը, որ Լեռնային Ղարաբաղը հռչակեց անկախ վարչաքաղաքական միաւոր, ընտրեց Ազգային խորհուրդ եւ կառավարութիւն։ 1918-1920 Լեռնային Ղարաբաղը ունէր պետականութեան բոլոր ատրիբուտները՝ ներառեալ բանակն ու օրինական իշխանութիւնները<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 298</ref>։ ։ Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդի խաղաղ նախաձեռնութիւններուն ի պատասխան, Ազրպէյճանի Ժողովրդավարական Հանրապետութիւնը դիմեց ռազմական գործողութիւններու։ Մայիս 1918 -էն մինչեւ ապրիլ 1920 թուականը Ազրպէյճանի եւ անոր սատարող Թուրքիոյ զինուած ստորաբաժանումները հայ բնակչութեան հանդէպ իրագործեցին բռնութիւններ եւ ջարդեր։ Սակայն, անոր հետ հնարաւոր չեղաւ պարտադրել Լեռնային Ղարաբաղի ժողովուրդին՝ ընդունելու Ազրպէյճանի իշխանութիւնը։ Օգոստոս 1919 -ին Ղարաբաղը եւ Ազրպէյճանը՝ ռազմական բախումը կանխելու նպատակով կնքեցին նախնական պայմանագիր, որուն հետ համաձայնեցան երկրամասի կարգավիճակի խնդիրը քննարկել՝ [[Փարիզի խաղաղութեան խորհրդաժողով]]ին մէջ։ ==== Խորհրդային ժամանակաշրջանին ==== Անդրկովկասի մէջ, խորհրդային կարգերու հաստատումը ուղեկցուեցաւքաղաքական նոր կարգերու ստեղծմամբ։ Լեռնային Ղարաբաղը Ազրպէյճանի եւ Հայաստանի միջեւ վիճելի տարածք է, որ ճանչցուած է նաեւ Խորհրդային Ռուսաստանի կողմէն։ Օգոստոս 1920 -ին [[Խորհրդային Ռուսիա|Խորհրդային Ռուսաստանի]] եւ [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|Հայաստանի Հանրապետութեան]] միջեւ կնքուած համաձայնագրով, ռուսական զօրքերը ժամանակաւորապէս տեղակայուեցան Լեռնային Ղարաբաղի մէջ։ Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումէն անմիջապէս ետք, 30 Նոյեմբեր 1920 -ին Ազրպէյճանի կոմկուսի Կենտկոմի քաղբիւրոյի եւ կազմբիւրոյի համատեղ նիստին մէջ ընդունուեցաւ որոշում մը, ըստ որուն Ազրպէյճանի բանւորագիւղացիական կառավարութեան կողմէն կը յայտարարուի, որ Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ եղած սահմանային վիճերը վերջացած կը համարեն<ref name="ReferenceA">Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 307</ref>։ Որուն իբրեւեւ արդիւնք, Լեռնային Ղարաբաղը, Զանգեզուրը եւ Նախիջեւանը կը համարուին Հայաստանի սոցիալիստական հանրապետութեան մաս։ Այդ որոշումը վաւերացուեցաւ 1 Դեկտեմբեր 1920 -ին [[Պաքու]]ի խորհուրդի ընդլայնուած նիստին մէջ ընդունուած հռչակագրով<ref>«Կոմունիստ», 2 դեկտեմբերի, 1920, Հոկտեմբերյան սոցիալիստական մեծ հեղափոխությունը և սովետական իշխանության հաղթանակը Հայաստանում, ժողովածու, Երեւան, 1957, էջ 497-498</ref>։ [[Լեռնային Ղարաբաղ]]ի, [[Զանգեզուր (արեւմտահայրեէն)|Զանգեզուրի]] եւ [[Նախիջեւան]]ի նկատմամբ հաւակնութիւններէն հրաժարելու մասին Խորհրդային Ազրպէյճանի հայտարարութեան եւ Հայաստանի ու Ազրպէյճանի կառավարութիւններուն միջեւ համաձայնութեան հիման վրայ՝ Յունիս 1921 -ին, Հայաստանը, նաեւ Լեռնային Ղարաբաղը հայտարարեց իր անբաժանելի մաս։ ==== ԼՂ բռնակցումը ԱդրԽՍՀ-ին ==== [[4 Յուլիս]] [[1921]] -ին Ռուսաստանի [[համայնավար կուսակցութիւն|համայնավար կուսակցութեան]] Կովկասեան գրասենեակը, Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիս կը հրաւիրէ լիագումար նիստ, որուն ընթացքին կը հաստատուի Լեռնային Ղարաբաղը Հայկական ԽՍՀ մաս հանդիսանալու փաստը։ Սակայն, Մոսկուայի թելադրանքով եւ [[Ստալին]]ի անմիջական միջամտութեամբ, 5 Յուլիս-ի լոյս գիշերը կը վերանայուի նախորդ օրուան որոշումը եւ կ'ընդունուի Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային զրպէյճանի կազմին մէջ ընդգրկելու եւ այդ տարածքին մէջ ինքնավար մարզ կազմաւորելու վերաբերեալ որոշում՝ չպահպանելով նոյնիսկ ընթացակարգը։ Այս որոշումը, աննախադեպ իրավական արարք է միջազգային իրաւունքի պատմութեան մէջ, երբ երրորդ երկրի կուսակցական մարմինը (ՌԿ(բ) կ)՝ առանց որեւէ իրաւական հիմքի կամ իրաւասութեան, կ'որոշէ մէկ այլ տարածքի, երկրի կարգավիճակը։ Ազրպէյճանական եւ Հայաստանի ԽՍՀ-ները դեկտեմբեր 1922-ին ընդգրկեցին ԽՍՀՄ-ի կազմաւորման գործընթացներուն մէջ, իսկ Ղարաբաղի տարածքի ընդամէնը մէկ հատուածի մէջ, 7 Յուլիս 1923 -ին, Ազրպէյճանական ԽՍՀ Կեդրոնական գործադիր յեղափոխական կոմիտէի որոշմամբ կազմաւորուեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը՝ Ազրպէյճանական ԽՍՀ կազմին մէջ, որուն հետ, ըստ էութեան, ոչ թէ լուծուեցաւ, այլ ժամանակաւորապէս սառեցուց ղարաբաղեան հիմնախնդիրը։ Աւելին, ամէն ինչ աւերեց, որպէսզի Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզը ընդհանուր սահման չունենայ Հայաստանի հետ<ref>mfa.am, http://www.mfa.am/hy/artsakh/#a3 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151201200223/http://mfa.am/hy/artsakh/#a3 |date=2015-12-01 }}</ref>։ Խորհրդային ամբողջ ժամանակահատուածին մէջ Լեռնային Ղարաբաղի հայութիւնը չհաշտուեցաւ այդ որոշման հետ եւ տասնեակ տարիներ պայքարեցաւ Մայր հայրենիքին վերամիաւորուելու համար։ Արցախը Ազրպէյճանին անմիջապէս բռնակցելէ ետք՝ սկիզբ առաւ ազգային-ազատագրական պայքարը։ 1920-ական Արցախի մէջ հակաազրպէյճանական շարժումը ղեկավարելու նպատակով ստեղծուեցաւ «Ղարաբաղը՝ Հայաստանին» միութիւնը<ref>Ուլուբաբյան Բ., «Արցախի պատմությունը», Երեւան, 1994</ref>։ Նոյեմբեր 1927-ի սկիզբներուն միութիւնը հազարաւոր թռուցիկներ ցրած է՝ Ղարաբաղը Հայաստանին նշանաբանով։ ։ 1962-ին [[Ստեփանակերտ]]ի մէջ 300 աշխատաւորներ բողոք-նամակ գրեցին ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի նախագահութեան, կուսակցութեան Կենտկոմ եւ Մինիստրներու խորհուրդ։ Նամակին մէջ ներկայացուեցաւ մարզի գաղութային վիճակը եւ առաջարկուեցաւ ԼՂԻՄ-ը վերամիաւորել ՀԽՍՀ-ին։ 1962-ին շարք մը մտաւորականներ նմանօրինակ նամակով դիմեցին ԽՄԿԿ Կենտկոմին։ Այսպիսի դիմումները կը կրէին պարբերական բնոյթ եւ կը հղուէին թէ ԼՂԻՄ-էն, թէ ՀԽՍՀ-էն։ Միայն Լեռնային Ղարաբաղէն Կենտկոմին հասած դիմումներու տակ ստորագրած էին 45 հազար աշխատաւորներ։ Փաստօրէն, չնայած ԼՂ-ը ապօրինաբար բռնակցուած էր ԱդրԽՍՀ-ին, զայն երբեք չէր կորսնցնէր անկախանալու եւ Մայր Հայաստանին միաւորուելու ձգտումը։ ==== 1988 - Շարժման սկիզբ ==== * 1985 ԽՄԿԿ ապրիլեան պլենիումի կողմէն գորբոչովեան «գլաստնոստի» հռչակումէն ետք արցախահայութիւնը հնարաւորութիւն ունեցաւ ԼՂԻՄ-ը ՀԽՍՀ-ի հետ վերամիաւորուելու համար։ * 1987-1988 թթ ԼՂԻՄ-ի հայութիւնը աշխոյժ ստորագրահաւաք սկսաւ՝ ԼՂԻՄ-ը Հայկական ԽՍՀ-ի հետ վերամիաւորուելու հանրագիր, որուն տակ ստորագրուեցաւ աւելի քան 80 հազ. մարդ<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երեւան, 2002, էջ 354</ref>։ * 20 Փետրուար [[1988]] -ին ԼՂԻՄ-ի Ժողովրդական պատգամաւորներու մարզխորհրդի նստաշրջանը որոշում տուաւ դիմել ԱդրԽՍՀ՝ ԼՂԻՄ-ն ԱդրԽՍՀ-ի կազմէն դուրս բերելու եւ Հայաստանի կազմի մէջ ընդգրկելու խնդրանքով<ref>ՀՀ ԱԺ, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիր. Կարգավորման ուղիներ, Խորհրդարանական լսումներ 29-30 մարտի, 2005 թ, «Անտարես», Երեւան, 2006, էջ 279</ref>։ * Խնդրին խաղաղ լուծում տալու փոխարէն 21 Փետրուարին ԽՄԿԿ Կենտկոմի գրասենեակը որոշում տուաւ, ըստ որուն [[Ղարաբաղեան շարժում]]ը որակուեցաւ «ծայրահեղական» եւ «նացիոնալիստական», որ կը հակասէ ԱդրԽՍՀ եւ ՀԽՍՀ աշխատաւորներու շահերուն։ * Տեսնելով, որ խնդիրը վերէն լուծում չըստանար, ժողովուրդը ինքը սկսաւ իր պայքարը, որուն յաջորդեցին ազրպէյճանական սադրիչ գործողութիւնները, որոնց վերջարդիւնքը դարձաւ 27-29 Փետրուար 1988 -ին տեղի ունեցած Պաքուի եւ [[Սումկայիթի Ջարդեր|Սումկայիթի ջարդերը]]։ Երթալով, իրավիճակը աւելի կը բարդանար եւ անորոշ կը դառնար թէ' ազրպէյճանահայերուն եւ թէ' արցախահայութեան ճակատագիրը։ * 16 Օգոստոս 1989 -ին Ստեփանակերտի մէջ տեղի ունեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի լիազօր ներկայացուցիչներու համագումար, որ ընտրեց [[Ազգային Խորհուրդ]]։ Համագումարի որոշմամբ մինչեւ ժողովրդական դեպուտատներու մարզխորհուրդի ու կուսակցութեան մարզկոմի գործունէութեան վերականգնումը՝ երկրամասի բարձրագոյն գործադիր իշխանութեան լիազօրութիւնները կը յանձնուին Ազգային Խորհուրդին։ Բացի անոնցմէ համագումարի ժամանակ ընդունուեցաւ հռչակագիր մը, ըստ որուն, Ինքնավար Մարզի գործերուն ԱդրԽՍՀ-ի միջամտութիւնը պիտի գնահատուէր որպէս ագրեսիայի արարք եւ ստանար համարժէք պատասխան։ * 28 նոյեմբեր 1989 -ին ԽՍՀՄ Գերագոյն խորհուրդի ընդունած որոշման համաձայն Լեռնային Ղարաբաղը նորէն կը բռնակցուի Ազրպէյճանին<ref>Մելքումյան Ս., «Լեռնային Ղարաբաղ», Երեւան, 1990, էջ 38</ref>։ Դէպքերու զարգացման նման ընթացքը բերին անոր, որ 1 Դեկտեմբեր 1989-ին ՀԽՍՀ ԳԽ եւ ԼՂ Ազգային Խորհուրդը կ'ընդունեն համատեղ որոշում ԼՂ-ի եւ Հայկական ԽՍՀ-ի վերամիաւորման մասին<ref>ՀՀ ԱԺ, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիր. Կարգավորման ուղիներ, Խորհրդարանական լսումներ 29-30 մարտի, 2005 թ, «Անտարես», Երեւան, 2006, էջ 281</ref>։ === 1 Դեկտեմբեր 1989 թուականի որոշումը === 1 Դեկտեմբեր 1989-ին [[ՀԽՍՀ Գերագոյն խորհուրդ]]ը եւ [[ԼՂ Ազգային խորհուրդ]]ը իրենց համատեղ նիստին մէջ միաձայն ընդունեցին [[ՀԽՍՀ]] եւ [[ԼՂԻՄ]] վերամիաւորման մասին որոշում<ref>Հայաստանի Հանրապետության Ազգային ժողով, «Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդրի կարգավորման ուղիներ», Երեւան 2006, էջ 280</ref>։ Միացումը, որուն կարգախօսի տակ բարձրացած էր Ղարաբաղեան շարժումը՝ կայացաւ։ ՀԽՍՀ եւ ԼՂԻՄ վերամիաւորման մասին ընդունուած «Համատեղ որոշումը» օրինական է եւ ընդունելի, միջազգային իրաւունքի բոլոր սկզբունքներու տեսնակիւնէն։ Յայտնի է, որ միջազգային իրաւունքի՝ «ժողովուրդներու ազատ ինքնորոշման» սկզբունքը ՄԱԿ-ը հռչակած է որպէս պետութիւններու ու ազգերու յարաբերութիւններու կարգաւորման համապարտադիր սկզբունք։ Միացման այս արարքը միջազգային իրաւունքի տեսակետէն որեւէ առարկութիւն չի հարցներ, մանաւանդ, որ խօսքը ոչ թէ ինքնորոշման առաջնային արարքի, այլ արդէն ինքնորոշման սուբյեկտ հանդիսացող պետական երկու կազմաւորումներու մասին է։ Որեւէ արգելք չկար նաեւ [[ԽՍՀՄ]] օրէնքին մէջ, ուր նախընթաց տարիներուն հանրապետութիւններու ու ազգային պետական կազմաւորումներու սահմաններու փոփոխութեան գրեթէ երկու տասնեակ դէպք արձանագրուած էր ( Կարելոֆիննական միութենական հանրապետութիւնն, օրինակ, վերակազմաւորուած է ինքնավար հանրապետութեան, իսկ [[Ռուսաստանի Դաշնութիւն|Ռուսաստանի Դաշնութեան]] Ղազախստանի ինքնավար հանրապետութեան Կեդրոնէն տրուած է միութենական հանրապետութեան կարգավիճակ)։ ԽՍՀՄ-ի՝ որպէս միասնական պետութեան մէջ տարբեր ազգային կազմաւորումներու սահմաններու փոփոխութիւնները երբեք չէին կապած սահմաններու անխախտելիութեան ու տարածքային ամբողջականութեան սկզբունքներու հետ։ Անոնք դիտուած են, որպէս միութենական դաշնային պետութեան ներքին գործը նաեւ իրաւական այն հիմքով, որ նման վերակազմաւորումներն ու վերաենթարկումները չէին կապուէր ԽՍՀՄ-ի՝ որպէս միասնական պետութեան սահմաններու փոփոխութեան կամ անոր տարածքային ամբողջականութեան խախտման հետ։ «Տարածքային ամբողջականութեան» սկզբունքը, որ մինչ այդ լրջօրէն չէր կիրառկուած հանրապետութիւններու ու ինքնավար կազմաւորումներու նկատմամբ, ձեռք բերաւ սկզբունքային նշանակութիւն հենց ԼՂ դեպքին մէջ, երբ յայտնի էր, որ ան բռնութեամբ մտցուած է [[ԱդրԽՍՀ]] կազմ եւ երբ ակնյայտ էր, որ ԱդրԽՍՀ-ի մէջ կ'իրագործուի հանրապետութեան հայ ազգաբնակչութեան ցեղասպանութիւն։ Բայց եթէ միութենական հանրապետութիւններու տարածքային ամբողջականութեան նոյնիսկ տրուած էր նման սկզբունքային բնոյթ, ապա սահմանադրական արգելք չէր առաջանար, քանի որ խօսքը ինքնորոշման իրաւունքի սուբյեկտ հանդիսացող եւ ԽՍՀՄ ազգային-պետական կառուցուածքի երկու կազմաւորումներու մասին է։ ԼՂԻՄ-ի վերամիաւորումը [[ՀԽՍՀ]] հետ չէր հակասեր ԽՍՀՄ Սահմանադրութեան 78 յօթուածին, որ կ'արգիլէր փոփոխութեան ենթարկել միութենական հանրապետութեան սահմանները, առանց անոր համաձայնութեան։ ԼՂԻՄ-ը ՀԽՍՀ ենթադասութեան տալը չէր նշանակեր, թէ կը խախտի ԱդրԽՍՀ տարածքային ամբողջականութիւնը։ Հենց անոր հաշիւով ալ Փետրուար 1988-ին ժողպատգամաւորներու մարզային խորհուրդը բարձրացած է ՀԽՍՀ հետ միայն մարզի վերամիաւորման հարցը, չնայած, որ բոլորը գիտէին, որ Լեռնային Ղարաբաղի հսկայական տարածքները, որոնք գրասենեակի որոշմամբ պետք է ըլլային ԼՂԻՄ կազմին մէջ, կամայականօրէն դուրս նետուած էին անոր սահմաններէն։ ԼՂԻՄ եւ ՀԽՍՀ բարձրագոյն իշխանութիւններու կողմէն վերամիաւորման մասին «Համատեղ որոշմանը» հետեւեցան ԱդրԽՍՀ պատժիչ գործողութիւնները։ Ապրիլ 1991-էն մինչեւ Յուլիս ինկած ժամակահատուածին ազրպէյճանական յատուկ նշանակութեան ([[ՕՄՕՆ]]) զինուած խումբերը՝ խորհրդային բանակի զօրքերու հետ մեկտեղ իրականացուցին «Օղակ» օպերացիան՝ Արցախի հայաթափման եւ անոր տարածքին տեր դառնալու համար ձեռնարկուած ծայրահեղ գործողութիւն<ref>Ալեքսանդր Մանասյան, Ալեն Ղևոնդյան «Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպես է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 102</ref>: === 2 Սեպտեմբեր 1991 === 2 Սեպտեմբեր 1991-ին, ԼՂԻՄ-ի եւ դեռեւս չհայաթափուած հարակէն [[Շահումեանի շրջան]]ի բոլոր մակարդակներու խորհուրդներու ժողովրդական պատգամաւորներու մասնակցութեամբ տեղի ունեցած նստաշրջանը ընդունեց «Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան հռչակման մասին» հռչակագիրը։ Իսկ արդէն 10 Դեկտեմբեր 1991 -ին, ԼՂ-ի բնակչութիւնը հանրաքուէով ամրագրեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան հռչակումը։ Այսպիսով, նախկին Ազրպէյճանական ԽՍՀ տարածքին մէջ ձեւաւորուեցան երկու իրավահաւասար պետական կազմաւորումներ՝ ԼՂՀ եւ [[Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն]]։ Ստեղծուած իրավիճակը անսպասելի էր Ազրպէյճանի համար եւ 3 շաբաթ ետք սկսաւ [[Պաքու]]ի պատասխան գործողութիւնը։ === Արցախեան ազատամարտ === [[File:Artsakh Republic 1994-2020.svg|thumb]] 25 Սեպտեմբեր 1991 -էն սկսեալ, Շուշիէն առաջին անգամ «Ալազան» տիպի հրթիռներով ռմբակոծուեցաւ Ստեփանակերտը՝ սկսաւ [[Արցախեան Ազատամարտ|Արցախեան ազատամարտը]]<ref>Ալեքսանդր Մանասյան, Ալեն Ղևոնդյան «Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպես է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 118</ref>։ Պատերազմի հորձանուտուին մէջ հայերը միացեալ ուժերով ստեղծեցին հայոց ազգային բանակ, որ կը կամէր մօտ 20-25 հազար։ Ազրպէյճանի բանակը 75-80 հազար։ Սակայն հայերը կրցան ետ մղել հակառակորդի գրոհը եւ ազատագրել Արցախը։ Ազրպէյճանական բանակի նշանառուած հարուածներուն զոհ կ'երթան հազարէ աւելի հայ խաղաղ բնակիչներ։ Հայկական կողմը կորսնցուց [[Արծուաշէն]]ի, [[Մարտակերտ]]ի, [[Մարտունի]]ի, [[Շահումեան]]ի շրջանների մէկ մասը։ Հայկական ուժերու վճռական գործողութիւններուն հակառակորդը' կարողութիւնը չունենալով դիմադրել եւ վախնալով աւելի ծանր կորուստներ կրելու գաղափարէն զինադադար կը խնդրէ, որ կը կնքուի [[12 Մայիս]] 1994 -ին։ Արդիւնքը այն կ'ըլլայ, որ Հայերը կ'ունենան 5856 զոհ<ref>[http://www.sumgait.info/caucasus-conflicts/nagorno-karabakh-facts/nagorno-karabakh-facts-14.htm Информационно-идеологические аспекты нагорно-карабахского конфликта]</ref>(ինչպէս նաեւ՝ 1264 զոհ՝ խաղաղ բնակչութեան շրջանին, եւ 596 անյայտ կորսուած՝ որոնց մէչ էին խաղաղ բնակիչներ), իսկ ազրպէյճանցիները՝ 11557<ref>[http://lenta.ru/news/2014/01/13/list/ публикация сайта Лента.ру]</ref><ref>{{Cite web |url=http://ru.apa.az/news/263313 |title=публикация ИА "AПA" |accessdate=2015-12-15 |archive-date=2014-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141202094605/http://ru.apa.az/news/263313 |dead-url=yes }}</ref> /30հզ. զոհ<ref>[http://noev-kovcheg.ru/mag/2014-02/4309.html № 2 (232) февраль (1-15) 2014 г.]</ref>։ [[9 Ապրիլ]] 1994 -էն սկսաւ արցախեան գոյամարտին մէջ ԼՂՀ պաշտպանութեան բանակի յաղթարշաւը։ Այդ պայմաններուն մէջ Ազրպէյճան, այլ ելք չունէր, քան զինադադարի պայմանագիր կնքել։ Այդպիսով 12 Մայիս 1994 -ին Ազրպէյճանը, Լեռնային Ղարաբաղը եւ Հայաստանը կնքեցին հրադադարի համաձայնագիր, որ՝ չնայած խախտումներուն, ուժի մէջ է այսօր<ref>Ալ. Մանասյան, Ալ. Ղևոնդյան «Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպես է դա եղել…», Երեւան։ ՀՀ նախագահի աշխատակազմի «Հանրային կապերի և տեղեկատվության կենտրոն», ՊՈԱԿ, 2010, էջ 281</ref>։ === Պատերազմ Արցախի վրայ === Կիրակի 27 Սեպտեմբեր 2020, առաւօտեան ժամերէն Արցախ թիրախ կը դառնայ Ատրպէյճանի լայնածաւալ յարձակման<ref>[[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020#Զօրակոչի հրաւէրներ]]</ref>: Պատերազմը կը տեւէ 43 օր։ Առաջին հերթին կը հրթիռակոծուին, կը հրետակոծուին եւ կը ռմբակոծուին սահմանամերձ բնակելի վայրեր ու մայրաքաղաքը՝ Ստեփանակերտ․ զոհ կ'երթան անզէն բնակիչներ՝ կիներ, երեխաներ, ծերունիներ։ Ակներեւ է թէ ռմբակոծումները թիրախ ունին անզէն բնակչութիւնը եւ քաղաքին հանրային սպասարկութիւններու ենթակառոյցները (նոյնիսկ ծննդատուները)։ [[Հայաստան|Հ․Հ․]] եւ Արցախ ընդհանուր զօրակոչ կը յայտարարեն, ինչպէս նաեւ՝ Ատրպէյճանը։ Շրջանի եւ աշխարհի բոլոր մեծ ուժերը՝ [[Ռուսիա]], [[Չինաստան]], [[Ա․Մ․Ն․]], [[Ֆրանսա]], [[Իրան|Պարսկաստան]] եւ [[Եւրոպական Միութիւն]], կոչ կ'ուղղեն հակամարտող կողմերուն ընդհարումները դադրեցնել, բացի [[Թուրքիա]]յէն։ Պատերազմի սկիզբէն յայտնի կ'ըլլայ Թուրքիոյ մխրճումը այս պատերազմին․ Ատրպէյճանին կը հայթայթէ մեծաքանակ արդի արտադրութեան ռազմական օգնութիւն, ինչպէս նաեւ հազարաւոր վարձկան զինուորներ։ Վրաստան Հ․Հ․ հետ իր սահմանները կը փակէ՝ «ապահովութեան» պատրուակով։ Այս պատերազմին Ատրպէյճան կը գործածէ միջազգային դաշինքներով արգիլուած զէնքեր, օրինակ՝ լուսածնի ռազմամթերք։ Ինչպէս նաեւ, կը հրթիռակոծէ Հ․Հ․ սահմանամերձ շրջաններ՝ [[Վարդենիս]], [[Սիւնիքի մարզ|Սիւնիք]]․․։ [[Պատկեր:Artsakhpeace.png|մինի|Արցախի քարտէսը ըստ 10 Նոյեմբեր 2020 համաձայնագրին․ '''կարմիրով'''՝ Ատրպէյճանի հակակշռին տակ եւ մինչեւ Դեկտեմբեր 2020 անոր յանձնուելիք տարածքներ, '''բաց կանանչով'''՝ Արցախին մնացած տարածքներ, իսկ Հ․Հ․ եւ Պարսկաստանի միջեւ '''կարմիրով գօտին''' պիտի կապէ Ատրպէյճանը Թուրքիոյ եւ պիտի պահուի ռուս խաղսղապահներէ։]] Սփիւռքի հայութիւնը՝ աշխարհի չորս ծագերուն, զանազան միջոցներով միակամ իր զօրակցութիւնը եւ պատրաստակամութիւնը կը յայտնէ Արցախին եւ [[Հայաստան|Հ․Հ․]]։ Կը ստեղծուի Հայաստանի Համահայկական Հայաստան Համահայկական Հիմնադրամի «Մենք ենք մեր սահմանները․ բոլորս Արցախի համար» խորագրով համազգային դրամահաւաքի արշաւ։ Հիմնադրամին զուգահեռ, Սփիւռքի տարածքին հայկական կազմակերպութիւնները մարդասիրական (դեղեր, բժշկական արդի սարքեր, հագստեղէն․․․) օգնութիւն կը հասցնեն Հ․Հ․ եւ Արցախին։ Հայեր կը կամաւորագրուին, որպէսզի Արցախի հայկական բանակին օգնութեան հասնին։ Պատերազմի ընթացքին կը ստորագրուին մարդասիրական հրադադարի չորս համաձայնագրեր՝ 10, 18, 26 եւ 30 Հոկտեմբեր<ref>[[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020#Պատերազմի հրադադարի բանակցութիւններու ժամանակագրութիւն]]</ref>, որոնք սակայն յաջորդող վայրկեաններէն իսկ կը խախտուին Ատրպէյճանին կողմէ։ Վերջինս, օրէ օր կը սաստկացնէ օդային յարձակումները թիրախաւորելով Արցախի խաղաղ բնակչութիւնը․ ապահովութեան համար, բնակչութեան գրեթէ կէսը կ'ապաստանի Հ․Հ․։ Նոյեմբերի սկիզբէն, թրքատրպէյճանական ուժերը հարաւէն առաջանալով [[Շուշի]]ն եւ [[Ստեփանակերտ]]ը կը պաշարեն։ Պատերազմը անհաւասար է (մարդուժ, ռազմական սարքեր, վարձկան զինուորներ)․ հայերը կը կռուին բազմաթիւ թշնամիներու դէմ։ 10 Նոյեմբեր ժամը 01։00'ին, Հայաստանի վարչապետ Նիկոլ Փաշինեան Ռուսաստանի եւ Ատրպէյճանի նախագահներուն հետ կը ստորագրէ պատերազմի ամբողջական կրակի դադարեցման համաձայնագիրը<ref>[[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020#Պատերազմի դադրեցման համաձայնութիւն - 10 Նոյեմբեր 2020, ժամը 01։00՛]]</ref>։ Ատրպէյճանին կը յանձուին Արցախի Հանրապետութեան տարածքներուն զգալի մասը՝ [[Շահումեան (Արցախ)|Շահումեան]], [[Քաշաթաղի շրջան|Քաշաթաղ]], [[Հադրութ]], Մարտունիի հարաւային մասը եւ [[Շուշի]]։ Արցախի եւ Հ․Հ․ միջեւ կապը կը մնայ միայն [[Բերձոր]]ի (Լաչին) նեղ գօտին, որ սակայն պիտի պահուի ռուսերուն կողմէն։ Իսկ՝ Հայաստանի հարաւը, ճամբայ պիտի բացուի, որպէսզի արեւելեան Ատրպէյճանը միանայ [[Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութիւն|Նախիջեւանի]]<nowiki/>ն եւ հետեւաբար՝ Թուրքիոյ։ Համաձայնագրի ստորագրութեան յաջորդող ժամերուն Հ․Հ․ նախագահ [[Արմէն Սարգսեան|Արմէն Սարգիսեան]] կը յայտարարէ թէ ինք անտեղեակ եղած է այս համաձայնութենէն։ Այս համաձայնութեան ստորագրութենէն անմիջապէս ետք՝ հետեւող ժամերուն, Հայաստան հերթաբար կը ժամանեն ռուս խաղաղապահ ուժեր, որոնք կը տեղակայուին Հ․Հ․ սահմանային հինգ կէտերու վրայ եւ Արցախի մէջ<ref>[[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020#Ռուս խաղապահներու տեղադրումը Արցախ]]</ref>։ == Աշխարհագրութիւն == Արցախի Հանրապետութիւնը կը գտնուի [[Հայկական Լեռնաշխարհ|Հայկական լեռնաշխարհի]] հիւսիս-արեւելեան մասին մէջ։ Ունի լեռնային մակերեւոյթ։ Նշանաւոր է հարուստ եւ գեղեցիկ բնութեամբ։ Համեմատաբար ցածրադիր ու հարթավայրային են հարաւն ու արեւելքը. [[Արաքս (գետ)|Արաքս գետի]] երկայնքով կը տարածուին Արցախի դաշտավայրերը։ Արցախի հիւսիսային կողմը, արեւմուտքէն արեւելք կ'երկարի Մռաւի լեռնաշղթան, որ [[Սեւանայ Լիճ|Սեւանի լեռնաշղթային]] արեւելեան շարունակութիւնն է եւ ունի մօտաւորապէս 70 քիլոմեթր երկարութիւն: Լեռնագագաթներն են. [[Մեծ Հինալ]]` 3367 մեթր, [[Սպիտակասար]]` 3200 մեթր, [[Քէօռօղլուտաղ]]` 3462 մեթր, [[Օմար]]` 3395 մեթր, [[Մռաւի Լեռնաշղթայ|Մռաւ]]` 3340 մեթր, որուն անունով ալ կը կոչուի լեռնաշղթան, եւ [[Գոմշասար]]` 3724 մեթր, որ կոչուած է նաեւ Արիութեան լեռ: Արցախի արեւմտեան կողմը, [[Թարթառ գետ|Թարթառէն]] մինչեւ Արաքսի հովիտը Արցախի լեռնաշղթան է: [[Մեծ Քիրս (լեռ)|Մեծ Քիրս լեռը]] ունի 2724 մեթր բարձրութիւն: Լեռնաշղթային փէշերուն կը գտնուի [[Ազոխի քարայր]]ը: Արեւելեան Սեւանի լեռները կ'երկարին [[Գեղարքունիքի մարզ]]ի եւ Արցախի սահմանին վրայ: Մեծ Ծարասար լեռնահանգոյցը ունի շուրջ 40 քիլոմեթր երկարութիւն եւ մինչեւ 3441 մեթր բարձրութիւն: [[Սոթքի լեռնանցք]]ը, 2366 մեթր բարձրութեան վրայ, Սեւանայ լիճին աւազանը կը կապէ Թարթառ գետի հովիտին: Սիւնիքի բարձրաւանդակը, [[Զանգեզուր]]ի ու Արցախի լեռնաշղթաներուն միջեւ, 2800-էն 3200 մեթր բարձրութեամբ սարահարթ է: [[Ծղուկի լեռներ]]ը, 3594 մեթր բարձրութեամբ Թրասար գագաթով, եւ Մեծ [[Իշխանասար]]` 3549 մեթր բարձրութեամբ, կը գտնուին Սիւնիքի մարզի եւ Արցախի սահմանին վրայ: [[Ծռասար]] եւ [[Մխմաթիք]] լեռնաշղթաներուն միջեւ, [[Գժասար]] ունի 3616 մեթր բարձրութիւն: [[Շուշի|Շուշիի սարաւանդը]] Արցախի լեռնաշղթային արեւելեան լանջերէն կ'իջնէ դէպի [[Կարկառ գետ]]ի եւ անոր [[Քարինտակ|Քարինտակ վտակի]] հովիտները: Դէպի արեւելք եւ հարաւ մակերեւոյթը աստիճանաբար կը ցածնայ: [[Միլի դաշտավայր]]ը կ'ընդգրկէ Արաքս գետի երկայնքով տարածուող եւ մինչեւ Կուրի աջ ափը հասնող կիսաանապատային գօտին<ref>[https://www.aztagdaily.com/archives/488236 Աշխարհագրութիւն]</ref>։ === Բնութիւն === Արցախի տարածքի շուրջ 35 առ հարիւրը ծածկուած է անտառներով։ Հատկապէս բարձրադիր՝ 1.500-2.250 մ բարձրութեան վրայ գտնուող շրջանները։ Յաճախ կը հանդիպինք նաեւ հին թթաստաններու, որոնք կը վկայեն հին ժամանակներուն արցախցիներու գլխաւոր արհեստներէն մէկը՝ մետաքսագործութիւնը։ Ցածրադիր վայրերու սարալանջերը ծածկուած են թփուտներով եւ մարգագետիններով։ Դաշտավայրերու Երբեմն կը հանդիպին նաեւ լերկ ժայռուտներ (հատկապէս [[Դիզակ]]ի մէջ)։ === Կենդանական Աշխարհ === Կենդանական աշխարհը հարուստ է եւ բազմազան. * Գայլ, արջ, աղուէս, նապաստակ, շնագայլ, այծեամ, վարազ, ճէյրան, սկիւռ, վայրի կատու, լուսան, քնամուկ եւ խլուրդ. * թռչուններ` կաքաւ, արծիւ, անգղ, բազէ, կաչաղակ, արտոյտ, լոր, երաշտահաւ, սարեակ, աղաւնի, ագռաւ, ճնճղուկ, չղջիկ, ուրուր, կկու, չարդ, փայտփորիկ, յոպոպ, բու, ինչպէս նաեւ վայրի սագ եւ բադ: * Տափաստանային շրջաններուն մէջ տարածուած են օձը, մողէսը, կարիճը եւ մորմը: * Գետահովիտներուն մէջ կրիան եւ ոզնին: * Կան մորեխներու, բզէզներու եւ թիթեռնիկներու բազմաթիւ տեսակներ, մրջիւն, թեւաւոր մրջիւն, ճպուռ, սեւաճանճ, մեծ ճանճ, կանաչ ճանճ, ձիաճանճ, պիծակ, մոծակ, քառասնոտեայ, զատիկ եւ սարդ: * Գետերուն եւ ջուրերուն մէջ կան ձուկեր եւ գորտեր: {| class="graytable" | align="center" | [[Պատկեր:Karmir-shuka.jpeg|frameless|221x221px]] | width="20%" | | align="center" | [[Պատկեր:Вагуас2.jpg|frameless|220x220px]] | width="20%" | | align="center" | [[Պատկեր:Sarsang reservoir P1090881.JPG|frameless|219x219px]] | width="20%" | | align="center" | [[Պատկեր:Waterfall, Karabakh Azerbaijan.jpg|frameless]] | width="20%" | | align="center" | [[Պատկեր:Kaňon řeky Karkar, Náhorní Karabach.jpg|frameless]] | width="20%" | |- | align="center" | Բնապատկեր Կարմիր շուկայ գիւղի մօտ | | align="center" | Լեռնային բնատեսարան գ.