Ուիքիփետիա hywwiki https://hyw.wikipedia.org/wiki/%D4%B3%D5%AC%D5%AD%D5%A1%D6%82%D5%B8%D6%80_%D4%B7%D5%BB MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Մեդիա Սպասարկող Քննարկում Մասնակից Մասնակցի քննարկում Ուիքիփետիա Ուիքիփետիայի քննարկում Պատկեր Պատկերի քննարկում MediaWiki MediaWiki քննարկում Կաղապար Կաղապարի քննարկում Օգնություն Օգնության քննարկում Ստորոգութիւն Կատեգորիայի քննարկում TimedText TimedText talk Մոդուլ Մոդուլի քննարկում Event Event talk 0 6074 250110 209770 2026-04-10T20:00:48Z Կարէն 9021 250110 wikitext text/x-wiki {{Միացնել|Պոլիս}}{{Տեղեկաքարտ Բնակավայր}} '''Իսթանպուլ'''<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=53}}</ref> ({{lang-tr|İstanbul}} - Սթանպուլ, արեւմտահայերէն՝ [[Կոստանդնուպոլիս|'''''Կոստանդնուպօլիս''''']] կամ աւելի յաճախ գործածուած՝ կրճատուած ձեւը, '''''Կ. պօլիս'''''), [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]] ամենամեծ քաղաքը, անուանումը յառաջացած է թուրքերէնի մէջ, Բիւզանդիոյ [[Կոստանդնուպոլիս|Կոստանդնուպօլիս]] մայրաքաղաքի բնակիչներու կողմէն՝ «իջնենք քաղա՜ք», [[յունարէն]] «իս թին փո՜լին» արտայայտութեան աղաւաղուած արտասանութեան հետեւանքէն։ == Աշխարհագրութիւն == [[Պատկեր:Istambul and Bosporus big.jpg|մինի|240px|[[Պոսֆորի նեղուց]]ը (արբանեակէն)]] Սթամպուլը կը գտնուի հիւսիս–արեւմտեան Թուրքիոյ մէջ։ Պոսֆոր նեղուցը՝ [[Մարմարա ծով]]ը կը բաժնէ [[Սեւ ծով]]էն, ինչպէս նաեւ քաղաքը կը բաժնէ եւրոպական եւ ասիական հատուածներու։ == Պատկերասրահ == <gallery> Ոսկեղջյուր.jpg|Ոսկեղջիւր Դոլմաբահչե պալատը.jpg|Տոլմապահչէ պալատը Ստամբուլը երեկոյան.jpg|Սթամպուլը երեկոյեան Օրթաքյոյ մզկիթը.jpg|Թաքսիմի հրապարակի մզկիթը Իստիկլյալ փողոցը.jpg|Իսթիքլալ փողոցը Հովհաննես Պողոս 2-րդի արձանը.jpg|Յովհաննէս Պօղոս 2-րդի արձանը Թաքսիմ հրապարակում.jpg |Թաքսիմի հրապարակ Թաքսիմ հրապարակ.jpg|Թաքսիմի հրապարակ Օրթաքյոյ մզկիթ.jpg|Թաքսիմ հրապարակ մզկիթ Սուրբ Անտուանի եկեղեցին.jpg|Սուրբ Անթուանի եկեղեցին Ամրոց Ռումելհիսար.jpg|Ամրոց՝ Ռումելի Հիսար </gallery> == Բնակչութիւն == {{Wikidata/Population}} == Քոյր քաղաքներ == {| | valign="top" | * {{դրօշ|Ղազախստան}} [[Ալմաթի]], [[Ղազախստան]] * {{դրօշ|Հորդանան}} [[Ամման]], [[Յորդանան]] * {{դրօշ|Ազրպէյճան}} [[Պաքու]], [[Ատրպէյճան]] * {{դրօշ|Իսպանիա}} [[Պարսելոնա]], [[Սպանիա]] * {{դրօշ|Լիբանան}} [[Պէյրութ]], [[Լիբանան]] * {{դրօշ|Գերմանիա}} [[Պերլին]], [[Գերմանիա]] ([[1988]]) * {{դրօշ|Հունգարիա}} [[Պուտապեշտ]], [[Հունգարիա]] * {{դրօշ|Արգենտինա}} [[Պուէնոս Այրես]], [[Արժանթին]] * {{դրօշ|Լեհաստան}} [[Վարշաւա]], [[Լեհաստան]] * {{դրօշ|Իտալիա}} [[Վենետիկ]], [[Իտալիա]] * {{դրօշ|Կուբա}} [[Հաւանա]], [[Քուպա]] * {{դրօշ|Ռուսաստան}} [[Կրոզնի]], [[Ռուսաստան]] | valign="top" | * {{դրօշ|Սաուդյան Արաբիա}} [[Ճատտա]], [[Սէուտական Արաբիա]] * {{դրօշ|ՄԱԷ}} [[Տուբայ]], [[ԱՄԷ]] * {{դրօշ|Իրան}} [[Սպահան]], [[Իրան]] * {{դրօշ|Աֆղանստան}} [[Քապուլ]], [[Աֆղանիստան]] * {{դրօշ|Ռուսաստան}} [[Քազան]], [[Ռուսաստան]] * {{դրօշ|Եգիպտոս}} [[Գահիրէ]], [[Եգիպտոս]] * {{դրօշ|Վենեսուելա}} [[Քարաքաս]], [[Վենեզուելա]] * {{դրօշ|Գերմանիա}} [[Քէօլն]], [[Գերմանիա]] * {{դրօշ|Պակիստան}} [[Լահոր]], [[Փաքիստան]] * {{դրօշ|Ուքրանիա}} [[Օտեսա]], [[Ուքրաինա]] * {{դրօշ|Ղրղզստան}} [[Օշ]], [[Ղրղզստան]] * {{դրօշ|Մարոկկո}} [[Ռապաթ]], [[Մարոք]] | valign="top" | * {{դրօշ|Բրազիլիա}} [[Ռիօ տը Ժանէրօ]], [[Պրազիլ]] * {{դրօշ|Ուզբեկստան}} Սամարղանտ, [[Ուզպեքիստան]] * {{դրօշ|Ռուսաստան}} Ս. Պեթերսպուրկ, [[Ռուսաստան]] ([[1990]]) * {{դրօշ|Չինաստան}} [[Սիան]], [[Չինաստան]] * {{դրօշ|Մակեդոնիայի Հանրապետություն}} [[Սկոպյե]], [[Մակեդոնիայի Հանրապետություն]] * {{դրօշ|Շվեդիա}} [[Ստոքհոլմ]], [[Շվեդիա]] * {{դրօշ|Ֆրանսիա}} [[Ստրասբուրգ]], [[Ֆրանսիա]] * {{դրօշ|Իտալիա}} [[Ֆլորենցիա]], [[Իտալիա]] * {{դրօշ|Սուդան}} Խարթում, [[Սուտան]] * {{դրօշ|ԱՄՆ}} [[Հիւսթըն]], [[ԱՄՆ]] * {{դրօշ|Չինաստան}} Շանհայ, [[Չինաստան]] |} == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} {{Արտաքին յղումներ}} [[Ստորոգութիւն:Թուրքիոյ քաղաքներ]] [[Ստորոգութիւն:Իսթանպուլ]] pzf6ct5aon002rhxy0l1cbbyhp01ruy 0 15412 250101 147315 2026-04-10T19:01:52Z EmausBot 26 Fixing double redirect from [[Էր Ռիադ]] to [[Ռիատ]] 250101 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ռիատ]] {{Ջնջել}} 25oj2s10qdfv4zwued8nqkzxz34holn 2 28150 250091 250088 2026-04-10T13:37:15Z Կարէն 9021 /* Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ */ 250091 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}} | պատկեր = Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = 280 | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան» | ծնած է = 22 Սեպտեմբեր 1842 | ծննդավայր = [[Թոփքափըի պալատ|Թոփքափը]], [[Կոստանդնուպոլիս]], [[Օսմանեան կայսրութիւն]] | մահացած է = 10 Փետրուար 1918 | մահուան վայրը = [[Պէյլէրպէյի պալատ|Պէյլէրպէյի]], [[Կոստանդնուպոլիս]], [[Օսմանեան կայսրութիւն]] | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], 99-րդ [[Խալիֆա]] | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան եւ Խալիֆա (31 Օգոստոս 1876 – 27 Ապրիլ 1909) | նախորդող = [[Մուրատ Ե.]] | յաջորդող = [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Ե.]] | ամուսին = 13-16 կիներ (ներառեալ՝ Պիտար Քատըն էֆէնտի, Նազիքետա Քատըն էֆէնտի) | ծնողներ = Հայրը՝ [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]], Մայրը՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]] | երեխաներ = 8 մանչ եւ 13 դուստր | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները. ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն Եւ Ներքին Քաղաքականութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 31 Օգոստոս 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ Ապտիւլ Ազիզ, կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ Մուրատ Ե., հոգեկան անհաւասարակշռութեան պատրուակով գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան գլուխ անցնելով՝ ան նախապէս խոստացաւ սահմանադրութիւն հաստատել եւ խորհրդարանական ընտրութիւններ կազմակերպել, սակայն շատ չանցած խորհրդարանը ցրուեց եւ վերականգնեց բացարձակ միապետութիւնը: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր կառավարման սկզբնական տարիները համընկան [[1877-1878 թթ. Ռուս-թրքական պատերազմ]]ին հետ, որ աւարտեցաւ Օսմանեան կայսրութեան ծանր պարտութեամբ եւ [[Պերլինի վեհաժողով]]ով, ուր կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ տարածքներ Պալքաններու մէջ եւ [[Կիպրոս]]ը: Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]» կամ «Զուլում» (բռնատիրութիւն): Պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս: Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու, քսուներու եւ գաղտնի ոստիկանութեան հսկայական ցանց մը: 1882-ին երկիրը սնանկացաւ եւ յայտարարուեցաւ պետական սնանկութիւն (պանքրոթ): Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, սուլթանը նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով իսլամական աշխարհի խալիֆան եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ<ref name="Driault" />։ Հակառակ ներքին դաժանութիւններուն՝ ան կատարեց բանակի եւ ռազմական կրթութեան արդիականացում՝ գերմանացի սպաներու (օրինակ՝ զօրավար Քոլմար ֆոն տեր Կոլցի) ղեկավարութեամբ: == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան կոտորածներ|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն]]էն եւ տարածուեցան ամբողջ արեւմտահայութեան եւ կայսրութեան այլ շրջաններուն մէջ<ref name="Driault" />։ Տարբեր տուեալներով շուրջ 100,000-էն մինչեւ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ հարիւրաւոր եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան: Ջարդերը իրագործուեցան անմիջապէս սուլթանի հրահանգով՝ իսլամական մոլեռանդ ամբոխի եւ Համիտիէ գունդերու միջոցով: == Եըլտըզի Մահափորձ == 1905 թուականին Ապտիւլ Համիտ թիրախ դարձաւ մահափորձի մը, որ կազմակերպուած էր [[Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւն|Հ. Յ. Դաշնակցութեան]] կողմէն՝ ի պատասխան հայկական ջարդերուն: Ծրագիրը ղեկավարուած էր կուսակցութեան հիմնադիրներէն [[Քրիստափոր Միքայէլեան]]ի կողմէն (որ սակայն մահացած էր Պուլկարիոյ մէջ ռումբի փորձարկման ժամանակ): Մահափորձը իրագործուեցաւ 21 Յուլիս 1905-ին [[Եըլտըզի մզկիթ]]ին մօտ՝ ռումբով բեռնաւորուած կառքի մը միջոցով: Սակայն սուլթանը մզկիթէն դուրս գալով մի քանի վայրկեան ուշացաւ (Շէյխ ուլ-Իսլամին հետ խօսելու պատճառով), եւ ռումբը պայթեցաւ նախքան անոր մօտենալը: Սուլթանը փրկուեցաւ, սակայն զոհուեցան բազմաթիւ պալատականներ ու զինուորներ: == Գահընկեցութիւն Եւ Մահ == 1908 թուականին [[Երիտթուրքեր|Միութիւն եւ Առաջադիմութիւն]] կուսակցութիւնը իրագործեց պետական յեղաշրջում մը, որու հետեւանքով Ապտիւլ Համիտ ստիպուած եղաւ վերականգնել 1876-ի սահմանադրութիւնը: Սակայն 1909 թուականին սուլթանը փորձեց հակայեղափոխութիւն իրագործել եւ ետ առնել իր բացարձակ իշխանութիւնը: Ապրիլ 1909-ին, Երիտթուրքերու զօրքերը մտան Պոլիս եւ ճնշեցին ապստամբութիւնը: Խորհրդարանի որոշումով Ապտիւլ Համիտ գահընկէց արուեցաւ 27 Ապրիլ 1909-ին, իսկ անոր յաջորդեց եղբայրը՝ [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Ե.]]-ն: Գահընկեցութենէն ետք, նախկին սուլթանը իր ընտանիքով արտաքսուեցաւ [[Սէլանիկ]] (Ալաթինի առանձնատուն): Աւելի ուշ, 1912 թուականին, [[Պալքանեան առաջին պատերազմ]]ի ժամանակ, երբ Սէլանիկի անկումը մօտալուտ էր, ան տեղափոխուեցաւ Կ. Պոլիս եւ հաստատուեցաւ [[Պէյլէրպէյի պալատ|Պէյլէրպէյի]] պալատին մէջ, ուր եւ մահացաւ 10 Փետրուար 1918-ին: == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} rgugkusa7yikfbr6dehzf3ldl55g6wz 250092 250091 2026-04-10T13:57:57Z Կարէն 9021 250092 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան», «Մարդասպան Սուլթան», «Արիւնախում» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան մըն էր, որ իշխեց 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190&dq=%D5%A6%D5%A1%D6%80%D5%B0%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A5%D5%AC%D5%AB+%D6%85%D6%80%D5%AB%D5%B6%D5%A1%D5%AF+%D5%B4%D5%A8+.+%E2%80%94+%D5%89%D5%AF%D5%A1%D5%B5|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33&dq=%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%AB%D6%80+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi-1centOCTAxVAFBAIHX8aMpcQ6AF6BAgNEAM#v=onepage&q=%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%AB%D6%80%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A8&f=false|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=RU&redir_esc=y#v=onepage&q=%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%AB%D6%80%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A8&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4&source=gb_mobile_entity&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&gboemv=1&ovdme=1&gl=RU&redir_esc=y#v=onepage&q=%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%AB%D6%80%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A8&f=false|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194&dq=%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%AB%D6%80+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi-1centOCTAxVAFBAIHX8aMpcQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%AB%D6%80%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A8&f=false|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA379&dq=%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6+%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi8pOP5tOCTAxWSExAIHeHVG-gQ6AF6BAgOEAM#v=onepage&q=%D5%84%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B6%20%D5%BD%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6%D5%A8&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name=":0" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA383&dq=%D5%84%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%BF+%D5%A5%D5%B2%D5%A2%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A8+%D5%A3%D5%A1%D5%B0%D5%A8+%D5%AF%D5%B8%D6%80%D5%BD%D5%B6%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwintLrbvuCTAxXtIRAIHUo3BioQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%84%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%BF%20%D5%A5%D5%B2%D5%A2%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A8%20%D5%A3%D5%A1%D5%B0%D5%A8%20%D5%AF%D5%B8%D6%80%D5%BD%D5%B6%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA383|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA383&dq=%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A7%D6%80+%D5%A9%D5%A7+%D6%84%D5%AB%D5%B9+%D5%AF%D6%80%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6+%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D6%80+,+%D5%A2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A9%D5%A7+%D5%AF%D5%A8+%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A7%D6%80&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwilismtxuCTAxVQIhAIHbUPNWoQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A7%D6%80%20%D5%A9%D5%A7%20%D6%84%D5%AB%D5%B9%20%D5%AF%D6%80%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D6%80%20,%20%D5%A2%D5%A1%D5%B5%D6%81%20%D5%A9%D5%A7%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A7%D6%80&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA383&dq=%D5%AB+%D4%B5%D5%A8%D5%AC%D5%BF%D5%A8%D5%A6+%D6%84%D5%A7%D6%85%D5%B9%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj-042A3eKTAxXRCBAIHdfcLcIQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D5%AB%20%D4%B5%D5%A8%D5%AC%D5%BF%D5%A8%D5%A6%20%D6%84%D5%A7%D6%85%D5%B9%D5%AF&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA384&dq=%D5%8E%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A6%D5%AB+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF+%D5%AB%D6%80+%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%AB%D5%B6+%D5%A4%D5%A7%D5%B4+%D5%BD%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE+%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%AB+%D5%B4%D5%A8+%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4+%D6%87+%D5%A1%D5%B6%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%A5%D5%AC%D5%AB+%D5%BE%D5%A1%D5%AD%D5%AB%D5%B6+%D5%B4%D5%A7%D5%BB+%D5%A1%D5%BA%D6%80%D5%A5%D6%81%D5%A1%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiom9PB3eKTAxUCFxAIHYVdIagQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%8E%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A6%D5%AB%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%20%D5%AB%D6%80%20%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%AB%D5%B6%20%D5%A4%D5%A7%D5%B4%20%D5%BD%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%20%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%AB%20%D5%B4%D5%A8%20%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%20%D6%87%20%D5%A1%D5%B6%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%A5%D5%AC%D5%AB%20%D5%BE%D5%A1%D5%AD%D5%AB%D5%B6%20%D5%B4%D5%A7%D5%BB%20%D5%A1%D5%BA%D6%80%D5%A5%D6%81%D5%A1%D6%82&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA385&dq=%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A7%D5%B6+%D5%AF%D5%A8+%D5%BE%D5%A1%D5%AD%D5%B6%D5%A1%D6%80+,+%D5%B9%D5%A7%D6%80+%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%AF%D5%A7%D6%80+%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82+%D5%A3%D5%AB%D5%B9%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82+%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5+%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%B6+%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D5%B6+%D5%B4%D5%A7%D5%BB+%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%AF%D5%AB%D5%AC&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjR7O7d3eKTAxVi-IsKHfYeIN8Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A7%D5%B6%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BE%D5%A1%D5%AD%D5%B6%D5%A1%D6%80%20,%20%D5%B9%D5%A7%D6%80%20%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%AF%D5%A7%D6%80%20%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%20%D5%A3%D5%AB%D5%B9%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%20%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