Վաղուհաս | | align="center" | Սարսանգի ջրամբար Մարտակերտի շրջանին մէջ | | align="center" | Ջրվէժ Քարքառ գետի վրայ | | align="center" |Քարքառ գետի կիրճ, Քարինտտակ գիւղի մօտ | |} === Կլիմայ === Արցախի կլիման ընդհանուր առմամբ չոր է եւ առողջարար եւ կլիմայական առանձնայատկութիւններ կան տարբեր շրջաններու միջեւ: Ձմեռը, Դեկտեմբերէն Մարտ, ընդհանուր առմամբ ցուրտ է եւ ձիւնառատ: Երկինքը գորշ ամպերով կը ծածկուի եւ դառնաշունչ հովեր կը փչեն: Երբեմն օրերով, գիշեր-ցերեկ ձիւն կու գայ: Բարձր լեռնային շրջաններուն մէջ ջերմաստիճանը զերոյէն վար 10-էն 15 աստիճան կ'իջնէ, հովիտներուն մէջ` զերոյէն վար 3-էն 4 եւ երբեմն մինչեւ 10 աստիճան, մինչ ցածրադիր շրջաններուն մէջ հազուադէպօրէն զերոյէն վար կ'իջնէ եւ ձիւնը տեւական ծածկ չի պահեր: Լեռները տարուան հինգ-վեց ամիսները ձիւնածածկ կ'ըլլան: Գարունը, Մարտէն Յունիս, աննման է: Ձիւնհալը կը սկսի եւ գետերը կը վարարին: Ծառերը կը ծաղկին, ծաղիկները եւ խոտերը կ'աճին եւ կը տարածեն իրենց բոյրը: Թռչունները տաք երկիրներէն կը վերադառնան եւ ծլուըլալով կը վերանորոգեն իրենց բոյները: Յորդառատ անձրեւներ կը տեղան եւ յաճախակի են կարկուտները: Լեռնային շրջաններուն մէջ ցերեկը ջերմաստիճանը կը տարուբերի 10-էն 15 աստիճանը միջեւ, իսկ գիշերները յաճախ ցուրտ կ'ընէ: Դաշտային շրջաններուն մէջ սակայն, գարունը կարճատեւ է եւ շուտով կը հասնի տաք ամառը: Ամառը, Յունիսէն Սեպտեմբեր, ընդհանուր առմամբ բարեխառն է եւ արեւոտ: Լեռնային շրջաններուն մէջ ջերմաստիճանը կը տարուբերի 10-էն 20 աստիճանի միջեւ եւ երբեմն կը հասնի մինչեւ 30-32 աստիճանի. ցերեկուան տաքին կը յաջորդէ գիշերուան ցուրտը: Դաշտային շրջաններուն մէջ սակայն, տաքը կիզիչ է եւ ջերմաստիճանը կը տարուրբերի 25-էն 30 աստիճանի միջեւ եւ երբեմն մինչեւ 40 աստիճանի կը բարձրանայ. բայց գիշերները լեռներէն փչող հովերը կլիման կը դարձնեն տանելի: Աշունը, Սեպտեմբերէն Դեկտեմբեր, սքանչելի է եւ ամէնուրեք զով կ'ընէ: Տերեւները կը դեղնին «կը թափին, խոտերը կը չորնան, եւ տերեւաթափ անտառներն ու պարտէզները գեղեցիկ տեսարան կը ստանան: Արեւոտ կամ ամպոտ, անձրեւ, ամպրոպ ու կայծակ: Տարեկան տեղումներուն քանակը բարձրադիր վայրերուն մէջ 560-էն 840 միլիմեթր է, ցածրադիր վայրերուն մէջ` 420-էն 480 միլիմեթրը: === Լեռնագագաթներ === * [[Գոմշասար]] 3724 մ * [[Դալի]] 3616 մ * [[Մռաւ]] 3341 մ * [[Կուսանաց]] 2832 մ * [[Մեծ Քիրս]] 2724 մ * [[Դիզափայտ]] 2476 մ === Կարեւորագոյն գետերը === Արցախի գրեթէ բոլոր գետերն ալ կը բխին արեւմտեան եւ հարաւ-արեւմտեան բարձրաբերձ լեռներէն եւ անդնդախոր ձորերէն ու հովիտներէն գահավիժելով կը հոսին դէպի արեւելք եւ հարաւ-արեւելք: Գետերուն մեծամասնութիւնը կը պատկանի Կուրի աւազանին եւ Կուրի վտակներն են: * Թարթառ, Արցախի ամէնէն մեծ գետը, 200 քիլոմեթր երկարութեամբ, սկիզբ կ'առնէ Սիւնիքի բարձրաւանդակէն: * Խաչէնագետը սկիզբ կ'առնէ Արցախի լեռնաշղթային Կարմրասար լեռնազանգուածէն եւ ունի 119 քիլոմեթր երկարութիւն. գլխաւոր վտակն է Քոլատակ: * Կարկառ սկիզբ կ'առնէ Արցախի լեռնաշղթային արեւելեան լանջերէն. երկարութիւնը 109 քիլոմեթր է. վտակներն են` Մեղրագետ եւ Բագարան: Արաքսի աւազանին վտակներն են: * Հագարի սկիզբ կ'առնէ Արցախի բարձրաւանդակին Դալիդաղ լեռնազանգուածին հարաւային լանջէն. երկարութիւնը 170 քիլոմեթր է. գլխաւոր վտակը Հոչազն է: * Վարանդա սկիզբ կ'առնէ Արցախի լեռնաշղթայէն եւ ունի 81 քիլոմեթր երկարութիւն: * Իշխանագետ սկիզբ կ'առնէ Արցախի լեռնաշղթային հարաւային լանջերէն եւ ունի 74 քիլոմեթր երկարութիւն: === Աղբիւրներ, ջուրեր === Արցախ ունի նաեւ հանքային սառն եւ տաք ջուրեր ու աղբիւրներ: * Երկաթաջուրը կը գտնուի Շուշիի վերը, Քիրս լեռնաշղթային հիւսիսահայեաց ձորին մէջ. ջուրը սառնորակ է եւ կը բխի ձորին ձախ ափէն. աւելի վեր՝ կը գտնուի Թթուջուրը: * Արան աղբիւրը կը գտնուի Գանձասար վանքին մօտ, Եկեղեցիներու Եալ վայրին մէջ: * Անահիտի աղբիւրը կը գտնուի Մարտունիի շրջանի Հացի գիւղին մէջ: * Օհանանց աղբիւրը` Թաղավարդ գիւղին մօտ: * Գագիկ թագաւորին աղբիւրը կը գտնուի [[Հադրութ|Հադրութի շրջանին]] [[Տումի|Տումի գիւղին]] մէջ: * Արջի աղբիւրը` [[Դիզափայտ լեռ|Դիզափայտ լերան]] լանջին: * Ալհարակ լճակը Գետաշէնէն դէպի Մռաւի լեռնաշղթան ճամբուն վրայ, շրջապատուած է անտառախիտ լեռներով եւ հսկայ ժայռերով: Լճակը բաժնուած է երկու մասի, վերնամասը կը կոչուի Ըստծու (Աստուծոյ) ծով: === Բուսականութիւն === Արցախի տարածութեան մօտաւորապէս կէսը ծածկուած է կաղնիի, հաճարենիի, բոխիի, լորենիի, թխկիի, հացենիի, կեչիի եւ ճապկիի թանձրախիտ եւ մթին անտառներով: Անտառները հարուստ են նաեւ պտղատու վայրի ծառատեսակներով` խնձորենի, տանձենի, ընկուզենի, սալորենի, հոնի, զկեռենի, տկողենի, թզենի եւ սզնենի: Կան նաեւ շագանակենիներ: Գետահովիտներու երկարութեամբ տարածուած են ուռենիները: Ամէնուրեք տարածուած են մոշի եւ մասրենիի թուփեր: Անտառներուն մէջ առատօրէն կ'աճի սխտորի համ ունեցող խազազը, որ կ'օգտագործուի թարմ վիճակի մէջ: Տարածուած է նաեւ սունկը: Ամէնուրեք կ'աճին բուրումնաւէտ ծաղիկներ` [[մանուշակ]], անտառավարդ, [[կակաչ]], [[շուշան]], [[մեխակ]], [[նունուֆար]], անթառամ, [[նարկիզ]], [[ձնծաղիկ]], [[երեքնուկ]] եւ [[յասմիկ]]: Իսկ [[ուրց]]ը ժողովուրդին կողմէ լայնօրէն տարածուած բոյս է: Արեւելեան եւ հարաւ-արեւելեան ցածրադիր շրջաններուն մէջ տարածուած են ուղտափուշը, ոզնախոտը, երնջնակը, տերեփուկը, սիբեխը, թրթնջուկը, կապարը, եղինջը, խատուտիկը, դանդուռը, ծնեբեկը, խնջլոզը, փիփերտը, իշակաթնուկը, շրիշը, կնձմնձուկը, կուսածաղիկը, հազար տերեւուկը, առիւծագը եւ լոշտակը: Ամէնուրեք, գետերու եզրերուն տարածուած են ջրկոտեմը, ճանճախոտը, մակարդախոտը, մացառաեղէգը, շերեփուկախոտը, ջրոսպը, ջրահարսը եւ դաղձը: === Հանքեր === Արցախ հարուստ է հանքատեսակներով: Կան պղինձի, կապարի, ոսկիի, ծծումբի եւ երկաթի հանքավայրեր ու պաշարներ, գլխաւորաբար` Մեհմանայի, Դրմբոնի, Գիւլաթաղի, Կուսապատի, Վանքի, Մաղաւուզի եւ Մարտունիի շրջակայքը, Թարթառ եւ Խաչէն գետերուն միջեւ եւ Մռաւ լերան լանջին: Մարմարի եւ կրաքարի հանքավայրեր կան գլխաւորաբար Ստեփանակերտի, Շուշիի, Քարագլուխի, Նորաշէնի եւ Ճարտարի շրջաններուն մէջ: Քարածուխի պաշարներ կան Մաղաւուզ, Նարեշտար եւ Քոլատակ գիւղերուն մերձակայքը: Կան նաեւ տուֆի, աւազի եւ կաւի հանքավայրեր: === Վարչական բաժանում === Արցախի Հանրապետութեան ընդհանուր տարածքը կը կազմէ 11.458 քմ² եւ վարչակա-տարածքայնօրէն բաժնուած է 8 շրջաններու<ref>[http://www.stat-nkr.am/2000_2006/02.pdf Վիճակագրության Ազգային Ծառայություն, «Արցախի Հանրապետության վարչատարածքային բաժանումը ըստ շրջանների]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Մայրաքաղաք Ստեփանակերտը նոյնպէս շրջանի կարգավիճակ ունի։ Շրջանները, իրենց հերթին բաժնուած են 242 համայնքներու։ [[Պատկեր:Artsakh-am.jpg|258x258px|աջից|Արցախի Հանրապետութեան վարչա-տարածքային բաժանման քարտէս։ Մութ գոյնով ծածկուած տարածքները գրաւուած են [[Ազրպէյճանի]] կողմէն։]] {| class="wikitable sortable" style="text-align:right;" |- bgcolor="#efefef" ! Շրջան ! Բնակչութիւն ([[2006]])<ref>{{Cite web |url=http://www.stat-nkr.am/2000_2006/05.pdf |title=Արցախի Հանրապետության բնակչություն |accessdate=2008-09-11 |archive-date=2008-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080911024449/http://www.stat-nkr.am/2000_2006/05.pdf |dead-url=yes |archivedate=2008-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080911024449/http://www.stat-nkr.am/2000_2006/05.pdf |deadurl=yes }}</ref> ! Տարածք ([[Քառակուսի քիլոմեթր|քմ<sup>2</sup>.]]) |- |align="left"| ''[[Ստեփանակերտ]]'' || 50, 400 || 25.66</tr> |align="left"| [[Ասկերան|Ասկերանի շրջան]] <td> 17, 000 </td>|| 1221.92</tr> |align="left"| [[Հադրութ|Հադրութի շրջան]] <td> 12, 400 </td>|| 1876.80</tr> |align="left"| [[Մարտակերտ|Մարտակերտի շրջան]] <td> 18, 900 </td>|| 1795.10</tr> |align="left"| [[Մարտունի (Արցախ)|Մարտունիի շրջան]] <td> 23, 100 </td>|| 951.20</tr> |align="left"| [[Շահումեան (Արցախ)|Շահումեանի շրջան]] <td> 2, 800 </td>|| 1829.80</tr> |align="left"| [[Շուշիի շրջան]] || 4, 500 || 381.30</tr> |align="left"| [[Քաշաթաղի շրջան]] || 8, 600 || 3376.60</tr> |} Շահումեանի շրջանը՝ այժմ [[Ազրպէյճան]]ի ռազմական տիրապետութեան տակ է եւ հայ բնակչութիւնը դուրս մղուած է եւ կը կազմէ ազատագրուած Վայկունիքի գաւառը։ Այս ութ շրջաններուն մէջ կը մտնեն նաեւ ազատագրուած եօթը հայկական պատմական գաւառները՝ [[Ճրաքն]], [[Կովսական]], [[Քաշունիք]] (Աղաւնօ գետի հովիտ, Քաշաթաղի շրջան) [[Վայկունիք]] (Տրտու գետի վերին հովիտը), [[Ակն]] (Տիգրանակերտի դաշտակ, նախկին Աղդամի շրջան) եւ [[Մուխանք]] (Արցախի դաշտավայր)։ === Բնակչութիւն === Արցախի Հանրապետութեան մշտական բնակիչներուն ընդհանուր քանակը 1 Յունուար 2010-ի դրութեամբ կազմած է 141.400 հոգի։ Ազգաբնակչութեան մեծ մասը հայեր են։ Կան նաեւ ռուսեր, ուքրանացիներ, վրացիներ եւ յոյներ։ Քաղաքաբնակներուն թիւը 74.183 է կամ 52.5%, գիւղական բնակչութիւնը՝ 67.217 է կամ 47.5%։ Արցախի մէջ տղամարդոց թիւը կազմած է 68.048 կամ 48.1%, կիները՝ 73.352 կամ 51.9%։ Արցախի կեդրոն [[Վարարակն]]ի բնակչութիւնը կը կազմէ 52.310 մարդ։<ref name="president.nkr.am">http://www.president.nkr.am/am/nkr/statePower/</ref>։ {{Wikidata/Population}} == Տնտեսութիւն == [[Բնական հումք]]ի հնարաւորութիւններով պայմանաւորուած՝ Արցախ-[[Ղարաբաղ]]ի մէջ աւանդաբար գործած են [[շերամորդ (արեւմտահայրեէն)|շերամորդի]] [[բոժոժ]]ի նախնական մշակման, [[մետաքսագործութիւն|մետաքսագործութեան]], [[գորգագործութիւն|գորգագործութեան]], [[գինեգործութիւն|գինեգործութեան]], [[մետաղաձուլութիւն|մետաղաձուլութեան]], օղեթորման ([[թութ]]էն եւ [[խաղող]]էն) գործատներ, [[բրուտագործութիւն|բրուտագործութեան]] կետեր, [[կղմինտր]]ի, [[սայլ]]երու, [[կառք]]երու պատրաստման, [[կոշիկ]]ի, [[կարի արհեստանոցներ]], [[ձիթհան]]ներ, [[ջրաղաց]]ներ եւ այլն։ ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի տարածքին մէջ [[ֆրանսացիներ]]ը դեռեւս 19-րդ դարուն արդիւնահանած են բազմամետաղներու հանքանիւթ։ Շուշիի մէջ գործած է ջրէկ (30 կՎտ)։ Արցախ-Ղարաբաղի մէջ, բոժոժի վերամշակումը սկսած են ԺԹ. դարու 60-ական թուականներուն։ Մինչեւ 1918, երկրամասին մէջ գործած են մետաքսաթելի 36 եւ թելի ոլորման 10 գործատներ։ Արտադրած մետաքսաթելը սպառած է [[Ռուսիա|Ռուսաստանի]] ու [[Ֆրանսա]]յի մէջ, իսկ գորգերը՝ [[Պարսկաստան]]ի եւ այլ շրջաններու մէջ։ 1879 -ին [[Ֆիլատելֆիա|Ֆիլատելֆիոյ]] մէջ ([[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]) կազմակերպուած միջազգային տօնավաճառի մը, Ղարաբաղի [[մետաքս]]ը արժանացած է [[արծաթ]]է, իսկ 1882-ի [[Մոսկուա]]յի ցուցահանդէսին՝ ոսկէ մետալի։ ԺԹ. դարու վերջին Ղարաբաղի մետաքսաթելէն գործածուած են [[Փարիզ]]ի [[Ելիսեան պալատ]]ի<nowiki/>ն վարագոյրները։ === Գիւղատնտեսութիւն === [[Գիւղատնտեսութիւն|Գիւղատնտեսութեան]] կարեւոր ճիւղերն էին [[հացահատիկային տնտեսութիւն]]ը, [[այգեգործութիւն]]ը, [[պտղաբուծութիւն]]ը եւ [[անասնապահութիւն]]ը։ Մշակուած են նաեւ [[բրինձ]], ձիթատուվուշ, [[գետնախնձոր]] եւ այլն։ 1805 -ին Ղարաբաղ, ինքնակամ ընդունելով Ռուսաստանի տիրապետութիւնը (հաստատուած է 1813-ին [[Գիւլիստանի դաշնագիր]]ով) եւ գտնուելով Ռուսաստանի կայսրութեան վարչաքաղաքական ու ընկերա-տնտեսական համակարգին մէջ, զարգացած է կայսրութեան ծայրամասային շրջաններուն բնորոշ հաստատութեան օրինաչափութիւններով։ Ռուսաստանի մէջ հոկտեմբերեան յեղաշրջումը (1917), անդրկովկասեան ազգերու անկախացումն ու ազգամիջեան հակամարտութիւններու սրումը նոր անկախացած երկրներու տնտեսութիւնը հասցուցած են քայքայման եզրին։ Մեծ չափով տուժած է նաեւ Արցախ-Ղարաբաղի տնտեսութիւնը։ Խորհրդայնացումէն ետք պահանջուած է քանի մը տասնամեակ, որպէսզի Ազրպէյճանի կազմին մէջ ինքնավար մարզի կարգավիճակ ստացած ԼՂ-ն իր մաքրոտնտեսական ցուցանիշներով մօտենար 1915-1916 թուականներու մակարդակին։ === Փոխադրութիւն === [[Պատկեր:Համալիր Գանձասար 01.jpg|right|thumb|280x280px|[[Գանձասարի վանք|Գանձասար]] — «ԺԳ. դարու հայկական ճարտարապետութեան հանրագիտարանը» (Ա. Յակոբսոն)<ref>А. Л. Якобсон, Из истории армянского средневекового зодчества: Гандзасарский монастырь, "Иследования по истории культуры народов Востока", Москва-Ленинград, 1960, с 144-158.</ref>։]] Արցախի եւ Հայաստանի միջեւ սահմանը բաց է եւ երթեւեկութիւնը երկկողմանիօրէն ազատ է։ Հայաստանի Հանրապետութենէն՝[[Գորիս]] քաղաքէն A 312 մայրուղին անցնելով [[Բերձոր]], ապա [[Շուշի]] քաղաքներով, կը միանայ մայրաքաղաք Ստեփանակերտին։ === Զբօսաշրջիկութիւն === Հայաստանի եւ ԱՊՀ երկրներու քաղաքացիները կարողութիւնը ունին երկիր այցելելու առանց անցագիրի։ Այլ երկրներու քաղաքացիները պարտաւոր են անցագիր ունենալ, որ աւելի դիւրին կարելի է ստանալ սահմանին, այլեւ [[Երեւան]]ի մէջ, [[Ուաշինկթըն|Ուաշինկթոնի]], [[Փարիզ]]ի, [[Մոսկուա]]յի եւ այլ շրջաններու մէջ՝ Արցախի Հանրապետութեան ներկայացուցչութիւններէն ներս։ == Պետական կառուցուածք == ===== Քաղաքականութիւն ===== * Նախագահ – [[Արայիկ Յարութիւնեան]] * Խորհրդարան – Ազգային Ժողով, 33 պատգամաւոր, 5 տարի ժամկէտ * Արցախի Հանրապետութեան մէջ կը գործէ համընդհանուր ընտրութեան իրաւունք, 1991 -էն ի վեր * Ընտրելու տարիքը՝ 18 տարեկան == Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) Հանրապետութեան միջազգային իրաւական կարգավիճակը == [[Պատկեր:Artsakh St. Watertown, MA.JPG|thumb|250px|Արցախի փողոցը Ուոթըրթաունի մէջ, [[Մասսաչուսեթս]] նահանգ, [[ԱՄՆ]]]] Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը ճանաչցած են մասամբ ճանաչուած պետութիւններ՝ [[Աբխազիա|Աբխազիոյ]]<ref name="Ցուգբա">[http://www.panarmenian.net/arm/news/49007/ Աբխազիայի խորհրդարանի փոխխոսնակ Վյաչեսլավ Ցուգբա.«Աբխազիան, Հարավային Օսեթիան, ԼՂՀ-ն ու Մերձդնեստրիան վաղուց արդեն ճանաչել են միմյանց անկախությունը և շատ սերտ համագործակցում են միմյանց հետ»]</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.panarmenian.net/rus/world/news/49007/ |title=Արխիվացում |accessdate=2012-02-05 |archive-date=2012-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120210055416/http://www.panarmenian.net/rus/world/news/49007/ |dead-url=yes }}</ref><ref>[http://www.president.nkr.am/am/news/archive/page32/816/816/ ԼՂՀ Նախագահ Բակո Սահակյանը մասնակցել Աբխազիայի Նախագահի երդման հանդիսավոր արարողությանը]</ref> եւ [[Հարաւային Ասիա|Հարաւային Ասիոյ]] հանրապետութիւնները, ինչպէս նաեւ չճանաչցուած [[Մերձդնեստրի Հանրապետութիւն]]ը<ref name="Ցուգբա"/> հանրապետությունները, ինչպէս նաեւ չճանչցուած [[Մերձդնեստրի Մոլդովական Հանրապետություն|Մերձդնեստրի Հանրապետութիւնը]]<ref>[http://mfa-pmr.org/index.php?newsid=528 Since the first days of its independent development, the Pridnestrovien Moldavian Republic has established, maintained and has been actively extending friendly interstate relations with the Republic of Abkhazia, the Republic of South Ossetia and the Republic of Nagorno-Karabakh.]</ref>: [[Աւստրալիա|Աւստրալիոյ]] բնակչութեամբ ամէնէն մեծ նահանգը՝ [[Նոր Հարաւային Ուելս]]ը, նոյնպէս ընդունած է Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան ժողովուրդին ինքնորոշման իրաւունքը եւ կոչ ըրած է Աւստրալիոյ իշխանութիւններուն պաշտօնապէս ճանչնալ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը<ref name="ՆՀՈւ տեքստ">[https://www.parliament.nsw.gov.au/prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LC20121025005?Open&refNavID=HA8_1 Նոր Հարավային Ուելսի պառլամենտի կողմից ընդունված ռեզոլուցիայի բնօրինակ տեքստը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140912220855/https://www.parliament.nsw.gov.au/Prod/parlment/hansart.nsf/V3Key/LC20121025005?open&refNavID=HA8_1 |date=2014-09-12 }} (անգլերէն) <blockquote>(b) recognises the right to self-determination of all peoples including those of the Republic of Nagorno-Karabakh, <br />… <br />(f) calls on the Commonwealth Government to officially recognise the independence of the Republic of Nagorno-Karabakh and strengthen Australia’s relationship with the Nagorno-Karabakh and its citizens.</blockquote></ref><ref name="НГзт">Независимая газета: [http://www.ng.ru/cis/2012-10-29/1_karabakh.html Ավստրալիական նահանգը ընդունել Ղարաբաղի անկախությունը] (Ռուսերէն)<blockquote>Верхняя палата парламента Нового Южного Уэльса одновременно с резолюцией о признании НКР и права на самоопределение карабахского народа приняла и обращение к властям Австралии официально признать независимость Карабаха со всеми вытекающими последствиями.</blockquote></ref><ref name="ARFDpress">ARFD. [http://www.arfd.info/2012/10/29/new-south-wales-recognizes-mountainous-karabakhs-independence-sahakyan-expresses-gratitude/ New South Wales Recognizes Mountainous Karabakh’s Independence. Sahakyan Expresses Gratitude.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512213707/http://www.arfd.info/2012/10/29/new-south-wales-recognizes-mountainous-karabakhs-independence-sahakyan-expresses-gratitude/ |date=2014-05-12 }}</ref>։ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան ճանաչման կոչ (ԱՄՆ նախագահին եւ Գոնկրէսին) պարունակող ռեզոլուցիաներ ընդունած են ԱՄՆ քանի մը նահանգներու օրենսդրական մարմինները՝ [[Ռոդ-Այլենդ]]<ref name="Ռոդ-Այլենդ">[http://webserver.rilin.state.ri.us/billtext12/housetext12/h8180.htm Ռոդ-Այլենդ նահանգի պառլամենտի կողմից ընդունված ռեզոլուցիայի բնօրինակ տեքստը] (անգլերէն)</ref><ref name="awrhod">Armenian Weekly. [http://www.armenianweekly.com/2012/05/17/breaking-news-rhode-island-legislature-supports-freedom-of-artsakh/ Rhode Island Legislature Supports Freedom of Artsakh]</ref>, [[Մասսաչուսեթս]]<ref name="aw2">Armenian Weekly. [http://www.armenianweekly.com/2012/08/07/breaking-news-massachusetts-legislature-supports-freedom-of-artsakh/ Massachusetts Legislature Supports Artsakh Independence]</ref><ref name="freeeurope">Radio Free Europe. [http://www.rferl.org/content/massachusetts-state-legislature-calls-for-nagorno-karabakh-recongnition/24669893.html Massachusetts State Legislature Calls For Recognition Of Nagorno-Karabakh]</ref>, [[Մեն]]<ref name="mainenk">[http://www.mainelegislature.org/legis/bills/bills_126th/billtexts/HP098701.asp Մեն նահանգի պառլամենտի կողմից ընդունված ռեզոլուցիայի բնօրինակ տեքստը] (անգլերէն)</ref><ref name="aw3">Armenian Weekly [http://www.armenianweekly.com/2013/04/10/breaking-news-maine-legislature-supports-artsakh-independence/ Maine Legislature Supports Artsakh Independence]</ref>, [[Լուիզիանա]]<ref name="Լուիզիանայի սենատ">[http://www.legis.la.gov/legis/ViewDocument.aspx?d=853172&n=SR151%20Enrolled Լուիզինիա նահանգի պառլամենտի կողմից ընդունված ռեզոլուցիայի բնօրինակ տեքստը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140512220746/http://www.legis.la.gov/legis/ViewDocument.aspx?d=853172&n=SR151%20Enrolled |date=2014-05-12 }} (անգլերէն)</ref><ref name="AWLois">Armenian Weekly. [http://www.armenianweekly.com/2013/05/31/louisiana-state-senate-recognizes-karabakh-independence/ Louisiana State Senate Recognizes Karabakh Independence] (անգլերէն)</ref><ref>168 Ժամ [https://168.am/2013/05/31/232499.html Լուիզիանայի Սենատը Արցախի անկախությանն աջակցող բանաձև է ընդունել]</ref> եւ [[Գալիֆորնիա]]:<ref name="Կալիֆորնիա">[http://leginfo.legislature.ca.gov/faces/billNavClient.xhtml?bill_id=201320140AJR32 Կալիֆորնիա նահանգի պառլամենտի կողմից ընդունված ռեզոլուցիայի բնօրինակ տեքստը] (անգլերէն)</ref><ref>168 Ժամ։ [https://168.am/2014/08/28/400312.html Կալիֆորնիայի սենատը ճանաչել է ԼՂՀ-ի անկախությունը]</ref><ref>Армянская служба Радио Свободная Европа - Радио Свобода: [http://rus.azatutyun.am/content/article/25378287.html Парламент Калифорнии признал независимость Нагорного Карабаха] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140511133419/http://rus.azatutyun.am/content/article/25378287.html |date=2014-05-11 }} 09.05.2014</ref><ref>[https://armlur.am/221667/ Կալիֆորնիայի սենատը ճանաչել է ԼՂՀ անկախությունը]</ref>, Հաուայ Նահանգը<ref>http://www.yerakouyn.com/?p=103687{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ԱՄՆ Հաուայ Նահանգը Ճանչցաւ Արցախի Անկախութիւնը</ref>՝ 2016 Մարտ 29-ին։ === ԼՂՀ անկախութեան ճանաչման նախագիծ ՀՀ Ազգային ժողովին մէջ === 12 Նոյեմբեր 2014 -ին ՀՀ Ազգային ժողովին մէջ քուէարկութեան կը դրուի [[«Ժառանգութիւն»]] խմբակցութեան պատգամաւոր [[Զարուհի Փոստանջեան]]ի ներկայացուցած ''«Լեռնային Ղարաբաղի (Արցախի) եւ Հայաստանի Հանրապետութիւններու անվտանգութեան ապահովման ռազմաքաղաքական հիմնադրոյթներու հայեցակետերու մասին»'' օրէնքի նախագիծը։ Օրինագիծին կողմ կը քուէարկեն 8 պատգամաւորներ՝ [[ՀՅԴ]] խմբակցութեան բոլոր 5 պատգամաւորները ([[Արմէն Ռուստամեան]], [[Աղուան Վարդանեան]], [[Արմէն Բաբաեան]], [[Միքայէլ Մանուկեան]], [[Արծուիկ Մինասեան]]), «Ժառանգութենէն»՝ Զարուհի Փոստանջեանն ու [[Ռուբիկ Յակոբեան]]ը, ՀԱԿ խմբակցութենէն՝ [[Նիկոլ Փաշինեան]]ը։ ՀԱԿ խմբակցութեան պատգամաւոր Հրանդ Բագրատեանը ձեռնպահ քուեարկեց։ Բոլոր միւս պատգամաւորները քուէարկութեանը չեն մասնակցած, որուն իբրեւեւ արդիւնք նախագիծը չընդունուեցաւ։ Ըստ Նախագիծին՝ կը նախատեսուէր պաշտօնապէս ճանաչնալ ԼՂՀ անկախութիւնը եւ բացառել այլ պետութիւններու կամ միջազգային կազմակերպութիւններու կողմէն զինուած ուժերու տեղակայումը ԼՂՀ (Արցախ)-ի, Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի հանրապետութիւններու սահմաններուն, ինչպէս նաեւ երկու այլ դրոյթներ<ref>[http://www.epress.am/2014/11/12/259722.html ԱԺ֊ն չընդունեց ԼՂՀ֊ի անկախությունը ճանաչելու մասին օրինագիծը]</ref>։ Նախկինին մէջ եւս«Ժառանգութիւն» խմբակցութեան կողմէն առաջարկուած են ԼՂՀ անկախութեան ճանաչման նախագիծեր, որոնք նոյնպէս մերժուած են Ազգային ժողովի կողմէն։ == Լեռնային Ղարաբաղի զինուած հակամարտութեան վերջին զարգացումներ == * 12 Նոյեմբեր 2014 -ին ղարաբաղա-ազրպէյճանական սահմանի արեւելեան մասի օդային տարածքին մէջ ժամը 13.45-ի սահմաններուն մէջ ուսումնավարժական թռիչքի ժամանակ ազրպէյճանական զինուած ուժերու կողմէն հրադադարի ռեժիմի խախտման արդիւնքին խոցուած է ԼՂՀ ՌՕՈւ ՄԻ-24 ուղղաթիռը։ Ուղղաթիռի խոցման արդիւնքին մէջ անձնակազմի բոլոր երեք անդամները զոհուած են<ref>[https://news.am/arm/news/238879.html Վարժանքի ժամանակ Ազրպէյճանական կողմը խոցել է ԼՂՀ բանակի ուղղաթիռը]</ref><ref>[http://www.tert.am/am/news/2014/11/13/artsrun-hovhannisian/ Տեսանյութը ևս մեկ անգամ ապացուցում է, որ ԼՂՀ ՌՕՈւ ուղղաթիռները չեն խախտել սահմանը և չեն գրոհում. Ա. Հովհաննիսյան]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ * [[13 Նոյեմբեր]] 2014 -ին Ազրպէյճանը ԼՂՀ-ի (Արցախ) տարածքը ոչ թռիչքային գոտի յայտարարած է եւ այդ մասին տեղեկացուցած է Քաղաքացիական միջազգային կազմակերպութեան անդամներուն<ref>[http://www.tert.am/am/news/2014/11/13/azer-mfa/ Ազրպէյճանի ԱԳՆ-ն ԼՂՀ տարածքը ոչ թռիչքային գոտի է հայտարարել]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ Սակայն այդ յայտարարութենէն ժամեր ետք, ըստ «tert.am» կայքի տեսաձայնագրութեան, [[ՀՀ]] նախագահ [[Սերժ Սարգիսեան]]ի ուղղաթիռը վայրէջք կատարեց [[Ստեփանակերտի օդակայան]] մէջ<ref>[http://www.tert.am/am/news/2014/11/13/Armenia-nkr-visit/ Նախագահի ուղղաթիռը վայրէջք է կատարում Ստեփանակերտի օդանավակայանում (տեսանյութ)]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>։ * [[Արցախեան-ազրպէյճանական սահմանային պատերազմ (2016)|2016, 1 Ապրիլի լոյս 2-ի գիշերը]] ազրպէյճանական կողմը Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ սկսած է լայնածաւալ յարձակողական գործողութիւններ։ Յարձակումը կը տեւեէ մինչեւ 7 Ապրիլ, ուր եւ համաձայնութիւն ձեռք կը բերուի։ Հայկական եւ ատրպէյճանական կողմերը Կարմիր խաչի միջազգային կոմիտէի եւ ԵԱՀԿ Մինսկի խումբի գործող նախագահի անձնական ներկայացուցիչի դաշտային օգնականներու միջնորդութեամբ, իրականացած են զոհուածներու որոնողական աշխատանքներ, որոնց ընթացքին հրադադարի շուրջ համաձայնութիւններու խախտում չէ արձանագրուած։ === Լայնածաւալ պատերազմ Արցախի վրայ === Կիրակի 27 Սեպտեմբեր 2020ին, առաւօտեան ժամերէն Արցախի հանրապետութիւնը թիրախ կը դառնայ [[Ազրպէյճան|Ատրպէյճանի]] լայնածաւալ նախայարձակման։ [[Յարձակում Արցախի վրայ, 27 Սեպտեմբեր 2020|Յարձակումը, պատերազմի կը վերածուի]]։ Անխնայ կը հրետակոծուին, կը հրթիռակոծուին, կը ռմբակոծուին սահմանագիծը, ինչպէս նաեւ բնակելի վայրեր՝ [[Ստեփանակերտ]]ը, [[Շուշի]], [[Մարտակերտ]], [[Հադրութ]] եւ քաղաքացիական ենթակառոյցներ, ինչպէս օրինակ՝ հիւանդանոցներ, ծննդանոցներ, եկեղեցիներ․․․։ Կը մահանան ու կը վիրաւորուին անզէն բնակիչներ․ կիներ, երեխաներ, ծերունիներ։ Ատրպէյճանի կողքին Թուրքիան ալ կը կռուի անոր հայթայթելով մեծաքանակ ռազմական օգնութիւն, ինչպէս նաեւ հարիւրաւոր վարձկան զինուորներ։ Մարդասիրական հրադադարի երկու համաձայնութիւններ կը գոյանան՝ Հոկտեմբեր 10 եւ 18, որոնք սակայն անմիջապէս ու շարունակ կը խախտուին Ատրպէյճանին կողմէ։ == Մշակոյթ == === Տօներ === {| class="wikitable" |+ !նուանում |- |1 Յունուար, 6 Յունուար |Ամանոր եւ Սուրբ ծնունդ<ref group="Ն">Նշվում են դեկտեմբերի 31-ից հունվարի 6-ը։ Ոչ աշխատանքային օրեր են։</ref> |- |20 Փետրուար |Արցախի վերածնունդի օր<ref group="Ն">Փետրուարի 20, 1988 թ-ի այդ օրը սկսվել են Լեռնային Ղարաբաղի անկախացման ցույցերը։</ref> |- |21 Փետրուար |Մայրենի լեզուի օր |- |23 Փետրուար |Հայրենի պաշտպանի օր |- |8 Մարտ |Կանանց միջազգային օր |- |7 Ապրիլ |Մայրութեան եւ գեղեցկութեան տօն |- |1 Մայիս |Աշխատաւորներու համերաշխութեան միջազգային օր |- |9 Մայիս |Յաղթանակի տօն<ref group="Ն">ԼՂՀ պաշտպանության բանակի և Շուշիի ազատագրման օր. մայիսի 9: Ոչ աշխատանքային օր են։</ref> |- |28 Մայիս |Հայաստանի առաջին հանրապետութեան օր |- |1 Յունիս |Երեխաներու պաշպանութեան միջազգային օր |- |1 Սեպտեմբեր |Գիտելիքի եւ դպրութեան օր |- |10 Դեկտեմբեր |Արցախի Հանրապետութեան օր<ref group="Ն">Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական անկախության մասին հանրաքվեի և Սահմանադրության օր՝ նշվում է դեկտեմբերի 10-ին, ոչ աշխատանքային օր։</ref> |- |Հոկտեմբերի երկրորդ շաբաթ օրը կը նշուի։ |Թարգմանչաց տօն<ref group="Ն">Նշվում է հոկտեմբերի երկրորդ շաբաթ օրը։ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության պետական անկախության մասին հանրաքվեի և սահմանադրության օր. դեկտեմբերի 10: Ոչ աշխատանքային օր է։</ref> |} {| class="wikitable" |+Արցախի Հանրապետութեան յիշատակի օրեր<ref name=":0">[http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1396 «Տոներեր և հիշատակի օրեր»:] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304194435/http://www.encyclopedia.am/pages.php?bId=2&hId=1396 |date=2016-03-04 }} Հայկական Հանրագիտարան։ Վերցված՝ 16 Դեկտեմբերի 2014:</ref><ref name=":1">[http://www.president.nkr.am/am/nkr/holidays/ «ԼՂՀ տոներ և հիշատակի օրեր»:] Արցախի նախագահի պաշտոնական կայք։ Վերցված՝ 16 Դեկտեմբերի 2014: </ref><ref name=":0" group="Ն">Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությունում կարող են նշվել միջազգային, ավանդական, եկեղեցական, մասնագիտական այլ տոներ ու հիշատակի օրեր։</ref>։ !Օր !Անուանում |- |24 Ապրիլ |Ցեղասպանութեան զոհերու յիշատակի օր |- |29 Յունիս |Հայրենիքի համար նահատակուածներիու եւ անյայտ կորածներու յիշատակի օր |- |7 Դեկտեմբեր |Եկրաշարժի զոհերու յիշատակի օր |} == Դրօշակը == Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան դրօշը ստեղծուած է [[Հայաստան]]ի դրօշին նմանութեամբ, աւելցուած է սպիտակ եռանկիւնաձեւ նախշանկար ([[հայկական գորգ]]ի նմանութեամբ), որ կը խորհրդանշէ Արցախի՝ մայր Հայաստանէն անարդարացիօրէն բաժանումը եւ անկախութեան հռչակմամբ վերամիաւորումը: Կարմիր գոյնը կը խորհրդանշէ անկախութեան համար հայ ժողովուրդին թափած [[արիւն]]ը, կապոյտ գոյնը՝ Հայաստանի [[երկինք]]ը, նարնջագոյնը՝ Ժողովուրդին ստեղծարար աշխատանքը: [[Պատկեր:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|մինի|աջից|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան դրօշը]] == Զինանշանը == Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութան զինանշանը հանրապետութեան պետական ինքնիշխանութեան, անոր տարածքին մէջ ապրող ժողովուրդներու պետական միասնութեան, կառուցուող ազատ, իրաւական պետութեան խորհրդանիշն է: Հաստատուած է Լեռնային Ղարաբաղի հանրաապետութիան գլխաւոր խորհուրդին կողմէ 17 Նոյեմբեր 1994-ի որոշմամբ: Զինանշանը կը ներկայացնէ թեւատարած արծիւ մը, որ կը կրէ Արտաշեսեաններու արքայատոհմին թագը, իսկ գլխուն վերը կը տարածուին արեւուն ճառագայթները: Կեդրոնը դրուած է Հանրապետութեան դրօշը (հորիզոնական դիրքով) եւ [[Ստեփանակերտ]]ի մօտ գտնուող «Մէնք ենք, մեր սարերը» («Տատիկ եւ Պապիկ») յուշարձանը՝Մեծ Քրիս լերան Ֆոնին: Վարի մասը արծուի ճանկերու մէջ [[խաղող]]ի վազեր են, թթենի պտուղներ, [[ցորեն]]ի հասկեր: Վերի կիսաշրջանաձեւ ժապաւէնին վրայ կատարուած է հայերէն մակագրութիւն՝«Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն-Արցախ»: Զինանշանին հէղինակն է Լավրտենտ Ղալաեանը: [[Պատկեր:Emblem of the Republic of Artsakh.svg|մինի|աջից|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան Զինանշան]] == Գրականութիւն == * Խաչէնի իշխանութիւնը Ժ.-ԺԶ. դարերուն, Երեւան, 1975, 453 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/117/1.%20Xacheni%20ishxanutyun@%20X-XVI%20darerum.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160308064714/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/117/1.%20Xacheni%20ishxanutyun%40%20X-XVI%20darerum.pdf |date=2016-03-08 }} * Արցախի պատմութիւնը /սկիզբէն մինչեւ մեր օրերը/, Երեւան, 1994, 377 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/61/artsaxi%20patm.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309222749/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/61/artsaxi%20patm.pdf |date=2016-03-09 }} * Արցախեան գոյապայքարի տարեգրութիւն, Երեւան, 1996, 822 էջ, -http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1040/Arcaxyan_goyapayqar.pdf * Մանասեան Ա., Լեռնային Ղարաբաղ. Ինչպէս եղած է, Երեւան, 2011, 120 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/685/LXH_Inchpese_da_exel.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309163342/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/685/LXH_Inchpese_da_exel.pdf |date=2016-03-09 }} * Յարութիւնեան Հ., Լեռնային Ղարաբաղը 1918-1920 , Երեւան, 1996, 296 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/60/LXH18_21.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160310052750/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/60/LXH18_21.pdf |date=2016-03-10 }} * Ալիկ Ղարիբեան, Լեռնային Ղարաբաղի հիմնահարցը եւ Մեծ Անգլիան 1918-1920 , Երեւան, 2012, 282 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/385/1Lernayin%20Kharabaxi%20himnaharc@%20ev%20Mec%20Britanian.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309084733/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/385/1Lernayin%20Kharabaxi%20himnaharc@%20ev%20Mec%20Britanian.pdf |date=2016-03-09 }} * Տ. Յակոբեան, ԼՂՀ հռչակումը եւ պետական շինարարութեան գործընթացը /1991-1994 /, Երեւան, 2011, 212 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/932/LXH_hrchakumy.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160309145423/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/932/LXH_hrchakumy.pdf |date=2016-03-09 }} * Շահէն Մկրտիչեան, Լեռնային Ղարաբաղ. Ազրպէյճանի իրականացուցած ցեղասպանութեան բաժինը, Ստեփանակերտ, 2003, 250 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1358/Lernayin_Gharavagh.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407135419/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1358/Lernayin_Gharavagh.pdf |date=2019-04-07 }} * Հրանդ Աբրահամեան, Մարտնչող Արցախը, գիրք Ա /1917-1923/, Երեւան, 2003, գիրք Բ. /1923-1985/, Երեւան, 2005, գիրք Գ. /1985-2000/, Ստեփանակերտ, 2007։ * Արամայիս Տէր-Դանիելեան, Ղարաբաղի տագնապը, Երեւան, 1993, 120 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/900/Aramayis.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190407135414/http://www.historyofarmenia.am/images/menus/900/Aramayis.pdf |date=2019-04-07 }} * Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն /1991 օգոստոս - 1992 Յունուար. փաստաթուղթերու ժողովածու/, Երեւան, 2011, 196 էջ, - http://www.historyofarmenia.am/images/menus/1080/pastatxter.pdf{{Dead link|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} == Արտաքին յղումներ == '''Պաշտօնական կայքեր''' * [http://www.nkr.am/hy/ ԼՂՀ Նախագահի կայք] * [http://www.genprocnkr.am/ ԼՂՀ Դատախազութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109172243/http://genprocnkr.am/ |date=2016-01-09 }} * [http://courtnkr.am/ ԼՂՀ Դատական համակարգ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151215200347/http://courtnkr.am/ |date=2015-12-15 }} * [http://minfin.nkr.am/ ԼՂՀ Ֆինանսներու նախարարութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151208082233/http://www.minfin.nkr.am/ |date=2015-12-08 }} * [http://www.nkrusa.org/ Ներկայացուցչութիւն Վաշինգդոնի մէջ] {{ref-en}} * [http://www.haut-karabagh.com/ Ներկայացուցչիւն Փարիզի մէջ] {{ref-fr}} '''Լրատուական միջոցներ''' * [http://www.artsakh.tv/am Արցախ.tv] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160203115710/http://www.artsakh.tv/am |date=2016-02-03 }} * [http://www.artsakhtert.com Ազատ Արցախ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081121152047/http://www.artsakhtert.com/ |date=2008-11-21 }} '''Այլ''' * [http://artsakhwriters.com/ Արցախի գրողներու միութիւն] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160109221106/http://artsakhwriters.com/ |date=2016-01-09 }} * [http://www.shushi.org/ Շուշիի վերածնունդի հիմնադրամ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090426220041/http://www.shushi.org/ |date=2009-04-26 }} * [http://www.janapar.org/ «Ճանապարհ» վիքի-նախագիծ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007000033/http://www.janapar.org/ |date=2008-10-07 }}{{ՎՊԵ|Nagorno-Karabakh Republic|Արցախի Հանրապետութիւն}} == Տե'ս նաեւ == * [[Արցախ (նահանգ)|Արցախ նահանգ]] == Նշումներ == <references group="Ն" /> == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ|2}} [[Ստորոգութիւն:Արցախ]] [[Ստորոգութիւն:Երկիրներ այբբենական կարգով]] [[Ստորոգութիւն:Եւրոպայի երկրներ]] [[Ստորոգութիւն:Արցախեան պատերազմ]] dpoylldg0ulo7cgx795luh6nvnt2m8x 0 3053 249845 249788 2026-04-07T07:52:48Z HoMen 269 249845 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Լեւոն Էսաճանեան''' ({{ԱԾ}}), հայ բանաստեղծ, ուսուցիչ, մշակութային գործիչ։ == Կենսագրութիւն == Եսաճանեան ծնած է Ատալիա, [[Շապին Գարահիսար|Շապին Գարահիսար։]] Ծնողքը սերած է [[Թամզարա]] գիւղէն։ Փոքր տարիքին հայրը կը կորսնցնէ (սպաննուած է թուրքերուն կողմէ) եւ մօր հետ [[Պոլիս]] կը փոխադրուին։ Կրթութիւնը ստացած է [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպոլսոյ]] մէջ։ Հոն յաճախած է Ետի-Գուլէի ազգային որբանոցը, ուրկէ շրջանաւարտ եղած է [[1900 թուական|1900]]-ին։ Տարի մը ետք սկսած է աշխատակցիլ [[Մանզումէ էֆքեար|''Մանզումէ էֆքեար''ին]], ու աւելի ետք լայնօրէն աշխատակցած է պոլսահայ մամուլի բազմաթիւ անուններու հետ։ [[Եղիա Տէմիրճիպաշեան|Եղիա Տէմիրճիպաշեանի]] թաղումին արտասանած քերթուածը մաս կազմած է անոր նուիրուած բանաստեղծական երախայրիքին ([[1909 թուական|1909]])։ Ան նամակագրութիւն պահած է [[Դանիէլ Վարուժան|Դանիէլ Վարուժանին]] հետ, անոր Կանտ համալսարան ([[Պելճիքա|Պելճիկա]]) եղած ատեն։ [[Մեծ Եղեռն|Մեծ Եղեռնի]] օրերուն, Լեւոն Էսաճանեան [[Անգարա]] կ՛աքսորուի, ապա՝ [[Եոզղատ|Եօզղատ]] ու Սինոպ։ Զինադադարին Պոլիս կը վերադառնայ եւ կը հրատարակէ [[Դանիէլ Վարուժան|Դ․ Վարուժանին]] նուիրուած փոքրածաւալ մենագրութիւն մը, որ սակայն կ՛ենթարկուի [[Մկրտիչ Պարսամեան|Մկրտիչ Պարսամեանի]] խիստ քննադատութեան որպէս «գաղափարներու տարտամ ու շփոթ ամբողջութիւն մը»։ [[1922 թուական|1922]]-ին հաստատուած է [[Աթէնք]], ուր զբաղած է ուսուցչութեամբ<ref>Ով ով է.հայեր (կենսագրական հանրագիտարան:Երկու հատորով), ՀՀ խմբ. յանձնաժողով՝ Հ. Մ. Այվազեան (գլխ. խմբագիր) եւ ուրիշներ, Երեւան, Հայկական հանրագիտարան հրատ., Հ.1, Աբալեան-Ղուշչեան, 2005:</ref>։ Աթէնքի մէջ հրատարակուող «<nowiki/>[[Նոր Օր|Նոր Օր»ին]] մէջ պարբերաբար հրատարակուած են անոր գրութիւնները։ Սակայն կեանքը թշուար եւ ապառողջ պայմաններու մէջ, առողջութիւնը հիւծած են։ Մահացած է 29/30 Դեկտեմբեր [[1935 թուական|1935]]-ին եւ թաղուած է [[Քոքինիոյ հայկական գաղութ|Գոքինիոյ]] գերեզմանատան մէջ։ == Յետ մահու == 1965ի եւ 1987ի հրատարակութիւններուն մէջ, Էսաճանեանի ու [[Դանիէլ Վարուժան|Վարուժանի]] նամակները լոյս տեսած էին խորհրդահայ ուղղագրութեամբ։ Նամականիէն ի յայտ եկած է թէ Էսաճանեան խորհրդապաշտութիւնը կը դաւանէր։ Նամակները լոյս տեսած են [[Բագին|Բագինի]] մէջ, [[Վարդան Մատթէոսեան|Մատթէոսեան Վարդանի]] ստորագրութեամբ։ == Ստեղծագործութիւններ == * «Այրած քնար մը Բինկեանի մոխիրներուն վրայ», բանաստեղծութիւններու ժողովածու, 1909։ * «Փանդիռ», բանաստեղծութիւններու ժողովածու, 1911։ * «Եղիա Տէմիրճիպաշեան», ուսումնասիրութիւն, 1909։ * «[[Դանիէլ Վարուժան]]», ուսումնասիրութիւն, 1919։ * «[[Մինաս Չերազ]]», ուսումնասիրութիւն, 1928։ Լեւոն Էսաճանեան, [[Եղիշէ Արք. Դուրեան]], [[Աւետիք Իսահակեան]], [[Մատթէոս Զարիֆեան]], [[Եդուարդ Գօլանճեան|Եդ. Գոլանճեան]] եւ [[Նշան Պէշիկթաշլեան]] իրենց մասնակցութիւնը բերած են [[Թէոդիկ]]ի «Ամէնուն տարեցոյցը» (ԺԹ.) 1925-ի տարուան հատորին գրական բաժինին մէջ, որ պատրաստուած է [[Քերքիրա (կղզի)|Քորֆու կղզիին]] մէջ եւ լոյս տեսած՝ [[Վիեննա]]յի [[Մխիթարեան Միաբանութիւն|Մխիթարեան հայրերու]] տպարանին մէջ<ref>[http://www.aztagdaily.com/archives/71463 «Ամէնուն Տարեցոյցը 1923, 1924 Եւ 1925» (Հեղինակ` Թէոդիկ)]</ref>։ <ref>[AI Overview +1 Եդի Գուլէի (Յոթ Աշտարակ) հայկական ազգային որբանոցը պատմական Կոստանդնուպոլսի (Պոլիս) կարեւոր հաստատություններից է եղել, որը հիմնականում գործել է 20-րդ դարի սկզբին՝ Հայոց ցեղասպանության և դրան հաջորդող տարիներին, ապաստան տալով հազարավոր հայ որբերի: Այն հայտնի է եղել նաև որպես Գարակէօզեան որբանոց (որը գտնվել է Շիշլիում, սակայն երբեմն շփոթվել կամ համատեղվել է Ստամբուլի այլ որբանոցների հետ) կամ Եդի Գուլեի Փրկիչ ազգային հիվանդանոցին կից գործող որբանոց:]</ref> <ref>[AI Overview Նշան Պէշիկթաշլեանի «Փարաւոն Սէմ-Անտոն» երգիծական պատումին մէջ (հրատարակուած «Հայրենիք» ամսագրի 1928-ի սեպտեմբերեան թիւին մէջ) Էսաճանեանը կը պատկերուի որպէս ծաղրական, ինքնահաւան եւ անհեթեթ կերպար։ Ան կը ներկայացնէ տիպիկ երգիծական գործող անձ, որու արարքները կը բացայայտեն մարդկային թերութիւններն ու Պէշիկթաշլեանին յատուկ հումորը։ ]</ref> == Աղբիւրներ == * Վրոյր Մազմանեան, «Տարօրինակ բանաստեղծը՝ Լեւոն Էսաճանեան», ''Նայիրի,'' 2 յուլիս 1972, էջ 4 (յետմահու վերատպումը տե՛ս նոյն, ''Յուշեր եւ վկայութիւններ,'' Պէյրութ, տպ. Կաթողիկոսութեան Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, 1991, էջ 238-247)։ * «Կեանք եւ Արուեստ» - Մկրտիչ Պարսամեանի հեղինակած «Լեւոն Էսաճանեան» յօդուածը հրատարակուած է «Կեանք եւ Արուեստ» պարբերականի 1936 թուականի Մարտ ամսուան թիւին մէջ, էջ 85։ Բագին - Այս յօդուածը կարեւոր աղբիւր է Լեւոն Էսաճանեան-ի (արեւմտահայ բանաստեղծ, արձակագիր) կեանքի եւ ստեղծագործութեան ուսումնասիրութեան համար, որ յաճախ կը յիշատակուի գրականագիտական հետազօտութիւններու մէջ։ ''AI Overview'' * Լեւոն Էսաճանեանի «Անմահները. Դանիէլ Վարուժան (կեանքը եւ գործը)» գիրքը, տպագրուած 1919-ին Պոլիս, Մ. Սանճագճեանի տպարանին մէջ, Դանիէլ Վարուժանի կեանքի եւ ստեղծագործութեան նուիրուած կարեւոր ուսումնասիրութիւններէն է : 44-րդ էջը (եւ ընդհանուր գործը) կը ներկայացնէ արեւմտահայ մեծ բանաստեղծի գրական ժառանգութիւնը, յուշեր եւ վերլուծութիւններ: Այս աշխատութիւնը կը հանդիսանայ վկայութիւն մը՝ Վարուժանի ողբերգական մահուան անմիջապէս յաջորդող շրջանին անոր գրականութեան գնահատման մասին:''AI Overview'' * Սարհատի (Ստեփան Թապագեան) «Բանաստեղծ Լեւոն Էսաճանեան» հոդվածը տպագրվել է «Նայիրի» պարբերականում, 1936թ. մայիսին, էջ 8-ում ։ Սա Լեւոն Էսաճանեանի ստեղծագործական կյանքին և բանաստեղծական կերպարին նվիրված քննադատական կամ հուշագրական նյութ է, որը հեղինակել է յունաբնակ գրադատ Ստեփան Թապագեանը։''AI Overview'' <ref>[https://www.armenika.gr/prosopa/137-prosopa/1033-levon-esatzanian Արմենիքա պարբերաթերթ, Levon Esatzanian{{ref-el}}]</ref> <ref>[https://pakine.net/archives/9366 Բագին․ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ Լեւոն Էսաճանեան (1885-1935) -ԴԱՆԻԷԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆԷՆ ՆԱՄԱԿԻ ՄԸ ՆՈՐԱՅԱՅՏ ԲՆԱԳԻՐԸ, ՄԱՏԹԷՈՍԵԱՆ ՎԱՐԴԱՆ]</ref><ref>[https://archive.hrantdink.org/i/5f05b4c729dab374477d6800/4?l=hy Հրանդ Տինք Հիմնարկի Արխիւ / Թիւ 1.2.4.46, Է.12-14 Տարօրինակ Բանաստեղծը՝ Լեւոն Էսաճանեան - Գրեց՝ Վրոյր Մազմանեան, 1972-11-15]</ref> <ref>[https://pubhtml5.com/aawx/giyo/ Ջահակիր, Յաւելուած ԼԲ. - Tchahagir, Supplement No. 32 Ջահակիր, Յաւելուած ԼԲ. - թիւ 32, ԼՈՒՍԻՆ Գահիրէ, 1909-1910 Խմբագիրներ` Մարտիրոս Պալաեան, Սահակ Թիւրապեան, Արսէն Շամլեան, Նուպար Գէորգեան։ ... Լեւոն Էսաճանեան ]</ref><ref>[https://books.google.gr/books/about/%D4%B4%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%A7%D5%AC_%D5%8E%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%A1%D5%B6.html?id=oxCDlEngcuQC&redir_esc=y Դանիէլ Վարուժան: (կեանքն եւ իր գործը) Լեւոն Էսաճանեան Tpagr. M. Sanchagchean, 1919 - 93 էջեր]</ref> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{DEFAULTSORT:Էսաճանեան, Լեւոն}} [[Ստորոգութիւն:1890 ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ բանաստեղծներ]] [[Ստորոգութիւն:1935 մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Հայ մշակութային գործիչներ]] [[Ստորոգութիւն:Հայ ուսուցիչներ]] [[Ստորոգութիւն:30 Դեկտեմբերի մահեր]] [[Ստորոգութիւն:Շապին Գարահիսար ծնունդներ]] [[Ստորոգութիւն:Գրողներ այբբենական կարգով]] 112rigzt1yg19tlwvfasg7i8vbv65oe 0 3091 249824 214868 2026-04-06T13:32:13Z Maral Dikbikian 4797 249824 wikitext text/x-wiki '''Ընձուղտ''' (<small>[[լատիներէն]]՝</small> Giraffa camelopardalis), ամէնաբարձրահասակ ցամաքային կենդանին է։ == Նկարագրութիւն == Արու ընձուղտներու բարձրութիւնը կը հասնի 5.5 մեթրի, իսկ ծանրութիւնը՝ 900 ք․կ․-ի։ Էգ ընձուղտները, ըստ կանոնի, աւելի փոքր են ու աւելի թեթեւ։ Ընձուղտներուն պարանոցը շատ երկար է, թէեւ անոնք, ինչպէս համարեա բոլոր կաթնասունները, ունին 7 պարանոցային ողներ։ Բարձր հասակը կը ճնշէ արեան շրջանառութեան համակարգին վրայ, յատկապէս ուղեղի արեան մատակարարման, այդ պատճառաւ ալ ընձուղտներուն սիրտը շատ ուժեղ է։ Անիկա կը կշռէ 12 ք․կ․, մէկ վայրկեանի մէջ 60 լիդր արիւն կը մղէ եւ կը ստեղծէ ճնշում, ինչ որ երեք անգամ բարձր է համեմատաբար մարդուն մօտ։<br />Ընձուղտին մորթի գծագրութիւնը կազմուած է