%B6%20%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D5%B6%20%D5%B4%D5%A7%D5%BB%20%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%AF%D5%AB%D5%AC&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA382&dq=%D4%BB%D5%BD%D5%AC%D5%A1%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8+%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D6%80+%D5%B4%D5%B8%D5%AC%D5%A5%D5%BC%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjUzomw6eKTAxV3HhAIHTfIOfEQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%BB%D5%BD%D5%AC%D5%A1%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%20%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A5%D5%A1%D5%AC%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D6%80%20%D5%B4%D5%B8%D5%AC%D5%A5%D5%BC%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA385&dq=%D5%A1%D5%B6+%D5%B1%D5%A5%D5%BC%D6%84+%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D6%80+%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A7%D5%B6+%D5%AB%D6%80+%D5%AF%D6%80%D5%B8%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D6%80%D5%A8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwix87qT6uKTAxUfOBAIHbXhNTIQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%A1%D5%B6%20%D5%B1%D5%A5%D5%BC%D6%84%20%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D6%80%20%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A7%D5%B6%20%D5%AB%D6%80%20%D5%AF%D6%80%D5%B8%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A5%D6%80%D5%A8&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA385&dq=%D5%A1%D5%B4%D5%A7%D5%B6%D5%A7%D5%B6+%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A5%D5%AC%D5%AB+%D5%B9%D5%A7%D5%B5%D5%AD%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4+%D5%AF%D5%A8+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%B6%D5%A7%D6%80&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj6n_O56uKTAxW-IhAIHfxMNwoQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%A1%D5%B4%D5%A7%D5%B6%D5%A7%D5%B6%20%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A5%D5%AC%D5%AB%20%D5%B9%D5%A7%D5%B5%D5%AD%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%B6%D5%A7%D6%80&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA396&dq=%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%AD%D5%B6%D5%A4%D5%AB%D6%80%D5%A8+%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%AE%D5%A5%D5%AC%D5%9D+%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8+%D5%B8%D5%B9%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D5%BE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj3kqzB6-KTAxXrGBAIHRbqIwAQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%AD%D5%B6%D5%A4%D5%AB%D6%80%D5%A8%20%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%AE%D5%A5%D5%AC%D5%9D%20%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8%20%D5%B8%D5%B9%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D5%BE&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA397&dq=1890+%D6%83%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80+26%D5%AB%D5%B6+,+%D5%B0%D6%80%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6+%D5%A8%D6%80%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D6%80|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA405&dq=%D5%B3%D5%A1%D5%AF%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%B5%D5%A1%D6%82%D5%A7%D5%BF+%D6%83%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE+%D5%A7+%C2%AB%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%AB%D6%80|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA319&dq=%D4%B3%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF+%D4%B2.%D5%AB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwir1LXd7uKTAxU3S1UIHbM4FOIQ6AF6BAgPEAM#v=onepage&q=%D4%B3%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%20%D4%B2.%D5%AB&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name=":1" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=O84THopA6_QC&pg=PA206&dq=%D5%86%D5%B8%D6%80+%D5%8A%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%A1+%D5%B4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AB,+%D5%8A%D6%85%D5%BD%D5%B6%D5%A1&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5isO-7-KTAxW7AhAIHYGoG5wQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D5%86%D5%B8%D6%80%20%D5%8A%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%A1%20%D5%B4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AB,%20%D5%8A%D6%85%D5%BD%D5%B6%D5%A1&f=false|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1914|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref>։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=O84THopA6_QC&pg=PA206&dq=%D4%BF%D5%AB%D5%BA%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%AB+%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8+%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6,+%D5%B8%D6%80%D5%BA%D5%A7%D5%BD&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi-1Zbx7-KTAxXAEBAIHbnRLSUQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%BF%D5%AB%D5%BA%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%AB%20%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8%20%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6,%20%D5%B8%D6%80%D5%BA%D5%A7%D5%BD&f=false|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1914|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref>։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA427&dq=%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B6+,+%D4%B5%D5%BA%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%A8+%D6%87+%D4%B9%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiR9eGz8OKTAxWZCRAIHUb3E-4Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B6%20,%20%D4%B5%D5%BA%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%A8%20%D6%87%20%D4%B9%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA432&dq=%D5%85%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB+%D5%85%D5%B8%D5%B5%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%A4%D5%A7%D5%B4+%D5%AB%D6%80+%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiDzvvM8OKTAxVrExAIHXStJ-4Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%85%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D5%85%D5%B8%D5%B5%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%A4%D5%A7%D5%B4%20%D5%AB%D6%80%20%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA432&dq=%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF+%D5%B4%D5%A7%D5%AF+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B8%D5%BE+%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%82+%D6%83%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%AE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwik5oz98OKTAxUtEBAIHZQcNr0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%20%D5%B4%D5%A7%D5%AF%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B8%D5%BE%20%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%82%20%D6%83%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%AE&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=lmlOAQAAMAAJ&pg=PA638&dq=%D4%B1%D5%B5%D5%BD+%D5%B9%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9+%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B6+%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82+,+%D5%B8%D6%80+%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiZtObN8uKTAxXAEBAIHbnRLSUQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B5%D5%BD%20%D5%B9%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9%20%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B6%20%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82%20,%20%D5%B8%D6%80%20%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B6&f=false|title=Azatutʻean hamar: Yěltezi pōmpan: patmakan vēp|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=V.S. Biwrat|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA639&dq=%D5%8D%D5%A7%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%9B%D5%AF+,+%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%81+%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B9+%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B5+%D5%B4%D5%A8.&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjwy4ro8uKTAxUhExAIHUirFzoQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%8D%D5%A7%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%9B%D5%AF%20,%20%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%81%20%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B9%20%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B5%20%D5%B4%D5%A8.&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref>։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA350&dq=%D5%B8%D6%80+%D5%AF%D5%A8+%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%B1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5+%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%A3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB+%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwipgP6y8-KTAxU9DRAIHRtRJl0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B8%D6%80%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%B1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%20%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%A3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB%20%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA350&dq=%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF+%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A2,+%D5%A1%D5%B5%D5%AC+%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB%D5%BD%D5%BF+%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D+%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%AB+%D5%B4%D5%A7%D5%BB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjPwsDQ8-KTAxWaAxAIHdLWDiIQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF%20%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A2,%20%D5%A1%D5%B5%D5%AC%20%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB%D5%BD%D5%BF%20%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D%20%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%AB%20%D5%B4%D5%A7%D5%BB&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} pd5gq5b3rjsia09j9d0fmaicaz3xcsr 250093 250092 2026-04-10T13:59:42Z Կարէն 9021 250093 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան», «Մարդասպան Սուլթան», «Արիւնախում» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA383&dq=%D5%84%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%BF+%D5%A5%D5%B2%D5%A2%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A8+%D5%A3%D5%A1%D5%B0%D5%A8+%D5%AF%D5%B8%D6%80%D5%BD%D5%B6%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwintLrbvuCTAxXtIRAIHUo3BioQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%84%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A1%D5%BF%20%D5%A5%D5%B2%D5%A2%D5%A1%D5%B5%D6%80%D5%A8%20%D5%A3%D5%A1%D5%B0%D5%A8%20%D5%AF%D5%B8%D6%80%D5%BD%D5%B6%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA383|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA383&dq=%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A7%D6%80+%D5%A9%D5%A7+%D6%84%D5%AB%D5%B9+%D5%AF%D6%80%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6+%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D6%80+,+%D5%A2%D5%A1%D5%B5%D6%81+%D5%A9%D5%A7+%D5%AF%D5%A8+%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A7%D6%80&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwilismtxuCTAxVQIhAIHbUPNWoQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A7%D6%80%20%D5%A9%D5%A7%20%D6%84%D5%AB%D5%B9%20%D5%AF%D6%80%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D6%81%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D6%80%20,%20%D5%A2%D5%A1%D5%B5%D6%81%20%D5%A9%D5%A7%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BD%D5%AB%D6%80%D5%A7%D6%80&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA383&dq=%D5%AB+%D4%B5%D5%A8%D5%AC%D5%BF%D5%A8%D5%A6+%D6%84%D5%A7%D6%85%D5%B9%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj-042A3eKTAxXRCBAIHdfcLcIQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D5%AB%20%D4%B5%D5%A8%D5%AC%D5%BF%D5%A8%D5%A6%20%D6%84%D5%A7%D6%85%D5%B9%D5%AF&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA384&dq=%D5%8E%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A6%D5%AB+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF+%D5%AB%D6%80+%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%AB%D5%B6+%D5%A4%D5%A7%D5%B4+%D5%BD%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE+%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%AB+%D5%B4%D5%A8+%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4+%D6%87+%D5%A1%D5%B6%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%A5%D5%AC%D5%AB+%D5%BE%D5%A1%D5%AD%D5%AB%D5%B6+%D5%B4%D5%A7%D5%BB+%D5%A1%D5%BA%D6%80%D5%A5%D6%81%D5%A1%D6%82&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiom9PB3eKTAxUCFxAIHYVdIagQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%8E%D5%A1%D5%BD%D5%B6%D5%A6%D5%AB%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%20%D5%AB%D6%80%20%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%AB%D5%B6%20%D5%A4%D5%A7%D5%B4%20%D5%BD%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%20%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%AB%20%D5%B4%D5%A8%20%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%A1%D5%A4%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B4%20%D6%87%20%D5%A1%D5%B6%D5%A2%D5%B8%D6%82%D5%AA%D5%A5%D5%AC%D5%AB%20%D5%BE%D5%A1%D5%AD%D5%AB%D5%B6%20%D5%B4%D5%A7%D5%BB%20%D5%A1%D5%BA%D6%80%D5%A5%D6%81%D5%A1%D6%82&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA385&dq=%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A7%D5%B6+%D5%AF%D5%A8+%D5%BE%D5%A1%D5%AD%D5%B6%D5%A1%D6%80+,+%D5%B9%D5%A7%D6%80+%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%AF%D5%A7%D6%80+%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82+%D5%A3%D5%AB%D5%B9%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82+%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5+%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%B6+%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D5%B6+%D5%B4%D5%A7%D5%BB+%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%AF%D5%AB%D5%AC&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjR7O7d3eKTAxVi-IsKHfYeIN8Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A7%D5%B6%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BE%D5%A1%D5%AD%D5%B6%D5%A1%D6%80%20,%20%D5%B9%D5%A7%D6%80%20%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A1%D5%AF%D5%A7%D6%80%20%D5%A5%D6%80%D5%AF%D5%B8%D6%82%20%D5%A3%D5%AB%D5%B9%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D6%80%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%20%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5%20%D5%B6%D5%B8%D5%B5%D5%B6%20%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%A5%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D5%B6%20%D5%B4%D5%A7%D5%BB%20%D5%BA%D5%A1%D5%BC%D5%AF%D5%AB%D5%AC&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA382&dq=%D4%BB%D5%BD%D5%AC%D5%A1%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8+%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A5%D5%A1%D5%AC+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D6%80+%D5%B4%D5%B8%D5%AC%D5%A5%D5%BC%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjUzomw6eKTAxV3HhAIHTfIOfEQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%BB%D5%