գոց գոյնի գիծերէ, որոնք կ'առանձնանան մարմնի բաց գոյներէն. իւրաքանչիւր ընձուղտի մորթի գունաւորումը տարբեր է, ինչպէս՝ մարդոց մատնահետքերը։ Ընձուղտի մարմինի ստորին մասը աւելի բաց գոյնի է եւ առանց գիծերու։ Ընձուղտներուն գլուխին վրան կան երկու մորթով ծածկուած եղջիւրիկներ։ Երբեմն կը հանդիպին եղջիւրիկներու երկու զոյգ։ Սեւ աչքերը շրջապատուած են խիտ թարթիչներով, իսկ ականջները կարճ են։ Ընձուղտները ունին լաւ տեսողութիւն, լսողութիւն եւ հոտառութիւն, որ իրենց կը թուլատրէ ժամանակին նկատել վտանգը։ Լաւ տեսողութեան կը նպաստէ նաեւ բարձր հասակը. իրենց ցեղակիցներուն ընձուղտները կրնան նկատել մէկ ք․մ․ հեռուէն։ == Ապրելակերպը == [[Պատկեր:Flickr - Rainbirder - High-rise living.jpg|մինի|ձախից|160px|Երկար վիզին շնորհիւ ընձուղտը կրնայ արածիլ ծառերուն վերին սաղարթները:]] Ընձուղտները կրնան արագ վազել եւ անհրաժեշտութեան պարագաներուն կը զարգացնեն ու կ'արձանագրեն 55 ք․մ․/ժ․ արագութիւն։ Սակայն հիմնականօրէն դանդաղ կը շարժին՝ սկիզբը երկու աջ ոտքը առաջ դնելով, ետքը՝ երկու ձախը։ Իրենց մեծ կշիռի եւ բարակ ոտքերու պատճառով ընձուղտները կրնան քալել միայն կարծր մակերեսի վրայ․ հեռու կը մնան ճահճային տեղերէն, իսկ գետերը իրենց համար անյաղթահարելի խոչընդոտներ են։ Չնայած այս ամէնուն ընձուղտները կրնան ցատկել եւ յաղթահարել մինչեւ 1.85 մ․ բարձրութեամբ պատնէշները։<br />Ընձուղտները խոտակեր կենդանիներ են: Մարմնի կառուցուածքի շնորհիւ անոնք կրնան արածիլ ծառերու վերին սաղարթները, հոն իրենք մրցակիցներ չունին: Ընձուղտը իր երկար լեզուով կը բռնէ ճիւղը, կը քաշէ դէպի բերանը եւ պոկոտելով կ'ուտէ տերեւները: Օրական ընձուղտը կ'ընդունի մօտ 30 քկ սնունդ եւ ուտելուն վրայ կը ծախսէ տասնվեցէն քսան ժամ: Հեղուկին պահանջարկը կը բաւարարէ սնունդի հաշուին եւ կրնայ առանց խմելու մնալ շաբաթներու ընթացքին: <br />Քնանալու վրայ ընձուղտին ծախսած ժամանակը ամենէն պակասն է կաթնասուններուն քով եւ կը կազմէ օրուան մէջ միջինը 1.9 ժամ:<ref>Science & Nature http://www.bbc.co.uk/science/humanbody/sleep/articles/whatissleep.shtml</ref> == Տարածում եւ բնակավայր<ref>{{Citation|title=Northern giraffe|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Northern_giraffe&oldid=1343056975|date=2026-03-12|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == Հիւսիսային ընձուղտները կ'ապրին սաւաննաներու, թփուտներու եւ անտառային տարածքներու մէջ: Բազմաթիւ տեղական բնաջնջումներէ ետք, հիւսիսային ընձուղտները ընձուղտի ամէնանուազաթիւ եւ ամէնաշատ վտանգուած տեսակն են: Արեւելեան Ափրիկէի մէջ, նուպիական ընձուղտները գլխաւորաբար կը գտնուին Քենիայի, Ուկանտայի, հարաւ-արեւմտեան Եթովպիայի եւ Հարաւային Սուտանի մէջ: Ուկանտայի մէջ՝ Ուկանտայի Վայրի բնութեան վարչութիւնը, Ընձուղտներու պահպանման հիմնադրամի (Giraffe Conservation Foundation) աջակցութեամբ, նուպիական ընձուղտները տեղափոխած է Քիտեփօ ազգային պարտէզ՝ հոն բնակչութիւնը ամրապնդելու եւ ապահովելու համար. վերաբնակեցուցած է զանոնք Փիան Ուփէ վայրի բնութեան արգելոցին մէջ, տեղափոխած է Նեղոսի հարաւային կողմը՝ Մըրչիսըն ֆոլզ (Murchison Falls) ազգային պարտէզ, եւ ներկայացուցած է Լեյք Մպուրօ (Lake Mburo) ազգային պարտէզ: Կեդրոնական Ափրիկէի մէջ կան գրեթէ 2,400 քորտոֆանեան ընձուղտներ՝ Կեդրոնական Ափրիկեան Հանրապետութեան, Չատի, Քամերունի մէջ, ինչպէս նաեւ փոքր, բայց աճող բնակչութիւն մը՝ Քոնկոյի Ժողովրդավարական Հանրապետութեան հիւսիս-արեւելեան Կարամպա ազգային պարտէզին մէջ: Ժամանակին տարածուած ըլլալով Արեւմտեան Ափրիկէի մէջ, արեւմտափրիկեան ընձուղտներու ընդամէնը քանի մը հարիւր հոգինոց մէկ բնակչութիւն սահմանափակուած էր Նիկերի Քուրէի Թոսօ արգելոցով եւ շրջակայ տարածքով, որ ծանօթ է որպէս «Ընձուղտներու գօտի»: 2018-ին, ութ ընձուղտներ վերաբնակեցուեցան կեդրոնական Նիկերի Քատապեճի արգելոցին մէջ՝ Ընձուղտներու պահպանման հիմնադրամի եւ Սահարայի պահպանման հիմնադրամի կողմէ. յաւելեալ չորսը տեղափոխուեցան 2022-ին: Ասիկա վտանգաւոր ձեռնարկ էր՝ հաշուի առնելով Քուրէի տարածաշրջանի անվտանգութեան ծանր վիճակը, սակայն ատիկա ստեղծեց արեւմտափրիկեան ընձուղտներու երկրորդ բնակչութիւն մը: Անոնք մեկուսացած են Հարաւային Սուտանի, Քենիայի, Չատի եւ Նիկերի մէջ: Անոնք սովորաբար կ'ապրին թէ՛ պահպանուող տարածքներու ներսը եւ թէ՛ անոնցմէ դուրս: Հիւսիսային ընձուղտներու ամէնավաղ տարածքները եղած են Չատի մէջ՝ ուշ Փլիոցենի (Pliocene) ժամանակաշրջանին: Ժամանակին առատ ըլլալով Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ, անոնք ապրած են Ալճերիայի մէջ վաղ Փլէյստոցենէն (Pleistocene) սկսեալ՝ Չորրորդական ժամանակաշրջանի ընթացքին: Անոնք ապրած են Մարոքի, Լիպիայի եւ Եգիպտոսի մէջ մինչեւ իրենց բնաջնջումը՝ մօտաւորապէս Ք.Ե. 600 թուականին, քանի որ Սահարայի չորացող կլիման անհնարին դարձուց պայմանները ընձուղտներուն համար: Ընձուղտի ոսկորներ եւ բրածոներ գտնուած են այս բոլոր երկիրներուն մէջ: == Պատկերասրահ == {{Ֆոտոշարք|Giraffe-closeup-head.jpg|Stamp Tanganyika 1925 10c.jpg|Giraffe head at ground.png|լ1=120|}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Ընձուղտներ]] [[Ստորոգութիւն:Կաթնասուն կենդանիներ]] [[Ստորոգութիւն:Կենդանիներ]] sa3tvd6bzxiwf1desvlhuj5yez0f7ng 0 3528 249839 182215 2026-04-06T19:15:31Z ~2026-21340-72 14260 249839 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | ղեկավարի պաշտօն = Քաղաքապետ }} '''Լոծ'''<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=51}}</ref> (לאדזש, ''Lodzh'';<ref>http://www.merriam-webster.com/dictionary/lodz Merriam-Webster online.</ref>) [[Լեհաստան]]<nowiki/>ի երրորդ մեծ քաղաքը։ Կը գտնուի երկրին կեդրոնական մասին մէջ եւ ըստ Դեկտեմբեր [[2009]]-ի կատարուած մարդահամարի տուեալներուն՝ ունի {{ԲՆԿ}} բնակչութիւն։ Լոձը՝ Լոձի վոյվոտութեան մայրաքաղաքն է, կը գտնուի [[Վարշաւա]]<nowiki/>յէն շուրջ 135&nbsp;քմ. հարաւ արեւմուտք։ Քաղաքին զինանշանը նաւակի տեսքով թեք զէնք է, ի նշան քաղաքին անուան, որ բառացիօրէն կը թարգմանուի «''նաւակ''»։ == Պատմութիւն== Լոձը գրառումներուն մէջ առաջին անգամ կը յիշատակուի 1332-ին՝ փաստաթուղթին մէջ, երբ Լոձիա գիւղը կը յանձնուի եպիսկոպոս Վլոցլավեկին։ 1423-ին Վլադիսլաւ Եակովլեւ թագաւորը Լոձ գիւղին կը շնորհէ քաղաքի կարգավիճակ։ Մինչեւ Ժը. դար քաղաքը փոքրիկ բնակավայր էր Մազովիոյ եւ Սիլեսիոյ միջեւ գտնուած առեւտրական ճամբուն վրայ, Ժզ. դարուն Լոձ ունէր 800 բնակիչ, որ հիմնականին մէջ կը զբաղէր մօտակայ հացահատիկային տնտեսութեամբ։ [[1793]]-ին Լեհաստանի երկրորդ բաժանումով Լոձը կը դառնայ [[Պրուսիոյ Թագաւորութիւն|Պրուսիոյի թագաւորութեան]] մաս, [[Հարաւային Պրուսիա|Հարաւային Պրուսիոյ]] մարզ եւ գերմաներէն կը կոչուէր «Լոտճ»։ 1798-ին Պրուսիա կ'ազգայնացնէ քաղաքը, եւ կը կորսնցնէ Կույավիա արքեպիսկոպոսին քաղաքի կարգավիճակը։ 1806-ին Լոձ կը միանայ [[Նափոլէոն Գ.|Նափոլէոն]]<nowiki/>ի դքսութեան հետ Վարշաւայի մէջ եւ 1810-ին ունէր 190 բնակիչ։ 1815-ին [[Վիեննա]]<nowiki/>յի քոնկրէսի պայմանագիրով ան Լեհաստանի քոնկրէսի մաս կը դառնայ, որ Ռուսաստանի Կայսրութեան կ'ենթարկուէր։ === Մասնատման դար === Ըստ 1815-ի պայմանագիրին կը նախատեսուէր վերակառուցել կիսաքանդ քաղաքը եւ ըստ 1816-ի ցարին հրովարտակին, շարք մը գերմանացի ներգաղթեալներ՝ տարածքին ձեռքբերման փաստաթուղթ կը ստանան, որպէսզի հողը մաքրեն եւ գործարաններ ու տուներ շինեն։ == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Քաղաքի տեսարաններ == <gallery widths=155 heights=125> Lodz Piotrkowska.jpg 5 Lodz 087.jpg Łódź - Pałac Izraela Poznańskiego.jpg Polonia Palast Łódź 2010 05 02.jpg PL Wikiwarsztaty fotograficzne Łódź 089.jpg Palac Juliusza Heinzla Lodz.JPG Lodz Biala Fabryka 4(pischmak).JPG Pałac Maurycego Poznańskiego.jpg Archikatedra Łódź v2.jpg Łódź ul Sienkiewicza kościół jezuitów 2013 MZW 6430.JPG Łodź, Piotrkowska, knihovna arcidiecéze.JPG Schweikert Palace.jpg Palac Steinertow Lodz.jpg Lodz skyline.jpg Łódź - Teatr Wielki.JPG|Թատրոն Bronisław Wilkoszewski – widok na Nowy Rynek (Piotrkowska).jpg|1896 </gallery> == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Պատկեր:Panoramic photo Piotrkowska Street in Lodz.jpg|900px|մինի|Կեդրոն]] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Լեհաստանի քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Վերանուանուած քաղաքներ]] mikfn45lgpe7xdxtfle5vvawr6yto6i 0 3837 249846 240065 2026-04-07T08:17:03Z Maral Dikbikian 4797 249846 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Flag of Armenia (1918–1922).svg|մինի|279x279փքս|Հայաստանի Դրօշը]] '''Հայաստանի Հանրապետութիւն''', ծնունդ առած է 28 Մայիս 1918-ին՝ [[Սարդարապատի Հերոսամարտ|Մայիսեան Հերոսամարտերէն]]՝ [[Սարդարապատի Հերոսամարտ|Սարդարապատէն]], [[Բաշ Ապարանի Ճակատամարտ|Բաշ-Ապարանէն]] եւ [[Ղարաքիլիսէ]]<nowiki/>էն յետոյ։ Առաջին Հանրապետութիւնը հիմնադրուեցաւ հայ ժողովուրդին համար ծանր ժամանակաշրջանի մը ընթացքին, երբ երիտթուրքական բնաջնջման ծրագիրէն մազապուրծ եղած բազմահազար հայ գաղթականներն ու սովը, փոխադրական ուղիներու շրջափակումները, քեմալական Թուրքիոյ յարձակումը<ref>Հայաստանի Առաջին Հանրապետություն (1918-1920)</ref>, ինչպէս նաեւ Ռուսական Կայսրութեան նենգամիտ ու դաւաճանական կեցուածքը Դաշնակցական Կառավարութեան հանդէպ, պետութեան ղեկավարներուն հնարաւորութիւն չէին ընձեռեր ստեղծելու կայուն պետականութիւն։ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը հռչակուեցաւ Անդրկովկասեան Դաշնային Հանրապետութեան փլուզումէն (1918 թուականի Մայիս 26) երկու օր ետք՝ Մայիս 28-ին։ Այդ օրը, Թիֆլիսի մէջ, Հայոց Ազգային Խորհուրդը քննարկեց Հայաստանի անկախութեան հարցը, եւ պատուիրակութիւն մը (Յ. Քաջազնունի, Ա. Խատիսեան, Մ. Պապաջանեան) ուղարկուեցաւ Բաթում՝ Թուրքիոյ հետ բանակցելու համար։ Առաջին Հանրապետութիւնը գոյատեւեց մինչեւ 1920 թուականի Դեկտեմբեր 2-ը, երբ ռուս-թուրքական ամիսներ տեւած համատեղ յարձակողականութեան (ագրեսիա) հետեւանքով Հայաստանի Հանրապետութեան արեւմտեան եւ հարաւ-արեւմտեան գաւառները՝ ներառեալ Կարսը, Արտահանը, Կաղզուանը, Սուրմալու-Իգտիրը՝ սրբազան Արարատ լեռով, անցան քեմալական Թուրքիոյ, իսկ արեւելեան գաւառները բռնագրաւուեցան բոլշեւիկներուն կողմէ ու բաժնուեցան քանի մը մասերու՝ Հայաստանի Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւն, Նախիջեւանի երկրամաս, Արցախ, Գարդման-Գանձակ՝ Ազրպէյճանական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութեան կազմին մէջ եւ այլն։ Այս բոլորը իրենց այսպէս կոչուած իրաւական ձեւակերպումը ստացան Լենին-Աթաթուրք 1921 թուականի Մարտ 16-ի ապօրինի ռուս-թուրքական «եղբայրութեան» Մոսկուայի պայմանագրով։ Այդ պայմանագիրը, սակայն, իր ստորագրութեան պահէն մինչեւ օրս կը հակասէ միջազգային իրաւունքի սկզբունքներուն, եւ այդ իսկ պատճառով, իբրեւ անօրինական միջազգային դաշնագիր, արձանագրուած չէ ՄԱԿ-ի միջազգային պայմանագիրներու տոմարին մէջ։ Հակառակ իր կարճատեւ կեանքին, Առաջին Հանրապետութեան դերը անգնահատելի է՝ նախ եւ առաջ Հայոց Պետականութիւնը վերակերտելու տեսանկիւնէն<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.31235/osf.io/mpw6y|title=Բնակչության Լիբերալ-Դեմոկրատական Ընտրական Կողմնորոշումների Ընդհանուր Աշխարհագրական Առանձնահատկությունները Հայաստանի Հանրապետությունում|last=Ghulyan|first=Husik|date=2018-07-27|website=doi.org|accessdate=2026-04-07}}</ref>։ == Առաջնահերթ Նպատակներ == Չորս Տարիներու պատերազմը, պոլշեւիկեան յեղափոխութեան առաջացուցած շփոթը եւ թուրք բանակին դիմադրելու դժուարին կացութիւնը աւերած էին երկրին տնտեսութիւնը։ Հայկական հողերու մէկ կարեւոր մասը թուրքերու գրաւման տակ գտնուելով, երկիրը զրկուած էր նաեւ աշնան հունձքէն։ Հայաստան նաեւ աշխարհէն կտրուած էր, որովհետեւ ծովու ելք չունէր։ Չկային օդային ճամբաներ եւ միջազգային հաղորդակցութիւններ։ Այս իրավիճակին մէջ, կառավարութիւնը առաջնահերթ նպատակ դարձուց երկրին մէջ կեանքի եւ գոյքի ապահովութիւն հաստատել, հաղորդակցութեան ճամբաներ բանալ, ժողովուրդին ուտելիք հայթայթել եւ գաղթականներուն վիճակը բարելաւել։ Առաւել՝ ան պիտի ստեղծէր ազգային դրամի համակարգ, պիտի կարգաւորէր երկրին դատարանը՝ զայն հայ ազգային սկզբունքներուն յարմարեցնելով: Պիտի կազմէր ուժեղ բանակ մը Հայաստանի սահմանները պաշտպանելու համար։ Միւս կողմէ ամէն կերպ պիտի փորձէր դրացիական կապեր ստեղծել [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]], [[Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն|Ազրպէյճան]]<nowiki/>ի եւ [[Վրաստան]]ի հետ, խաղաղ միջոցներով ազգամիջեան հարցերը լուծելու։ Մինչեւ 1918-ի աշուն, կառավարութիւնը կրցած էր որոշ չափով բարելաւել երկրին վիճակը եւ յոյս ներշնչել ժողովուրդին։ == Պատմութիւն == [[Պատկեր:Armenian army 1918թ.jpg|350px|մինի|ձախից|Կաթողիկոս Գէորգ Ե. Սուրենեանցը (Տփղիսեցի) կ'օրհնէ կամաւորներուն։ (Հազար ինը իննսունութ)]] === 1918 թուական === * 24 Յուլիս 1918-ին, հրապարակուեցաւ [[Հայաստանի Հանրապետութիւն|ՀՀ]] անդրանիկ կառավարութեան կազմը. վարչապետ՝ [[Յովհաննէս Քաջազնունի|Յովհաննէս Քաջազնունի (Իգիթխանեան)]], Արտաքին գործերու նախարար՝ [[Ալեքսանդր Խատիսեան|Ալեքսանտր Խատիսեան]], Ներքին գործերու նախարար՝ [[Արամ Մանուկեան]], Ելեւմտական նախարար՝ Խ. Կարճիկեան, Զինուորական նախարար՝ ժեներալ [[Յովհաննէս Հախվերդեան|Յովհաննէս Հախվերտեան]], Արդարադատութեան նախարար՝ Գ. Պետրոսեան։ * Յուլիս, 1918-ին, [[Հայաստանի Հանրապետութեան դրօշ|Հայաստանի ազգային դրօշ]] ընդունուեցաւ եռագոյնը (կարմիր, կապոյտ, նարնջագոյն)։ * 1 Օգոստոս 1918-ին, [[Երեւան]]ի քաղաքային ակումբի դահլիճին մէջ տեղի ունեցաւ [[Հայաստան]]ի խորհուրդի անդրանիկ նիստի հանդիսաւոր բացումը՝ հիւրերու եւ 46 պատգամաւորի մասնակցութեամբ. կազմը ձեւաւորուած էր [[Հայ ազգային խորհուրդ|Ազգային խորհուրդ]]ի եռապատկումով ու այլազգիներու ներգրաւումով՝ 38 հայ, 6 թուրք-թաթար, 1 ռուս եւ 1 եզտի։ * 30 Հոկտեմբեր 1918-ին, [[Մուտրոսի զինադադար (Հազար ինը իննսունութ)|Մուտրոսի]] մէջ կնքուեցաւ զինադադար՝ Անտանտի եւ [[Օսմանեան Կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] միջեւ, որով Օսմանեան կայսրութիւնը ճանչցաւ իր պարտութիւնը եւ դուրս եկաւ [[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի Թանգարան|Առաջին համաշխարհային պատե]][[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի Թանգարան|րազմ]][[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի Թանգարան|է]][[Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի Թանգարան|ն]]։ * Նոյեմբեր<nowiki/><nowiki/> 1918-ին, [[ՀՅԴ]]-ն եւ ՀԺԿ-ն կազմեցին դաշնակցական կառավարութիւն։ * Դեկտեմբեր 1918-ին, [[Վրաստան]]ը գրաւեց [[Ախալքալաք]]ը եւ [[Լոռի]]ն։ * 5 Դեկտեմբեր 1918-ին, սկսաւ [[հայ-վրացական պատերազմ]]ը։ Հայկական բանակը [[Դրո]]յի գլխաւորութեամբ կարճ ժամանակի ընթացքին [[Վրաստան]]ին հասցուց ծանր հարուած։ * 23 Դեկտեմբեր 1918-ին, հայկական զօրքերը ամրացան [[Սադախլօ|Սադ]][[Սադախլօ|ա]][[Սադախլօ|խլո]]<nowiki/>յի մէջ։ * 31 Դ<nowiki/>ե<nowiki/>կտե<nowiki/>մբեր 1918-ին, կողմերու միջեւ կնքուեցաւ համաձայնագիր՝ զինադադարի մասին։ * 1918-ի աշունէն մինչեւ 1919-ի գարունը, սովի եւ համաճարակներու հետեւանքով մահացաւ մօտ 150,000 մարդ։ === 1919 թուական === [[Պատկեր:May 28 1919 celebration Yerevan.jpg|350px|մինի|ձախից|Անկախութեան օրուան միջոցառում՝ Մայիս 28, 1919]] * Փետրուար 1919-ին, երկրի ծանր դրութիւնը Հայաստանի խորհուրդին ստիպեց դիմել Եւրոպայի եւ ԱՄՆ-ի օգնութեան։ * 16 Մայիս 1919-ին, ՀՀ նախարարներու խորհուրդը Երեւանի մէջ համալսարան հիմնելու վերաբերեալ որոշում ընդունեց։ * 21-23 Յունիս 1919-ին, Հայաստանի մէջ կայացան առաջին եւ միակ խորհրդարանական ընտրութիւնները։ Ընտրուեցան խորհրդարանի 80 անդամներ՝ 3-ը՝ կին, որոնցմէ 72-ը ՀՅԴ անդամներ էին, 4-ը՝ էսեռներ, 1-ը՝ անկուսակցական, 2-ը՝ թուրք-թաթարներ եւ 1-ը՝ եզտի։ * Յուլիս 1919-ին, Հայաստանի մէջ բռնկեցաւ թուրք-թաթարական ընդհանուր խռովութիւն, որուն համար Թուրքիան եւ Ազրպէյճանը ջանք չէին խնայեր։ * 1919-ի աշնան, հայ-ազրպէյճանական ընդհարումներ տեղի ունեցած են Զանգեզուրի համար։ Միայն Անդրանիկի, ապա՝ Դրոյի ձեռնարկած յամառ ջանքերուն շնորհիւ յաջողեցան պահպանել Զանգեզուրը։ === 1920 թուական === [[Պատկեր:Celebration of Independence of Republic of Armenia 2 (1920).jpg|350px|մինի|աջից|Անկախութեան օրուան միջոցառում՝ 28 Մայիս 1920]] * 19 Յունուար 1920-ին Անտանտի Գերագոյն խորհուրդը ճանչցաւ Հայաստանի անկախութիւնը։ * 31 Յունուար 1920-ին Ալեքսանդրապոլի (այժմ՝ Կիւմրի) առեւտրային դպրոցի շէնքին մէջ մեծ շուքով կատարուեցաւ Հայաստանի համալսարանի բացման հանդիսաւոր արարողութիւնը։ *Մարտ 1920-ին ստեղծուեցաւ երդուեալ ատենակալներու դատարանը։ *Ապրիլ 1920-ին ստեղծուեցաւ ազգային դրամը։ * Ապրիլ 1920-ին խորհրդային զօրքերը մտան Ազրպէյճան եւ այնտեղ հաստատեցին խորհրդային կարգեր։ * 1 Մայիս 1920-ին Երեւանի եւ շարք մը այլ քաղաքներուն մէջ տեղի ունեցան հակակառավարական ցոյցեր։ * 5 Մայիս 1920-ին խորհրդարանի արտակարգ նիստին մէջ հրաժարական տուաւ Ալեքսանտր Խատիսեանի կառավարութիւնը։ Ընտրուեցաւ նոր կառավարութիւն՝ Համօ Օհանջանեանի գլխաւորութեամբ։ * Յուլիս 1920-ին ՀՀ կառավարութիւնը հաստատեց ՀՀ զինանշանը, որ հեղինակած էին [[Ալեքսանտր Թամանեանը]] [[Յակոբ Կոջոյեան|եւ Յակոբ Կոջոյեանը]]։ Օրհներգ ընդունուեցաւ [[Միքայէլ Նալպանտեան|Միքայէլ Նալպանտեանի]] «<nowiki/>[[Մեր Հայրենիք|Մ]]<nowiki/>[[Մեր Հայրենիք|եր Հայրենիք]]<nowiki/>»<nowiki/> երգը, որուն երաժշտութեան յօրինողն էր՝ [[Բարսեղ Կանաչեան|Բարսեղ Կանաչեանը]]։ * 10 Օգոստոս 1920-ին Փարիզի արուարձան Սեւրի մէջ Առաջին համաշխարհային պատերազմը յաղթած երկիրներու եւ սուլթանական Թուրքիոյ ներկայացուցիչներու միջեւ կնքուեցաւ հաշտութեան պայմանագիր։ Անոր միջոցով Հայաստանը Թուրքիոյ կողմէ կը ճանչցուէր իբրեւ ազատ եւ անկախ պետութիւն։ * 1920-ին աշնան՝ հայկական բանակը ունէր 40.000 զինուոր։ [[Պատկեր:064 may 28 1920 - Armenia celebration.jpg|350px|մինի|աջից|Անկախութեան օրուան միջոցառում՝ 28 Մայիս 1920]] *23 Սեպտեմբեր 1920-ին կը սկսի հայ-թրքական պատերազմը։ [[ՀՀ]] վրայ յարձակած թրքական բանակի հարուածային ուժը Քեազըմ Գարապեքիրի 15-րդ բանակն էր, որ ունէր 30 հազար զինուոր։ *14 Հոկտեմբեր 1920-ին [[ԽՍՀՄ|Խորհրդային Ռուսաստան]]ի ղեկավարութիւնը կ'որոշէ [[Հայաստան|Հայաստանի]] խորհրդայնացումը։ *30 Հոկտեմբեր 1920-ին թշնամին կը գրաւէ [[Կարս]]ը՝ գերելով մօտ 3.000 զինուոր եւ զինուորական ու քաղաքացի բարձրաստիճան անձնաւորութիւններ։ Երեք օր շարունակ թուրքերը [[Կարս]]ի մէջ վայրագութիւններ կը կատարեն, որոնց զոհ կ'երթան մօտ 6.000 հայեր։ *18 Նոյեմբեր 1920-ին կը կնքուի զինադադարի համաձայնագիր, որուն պայմանները խիստ ծանր էին [[ՀՀ]] համար։ *23 Նոյեմբեր 1920-ին [[Համօ Օհանջանեան|Համօ Օհանջանեանի]] կառավարութիւնը հրաժարական կու տայ եւ կը կազմուի նորը՝ [[Սիմոն Վրացեան]]ի գլխաւորութեամբ։ *24 Նոյեմբեր 1920-ին [[Ալեքսանդրապոլ]]ի մէջ կը սկսին հայ-թրքական հաշտութեան բանակցութիւններ, որոնք կ'աւարտին 2 Դեկտեմբերի լոյս 3-ի գիշերը, երբ [[Հայաստան]]ը արդէն խորհրդայնացած էր, իսկ [[ՀՀ]] կառավարութիւնը հրաժարած էր իշխանութենէն։ [[Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր|Ալեքսանդրապոլի պայման]][[Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր|ագի]][[Ալեքսանդրապոլի պայմանագիր|ր]]<nowiki/>ով<nowiki/> Թո<nowiki/>ւ<nowiki/>րքիա կ'առնէ 1914-ի դրութեամբ [[Արեւելեան Հայաստան]]<nowiki/>էն աւե<nowiki/>լի քան 20.000 քմ. քառակուսի տարածք՝ [[Կարս]]ը, [[Սարիղամիշ]]ը, [[Կաղզուան]]ը, [[Արտահան]]ը, [[Օլթի]]ն, [[Սուրմալու]]ի գաւառը։ Փաստօրէն հայ-թրքական սահմանը կ'անցնէր [[Ախուրեան]] եւ [[Արաքս]] գետերու հունով։ Իսկ [[Նախիջեւան]]ի, [[Նորաշէն|Շարուր]]ի, Շահթախթի շրջանները ժամանակաւորապէս կը յանձնուէին Թուրքիոյ, մինչեւ որ հանրաքուէ տեղի ունենար, սակայն որուն [[Հայաստան]]ը պէտք չէր մասնակցեր։ *[[Նոյեմբեր 29|29 Նոյեմբեր]] 1920-ին՝ խորհրդային բանակը եւ [[Պաքու]]ի մէջ կազմաւորուած [[Հայաստան]]ի ռազմայեղափոխական կոմիտէն, որուն նախագահն էր պոլշեւիկ [[Սարգիս Կասեան]]ը, [[Իջեւան]] կը մտնէ։ Կը յայտարարուի դաշնակցական կառավարութեան տապալման եւ [[Հայաստան]]ի խորհրդայնացման որոշումը։ *2 Դեկտեմբեր 1920-ին՝ [[Երեւան]]ի մէջ կը ստորագրուի համաձայնագիր․ [[Հայաստան]]ը կը հռչակուի [[ՀԽՍՀ|Խորհրդային սոցիալիստական հանրապետութիւն]], իշխանութիւնը կ'անցնի ժամանակաւոր [[Հայաստանի ռազմայեղափոխական կոմիտէ|ռազմայեղափոխական կոմիտէ]]ին ձեռքը։ *Դեկտեմբեր 1920-ին՝ ռուսերու կողմէ կը ձերբակալուին [[ՀՀ]] բանակի 1.000-էն աւելի սպաներ՝ [[Թովմաս Նազարբէկեան|Թովմաս Նազարբէկեանը]], [[Մովսէս Սիլիկեան]]ը եւ ուրիշներ, որոնց հետիոտն կը քշեն [[Ալաւերդի|Ալավերտի]]․ ճանապարհին անոնցմէ մէկ քանին կը սպաննեն եւ բոլորին ծաղր ու ծանակի կ'ենթարկեն։ Ապա ձերբակալուածները կ'ուղարկեն Պաքուի եւ [[Ռուսաստան]]ի բանտերը։ *Փետրուար 1921-ին [[Տիլիջան|Դիլիջան]]ի շրջանին մէջ կը գնդակահարուին [[Սարդարապատի ճակատամարտ|Սարդարապատի ճակատամար]]<nowiki/>[[Սարդարապատի ճակատամարտ|տ]]<nowiki/>ի մեծ թիւով հերոսներ, ինչպէս՝ [[Դանիէլ Բէկ-Փիրումեան|Դանիէլ Բէկ-Փիրումեա]][[Դանիէլ Բէկ-Փիրումեան|նը]]։ Անո<nowiki/>ր<nowiki/> եղբայրը՝ [[Պողոս Բէկ-Փիրումեան|Պօղոս (Պավել) Բէկ-Փիրումեան]]<nowiki/>ը, չդի<nowiki/>մ<nowiki/>անալով կտտանքներուն ու նուաստացումներուն, ինքնասպան կ'ըլլայ։ === 1921 թուական === *13 Փետրուար 1921-ին սկսաւ ապստամբութիւն, որուն ազդանշանը տուին [[Արագած]]ի ստորոտին մէջ վերաբնակուած սասունցիները։ Մինչեւ [[Փետրուար 17|17 Փետրուար]]<nowiki/> ապստամբները ազատագրեցին [[Աշտարակ]]ը, [[Էջմիածին]]ը, [[Գառնի|Պաշ-Գառնի]]<nowiki/>ն,<nowiki/> Ն<nowiki/>երքին Ախտան ([[Հրազդան]]) եւ այլ բնակավայրեր։ 18 Փետրուարին, ապստամբ ուժերը [[Կուռօ Թարխանեան]]<nowiki/>ի <nowiki/>եւ [[Բաշգառնեցի Մարտիրոս|Պ]]<nowiki/>[[Բաշգառնեցի Մարտիրոս|աշ-Գառնեցի Մարտիրոս]]<nowiki/>ի <nowiki/>գլխա<nowiki/>ւորութեամբ մտան [[Երեւան]]։ Պոլշեւիկները եւ կարմիր զօրամասերը հեռացան Ղամարլու ([[Արտաշատ]])։ Բանտերէն ազատեցան [[Յովհաննէս Քաջազնունի]]ն, [[Լեւոն Շանթ]]ը, [[Նիկոլ Աղբալեան]]ը եւ հարիւրաւոր այլ պետական գործիչներ ու մտաւորականներ։ *25 Մարտ 1921-ին սկսաւ պոլշեւիկներու հուժկու յարձակումը բոլոր ուղղութիւններով։ Անոնք գրաւեցին [[Ապարան]]ը, [[Կոտայք]]ը եւ աստիճանաբար առաջանալով, Ապրիլ 2-ին մտան [[Երեւան]]։ [[Երեւան|Մայրաքաղաք]]ը աւերածութենէ փրկելու եւ աւելորդ արիւնահեղութենէ խուսափելու համար որոշուեցաւ Երեւանը յանձնել առանց կռիւի։ == Հայաստանի Հանրապետութեան Դրօշը եւ Զինանշանը == Հայաստանի պետական դրօշը՝ կարմիր, կապոյտ, նարնջագոյն՝ եռագոյնը վաւերացուեցաւ Երեւանի եւ Թիֆլիսի Ազգային Խորհուրդներու խառն նիստին՝ Երեւանի մէջ, նախքան Հայաստանի Խորհուրդի առաջին հաւաքը։ Գոյներու ընտրութեան մէջ հաւանաբար դեր խաղացած է [[Ռուբինեաններ|Կիլիկիոյ Ռուբինեան