BD%D5%AC%D5%A1%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%20%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%B1%D5%A5%D5%A1%D5%AC%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D6%80%20%D5%B4%D5%B8%D5%AC%D5%A5%D5%BC%D5%A1%D5%B6%D5%A4%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA385&dq=%D5%A1%D5%B6+%D5%B1%D5%A5%D5%BC%D6%84+%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D6%80+%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A7%D5%B6+%D5%AB%D6%80+%D5%AF%D6%80%D5%B8%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A5%D6%80%D5%A8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwix87qT6uKTAxUfOBAIHbXhNTIQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%A1%D5%B6%20%D5%B1%D5%A5%D5%BC%D6%84%20%D5%A1%D5%B6%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D6%80%20%D5%B6%D5%B8%D6%80%D5%A7%D5%B6%20%D5%AB%D6%80%20%D5%AF%D6%80%D5%B8%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A5%D6%80%D5%A8&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA385&dq=%D5%A1%D5%B4%D5%A7%D5%B6%D5%A7%D5%B6+%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A5%D5%AC%D5%AB+%D5%B9%D5%A7%D5%B5%D5%AD%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4+%D5%AF%D5%A8+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%B6%D5%A7%D6%80&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj6n_O56uKTAxW-IhAIHfxMNwoQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%A1%D5%B4%D5%A7%D5%B6%D5%A7%D5%B6%20%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A5%D5%AC%D5%AB%20%D5%B9%D5%A7%D5%B5%D5%AD%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%AD%D5%B8%D6%80%D5%B0%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%A4%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D6%81%D5%B6%D5%A7%D6%80&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA396&dq=%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%AD%D5%B6%D5%A4%D5%AB%D6%80%D5%A8+%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%AE%D5%A5%D5%AC%D5%9D+%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8+%D5%B8%D5%B9%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D5%BE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj3kqzB6-KTAxXrGBAIHRbqIwAQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%AD%D5%B6%D5%A4%D5%AB%D6%80%D5%A8%20%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%AE%D5%A5%D5%AC%D5%9D%20%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8%20%D5%B8%D5%B9%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D5%BE&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA397&dq=1890+%D6%83%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80+26%D5%AB%D5%B6+,+%D5%B0%D6%80%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6+%D5%A8%D6%80%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D6%80|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA405&dq=%D5%B3%D5%A1%D5%AF%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%B5%D5%A1%D6%82%D5%A7%D5%BF+%D6%83%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE+%D5%A7+%C2%AB%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%AB%D6%80|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA319&dq=%D4%B3%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF+%D4%B2.%D5%AB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwir1LXd7uKTAxU3S1UIHbM4FOIQ6AF6BAgPEAM#v=onepage&q=%D4%B3%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%20%D4%B2.%D5%AB&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name=":1" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=O84THopA6_QC&pg=PA206&dq=%D5%86%D5%B8%D6%80+%D5%8A%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%A1+%D5%B4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AB,+%D5%8A%D6%85%D5%BD%D5%B6%D5%A1&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5isO-7-KTAxW7AhAIHYGoG5wQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D5%86%D5%B8%D6%80%20%D5%8A%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%A1%20%D5%B4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AB,%20%D5%8A%D6%85%D5%BD%D5%B6%D5%A1&f=false|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1914|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref>։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=O84THopA6_QC&pg=PA206&dq=%D4%BF%D5%AB%D5%BA%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%AB+%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8+%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6,+%D5%B8%D6%80%D5%BA%D5%A7%D5%BD&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi-1Zbx7-KTAxXAEBAIHbnRLSUQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%BF%D5%AB%D5%BA%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%AB%20%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8%20%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6,%20%D5%B8%D6%80%D5%BA%D5%A7%D5%BD&f=false|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1914|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref>։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA427&dq=%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B6+,+%D4%B5%D5%BA%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%A8+%D6%87+%D4%B9%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiR9eGz8OKTAxWZCRAIHUb3E-4Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B6%20,%20%D4%B5%D5%BA%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%A8%20%D6%87%20%D4%B9%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA432&dq=%D5%85%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB+%D5%85%D5%B8%D5%B5%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%A4%D5%A7%D5%B4+%D5%AB%D6%80+%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiDzvvM8OKTAxVrExAIHXStJ-4Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%85%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D5%85%D5%B8%D5%B5%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%A4%D5%A7%D5%B4%20%D5%AB%D6%80%20%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA432&dq=%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF+%D5%B4%D5%A7%D5%AF+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B8%D5%BE+%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%82+%D6%83%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%AE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwik5oz98OKTAxUtEBAIHZQcNr0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%20%D5%B4%D5%A7%D5%AF%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B8%D5%BE%20%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%82%20%D6%83%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%AE&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=lmlOAQAAMAAJ&pg=PA638&dq=%D4%B1%D5%B5%D5%BD+%D5%B9%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9+%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B6+%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82+,+%D5%B8%D6%80+%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiZtObN8uKTAxXAEBAIHbnRLSUQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B5%D5%BD%20%D5%B9%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9%20%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B6%20%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82%20,%20%D5%B8%D6%80%20%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B6&f=false|title=Azatutʻean hamar: Yěltezi pōmpan: patmakan vēp|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=V.S. Biwrat|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA639&dq=%D5%8D%D5%A7%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%9B%D5%AF+,+%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%81+%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B9+%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B5+%D5%B4%D5%A8.&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjwy4ro8uKTAxUhExAIHUirFzoQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%8D%D5%A7%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%9B%D5%AF%20,%20%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%81%20%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B9%20%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B5%20%D5%B4%D5%A8.&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref>։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA350&dq=%D5%B8%D6%80+%D5%AF%D5%A8+%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%B1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5+%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%A3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB+%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwipgP6y8-KTAxU9DRAIHRtRJl0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B8%D6%80%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%B1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%20%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%A3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB%20%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA350&dq=%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF+%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A2,+%D5%A1%D5%B5%D5%AC+%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB%D5%BD%D5%BF+%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D+%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%AB+%D5%B4%D5%A7%D5%BB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjPwsDQ8-KTAxWaAxAIHdLWDiIQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF%20%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A2,%20%D5%A1%D5%B5%D5%AC%20%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB%D5%BD%D5%BF%20%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D%20%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%AB%20%D5%B4%D5%A7%D5%BB&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 66fpco80q583yrb62ilcsm4lrnpgd95 250094 250093 2026-04-10T14:03:36Z Կարէն 9021 250094 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան», «Մարդասպան Սուլթան», «Արիւնախում» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA396&dq=%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%AD%D5%B6%D5%A4%D5%AB%D6%80%D5%A8+%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%AE%D5%A5%D5%AC%D5%9D+%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8+%D5%B8%D5%B9%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D5%BE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwj3kqzB6-KTAxXrGBAIHRbqIwAQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%AF%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%AD%D5%B6%D5%A4%D5%AB%D6%80%D5%A8%20%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%AE%D5%A5%D5%AC%D5%9D%20%D5%B0%D5%A1%D5%B5%D5%A5%D6%80%D5%A8%20%D5%B8%D5%B9%D5%B6%D5%B9%D5%A1%D6%81%D5%B6%D5%A5%D5%AC%D5%B8%D5%BE&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA397&dq=1890+%D6%83%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D6%80+26%D5%AB%D5%B6+,+%D5%B0%D6%80%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%B6+%D5%A8%D6%80%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D6%80|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA405&dq=%D5%B3%D5%A1%D5%AF%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%B5%D5%A1%D6%82%D5%A7%D5%BF+%D6%83%D5%A1%D5%AF%D6%81%D5%B8%D6%82%D6%81%D5%A1%D5%AE+%D5%A7+%C2%AB%D4%BF%D5%A1%D6%80%D5%B4%D5%AB%D6%80|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA319&dq=%D4%B3%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF+%D4%B2.%D5%AB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwir1LXd7uKTAxU3S1UIHbM4FOIQ6AF6BAgPEAM#v=onepage&q=%D4%B3%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%20%D4%B2.%D5%AB&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name=":1" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=O84THopA6_QC&pg=PA206&dq=%D5%86%D5%B8%D6%80+%D5%8A%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%A1+%D5%B4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AB,+%D5%8A%D6%85%D5%BD%D5%B6%D5%A1&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5isO-7-KTAxW7AhAIHYGoG5wQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D5%86%D5%B8%D6%80%20%D5%8A%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%A1%20%D5%B4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AB,%20%D5%8A%D6%85%D5%BD%D5%B6%D5%A1&f=false|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1914|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref>։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=O84THopA6_QC&pg=PA206&dq=%D4%BF%D5%AB%D5%BA%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%AB+%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8+%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6,+%D5%B8%D6%80%D5%BA%D5%A7%D5%BD&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi-1Zbx7-KTAxXAEBAIHbnRLSUQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%BF%D5%AB%D5%BA%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%AB%20%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8%20%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6,%20%D5%B8%D6%80%D5%BA%D5%A7%D5%BD&f=false|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1914|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref>։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA427&dq=%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B6+,+%D4%B5%D5%BA%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%A8+%D6%87+%D4%B9%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiR9eGz8OKTAxWZCRAIHUb3E-4Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B6%20,%20%D4%B5%D5%BA%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%A8%20%D6%87%20%D4%B9%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA432&dq=%D5%85%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB+%D5%85%D5%B8%D5%B5%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%A4%D5%A7%D5%B4+%D5%AB%D6%80+%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiDzvvM8OKTAxVrExAIHXStJ-4Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%85%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D5%85%D5%B8%D5%B5%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%A4%D5%A7%D5%B4%20%D5%AB%D6%80%20%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA432&dq=%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF+%D5%B4%D5%A7%D5%AF+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B8%D5%BE+%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%82+%D6%83%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%AE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwik5oz98OKTAxUtEBAIHZQcNr0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%20%D5%B4%D5%A7%D5%AF%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B8%D5%BE%20%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%82%20%D6%83%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%AE&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=lmlOAQAAMAAJ&pg=PA638&dq=%D4%B1%D5%B5%D5%BD+%D5%B9%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9+%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B6+%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82+,+%D5%B8%D6%80+%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiZtObN8uKTAxXAEBAIHbnRLSUQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B5%D5%BD%20%D5%B9%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9%20%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B6%20%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82%20,%20%D5%B8%D6%80%20%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B6&f=false|title=Azatutʻean hamar: Yěltezi pōmpan: patmakan vēp|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=V.S. Biwrat|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA639&dq=%D5%8D%D5%A7%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%9B%D5%AF+,+%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%81+%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B9+%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B5+%D5%B4%D5%A8.&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjwy4ro8uKTAxUhExAIHUirFzoQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%8D%D5%A7%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%9B%D5%AF%20,%20%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%81%20%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B9%20%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B5%20%D5%B4%D5%A8.&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref>։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA350&dq=%D5%B8%D6%80+%D5%AF%D5%A8+%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%B1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5+%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%A3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB+%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwipgP6y8-KTAxU9DRAIHRtRJl0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B8%D6%80%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%B1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%20%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%A3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB%20%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA350&dq=%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF+%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A2,+%D5%A1%D5%B5%D5%AC+%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB%D5%BD%D5%BF+%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D+%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%AB+%D5%B4%D5%A7%D5%BB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjPwsDQ8-KTAxWaAxAIHdLWDiIQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF%20%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A2,%20%D5%A1%D5%B5%D5%AC%20%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB%D5%BD%D5%BF%20%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D%20%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%AB%20%D5%B4%D5%A7%D5%BB&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 2ngzjjchmhkhxwxmjv4qn35g7euwdvp 250095 250094 2026-04-10T14:04:58Z Կարէն 9021 250095 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան», «Մարդասպան Սուլթան», «Արիւնախում» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name=":1">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA319&dq=%D4%B3%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF+%D4%B2.%D5%AB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwir1LXd7uKTAxU3S1UIHbM4FOIQ6AF6BAgPEAM#v=onepage&q=%D4%B3%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%AC%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%20%D4%B2.%D5%AB&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name=":1" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=O84THopA6_QC&pg=PA206&dq=%D5%86%D5%B8%D6%80+%D5%8A%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%A1+%D5%B4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AB,+%D5%8A%D6%85%D5%BD%D5%B6%D5%A1&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi5isO-7-KTAxW7AhAIHYGoG5wQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D5%86%D5%B8%D6%80%20%D5%8A%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%AF%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%A1%20%D5%B4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%AF%D5%A1%D5%A6%D5%B4%D5%B8%D6%82%D5%AB,%20%D5%8A%D6%85%D5%BD%D5%B6%D5%A1&f=false|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1914|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref>։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=O84THopA6_QC&pg=PA206&dq=%D4%BF%D5%AB%D5%BA%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%AB+%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8+%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6,+%D5%B8%D6%80%D5%BA%D5%A7%D5%BD&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwi-1Zbx7-KTAxXAEBAIHbnRLSUQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%BF%D5%AB%D5%BA%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%AB%20%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%B1%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A8%20%D5%A2%D6%80%D5%AB%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%AF%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BE%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%A5%D5%A1%D5%B6,%20%D5%B8%D6%80%D5%BA%D5%A7%D5%BD&f=false|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1914|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref>։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA427&dq=%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B6+,+%D4%B5%D5%BA%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%A8+%D6%87+%D4%B9%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiR9eGz8OKTAxWZCRAIHUb3E-4Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B4%D5%AB%D5%A1%D5%B5%D5%B6%20,%20%D4%B5%D5%BA%D5%AB%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%A8%20%D6%87%20%D4%B9%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%AC%D5%AB%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA432&dq=%D5%85%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB+%D5%85%D5%B8%D5%B5%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%A4%D5%A7%D5%B4+%D5%AB%D6%80+%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiDzvvM8OKTAxVrExAIHXStJ-4Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%85%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A1%D5%BD%D5%BF%D5%A1%D5%B6%D5%AB%20%D5%85%D5%B8%D5%B5%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%A4%D5%A7%D5%B4%20%D5%AB%D6%80%20%D5%B5%D5%A1%D5%B2%D5%A9%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ&pg=PA432&dq=%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF+%D5%B4%D5%A7%D5%AF+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B8%D5%BE+%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%82+%D6%83%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%AE&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwik5oz98OKTAxUtEBAIHZQcNr0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%20%D5%B4%D5%A7%D5%AF%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B8%D5%BE%20%D5%A5%D5%B2%D5%A1%D6%82%20%D6%83%D5%A1%D5%BC%D5%A1%D5%BA%D5%A1%D5%B6%D5%AE&f=false|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=lmlOAQAAMAAJ&pg=PA638&dq=%D4%B1%D5%B5%D5%BD+%D5%B9%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9+%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B6+%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82+,+%D5%B8%D6%80+%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiZtObN8uKTAxXAEBAIHbnRLSUQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B5%D5%BD%20%D5%B9%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9%20%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B6%20%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82%20,%20%D5%B8%D6%80%20%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B6&f=false|title=Azatutʻean hamar: Yěltezi pōmpan: patmakan vēp|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=V.S. Biwrat|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA639&dq=%D5%8D%D5%A7%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%9B%D5%AF+,+%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%81+%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B9+%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B5+%D5%B4%D5%A8.&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjwy4ro8uKTAxUhExAIHUirFzoQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%8D%D5%A7%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%9B%D5%AF%20,%20%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%81%20%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B9%20%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B5%20%D5%B4%D5%A8.&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref>։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA350&dq=%D5%B8%D6%80+%D5%AF%D5%A8+%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%B1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5+%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%A3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB+%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwipgP6y8-KTAxU9DRAIHRtRJl0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B8%D6%80%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%B1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%20%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%A3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB%20%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA350&dq=%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF+%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A2,+%D5%A1%D5%B5%D5%AC+%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB%D5%BD%D5%BF+%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D+%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%AB+%D5%B4%D5%A7%D5%BB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjPwsDQ8-KTAxWaAxAIHdLWDiIQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF%20%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A2,%20%D5%A1%D5%B5%D5%AC%20%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB%D5%BD%D5%BF%20%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D%20%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%AB%20%D5%B4%D5%A7%D5%BB&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ennwjduzz55vze948sco0kk6fbfztzj 250096 250095 2026-04-10T14:06:01Z Կարէն 9021 250096 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան», «Մարդասպան Սուլթան», «Արիւնախում» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=lmlOAQAAMAAJ&pg=PA638&dq=%D4%B1%D5%B5%D5%BD+%D5%B9%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9+%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B6+%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82+,+%D5%B8%D6%80+%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwiZtObN8uKTAxXAEBAIHbnRLSUQ6AF6BAgIEAM#v=onepage&q=%D4%B1%D5%B5%D5%BD%20%D5%B9%D5%A1%D5%B6%D5%A9%D5%A1%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%AB%D5%B9%20%D5%AC%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B6%20%D5%A1%D5%BC%D5%BB%D5%A5%D6%82%20,%20%D5%B8%D6%80%20%D5%BD%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B5%D5%B6&f=false|title=Azatutʻean hamar: Yěltezi pōmpan: patmakan vēp|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=V.S. Biwrat|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA639&dq=%D5%8D%D5%A7%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%9B%D5%AF+,+%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%81+%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B9+%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B5+%D5%B4%D5%A8.&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjwy4ro8uKTAxUhExAIHUirFzoQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%8D%D5%A7%D5%AC%D5%A1%D5%B6%D5%AB%D5%9B%D5%AF%20,%20%D5%BA%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%BD%D5%AD%D5%A1%D5%B6%D5%A5%D6%81%20%D5%B8%D6%82%D6%80%D5%AB%D5%B9%20%D5%BD%D5%BA%D5%A1%D5%B5%20%D5%B4%D5%A8.&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref>։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA350&dq=%D5%B8%D6%80+%D5%AF%D5%A8+%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%B1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5+%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%A3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB+%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwipgP6y8-KTAxU9DRAIHRtRJl0Q6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=%D5%B8%D6%80%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%A2%D5%A1%D6%80%D5%B1%D6%80%D5%A1%D5%B6%D5%A1%D5%B5%20%D5%A1%D5%B6%D5%A6%D5%B8%D6%82%D5%A3%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%B8%D5%B3%D6%80%D5%A1%D5%A3%D5%B8%D6%80%D5%AE%D5%AB%20%D5%BE%D6%80%D5%A1%D5%B5&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA350&dq=%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF+%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A2,+%D5%A1%D5%B5%D5%AC+%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB%D5%BD%D5%BF+%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D+%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6+%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%AB+%D5%B4%D5%A7%D5%BB&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjPwsDQ8-KTAxWaAxAIHdLWDiIQ6AF6BAgJEAM#v=onepage&q=%D5%A1%D6%80%D5%A4%D5%A1%D6%80%D5%A1%D5%A4%D5%A1%D5%BF%20%D5%BC%D5%B8%D6%82%D5%B4%D5%A2,%20%D5%A1%D5%B5%D5%AC%20%D5%B0%D5%A1%D5%B6%D5%A3%D5%AB%D5%BD%D5%BF%20%D5%B4%D5%A1%D5%B0%D5%9D%20%D5%A1%D6%80%D6%84%D5%A1%D5%B5%D5%A1%D5%AF%D5%A1%D5%B6%20%D5%A1%D5%B6%D5%AF%D5%B8%D5%B2%D5%B6%D5%AB%20%D5%B4%D5%A7%D5%BB&f=false|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 0984ljv3mf4vyrtlrmhtey70v4v9ieq 250097 250096 2026-04-10T14:06:29Z Կարէն 9021 250097 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան», «Մարդասպան Սուլթան», «Արիւնախում» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} de5uc7318haiv9c5xmm20s3d4kp0419 250098 250097 2026-04-10T14:06:59Z Կարէն 9021 250098 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան», «Մարդասպան Սուլթան» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 4pqjyju2qbu9hpu3pzz8rta54czj0q4 250099 250098 2026-04-10T14:19:24Z Կարէն 9021 250099 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան»<br>«Մարդասպան Սուլթան» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 8wmd5cyjajdx9hi46ajazt7rptpvvlk 250100 250099 2026-04-10T18:59:15Z Կարէն 9021 250100 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան»<br>«Մարդասպան Սուլթան» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Գնահատականը արդի Թուրքիոյ մէջ == XXI. դարու սկիզբը, նախագահ [[Էրտողան, Ռէճէփ Թայիփ|Էրտողանի]] իշխանութեան շրջանին, Թուրքիոյ մէջ կը նշմարուին իսլամ տիրող քաղաքական դասակարգին փորձերը՝ ստեղծելու Ապտիւլ Համիտ Բ. [[անձի պաշտամունք]]՝ ներկայացնելով իբրեւ վերջին մեծ օսմանեան սուլթանը<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html</nowiki></ref>։ == Շարժապատկերային մարմնաւորումներ == * «Payitaht: Abdülhamid» շարքը (Թուրքիա, 2017—2021)։ Դերակատար՝ Պիւլենթ Ինալ (Bülent İnal)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ftfxdw5vuswvametooei04rvz7zr9sp 250105 250100 2026-04-10T19:19:29Z Կարէն 9021 250105 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան»<br>«Մարդասպան Սուլթան» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները. վերջապէս գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբալի վիճակի դատապարտեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], մահացած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] պալատին մէջ<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր դէմ կազմակերպուած մահափորձի անընդհատ եւ անբուժելի վախի մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութիւններուն եւ նահանգներուն մէջ անընդհատ եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Գնահատականը արդի Թուրքիոյ մէջ == XXI. դարու սկիզբը, նախագահ [[Էրտողան, Ռէճէփ Թայիփ|Էրտողանի]] իշխանութեան շրջանին, Թուրքիոյ մէջ կը նշմարուին իսլամ տիրող քաղաքական դասակարգին փորձերը՝ ստեղծելու Ապտիւլ Համիտ Բ. [[անձի պաշտամունք]]՝ ներկայացնելով իբրեւ վերջին մեծ օսմանեան սուլթանը<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html</nowiki></ref>։ == Շարժապատկերային մարմնաւորումներ == * «Payitaht: Abdülhamid» շարքը (Թուրքիա, 2017—2021)։ Դերակատար՝ Պիւլենթ Ինալ (Bülent İnal)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} aqbnsk4k6zb8e1lf3wxjz1bqm2s3xl2 250107 250105 2026-04-10T19:20:55Z Կարէն 9021 Փոխվում է էջը ' == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}}'-ով 250107 wikitext text/x-wiki == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 7kzy1coqoqo523565fom67acqplihdd 4 30730 250103 250057 2026-04-10T19:13:12Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 /* Ստեղծել */ 250103 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհըմ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Մարինէ Ալես]] - --[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] 4va9ykgtc1nquh1er6j0z2j6msk4tn8 250111 250103 2026-04-10T20:05:59Z Marina Boghigian 111 /* Հայ Կանայք */ 250111 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհըմ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Մարինէ Ալես]] - --[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ալլա Տէր Յակոբեան]] -[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:05, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] rbhk9kmzn76vk782xk70tg2b703y7ws 250117 250111 2026-04-10T21:25:47Z Marina Boghigian 111 /* Հայ Կանայք */ 250117 wikitext text/x-wiki == Ստեղծել == # [[Ակնեզ Մօ]] - [[:en:Agnez Mo]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Անկուն]] - [[:en:Anggun]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:58, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պեռնար]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:54, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Կանտի]] - [[:en:Sonia Gandhi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 14:39, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Գարտինալէ]] - [[:en:Claudia Cardinale]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ֆետերիքա Մողերինի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:53, 24 Մարտ 2026 (UTC) # [[Մարլին Տիթրիք]] - [[:en:Marlene Dietrich]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Տեպի Ռէյնոլծ]] - [[:en:Debbie Reynolds]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճուտի Կարլընտ]] - [[:en:Judy Garland]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Նեթրեպքօ]] - [[:en:Anna Netrebko]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անն Իտալկօ]] - [[:en:Anne Hidalgo]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սարա Պըրնհարթ]] - [[:en:Sarah Bernhardt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ակնես Քալամար]] - [[:en:Agnès Callamard]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:59, 30 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մուրասաքի Շիքիպու]] - [[:en:Murasaki Shikibu]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 15:10, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլըրի Քլինթըն]] - [[:en:Hillary Clinton]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռոզա Լիւքսեմպուրկ]] - [[:en:Rosa Luxemburg]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Օսթըն]] - [[:en:Jane Austen]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մէյրի Ուալսթոնքրաֆթ]] - [[:en:Mary Wollstonecraft]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլարա Զեթքին]] - [[:en:Clara Zetkin]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիլին Մոնրօ]] - [[:en:Marilyn Monroe]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճուլիա Ռոպըրթս]] - [[:en:Julia Roberts]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Շթեֆի Կրաֆ]] - [[:en:Steffi Graf]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 09:44, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սիմոն Տը Պուվուար]] - [[:en:Simone de Beauvoir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պենազիր Պութօ]] - [[:en:Benazir Bhutto]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աւրիլ Հէյնզ]] - [[:en:Avril Haines]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուիթնի Հիուսթըն]] - [[:en:Whitney Houston]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թերեզա Մէյ]] - [[:en:Theresa May]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կրեթա Թունպըրկ]] - [[:en:Greta Thunberg]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:53, 17 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սելենա]] - [[:en:Selena]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ուրսուլա ֆոն տեր Լայըն]] - [[:en:Ursula von der Leyen]], --[[Մասնակից:L0l1g2|L0l1g2]] ([[Մասնակցի քննարկում:L0l1g2|քննարկում]]) 21:24, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սերենա Ուիլիըմզ]] - [[:en:Serena Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պրիթնի Սփիրզ]] - [[:en:Britney Spears]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլոտիա Շայնպամ]] - [[:en:Claudia Sheinbaum]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճորճիա Մելոնի]] - [[:en:Giorgia Meloni]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Զախարովա]] - [[:en:Maria Zakharova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:50, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նուր Ալ-Հուսէյն]] - [[:en:Queen Noor of Jordan]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վիքթորիա Պեքհըմ]] - [[:en:Victoria Beckham]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նիքոլ Քիտմըն]] - [[:en:Nicole Kidman]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օփրա Ուինֆրի]] - [[:en:Oprah Winfrey]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պրիժիթ Մաքրոն]] - [[:en:Brigitte Macron]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մոնիքա Պելուչի]] - [[:en:Monica Bellucci]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հալի Պերի]] - [[:en:Halle Berry]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օտրի Ազուլէ]] - [[:en:Audrey Azoulay]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մելանիա Թրամփ]] - [[:en:Melania Trump]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիա Շարափովա]] - [[:en:Maria Sharapova]], ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:04, 22 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաթալի Փորթմըն]] - [[:en:Natalie Portman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սանտրա Պուլլոք]] - [[:en:Sandra Bullock]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հերթա Միւլեր]] - [[:en:Herta Müller]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Ճեքսըն]] - [[:en:Mary Jackson (engineer)]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա]] - [[:en:Sarah]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քլեր Ատամզ]] - [[:en:Claire Adams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պելլա Հատիտ]] - [[:en:Bella Hadid]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամալա Հարիս]] - [[:en:Kamala Harris]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մատոննա]] - [[:en:Madonna]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Շահի]] - [[:en:Sarah Shahi]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ալիս Սթոն Պլէքուէլ]] - [[:en:Alice Stone Blackwell]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լիւսի Սթոն]] - [[:en:Lucy Stone]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քեթրին Քլարք]] - [[:en:Katherine Clark]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Եսթեր]] - [[:en:Esther]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճոնիս Հան]] - [[:en:]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ռեպեքա (աստուածաշնչական կերպար)]] - [[:en:Rebecca (biblical figure)]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Պարպարա Սամփսըն]] - [[:en:Barbara Sampson]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պարպարա]] - [[:en:Barbara]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Փաուլա տոս Սանթոս]] - [[:en:Ana Paula dos Santos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շանթալ Պիա]] - [[:en:Chantal Biya]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հինտա Տէպայ Իթնօ]] - [[:en:Hinda Déby Itno]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սառա Նազարպայեւա ]] - [[:en:Sara Nazarbayeva]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Անկելա Մերքել]] - [[:en:Angela Merkel]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ռի Սոլ-ճու]] - [[:en:Ri Sol-ju]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Թաթիանա Քարիմովա]] - [[:en:Tatyana Karimova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սիլիա Ֆլորես]] - [[:en:Cilia Flores]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրէյս Մուկապէ]] - [[:en:Grace Mugabe]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մերի Փիքֆըրտ]] - [[:en:Mary Pickford]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մէյ Ուեսթ]] - [[:en:Mae West]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ճէյն Ֆոնտա]] - [[:en:Jane Fonda]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սինտի Քրաուֆորտ]] - [[:en:Cindy Crawford]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լիզ Թրաս]] - [[:en:Liz Truss]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Սուելա Պրավըրման]] - [[:en:Suella Braverman]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շէյխա Հասինա]] - [[:en:Sheikh Hasina]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նաո­մի Քեմփ­պը­լ]] - [[:en:Naomi Campbell]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Օպրի Փլազա]] - [[:en:Aubrey Plaza]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Շարլիզ Թերոն ]] - [[:en: Շարլիզ Թերոն ]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կոլտա Մայիր]] - [[:en:Golda Meir]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Ժիզել Պիւնտհեն]] - [[:en:Gisele Bündchen]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քամերոն Տիազ]] - [[:en:Cameron Diaz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Փենելոփէ Քրուզ]] - [[:en:Penélope Cruz]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կրէյս Քելի]] - [[:en:Grace Kelly]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Էլէանոր Ռուզվելթ]] - [[:en:Eleanor Roosevelt]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարլա Պրունի]] - [[:en:Carla Bruni]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Էվա Փերոն]] - [[:en:Eva Perón]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 19:27, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Իմելտա Մարքոս]] - [[:en:Imelda Marcos]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Միշէլ Օպամա]] - [[:en:Միշէլ Օպամա]], ''--[[Մասնակից:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|Սեւան Դանիէլեան Մկրեան]] ([[Մասնակցի քննարկում:Սեւան Դանիէլեան Մկրեան|քննարկում]]) 15:48, 28 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճէյն Ատամզ]] - [[:en:Jane Addams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նատիա Մուրատ]] - [[:en:Nadia Murad]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Լամիէ Աճի Պաշար]] - [[:en:Lamiya Haji Bashar]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Պեթթի Ուիլիըմզ]] - [[:en:Betty Williams]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Օլկա Թոկարչուկ]] - [[:en:Olga Tokarczuk]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթի Քորի]] - [[:en:Gerty Cori]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կերթրուտ Պել]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:46, 16 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեն Փսաքի]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:57, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մերի Փիքֆորտ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 11:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ճիւլի Անտրիւս]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:00, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սիրիմաւօ Պանտարանայքէ]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:01, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Իզապէլ Փերոն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:05, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Քլարա Ցեթքին]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:05, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթլին Քենետի]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 12:26, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Քեթրին Հեփպըրն]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 13:23, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ուաֆա Սլէյման]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 14:07, 9 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[The Supremes]] - [[:en:The Supremes]], ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 14:34, 29 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[The Doors]] - [[:en:The_Doors]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Լորեն]] - [[:en:Sophia Loren]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճինա Լոլոպրիճիթա]] - [[:en:Gina Lollobrigida]], ''----[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 07:37, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կանացի Արուեստի Ազգային Թանգարան]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:36, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Կանացիակերպ աղամաններ]] --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 07:01, 23 Մարտ 2026 (UTC)]] # [[Թուլիփ Ճոշի]] - [[:en:Tulip Joshi]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 19:07, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարինելա]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 15:44, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոֆիա Վեպօ]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 16:38, 31 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Վենիւս Ուիլիըմս]] - --[[[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 05:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] === Հայ Կանայք === # [[Կրեթա Վարդանեան]] - [[:en:Greta Vardanyan]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:06, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ատելիա Պետրոսեան]] - [[:en:Adeliia Petrosian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 12:07, 18 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քլարա Աբգար]] - [[:en:Clara Abkar]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:35, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կարինէ Ասլամազեան]] - [[:en:Karine Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնա Մովսէսեան]] - [[:en:Sona Movsesian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:22, 23 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալիս Փանիկեան]] - [[:en:Alice Panikian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:10, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Լոռի Հայթայեան]] - [[:en:Laury Haytayan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Վարդուհի Խաչատրեան (օփերայի երգչուհի)]] - [[:hy:Վարդուհի Խաչատրյան (օպերային երգչուհի)]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիա Նալպանտեան]] - [[:en:Maria Nalbandian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:11, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նուրհան]] - [[:en:Nourhanne]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նորա Գէորգեան]] - [[:en:Noura