թագաւորութեան]] կարմիր, կապոյտ եւ դեղին եռագոյնը։ [[Սիմոն Վրացեան]] իր «Հայաստանի Հանրապետութիւն» աշխատութեան մէջ կը վկայէ, թէ դրօշին գոյները որոշելու մէջ կար խորհուրդ, կար նաեւ միայն գեղագիտական նկառատում։ Անոնք, որոնք հայկական գոյներուն մէջ խորհուրդ կը փնտռէին, «կարմիր»ը կը տեսնէին իբրեւ խորհրդանիշը հայ ժողովուրդի թափած արիւնին, «կապոյտ»ը՝ իբրեւ Հայաստանի կապոյտ երկինք, իսկ «նարնջագոյն»ը (կամ ծիրանագոյն) խտացումը աշխատանքի։ [[Օգոստոս 1|1 Օգոստոս]] [[1918]]-ին Հայաստանի Խորհուրդի պաշտօնական բացման օրը, եռագոյնը ծածանեցաւ խորհրդարանի շէնքին վրայ։ Հանրապետութեան զինանշանի կամ գերբի հաստատումը աւելի ուշ կատարուեցաւ։ Երկար ուսումնասիրութիւններէ ետք, ճարտարապետ [[Ալեքսանտր Թամանեան|Ալեքսանդր Թամանեան]]<nowiki/>ի կազմած եւ նկարիչ [[Յակոբ Կոջոյեան]]<nowiki/>ի գծած զինանշանը ներկայացուեցաւ խորհրդարան եւ վաւերացուեցաւ Յուլիս 1920-ին։ Զինանշանի կեդրոնը վահանաձեւ է եւ չորս բաժիններ ունի, որոնք կը ներկայացնեն հին Հայաստանի չորս անկախ շրջաններու՝ [[Արտաշիսեան]], [[Արշակունիներ|Արշակունեաց]], [[Բագրատունիներու Թագաւորութիւն|Բագրատունեաց]] եւ [[Ռուբինեաններ|Ռուբինեաց թագաւորութիւններ]]<nowiki/>ու զինանշանները։ Ճիշդ կեդրոնը՝ Մասիսներն եւ անոնց վերեւ «ՀՀ» տառերը։ Զինանշանի վահանաձեւ կեդրոնը վեր բռնած են մէկ կողմէ արծիւ մը, միւս կողմէ առիւծ մը, որ Բագրատունեաց եւ Ռուբինեաններու դրօշէն առնուած են. իսկ վարը՝ սուր, գրիչ, հասկեր եւ շղթայ գծուած է։ 70 տարիներու համայնավար իշխանութիւններու տիրապետութենէն ետք, Հայաստանի երկրորդ Անկախ Հանրապետութեան մէջ, որ ստեղծուեցաւ Սեպտեմբեր [[1991]]-ին, ընդունուեցաւ առաջին Հանրապետութեան դրօշը եւ զինանշանը։ == Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Պարբերական Մամուլը == 28 Մայիս 1918-ին՝ երկարատեւ ընդմիջումէն յետոյ, Հայաստանի անկախութեան վերականգնումը հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ ունեցաւ ո՛չ միայն քաղաքական, այլեւ՝ պատմամշակութային խոշոր նշանակութիւն։ Աշխուժացաւ հասարակական-քաղաքական կեանքը, սկսաւ բուռն ծաղկիլ պարբերական մամուլը, լրագրական ու ստեղծագործական կեանքը։ ՀՀ կարճատեւ՝ ընդամէնը 2.5 տարուան գոյութեան ընթացքին, 60 անուն պարբերականներ տարբեր յաճախականութեամբ լոյս կը տեսնեն, ընդհանուր հաշուով։ Ատոնց ճնշող մեծամասնութիւնը կը հրատարակուէին մայրաքաղաք՝ Երեւանի մէջ։ Զգալի թուաքանակով թերթեր լոյս կ'ընծայուէին Ալեքսանդրապոլի, Կարսի, Էջմիածինի, Գորիսի մէջ եւայլն։ ՀՀ պարբերական մամուլը կարելի է բաժնել 3 տիպի՝ պաշտօնական, կուսակցական եւ անկախ (անկուսակցական)։ Պաշտօնական պարբերականներու ընդհանուր թիւը կը կազմէր՝ 14 թերթ, կուսակցականը՝ 38, իսկ անկախ մամուլինը՝ 8 թերթ։ === ՀՀ Պաշտօնական Մամուլը === ՀՀ պաշտօնական մամուլի նպատակը կառավարութեան եւ խորհրդարանի ընդունած օրէնքներու, օրէնսդրական ակտերու, որոշումներու ու հրամաններու հրապարակումն ու տարածումն էր։ ՀՀ գլխաւոր պաշտօնական օրկանը «Կառավարութեան Լրաբեր» եռօրեայ թերթն էր, որ սկսած է լոյս տեսնել 1 Սեպտեմբեր 1918-ին եւ տեւած է մինչեւ 20 Յուլիս 1920 թուականը։ Յաջորդ պաշտօնաթերթը՝ Յուլիս 1918-էն լոյս տեսնող «Հայոց Ազգային Խորհուրդի լրատու» եռօրեան էր, որուն տպագրութիւնը ընդհատուեցաւ 23 Յուլիսին։ Պաշտօնական մամուլի թիւին կը դասուէր ռազմական նախարարութեան «[[Ռազմիկ]]» 16 էջանոց շաբաթաթերթը։ Այն սկսած է լոյս տեսնել Օգոստոս 1920-էն մինչեւ թուրք-հայկական պատերազմը։ ՀՀ կիսպաշտօնական պարբերականներու թիւին կը դասուէր նաեւ՝ «''Հայաստանի Կոոպերացիա''» (Երեւան 1919-1920 թ.) ամսագիրը, որուն հիմնական ուղղուածութիւնը տնտեսական էր։ Կիսապաշտօնական պարբերականներու թիւին կարելի է դասել Կարսի մէջ լոյս տեսնող «Աշխատաւորի ձայն» բանուորագիւղացիական երկօրեայ թերթը, [[Լեռնային Ղարաբաղ]]ի մէջ լոյս տեսնող «''Ղարաբաղի Սուրհանդակ''» /«[[Շուշի թերթ|Շուշի]]» 1918 թ./ եւ «[[Արցախ թերթ|Արցախ]]»/Շուշի 1919 թ./ թերթերը։ === Կուսակցական Մամուլ === [[ՀՀ]] կուսակցական մամուլի էութիւնը լաւ հասկնալու եւ ճիշդ բնութագրելու նպատակով, ատոնք բաժնուած են երեք ուղղութեան՝ «աջ», «ձախակեդրոն» եւ «ձախ»։ Այսպիսի բաժանման հիմքին մէջ դնելով այդ կուսակցութիւններու դասակարգային էութիւնը եւ հետապնդած նպատակները։ Այս տեսակէտէն աջակողմեան թեւին կը պատկանէին Հայ ժողովրդական եւ Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցութիւնները։ Այս կուսակցութիւնները ՀՀ-ի մէջ լոյս կ'ընծայեն 5 անուն թերթ, 2-ը՝ ՀԺԿ եւ 3-ը՝ Հայ ռամկավարները։ 14 Օգոստոս 1918-էն, Երեւանի մէջ սկսաւ լոյս տեսնել [[ՀԺԿ]]-ի օրկան «Ժողովուրդ» լրագիրը։ Գաղափարախօսական տեսակէտէն «Ժողովուրդ»-ի էջերուն մէջ կ'արտայայտուէին ՀԺԿ ազգային եւ ազատական գաղափարները, անոր մօտեցումները՝ հանրապետութեան ներքին եւ արտաքին քաղաքականութեան, Հայկական հարցին վերաբերեալ եւայլն։ Թերթը Հայաստանի անկախութեան գաղափարի ջերմ պաշտպանն էր։ ՀՀ քաղաքական դաշտին մէջ, աջակողմեան թեւը ներկայացնող միւս ազդեցիկ պարբերականները Հայ սահմանադրական ռամկավար կուսակցութեան պաշտօնաթերթ «Վան-Տոսպան» էր եւ անոր իրերայաջորդ «Հայաստանի ձայն»ը։ Եթէ ՀԺԿ եւ անոր «Ժողովուրդ» պաշտօնաթերթը կը ներկայացնէր արեւելեան եւ ռուսահայ ազգային աջ-ազատական հատուածը, ապա ՀՍՌԿ-ն եւ անոր «Հայաստանի ձայն» պաշտօնաթերթը՝ արեւմտեան հատուածը ու մասնաւորապէս Կովկաս ապաստանած գաղթականութիւնը։ ՀՀ «ձախ» կեդրոնամէտ դիրք կը գրաւէր ՀՅ Դաշնակցութեան մամուլը։ Ընդհանուր առմամբ ՀՀ տարածքին մէջ լոյս կը տեսնեն կեդրոնական եւ տեղական նշանակութեան ՀՅԴ ընդամէնը 13 անուն պարբերականներ։ Ատոնցմէ առաւել կարեւորներն էին՝ «''Զանգը''» /Երեւան 1918-1919 թ./, «Հայաստանի աշխատաւորը» /Երեւան 1919 թ./, «''Յառաջ''»ը /Երեւան 1919-1920 թ./ եւ «Աշխատանքը»/Երեւան 1919 թ./։ Մնացածը եղած են գաւառային՝ տեղական նշանակութեան եւ ՀՅԴ աշակերտական միութեան օրկաններ։ ՀՀ ձախակողմեան մամուլը կը ներկայացնէին ընկերային-յեղափոխականները /էսէռներ/, ընկերային-դեմոկրատ՝ մենշեւիկները եւ պոլշեւիկները։ Էսէռները ունեցած են մամուլի 3 օրկան, մենշեւիկները եւս՝ 3, իսկ պոլշեւիկներու եւ անոնց համակիրներու պարբերականներու թիւը կը հասնէր 13-ի։ Սակայն այդ թերթերու կէսէն աւելին քաղաքական հետապնդումներու եւ այլ պատճառներով լոյս կը տեսնեն ընդամէնը մէկ կամ քանի մը համարով։ Հայաստանի անկախութեան հռչակումէն յետոյ՝ ձախակողմեան ուղղութեան համառուսաստանեան կուսակցութիւններու էսէռական, ընկերային-դեմոկրատ մենշեւիկեան եւ պոլշեւիկեան հայկական հատուածները իրենց գործունէութեան ծանրութեան կեդրոնը [[Թիֆլիս]]էն ու [[Պաքու]]էն տեղափոխեցին Հայաստան։ 1919 Փետրուարին Երեւանի մէջ հիմնուեցաւ էսէռներու օրկանը «Ընկերային Յեղափոխական» եռօրեան։ Թերթը լոյս տեսած է Մայիս 1919-էն մինչեւ Ապրիլ 1920։ Պաշտօնաթերթի բնաբանն էր «''Կռիւով կը խլես քու իրաւո''ւնքը»։ Ձախակողմեան յաջորդ կուսակցական մամուլը ՌՍԴԲԿ /մենշեւիկներու/ հայաստանեան կազմակերպութեան օրկան «Կայծ»/Երեւան 1918-1919 թ./ եռօրեան էր։ 1918-1919 թ. Ալեքսանդրապոլի մէջ լոյս կը տեսնէ մենշեւիկեան ուղղութեան «Անկախ ընկերվարականներու կուսակցութեան օրկան «Մարդկութիւն» եռօրեան։ 30 Յունուար 1919-ին, Շուշիի մէջ, լոյս տեսաւ տեղի ընկերային-տեմոկրատ մենշեւիկեան կազմակերպութեան օրկան «Նոր Կեանք» շաբաթաթերթը, որ միայն կրցաւ լոյս ընծայել հինգ թիւ։ Ձախակողմեան մամուլի ամէնէն ընդդիմադիր թեւը կը ներկայացնէին պոլշեւիկեան պարբերականները, որոնց մէջ առաջնային տեղ կը գրաւէր «Խօսքը» /1918 [[Սեպտեմբեր]] 1919 թ.-էն Մարտ՝ ընդամէնը 22 թիւ/։ Յունուար 1920-ին Ալեքսանդրապոլի մէջ պոլշեւիկները հիմնեցին «Ալիք» շաբաթաթերթը, սակայն մէկ թիւ լոյս ընծայելէն յետոյ ան փակուեցաւ. այս ճակատագրին արժանացան «''Բանուորը''» /Ալեքսանդրապոլ/, «''Լոռուա Գիւղացիի Ձայն''»/ Հաղպատ 1920/ երկշաբաթաթերթերը։ Սակայն պոլշեւիկեան պարբերականներէն էր «Սպարտակ» միութեան օրկան համանուն «''Սպարտակ''» թերթը։ Լոյս տեսած է «''Սպարտակի''» ընդամէնը մէկ թիւ՝ 1 Մայիս 1919-ին։ Ձախակողմեան ուղղուածութիւն ունէր «''Գիւղացիական Միութիւն''»/Ալեքսանդրապոլ 1919/ եւ «''Գիւղացիի Ձայն''»/ Երեւան 1920/ շաբաթաթերթերը։ Պոլշեւիկեան յայտնի թերթերէն էր «[[Կոմունիստ թերթ|Կոմունիստը]]», որ կառավարութեան կողմէ համարուեցաւ հակակառավարական եւ փակուեցաւ։ Այսպիսով, չնայած ընկերային ոչ լայն յենարանի՝ ՀՀ քաղաքային դաշտին մէջ իր արժանի տեղը կը գրաւէր ձախակողմեան մամուլը ընդհանրապէս եւ պոլշեւիկեանը՝ մասնաւորապէս։ === Անկախ (անկուսակցական) Մամուլ === Ի տարբերութիւն կուսակցական մամուլի՝ ՀՀ-ի մէջ շատ թոյլ արտայայտուած էր անկուսակցական եւ գիտական մամուլը։ Եթէ, այնուամենայնիւ, որոշ պարբերականները կը հիմնուէին իբրեւ անկախ, ապա՝ կարճ ժամանակամիջոցին, չունենալով բաւարար տնտեսական միջոցներ, կա՛մ կը փակուէին, կա՛մ ալ հասկնալի պատճառներով կ'իյնային իշխանութիւններու կամ որեւէ կուսակցութեան ու հովանաւոր խումբի ազդեցութեան տակ եւ կը դառնար արտաքուստ անկախ, սակայն բովանդակութեամբ՝ անոնցմէ յոյժ կախեալ։ Ատոնց թիւին կը դասուէին «Ալեքսանդրապոլի Լրաբեր», 1919 օրաթերթ, «[[Իտեալ|Իտէալ]]», 1919-ին, Երեւանի ամերիկեան որբանոցներու աշակերտական միութեան երկշաբաթաթերթ, «''Նոր Ուղի''», Երեւան, 1920-ին, ռուսալեզու՝ «Знамя школы»/Դպրոցի դրօշակ/, Երեւան, 1919-ին, Երեւանի գիմնազիաներու կոլեկտիւներու շաբաթաթերթ եւ այլ պարբերականները։ ՀՀ-ի մէջ, շատ կարճատեւ ընթացքով լոյս տեսան գերատեսչական եւ գիտաուսումնական բնոյթի քանի մը ամսագրեր։ 1920-ին, մէկ թիւով թողարկուեցաւ «Գիւղատնտեսական Հանդէս» ամսագիրը, Երեւանի մէջ լոյս տեսաւ «Առողջապահիկ» բժշկական հանդէսը, Էջմիածինի մէջ լոյս տեսաւ «Արարատ», «[[Էջմիածին (Վանի գաւառ)|Էջմիածին]]» հոգեւոր եւ գիտական ամսագրերը եւայլն։ Այսպիսով, Հայաստանի անկախութեան հռչակումը հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ նշանակալի իրադարձութիւն եղաւ ո՛չ միայն քաղաքական, այլեւ՝ հոգեւոր-մշակութային տեսակէտէն։ Իր գոյութեան կարճատեւ- 2.5 տարի- ժամանակահատուածին մէջ ՀՀ-ը դարձաւ հայահաւաքման կեդրոն։ Աստիճանաբար հայ մամուլի աւանդական կեդրոնները՝ [[Թիֆլիս]]<nowiki/>ը, [[Պոլիս|Կ.Պոլիսը]], [[Վենետիկ]]<nowiki/>ը, [[Մոսկուա]]<nowiki/>ն, [[Պաքու]]<nowiki/>ն եւայլն իրենց դիրքերը զիջեցան Երեւանին։ Վերջինս դարձաւ հայ հասարակական-քաղաքական ու հոգեւոր կեանքի կեդրոն։ Ինչպէս մայրաքաղաքի, այնպէս ալ գաւառային կեդրոններու թերթերն ու ամսագիրերը հանդիսացած են տուեալ ժամանակաշրջանի բարդ իրականութեան եւ բազմաշերտ հասարակական-քաղաքական կեանքի ճշմարիտ հայելին։ == Հանրապետութեան Յաջողութիւնները == Հայաստանի Ա. հանրապետութիւնը կարճ տարիներու ընթացքին եւ բոլոր դժուարութիւններով հանդերձ կրցաւ յաջողութիւններ արձանագրել։ * '''Կարգ ու Կանոն''' - Գիւղացիներուն վրայ յաւելեալ տուրք դնելով, կառավարութիւնը կրցաւ եկամուտ մը ապահովել գաղթականները կերակրելու համար (այս քայլը հարկաւ մեծ դժգոհութիւն առաջացուց գիւղացիներուն մէջ)։ Կաշառակեր պաշտօնեաները աստիճանաբար դուրս դրուեցան կառավարական հաստատութիւններէն։ Ընտրութիւններուն նաեւ մասնակցեցան կիներ (հակառակ ուրիշ երկիրներու, որոնք իրաւունք չտուին կանանց) եւ նոյնիսկ կիներ ընտրուեցան խորհրդարանի անդամներ եւ դեսպաններու պաշտօն տրուեցաւ (ինչպէս [[Տիանա Աբգար]])։ * '''Պաշտօնական Լեզու''' - Մինչ այդ գործածուող պաշտօնական լեզուն՝ ռուսերէնը հայերէնով փոխարինուեցաւ։ Կառավարութիւնը կրցաւ ազգային ուժեղ կառոյցներու հիմը դնել երկրին մէջ։ * '''Կրթական եւ Մշակութային Հարցեր''' - Կրթական նախարարութեան առաջին գործը եղաւ բանալ դպրոցները եւ հանրային կրթութեան համակարգ տնօրինել։ Դպրոցը բաժնուեցաւ եկեղեցիէն եւ դրուեցաւ կառավարութեան առանձին հսկողութեան տակ։ Կրթական նախարար [[Միքայէլ Աթաբէկեան]]<nowiki/>ը (Ժողովրդական) յաջողեցաւ կազմել դասերու պետական ծրագիր, միատեսակ՝ բոլոր դպրոցներուն համար։ Անցուց պարտադիր տարրական (նախակրթարան) կրթութեան օրէնքը։ Աշխատանք տարաւ համալսարան հիմնադրելու։ Ծրագրեց հիմնել թատրոն, հանրային գրադարան եւ թանգարան։ Աթաբէկեան չկրցաւ դիմանալ Երեւանի սոսկալի աննպաստ պայմաններուն եւ պաշտօնէն հրաժարեցաւ։ [[Նիկոլ Աղբալեան]] դարձաւ նոր կրթական նախարարը։ 31 Յունուար 1920-ին Ալեքսանդրապոլի մէջ բացուեցաւ համալսարան եւ հիմնուեցան միութիւններ, ակումբներ, հրատարակչական ընկերութիւններ եւ թերթեր։ * '''Ճամբաներ եւ Հաղորդակցութեան Միջոցներ''' - Անկախութեան առաջին օրէն, կառավարութիւնը իր աղքատիկ պիւտճէն տրամադրեց նորոգելու պատերազմին հետեւանքով քանդուած ճամբաները եւ նորերը շինելու։ Թուրքերուն նահանջէն ետք, հետագրական գիծերն ալ սկսան կանոնաւոր գործել։ Ան նաեւ Հայաստանի ծովային ուժի առաջին նաւը՝ «Աշոտ Երկաթ» անունով, Սեւան իջեցուց։ 1919-ի վերջերուն արդէն, Հայաստան ունէր աւելի կանոնաւոր երկաթուղագիծ եւ ճամբաներու համեստ ցանց մը։ * '''Սահմաններու Ընդլայնում''' - Զինուորական գործողութիւններու եւ դիւանագիտական համաձայնութիւններու միջոցաւ կարելի դարձաւ Հայաստանի սահմանները ընդլայնել։ Հայաստանին կցուեցաւ Կարսը, Շարուրն ու Նախիջեւանը եւ Սուրմալուն։ Մինչեւ 1919-ի վերջաւորութիւնը, Հայաստան-Թուրքիա սահմանները գրեթէ հասած էին 1914-ի ռուս-թրքական սահմաններուն։ Հայկական մնացեալ հողերու կցումը Հայաստանին՝ կախեալ կը մնար Փարիզի մէջ ընթացող խաղաղութեան խորհրդաժողովէն։ * '''Վարչական Բաժանումներ''' - Մէկ տարուան ընթացքին Պաթումի համաձայնագրով Հայաստանին տրուած 10,000 քառ. քիլոմեթր (շուրջ 4,400 քառ. մղոն) տարածութիւնը 27,000 քառ. քիլոմեթր (շուրջ 10,500 քառ. մղոն) դարձած էր։ Երկիրը քիչ մը տարածուած էր արդէն եւ կարիք ունէր վարչական կառոյց մը ստեղծելու համար, երկիրը բաժնուեցաւ 10 շրջաններու՝ [[Երեւան]], [[Էջմիածին]], [[Սուրմալու]], [[Դարալագեազ]], [[Զանգեզուր]], [[Նոր-Բայազէտ]], [[Դիլիջան]], [[Ղարաքիլիսա]], [[Ալեքսանդրապոլ]], եւ [[Կարս]]։ == ՀՀ Կառավարութիւն == === Վարչապետներ === *1 '''[[Յովհաննէս Քաջազնունի|Յովհաննէս Քաջազնունին (Իգիթխանեան)]]''' պաշտօնավարած է 07.06.1918 - 07.08.1919 թ. *2 '''[[Ալեքսանդր Խատիսեան]]ը''' պաշտօնավարած է 07.08.1919 - 05.05.1920 թ. *3 '''[[Համազասպ Օհանջանեան|Համօ Օհանջանեան]]ը''' պաշտօնավարած է 05.05.1920 - 23.11.1920 թ. *4 '''[[Սիմոն Վրացեան]]ը''' պաշտօնավարած է 23.11.1920 - 02.12.1920 թ.։ === Անդամներ (նախարարներ) === 24 Յուլիս 1918-ին Հայոց ազգային խորհուրդը հրապարակեց կառավարութեան կազմը՝ Վարչապետ՝ Յովհաննէս Քաջազնունի (1868-1937) Ներքին գործերու նախարար՝ [[Արամ Մանուկեան]] (1879-1919 Արտաքին գործերու նախարար՝ Ալեքսանդր Խատիսեան (1874-1945) Ֆինանսներու նախարար՝ [[Խաչատուր Կարճիկեան]] (1882-1918) Պաշտպանութեան նախարար՝ ժեներալ Յովհաննէս Հախվերդեան (1873-1937) Արդարադատութեան նախարար՝ [[Գրիգոր Տէր-Պետրոսեան]]։ == ՀՀ Խորհրդարան == === Նախագահներ === *1 '''[[Աւետիք Սահակեան]]ը''' պաշտօնավարած է 01.08.1918 - 05.08.1919 թ. *2 '''[[Աւետիս Ահարոնեան]]ը''' պաշտօնավարած է 05.08.1919 - 04.11.1920 թ. *3 '''[[Յովհաննէս Քաջազնունի|Յովհաննէս Քաջազնունին (Իգիթխանեան)]]''' պաշտօնավարած է 04.11.1920 - 02.12.1920 թ.։ === Փոխ նախագահներ === * '''[[Գրիգոր Տէր-Խաչատուրեան]]ը''' պաշտօնավարած է 01.08.1918 - 05.06.1919 թ.։ * '''[[Դաւիթ Զուբեան]]ը''' պաշտօնավարած է 01.08.1918 - 05.06.1919 թ.։ * '''[[Լեւոն Շանթ]]ը''' պաշտօնավարած է 01.08.1919 - 02.12.1920 թ.։ * '''[[Սարգիս Արարատեան]]ը''' պաշտօնավարած է 01.08.1919 - 10.08.1919 թ.։ * '''[[Յովսէփ Արղութեանը (Խանասորի Իշխան)]]''' պաշտօնավարած է 10.08.1919 - 16․09․1919 թ.։ * '''[[Սիրական Տիգրանեան]]ը''' պաշտօնավարած է 16.09.1919 - 02.12.1920 թ.։ * '''[[Աւետիք Սահակեան]]ը''' պաշտօնավարած է 06.11.1919 - 02.12.1920 թ.։ === Աւագ եւ կրտսեր քարտուղարներ === * Աւագ քարտուղար '''[[Պետրոս Զաքարեան]]ը''' պաշտօնավարած է 01.08.1918 - 05.08.1919 թ.։ * Կրտսեր քարտուղար '''[[Եփրեմ Սարգսեան]]ը''' պաշտօնավարած է 06.08.1918 - 05.08.1919 թ.։ * Աւագ քարտուղար '''[[Յակոբ Տէր-Յակոբեանը (Իրազեկ)]]''' պաշտօնավարած է 05.08.1919 - 02.12.1920 թ.։ * Կրտսեր քարտուղար '''[[Արամ Սաֆրաստեան]]ը''' պաշտօնավարած է 05.08.1919 - 02.12.1920 թ.։ * Կրտսեր քարտուղար '''[[Անուշաւան Տէր-Միքայէլեան|Անուշաւան Տէր-Միքայէլեանը]]''' պաշտօնավարած է 26.12.1919 - 02.12.1920 թ.։ === Պատգամաւորներ (անդամներ) === Առաջին գումարման խորհրդարանին մէջ [[ՀՅԴ]]-ն կը ներկայացնէր 18, [[ՀԺԿ]]-ն, [[ՍՀԿ]]-ն, [[ՍԴԿ]]-ն՝ 6-ական պատգամաւոր, ինչպէս նաեւ կային 6 իսլամադաւան, 2 անկուսակցական, մէկ ռուս եւ մէկ եզտի պատգամաւորներ, ընդամէնը՝ 46 հոգի։ Երկրորդ գումարման խորհրդարանին մէջ ՀՅԴ-ն կը ներկայացնէր 73, ՍՀԿ-ն՝ 4 պատգամաւոր, ինչպէս նաեւ՝ կային 2 իսլամադաւան եւ մէկ ԱԱԳՄ (Արագածոտնի անկուսակցական գիւղական միութիւն) պատգամաւորներ, ընդամէնը՝ 80 հոգի։ Ահա տեքստի արեւմտահայերէն տարբերակը՝ համապատասխանեցուած դասական ուղղագրութեան եւ լեզուական կանոններուն. == Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Բանակը<ref>{{Citation|title=Հայաստանի առաջին հանրապետություն|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%AB%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6&oldid=10671287|date=2026-01-30|accessdate=2026-04-07|language=hy}}</ref> == === Հայաստանի Հանրապետութեան Բանակը թրքահայկական առաջին եւ երկրորդ պատերազմներու միջեւ (1918–1920) === Հայկական կորպուսի կամ Հայոց ազգային կորպուսի հիման վրայ (որ սկզբնապէս կը գործէր Ռուսական կայսերական, իսկ յետոյ՝ Ռուսաստանի Դեմոկրատական բանակի կազմին մէջ), 1918 թուականի Մայիսի վերջին եւ Յունիսի սկզբին, Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ ստեղծուեցան սեփական ազգային զինեալ ուժերը կամ Հայաստանի Հանրապետութեան բանակը։ === Հայոց Բանակի հիմնադրումը === Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան բանակը 1918-ին կազմաւորուեցաւ '''Հայկական Ազգային Կորպուսի''' հիման վրայ։ Այս կորպուսը պաշտօնապէս ստեղծուած էր 1917 թուականի Դեկտեմբերին, սակայն սկսած էր ձեւաւորուիլ դեռեւս 1917-ի Ապրիլէն՝ Ռուսաստանի Ժամանակաւոր կառավարութեան «Բանակի ազգայնացման հիմնական դրոյթները» օրէնքի հրապարակումէն ետք։ 1917 թուականի Ապրիլ 9-ին, հայ ռազմական գործիչ, ռուսական բանակի զօրավար-մայոր '''Թովմաս Նազարբէկեանը''' ուղարկուեցաւ Ռուսաստանի Կովկասեան ռազմաճակատի շտաբ՝ բանակի զօրամասերը ազգայնացնելու նպատակով։ 1917 թուականի Հոկտեմբերին, Հայոց Ազգային Խորհուրդը դիմեց Կովկասեան բանակի գլխաւոր հրամանատարին՝ հայկական ազգային գունդերու թիւը 8-ի հասցնելու խնդրանքով։ 1917 թուականի Դեկտեմբեր 13-ին ստեղծուեցաւ Հայոց Ազգային Կորպուսը, որուն հրամանատար նշանակուեցաւ զօրավար Թովմաս Նազարբէկեանը, շտաբի պետ՝ զօրավար Վիշինսքին, իսկ յատուկ քոմիսար՝ '''Դրաստամատ Կանայեանը (Դրօ)'''։ Կորպուսին կը սատարէր նաեւ Հայկական զինուորական միութիւնը՝ Արսէն Շահմազեանի գլխաւորութեամբ։ Հայոց ազգային կորպուսի կազմին մէջ մտաւ նաեւ արեւմտահայերու զօրաբաժինը (դիվիզիա)՝ զօրավար-մայոր '''Անդրանիկ Օզանեանի''' հրամանատարութեամբ։ === Հայոց Ազգային Կորպուսի կազմը === Կորպուսը ունէր հետեւեալ զօրամիաւորումներն ու զօրամասերը. * '''2 դիվիզիա''' (զօրաբաժին)՝ 1-ին եւ 2-րդ (իւրաքանչիւրը՝ 4-ական գունդ)։ * '''Մէկ հեծելազօրային բրիգադ''' (2 գունդ, իւրաքանչիւրը՝ 400-ական մարտիկ)։ * '''Արեւմտահայկական դիվիզիա''', որուն կազմին մէջ էին՝ ** Ա. բրիգադ (Էրզրումի եւ Երզնկայի գունդեր)։ ** Բ. բրիգադ (Խնուսի, Ղարաքիլիսայի, Վանի եւ Զէյթունի գունդեր)։ * '''Տեղական բանակային զորամասեր'''՝ Լոռիի, Շուշիի, Ախալքալաքի, Ղազախի զօրագունդերը, ինչպէս նաեւ Նուխիի, Ախալցխայի, Իգտիրի եւ Խանասորի ջոկատները։ 1918 թուականի Մարտ 31-ի տուեալներով, կորպուսը ունէր 19,590 մարտիկ, որոնցմէ 818-ը՝ սպայ։ === Վերակազմաւորումը Հայաստանի Հանրապետութեան Բանակի === 1918 թուականի Յուլիս 26-ին, զօրավար Նազարբէկեանի (որ նշանակուած էր Հայաստանի զինեալ ուժերու հրամանատար կամ '''Սպարապետ''') հրամանով, Հայոց ազգային կորպուսը վերակազմաւորուեցաւ Ազգային դիվիզիայի, որուն հիման վրայ ալ յետագային ընդլայնեցաւ Հայոց Բանակը։ Զօրավար Նազարբէկեանը կարեւորագոյն դէմքերէն էր բանակի ստեղծման գործին մէջ։ 1918-ի Մայիսեան հերոսամարտերը (Ղարաքիլիսա, Բաշ Ապարան, Սարդարապատ), որոնց արդիւնքով Օսմանեան Թուրքիան ստիպուած եղաւ ճանչնալ հայ ժողովուրդի գոյութեան իրաւունքը, տեղի ունեցան Նազարբէկեանի ընդհանուր հրամանատարութեամբ։ === Բանակի լուծարումը եւ վերածումը Կարմիր Բանակի === 1920 թուականի աշնան, Հայաստանի դէմ շղթայազերծուած '''ռուս-թուրքական համատեղ յարձակողականութեան''' հետեւանքով Հայաստանի Հանրապետութիւնը կործանեցաւ։ Անոր տարածքները բաժնուեցան յարձակող կողմերուն միջեւ, իսկ Հայկական ազգային բանակը վերածուեցաւ խորհրդային լուծի տակ գտնուող «Հայկական Կարմիր բանակի»։ === Հայաստանի Հանրապետութեան Բանակը Թրքահայկական երկրորդ պատերազմի ժամանակ (1920) === 1920 թուականի աշնան, գործակցելով բոլշեւիկեան Ռուսաստանի հետ եւ օգտուելով անոր համակողմանի աջակցութենէն, քեմալական թուրքերը պատերազմական գործողութիւններ սկսան Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ։ Նկատի առնելով բոլշեւիկեան Ռուսաստանի զօրակցութիւնը, ինչպէս նաեւ պատերազմէն առաջ եւ անոր ընթացքին Հայաստանի ներսը Ռուսաստանի «հինգերորդ սիւնի» (ներքին դաւաճանական տարրերու) գործողութիւնները եւ ռուսական ու ատրպէյճանական բանակներու յարձակումները, Թրքահայկական երկրորդ պատերազմը վերածուեցաւ '''Ռուս-թուրքական համատեղ յարձակողականութեան (ագրեսիա)''' ընդդէմ Հայաստանի։ === ՀՀ զօրքերը եւ Զանգեզուրի ու Արցախի դիմադրական ուժերը === 1920 թուականի Յուլիս-Օգոստոսին, Հայաստանի Հանրապետութիւնը սահմանին վրայ ունէր 30-36 հազար զինուոր, 56 թնդանօթ եւ 184 գնդացիր։ Ասոնցմէ զատ, քանի մը հազար մարտիկներ կային '''Գարեգին Նժդեհի''' Զանգեզուրեան «գայլավաշտերուն» մէջ, ինչպէս նաեւ պարտիզանական ուժեր՝ ռուս-ազերիական բռնագրաւման տակ գտնուող Արցախի մէջ։ Կարմիր Բանակի հետախուզական բաժնի տուեալներով՝ Հայաստանի բանակը ունէր հետեւեալ ուժերը. * '''17,445 սուին''' (հետեւակային զինուոր) * '''2,075 թուր''' (հեծեալ զինուոր) * '''260 գնդացիր''' * '''79 թեթեւ թնդանօթ''' * '''3 զրահակառք (զրահագնացք)''' * '''3 զրահամեքենայ''' * '''3 տանկ''' Յետագային՝ Օգոստոս-Սեպտեմբեր ամիսներուն, բանակի թիւը որոշ չափով աւելցաւ։ Ռուս-թուրքական համատեղ յարձակման սկիզբը հայկական բանակը ունէր շուրջ 40,000 զինուոր եւ սպայ, որոնցմէ միայն 25,000-ը կանոնաւոր ուժեր էին։ Մնացեալը կը կազմէին մատակարարման (ինտենդանտական), առողջապահական եւ այլ օժանդակ ծառայութիւնները, որոնք ընդհանուր թիւին մօտ 30 տոկոսն էին։ Կային նաեւ որոշ թիւով կամաւորական խումբեր։ === Թրքական, Ռուսական եւ այլ աջակից ուժեր === * '''Թրքական զօրքեր.''' Թրքական բանակը քանակով կը գերազանցէր հայկականին։ 1920-ի Յուլիս-Օգոստոսին թուրքերը Հայաստանի դէմ կեդրոնացուցած էին աւելի քան 50,000-նոց բանակ եւ 306 թնդանօթ։ * '''Ռուսական զօրքեր.''' Ռուսական Կարմիր բանակի ուժերը, որոնք կը գտնուէին Հայաստանի սահմանակից շրջաններուն մէջ (Խորհրդային Ատրպէյճանի տարածքին) եւ Հայաստանէն ապօրինաբար բռնագրաւուած Նախիջեւանի, Արցախի ու Սիւնիք-Զանգեզուրի մէջ, նոյնպէս կը գերազանցէին հայկական ուժերը։ Ռուսերը կեդրոնացուցած էին մինչեւ 50,000-նոց բանակ, մօտաւորապէս 300 թնդանօթ եւ 400 գնդացիր։ === Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Ռազմական նախարարները === Հայաստանի Հանրապետութեան պաշտպանութեան կազմակերպումն ու ղեկավարումը կը կատարուէին '''Ռազմական նախարարութեան''' եւ '''Գլխաւոր շտաբին''' կողմէ։ Նախարարութեան գլուխ կանգնած էր Ռազմական կամ Զինուորական նախարարը։ Հանրապետութեան գոյութեան ընթացքին պաշտօնավարած են չորս ռազմական նախարարներ. # '''Յովհաննէս Հախվերդեան''' # '''Քրիստափոր Արարատեան''' # '''Ռուբէն Տէր-Մինասեան''' # '''Դրաստամատ Կանայեան (Դրօ)''' === Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան Ռազմական (Զինուորական) Նախարարները === {| class="wikitable" |'''Անուն''' |'''Պաշտօնավարութեան Սկիզբ''' |'''Պաշտօնավարութեան Աւարտ''' |- |'''Յովհաննէս Հախվերդեան''' |6 Յունիս, 1918 |27 Մարտ, 1919 |- |'''Քրիստափոր Արարատեան''' |27 Մարտ, 1919 |3 Ապրիլ, 1920 |- |'''Ռուբէն Տէր-Մինասեան''' |5 Մայիս, 1920 |23 Նոյեմբեր, 1920 |- |'''Դրաստամատ Կանայեան (Դրօ)''' |25 Նոյեմբեր, 1920 |2 Դեկտեմբեր, 1920 |} == Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութեան ժամանակային սահմաններու հարցը<ref>{{Citation|title=Հայաստանի առաջին հանրապետություն|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%AB%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6&oldid=10671287|date=2026-01-30|accessdate=2026-04-07|language=hy}}</ref> == Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութեան ժամանակային սահմաններուն առնչուող կայ առնուազն մէկ ուղղակի եւ երեք անուղղակի հարց, կամ այլ մօտեցումով՝ մէկ հիմնական հարց եւ անկէ բխող երեք ենթահարցեր, որոնք պատմագիտական եւ քաղաքական կարեւոր նշանակութիւն ունին։ Ասոնք կը պահանջեն լրջօրէն վերանայիլ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութիւնը՝ զայն դուրս բերելով նախկին խորհրդային պատմագիտական եւ փաստացիօրէն դեռ շարունակուող քաղաքական ազդեցութենէն։ Նոյնքան կարեւոր է ձերբազատիլ վերջին տասնամեակներուն անոր շարունակութիւնը հանդիսացող ռուսական մեծապետական-կայսերապաշտական պատմագրութեան, ինչպէս նաեւ ռուսական գաղութատիրութեան ազդեցութեան գործակալները հանդիսացող ներհայաստանեան եւ ներհայկական որոշ ուժերու բացասական ազդեցութենէն։ Խորհրդային, իսկ այժմ նաեւ ռուսական պատմագրութիւնն ու գործնական թէ տեսական քաղաքականութիւնը կը ձգտէին եւ տակաւին կը ձգտին նուազեցնել Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան դերն ու կարեւորութիւնը թէ՛ հայ ժողովուրդին համար, թէ՛ տարածաշրջանային զարգացումներուն մէջ։ Այս նպատակին ուղղուած էր նաեւ Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան թէ՛ ժամանակային եւ թէ՛ տարածքային սահմաններու հնարաւոր «կրճատումը» խորհրդային, իսկ յետագային՝ անոր լիակատար ժառանգորդ ներկայիս ռուսական պատմագիտութեան մէջ։ Մինչդեռ, հայկական ազգային շահերու տեսանկիւնէն, անհրաժեշտ է Առաջին Հանրապետութեան պատմութեան իրական արտացոլումը։ Բացի այդ, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան պատմութեան առարկայական ներկայացումը հնարաւորութիւն պիտի տայ օգտուելու Հայաստանի այն ժամանակուան դաշնակից ուժերուն եւ ներկայիս հզօր Արեւմտեան երկիրներուն կողմէ սահմանուած իրաւաքաղաքական կարեւոր վճիռներէն։ Այդ որոշումները, յատկապէս միջազգային իրաւական առումով, իսկ որոշ պարագաներու նաեւ փաստացիօրէն, Հայաստանին յատկացուցած են '''Արցախը, Նախիջեւանը, Գարդմանքը, Ջաւախքը''' եւ '''Արեւմտեան Հայաստանը'''՝ ներառեալ '''Կիլիկիան (Սիսուանը):''' === Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութեան ժամանակային սահմաններու հարցը === Մինչեւ այժմ տիրապետող պատմագիտական եւ քաղաքական տեսակէտներուն համաձայն՝ Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան ժամանակային սահմանները կը համարուին 1918 թուականի Մայիս 28-ը՝ իբրեւ սկիզբ, եւ 1920 թուականի Դեկտեմբեր 2-ը՝ իբրեւ աւարտ (իսկ խորհրդային «ուղղափառ» պատմագրութեան տեսանկիւնէն՝ 1920 թուականի Նոյեմբեր 29-ը)։ Սակայն, պատմագիտական եւ քաղաքական առումով սխալ կը համարուի նման մօտեցում մը։ Առաջարկուած է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան աւարտը հասցնել կա՛մ մինչեւ 1921 թուականի Ապրիլ 2-ը՝ այն օրը, երբ ռուսական Կարմիր բանակը արեան մէջ խղդեց հայ ժողովուրդի '''Փետրուարեան զինեալ ապստամբութիւնը''' եւ վերստին գրաւեց մայրաքաղաք Երեւանն ու հանրապետութեան տարածքին հիմնական մասը։ Կամ ալ, որ աւելի ճիշդ պիտի ըլլար, Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան գոյութեան փաստացի աւարտը համարել '''1921 թուականի Յուլիս 15-ը''', երբ դադրեցաւ Գարեգին Նժդեհի ղեկավարած Լեռնահայաստանի զինեալ ուժերու վերջին դիմադրութիւնը, եւ ռուսական Կարմիր բանակը գրաւեց Սիւնիքի հարաւային վերջին մարտական դիրքերը։ Այս տարբերակը (1918 Մայիս 28 - 1921 Յուլիս 15) պատմագիտական տեսանկիւնէն աւելի ճշմարտացի է, քանի որ հայկական պետականութիւնը եւ անոր մարտնչող զինեալ ուժերը Հայաստանի տարածքին վրայ փաստացի գոյութիւն ունեցած են մինչեւ 1921-ի Յուլիսի կէսերը։ === Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ ռուս-թուրքական համատեղ յարձակողականութիւնը (Ագրեսիա) === Պատմագիտութեան մէջ տակաւին կը տիրէ այն տեսակէտը, թէ իբր Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը կործանեցաւ միայն թրքական ռազմական յարձակման հետեւանքով։ Նկատի առնելով այս տեսակէտին թերի ըլլալը, ինչպէս նաեւ քաղաքականօրէն կեղծ ու վտանգաւոր միտումը, առաջարկուած է աւելի ճշգրիտ ձեւակերպում մը. '''Հայաստանի Առաջին Հանրապետութիւնը կործանեցաւ ռուս-թուրքական ՀԱՄԱՏԵՂ ռազմական յարձակողականութեան (ագրեսիա) հետեւանքով։''' Պատմական փաստերը կը հաստատեն, որ Ռուսաստանը Թուրքիոյ հետ համատեղ ռազմական գործողութիւններ իրականացուցած է Հայաստանի դէմ։ Հայաստանի Գիտութիւններու Ազգային Ակադեմիայի Պատմութեան հիմնարկի հրատարակած հետազօտութեան մէջ կը նշուի հետեւեալ անժխտելի փաստը.<blockquote>«Փաստօրէն, թրքական ուժերը զգալի առաւելութիւն ունէին հայկական ուժերուն նկատմամբ, եւ բացի այդ, Հայաստանը շրջափակուած էր չորս ռազմաճակատով՝ Կարս-Ալեքսանդրապոլի, Սուրմալուի, Նախիջեւանի եւ Դիլիջան-Ղազախի։ Ահա թէ ինչու թրքական յարձակման գլխաւոր ուղղութիւններուն մէջ (Կարս, Սուրմալու) հայերուն չյաջողեցաւ ուժերու գերազանցութիւն ստեղծել»։</blockquote>Այսինքն՝ Հայաստանը շրջափակուած էր չորս ռազմաճակատով։ Ասոնցմէ երկուքը թրքական էին (Կարս եւ Սուրմալու), իսկ միւս երկուքը՝ Նախիջեւանի եւ Ղազախի ուղղութիւնները, ուր հայկական բանակին դէմ կանգնած էին ոչ թէ քեմալականները, այլ '''Ռուսաստանի բոլշեւիկեան զօրքերը''' եւ անոնց ենթակայ ատրպէյճանա-թրքական ուժերը։ Տրամաբանական է, որ եթէ չըլլար ռուսական ռազմական յարձակումը Նախիջեւանէն ու Ղազախէն (Ռուսաստանի 11-րդ բանակի միջոցով), ապա հայկական բանակը հաւանաբար պիտի կարողանար ուժերու գերազանցութիւն ստեղծել թուրքերուն դէմ Կարսի եւ Սուրմալուի ճակատներուն վրայ։ Յատկանշական է նաեւ, որ ռուսական ռազմական յարձակումը ժամանակային առումով աւելի կանուխ սկսած էր, քան թրքականը։ Աւելին, թրքական յարձակումը անհնար պիտի ըլլար առանց Ռուսաստանի կողմէ Թուրքիոյ ցուցաբերուած ռազմական, քաղաքական, դիւանագիտական եւ տնտեսական հսկայական աջակցութեան։ Բացի այս չորս ռազմաճակատներէն, Հայաստանի դէմ կը գործէր նաեւ «հինգերորդ սիւնը» կամ ներքին ճակատը. # '''Թուրքիոյ պարագային'''՝ Հայաստանի մէջ բնակող թուրքերն ու մուսուլմանները, որոնք դիւերսիոն գործողութիւններ կը վարէին։ # '''Ռուսաստանի պարագային'''՝ հայ բոլշեւիկները, որոնք դեռ 1920-ի Մայիսին զինեալ ապստամբութիւն բարձրացուցած էին հանրապետութեան դէմ եւ կը շարունակէին իրենց քայքայիչ գործունէութիւնը։ === Լեռնահայաստանը՝ իբրեւ Հայաստանի Հանրապետութեան անբաժանելի մաս === Լեռնահայաստանը իրականութեան մէջ մաս կազմած է Հայաստանի Առաջին Հանրապետութեան, հետեւաբար՝ զայն վերջինէն տարածքային կամ քաղաքական առումով անջատելը կարելի է համարել հայկական ազգային պատմագրութեան մեծ սխալը։ Այդ սխալը, ըստ իս, թելադրուած է նախկին խորհրդային, իսկ այժմ՝ ռուսական պատմագիտական դպրոցին կողմէ։ Խորքային առումով՝ ասիկա պայմանաւորուած էր ԽՍՀՄ-ի կեդրոնական իշխանութիւններու, իսկ այսօր՝ ռուսական կայսերապաշտական ուղղուածութիւն ունեցող իշխանութիւններու բացայայտ ու թաքուն վարած քաղաքականութեամբ։ Դժբախտաբար, այս ամէնը կ՚իրականանայ Հայաստանի եւ հայութեան ներսը գործող խորհրդային ու ռուսական ազդեցութեան գործակալներու հակաազգային ու հակահայկական գործունէութեան հետեւանքով։ == Հայաստանի Հանրապետութեան անուանումներու հարցը<ref>{{Citation|title=Հայաստանի առաջին հանրապետություն|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%AB%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6&oldid=10671287|date=2026-01-30|accessdate=2026-04-07|language=hy}}</ref> == Վերը նշուած բոլոր հարցերը սերտօրէն կապուած են իրարու։ Բայց անոնց հետ շաղկապուած է նաեւ այլ խնդիր մը՝ Հայաստանի «Առաջին Հանրապետութիւն» անուանման հարցը։ Պէտք է վերջնականապէս յստակեցնել, որ Հայաստանի Հանրապետութիւնը (Առաջինը) նաեւ ներկայիս պահպանուած '''Միակ Հանրապետութիւնն է''', զոր հայ ժողովուրդը կերտեց 20-րդ դարու առաջին քսանամեակին՝ զայն վեր խոյացնելով պատերազմի բոցերուն մէջէն։ Հայաստանի Հանրապետութիւնը գոյութիւն ունեցած է 1918-1921 թուականներուն։ Անկէ ետք գոյութիւն ունեցած այսպէս կոչուած «Խորհրդային Հայաստանը» (այսինքն՝ Հայաստանի Սոցիալիստական Խորհրդային Հանրապետութիւնը՝ 1921-1922 թթ., եւ Հայկական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւնը՝ 1922-1936 թթ.՝ իբրեւ Անդրդաշնութեան մաս, իսկ 1936-1991 թթ.՝ իբրեւ ԽՍՀՄ «միութենական հանրապետութիւն») '''«Երկրորդ Հանրապետութիւն»''' անուանելը թէ՛ պատմագիտական, թէ՛ քաղաքական տեսակէտէն մեծ սխալ է։ Ուստի, նոյնքան սխալ է ներկայիս գոյութիւն ունեցող Հայաստանի Հանրապետութիւն անունը կրող քաղաքական կազմաւորումը (1991-ի Սեպտեմբեր 21-էն մինչեւ օրս) '''«Երրորդ Հանրապետութիւն»''' կոչելը, քանի որ այդպիսով կ՚օրինականացուի «Երկրորդ հանրապետութիւն» կոչուած կեղծ քաղաքական կազմաւորումը՝ Խորհրդային Հայաստանը։ Պարզ ըսած՝ ռուսական բռնագրաւման (օկուպացիա) հետեւանքով կործանուած հայկական պետականութեան փոխարէն մեզի կը մատուցուի կեղծ «հանրապետութիւն» մը, որ իրականութեան մէջ ռուսական գաղութատիրութեան ենթակայ վարչատարածքային միաւոր մըն էր։ Այսպիսով, յստակեցնելով իսկական եւ կեղծ հանրապետութիւններու հարցը՝ մենք կը խուսափինք պատմագիտական սխալ մեկնաբանութենէ եւ քաղաքական լուրջ վրիպումէ։ Ամփոփելով՝ պէտք է ըսել, որ այսօրուան Հայաստանի Հանրապետութիւնը կա՛մ պէտք է ինքզինք հռչակէ Առաջին Հանրապետութեան իրաւայաջորդը (իսկ անոր համար անհրաժեշտ է ազատագրուիլ ռուսական տիրապետութենէն), կա՛մ ալ պիտի ընդունի, որ ինքը կիսագաղութ է եւ ոչ թէ անկախ պետական կազմաւորում։ Այս իրողութիւնը պիտի յստակեցնէ թէ՛ հայաստանաբնակ հայութեան, թէ՛ Սփիւռքահայութեան քաղաքական խնդիրները։ == Գրականութիւն<ref>{{Citation|title=Հայաստանի առաջին հանրապետություն|url=https://hy.wikipedia.org/w/index.php?title=%D5%80%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB_%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BB%D5%AB%D5%B6_%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D6%80%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%B5%D5%B8%D6%82%D5%B6&oldid=10671287|date=2026-01-30|accessdate=2026-04-07|language=hy}}</ref> == * '''Աբրահամեան Հրանտ''', «Արցախահայութեան ազատագրական պայքարը 1917–1923 թթ.», 1996։ * '''Աբրահամեան Հրանտ''', «Մարտնչող Արցախը», գիրք Ա. (1917–1923 թթ.), 2003, 336 էջ։ * '''Ազատ, անկախ եւ միացեալ Հայաստանի վերջին օրերը''' (անյայտ գրողի օրագիրը), կազմեց՝ Ս. Յարութիւնեան, 1993, 135 էջ։ * '''Ազատեան Հենրիկ''', «Բախտորոշ պայմանագիրեր», 2002, 172 էջ։ * '''Ահարոնեան Աւետիս''', «Սարդարապատէն մինչեւ Սեւր եւ Լոզան», Պոսթըն, 1943, 213 էջ (Բ. հրատ.՝ Գլէնտէյլ, 1993, Գ. հրատ.՝ Երեւան, 2001)։ * '''Աղայեան Ծատուր''', «Հոկտեմբերը եւ հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը», 1982, 416 էջ։ * '''Աւագեան Ռոպերթ''', «Յանցաւորութիւնը Հայաստանի առաջին հանրապետութեան մէջ (1918–1920 թթ.)», 1995։ * '''Աւետիսեան Հրանտ''', «Հայկական հարցը 1918 թուականին», 1997, 436 էջ։ * '''Աւետիսեան Հրանտ''', «Հայոց ազգային միասնութեան յաղթանակը (1918 թ. Մայիս)», 1998, 302 էջ։ * '''Արզումանեան Մակիչ''', «Արհաւիրքէն վերածնունդ», 1973, 582 էջ։ * '''Արծրունի Վահէ''', «Հայ-տաճկական պատերազմը։ Հայ սպայութիւնը»։ Շատախ, 2002, 456 էջ։ * '''Աւետիսեան Սուրէն''', «Մերձաւոր Արեւելքի Ամերիկեան նպաստամատոյց կոմիտէի (Ամերկոմ) գործունէութիւնը Հայաստանի մէջ 1918-1930 թթ.», Երեւան, ՀՀ ԳԱԱ Պատմ. հիմնարկ, 2009, 237 էջ։ * '''Բաբալեան Արշակ''', «Էջեր Հայաստանի անկախութեան պատմութիւնից», Գահիրէ, 1959, 55 էջ։ * '''Բալեան Արշակ''', «Սիմոն Վրացեանը Հայաստանի հանրապետութեան վարչապետ», 2005։ * '''Գալոյեան Գալուստ''', «Հայաստանը եւ Մեծ տէրութիւնները 1917–1923 թթ.», 1999, 539 էջ։ * '''Գանգրունի Հրանդ''', «Հայաստան 1918 եւ հայ քաղաքական միտքը», Պէյրութ, 1984, 300 էջ։ * '''Գէորգեան Վարդան''', «Լեռնահայաստանի հերոսամարտը (1919–1921 թթ.)», Պուքրէշ, 1923, 173 էջ (յետագայ հրատ.՝ Երեւան, 1991, 2010)։ * '''Եազըճեան Գէորգ''', «Կարսի 1920 թ. անկման խորքային պատճառները», 2009, 115 էջ։ * '''Եափուճեան Աւետիս''', «Հայաստանի հանրապետութեան քաղաքական, տնտեսական, զինուորային, ընկերային կացութիւնը», Գահիրէ, 1972, 462 էջ։ * '''Եսայեան Աղասի''', «Հայաստանի միջազգային-իրաւական դրութիւնը», 1967, 431 էջ։ * '''Զոհրաբեան Էտիկ''', «1920 թ. թուրք-հայկական պատերազմը եւ տէրութիւնները», 1997, 364 էջ։ * '''Զոհրաբեան Էտիկ''', «Նախիջեւանեան հիմնախնդիրը եւ Հայաստանի «դաշնակիցները» (1918 թ. Դեկտեմբեր – 1920 թ. Ապրիլ)», 2002, 266 էջ։ * '''Թիւթիւնճեան Լ.''', «Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը իբրեւ պետական գործօն (փաստեր եւ իրողութիւններ. 1918–1920)», Կ. Պոլիս, 1921, 107 էջ։ * '''Իշխանեան Եղիշէ''', «Լեռնային Ղարաբաղը (1917–1920 թթ.)», 1999, 732 էջ։ * '''Խատիսեան Ալեքսանտր''', «Հայաստանի հանրապետութեան ծագումն ու զարգացումը», Աթէնք, 1930, 367 էջ (Բ. հրատ.՝ Պէյրութ, 1968, 487 էջ)։ * '''Լէօ''', «Սահմանավէճեր. Լոռի - Ախալքալաք – Ղարաբաղ», Աթէնք, 1990, 107 էջ։ * '''Խուտավերտեան Բաբկէն''', «Զանգեզուր (1917–1921 թթ.)», 1988, 187 էջ։ * '''Խուրշուտեան Լենտրուշ''', «Հայաստանի բաժանումը 1920 թուականին», 2002, 316 էջ։ * '''Կարապետեան Համբարձում''', «Սեւրի պայմանագիրը հայոց ճակատագրին մէջ», 2004, 128 էջ։ * '''Կարապետեան Համբարձում''', «Մայիսեան ապստամբութիւնը Հայաստանի մէջ 1920 թ.», 1961, 337 էջ։ * '''Կարապետեան Մհեր''', «Հայաստանը 1912-1920 թուականներուն», 2003, 400 էջ։ * '''Կարապետեան Մուրատ''', «Հայաստանի հանրապետութեան բանակը եւ անոր գործունէութիւնը 1918–1920 թթ.», 1995, 29 էջ։ * '''Կարապետեան Ս.''', «1920 թ. հայ-թրքական պատերազմը եւ Խորհրդային Ռուսաստանը», 1965։ * '''Յակոբեան Արարատ''', «Հայաստանի խորհրդարանը եւ քաղաքական կուսակցութիւնները (1918–1920 թթ.)», 2005, 363 էջ։ * '''Յակոբեան Արարատ''', «Հայաստանի հանրապետութեան պարբերական մամուլի պատմութիւն (1918–1920 թթ.)», 2005, 65 էջ։ * '''Յակոբեան Արարատ''', «Հայաստանի հանրապետութիւն (1918–1920 թթ.)», 2005։ * '''Հայ ժողովուրդի պատմութիւն''' (ՀՍՍՀ ԳԱ հրատ.), հատ. VII, 1967։ * '''Հայաստանի անկախութեան հռչակումը եւ իշխանութեան կեդրոնական մարմիններու ձեւաւորումը''' (1918 թ. Մայիս–Յուլիս), (փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածու), խմբ. Հ. Սուքիասեան, 2009, 218 էջ։ * '''Հայաստանի Հանրապետութիւնը 1918-1920 թթ. (քաղաքական պատմութիւն)''', (փաստաթուղթերու եւ նիւթերու ժողովածու), խմբ. Գ. Գալոյեան, Վլ. Ղազախեցեան, Երեւան, 2000, 456 էջ։ * '''Հայկական հարցը հաշտութեան խորհրդաժողովի (կոնֆերանսի) առջեւ''', Թիֆլիս, 1919 (Բ. հրատ.՝ Պոսթըն, 1919)։ * '''Հայոց պատմութիւն''', հատ. IV, Նորագոյն ժամանակաշրջան (1918 թուականէն մինչեւ մեր օրերը), գիրք I (1918–1945 թթ.), 2010, 800 էջ։ * '''Յարութիւնեան Ա.''', «Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի հասարակական-քաղաքական գործունէութիւնը (1918–1920 թթ.)», 2004։ * '''Յարութիւնեան Ա.''', «Սեւրի պայմանագիրը եւ հայ հասարակական-քաղաքական միտքը», 2004, 140 էջ։ * '''Յարութիւնեան Աշոտ''', «Թրքական միջամտութիւնը (ինտերվենցիան) Անդրկովկաս 1918 թ. եւ ինքնապաշտպանական կռիւները», Երեւան, 1984, 356 էջ։ * '''Յարութիւնեան Համլետ''', «Լեռնային Ղարաբաղը 1918–1921 թթ.», 1996, 298 էջ։ * '''Յովհաննիսեան Ռիչըրտ''', «Հայաստանի հանրապետութիւն», հատորներ 1-4, Երեւան, 2005-2016 թթ.։ * '''Ղազարեան Հայկ''', «Սեւրի պայմանագիրը եւ Միացեալ Անկախ Հայաստանի հռչակումը», 2012, 732 էջ։ * '''Ղազարեան Հայկ''', «Վուտրօ Վիլսոնի իրաւարար վճիռը Հայաստան–Թուրքիա սահմանաբաժանման վերաբերեալ», 2012, 732 էջ։ * '''Ղարիբեան Ալիկ''', «Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը 1918–1920 թթ. եւ Մեծ Բրիտանիան», 2012, 282 էջ։ * '''Ղորղանեան Գ.''', «Հայաստանի հանրապետութիւնը եւ պետութիւնները Սեւրէն Լոզան», Փարիզ, 1934։ * '''Ղուլեան Եուրիկ''', «Հայաստան - Ատրպէյճան յարաբերութիւններու պատմութիւնէն (1918–1920 թթ.)», 2009, 450 էջ։ * '''Նախիջեւան–Շարուրը 1918–1921 թթ.''' (փաստաթուղթեր եւ նիւթեր), Երեւան, ՀԱԱ, 1993, 392 էջ։ * '''Նաւասարդեան Վահան''', «Հայաստանի անկախութիւնը (տեսական հիմնաւորման թռուցիկ ակնարկ)», Ժընեւ, 1924, 56 էջ։ * '''Շահան''', «Երեւանի համաձայնագիրը», Պոսթըն, 1941, 112 էջ։ * '''Պապեան Արա''', «Վուտրօ Վիլսոնի իրաւարար վճիռը Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանի վերաբերեալ», Երեւան, 2006 թ.։ * '''Պետրոսեան Գեղամ''', «Հայաստանի հանրապետութեան յարաբերութիւնները Ռուսաստանի հետ (1918–1920 թթ.)», 2011, 416 էջ։ * '''Սասունի Կարօ''', «Հայ-թրքական պատերազմը (1920–ին)», Պէյրութ, 1969, 218 էջ։ * '''Սարգսեան Երուանդ''', «Դաւադիր գործարք (Հայաստան, Ռուսաստան, Թուրքիա)», 1995, 204 էջ։ * '''Վիրաբեան Վանիկ''', «Հայաստանի Հանրապետութեան հետախուզութիւնը եւ բանակը (1918–1920 թթ.)», 2009, 413 էջ։ * '''Վրացեան Սիմոն''', «Հայաստանը բոլշեւիկեան մուրճի եւ թրքական սալի միջեւ», Պէյրութ, 1953, 205 էջ։ * '''Վրացեան Սիմոն''', «Հայաստանի հանրապետութիւն», Փարիզ, 1928 (Բ. հրատ.՝ Պէյրութ, 1958)։ * '''Վրացեան Սիմոն''', «Հայաստանը բոլշեւիկեան մուրճի եւ թրքական սալի միջեւ», Պէյրութ, 1953, 205 էջ։ * '''Վրացեան Սիմոն''', «Հայաստանի Հանրապետութիւն», Փարիզ, 1928, 548 էջ (յետագայ հրատարակութիւններ՝ Պէյրութ, 1958, Թեհրան, 1982, Երեւան, 1993)։ * '''Ուտէացի''', «Քաղաքական մահափորձ Երեւանի մէջ», Կ. Պոլիս, 1920, 16 էջ։ * '''Փիրումեան Ռուբինա''', «Հայաստանը Հ.Յ.Դ. – բոլշեւիկ յարաբերութիւններու ոլորտին մէջ (1917–1921 թթ.)», 1997, 421 էջ։ * '''Քաջազնունի Յովհաննէս''', «Հայաստանի Հանրապետութիւն», 1993, 32 էջ։ * '''Քառեան Սամսոն''', «Հայաստանի առաջին հանրապետութեան պատմագրութիւնը», 2003, 289 էջ։ * '''Քառեան Սամսոն''', «Հայաստանի միջազգային դրութիւնը եւ արտաքին քաղաքականութիւնը (1918–1923 թթ.)», 2005, 240 էջ։ * '''Քիւրքճեան Յարութիւն''', «Ուրուագիծ Հ.Յ. Դաշնակցութեան 1919–1924 հնգամեակի», Աթէնք, 1988, 94 էջ։ * '''Քութայ Ջ.''', «Քարապեքիրն ինչպէս բնաջնջեց Հայաստանը», Կըզըլթոփրաք, 1964։ === Ռուսալեզու եւ Օտարալեզու Աղբիւրներ === ''(Պահպանուած են բնագիր լեզուով)'' * '''Армения в документах Государственного департамента США 1917-1920 гг.''', Сост. Г. Махмурян, 2012. * '''Махмурян Гаянэ''', "Армения в политике США 1917-1923 гг.", 2018. * '''Hovannisian Richard''', "Armenia on the Road to Independence, 1918", Berkeley, 1967. * '''Hovannisian Richard''', "The Republic of Armenia", Vol. I-IV, Berkeley, 1971-1996. * '''The Treaties of Peace, 1919-1923''', Vol. I, New York, 1924. * '''Full Report of the Committee upon the Arbitration of the Boundary between Turkey and Armenia''', (The National Archives, Washington). * '''Lausanne Treaty is Defeated''', Davenport Democrat, 19 Jan 1927. * '''The New York Times''', 19 Jan 1927. == Աղբիւրներ == 1- Hille, Charlotte Mathilde Louise (2010). State Building and Conflict Resolution in the Caucasus. Leiden, Netherlands։ Brill. p.&nbsp;151. ISBN 978-90-04-17901-1. 2.Jump up ^ Hewsen, Robert (2001). Armenia։ A Historical Atlas. Chicago։ University of Chicago Press. p.&nbsp;235. ISBN 0-226-33228-4. [[Ստորոգութիւն:Հայոց պատմութիւն]] 619dr2nhvgiiya71lg6l7xkke9l3vnm 0 15086 249826 249822 2026-04-06T13:48:21Z Maral Dikbikian 4797 249826 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք | երկրամասի տեսակ = Մարզ | երկրամաս = Հարավային | ղեկավարի պաշտօն = Քաղաքապետ | ղեկավար = Իհիել Լասրի | տվյալ կարգավիճակում = 1968 | ազգային կազմ = [[Հրեաներ]]՝91% | կրոնական կազմ = Հուդայականներ }} '''Աշդոդ''' ({{lang-he|אַשְׁדּוֹד}}), մեծութեամբ [[Իսրայէլ|Իսրայէլի]] վեցերորդ քաղաքը, որ կը գտնուի երկրի [[Հարավային մարզ|Հարաւային մարզին]] մէջ, [[Միջերկրական ծով]]ի ափին, [[Թել Ավիվ|Թել Աւիւէն]] դէպի հարաւ 30&nbsp;քմ հեռաւորութեան վրայ։ Քաղաքը կարեւոր տարածաշրջանային արդիւնաբերական կեդրոն է։ Աշդոդի նաւահանգիստը Իսրայէլի ամէնամեծն է, հոնկէ կ'անցնի ներմուծուող ապրանքներու 60%-ը։ Քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ մօտաւորապէս 210 հազար&nbsp;մարդ։ Ժամանակին Աշդոդի տեղւոյն վրայ գտնուող առաջին փաստագրուած բնակավայրը կը վերագրուի մ.թ.ա. 17-րդ դարուն եւ կը դառնայ աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն մէկը։ Աշդոդը 13 անգամ կը յիշատակաուի [[Աստուածաշունչ|Աստուածաշունչին]] մէջ։ Տարբեր ժամանակաշրջաններուն քաղաքը բնակեցուած եղած է [[փղշտացիներ]]ով, [[հրեաներ]]ով, [[Բիւզանդացի|բիւզանդացիներով]], [[խաչակիրներ]]ով եւ [[արաբներ]]ով։ == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Ashdod|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ashdod&oldid=1345897264|date=2026-03-28|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == === Քարէ դար === Յայտնաբերուած են Նոր քարի դարաշրջանին (Neolithic) պատկանող երեք քարէ գործիքներ, սակայն Աշտոտի մէջ Քարէ դարու բնակավայրի որեւէ այլ ապացոյց չէ գտնուած: Ասիկա կը յուշէ, որ գործիքները հոն բերուած են աւելի ուշ ժամանակաշրջանի մը ընթացքին: === Պատմական Աշտոտ եւ Աշտոտ-Եամ === Պատմական Աշտոտ քաղաքը (այսօր ծանօթ որպէս '''Թել Աշտոտ''' կամ '''Իստուտ'''), կը գտնուէր ժամանակակից քաղաքի կեդրոնէն մօտ 6 քմ. դէպի հարաւ-արեւելք: Անոր պատմութիւնը կը սկսի Ք.Ա. 17-րդ դարուն. անիկա Փղշտացիներու հինգ քաղաք-պետութիւններէն մէկն էր: Ափամերձ '''Աշտոտ-Եամ'''ը, որ այսօր ժամանակակից քաղաքին հարաւ-արեւմուտքը կը գտնուի, իր պատմութեան մեծ մասին ընթացքին եղած է առանձին քաղաք: * '''Քանանացիներու եւ Փղշտացիներու շրջան''' '''-''' Թել Աշտոտի առաջին արձանագրուած քաղաքային բնակավայրը կը թուագրուի Ք.Ա. 17-րդ դարով, երբ անիկա ամրացուած քանանացիական քաղաք էր: Անիկա կործանեցաւ Ուշ Պրոնզէ դարու աւարտին: Երկաթէ դարուն անիկա դարձաւ փղշտացիական կարեւոր քաղաք: Աստուածաշունչին մէջ Աշտոտը կը յիշատակուի 13 անգամ: Ք.Ա. 760-ին Ոզիա թագաւորին կողմէ գրաւուելէ ետք, քաղաքը կառավարուեցաւ Յուդայի թագաւորութեան կողմէ՝ մինչեւ Ասորեստանցիներու տիրապետութեան տակ անցնիլը: * '''Յունական եւ Հռոմէական շրջան''' '''-''' Հելլենիստական տիրապետութեան տակ քաղաքը ծանօթ էր '''Ազոտոս''' (Azotus) անունով: Ք.Ա. 143-ին անիկա միացաւ հրէական Յասմոնեան թագաւորութեան: Ք.Ա. 63-ին Պոմպէոսը քաղաքը հանեց հրէական տիրապետութենէն եւ կցեց Սուրիոյ հռոմէական նահանգին: Սակայն Ք.Ա. 30-ին Օգոստոս կայսրը Աշտոտը նուիրեց Հերովդէս Մեծին: Վերջինիս մահէն ետք քաղաքը անցաւ իր քրոջ՝ Սաղոմէ Ա.-ի կառավարման տակ: * '''Բիւզանդական եւ Իսլամական շրջան''' '''-''' Բիւզանդական տիրապետութեան տակ Աշտոտը եպիսկոպոսանիստ էր, սակայն անոր կարեւորութիւնը աստիճանաբար նուազեցաւ՝ Միջնադարուն վերածուելով գիւղի: === Աշտոտ-Եամ (Ազոտոս Փարալիոս) === Այս ափամերձ քաղաքը հաւանաբար բնակեցուած է Պրոնզէ դարուն: Բիւզանդական շրջանին այս նաւահանգստային քաղաքը իր կարեւորութեամբ գերազանցեց ներքին քաղաքին: Քրիստոնէական Ազոտոսի հռչակը շարունակուեցաւ մինչեւ 7-րդ դար, երբ անցաւ իսլամական տիրապետութեան տակ: Օմայեան խալիֆայ Ապտուլ Մալիքի կողմէ հոն կառուցուեցաւ «Մինաթ ալ-Քալա» (նաւահանգիստ բերդով) ծովափնեայ ամրոցը, որ յետագային վերակառուցուեցաւ Ֆաթիմեաններու եւ Խաչակիրներու կողմէ: Այուպեաններու եւ Մամլուքներու շրջանին նաւահանգստային քաղաքը այլեւս չի յիշատակուիր. հաւանաբար անիկա կործանուած է՝ կանխելու համար խաչակիրներու հնարաւոր ներխուժումները ծովէն: == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին հղումներ == === Պաշտոնական === * [http://www.ashdod.muni.il/ Աշդոդի մունիցիպալիտետը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060407053527/http://www.ashdod.muni.il/ |date=2006-04-07 }} * [http://www.ashdodport.org.il/ Աշդոդի նավահանգիստը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060511183158/http://www.ashdodport.org.il/ |date=2006-05-11 }} === Այլ === * [https://www.youtube.com/watch?v=jIr70OQpi-M Տեսագրություն Աշդոդի մասին] * [http://ashrus.co.il/index.php?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=269 Տեսագրություններ Աշդոդի մշակութայն կյանքի մասին]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://toldot.ru/blogs/acohen/cohen_480.html Ֆոտորեպորտաժ Աշդոդի մասին] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Իսրայելի քաղաքներ]] d43tewvtqllwxlunsdxh3gd9p5j91fm 249827 249826 2026-04-06T13:49:51Z Maral Dikbikian 4797 249827 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք | երկրամասի տեսակ = Մարզ | երկրամաս = Հարավային | ղեկավարի պաշտօն = Քաղաքապետ | ղեկավար = Իհիել Լասրի | տվյալ կարգավիճակում = 1968 | ազգային կազմ = [[Հրեաներ]]՝91% | կրոնական կազմ = Հուդայականներ }} '''Աշտոտ''' ({{lang-he|אַשְׁדּוֹד}}), մեծութեամբ [[Իսրայէլ|Իսրայէլի]] վեցերորդ քաղաքը, որ կը գտնուի երկրի [[Հարավային մարզ|Հարաւային մարզին]] մէջ, [[Միջերկրական ծով]]ի ափին, [[Թել Ավիվ|Թել Աւիւէն]] դէպի հարաւ 30&nbsp;քմ հեռաւորութեան վրայ։ Քաղաքը կարեւոր տարածաշրջանային արդիւնաբերական կեդրոն է։ Աշտոտի նաւահանգիստը Իսրայէլի ամէնամեծն է, հոնկէ կ'անցնի ներմուծուող ապրանքներու 60%-ը։ Քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ մօտաւորապէս 210 հազար&nbsp;մարդ։ Ժամանակին Աշտոտի տեղւոյն վրայ գտնուող առաջին փաստագրուած բնակավայրը կը վերագրուի մ.թ.ա. 17-րդ դարուն եւ կը դառնայ աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն մէկը։ Աշտոտը 13 անգամ կը յիշատակաուի [[Աստուածաշունչ|Աստուածաշունչին]] մէջ։ Տարբեր ժամանակաշրջաններուն քաղաքը բնակեցուած եղած է [[փղշտացիներ]]ով, [[հրեաներ]]ով, [[Բիւզանդացի|բիւզանդացիներով]], [[խաչակիրներ]]ով եւ [[արաբներ]]ով։ == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Ashdod|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ashdod&oldid=1345897264|date=2026-03-28|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == === Քարէ դար === Յայտնաբերուած են Նոր քարի դարաշրջանին (Neolithic) պատկանող երեք քարէ գործիքներ, սակայն Աշտոտի մէջ Քարէ դարու բնակավայրի որեւէ այլ ապացոյց չէ գտնուած: Ասիկա կը յուշէ, որ գործիքները հոն բերուած են աւելի ուշ ժամանակաշրջանի մը ընթացքին: === Պատմական Աշտոտ եւ Աշտոտ-Եամ === Պատմական Աշտոտ քաղաքը (այսօր ծանօթ որպէս '''Թել Աշտոտ''' կամ '''Իստուտ'''), կը գտնուէր ժամանակակից քաղաքի կեդրոնէն մօտ 6 քմ. դէպի հարաւ-արեւելք: Անոր պատմութիւնը կը սկսի Ք.Ա. 17-րդ դարուն. անիկա Փղշտացիներու հինգ քաղաք-պետութիւններէն մէկն էր: Ափամերձ '''Աշտոտ-Եամ'''ը, որ այսօր ժամանակակից քաղաքին հարաւ-արեւմուտքը կը գտնուի, իր պատմութեան մեծ մասին ընթացքին եղած է առանձին քաղաք: * '''Քանանացիներու եւ Փղշտացիներու շրջան''' '''-''' Թել Աշտոտի առաջին արձանագրուած քաղաքային բնակավայրը կը թուագրուի Ք.Ա. 17-րդ դարով, երբ անիկա ամրացուած քանանացիական քաղաք էր: Անիկա կործանեցաւ Ուշ Պրոնզէ դարու աւարտին: Երկաթէ դարուն անիկա դարձաւ փղշտացիական կարեւոր քաղաք: Աստուածաշունչին մէջ Աշտոտը կը յիշատակուի 13 անգամ: Ք.Ա. 760-ին Ոզիա թագաւորին կողմէ գրաւուելէ ետք, քաղաքը կառավարուեցաւ Յուդայի թագաւորութեան կողմէ՝ մինչեւ Ասորեստանցիներու տիրապետութեան տակ անցնիլը: * '''Յունական եւ Հռոմէական շրջան''' '''-''' Հելլենիստական տիրապետութեան տակ քաղաքը ծանօթ էր '''Ազոտոս''' (Azotus) անունով: Ք.Ա. 143-ին անիկա միացաւ հրէական Յասմոնեան թագաւորութեան: Ք.Ա. 63-ին Պոմպէոսը քաղաքը հանեց հրէական տիրապետութենէն եւ կցեց Սուրիոյ հռոմէական նահանգին: Սակայն Ք.Ա. 30-ին Օգոստոս կայսրը Աշտոտը նուիրեց Հերովդէս Մեծին: Վերջինիս մահէն ետք քաղաքը անցաւ իր քրոջ՝ Սաղոմէ Ա.-ի կառավարման տակ: * '''Բիւզանդական եւ Իսլամական շրջան''' '''-''' Բիւզանդական տիրապետութեան տակ Աշտոտը եպիսկոպոսանիստ էր, սակայն անոր կարեւորութիւնը աստիճանաբար նուազեցաւ՝ Միջնադարուն վերածուելով գիւղի: === Աշտոտ-Եամ (Ազոտոս Փարալիոս) === Այս ափամերձ քաղաքը հաւանաբար բնակեցուած է Պրոնզէ դարուն: Բիւզանդական շրջանին այս նաւահանգստային քաղաքը իր կարեւորութեամբ գերազանցեց ներքին քաղաքին: Քրիստոնէական Ազոտոսի հռչակը շարունակուեցաւ մինչեւ 7-րդ դար, երբ անցաւ իսլամական տիրապետութեան տակ: Օմայեան խալիֆայ Ապտուլ Մալիքի կողմէ հոն կառուցուեցաւ «Մինաթ ալ-Քալա» (նաւահանգիստ բերդով) ծովափնեայ ամրոցը, որ յետագային վերակառուցուեցաւ Ֆաթիմեաններու եւ Խաչակիրներու կողմէ: Այուպեաններու եւ Մամլուքներու շրջանին նաւահանգստային քաղաքը այլեւս չի յիշատակուիր. հաւանաբար անիկա կործանուած է՝ կանխելու համար խաչակիրներու հնարաւոր ներխուժումները ծովէն: == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին հղումներ == === Պաշտոնական === * [http://www.ashdod.muni.il/ Աշտոտի մունիցիպալիտետը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060407053527/http://www.ashdod.muni.il/ |date=2006-04-07 }} * [http://www.ashdodport.org.il/ Աշտոտի նավահանգիստը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060511183158/http://www.ashdodport.org.il/ |date=2006-05-11 }} === Այլ === * [https://www.youtube.com/watch?v=jIr70OQpi-M Տեսագրություն Աշտոտի մասին] * [http://ashrus.co.il/index.php?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=269 Տեսագրություններ Աշտոտի մշակութայն կյանքի մասին]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://toldot.ru/blogs/acohen/cohen_480.html Ֆոտորեպորտաժ Աշտոտի մասին] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Իսրայելի քաղաքներ]] i0k41hhcbc8uk62ghhvtfnz9blhnoud 249834 249827 2026-04-06T14:12:36Z Azniv Stepanian 8 Azniv Stepanianը տեղափոխեց էջ [[Աշդոդ]]էն էջ [[Աշտոտ]] առանց վերայղում ձգելու 249827 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք | երկրամասի տեսակ = Մարզ | երկրամաս = Հարավային | ղեկավարի պաշտօն = Քաղաքապետ | ղեկավար = Իհիել Լասրի | տվյալ կարգավիճակում = 1968 | ազգային կազմ = [[Հրեաներ]]՝91% | կրոնական կազմ = Հուդայականներ }} '''Աշտոտ''' ({{lang-he|אַשְׁדּוֹד}}), մեծութեամբ [[Իսրայէլ|Իսրայէլի]] վեցերորդ քաղաքը, որ կը գտնուի երկրի [[Հարավային մարզ|Հարաւային մարզին]] մէջ, [[Միջերկրական ծով]]ի ափին, [[Թել Ավիվ|Թել Աւիւէն]] դէպի հարաւ 30&nbsp;քմ հեռաւորութեան վրայ։ Քաղաքը կարեւոր տարածաշրջանային արդիւնաբերական կեդրոն է։ Աշտոտի նաւահանգիստը Իսրայէլի ամէնամեծն է, հոնկէ կ'անցնի ներմուծուող ապրանքներու 60%-ը։ Քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ մօտաւորապէս 210 հազար&nbsp;մարդ։ Ժամանակին Աշտոտի տեղւոյն վրայ գտնուող առաջին փաստագրուած բնակավայրը կը վերագրուի մ.թ.ա. 17-րդ դարուն եւ կը դառնայ աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն մէկը։ Աշտոտը 13 անգամ կը յիշատակաուի [[Աստուածաշունչ|Աստուածաշունչին]] մէջ։ Տարբեր ժամանակաշրջաններուն քաղաքը բնակեցուած եղած է [[փղշտացիներ]]ով, [[հրեաներ]]ով, [[Բիւզանդացի|բիւզանդացիներով]], [[խաչակիրներ]]ով եւ [[արաբներ]]ով։ == Պատմութիւն<ref>{{Citation|title=Ashdod|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Ashdod&oldid=1345897264|date=2026-03-28|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == === Քարէ դար === Յայտնաբերուած են Նոր քարի դարաշրջանին (Neolithic) պատկանող երեք քարէ գործիքներ, սակայն Աշտոտի մէջ Քարէ դարու բնակավայրի որեւէ այլ ապացոյց չէ գտնուած: Ասիկա կը յուշէ, որ գործիքները հոն բերուած են աւելի ուշ ժամանակաշրջանի մը ընթացքին: === Պատմական Աշտոտ եւ Աշտոտ-Եամ === Պատմական Աշտոտ քաղաքը (այսօր ծանօթ որպէս '''Թել Աշտոտ''' կամ '''Իստուտ'''), կը գտնուէր ժամանակակից քաղաքի կեդրոնէն մօտ 6 քմ. դէպի հարաւ-արեւելք: Անոր պատմութիւնը կը սկսի Ք.Ա. 17-րդ դարուն. անիկա Փղշտացիներու հինգ քաղաք-պետութիւններէն մէկն էր: Ափամերձ '''Աշտոտ-Եամ'''ը, որ այսօր ժամանակակից քաղաքին հարաւ-արեւմուտքը կը գտնուի, իր պատմութեան մեծ մասին ընթացքին եղած է առանձին քաղաք: * '''Քանանացիներու եւ Փղշտացիներու շրջան''' '''-''' Թել Աշտոտի առաջին արձանագրուած քաղաքային բնակավայրը կը թուագրուի Ք.Ա. 17-րդ դարով, երբ անիկա ամրացուած քանանացիական քաղաք էր: Անիկա կործանեցաւ Ուշ Պրոնզէ դարու աւարտին: Երկաթէ դարուն անիկա դարձաւ փղշտացիական կարեւոր քաղաք: Աստուածաշունչին մէջ Աշտոտը կը յիշատակուի 13 անգամ: Ք.Ա. 760-ին Ոզիա թագաւորին կողմէ գրաւուելէ ետք, քաղաքը կառավարուեցաւ Յուդայի թագաւորութեան կողմէ՝ մինչեւ Ասորեստանցիներու տիրապետութեան տակ անցնիլը: * '''Յունական եւ Հռոմէական շրջան''' '''-''' Հելլենիստական տիրապետութեան տակ քաղաքը ծանօթ էր '''Ազոտոս''' (Azotus) անունով: Ք.Ա. 143-ին անիկա միացաւ հրէական Յասմոնեան թագաւորութեան: Ք.Ա. 63-ին Պոմպէոսը քաղաքը հանեց հրէական տիրապետութենէն եւ կցեց Սուրիոյ հռոմէական նահանգին: Սակայն Ք.Ա. 30-ին Օգոստոս կայսրը Աշտոտը նուիրեց Հերովդէս Մեծին: Վերջինիս մահէն ետք քաղաքը անցաւ իր քրոջ՝ Սաղոմէ Ա.-ի կառավարման տակ: * '''Բիւզանդական եւ Իսլամական շրջան''' '''-''' Բիւզանդական տիրապետութեան տակ Աշտոտը եպիսկոպոսանիստ էր, սակայն անոր կարեւորութիւնը աստիճանաբար նուազեցաւ՝ Միջնադարուն վերածուելով գիւղի: === Աշտոտ-Եամ (Ազոտոս Փարալիոս) === Այս ափամերձ քաղաքը հաւանաբար բնակեցուած է Պրոնզէ դարուն: Բիւզանդական շրջանին այս նաւահանգստային քաղաքը իր կարեւորութեամբ գերազանցեց ներքին քաղաքին: Քրիստոնէական Ազոտոսի հռչակը շարունակուեցաւ մինչեւ 7-րդ դար, երբ անցաւ իսլամական տիրապետութեան տակ: Օմայեան խալիֆայ Ապտուլ Մալիքի կողմէ հոն կառուցուեցաւ «Մինաթ ալ-Քալա» (նաւահանգիստ բերդով) ծովափնեայ ամրոցը, որ յետագային վերակառուցուեցաւ Ֆաթիմեաններու եւ Խաչակիրներու կողմէ: Այուպեաններու եւ Մամլուքներու շրջանին նաւահանգստային քաղաքը այլեւս չի յիշատակուիր. հաւանաբար անիկա կործանուած է՝ կանխելու համար խաչակիրներու հնարաւոր ներխուժումները ծովէն: == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} == Արտաքին հղումներ == === Պաշտոնական === * [http://www.ashdod.muni.il/ Աշտոտի մունիցիպալիտետը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060407053527/http://www.ashdod.muni.il/ |date=2006-04-07 }} * [http://www.ashdodport.org.il/ Աշտոտի նավահանգիստը] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060511183158/http://www.ashdodport.org.il/ |date=2006-05-11 }} === Այլ === * [https://www.youtube.com/watch?v=jIr70OQpi-M Տեսագրություն Աշտոտի մասին] * [http://ashrus.co.il/index.php?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=269 Տեսագրություններ Աշտոտի մշակութայն կյանքի մասին]{{Dead link|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://toldot.ru/blogs/acohen/cohen_480.html Ֆոտորեպորտաժ Աշտոտի մասին] {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Իսրայելի քաղաքներ]] i0k41hhcbc8uk62ghhvtfnz9blhnoud 0 15174 249828 197008 2026-04-06T13:55:02Z Maral Dikbikian 4797 249828 wikitext text/x-wiki {{անաղբիւր}} {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք | խտութիւն = 2718,49 }} '''Վիկօ''', ({{lang-es|Vigo}} {{IPA|[ˈbiɣo]}}, {{lang-gl|Vigo}}) քաղաք եւ նաւահանգիստ [[Սպանիա]]յի հիւսիս-արեւմուտքըն։ կը Գտնուի [[Կալիսիա|Կալիսիայի]] ինքնավար համայնքին մէջ։ Բնակչութիւնը 299 հազ. մարդ, տարածքը 109,06 կմ²։ Կալիսիայի ամէնամեծ քաղաքն է։ Կը համարուի համալսարանական քաղաք։ == Պատմութիւն== Քաղաքը հիմնած են հին հռոմէացիները, սակայն այդ ժամանակի հռոմէական որեւէ շինութիւն չէ պահպանուած։ 1529 թ.-ին Գարլոս V (Սրբազան Հռոմի կայսր)ը քաղաքին կը թոյլատրէ առեւտուրով զբաղուիլ [[Ամերիկա]]յի հետ։ == Ստուգաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Vigo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vigo&oldid=1344465704|date=2026-03-20|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == Վիկոյի քաղաքային տարածքը կառուցուած է թէ՛ հնագոյն բերդ-ամրոցի (Castro) եւ թէ՛ հռոմէական բնակավայրի մը վրայ։ Ընդհանուր առմամբ ընդունուած է, որ «Վիկօ» (Vigo) անունը յառաջացած է լատիներէն ''vicus spacorum'' բառէն, որ կը նշանակէ «փոքրիկ գիւղ»։ Վիկոյի սովորական արտասանութիւնը թէ՛ կալիսիերէնով (Galician) եւ թէ՛ սպաներէնով կը հնչուի որպէս [ˈbiɣo]։ === Ձիթենեաց քաղաք === Վիկոյին տրուած է ''cidade olívica'' (ձիթենեաց քաղաք) մականունը։ Կ'ըսուի, թէ Իզապէլ Քասթիլացիի եւ Ժուանա լա Պելթրանեժայի միջեւ ծագած հակամարտութենէն ետք (ուր կալիսիական ազնուականութիւնը կը մարտնչէր վերջինիս կողքին), յաղթանակողը հրամայեց կտրել Կալիսիայի բոլոր ձիթենիները, քանի որ անոնք խաղաղութիւն կը խորհրդանշէին։ Սակայն Վիկոյի ծառը չկրցան արմատախիլ ընել, որովհետեւ անիկա տնկուած էր սրբազան հողի վրայ։ Այդ ծառը պատկերուած է քաղաքի կնիքին վրայ, իսկ անոր շառաւիղներէն մէկը մինչեւ օրս կանգուն է Վիկոյի քաղաքամէջին մէջ։ == Քոյր քաղաքներ<ref>{{Citation|title=Vigo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vigo&oldid=1344465704|date=2026-03-20|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == Վիկոն քոյր քաղաք է հետեւեալ քաղաքներուն հետ. * '''Պուէնոս Այրես''', Արժանթին (1992) * '''Քարաքաս''', Վենեզուելլա * '''Սելայա''', Մեքսիքօ * '''Լորիան''', Ֆրանսա (1983) * '''Նանթ''', Ֆրանսա * '''Նարսաք''', Կրենլանտա (1984) * '''Լաս Փալմաս տէ Կրան Քանարիա''', Սպանիա * '''Փորթօ''', Փորթուկալ (1986) * '''Ցինտաօ''', Չինաստան * '''Վիքթորիա տէ''' '''Տուրանկօ''', Մեքսիքօ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Իսպանիայի քաղաքներ]] sdwoxtjpgoqs5lhejam0tzer7z32g1v 249835 249828 2026-04-06T14:15:13Z Azniv Stepanian 8 249835 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք | խտութիւն = 2718,49 }} '''Վիկօ''', ({{lang-es|Vigo}} {{IPA|[ˈbiɣo]}}, {{lang-gl|Vigo}}) քաղաք եւ նաւահանգիստ [[Սպանիա]]յի հիւսիս-արեւմուտքըն։ կը Գտնուի [[Կալիսիա|Կալիսիայի]] ինքնավար համայնքին մէջ։ Բնակչութիւնը 299 հազ. մարդ, տարածքը 109,06 կմ²։ Կալիսիայի ամէնամեծ քաղաքն է։ Կը համարուի համալսարանական քաղաք։ == Պատմութիւն== Քաղաքը հիմնած են հին հռոմէացիները, սակայն այդ ժամանակի հռոմէական որեւէ շինութիւն չէ պահպանուած։ 1529 թ.-ին Գարլոս V (Սրբազան Հռոմի կայսր)ը քաղաքին կը թոյլատրէ առեւտուրով զբաղուիլ [[Ամերիկա]]յի հետ։ == Ստուգաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Vigo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vigo&oldid=1344465704|date=2026-03-20|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == Վիկոյի քաղաքային տարածքը կառուցուած է թէ՛ հնագոյն բերդ-ամրոցի (Castro) եւ թէ՛ հռոմէական բնակավայրի մը վրայ։ Ընդհանուր առմամբ ընդունուած է, որ «Վիկօ» (Vigo) անունը յառաջացած է լատիներէն ''vicus spacorum'' բառէն, որ կը նշանակէ «փոքրիկ գիւղ»։ Վիկոյի սովորական արտասանութիւնը թէ՛ կալիսիերէնով (Galician) եւ թէ՛ սպաներէնով կը հնչուի որպէս [ˈbiɣo]։ === Ձիթենեաց քաղաք === Վիկոյին տրուած է ''cidade olívica'' (ձիթենեաց քաղաք) մականունը։ Կ'ըսուի, թէ Իզապէլ Քասթիլացիի եւ Ժուանա լա Պելթրանեժայի միջեւ ծագած հակամարտութենէն ետք (ուր կալիսիական ազնուականութիւնը կը մարտնչէր վերջինիս կողքին), յաղթանակողը հրամայեց կտրել Կալիսիայի բոլոր ձիթենիները, քանի որ անոնք խաղաղութիւն կը խորհրդանշէին։ Սակայն Վիկոյի ծառը չկրցան արմատախիլ ընել, որովհետեւ անիկա տնկուած էր սրբազան հողի վրայ։ Այդ ծառը պատկերուած է քաղաքի կնիքին վրայ, իսկ անոր շառաւիղներէն մէկը մինչեւ օրս կանգուն է Վիկոյի քաղաքամէջին մէջ։ == Քոյր քաղաքներ<ref>{{Citation|title=Vigo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vigo&oldid=1344465704|date=2026-03-20|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == Վիկոն քոյր քաղաք է հետեւեալ քաղաքներուն հետ. * '''Պուէնոս Այրես''', Արժանթին (1992) * '''Քարաքաս''', Վենեզուելլա * '''Սելայա''', Մեքսիքօ * '''Լորիան''', Ֆրանսա (1983) * '''Նանթ''', Ֆրանսա * '''Նարսաք''', Կրենլանտա (1984) * '''Լաս Փալմաս տէ Կրան Քանարիա''', Սպանիա * '''Փորթօ''', Փորթուկալ (1986) * '''Ցինտաօ''', Չինաստան * '''Վիքթորիա տէ''' '''Տուրանկօ''', Մեքսիքօ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Իսպանիայի քաղաքներ]] 7iqferyahh9bvi5r1ncmr9l9gbnswdo 249836 249835 2026-04-06T14:15:38Z Azniv Stepanian 8 Azniv Stepanianը տեղափոխեց էջ [[Վիգո]]էն էջ [[Վիկօ]] առանց վերայղում ձգելու 249835 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Բնակավայր | կարգավիճակ = քաղաք | խտութիւն = 2718,49 }} '''Վիկօ''', ({{lang-es|Vigo}} {{IPA|[ˈbiɣo]}}, {{lang-gl|Vigo}}) քաղաք եւ նաւահանգիստ [[Սպանիա]]յի հիւսիս-արեւմուտքըն։ կը Գտնուի [[Կալիսիա|Կալիսիայի]] ինքնավար համայնքին մէջ։ Բնակչութիւնը 299 հազ. մարդ, տարածքը 109,06 կմ²։ Կալիսիայի ամէնամեծ քաղաքն է։ Կը համարուի համալսարանական քաղաք։ == Պատմութիւն== Քաղաքը հիմնած են հին հռոմէացիները, սակայն այդ ժամանակի հռոմէական որեւէ շինութիւն չէ պահպանուած։ 1529 թ.