Kevorkian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:12, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Մարիամ Նուր]] - [[:en:Mariam Nour]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ալինա Մնացականեան]] - [[:en:Alina Mnatsakanian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Կրեթա Թասլաքեան]] - [[:en:Gretta Taslakian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:13, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կլատիս Պերեճիքլեան]] - [[:en:Gladys Berejiklian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 18:14, 19 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Քաթրին Ռոպ-Կրիյէ]] - [[:en:Catherine Robbe-Grillet]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Մարիաննա Շիրինեան]] - [[:en:Marianna Shirinyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նինա Պէրպէրովա]] - [[:en:Nina Berberova]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Սիմոնեան]] - [[:en:Nariné Simonian]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Աննա Կասեան]] - [[:en:Anna Kasyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 12:52, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Հիլտա Չոպոյեան]] - [[:en:Hilda Tchoboian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:55, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սառա Թանզիլլի]] - [[:en:Sarah Tanzilli]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Քարինա Ազնաւուրեան]] - [[:en:Karina Aznavourian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:05, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Թամարա Խանըմ]] - [[:en:Tamara Khanum]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 20:03, 26 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Երանուհի Ասլամազեան]] - [[:en:Eranuhi Aslamazyan]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 14:22, 21 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Ճեքի Ղազարեան]] - [[:en:Jackie Kazarian]], ''--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:48, 24 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Սոնիա Պալասանեան]] - [[:en:Սոնիա Պալասանեան]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:33, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Տաթեւ Չախեան]] - [[:en:Tatev Chakhian]], ''--[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 11:32, 20 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Նելլի Դանիէլեան]] - [[:en:Nelly Danielyan]], ''Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Հուրի Պէրպէրեան]] - ''--[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 19:00, 16 Մարտ 2026 (UTC)Մասնակիցի Ստորագրութիւն'' # [[Նարինէ Աղբալեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 18:55, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Կարինէ Ռաֆայէլեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 08:57, 30 Մարտ 2026 (UTC) # [[Սեւան Նագգաշեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 17:59, 6 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Սիրան Աւետիսեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 15:53, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աննա Արզումանեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 16:30, 7 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռայա Նազարեան]] - --[[Մասնակից:Azniv Stepanian|Azniv Stepanian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Azniv Stepanian|քննարկում]]) 09:38, 8 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարդուհի Քալանթար]] - , ''--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC)'' # [[Կեդրոնական բանտի կիներուն բաժինը]] - ,--[[Մասնակից:HoMen|HoMen]] ([[Մասնակցի քննարկում:HoMen|քննարկում]]) 09:07, 25 Մարտ 2026 (UTC) # [[Լիւսի Աշճեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:35, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Եւա Պեկլարեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:37, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Ռէյչըլ Գաբրիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 23:38, 27 Մարտ 2026 (UTC) # [[Յասմիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:03, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:14, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Իզապելլա Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էլէն Ասատրեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:17, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Նունէ Հայրապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Էմմա Նահապետեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Վարսէն Աղաբեկեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:19, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արմինէ Անտա]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Աստղիկ Գէորգեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Այտա Գիւմրեցի]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Ռուզաննա Դանիէլեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Զուարթ Ղուկասեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Մակինցեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Հեղինէ Մելիք-Հայկազեան]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:30, 1 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Արփենիկ Չարենց]] - --[[Մասնակից:Betty Kilerjian|Betty Kilerjian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Betty Kilerjian|քննարկում]]) 10:01, 2 Ապրիլ 2026 (UTC) # [[Անահիտ Թարխանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 04:52, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Նուարդ Թումանեան]] - --[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 19:42, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Մարինէ Ալես]] - --[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:41, 7 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ալլա Տէր Յակոբեան]] -[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 20:05, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] # [[Ռոզա Պետրոսեան]] -[[--[[Մասնակից:Marina Boghigian|Marina Boghigian]] ([[Մասնակցի քննարկում:Marina Boghigian|քննարկում]]) 21:25, 10 Ապրիլ 2026 (UTC)]] 06tj5u49vdjm2jeneengfcrk182u7u1 0 31469 250102 2026-04-10T19:06:10Z Կարէն 9021 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտ...»: 250102 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան»<br>«Մարդասպան Սուլթան» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». ի վերջոյ գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբացեալ վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], կեանքը վրայ տուած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Գնահատականը արդի Թուրքիոյ մէջ == XXI. դարու սկիզբը, նախագահ [[Էրտողան, Ռէճէփ Թայիփ|Էրտողանի]] իշխանութեան շրջանին, Թուրքիոյ մէջ կը նշմարուին իսլամ տիրող քաղաքական դասակարգին փորձերը՝ ստեղծելու Ապտիւլ Համիտ Բ. [[անձի պաշտամունք]]՝ ներկայացնելով իբրեւ վերջին մեծ օսմանեան սուլթանը<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html</nowiki></ref>։ == Շարժապատկերային մարմնաւորումներ == * «Payitaht: Abdülhamid» շարքը (Թուրքիա, 2017—2021)։ Դերակատար՝ Պիւլենթ Ինալ (Bülent İnal)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} ftfxdw5vuswvametooei04rvz7zr9sp 250104 250102 2026-04-10T19:15:10Z Կարէն 9021 250104 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան»<br>«Մարդասպան Սուլթան» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները՝ որպէս իւրայատուկ «[[հողահաւաք]]». վերջապէս գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբալի վիճակի մատնեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], մահացած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] շրջափակէն ներս<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր անձին դէմ սարքուած ոճիրի մը անդադրում եւ անբուժելի վախին մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութեան եւ եպարքոսութեան մէջ անդադրում եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Գնահատականը արդի Թուրքիոյ մէջ == XXI. դարու սկիզբը, նախագահ [[Էրտողան, Ռէճէփ Թայիփ|Էրտողանի]] իշխանութեան շրջանին, Թուրքիոյ մէջ կը նշմարուին իսլամ տիրող քաղաքական դասակարգին փորձերը՝ ստեղծելու Ապտիւլ Համիտ Բ. [[անձի պաշտամունք]]՝ ներկայացնելով իբրեւ վերջին մեծ օսմանեան սուլթանը<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html</nowiki></ref>։ == Շարժապատկերային մարմնաւորումներ == * «Payitaht: Abdülhamid» շարքը (Թուրքիա, 2017—2021)։ Դերակատար՝ Պիւլենթ Ինալ (Bülent İnal)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 2owuou33e9usp3uwddt1uttqf1tygji 250106 250104 2026-04-10T19:20:39Z Կարէն 9021 250106 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան»<br>«Մարդասպան Սուլթան» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները. վերջապէս գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբալի վիճակի դատապարտեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], մահացած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] պալատին մէջ<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր դէմ կազմակերպուած մահափորձի անընդհատ եւ անբուժելի վախի մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութիւններուն եւ նահանգներուն մէջ անընդհատ եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Գնահատականը արդի Թուրքիոյ մէջ == XXI. դարու սկիզբը, նախագահ [[Էրտողան, Ռէճէփ Թայիփ|Էրտողանի]] իշխանութեան շրջանին, Թուրքիոյ մէջ կը նշմարուին իսլամ տիրող քաղաքական դասակարգին փորձերը՝ ստեղծելու Ապտիւլ Համիտ Բ. [[անձի պաշտամունք]]՝ ներկայացնելով իբրեւ վերջին մեծ օսմանեան սուլթանը<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html</nowiki></ref>։ == Շարժապատկերային մարմնաւորումներ == * «Payitaht: Abdülhamid» շարքը (Թուրքիա, 2017—2021)։ Դերակատար՝ Պիւլենթ Ինալ (Bülent İnal)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} aqbnsk4k6zb8e1lf3wxjz1bqm2s3xl2 250109 250106 2026-04-10T19:58:41Z Կարէն 9021 250109 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան»<br>«Մարդասպան Սուլթան» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները. վերջապէս գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}}; {{ԱԾ}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր երէց եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբալի վիճակի դատապարտեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], մահացած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] պալատին մէջ<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր դէմ կազմակերպուած մահափորձի անընդհատ եւ անբուժելի վախի մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութիւններուն եւ նահանգներուն մէջ անընդհատ եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Գնահատականը արդի Թուրքիոյ մէջ == XXI. դարու սկիզբը, նախագահ [[Էրտողան, Ռէճէփ Թայիփ|Էրտողանի]] իշխանութեան շրջանին, Թուրքիոյ մէջ կը նշմարուին իսլամ տիրող քաղաքական դասակարգին փորձերը՝ ստեղծելու Ապտիւլ Համիտ Բ. [[անձի պաշտամունք]]՝ ներկայացնելով իբրեւ վերջին մեծ օսմանեան սուլթանը<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html</nowiki></ref>։ == Շարժապատկերային մարմնաւորումներ == * «Payitaht: Abdülhamid» շարքը (Թուրքիա, 2017—2021)։ Դերակատար՝ Պիւլենթ Ինալ (Bülent İnal)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} igrs27v3ep64yixk7f4t1cqeilzwvoq 250116 250109 2026-04-10T21:15:48Z Կարէն 9021 250116 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ապտիւլ Համիտ Բ. | բնագիր անուանում = {{lang-ota|عبد الحميد ثانی}}| պատկեր =Abdulhamit II, Sultan of the Turks, 1842-1918 LCCN2002699769.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ մոլեռանդ իսլամներու պետ | ծննդեան անուն = Ապտիւլ Համիտ խան | մականուն = «Կարմիր Սուլթան»<br>«Մարդասպան Սուլթան» | ծնած է = | ծննդավայր = [[Կոստանդնուպոլիս]] | մահուան վայրը = [[Սէլանիկ]] (աքսորի մէջ), ուր մեռաւ իր անկողնի մէջ | քաղաքացիութիւն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան]] | ազգութիւն = Օսմանցի ([[Թուրք]]) | լեզու = [[Օսմաներէն]] | կրօնք = [[Իսլամ]] | կոչում = [[Սուլթան]], [[Խալիֆա]] | ազդուած է = | ազդած է = | կարողութիւն = Բացարձակ միահեծան իշխանութիւն [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] քով | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = «[[Համիտեան բռնապետութիւն]]», «[[Համիտիէ]]» հեծելագունդերու կազմակերպում | աշխատանք = | պաշտօն = [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] Սուլթան (1876-1909) | կուսակցութիւն = | ամուսին = | ծնողներ = Հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]]. ախպարները՝ [[Մուրատ Ե.]] եւ [[Մէհմէտ Րէշատ Ե.]] | երեխաներ = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = Անոր հրամանով կազմակերպուեցան հայոց կոտորածները. վերջապէս գահընկէց եղաւ որպէս ինկած խալիֆա }} '''Ապտիւլ Համիտ Բ.''' ({{lang-ota3|عبد الحميد ثانی|՚Ապտիւլհամիտ Սանի/՚Ապտիւլհամիտ ի Սանի}}; {{ԱԾ}})՛ [[Օսմանեան կայսրութիւն|Օսմանեան կայսրութեան]] սուլթան եւ 99-րդ խալիֆա մըն էր, որ իշխեց 1876 թուականէն մինչեւ 1909 թուականը՝ կառավարելով 33 տարի<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EfwzAAAAMAAJ&pg=PA190|title=Արդի բարոյագիտութիւնը: պատկերազարդ|last=Թէոդիկ|first=Արշակուհի|date=1911|publisher=Hratarakutʻiwn H. Gělěchean gratan|language=hy}}</ref>: Ան եղած է Օսմանեան կայսրութեան վերջին բացարձակ միապետը: Իր դաժան եւ արիւնալի քաղաքականութեան պատճառով, հայերը եւ եւրոպական մամուլը իրեն տուին «'''''Կարմիր Սուլթան'''''<ref name=":0">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=mJYxAQAAMAAJ&pg=PA33|title=Ամէնուն տարեցոյցը: զբօսալի ու պիտանի|date=1910|publisher=Տպագր. Վ. եւ Հ. Տէր-Ներսէսեան|language=hy}}</ref><ref name="Biwrat">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=b47uDkJP1j0C&pg=PA3|title=Եըլտըզի պօմպան: պատմական վէպ|last=Biwrat|first=Smbat|date=1912|publisher=Տպագրիչ-հրատարակիչ Վաղինակ Ս. Բիւրատ|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=npFEAQAAMAAJ&pg=PA4|title=Տիգրանակերտի նահանգի ճարտերը եւ Քուրդերու գազանութիւնները|last=Mgrdichian|first=Thomas|date=1919|publisher=Կ. Գիհանիան|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=EocMAAAAIAAJ&pg=PA194|title=Հացի կտոր զէյթունցուն|last=Չալխուշեան|first=Գր|date=1909|publisher=Ա. հ.|language=hy}}</ref><ref name="Driault">{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=89ALAAAAIAAJ|title=Արեւելեան խնդիրը եւ հայկական հարցը: իր ծագումէն մինչեւ մեր օրերը : պատկերազարդ|last=Driault|first=Edouard|date=1913|publisher=Տպագր. Կիւթէմպէրկ|language=hy}}</ref>» եւ «'''''Մարդասպան Սուլթան'''''<ref name="Driault" />» մականունները։ == Ծագում Եւ Ընտանիք == Ապտիւլ Համիտ Օսմանեան հարստութեան շառաւիղներէն էր։ Ան ծնած էր 1842-ին սուլթան [[Ապտիւլ Մէճիտ Ա.]]-ի եւ անոր կնոջ՝ [[Թիրիմիւժկան Քատըն էֆէնտի]]ի ընտանիքին մէջ: Անոր հօրեղբայրն էր սուլթան [[Ապտիւլ Ազիզ]]<ref name="Driault" />։ Ապտիւլ Համիտ ունէր եղբայրներ, որոնց նկատմամբ չափազանց անգութ գտնուեցաւ: Իր մեծ եղբայրը՝ սուլթան [[Մուրատ Ե.]]-ն, գահազուրկ ընելէ ետք կեանքի մնացեալ օրերուն ողբալի վիճակի դատապարտեց։ Իսկ միւս եղբայրը՝ ապագայ սուլթան [[Մէհմէտ Ե. Րէշատ|Մէհմէտ Րէշատ]] էֆէնտին, երեսուներեք տարի արգելափակուած պահեց պալատին մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Կենսագրութիւն == Ան գահ բարձրացաւ 1876-ին՝ պալատական յեղափոխութեան մը շնորհիւ, երբ իր հօրեղբայրը՝ [[Ապտիւլ Ազիզ]], մահացած էր, իսկ եղբայրը՝ [[Մուրատ Ե.|Մուրատ]], գահը կորսնցուցած էր<ref name="Driault" />: Իշխանութեան առաջին շրջանին անոր դէմքը ծածկուած էր անթափանցելի քօղով մը<ref name="Driault" />: Հակառակ անոր որ քիչ կրթութիւն ստացած էր, ան կը սիրէր կարդալ եւ անբասիր ու չափաւոր կեանք կը վարէր<ref name="Driault" />։ Անոր իշխանութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս «[[համիտեան բռնապետութիւն]]»<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=Kf8yAAAAMAAJ&pg=PA150&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայկական մղձաւանջը: քննական վերլուծումներ|last=Mushegh|first=Archbishop|date=1916|publisher=Տպարան "Ազգ"ի|language=hy}}</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SkAzAAAAMAAJ&pg=PA124&dq=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6+%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwjNiM2lweCTAxViHRAIHdFUO_8Q6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%22%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%A5%D5%A1%D5%B6%20%D5%A2%D5%BC%D5%B6%D5%A1%D5%BA%D5%A5%D5%BF%D5%B8%D6%82%D5%A9%D5%AB%D6%82%D5%B6%D5%A8%22&f=false|title=Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ: ուսումնասիրութիւն վիճակագրական ցուցակներով եւ քարտէսով|last=Գասապեան|first=Մինաս Գ|date=1913|publisher=Ազատամարտ|language=hy}}</ref>, ուր պետական ամբողջ ուժը կեդրոնացած էր [[Եըլտըզի պալատ|Եըլտըզի]] պալատին մէջ<ref name="Driault" />։ Սուլթանը իր դէմ կազմակերպուած մահափորձի անընդհատ եւ անբուժելի վախի մէջ կ՚ապրէր, այն աստիճան որ չէր համարձակէր երկու գիշեր իրարու վրայ նոյն սենեակին մէջ պառկիլ<ref name="Driault" />: Ան յաջողեցաւ իր շուրջը կերտել լրտեսներու եւ քսուներու հսկայական ցանց մը: Իր բացարձակ իշխանութիւնը պահպանելու նպատակով, ան Կ. Պոլիսէն վռնտեց, բանտարկեց կամ մահապատիժի ենթարկեց Երիտասարդ-Թուրք կուսակցութիւնն ու բարենորոգումներու պաշտպանները<ref name="Driault" />: Ապտիւլ Համիտ ստեղծեց «[[Համիտիէ]]» կոչուած յատուկ հեծելագունդերը, որոնք հիմնականին մէջ քրտական եւ ալպանական ցեղերէ կազմուած էին եւ սահմանուած էին իր կամքին արագ ու ապահով գործադրութեան համար<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=6jQdAAAAMAAJ&pg=PA7&dq=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81+%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8+%D5%AF%D5%A8+%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6+%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwin5YXfwOCTAxWkEBAIHSjJGCwQ6AF6BAgKEAM#v=onepage&q=%D5%AB%D6%80%D5%A5%D5%B6%D6%81%20%D5%AE%D5%B6%D5%B8%D6%82%D5%B6%D5%A4%D5%A8%20%D5%AF%D5%A8%20%D5%BA%D5%A1%D6%80%D5%BF%D5%AB%D5%B6%20%D5%8D%D5%B8%D6%82%D5%AC%D5%A9%D5%A1%D5%B6&f=false|title=Հայաստան, ուղեւորութիւններ եւ ուսումնասիրութիւններ|last=Lynch|first=Harry Finnis Blosse|date=1914|publisher=Տպագր. Ռ. Սագաեան|language=hy}}</ref>: Միեւնոյն ժամանակ, Ապտիւլ Համիտ նորէն ձեռք անցուց իր կրօնական պետի դերը՝ դառնալով մոլեռանդ իսլամներուն պետը եւ սերտ յարաբերութիւններ մշակելով ուխտաւորներու ու շէյխերու հետ։ Նախարարութիւններուն եւ նահանգներուն մէջ անընդհատ եւ յանկարծական փոփոխութիւններ կը կատարէր՝ պետական պաշտօնեաները միշտ կասկածի եւ անվստահութեան տակ պահելով<ref name="Driault" />։ == Հայկական Քաղաքականութիւն Եւ Կոտորածներ == [[File:Sultan Hamid.jpg|thumb|right|150px|«Ապտիւլ Համիտ՝ Հայոց դահիճը». ֆրանսական հանդէսի մը ծաղրապատկերը]] Սուլթանին անձնական քաղաքականութիւնն էր հայկական խնդիրը լուծել՝ հայերը ոչնչացնելով<ref name="Driault" />։ Անոր հրամանով կազմակերպուեցան 1894-1896 թուականներու [[Համիտեան Ջարդեր|հայոց մեծ կոտորածները]], որոնք սկսան [[Սասուն|Սասունէն]] եւ տարածուեցան ամբողջ երկրին մէջ<ref name="Driault" />։ Գրեթէ 300,000 հայեր նահատակուեցան, հարիւրաւոր գիւղեր աւերակ դարձան, եւ 568 եկեղեցիներ ու վանքեր քանդուեցան կամ պղծուեցան<ref>{{Cite book|url=https://books.google.ru/books?id=SMkNAAAAIAAJ&pg=PA7&dq=300,000%D5%AB+%D5%B4%D6%85%D5%BF+%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80+%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE+%D5%A7%D5%AB%D5%B6+%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC+%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB+%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6+%D5%BF%D5%A1%D5%AF&hl=ru&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&ovdme=1&sa=X&ved=2ahUKEwixuI_H7OKTAxX3FxAIHdz-CvkQ6AF6BAgHEAM#v=onepage&q=300,000%D5%AB%20%D5%B4%D6%85%D5%BF%20%D5%A6%D5%B8%D5%B0%D5%A5%D6%80%20%D5%AB%D5%B6%D5%AF%D5%A1%D5%AE%20%D5%A7%D5%AB%D5%B6%20%D4%B1%D5%BA%D5%BF%D5%AB%D6%82%D5%AC%20%D5%80%D5%A1%D5%B4%D5%AB%D5%BF%D5%AB%20%D5%A4%D5%A1%D5%B0%D5%AB%D5%B3%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%B0%D5%A1%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%A1%D5%AE%D5%B6%D5%A5%D6%80%D5%B8%D6%82%D5%B6%20%D5%BF%D5%A1%D5%AF&f=false|title=Սարսափի երկրին մէջ: նահատակ Հայաստան|last=Barby|first=Henry|date=1919|publisher=Tpagr. H. Asaturean|language=hy}}</ref>։ Այս սարսափելի ոճիրներուն համար անգլիացի քաղաքական գործիչ Ուիլիըմ [[Կլատսթօն|Կլատսթօն]] իրեն անուանեց «'''''Մարդասպան սուլթան'''''»<ref name="Driault" />: Ի պատասխան այս արիւնահեղութեան, հայ յեղափոխականները կազմակերպեցին Եըլտըզի մահափորձը։ == Ռուս-Թրքական Պատերազմ Եւ Պալքանեան Կորուստներ == Անոր գահակալութեան շրջանին ծագեցաւ 1877-1878 թուականներու ռուս-թրքական պատերազմը, որուն անմիջական պատճառ եղան Պալքաններու մէջ Սերպիոյ, Սեւ Լեռան եւ Պուլկարիոյ ապստամբութիւնները<ref name="Driault" />։ Օսմանեան բանակի ծանր պարտութենէն ետք կնքուեցան Սան Սթէֆանոյի, ապա՝ Պերլինի դաշնագրերը<ref name="Driault" />։ Այս պատերազմին հետեւանքով կայսրութիւնը կորսնցուց մեծ հողամասեր. կազմուեցաւ Նոր Պուլկարիա, Պօսնա եւ Հէրսէք յանձնուեցան Աւստրիոյ-Հունգարիոյ ժամանակաւոր խնամակալութեան, իսկ Կարսը, Արտահանը եւ Պաթումը գրաւուեցան Ռուսիոյ կողմէն<ref name=":0" />։ Նոյն միջոցին, Կիպրոս կղզին յանձնուեցաւ բրիտանական կառավարութեան<ref name=":0" />։ Հակառակ 1897-ի թրքեւյունական պատերազմին մէջ Թեսալիոյ ճակատին վրայ տարած իր յաղթանակին<ref name="Driault" />, որուն պատճառով իսլամական աշխարհին կողմէ ստացաւ «Յաղթական» մականունը<ref name="Driault" />, կայսրութեան քայքայումն ու պալքանեան հողերու կորուստը շարունակուեցան։ == Գահընկեցութիւն Եւ Մահը == 1908-ի երիտթուրքական յեղափոխութենէն ետք, եւ յատկապէս 1909 թուականի Մարտ 31-ի հակայեղափոխական խռովութեան ձախող փորձէն ետք, Ապտիւլ Համիտ գահընկէց եղաւ խորհրդարանի որոշումով եւ աքսորուեցաւ Սէլանիկ<ref name="Biwrat" />։ Հակառակ իր գործած ահաւոր ոճիրներուն եւ հարիւր հազարաւոր հայերու արիւնահեղութեան, ան դատական արդար պատիժի չենթարկուեցաւ. ինչպէս պատմական աղբիւրները կը հաստատեն եւ կը դատապարտեն, այս անզուգական ոճրագործը մեռաւ հանգիստ՝ իր արքայական անկողնի մէջ<ref name="Biwrat" />։ == Գնահատականը արդի Թուրքիոյ մէջ == XXI. դարու սկիզբը, նախագահ [[Էրտողան, Ռէճէփ Թայիփ|Էրտողանի]] իշխանութեան շրջանին, Թուրքիոյ մէջ կը նշմարուին իսլամ տիրող քաղաքական դասակարգին փորձերը՝ ստեղծելու Ապտիւլ Համիտ Բ. [[անձի պաշտամունք]]՝ ներկայացնելով իբրեւ վերջին մեծ օսմանեան սուլթանը<ref><nowiki>https://web.archive.org/web/20161018212858/http://www.al-monitor.com/pulse/originals/2016/09/turkey-reviving-sultan-abdulhamid-ii.html</nowiki></ref>։ == Շարժապատկերային մարմնաւորումներ == * «Payitaht: Abdülhamid» շարքը (Թուրքիա, 2017—2021)։ Դերակատար՝ Պիւլենթ Ինալ (Bülent İnal)։ == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} 8smyc73xs5smix1p0nx07l8w5z7l4wg 0 31470 250108 2026-04-10T19:45:55Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճուլիա Ռոպըրթս,''' (28 Հոկտեմբեր 1967) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկացի]] դերասանուհի։ Հանդէս եկած է բազմազան սեռերու մէջ գլխաւոր դերերով եւ արժանացած է բազմաթիւ պարգեւներու, ներառեալ «Օսքար», «BAFTA» մրցանակին եւ երեք «<nowiki/>Ոսկէ Երկրագունդ...»: 250108 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճուլիա Ռոպըրթս,''' (28 Հոկտեմբեր 1967) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկացի]] դերասանուհի։ Հանդէս եկած է բազմազան սեռերու մէջ գլխաւոր դերերով եւ արժանացած է բազմաթիւ պարգեւներու, ներառեալ «Օսքար», «BAFTA» մրցանակին եւ երեք «<nowiki/>[[Ոսկէ Երկրագունդ|Ոսկէ]] [[Ոսկէ Երկրագունդ|երկրագունդ»ին]]։ Սկզբնական շրջանին, նշանաւոր կը դառնայ սիրալիր եւ հաճելի կերպարներ մարմնաւորելով՝ յատկապէս սիրային կատակերգութիւններու եւ մեծածախ ժապաւէններու մէջ, ապա կ'ընդարձակէ իր գործունէութիւնը։ Վաղ շրջանի յաջողութիւններէն ետք՝ «Mystic Pizza» (1988) եւ «Steel Magnolias» (1989), Ռոպըրթս կը հաստատէ իր դիրքը իբրեւ առաջատար դերասանուհի՝ «Pretty Woman» (1990), «My Best Friend's Wedding» (1997), «Notting Hill» (1999) եւ «Runaway Bride» (1999) սիրային կատակերգութիւններով։ Ան [[Օսքար Մրցանակ|«Օսքար»]]՝ կը շահի իբրեւ Լաւագոյն դերասանուհի, «Էրին Պրոքովիչ» (2000) կենսագրական ժապաւէնին մէջ իր դերակատարութեան համար։ Ապա դերեր կը ստանձնէ այլ նշանաւոր ժապաւէններու մէջ, ինչպիսիք են՝ «Ocean's Eleven» (2001), «Ocean's Twelve» (2004), «Charlie Wilson's War» (2007), «Valentine's Day» (2010), «Eat Pray Love» (2010), «August: Osage County» (2013), «Wonder» (2017), «Ticket to Paradise» (2022), «Leave the World Behind» (2023) եւ «After the Hunt» (2025)։ Հեռատեսիլի մէջ ան մարմնաւորած է բժիշկ մը՝ «The Normal Heart» (2014) ժապաւէնին մէջ, որուն համար առաջադրուած է «Primetime Emmy Award»ի։ Նաեւ մարմնաւորած է ընկերային աշխատող մը «Homecoming» (2018) դիպաշարի առաջին եղանակին մէջ եւ Martha Mitchell-ը՝ «Gaslit» (2022) քաղաքական դիպաշարին մէջ։ Ռոպըրթս կը վարէ «Red Om Films» արտադրական ընկերութիւնը, որուն միջոցով գործադիր արտադրող եղած է իր մասնակցած բազմաթիւ ծրագիրներուն, ինչպէս նաեւ «American Girl» դիպաշարին առաջին չորս ժապաւէններուն (2004-2008)։ 2009-էն ի վեր ան կը ծառայէ իբրեւ համաշխարհային դեսպան՝ «Lancôme» ընկերութեան համար։ 1990-ականներուն մեծ մասին եւ 2000-ականներու առաջին կէսին ան եղած է աշխարհի ամէնէն բարձր վարձատրուող դերասանուհին<ref>[https://www.theguardian.com/film/2000/dec/05/news.juliaroberts Ճուլիա Ռոպըրթս դերասանուհին]</ref>։ «People» ամսագիրը զինք հինգ անգամ հռչակած է աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ կինը<ref>[https://www.britannica.com/biography/Julia-Roberts Ճուլիա Ռոպըրթս]</ref>։ [[Ստորոգութիւն:Ի. Դարու ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:«Ոսկէ երկրագունդ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} cfqost9srxbwgnodyponfgj3h22yz0m 250113 250108 2026-04-10T20:18:33Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 250113 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճուլիա Ռոպըրթս,''' (28 Հոկտեմբեր 1967) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկացի]] դերասանուհի։ Հանդէս եկած է բազմազան սեռերու մէջ գլխաւոր դերերով եւ արժանացած է բազմաթիւ պարգեւներու, ներառեալ «Օսքար», «BAFTA» մրցանակին եւ երեք «<nowiki/>[[Ոսկէ Երկրագունդ|Ոսկէ]] [[Ոսկէ Երկրագունդ|երկրագունդ»ին]]։ Սկզբնական շրջանին, նշանաւոր կը դառնայ սիրալիր եւ հաճելի կերպարներ մարմնաւորելով՝ յատկապէս սիրային կատակերգութիւններու եւ մեծածախ ժապաւէններու մէջ, ապա կ'ընդարձակէ իր գործունէութիւնը։ Վաղ շրջանի յաջողութիւններէն ետք՝ «Mystic Pizza» (1988) եւ «Steel Magnolias» (1989), Ռոպըրթս կը հաստատէ իր դիրքը իբրեւ առաջատար դերասանուհի՝ «Pretty Woman» (1990), «My Best Friend's Wedding» (1997), «Notting Hill» (1999) եւ «Runaway Bride» (1999) սիրային կատակերգութիւններով։ Ան [[Օսքար Մրցանակ|«Օսքար»]]՝ կը շահի իբրեւ Լաւագոյն դերասանուհի, «Erin Brockovich» (2000) կենսագրական ժապաւէնին մէջ իր դերակատարութեան համար։ Ապա դերեր կը ստանձնէ այլ նշանաւոր ժապաւէններու մէջ, ինչպիսիք են՝ «Ocean's Eleven» (2001), «Ocean's Twelve» (2004), «Charlie Wilson's War» (2007), «Valentine's Day» (2010), «Eat Pray Love» (2010), «August: Osage County» (2013), «Wonder» (2017), «Ticket to Paradise» (2022), «Leave the World Behind» (2023) եւ «After the Hunt» (2025)։ Հեռատեսիլի մէջ ան մարմնաւորած է բժիշկ մը՝ «The Normal Heart» (2014) ժապաւէնին մէջ, որուն համար առաջադրուած է «Primetime Emmy Award»ի։ Նաեւ մարմնաւորած է ընկերային աշխատող մը «Homecoming» (2018) դիպաշարի առաջին եղանակին մէջ եւ Martha Mitchell-ը՝ «Gaslit» (2022) քաղաքական դիպաշարին մէջ։ Ռոպըրթս կը վարէ «Red Om Films» արտադրական ընկերութիւնը, որուն միջոցով գործադիր արտադրող եղած է իր մասնակցած բազմաթիւ ծրագիրներուն, ինչպէս նաեւ «American Girl» դիպաշարին առաջին չորս ժապաւէններուն (2004-2008)։ 2009-էն ի վեր ան կը ծառայէ իբրեւ համաշխարհային դեսպան՝ «Lancôme» ընկերութեան համար։ 1990-ականներուն մեծ մասին եւ 2000-ականներու առաջին կէսին ան եղած է աշխարհի ամէնէն բարձր վարձատրուող դերասանուհին<ref>[https://www.theguardian.com/film/2000/dec/05/news.juliaroberts Ճուլիա Ռոպըրթս դերասանուհին]</ref>։ «People» ամսագիրը զինք հինգ անգամ հռչակած է աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ կինը<ref>[https://www.britannica.com/biography/Julia-Roberts Ճուլիա Ռոպըրթս]</ref>։ == Հետաքրքրական փաստեր == * Ան ծնած է Սմիրնա քաղաքին մէջ ([[Ճորճիա]], [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]), եւ մեծցած է արուեստագէտ միջավայրի մը մէջ, քանի որ իր ծնողները դերասաններ եւ թատրոնի ուսուցիչներ էին։ * Իր ընտանիքին մէջ կան գրողներ եւ երաժիշտներ, հետեւաբար արուեստը խոր արմատներ ունի իր կեանքին մէջ։ * Ամբողջական անունը՝ Ճուլիա Ֆիոնա Ռոպըրթս է (Julia Fiona Roberts), սակայն մանուկ տարիքին երբեմն կոչուած է «Ճիւլի»։ * Եղբայրը՝ Էրիք Ռոպըրթս (Eric Roberts), նոյնպէս յայտնի դերասան է, իսկ զարմուհին՝ Էմմա Ռոպըրթս (Emma Roberts), շարունակած է ընտանեկան դերասանական ուղին։ * Ան նշանաւոր է իր «լայն ժպիտով», որ դարձած է իր արտաքին յատկանիշներէն մէկը։ * Ան մանուկ հասակին կը փափաքէր անասնաբոյժ դառնալ, եւ դերասանուհի դառնալու միտքը աւելի ուշ զարգացած է իր մէջ: * Իր առաջին մեծ յաջողութենէն առաջ, ան աշխատած է իբրեւ մատուցողուհի՝ [[Նիւ Եորք|Նիւ Եորքի]] մէջ։ * «Pretty Woman» ժապաւէնին մէջ իր դերը սկզբնապէս նախատեսուած էր այլ դերասանուհիի մը համար, սակայն Ռոբերթսի խաղարկութիւնը ամբողջովին փոխած է կերպարի ընկալումը։ * Ան առաջին դերասանուհիներէն մէկն էր, որ հոլիուտեան ժապաւէնի մը համար կը ստանար 20 միլիոն տոլար վարձատրութիւն («Erin Brockovich»)։ * Ռոպըրթս ձախլիկ է, ինչ որ հազուադէպ է դերասաններու մէջ։ * Ան մեծ ուշադրութիւն կը դարձնէ մարդասիրական գործունէութեան եւ աջակցած է տարբեր բարեսիրական նախաձեռնութիւններու։ * Ան ունի երեք զաւակ եւ յաճախ կը նշէ, թէ մայրութիւնը իր կեանքի ամէնէն կարեւոր դերն է։ * Հակառակ իր համաշխարհային փառքին, ան յաճախ կը նախընտրէ հանգիստ ընտանեկան կեանքը եւ կը խուսափի չափազանց հրապարակային կեանքէն։ [[Ստորոգութիւն:Ի. Դարու ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:«Ոսկէ երկրագունդ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} l7l55fly9ip2xvxmiwpmnvm3l5av3qg 250114 250113 2026-04-10T20:20:17Z Սեւան Դանիէլեան Մկրեան 135 250114 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ}} '''Ճուլիա Ռոպըրթս,''' (28 Հոկտեմբեր 1967) [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ամերիկացի]] դերասանուհի։ Հանդէս եկած է բազմազան սեռերու մէջ գլխաւոր դերերով եւ արժանացած է բազմաթիւ պարգեւներու, ներառեալ «Օսքար», «BAFTA» մրցանակին եւ երեք «<nowiki/>[[Ոսկէ Երկրագունդ|Ոսկէ]] [[Ոսկէ Երկրագունդ|երկրագունդ»ին]]։ Սկզբնական շրջանին, նշանաւոր կը դառնայ սիրային եւ հաճելի կերպարներ մարմնաւորելով՝ յատկապէս սիրային կատակերգութիւններու եւ մեծածախ ժապաւէններու մէջ, ապա կ'ընդարձակէ իր գործունէութիւնը։ Վաղ շրջանի յաջողութիւններէն ետք՝ «Mystic Pizza» (1988) եւ «Steel Magnolias» (1989), Ռոպըրթս կը հաստատէ իր դիրքը իբրեւ առաջատար դերասանուհի՝ «Pretty Woman» (1990), «My Best Friend's Wedding» (1997), «Notting Hill» (1999) եւ «Runaway Bride» (1999) սիրային կատակերգութիւններով։ Ան [[Օսքար Մրցանակ|«Օսքար»]]՝ կը շահի իբրեւ Լաւագոյն դերասանուհի, «Erin Brockovich» (2000) կենսագրական ժապաւէնին մէջ իր դերակատարութեան համար։ Ապա դերեր կը ստանձնէ այլ նշանաւոր ժապաւէններու մէջ, ինչպիսիք են՝ «Ocean's Eleven» (2001), «Ocean's Twelve» (2004), «Charlie Wilson's War» (2007), «Valentine's Day» (2010), «Eat Pray Love» (2010), «August: Osage County» (2013), «Wonder» (2017), «Ticket to Paradise» (2022), «Leave the World Behind» (2023) եւ «After the Hunt» (2025)։ Հեռատեսիլի մէջ ան մարմնաւորած է բժիշկ մը՝ «The Normal Heart» (2014) ժապաւէնին մէջ, որուն համար առաջադրուած է «Primetime Emmy Award»ի։ Նաեւ մարմնաւորած է ընկերային աշխատող մը «Homecoming» (2018) դիպաշարի առաջին եղանակին մէջ եւ Martha Mitchell-ը՝ «Gaslit» (2022) քաղաքական դիպաշարին մէջ։ Ռոպըրթս կը վարէ «Red Om Films» արտադրական ընկերութիւնը, որուն միջոցով գործադիր արտադրող եղած է իր մասնակցած բազմաթիւ ծրագիրներուն, ինչպէս նաեւ «American Girl» դիպաշարին առաջին չորս ժապաւէններուն (2004-2008)։ 2009-էն ի վեր ան կը ծառայէ իբրեւ համաշխարհային դեսպան՝ «Lancôme» ընկերութեան համար։ 1990-ականներուն մեծ մասին եւ 2000-ականներու առաջին կէսին ան եղած է աշխարհի ամէնէն բարձր վարձատրուող դերասանուհին<ref>[https://www.theguardian.com/film/2000/dec/05/news.juliaroberts Ճուլիա Ռոպըրթս դերասանուհին]</ref>։ «People» ամսագիրը զինք հինգ անգամ հռչակած է աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ կինը<ref>[https://www.britannica.com/biography/Julia-Roberts Ճուլիա Ռոպըրթս]</ref>։ == Հետաքրքրական փաստեր == * Ան ծնած է Սմիրնա քաղաքին մէջ ([[Ճորճիա]], [[Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ|ԱՄՆ]]), եւ մեծցած է արուեստագէտ միջավայրի մը մէջ, քանի որ իր ծնողները դերասաններ եւ թատրոնի ուսուցիչներ էին։ * Իր ընտանիքին մէջ կան գրողներ եւ երաժիշտներ, հետեւաբար արուեստը խոր արմատներ ունի իր կեանքին մէջ։ * Ամբողջական անունը՝ Ճուլիա Ֆիոնա Ռոպըրթս է (Julia Fiona Roberts), սակայն մանուկ տարիքին երբեմն կոչուած է «Ճիւլի»։ * Եղբայրը՝ Էրիք Ռոպըրթս (Eric Roberts), նոյնպէս յայտնի դերասան է, իսկ զարմուհին՝ Էմմա Ռոպըրթս (Emma Roberts), շարունակած է ընտանեկան դերասանական ուղին։ * Ան նշանաւոր է իր «լայն ժպիտով», որ դարձած է իր արտաքին յատկանիշներէն մէկը։ * Ան մանուկ հասակին կը փափաքէր անասնաբոյժ դառնալ, եւ դերասանուհի դառնալու միտքը աւելի ուշ զարգացած է իր մէջ: * Իր առաջին մեծ յաջողութենէն առաջ, ան աշխատած է իբրեւ մատուցողուհի՝ [[Նիւ Եորք|Նիւ Եորքի]] մէջ։ * «Pretty Woman» ժապաւէնին մէջ իր դերը սկզբնապէս նախատեսուած էր այլ դերասանուհիի մը համար, սակայն Ռոբերթսի խաղարկութիւնը ամբողջովին փոխած է կերպարի ընկալումը։ * Ան առաջին դերասանուհիներէն մէկն էր, որ հոլիուտեան ժապաւէնի մը համար կը ստանար 20 միլիոն տոլար վարձատրութիւն («Erin Brockovich»)։ * Ռոպըրթս ձախլիկ է, ինչ որ հազուադէպ է դերասաններու մէջ։ * Ան մեծ ուշադրութիւն կը դարձնէ մարդասիրական գործունէութեան եւ աջակցած է տարբեր բարեսիրական նախաձեռնութիւններու։ * Ան ունի երեք զաւակ եւ յաճախ կը նշէ, թէ մայրութիւնը իր կեանքի ամէնէն կարեւոր դերն է։ * Հակառակ իր համաշխարհային փառքին, ան յաճախ կը նախընտրէ հանգիստ ընտանեկան կեանքը եւ կը խուսափի չափազանց հրապարակային կեանքէն։ [[Ստորոգութիւն:Ի. Դարու ամերիկացի դերասանուհիներ]] [[Ստորոգութիւն:«Ոսկէ երկրագունդ» մրցանակի դափնեկիրներ]] [[Ստորոգութիւն:Ամերիկացի դերասանուհիներ]] == Ծանօթագրութիւններ == {{Ծնթ․ցանկ}} hrjt30wwwl0m0xjmf7kd2g9pc3gprtf 0 31471 250112 2026-04-10T20:12:03Z Կարէն 9021 Էջը վերայղուած է դէպի [[Ապտիւլ Համիտ Բ]] 250112 wikitext text/x-wiki #REDIRECT [[Ապտիւլ Համիտ Բ]] ls59rfny7ybo8zpt3gn5qhk2u4jrev4 0 31472 250115 2026-04-10T20:48:03Z Marina Boghigian 111 Նոր էջ «{{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ալլա Տէր Յակոբեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Ալլա_Տէր_Յակոբեան.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[հայ]] [[բանաստեղծ]]ուհի, թարգմանչուհի | ծննդեան անուն = | մականուն = | ծնած է = 25 Փետրուար [[1940]] | ծննդավայր = Լենինկրատ | մահացած է = 12 Օգոստոս 2...»: 250115 wikitext text/x-wiki {{Տեղեկաքարտ Անձ | անուն ազգանուն = Ալլա Տէր Յակոբեան | բնագիր անուանում = | պատկեր = Ալլա_Տէր_Յակոբեան.jpg | չափ = | նկարագրութիւն = [[հայ]] [[բանաստեղծ]]ուհի, թարգմանչուհի | ծննդեան անուն = | մականուն = | ծնած է = 25 Փետրուար [[1940]] | ծննդավայր = Լենինկրատ | մահացած է = 12 Օգոստոս 2021 | մահուան վայրը = Պելոկուրիխա | քաղաքացիութիւն = | ազգութիւն = հայ | լեզու = | կրօնք = | ուսումնավայր = | կոչում = | ազդուած է = | ազդած է = | գրքեր = | կարողութիւն = | մասնագիտութիւն = | գործունէութիւն = | աշխատանք = | պաշտօն = | անդամակցած է = | կուսակցութիւն = | ամուսին = | կողակից = | ծնողներ = | երեխաներ = | կայքէջք = | ստորագրութիւն = | ծանօթ = }} '''Ալլա Տէր Յակոբեան''', (25 Փետրուար [[1940]], [[Լենինկրատ]]-12 Օգոստոս 2021, Պելոկուրիխա)[[հայ]] [[բանաստեղծ]]ուհի, թարգմանչուհի, [[ԽՍՀՄ Գրողների միություն|ԽՍՀՄ գրողներու միութեան]] անդամ [[1968]] թուականէն<ref>[http://haygirk.nla.am/cgi-bin/koha/opac-authoritiesdetail.pl?authid=31810 Ալլա Կոնստանդին Տէր Յակոբեան]</ref>։ == Կենսագրութիւն == Ալլա Տէր Յակոբեանը ծնած է 25 Փետրուար [[1940]]-ին, [[Լենինկրատ]], երկրաչափներու ընտանիքի մէջ։ Ան դուստրն է Կոստանդին Տէր Յակոբեանի: Միջնակարգ կրթութիւնը ստացած է [[Երեւան]]ի մէջ։ Առաջին բանաստեղծութիւնները գրած է 12 տարեկան հասակին, տպագրուած են, երբ Ալլա Տէր Յակոբեանը 14 տարեկան էր։ [[1962]] թուականին աւարտած է [[Երեւանի պետական համալսարան]]ի բանասիրական համալսարանի ռուսաց լեզուի եւ գրականութեան բաժինը։ [[1965]] թուականին դարձած է Լենինկրատի հեռուստատեսութեան կազմակերպած բանաստեղծութեան մրցանակաբաշխութեան դափնեկիր։ [[1968]]-[[1971]] թուականներուն աշխատակցած է «[[Լիտերատուրնայա Արմենիա]]» ամսագրին որպէս գրական աշխատող։ [[1973]]-[[1975]] թուականներուն սորված է Մոսկուայի [[Մաքսիմ Կորքիի անուան գրականութեան ինստիտուտ]]ի գրական բարձրագոյն դասընթացներուն<ref>[http://www.koob.ru/ter_akopyan/ Тер-Акопян А.К.. Книги онлайн]</ref>։ [[Ռուսերէն]] լեզուով լոյս տեսած են անոր «Թռչնադրոմ» (Երեւան, [[1967]]), «Տաճարներ» (Երեւան,[[1970]]), «Զարդանախշ» (Երեւան,[[1973]]), «Մանուշակագոյն Եղունգ» (Երեւան, [[1978]]), «Ձկան Համաստեղութիւն» (Երեւան,[[1979]]) բանաստեղծութիւններու ժողովածուները։ Անոր թարգմանութեամբ ([[հայերէն]]է) ռուսերէն լոյս տեսած են [[Մուշեղ Գալշոյեան]]ի «Բովտուն» ([[Մոսկուա]], [[1977]]), «Արեւմտահայ Պոեզիայից» (Երեւան,[[1979]]), [[Լեւոն Շանթ]]ի «[[Հին աստվածներ (դրամա)|Հին Աստուածներ]]»<ref>[https://www.ozon.ru/context/detail/id/24036665/ Старые боги за тысячелетие до нас]</ref> (Երեւան, [[1979]]), [[Վարդգէս Պետրոսեան]]ի «Դեղատուն Անի» (Մոսկուա, [[1979]], գիրքին մէջ կը մտնեն «Վերջին Ուսուցիչը» եւ պատմուածքներ)։ [[1977]] թուականին Երեւանի հեռուստատեսութեամբ բեմադրուած է անոր «Այու Ծաղիկը» տրաման (փոքրիկներու համար)։ Ալլա Տէր Յակոբեանի բեմադրութեամբ նկարահանուած են «[[Պինգվին Վինը]]» եւ «Ոչ Ճիշդ Արտայայտութիւն» մուլտֆիլմերը<ref>Գրական տեղեկատու, Երեւան, Սովետական գրող, 1981, 544 էջ, էջ 457։</ref>։ Մահացած է 12 Օգոստոս 2021-ին՝ [[Ալթայ]]ի երկրամասի Պելոկուրիխա քաղաքին մէջ։<ref>[https://azg.am/am/%D5%A1%D5%AC%D5%AC%D5%A1-%D5%BF%D5%A5%D6%80-%D5%B0%D5%A1%D5%AF%D5%B8%D5%A2%D5%B5%D5%A1%D5%B6%D5%AB-%D5%B0%D5%AB%D5%B7%D5%A1%D5%BF%D5%A1%D5%AF%D5%AB%D5%B6/ Աշոտ Գրիգորեան, Ալլա Տէր Յակոբեանի յիշատակին, "Ազգ" թերթ, 2023 թ․]</ref> == Երկեր == * «Ժամանակները Շփոթած Քաղաքը», Ե., 1976: == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ}} == Արտաքին Յղումներ == * [http://www.ter-akopjan.narod.ru/ Творчество Аллы Тер-Акопян] * [https://yerkramas.org/article/15723/vakansiya-poeta-neyubilejnye-zametki-po-povodu-70-letiya-ally-ter-akopyan Вакансия поэта: Неюбилейные заметки по поводу 70-летия Аллы Тер-Акопян] {{Արտաքին հղումներ}} 4jryi2qsjcty1clcnkxeu3uxyhz0u3n 0 31473 250118 2026-04-11T08:23:24Z Marina Boghigian 111 Նոր էջ «[[Պատկեր:Ռոզա Պետրոսեան.jpg|մինի|Ռոզա Պետրոսեան, հայ բանաստեղծուհի եւ արձակագիր]] '''Ռոզա Պետրոսեան''', [[հայ]] [[բանաստեղծ]]ուհի, արձակագիր, [[Հայաստանի գրողների միություն|Հայաստանի Գրողներու միութեան]] անդամ [[1973]]-էն: == Կենսագրութիւն == Ռոզա Պետրոսեանը [[1941]]-[[1946]] թթ. աշխ...»: 250118 wikitext text/x-wiki [[Պատկեր:Ռոզա Պետրոսեան.jpg|մինի|Ռոզա Պետրոսեան, հայ բանաստեղծուհի եւ արձակագիր]] '''Ռոզա Պետրոսեան''', [[հայ]] [[բանաստեղծ]]ուհի, արձակագիր, [[Հայաստանի գրողների միություն|Հայաստանի Գրողներու միութեան]] անդամ [[1973]]-էն: == Կենսագրութիւն == Ռոզա Պետրոսեանը [[1941]]-[[1946]] թթ. աշխատած է [[Լենինական]]ի «տեքստիլ կոմբինատ» մանրաթելի վերամշակման գործարանին մէջ, որպէս ելեկտրական ցանցերու հերթապահ։ [[1949]]-[[1951]] թթ.ուսանած է ՀԿԿ Լենինականի քաղաքային կոմիտէին կից գտնուող մարքսիզմ-լենինիզմի համալսարանին մէջ։ [[1951]]-[[1953]] թթ. աշխատած է Լենինականի մանարան գործարանի բանուորական ակումբին մէջ, որպէս գրադարանի վարիչ։ [[1953]] թուականին ընտանիքով տեղափոխուածէ [[Երեւան]]<ref name="Ով ով է">«Ով ով է։ Հայեր» հանրագիտարան, հատոր երկրորդ, գլխաւոր խմբագիր՝ Յովհաննէս Այվազեան, Հայկական հանրագիտարան հրատարակչութիւն, Երեւան, 2007։</ref>։ == Ստեղծագործական կեանք == Ռոզա Պետրոսեանի առաջին բանաստեղծութիւնը՝ «Նամակ Ռազմաճակատից», տպագրուած է [[1946]]-ին Լենինականի «[[Բանվոր (թերթ, Լենինական)|Բանուոր]]» թերթին մէջ։ Պետրոսեանի բանաստեղծութիւններու հիմնական թեման հայրենիքն է, բնութիւնը, սէրը («Սրտի Ճամբան», 1958, «Սիրոյ Տաւիղ», 1962, «Ֆրագմենտ Իմ Զուարթնոցից», 1978, «Ինքնանկար», 1988, ժողովածուներ, «Իմ Առասպելը», 1996, «Գրիգոր Լուսաւորիչ Եւ Տրդատ Արքայ», 2002, պոէմներ)։ Լոյս ընծայած է «Տարբեր Ճակատագրեր» (1959) պատմուածքներու ժողովածուն, հետպատերազմեան գիւղի կեանքը պատկերող «Ծաղկալանջ» վէպը, «Ճերմակ Թռչուններ» (1974) վիպակներու եւ պատմուածքներու ժողովածուն։ «Փոքրիկ, Բարի Կախարդուհին» (1976) վիպակին մէջ արծարծուած են ընտանիքի եւ բարոյականութեան հարցեր, «Աշխարհի Լոյսն Ու Մութը» (հատոր 1, 2, 1982, 1985) վէպին մէջ 1920-1940-ական թուականներու հասարակական-քաղաքական իրադարձութիւնները եւ այլն։ Կատարած է թարգմանութիւններ [[ռուսերէն]]է<ref name="Ով ով է" /><ref>{{Cite web |title=Zarkfoundation - Ռոզա Պետրոսեան |url=https://zarkfoundation.com/library/%d5%bc%d5%b8%d5%a6%d5%a1-%d5%ba%d5%a5%d5%bf%d6%80%d5%b8%d5%bd%d5%b5%d5%a1%d5%b6/ |website=zarkfoundation.com}}</ref>։ == Երկեր == * «Ծիածան» (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1955, 52 էջ, տպ. 5000։ * «Սրտի Ճամբան» (բանաստեղծություններ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1958, 105 էջ, տպ. 5000<ref>{{Cite book |last=Պետրոսեան |first=Ռոզա Արսէնի |url=http://koha.anau.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=30831&query_desc=au:%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6,%20%D5%8C%D5%B8%D5%A6%D5%A1%20%D4%B1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%AB,%20and%20au:1924- |title=«Սրտի Ճամբան»։ Բանաստեղծութիւններ |date=1958 |publisher=Հայպետհրատ: |editor-last=Տարօնցի |editor-first=Սողոմոն |location=Երեւան}}</ref>։ * «Տարբեր Ճակատագրեր» (պատմուածքներ), Երեւան, Հայպետհրատ, 1960, 154 էջ, տպ. 5000<ref>{{Cite book |last=Պետրոսեան |first=Ռոզա Արսէնի |url=http://koha.anau.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=174146&query_desc=au:%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6,%20%D5%8C%D5%B8%D5%A6%D5%A1%20%D4%B1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%AB,%20and%20au:1924- |title=«Տարբեր Ճակատագրեր»։ Պատմուածքներ |date=1959 |publisher=Հայպետհրատ: |editor-last=Այվազեան |editor-first=Ս |location=Երեւան}}</ref>։ * «Սիրոյ Տաւիղ» (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, 1962<ref>{{Cite book |last=Պետրոսեան |first=Ռոզա Արսէնի |url=http://koha.anau.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=26049&query_desc=au:%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6,%20%D5%8C%D5%B8%D5%A6%D5%A1%20%D4%B1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%AB,%20and%20au:1924- |title=«Սիրոյ Տաւիղ»։ Բանաստեղծութիւններ |date=1962 |publisher=Հայպետհրատ: |editor-last=Յարութիւնեան |editor-first=Միքայէլ Արտեմի |location=Երեւան}}</ref>։ * «Ծաղկալանջ» (վէպ), Երեւան, «Հայաստան», 1968, 340 էջ, տպ. 5000 <ref>{{Cite book |last=Պետրոսեան |first=Ռոզա Արսէնի |url=http://koha.anau.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=33169&query_desc=au:%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6,%20%D5%8C%D5%B8%D5%A6%D5%A1%20%D4%B1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%AB,%20and%20au:1924- |title=«Ծաղկալանջ» |date=1968 |editor-last=Դանիէլեան |editor-first=Վլատիմիր Գալուստի |location=Երեւան:}}</ref>։ * «Ճերմակ Թռչուններ» (պատմուածքներ եւ վիպակներ), Երեւան, «Հայաստան», 1974, 296 էջ, տպ. 5000<ref>{{Cite book |last=Պետրոսեան |first=Ռոզա Արսէնի |url=http://koha.anau.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=26711&query_desc=au:%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6,%20%D5%8C%D5%B8%D5%A6%D5%A1%20%D4%B1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%AB,%20and%20au:1924- |title=«Ճերմակ Թռչուններ»։ Պատմուածքներ, վիպակներ |date=1974 |publisher=Հայաստան: |editor-last=Կարճիկեան |editor-first=Համլետ Թորգոմի |location=Երեւան}}</ref>։ * «Փոքրիկ Բարի Կախարդուհին», Երեւան, «Հայաստան», 1976, 55 էջ, տպ. 10000: * «Ֆրագմենտ Իմ Զուարթնոցից» (բանաստեղծութիւններ), Երեւան, «Սովետական Գրող», 1978, 210 էջ, տպ. 3000։ * «Աշխարհի Լոյսն Ու Մութը» (վէպ, գիրք առաջին), 1982։ * «Աշխարհի Լոյսն Ու Մութը» (վէպ, գիրք երկրորդ), 1985<ref>{{Cite book |last=Պետրոսեան |first=Ռոզա Արսէնի |url=http://koha.anau.am/cgi-bin/koha/opac-detail.pl?biblionumber=1118&query_desc=au:%D5%8A%D5%A5%D5%BF%D6%80%D5%B8%D5%BD%D5%B5%D5%A1%D5%B6,%20%D5%8C%D5%B8%D5%A6%D5%A1%20%D4%B1%D6%80%D5%BD%D5%A5%D5%B6%D5%AB,%20and%20au:1924- |title=«Աշխարհի Լոյսն Ու Մութը»։ Վէպ |date=1982 |publisher=Սովետական գրող: |editor-last=Սիմոնեան |editor-first=Գ Գ |location=Երեւան}}</ref>։ == Ծանօթագրութիւններ == {{ծանցանկ}} == Աղբիւրներ == * Հայկ Խաչատրեան «Գրական տեղեկատու», «Սովետական Գրող» հրատարակչութիւն, Երեւան, 1981թ., էջ 370: {{Արտաքին Յղումներ}} s1vreiwzh6w1af7ce4sn9opqpvbu6lz 0 31474 250119 2026-04-11T10:51:17Z JohnYahyaHanna 7467 Նոր էջ «'''Ածական''' կամ '''Ածական անուն''' գոյի մը (գոյութիւն ունեցող բան, էակ<ref>''Բառգիրք հայերէն լեզուի։'' Անդրանիկ Վրդ. Կռանեան, Պէյրութ, 1998։ Էջ 83։</ref>) յատկութիւնը կամ վերաբերութիւնը ցոյց տուող բառ:<ref name=":0">Չոլաքեան, Յակոբ. ''Գործնական Արեւմտահայերէն''. Երեւան: Գէորգ Մելիտին...»: 250119 wikitext text/x-wiki '''Ածական''' կամ '''Ածական անուն''' գոյի մը (գոյութիւն ունեցող բան, էակ<ref>''Բառգիրք հայերէն լեզուի։'' Անդրանիկ Վրդ. Կռանեան, Պէյրութ, 1998։ Էջ 83։</ref>) յատկութիւնը կամ վերաբերութիւնը ցոյց տուող բառ:<ref name=":0">Չոլաքեան, Յակոբ. ''Գործնական Արեւմտահայերէն''. Երեւան: Գէորգ Մելիտինեցի Գրական Մրցանակի հրատարակչութիւն, 2018. 359 էջ. <nowiki>ISBN 9789953044552</nowiki>.</ref> == Տեսակներ == === Որակական ածական === Առարկային յատկանիշը կամ յատկութիւնը (որպիսութիւնը) ցոյց տուող ածականը, ինչպէս՝ ճերմակ գլխարկ, լայն փէշ, երկար ճամբայ, բարձր շէնք, հիւրասէր մարդ, հեզաճկուն աղջիկներ...<ref name=":0" /> === Յարաբերական ածական === Առարկային վերաբերութիւնը ցոյց տուող ածականը: Յարաբերական ածականները մեծ մասով կ’արտայայտեն գոյականին ուրկէ՛կամ ինչէ՛սերած կամ ծագած ըլլալը, ինչպէս՝ դաշտային ծաղիկ, հայկական պար, ժողովրդային հաւաք, արծաթեայ դգալ: Անոնք կրնան ունենալ գոյականի սեռական եւ բացառական հոլովներու իմաստ. զինուորի տարազ – զինուորական տարազ, մօր սէր –մայրական սէր, դաշտի ծաղիկ – դաշտային ծաղիկ, ոսկիէ ապարանջան – ոսկեայ ապարանջան, արծաթէ դգալ – արծաթեայ դգալ եւ այլն:<ref name=":0" /> == Ծանօթագրութիւններ == <references /> 3si4itt1l2vrf20f0a3rvoehlmocsxu 250120 250119 2026-04-11T11:05:09Z JohnYahyaHanna 7467 250120 wikitext text/x-wiki '''Ածական''' կամ '''Ածական անուն''' գոյի մը (գոյութիւն ունեցող բան, էակ<ref>''Բառգիրք հայերէն լեզուի։'' Անդրանիկ Վրդ. Կռանեան, Պէյրութ, 1998։ Էջ 83։</ref>) յատկութիւնը կամ վերաբերութիւնը ցոյց տուող բառ:<ref name=":0">Չոլաքեան, Յակոբ. ''Գործնական Արեւմտահայերէն''. Երեւան: Գէորգ Մելիտինեցի Գրական Մրցանակի հրատարակչութիւն, 2018. 359 էջ. <nowiki>ISBN 9789953044552</nowiki>.</ref> == Տեսակներ == === Որակական ածական === Առարկային յատկանիշը կամ յատկութիւնը (որպիսութիւնը) ցոյց տուող ածականը, <ref name=":0" /> ինչպէս՝ * ճերմակ գլխարկ, * լայն փէշ, * երկար ճամբայ, * բարձր շէնք, * հիւրասէր մարդ, * հեզաճկուն աղջիկներ...<ref name=":0" /> === Յարաբերական ածական === Առարկային վերաբերութիւնը ցոյց տուող ածականը: Յարաբերական ածականները մեծ մասով կ’արտայայտեն գոյականին ուրկէ՛կամ ինչէ՛սերած կամ ծագած ըլլալը,<ref name=":0" /> ինչպէս՝ * դաշտային ծաղիկ, * հայկական պար, * ժողովրդային հաւաք, * արծաթեայ դգալ: Անոնք կրնան ունենալ գոյականի սեռական եւ բացառական հոլովներու իմաստ. * զինուորի տարազ – զինուորական տարազ, * մօր սէր –մայրական սէր, * դաշտի ծաղիկ – դաշտային ծաղիկ, * ոսկիէ ապարանջան – ոսկեայ ապարանջան, * արծաթէ դգալ – արծաթեայ դգալ:<ref name=":0" /> == Ծանօթագրութիւններ == <references /> 9q7lq1n9g6ohcu668hkx8wcf7azxf87