-ին Գարլոս V (Սրբազան Հռոմի կայսր)ը քաղաքին կը թոյլատրէ առեւտուրով զբաղուիլ [[Ամերիկա]]յի հետ։ == Ստուգաբանութիւն<ref>{{Citation|title=Vigo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vigo&oldid=1344465704|date=2026-03-20|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == Վիկոյի քաղաքային տարածքը կառուցուած է թէ՛ հնագոյն բերդ-ամրոցի (Castro) եւ թէ՛ հռոմէական բնակավայրի մը վրայ։ Ընդհանուր առմամբ ընդունուած է, որ «Վիկօ» (Vigo) անունը յառաջացած է լատիներէն ''vicus spacorum'' բառէն, որ կը նշանակէ «փոքրիկ գիւղ»։ Վիկոյի սովորական արտասանութիւնը թէ՛ կալիսիերէնով (Galician) եւ թէ՛ սպաներէնով կը հնչուի որպէս [ˈbiɣo]։ === Ձիթենեաց քաղաք === Վիկոյին տրուած է ''cidade olívica'' (ձիթենեաց քաղաք) մականունը։ Կ'ըսուի, թէ Իզապէլ Քասթիլացիի եւ Ժուանա լա Պելթրանեժայի միջեւ ծագած հակամարտութենէն ետք (ուր կալիսիական ազնուականութիւնը կը մարտնչէր վերջինիս կողքին), յաղթանակողը հրամայեց կտրել Կալիսիայի բոլոր ձիթենիները, քանի որ անոնք խաղաղութիւն կը խորհրդանշէին։ Սակայն Վիկոյի ծառը չկրցան արմատախիլ ընել, որովհետեւ անիկա տնկուած էր սրբազան հողի վրայ։ Այդ ծառը պատկերուած է քաղաքի կնիքին վրայ, իսկ անոր շառաւիղներէն մէկը մինչեւ օրս կանգուն է Վիկոյի քաղաքամէջին մէջ։ == Քոյր քաղաքներ<ref>{{Citation|title=Vigo|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vigo&oldid=1344465704|date=2026-03-20|accessdate=2026-04-06|language=en}}</ref> == Վիկոն քոյր քաղաք է հետեւեալ քաղաքներուն հետ. * '''Պուէնոս Այրես''', Արժանթին (1992) * '''Քարաքաս''', Վենեզուելլա * '''Սելայա''', Մեքսիքօ * '''Լորիան''', Ֆրանսա (1983) * '''Նանթ''', Ֆրանսա * '''Նարսաք''', Կրենլանտա (1984) * '''Լաս Փալմաս տէ Կրան Քանարիա''', Սպանիա * '''Փորթօ''', Փորթուկալ (1986) * '''Ցինտաօ''', Չինաստան * '''Վիքթորիա տէ''' '''Տուրանկօ''', Մեքսիքօ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Իսպանիայի քաղաքներ]] 7iqferyahh9bvi5r1ncmr9l9gbnswdo 4 30730 249831 249759 2026-04-06T14:05:35Z Azniv Stepanian 8 249831 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթց]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհըմ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # t975qpdqh9vwz7dg7qano71256lliv2 249838 249831 2026-04-06T17:59:51Z Azniv Stepanian 8 249838 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթց]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհըմ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # 7vdtoxtulygkbj11346u3ukgk7mry2n 249841 249838 2026-04-07T04:52:49Z Marina Boghigian 111 /* Հայ Կանայք */ 249841 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթց]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհըմ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] ni5eixj4khptn3yo7h1cw444jyvxees 249843 249841 2026-04-07T05:42:48Z Marina Boghigian 111 /* Հայ Կանայք */ 249843 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթց]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհըմ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] jpurgblnlndizkd4hkccsbznvaixlqr 0 31352 249829 2026-04-06T14:00:55Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Քլարա Ցեթքին''' ({{Lang-de|Clara Zetkin}}, {{ԱԾ}}), երմանացի ընկերվար-ժողովրդավարական տեսաբան<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/430177|title=8 Մարտը` Տօնակատարութենէն Անդին|date=2019-03-11|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-06}}</ref>։ Ան պատկա...»: 249829 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Քլարա Ցեթքին''' ({{Lang-de|Clara Zetkin}}, {{ԱԾ}}), երմանացի ընկերվար-ժողովրդավարական տեսաբան<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/430177|title=8 Մարտը` Տօնակատարութենէն Անդին|date=2019-03-11|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-06}}</ref>։ Ան պատկանած է ընկերվար ժողովրդավարութեան ձախ` արմատական թեւին, որ հաւատացած է, թէ աշխատաւոր դասակարգի, կիներու եւ ընկերային իմաստով ճնշուած փոքրամասնութիւններուն ազատագրումը անկարելի է` բացի յեղափոխութեան միջոցով<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/283936|title=Քաղաքականացնել Մարտ 8-ի Խորհուրդը. «Ընկերվարութիւն Կամ Բարբարոսութիւ�|date=2016-03-08|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-06}}</ref>: == Գործունէութիւն == Միջազգային ընկերվարական շարժումի պատմութեան մէջ Ցեթքինին անունը անբաժանելի եղած է կիներու իրաւունքներու պաշտպանութեան պայքարէն։ 1911 թուականին Ընկերվարական Բ. միջազգայնական Քոփենհակընի համագումարին գլխաւորաբար գերմանացի կին ընկերվարական մտածող Քլարա Ցեթքինի ջանքերով [[Կիներու Միջազգային Օր|Կիներու միջազգային օրը]] առաջին անգամ որդեգրուեցաւ եւ այս առիթով առաջին նշումը կատարուեցաւ, այդ օրը նշուեցաւ իբրեւ Աշխատաւոր կիներու միջազգային օր` շեշտելու համար անոր զուտ ընկերային եւ դասակարգային բնոյթը<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/230481|title=Աշխատաւոր Կիներու Միջազգային Օրը` Ընկերվարական Աւանդութեան Տեսանկիւ�|date=2015-03-09|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-06}}</ref>: Կիներու ընկերային, տնտեսական եւ քաղաքական ազատագրման համար միջազգային ընկերվարութեան քաղաքական եւ տեսական պայքարին մէջ, Քլարա Ցեթքինի պէս հսկայի մը կողքին կարելի չէ անտեսել նաեւ ուրիշ հսկայ բարձունքի մը ներկայութիւնը ընկերվարական եւ մարքսական դասական մտածողութեան մէջ: Գերմանիոյ Ընկերվար ժողովրդավարական կուսակցութեան Կոթայի համագումարին ընթացքին (1896) Ցեթքինի նշանաւոր ելոյթը, որ կը կրէ` «Միայն աշխատաւոր կնոջ մասնակցութեամբ ընկերվարութիւնը պիտի յաղթէ» խորագիրը, կը պաշտպանէ այն գաղափարը, որ աշխատաւոր կիները պէտք չէ իրենց պայքարը սահմանափակեն քաղաքական մասնակի պահանջներու ներկայացումով, ինչպիսին էր ընտրելու իրաւունքը: Անոնք պէտք է պայքարին աշխատելու իրաւունք ձեռք ձգելու, աշխատավարձի հաւասարութեան, երեխաներու հոգատարութեան համար վճարուած արձակուրդի, կրթութեան իրաւունքին եւ այլ իրաւունքներու համար ալ<ref name=":0" />: Ան 1907 թուականին նախաձեռնած է Շթութկարթի մէջ Ընկերվարական կնոջական շարժումի առաջին միջազգային համագումարին կայացման, համագումարին մասնակցած են 59 կիներ` 15 երկիրներէ: Իսկ նշեալ շարժումին 1910-ի համագումարին որդեգրուած է Աշխատաւոր կիներու միջազգային օրը նշելու որոշումը, որ վերջնականապէս վաւերացուած է 1911-ին` Ընկերվար Բ. միջազգայնականի համագումարին: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կին տեսաբաններ]] [[Ստորոգութիւն:Տեսաբաններ]] k7ohbn0063btntj1nvbgesw5af93koh 249830 249829 2026-04-06T14:02:41Z Azniv Stepanian 8 249830 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Քլարա Ցեթքին''' ({{Lang-de|Clara Zetkin}}, {{ԱԾ}}), գերմանացի ընկերվար-ժողովրդավարական տեսաբան<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/430177|title=8 Մարտը` Տօնակատարութենէն Անդին|date=2019-03-11|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-06}}</ref>։ Ան պատկանած է ընկերվար ժողովրդավարութեան ձախ` արմատական թեւին, որ հաւատացած է, թէ աշխատաւոր դասակարգի, կիներու եւ ընկերային իմաստով ճնշուած փոքրամասնութիւններուն ազատագրումը անկարելի է` բացի յեղափոխութեան միջոցով<ref>{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/283936|title=Քաղաքականացնել Մարտ 8-ի Խորհուրդը. «Ընկերվարութիւն Կամ Բարբարոսութիւ�|date=2016-03-08|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-06}}</ref>: == Գործունէութիւն == Միջազգային ընկերվարական շարժումի պատմութեան մէջ Ցեթքինին անունը անբաժանելի եղած է կիներու իրաւունքներու պաշտպանութեան պայքարէն։ 1911 թուականին Ընկերվարական Բ. միջազգայնական Քոփենհակընի համագումարին գլխաւորաբար գերմանացի կին ընկերվարական մտածող Քլարա Ցեթքինի ջանքերով [[Կիներու Միջազգային Օր|Կիներու միջազգային օրը]] առաջին անգամ որդեգրուեցաւ եւ այս առիթով առաջին նշումը կատարուեցաւ, այդ օրը նշուեցաւ իբրեւ Աշխատաւոր կիներու միջազգային օր` շեշտելու համար անոր զուտ ընկերային եւ դասակարգային բնոյթը<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.aztagdaily.com/archives/230481|title=Աշխատաւոր Կիներու Միջազգային Օրը` Ընկերվարական Աւանդութեան Տեսանկիւ�|date=2015-03-09|website=Aztag Daily - Ազդակ Օրաթերթ (Armenian Daily Newspaper based in Lebanon)|language=en-US|accessdate=2026-04-06}}</ref>: Կիներու ընկերային, տնտեսական եւ քաղաքական ազատագրման համար միջազգային ընկերվարութեան քաղաքական եւ տեսական պայքարին մէջ, Քլարա Ցեթքինի պէս հսկայի մը կողքին կարելի չէ անտեսել նաեւ ուրիշ հսկայ բարձունքի մը ներկայութիւնը ընկերվարական եւ մարքսական դասական մտածողութեան մէջ: Գերմանիոյ Ընկերվար ժողովրդավարական կուսակցութեան Կոթայի համագումարին ընթացքին (1896) Ցեթքինի նշանաւոր ելոյթը, որ կը կրէ` «Միայն աշխատաւոր կնոջ մասնակցութեամբ ընկերվարութիւնը պիտի յաղթէ» խորագիրը, կը պաշտպանէ այն գաղափարը, որ աշխատաւոր կիները պէտք չէ իրենց պայքարը սահմանափակեն քաղաքական մասնակի պահանջներու ներկայացումով, ինչպիսին էր ընտրելու իրաւունքը: Անոնք պէտք է պայքարին աշխատելու իրաւունք ձեռք ձգելու, աշխատավարձի հաւասարութեան, երեխաներու հոգատարութեան համար վճարուած արձակուրդի, կրթութեան իրաւունքին եւ այլ իրաւունքներու համար ալ<ref name=":0" />: Ան 1907 թուականին նախաձեռնած է Շթութկարթի մէջ Ընկերվարական կնոջական շարժումի առաջին միջազգային համագումարին կայացման, համագումարին մասնակցած են 59 կիներ` 15 երկիրներէ: Իսկ նշեալ շարժումին 1910-ի համագումարին որդեգրուած է Աշխատաւոր կիներու միջազգային օրը նշելու որոշումը, որ վերջնականապէս վաւերացուած է 1911-ին` Ընկերվար Բ. միջազգայնականի համագումարին: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Կին տեսաբաններ]] [[Ստորոգութիւն:Տեսաբաններ]] 3j548yuo4rk5585bkqi1s2jh82sev7r 14 31353 249832 2026-04-06T14:08:29Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «[[Ստորոգութիւն:Տեսաբաններ]]»: 249832 wikitext text/x-wiki [[Ստորոգութիւն:Տեսաբաններ]] i8yl04a9beuysociwaew2cnu5o2cf3b 14 31354 249833 2026-04-06T14:11:08Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «[[Ստորոգութիւն:Անձինք ըստ մասնագիտութեան]]»: 249833 wikitext text/x-wiki [[Ստորոգութիւն:Անձինք ըստ մասնագիտութեան]] j61zgexfzh9rzvgwdx6dbopik49tenr 0 31355 249837 2026-04-06T17:56:53Z Azniv Stepanian 8 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Սեւան Նագգաշեան''' ({{ԱԾ}}), լիբանանահայ գեղանկարչուհի։ == Կենսագրական գիծեր == Սերած է Հովնաթաններու տոհմէն: Ան ուսանած է Երեւանի թատերական հիմնարկին մէջ: Նախքան [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|ցեղասպանութիւնը]] պապիկին հայրը [[Սեբաստիա|Սեբաստիոյ]] մէջ ու...»: 249837 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Սեւան Նագգաշեան''' ({{ԱԾ}}), լիբանանահայ գեղանկարչուհի։ == Կենսագրական գիծեր == Սերած է Հովնաթաններու տոհմէն: Ան ուսանած է Երեւանի թատերական հիմնարկին մէջ: Նախքան [[Հայոց Ցեղասպանութիւն|ցեղասպանութիւնը]] պապիկին հայրը [[Սեբաստիա|Սեբաստիոյ]] մէջ ուսուցիչ եղած է եւ թուրքերուն կողմէն կախաղան հանուած․ իսկ պապիկը կարցած էր [[Երուսաղէմ]] փախչիլ, ետքը վերադարձած էր Սեբաստիա, ուր հանդիպած է ապագայ կնոջը, ու միասին հաստատուած են [[Պէյրութ]]։ Սեւան ծնած է Պէյրութ։ Նկարել սկսած է դպրոցական տարիքէն, նկարչութեան ուսուցիչը է եղած է Վազգէն Թութունճեանը։ Սլաւոնական համալսարանի կայքին տուած իր հարցազրուցին ընթացքին ան ըսած է<ref>{{Cite web|url=https://asbarez.am/archives/266407|title=Մահացած է Նկարչուհի Սեւան Նագգաշեան|last=|date=2016-10-17|website=Asbarez - Armenian|language=en-US|accessdate=2026-04-06}}</ref>. {{քաղուածք| Հայրս ապրած է Եթովպիա, ուր շատ ժամանակ անցուցած է բնութեան մէջ, լաւ յուշեր ունեցած է Շալա կոչուող լիճին մէջ, որուն հմայքով տարուած՝ ուզած է զիս անուանել Շալա, բայց մայրս ուզած է, որ հայկական անուն ունենամ, մանաւանդ որ Սեւանն ալ գեղեցիկ լիճ է, այնպէս որ ես երկու անուն ունիմ:|Սեւան եւ Շալա}} Սեւան Նագգաշեան ունեցած է ցուցահանդէսներ [[Քանատա|Քանատայի]], [[Անգլիա|Անգլիոյ]], [[Հոլանտա|Հոլանտայի]], [[Գերմանիա|Գերմանիոյ]] մէջ<ref>{{Cite web|url=http://repatarmenia.org/eng/sevan-naghashyan/|title=RepatArmenia - Sevan Naghashyan|website=repatarmenia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20141224060128/http://repatarmenia.org/eng/sevan-naghashyan/|archive-date=2014 թ․ դեկտեմբերի 24|accessdate=2016 թ․ հոկտեմբերի 21|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|date=2016 թ․ հոկտեմբերի 14|title=Մահացել է բեյրութահայ նկարչուհի Սևան Նագգաշյանը|url=http://hayernaysor.am/%D5%A1%D6%80%D6%87%D5%B4%D5%BF%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A5%D5%B6-%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AE-%D5%A7-%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%B9%D5%B8%D6%82%D5%B0%D5%AB-%D5%BD%D5%A5/|access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 21|newspaper=Hayern Aysor}}</ref>: Անոր նկարները կը գտնուին տարբեր երկիրներու մասնաւոր ու պետական հաւաքածոներու մէջ<ref>{{Cite news|title=«Եթե Հիսուս Քրիստոսը հիմա էլ ապրեր, կխաչեին նրան» - Հետք - Լուրեր, հոդվածներ, հետաքննություններ|url=http://hetq.am/arm/news/57564/ete-hisus-qristosy-hima-el-aprer-kkhachein-nran.html|access-date=2016 թ․ հոկտեմբերի 21}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} [[Ստորոգութիւն:Գեղանկարիչներ]] f260alquud4xp25al1kp6rs04izgh3l 0 31356 249842 2026-04-07T05:27:43Z Marina Boghigian 111 Նոր էջ «[[Պատկեր:ԱնահիտԹարխանյան.jpg|մինի|Անահիտ Թարխանեան (հայ ճարտարապետ)]] '''Անահիտ Թարխանեան''', [[հայ]] [[Ճարտարապետություն|ճարտարապետ]]։ [[Արթուր Թարխանեան Կեդրոն]]ի հիմնադիր տնօրէնն է։ Հայաստանի ճարտարապետներու պալատի վարչութեան անդամ է։ 2018 թուականին «Երևանի հանրու...»: 249842 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:ԱնահիտԹարխանյան.jpg|մինի|Անահիտ Թարխանեան (հայ ճարտարապետ)]] '''Անահիտ Թարխանեան''', [[հայ]] [[Ճարտարապետություն|ճարտարապետ]]։ [[Արթուր Թարխանեան Կեդրոն]]ի հիմնադիր տնօրէնն է։ Հայաստանի ճարտարապետներու պալատի վարչութեան անդամ է։ 2018 թուականին [[«Երևանի հանրություն» դաշինք|«Երեւանի Հանրութիւն»]] դաշինքի կողմէ առաջադրուած է Երեւանի քաղաքապետի թեկնածու<ref>[https://news.am/arm/news/465615.html Անահիտ Թարխանեանը Երեւանի քաղաքապետի թեկնածու առաջադրուած է]</ref><ref>{{Cite web |title=Ճարտարապետ Անահիտ Թարխանեանը՝ Երեւանի քաղաքապետի թեկնածու |url=http://www.ankakh.com/article/100715/%E2%80%8Btjartarapyet-anahit-tharkhanyane%D5%9D-yeryevani-qaghaqapyeti-thyeknatsu |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180815073934/http://ankakh.com/article/100715/%E2%80%8Btjartarapyet-anahit-tharkhanyane%D5%9D-yeryevani-qaghaqapyeti-thyeknatsu |archive-date=2018 թ․ օգոստոսի 15 |access-date=2018 թ․ օգոստոսի 11}}</ref>։ == Կենսագրութիւն == Անահիտ Թարխանեանը ծնած է Երեւան, ճարտարապետ [[Արթուր Թարխանեան]]ի ընտանիքին մէջ։ 1981 թուականին աւարտած է [[Երեւանի պոլիթեքնիկական ինստիտուտ]]ի ճարտարապետութեան համալսարանը, 1993 թուականին՝ [[Հայաստանի ամերիկեան համալսարան]]ի պիզնէսի կառավարման համալսարանը, 1994 թուականին՝ [[Մեծ Բրիտանիա]]յի [[Լիդսի համալսարան]]ի դիւանագիտութեան համալսարանի միջազգային յարաբերութիւններ մասնագիտութեամբ վերապատրաստման դասընթացները։ 1981-1989 թուականներուն եղած է «Հայպետ նախագիծ» ինստիտուտի գլխաւոր ճարտարապետ, 1989-1992 թուականներուն՝ «Վէմ» ճարտարապետական արուեստանոցի տնօրէն, 1992-1994 թուականներուն աշխատած է [[ՀՀ արտաքին գործերի նախարարություն|ՀՀ արտաքին գործերու նախարարութեան]] ԱՊՀ երկիրներու եւ կառոյցներու հետ համագործակցութեան վարչութեան մէջ՝ պետի տեղակալ (երկրորդ դասի խորհրդականի դիւանագիտական աստիճան)։ 1994-1998 թուականներուն եղած է Հայ FM – 105.5 ռատիոկայանի տնօրէն, 1997-1998 թուականներուն՝ ՀՀ կառավարութեան առընթեր տեղեկատուութեան եւ գրահրատարակչութեան վարչութեան հեռուստառատիօ ոլորտի հարցերով պետի տեղակալ, 1998-2004 թուականներուն՝ «Ա-3 Ճարտարապետներ» ՍՊԸ տնօրէն, 2004-2007 թուականներուն՝ [[Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին|Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածինի]] գլխաւոր ճարտարապետ, 2007-2018 թուականներուն՝ «Ա-3 Ճարտարապետներ» ՍՊԸ տնօրէն։ 1994 թուականի աշնան հիմնադրած է ՀԱՅ FM 105.5 Երեւանը, 1996 թուականին՝ [[Ռատիօ Հայ]] ռատիոկայանը (Երեւան 104.1 յաճախականութեամբ)։ [[Պատկեր:Անահիտ Թարխանյան.jpg|մինի|Հայ Ճարտարապետ, FM 105.5 եւ Ռատիօ Հայ ցանց ռատիոկայաններու տնօրէն]] == Ստեղծագործական գործունէութիւն== Ճարտարապետական գործունէութեան ընթացքին Անահիտ Թարխանեանը մշակած է բազմաթիւ նախագիծեր՝ մանկապարտէզներ, դպրոցներ, բժշկական կեդրոններ, եկեղեցիներ, դրամատուներ, հիւրանոցներ, մարզական եւ մշակութային համալիրներ, բնակելի թաղամասեր, շէնքեր, մենատուներ եւ այլն, ինչպէս նաև [[Բագարան (քաղաք, Արցախ)|Բագարան]] քաղաքը Արցախի մէջ։ Նախագծած է՝ [[Գյումրի|Կիւմրի]]ի, [[Վանաձոր]]ի, [[Իջեւան]]ի, [[Բերդ (քաղաք)|Բերդ]] քաղաքի, [[Հրազդան (քաղաք)|Հրազդան]] քաղաքի, [[Արարատ]]ի, եւ [[Արմաւիր]]ի բժշկական կեդրոնները, երեք սանէպիդկայան՝ Երեւանի, Իջեւանի եւ Կիւմրիի մէջ, ԱԺ նիստերու դահլիճը, Հայաստանի մէջ Մեծ Բրիտանիայի դեսպանատունը, ՄԱԿ-ի դահլիճը ՀՀ մէջ, «Զուարթնոց» օդակայանի բեռնային համալիրը եւ այլն{{փաստ}}։ Առաջին կին ճարտարապետն է, որ նախագծած է հայկական եկեղեցիներ{{փաստ}}։ Արթուր Սարգսեանի՝ «Հաց բերողի» յուշակոթողի նախագիծի հեղինակն է։ Շուրջ 4 տարի Անահիտ Թարխանեանը եղած է Հայ առաքելական եկեղեցւոյ գլխաւոր ճարտարապետը, որուն ընթացքին ղեկավարած է 60 ճարտարապետական ծրագիրներու նախագծումն ու կառուցումը, ինչպէս Հայաստանի, նոյնպէս ալ արտերկրի մէջ։ Հիմնադրած է «Մեր քաղաքը» հասարակական կազմակերպութիւնը, մասնակցած է Երեւանի պատմական շինութիւններու եւ յուշարձաններու պաշտպանութեան բոլոր շարժումներուն, որոնց կարգին՝ [[Երիտասարդութեան պալատ]]ի, [[«Զուարթնոց» միջազգային օդակայան]]ի հին համալիրի, [[Մոսկուա կինոթատրոն]]ի բացօթեայ դահլիճի, [[Հայոց Ցեղասպանութեան զոհերու յուշահամալիր]]ի, [[Երևանի Փակ շուկա|Երեւանի փակ շուկա]]յի եւ այլն։ == Անդամակցութիւն == * Հայաստանի ճարտարապետներու միութեան վարչութեան անդամ, 2012-2017: * Հայաստանի ճարտարապետներու պալատի վարչութեան անդամ, 2018։ == Ընտանիք == Ամուսնացած է [[Անդրիաս Ղուկասեան]]ի հետ։ Ունի երեք երեխայ։ == Պատկերասրահ == <gallery> Saint Tadeos6.jpg|[[Սուրբ Թադեոս եկեղեցի (Մասիս)|Մասիսի Սուրբ Թադէոս եկեղեցի]] </gallery> == Ծանօթագրութիւններ== {{ծանցանկ}} == Արտաքին Յղումներ== *[https://www.youtube.com/watch?v=hX1t5-d3btw «Կարեւորի մասին». Հարցազրոյց Անահիտ Թարխանեանի հետ] *[https://www.youtube.com/watch?v=GGS_4dIOvgM Պայքարը շատ բան կը սորվեցնէ․ ինչու Անահիտ Թարխանեանը որոշեց առաջադրուիլ Երեւանի քաղաքապետի պաշտօնին] *[https://www.panorama.am/am/news/2016/03/22/%D4%B1%D5%B6%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%BF-%D4%B9%D5%A1%D6%80%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%B5%D5%A1%D5%B6/1548641 Հին Երեւան, թէ «Հին Երեւան». Ճարտարապետ Անահիտ Թարխանեան] *[https://hetq.am/hy/article/64975 Անահիտ Թարխանեան. «Կաշառքի դիմաց ազգային արժէքներ ոչնչացնողը ազգի թշնամին է»] *[https://news.am/arm/news/181355.html Հաշուեհարդար Անահիտ Թարխանեանի նկատմամբ՝ «Զուարթնոց» օդակայանի հին մասնաշէնքի] *[https://www.youtube.com/watch?v=ZFZYw9hMPfg Հարցազրոյց Անահիտ Թարխանեանի հետ] *[https://www.youtube.com/watch?v=BEmTEKh-VKc «Մեր մէջ ասած» հաղորդաշարի հիւրն է Անահիտ Թարխանեանը] qxxbdd1filn999xapoi8ajgx45or6ve 0 31357 249844 2026-04-07T07:40:20Z Marina Boghigian 111 Նոր էջ «[[Պատկեր:Venus Williams 2012.jpg|մինի|Վենիւս Ուիլիըմս, Թենիս մարզաձեւի ամերիկացի ախոյեան]] '''Վենիւս Ուիլիըմս''' ({{lang-en|Venus Ebony Starr Williams}}, (17 Յունիս 1980), [[ԱՄՆ|ամերիկացի]] հմուտ [[թենիս]] խաղցող, թենիսի ախոյեան: * Կանանց թենիսի միութեան կողմէ ան կը զբաղեցնէ աշխարհի թիւ 1 վարկանիշը՝ թ...»: 249844 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Venus Williams 2012.jpg|մինի|Վենիւս Ուիլիըմս, Թենիս մարզաձեւի ամերիկացի ախոյեան]] '''Վենիւս Ուիլիըմս''' ({{lang-en|Venus Ebony Starr Williams}}, (17 Յունիս 1980), [[ԱՄՆ|ամերիկացի]] հմուտ [[թենիս]] խաղցող, թենիսի ախոյեան: * Կանանց թենիսի միութեան կողմէ ան կը զբաղեցնէ աշխարհի թիւ 1 վարկանիշը՝ թէ՛ կանանց մենախաղի, թէ՛ զուգախաղի մէջ։ == Գործունէութիւն == Իր կրտսեր քրոջ՝ Սերենայի հետ միասին, որ նոյնպէս թենիս խաղցող է, Վենիւս Ուիլիըմսին կը մարզէին իր ծնողները՝ Օրասին Փրայսը եւ Ռիչըրտ Ուիլիըմսը։ 1994 թուականին դառնալով մասնագէտ թենիս խաղցող, ան իր առաջին ամենամեծ եզրափակիչին հասաւ 17 տարեկանին՝ 1997 թուականի ԱՄՆ բաց առաջնութեան։ 2000 եւ 2001 թուականներուն Ուիլիըմսը նուաճեց Ուիմպլտոնի եւ ԱՄՆ բաց առաջնութեան տիտղոսները, ինչպէս նաեւ Սիտնիյի ողոմպիական խաղերու մենախաղի ոսկեայ մետալը։ Նա առաջին անգամ մենախաղի աշխարհի թիւ 1 վարկանիշային աղիւսակին հասաւ 25 Փետրուար 2002-ին՝ դառնալով առաջին աֆրո-ամերիկացի կինը, որ այդ մէկը կատարեց բաց առաջնութեան դարաշրջանին, եւ բոլոր ժամանակներու երկրորդը՝ Ալթիա Կիպսոնէն ետք։ Ուիլիըմսը 2002-էն 2003 թուականներուն հասաւ չորս անընդմէջ խոշոր մրցաշարերու եզրափակիչներու, բայց երկու անգամ ալ պարտուեցաւ Սերենայէն։ Այնուհետեւ ան վնասուածքներ ստացաւ՝ 2003-էն 2006 թուականներուն նուաճելով միայն մէկ խոշոր տիտղոս։ Ուիլիըմսը վերադարձաւ իր նախկին մարզավիճակին 2007 թուականէն սկսեալ, երբ յաղթեց Ուիմպլտընը (նվաճում, որ ան կրկնեց նաեւ յաջորդ տարի)։ 2010 թուականին ան վերադարձաւ աշխարհի թիւ 2 դիրքին՝ մենախաղի մասնակցելով, բայց ետքը կրկին տուժեց վնասուածքներէն։ 2014 թուականէն սկսեալ ան աստիճանաբար վերադարձաւ իր նախկին մարզավիճակին, որուն գագաթնակէտին հասաւ 2017 թուականին երկու մեծ եզրափակիչներու ընթացքին՝ Աւստրալիոյ բաց առաջնութեան եւ Ուիմպլտընի առաջնութեան։ Իր եօթ մենախաղի մեծ տիտղոսներէն բացի, Ուիլիըմսը նուաճած է կանանց 14 զուգախաղի մեծ տիտղոսներ՝ բոլորն ալ Սերենայի հետ միասին։ Զոյգը անպարտելի եղած է զուգախաղի մեծ եզրափակիչներուն։ Ան առաջին անգամ դարձաւ աշխարհի թիւ 1 զուգախաղի ախոյեան 7 Յունիս 2010-ին՝ Սերենային հետ միասին։ Զոյգը նաեւ նուաճեց երեք ողոմպիական ոսկեայ մետալ կանանց զուգախաղին՝ 2000, 2008 եւ 2012 թուականներուն, առաւել Վենիւսի մենախաղի ոսկեայ մետալը 2000 թուականին եւ անոր արծաթեայ մետալը խառն զուգախաղին 2016 թուականին։ Ուիլիըմսը նաեւ նուաճած է խառն զուգախաղի երկու մեծ տիտղոս՝ ընդհանուր առմամբ նուաճելով 23 մեծ տիտղոս։ Ուիլիըմս քոյրերուն կը վերագրուի կանանց թենիսի մասնագիտական շրջագայութեան մէջ ուժի եւ մարզականութեան նոր դարաշրջանի սկիզբը։ Վենիւս Ուիլիըմսը երկու անգամ (2001 եւ 2017 թուականներուն) եղած է մրցաշրջանի մրցանակային ֆոնտի առաջատարը եւ կը զբաղեցնէ չորրորդ տեղը բոլոր ժամանակներու մրցանակային ֆոնտերու շահումներու քանակով՝ Նոյեմբեր 2025-ի դրութեամբ վաստակելով աւելի քան 42 միլիոն ԱՄՆ տոլար։ Քառակի անգամ դարձած է ողոմպիական խաղերու ախոյեան. * 2000 — միայնակ խաղ * 2000 — զուգախաղ (Սերենա Ուիլիըմսի հետ) * 2008 — զուգախաղ (Սերենա Ուիլիըմսի հետ) * 2012 — զուգախաղ (Սերենա Ուիլիըմսի հետ) 2008 թուականին եղած է [[Sony Ericsson Championships|WTA վերջնական մրցաշար]]ի ախոյեան։ [[Պատկեր:Venus at us open 2009.jpg|մինի|Վենիւս Ուիլիըմսը Վերա Տուշեւինայի հետ խաղցած պահուն՝ ԱՄՆ բաց առաջնութեան 2009 թուականի բացման օրը։]] == Վարկանիշ == {| class="wikitable" |- bgcolor="#eeeeee" |'''Տարի''' |'''Միայնակ<br />վարկանիշ''' |'''Զուգախաղի<br />վարկանիշ''' |- | [[2014]] | 19 | 133 |- | [[2013]] | 49 | 63 |- | [[2012]] | 24 | 31 |- | [[2011]] | 103 | |- | [[2010]] | 5 | 11 |- | [[2009]] | 6 | '''3''' |- | [[2008]] | 6 | 23 |- | [[2007]] | 8 | |- | [[2006]] | 48 | |- | [[2005]] | 10 | |- | [[2004]] | 9 | |- | [[2003]] | 11 | |- | [[2002]] | '''2''' | |- | [[2001]] | 3 | 53 |- | [[2000]] | 3 | |- | [[1999]] | 3 | |- | [[1998]] | 5 | |- | [[1997]] | 22 | |- | [[1996]] | 216 | |- | [[1995]] | 224 | |- |} == Մրցաշարի ելոյթներ == === Միայնակ մրցոյթի արդիւնքներ === ==== Մեծ սաղաւարտ մրցաշարի եզրափակիչները միայնակ խաղերով ==== ===== Յաղթանակ ===== {| class="wikitable" |+ |width="50"|'''Տարի''' |width="125"|'''Մրցաշար''' |width="175"|'''Եզրափակիչի հակառակորդը''' |width="100"|'''Արդիւնք''' |-bgcolor="#CCFFCC" | [[2000]] | [[Ուիմպլտընի մրցաշար|Wimbledon]] | {{դրոշ|ԱՄՆ}} [[Լինտսէյ Էնն Տէյուընբորթ]] | 6-3 7-6 |-bgcolor="#CCCCFF" | 2000 | [[ԱՄՆ թենիսի բաց առաջնութիւն|US Open]] | {{դրոշ|ԱՄՆ}} [[Լինտսէյ Էնն Տէյուընբորթ]]] | 6-4 7-5 |-bgcolor="#CCFFCC" | [[2001]] | Wimbledon <small>(2)</small> | [[Ժուսդին Էնեն]] | 6-1 3-6 6-0 |-bgcolor="#CCCCFF" | 2001 | US Open <small>(2)</small> | [[Սերենա Ուիլիըմս]] | 6-2 6-4 |-bgcolor="#CCFFCC" | [[2005]] | Wimbledon <small>(3)</small> | {{դրոշ|ԱՄՆ}} Լինտսէյ Էնն Տէյուընբորթ | 4-6 7-6, 9-7 |-bgcolor="#CCFFCC" | [[2007]] | Wimbledon <small>(4)</small> | {{դրոշ|Ֆրանսիա}} Մարիոն Պարթոլի | 6-4 6-1 |-bgcolor="#CCFFCC" | [[2008]] | Wimbledon <small>(5)</small> | [[Սերենա Ուիլիըմս]] | 7-5 6-4 |+ |} == Աղբիւրներ == * https://www.biography.com/athletes/venus-williams * https://www.tennis-x.com/stats/tennisrecords.php * https://fox11online.com/sports/tennis/williams-sister-capture-14th-grand-slam-doubles-championship * https://www.espn.com/tennis/usopen11/story/_/id/6914019/2011-us-open-venus-williams-withdraws-illness 8io16vbcjbrfk19bcol1gquufq8mpiv